3 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7f4cdeecf9cc5120d50cb0eef699834.pdf 4cb1fb9c514673127cbbf1759221099e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Kieleckie - budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4340 Title A name given to the resource Z badań nad budownictwem ludowym w województwie kieleckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. U l i c a . W y s o k i n , p a w . Opoczno Roman Reinfuss Z BADAŃ NAD BUDOWNICTWEM P o ł o ż o n e w e w s c h o d n i e j części w i e l k i e g o sły dzisiejsze skrawka w w o j . kieleckie, z niewielkiego a Pilicą, l e ż a ł o obrębie g r a n i c M a ł o p o l s k i *. W i ę z y kreślała d a w n a obszar zakola W i ­ wyjątkiem n a północy m i ę d z y R a d o m i e r z ą całości w organizacja województwa krakowskiej . Mimo 2 kościelna, g d y ż wchodził więzów, do łączyły z południem, w o j . k i e l e c k i e p o d w z g l ę d e m n y m jedynie w swojej części p o ł u d n i o w e j te pod­ niemal pierwotnie jakie LUDOWYM cały diecezji te tereny etnograficz­ nawiązuje M a ł o p o l s k i , p o d c z a s g d y j e g o część północna b a r d z o do wy­ W WOJEWÓDZTWIE KIELECKIM r a d o m s k i m i dalej p o Wisłę. Pozostałe t e r e n y g l e b y słabe, często p i a s z c z y s t e , siejszy ki posiadają n a k t ó r y c h p o dzień d z i ­ z a c h o w a ł y się r o z l e g ł e o b s z a r y , s t a n o w i ą c e d a w n y c h puszcz, z których największą była R a d o m s k a . Jeszcze w w i e k u X I V , j a k w y k a z a ł y 1 i km 2 miały Opatowa. W okolice Wiślicy, Książnic, c e n t r u m województwa Koprzywnicy (obszar Gór nocnym zachodzie między średnim biegiem Kamiennej północy M a z o w s z a . łe i p r a k t y c z n i e b e z l u d n e częściowo w renów, dziejach częściowo kontaktów, o s a d n i c t w a interesujących zaś w która k o n f i g u r a c j i sieci inaczej a inaczej po południowej układała części G ó r się nas t e ­ wzajemnych po północnej, szczególności z Tereny, które już w e obszary wzdłuż południowych województwa łącznie zachodu lessowe, od ciągnące i się z pow. opatowskim po kieleckiego pe- średnio­ szerokimi i przyległymi s k r a w k a m i powiatów bez­ płatami granic Sandomierz, do niego iłżeckiego. W i ę k s z e o b s z a r y g l e b średnich w p o ł u d n i o w e j części w o ­ i Chęcinami, w północnej l a r n y m i płatami w zaś — a Chmielnikiem układają Potkańskiego w zasiedleniu lesistych tereny Według obszarów m o g l i brać udział p r z e d e wszyst­ się 5 n y zachód o d r z e c z k i D r z e w i c y z u r z y , część zachodnią resztę zaś t e r e n u — nieregu­ p o w i a t a c h opoczyńskim, p r z y s u s k i m , po Iłżankę o s i e d l i l i M a ­ od strony Pilicy — Sandomierzanie, Sieradzanie, którzy ze swych siedzib w południowej i w s c h o d n i e j części posunęli Świętokrzyskich się p o obu stronach Gór województwa na zachód, n i e m a l p o P r z y s u e h ę i K o ń s k i e . 8 od i j e w ó d z t w a ciągną się m i ę d z y S t a s z o w e m zaludnione s z y m zaś s t o p n i u z p o ł u d n i a . W z w i ą z k u z t y m p ó ł n o c ­ wczesnym Wielkiej gęściej Małopolski o d t a k i c h sarnych terenów M a z o w s z a . Karola rolę 4 wpływającym południowo-wschodnich Kazimierzy dzielącego rozleg­ l e ś n e , pełniące k i m o s a d n i c y nadciągający z z a c h o d u i północy, w m n i e j ­ w i e c z u były s t o s u n k o w o s i l n i e zasiedlone, stanowiły leśne izolacyjnego, obszary intere­ talk s i l n i e n a r o z w ó j o s a d n i c t w a układem stosunków dologioznych. pasa północnej K i e l e c c z y z n y Świętokrzyskich. Z a g a d n i e n i a o s a d n i c z e w i ą ż ą się z f i z j o g r a f i ą sującego n a s t e r e n u , a w szukać Świę­ t o k r z y s k i c h ) , n a północy ( t e r e n y w z d ł u ż P i l i c y ) i n a p ó ł ­ a ujściem P i l i c y d o W i s ł y ciągnęły się w ó w c z a s tego s t a n u należy bada­ 8 n i a Ł a d o g ó r s k i e g o , najgęstsze z a l u d n i e n i e 20—30 osób n a raźnie w s k a z u j e n a s i l n e o d d z i a ł y w a n i e sąsiadującego o d Przyczyny reszt­ Puszcza Zarówno osadnictwo spontaniczne okresu przedkolo- n i z a c y j n e g o , j a k i późniejsze, p r o w a d z o n e p l a n o w o w c z a ­ sie kolonizacji na prawie niemieckim, omijało zwarte t e r e n y leśne, k t ó r e p o s t a r e m u p e ł n i ł y funkcję s u b e k u meny, w y k o r z y s t y w a n e j głównie przez bartników i ców. Dopiero p o d koniec X V I I I w . r u c h osadniczy łow­ obej- 67 �muje tereny puszczańskie i 1 wzmaga się wybitnie w w i e k u X I X . W t y m czasie t e r e n y p u s z c z p o k r y w a j ą siatką nowych osadnictwem lonie w wiosek. pojawiły niemieckie dzisiejszych W związku z się n a t e r e n i e ,które ułożyły powiatach się XIX-wiecznym województwa ko­ się większymi grupami Opoczno, Kozienice, Zwoleń, R a d o m , Iłża i K i e l c e . P ó ź n e w s i e k o l o n i z a c j i X I X - w i e c z 8 nej wyróżniają kształtami się od starszych s w y m i r e g u l a r n y m i j a k o ulicówki Badania kształtów względnie rzędówki. osiedli na terenie w o j . kieleckie­ go, p o d o b n i e j a k w całym d a w n y m z a b o r z e r o s y j s k i m , są niesłychanie u t r u d n i o n e ze w z g l ę d u stralnych. Główną podstawą na brak m a p k a t a ­ tego r o d z a j u badań stano­ w i ą t u s z c z e g ó ł o w e m a p y t o p o g r a f i c z n e , n a k t ó r y c h oparł się w swym kształtów syntetycznym wsi w Polsce opracowaniu — Bogdan niego n a j b a r d z i e j rozpowszechnione dotyczącym Zaborski. Według na terenie w o j . kie­ l e c k i e g o są w s i e r z ę d o w e . W p o ł u d n i o w e j części P o w i ś l a , między Kazimierzą Wielką a Sandomierzem, występuje w i e l o d r o ż n i c a często s p o t y k a n a n a s t a r y c h t e r e n a c h o s a d ­ n i c z y c h z n a d górnej Wisły. Poniżej S a n d o m i e r z a ciągnie się w z d ł u ż W i s ł y w ą s k i pas w s i u l i c o w y c h , które mniej­ s z y m i l u b większymi p l a m a m i występują również w nocnej i części ówdzie województwa, owalnie obok i wsi typu zdarzających jącymi w p e w n e j stronach zagrodami u l i c y , w i ą ż e się z akcją komasacyjną, prowa­ czasie l i k w i d a c j i s t o s u n ­ k ó w pańszczyźnianych i uwłaszczania w ł o ś c i a n . W w związku następowało z wydzielaniem często wyznaczone przenoszenie gruntów całych owym chłopskich, na nowo m i e j s c a t a k , że s t a r y układ z a b u d o w y ulegał całkowitemu zniszczeniu. W i e l e wsi w s i rzędowych powstało t u j e d n a k i wcześniej, w okresie pańszczyźnianym czas włościan akcji ©czynszowania Zagadnienie 10 tutu Poza budownictwa ludowego krótkimi Sztuki PAN, Ludowej" pach w na terenie w o j . i 1 1 sprawozdaniami publikowanymi w artykułem Kalinkowie 1 2 Piotra opraco­ z obozów Insty­ „Polskiej Sztuce Dekowskiego literatura pod­ . k i e l e c k i e g o n i e d o c z e k a ł o się d o t y c h c z a s p e ł n e g o wania. sto­ o d s i e b i e odległości p o j e d n e j l u b o b u dzoną iprzez w i e l k ą własność w czasie, pół­ się t u przysiółkowegoZnaczna ilość w s i r z ę d o w y c h , t z n . z a b u d o w a n y c h dotycząca o chału­ tego przed­ m i o t u o g r a n i c z a się do mało z n a c z n y c h w z m i a n e k . P r z e d ­ stawiany tu w Kielecczyzny zarysie opiera problem ludowego się więc głównie budownictwa na materiałach t e r e n o w y c h z e b r a n y c h przez Zespół D o k u m e n t a c j i S z t u k i Ludowej Instytutu Sztuki P A N w l a t a c h 1968—1970 w l s , j a k również zebranych czasie badań p r o w a d z o n y c h M u z e u m Świętokrzyskie w Kielcach. Badania przez prowadzo­ n e w s k a l i ogólnopolskiej p r z e z Z a k ł a d P o l s k i e g o Atlasu E t n o g r a f i c z n e g o I H K M P A N zostały u w z g l ę d n i o n e w t y m zakresie, w jakim znalazły one w y r a z w dotychczaso­ w y c h publikacjach. Nie wykorzystano natomiast materia­ łów Urzędu K o n s e r w a t o r s k i e g o inwentaryzacji Architektury dzących w znajdujących Polskiej znacznej w się K i e l c a c h , j a k również w zbiorach Zakładu Politechniki Warszawskiej, mierze z okresu pocho­ międzywojennego. W ś w i e t l e p o s i a d a n y c h m a t e r i a ł ó w m o ż n a stwierdzić, że n a t e r e n i e całego w o j . k i e l e c k i e g o w y s t ę p u j ą wadze zagrody typu wielobudynkowego, w dla zwierząt ukształtowane są najczęściej leżności od rozmiarów podobnie i stodoła. Z a g r o d y w formie podkowy. W działki budowlanej takie za­ budynek m i e s z k a l n y u s y t u o w a n y j e s t dłuższą l u b szczytową ną do d r o g i ( i l . 1). P o p r z e c i w n e j prze­ których b u ­ d y n e k m i e s z k a l n y s t a n o w i całość w y o d r ę b n i o n ą , j a k pomieszczenie w s t r o n i e podwórza ścia­ stoi stodoła, a p r z y j e d n y m z b o k ó w — s t a j n i a i o b o r a , p o ­ łączone j e d n y m dachem ( i l . 2). Z d a r z a się j e d n a k , i t o g ł ó w n i e w części p o ł u d n i o w e j w o j e w ó d z t w a , że 68 11. 2. T y p o w y układ b u d y n k ó w g o s p o d a r s k i c h . Radzłce Duże, p o w . O p o c z n o . I L 3. P ó ł z i e m i a n k a w k o p a n a w less. J ó z e f ó w , p o w . O p a t ó w . I I . 4. O k n o p ó ł z i e m i a n k i . pomiesz- 2 �I I . 5. B u d o w n i c t w o czenia d l a z w i e r z ą t i stodoła n a k r y t e są w s p ó l n y m chem, względnie mieszkalnym, Zagrody że obora połączona a stodoła s t o i jest z w których zarówno część dla inwentarza i doła, dachem, głównie w się pod jednym południowo-zachodnich Szaniec, p o w . B u s k o . spotykano a tylko raz w zawaliska Józefowie, opuszczonych p o w . Opatów, spotyka powiatach sie m i ę d z y w o j e n n y m p r z e z 6 - m o r g o w e g o sto­ się (Włoszczo­ Materiałem na terenie budowlanym w o j . kieleckiego wylesionych, ale jest mających w pienną spodarstwach stajnie), a czasem i m i e s z k a l n e ustawione bokieru pują w mniej typu są w formie zamkniętym na terenie powiatach: zamożnych. okólnego, gdzie zwartego zadaszonym Gór terenów powiatów z jednym „pod-okołem", wystę­ oraz Wielkiej olkuskiego i liczne. Posiadali Poza miechowskiego, te nie najzamożniejsi w i I I wojnie waną czasie z kamienia jest I I wojny światowej biedota wiejska, b y ł o stać n a b u d o w ę chałupy, mieszkała w l u b półziemiankach. Występowały której nie ziemiankach one n a t e r e n a c h wa­ (obory, także z k a m i e n i a (powia­ światowej. Wsią t e n znalazł szersze zniszczonych niemal w Szaniec t y m na terenach obszarach miękką, gospodarcze odbudowy w lessowych za­ wsi całości po zbudo­ p o w . B u s k i m ( i l . 5). zdarzają o ścianach b u d o w a n y c h z g l i n y m i e s z a n e j się chałupy ze słomą ( i l . 6). S p o t y k a n o j e w p o w . p i ń c z o w s k i m (Dębiany, Złota, M ł o dzawy Małe, N i e p r o w i c e ) i b u s k i m (Mikułowice). c j a t a k i c h chałup w y s t ę p u j e towskim, sandomierskim gospodarze. Do I południu Zagrody je jedynie stosowanie Na podglebiu t y : Busko, C h m i e l n i k ) . Materiał pińczow- i Wiślicy, gdzie u jednak na jędrzejowskim, należących już do w o j . k r a k o w s k i e g o . były budynki czworoboku Świętokrzyskich włoszczowskim, s k i m , a także k o ł o K a z i m i e r z y sięgają wszystkie powszechnie drewno. „ o p o k ę " b u d u j e się b u d y n k i na okre­ gospodarza stosowanym w a , Jędrzejów, Pińczów), gdzie wyraźnie występują w go­ Zagrody ziemianek, natrafiono zamieszkałą p ó ł z i e m i a n k ę ( i l . 3, 4), w y b u d o w a n ą w osobno. jednobudynkowe, renach budynkiem m i e s z k a l n a , j a k też p o m i e s z c z e n i a mieszczą da­ kamienne. z gliny mieccy mieli 18 , k o z i e n i c k i m (Czarnolas). budować m . i n . ubożsi opa­ Domy koloniści nie­ . Starzy les­ Trady­ również w p o w i a t a c h : i n f o r m a t o r z y wspominają t e ż o chałupach ze sowych w powiatach: opatowskim, s a n d o m i e r s k i m i piń- ścianami p l e c i o n y m i z c h r u s t u i o b l e p i o n y m i gliną ( p o w . czowskim. jamowego, bądź Kazimierza w k o p a n e w z b o c z e z i e m i a n k i w n ę k o w e , posiadające jedy­ jałowca (Bronisławów, nie wykonaną z d r z e w a znaj­ strukcji ramowej dowały Budowano ścianę f r o n t o w ą , w k t ó r e j 1 5 w mianki wkopane Kamieniu w d w u poziomach. również obory W typu się d r z w i i o k n o . W e d ł u g skiego w ziemianki Plebańskim Tadeusza koło Dybczyń- Sandomierza zbocze l e s s o w e spotykało się Prócz i stodoły w izb mieszkalnych zie­ t e n s a m sposób w y k o n a n e czasie badań p r o w a d z o n y c h w roku „lassa" występują wództwa w nawet były t a m Wielka). W ma ze budynkach pow. ścian u ż y w a n o Radom). ścianami Stodoły wypełnionymi wzdłuż wschodniego dolinie konstrukcja Do plecenia czasem o kon­ plecioną pogranicza woje­ Wisły. drewnianych węgłowa. W zdecydowaną najstarszych przewagę i już dziś . b a r d z o r z a d k i c h o b i e k t a c h s p o t y k a się w ę g i e ł n a „ o b ł a p " 1951 n a t y c h t e ­ ( i l . 7). P o w s z e c h n i e w y s t ę p u j e w ę g i e ł n a ,,'*ybi o g o n " , który u 69 �70 �w starszych dziesiąt chałupach centymetrów Na lessowych m a również nierówne terenach w części w o j e w ó d z t w a wystające o kilka­ południowej i wschodniej obok k o n s t r u k c j i węgłowej na jest równolegle sumikowo-łątkowa P o w s z e c h n i e występującą w o s t a t k i ( i l . 8). stosowa­ k o n s t r u k c j a ścian Kieleckiem gdzie w konstrukcja konstrukcją dachów krokwiowa. t r a d y c j i zachowała się Jedyną pamięć o jest wsią, budowie sochę i ślemię, była D o b r o w o d a , p o w . B u s k o . S i a d y strukcji sochowo-ślemieniowej znajdujemy też w na kon­ powia­ ( i l . 10). K o ł o O s t r o w c a i S a n d o m i e r z a , j a k r ó w n i e ż w p o ­ tach: jędrzejowskim i włoszczowskim, podczas gdy w p o ­ w i a t a c h : Pińczów, K a z i m i e r z a bliskim się wsie, w strukcja są w których prawie Wielka i Busko, wyłącznie sumikowo-łątkowa. znajdują występuje Słupy s u m i k ó w ramę p r z y c i e s i ; n a t o m i a s t według zachowanej dębowe) wkopywane były bezpośrednio j a k t o dziś jeszcze w i d z i e ć pow. wschodu wowych można w krasnystawskim na w o j . lubelskiego. Chronologia trudna (zwykle ziemię t a k , starych terenie systemów k o n s t r u k c j i w chałupach sąsiadującego obydwu jest ległych od podsta­ do u s t a l e n i a , W wiowo-płatwiowe, w pionie Krakowskiego również k o n s t r u k c j a belek młodsza, Gdy porównamy sumikowo-łątkowego w związek tej k o n s t r u k c j i lessowymi Z występuje wyjątkiem warstwę starszą. w woj. kieleckim z pozbawionymi sposób budynków budownictwa z mapą lasów najstarszych na obszarze to m a miejsce w oprawie II. 8. W ę g i e ł o k i e n ( i l . 9), p o d o b n i e j a k n a rozległych o b s z a r a c h lasia, Lubelszczyzny, „na Kujaw rybi ogon" znaj­ Mazowsza, i gdzie indziej. . dachy krok- umieszczona jest natomiast, i połowy j e d n a k , że w domach płatew krokwdowo-belkowa, której Oglądany z końcami w szerszym jako forma przypada zasięgu 20 naj­ n a czasy rozrzut do i n t e r p r e t a ­ wskazuje n a t o , że ze z j a w i s k i e m , k t ó r e n a m a p najstarszych dachów w tereny to jest m . i n . i najnowszych Polsce, o p r a c o w a n y c h przez kon­ Jadwigę . Najstarszym na krokwi i współczesne. J e j r ó w n o m i e r n y t u do c z y n i e n i a Klimaszewską Pod­ jednym p r z e z zrąb końcach ( i l . 11/4), w y s t ę p u j e rozpowszechnienie p r z y porównaniu strukcji na starych, nie istnie­ u s y t u o w a n a była w na t e r e n i e w o j e w ó d z t w a n i e daje p o d s t a w cji. sze­ zrębem. pułapowych mamy to X I X w . , pła­ szerokość, s p o c z y w a j ą c p o l s k i e nasunęło się z z a c h o d u . W i d o c z n e wyraźny. w y s t ę p o w a n i a k o n s t r u k c j i w ę g ł o w e j s u m i k i łątka dują z a s t o s o w a n i e gleb, terenami 19 b e l k a c h p o w a ł y ( i l . 11/3). W w i e l u m i e j ­ międzywojenne zasięg w y s t ę p o w a n i a płatew ( i l . 11/1). P o w s z e c h n i e Konstrukcja cji t y c h t e r e n a c h stanowią których w s p i e r a j ą c y m i się n a w y p u s z c z o n y c h sumikowo-ląitkowa i t o j a k o ustępująca w o b e c k o n s t r u k ­ w ę g ł o w e j , można przypuszczać, że s u m i k i łątka n a w scowościach pamiętają ze terenach zrębu wypuszczonych pionie występuje krakowskiego t e w wysunięta jest p r z e d l i c o zrębu o p o ł o w ę s w e j Jeśli j e d n a k u w z g l ę d n i m y , że n a p r z y ­ lessowych woj. b u d y n k a c h występują rokości ( i l . 11/2), l u b o całą już o d południa terenie również w b u d y n k a c h z p i e r w s z e j jących wśród S t a r y c h o b i e k t ó w olkuskim na najstarszych terenie zwłaszcza że z b i e r a n e n a t e n t e m a t i n f o r m a c j e w bywają sprzeczne. tra­ pow. k o n s t r u k c j a t a zachowała się jeszcze d o dziś wpuszczone d y c j i w d a w n i e j s z y c h b u d y n k a c h słupy s u m i k ó w w kon­ Kielecczyźnie i pierwotnie był z w y s t a j ą c y m i o s t a t k a m i . R u d n i k i , p o w . Staszów. w słupy. Jastrzębia, p o w . R a d o m dach j e d y n y m kształtem czterospadowy, I I . 9. K o n s t r u k c j a który okna dachu i dziś ujętego 71 �1 2 3 4 И. 10. Chałupa о s u m i k o w o - ł ą t k o w e j k o n s t r u k c j i ścian. N o w y K o r c z y n , p o w . B u s k o . I I . 11, S c h e m a t y k o n s t r u k c j i d a c h u : 1 — p ł a t e w w p i o n i e zrębu, 2 — p ł a t e w w p o ł o w i e wysunięta p r z e d zrąb,, 3 — p ł a t e w c a ł k o w i c i e w y s u ­ nięta p r z e d z r ą b , 4 — k o n s t r u k c j a k r o k w i o w o - b e l k o w a kryje stare budynki n a obszarze całego województwa. F o r m ą nowszą, która weszła w m o d ę w o s t a t n i c h l a t a c h ubiegłego w wieku, chałupach są dachy bogatszych naczółkowe ( i l . 1). Często występujące pionowe s z c z y t o w e t y c h dachów b y ł y o b i j a n e d e s k a m i w układach ściany różnych kształtuje się dachu w stosunku najczęściej jak do 1:1 r z a d k o 1 : 1,5, a z u p e ł n i e w y j ą t k o w o wysokości lub 1 :1,3, zrębu bardzo w obecnie obserwowanego żenia się Włoszczowa) porównane z mapą opadów nie wykazuje (1 : 1 l u b 1 : 1 , 3 o d kilkudziesięciu l a t również K r a k o w s k i e m ) procesu obni­ J a k o m a t e r i a ł d o k r y c i a chałup w i e j s k i c h s t o s o w a n a Pokrycie pow. dachu dachów. Opoczno; Kosów, proporcje na i n n y c h terenach (np. w j a k 1 : 2. R o z m i e s z ­ Starachowice; ludowym, w s t o s u n k u d o w i d z i a l n e j części z r ę b u ) b y ł y b y w i ę c r e ­ była p i e r w o t n i e pow. budownictwie z chałupami s t a w i a n y m i około p o ł o w y W i e k u X I X . R o z ­ c z e n i e w y s o k i c h dachów ( A l e k s a n d r ó w i P o ś w i ę t n e , p o w . Pawłowice, dawniejszym że w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h wiążą się o n e powszechnione zultatem dekoracyjnych. Wysokość wiązujących zwłaszcza łach n a całym terenie gontem, wspominane źródłowych województwa sporadycznie z wieku XVIII, w występuje słoma. materia­ w rejonie współzależności. Ś r e d n i e s u m y o p a d ó w w p o w . o p o c z y ń ­ Gór Ś w i ę t o k r z y s k i c h i n a t e r e n a c h p r z y l e g ł y c h . J a k w y ­ skim nika wynoszą 550—600 m m , we 650 m m , n a t o m i a s t o b s z a r największe opady — włoszczowskim 650—800 m m , w c a l e nie wyróżnia się o d i n n y c h t e r e n ó w wysokością i stromością W k o n k r e t n y c h przytoczonych dachu n i e jest również Wysokie d a c h y znalazły 600— G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , g d z i e są zależna dachów. przeprowadzonych przez P i e r w o t n i e mieszkańcy w s i p o ł o ż o n y c h w l a s a c h ś w i ę t o ­ k r z y s k i c h t r u d n i l i się dość p o w s z e c h n i e o d szerokości budynku. tów, d o s t a r c z a n y c h zarówno n a chału­ wysokości nale­ do K i e l c skutkiem rozpowszechnienia i miast produkcją okolicznych. gon­ Gdy się w m i a s t a c h i n n y c h m a ­ t e r i a ł ó w d o p o k r y w a n i a dachów, a w i ę c dachówki, papy da­ czy b l a c h y , spadło z a p o t r z e b o w a n i e n a g o n t y , zaczęły o n e c h ó w stanowią r a c z e j r e l i k t o w e p r z y k ł a d y p r o p o r c j i o b o ­ p r z y j m o w a ć się p o w s i a c h , w y p i e r a j ą c p o s z y c i e słomiane. 72 przykłady wyjątkowej Andrzeja n o w s z y m , datującym się o d 2. p o ł o w y ubiegłego s t u l e c i a . wysokość się b o w i e m mgr się g o n t u j e s t z j a w i s k i e m r a c z e j t u przykładach p a c h j e d n o - j a k i p ó ł t o r a t r a k t o w y c h . Przypuszczać ży, że z a n o t o w a n e z badań Szurę, r o z p o w s z e c h n i e n i e �П. 12. P l a n y częściej s p o t y k a n y c h t y p ó w chałup w w o j . k i e l e c k i m : 1 — Gnieździska, p o w . K i e l c e , 2 — R e m b i e s z y c e , p o w . J ę d r z e j ó w , 3 — D ę b o w a W o l a , p o w . Opatów, 4 — S t a n o w i s k a , p o w . W ł o s z c z o w a , 5 — R o k i t n o , p o w . W ł o s z c z o w a , 6 — P i o t r k o w i c e , p o w . J ę d r z e j ó w , 7 — Bejsce, p o w . K a z i m i e r z a W i e l k a , 8 — P o ś w i ę t n e , p o w . O p o c z n o , 9 — B l i ­ żyn, p o w . K i e l c e . begcnda: S — sień, J — izba, K. — k o m o r a , S T — stajnia _4- + + — H - 7 > < J I / K -f+ — H J j ST - f +6 •+-1- к / : i J I /t - M i \ \ i \ \ / / i У. ^ I I \ \ \ \ 1 / ' / I I . 13. Zasięg występowania chałupy z izbą umieszczoną centralnie. I — granica pańsiwa, I I — granica w o j . k i e ­ l e c k i e g o , I I I — zasięg w y s t ę ­ p o w a n i a chałupy wąskofront o w e j ( i l . 12/1), I V — zasięg w y s t ę p o w a n i a chałupy s z e r o kofrontowej ( i l . 12/2) 73 �П. 14. Chałupa w a s f c o f r m r t o w a z p o d c i e n i e m w s p a r t y m n a w y p u s t a c h . B r z u s t o w i e c , p o w . O p o c z n o . I I . 15. C h a ł u ­ p a s z e r o k o f r o n t o w a z c e n t r a l n i e umieszczaną izbą. D ą ­ b r o w i c a , p o w . J ę d r z e j ó w . I I . 16. Chałupa z c e n t r a l n i e umieszczoną izbą i d w o m a w e j ś c i a m i do s i e n i . Niedziałki, p a w . Staszów. cie z a g i n ą ł , g d z i e i n d z i e j w y s t ę p u j e 31 Kielecczyzna rezerwat, stanowi w gdzie chałup już b a r d z o rzadko. pewnego rodzaju t y m zakresie wąskofrentowych zachowało się najwięcej. Na całym w s k a z n y m o b s z a r z e chałupa wąskofronto- w a w y s t ę p u j e bez p o d c i e n i a , bądź p o s i a d a p o d c i e n i e pustowe, t j . wsparte na wypuszczonych zrębu l u b n a słupach. W wy- górnych b e l k a c h woj. kieleckim, jak również n a t e r e n a c h sąsiednich, p o d c i e n i a słupowe zanikły w c z e ś ­ niej. W woj. kieleckim chałupę z p o d c i e n i e m rzów, p o w . Przysucha, w roku natrafiłem słupowym zbudowaną ( i l . 14) trafiają się jeszcze i Piskorzeniec, Natomiast typy rozplanowania 1) chałupa morą z sienią usytuowanymi w 2) chałupa występują trzy pod­ wnętrz: szczytową, jedną dzbą amfiladzie ( i l . 12/1—3); z sienią oraz ko­ umieszczoną centralnie (il. komorą jednej 12/4—6); 3) chałupa szczytowej układzie i z sienią jednym i lub równoległym Każdy z tych p o d s t a w o w y c h jący j e s t t y p p i e r w s z y , izba i komora l i n i i . Jest to f o r m a nictwie ludowym Kitowicz w w w typów posiada swe o d ­ D l a nas n a j b a r d z i e j i n t e r e s u ­ w którym — trzy pomieszczenia usytuowane są wzdłuż n i e w ą t p l i w i e posiadająca odległą XVIII ścianie pomieszczeniami ( i l . 12/7—9). miany i f o r m y rozwojowe. sień, przy dwoma tradycję, skoro w. przeciwstawia —• jednej w budow­ już Jędrzej chałupy chłopskie, których „sień j e s t z czoła, za nią i z b a , a w t y l e k o ­ mora", środku dworkom 2 1 szlacheckim z sienią Chałupy tego rodzaju występują na terenie całego w o j . k i e l e c k i e g o szeroko- wąskofrontowej. i rozrzucie nym po­ na zagęszczeniem terenie w (lub występowały) w dwóch Odmiana ( i l . 12/1) j e s t f o r m ą zanikającą. kim umieszczoną . odmianach, wąskofrontowa Występuje o n a w całego województwa powiatach: koneckim, szero­ z pew­ kieleckim i k o z i e n i c k i m . J e s t t o f r a g m e n t w i ę k s z e g o t e r e n u ( i l . 13), który ciągnie Wschodnie 22 się o d w y b r z e ż a , Kaszuby, (Poznańskie- , 1 Kujawy 2 5 ), luńskie , P i o t r k o w s k i e , 27 2 S obejmując ujścia Łowickie przez 23 nadbrzeżny pas n a północy p o ujście S a n u znalazł okolicy chałupę o Kolbuszowej, a Tanwią . 3 0 74 N a niektórych Wie­ 2 6 woj. też w Pomorze Wielkopolskę (Nieborów ), aż p o t e r e n lubelskiego kieleckiego, Powiśla 2 9 . od Kazimierz t y m układzie (jako wspomina również, występuje ona (rzadko) na bubelszczyźnie rach , Wieprza Moszyński jątek) Bałtyku Tucholszczyznę między wy­ że Sanem terenach, j a k np. na M a z u ­ czy K u j a w a c h , o p i s y w a n y t u t y p chałup całkowi- wy- czasie 1969 p r z e z M u z e u m z przejściami pomieszczenia i z drugim p r z e z k o m o r ę n a dwór, u m i e s z c z o n y m znacznie Świę­ p o w . Końskie. t u chałupa w ą s k o f r o n t o w a n i e dłuższej, j e s t — j a k p o w i e d z i a n o stawowe dziś. W w roku wyjściem z sienią, n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o do 1836, k t ó r a podcienia j e rap. w e w s i a c h M i e d z i a n k a , p o w . łączącymi w e w n ą t r z w s z y s t k i e któ­ roku tokrzyskie, znaleziono Opisywana f o r m y b u d o w n i c t w a biedniackiego, w zaledwie badań, p r o w a d z o n y c h Kielce, Pomijając w 1949 uległa r o z b i ó r c e . N a t o m i a s t pustowe r y m b u d y n e k m i e s z k a l n y z a w i e r a izbę bez s i a n i l u b izbę n a jedną ( i l . 17) w e w s i S m o g o - bardziej wyżej — w rozpowszechniona w ścia­ zaniku. jest od- �I I . 17. Chałupa w ą s k o f r o n t o w a z p o d c i e n i e m s ł u p o w y m Smogorzów, p o w . Przysucha. miana szerokofrontowa wnętrz, t y l k o z ( i l . 15) o wejściem do tym samym sieni w ( i l . 12/2). P r ó c z całej K i e l e c c z y z n y układzie ścianie dłuższej występuje o n a na t e ­ Drugim typem rozplanowania j e s t chałupa z umieszczoną w z r . 1836. domu mieszkalnego środku sienią, która izby, a czasem przybywa r e n a c h sąsiadujących z nią o d z a c h o d u , a w i ę c w Piotr- izbę kowskiem, Mały, mieszczeń p r z e z podział i z b y czy t o p o p r z e c z n y pow. Sieradzkiem, Łowickiem Ł o w i c z ) , j a k również od wschodu 3 2 belskie). W w swej czystej głównie kierunku południowym formie, jak i w braku (Zabostów przejścia (Powiśle L u ­ schodzi odmianach między izbą Już Puget wskazywał z chałupy tej na komorą, że się w uważał postaci Moszyński nie wykluczał na wówczas izby jęte w potwierdzenia dowodów okresie okazało się, ostatniego że jeszcze dostarczyły n i e było. skim , sądeckim , a wąskofrontowe nawet na polskim 35 jewództw i 3 S istnieją ponadto równo od s t r o n y one b o w i e m szczytu, jak i wejście ściany przej­ do sieni za­ dłuższej ( i l . 16, Występują form wiąże Olkusz; Targowisko, Współistnienie skofrontowych, pow. Bochnia; na t y m s a m y m szerokofrontowych netyczny tych trzech odmian, przy czym leży jako Wieś, o b s z a r z e chałup z sienią posiadającą uważać z a postać wyjściową. wą- szczytową związek ge­ chałupę w ą s k o - n a j rozlegle jszy w zasięg, na­ podobny jednej równoległym, położone p o o b u Układy środku mają jedno- i pół- t u odległą trady­ województwa nie twerząc żadnych w zupeł­ możliwych się jedynie ze stratygrafią leckiem n a ogół r o z w o j u b u d o w n i c t w a , k i e d y przez ilości rzadsze pomieszczeń Trzecim dwutraktowe dążono wreszcie ( i l . 12/7) są w i reprezentują raczej do w i ę k s z e j typem do tych majątkową sze f a z y w Kie­ później­ powiększenie wygody. występującym na terenie w o j . k i e l e c k i e g o j e s t chałupa z sienią szczytową, w prze­ dłużeniu k t ó r e j tylko stronie izba równoległym znajduje w dwie ( i l . 12/9). Chałupy budownictwie i się k o m o r a , a p o j e d n e j ( i l . 12/8), w z g l ę d n i e obszarze w o j . kieleckiego, Warmii 3 9 mają izby w te, rozsiane analogie ludowym , Kurpiach przede północnej 4 0 układzie na całym wszyst­ Polski, , Podlasiu , 4 1 w na pół­ n o c n e j i ś r o d k o w e j L u b e l s z c z y ź n i e , a także n a w s c h o d ­ 42 nim i f o r m przejściowych p o t w i e r d z a ostatecznie frontową, Stara i inne). układzie w s i . Układy Mazurach pow. L i m a n o w a ; w obrębie kim pow. dwie kalenicy u c h w y c e n i a zasięgów czy zagęszczeń. Z r ó ż n i c o w a n i e Kosin, Załęże, do półtoratrakt, g d z i e p o one n a t e r e n i e przemieszaniu, Odrowąż, p o w . Końskie; S w i ę p o w . Kraśnik; równoległy na terenie w o j . kieleckiego. ciechów, Bełżyce; jednej podzielone. Miedzianka, pow. Kielce; pow. po reprezento­ Na wsiach w o ­ chałupy z sienią szczytową, reprezentujące f o r m ę ściową ( i l . 12/3), mają też , limanow­ Spiszu . j a k i w niektórych lubelskiego, kiedy występują terenie w o j . kieleckiego, krakowskiego pod­ dwudziesłopięciolecia, chałupy 37 Przeko­ badania w woj. krakowskim, w powiatach: olkuskim 38 W też i komora wane sa­ monumentalne dopiero izba i i komora, względnie W s z y s t k i e z w y m i e n i o n y c h t u m o ż l i w o ś c i są cję. takiego jest zachowany po­ ( i l . 12/5), sposób nym dzieło, czy rozwoju względnie d w u t r a k t , g d y pomieszczenia cza­ nywających — s t r o n a c h s i e n i zostaną cha­ swe amfiladzie zostaje t o r a t r a k t o w e z sienią w 3 4 przygotowywał w jej się i z b a ona po­ odmianach wąsko- i szerokofrontowej . Moszyński jednotrakt ( i l . 12/6), a w t e d y p o w s t a j e łupy w gdy dalszym s t r o n i e s i e n i znajdą m y c h t e r e n a c h (a w szczególności w r e j o n i e K a r p a t ) sie, W tych j e d n a k , że w y m a g a współwyistępowania a od stajni. stronie prawdopodobieństwo, 3 3 ewentualności, lub ( i l . 13/IV). z sienią szczytową w y w o d z i wąskofrontowej . twierdzenia (dotyczących a z a m i a n y k o m o r y n a stajnię), aż p o T a t r y chałupa s z e r o k o f r o n t o w a zarówno roz­ d z i e l a izbę o d k o m o r y ( i l . 12/4) l u b d w i e Mazowszu, Kielecczyzny co m o g ł o b y poprzez wskazywać na Mazowsze z terenami powiązania północnymi. D o m y o t y m r o z p l a n o w a n i u są w w o j . k i e l e c k i m n a ogół nowsze, pochodzą o n e g ł ó w n i e z bieżącego s t u l e c i a , p o ­ dobnie j a k t o m a miejsce czy w południowej na terenie Krakowskiego. Niemniej Lubelszczyźnie j e d n a k i na t e ­ r e n a c h P o l s k i p o ł u d n i o w e j zdarzają się s t a r s z e przykłady 75 �I I . 18. O z d o b n y n a d o k i e n n i k . Jastrzębia, p o w . R a d o m . I I . 19. Z d o b i o n y g a n e k . N i i e z n a m i e r o w i c e , p o w . P r z y s u c h a . I I . 20. D r e w n o z r z e ź b i o n e j chałupy p o d p i e c e m wapiennika. L i p i e , p o w . Włoszczowa. chałup o t y m r o z p l a n o w a n i u , sięgające p o l o w y s t u l e c i a ( n p . chałupa z roku ubiegłego 1861 z n a l e z i o n a przez g u m i ł ę D z i k i w J u r g o w i e n a S p i s z u ) , co m o g ł o b y Bo­ świad­ czyć o n i e z a l e ż n y m o d t e r e n u północnego p o w s t a n i u t e g o typu chałup w więc czasu środkowej i południowej i dróg, j a k i m i dostał się na i jeszcze wymaga tereny Najstarsze Kielecczyzny, jest nadal prze­ otwarta badań. nowią piece z ogniowe, paleniskiem czeluścią p i e c a prowadzającą z piecem dym jakie zachowały nalepie, do komina. Tradycji urządzeń Zachowały się sta­ ku znajdowało pamięci nie infor­ ognisko, płonące n a środ­ izby. Zdobnictwo budownictwie ludowym Kielecczyzny jest z j a w i s k i e m stosunkowo młodym, które rozpowszech­ niło się w ozdobnie cyjnie w ciągu bieżącego stulecia. Wyraża się taflami d r z w i oraz zdobinami na­ c z ó ł k o w y c h i d w u s p a d o w y c h dachów. N a l e ż y też nieć o z d o b n e s z a l o w a n i e nice, ono p r o f i l o w a n y m i n a d o k i e n n i k a m i (11. 18), d e k o r a ­ rozwiązanymi śparogi, grzebienie sizczytów, p r o f i l o w a n e sterczyny dachowe, wycinane na kalenicach gontowych g a n k i ( i l . 19). D e k o r a c j a dachów ozdobnie w Święto­ Stare typy i szerokofrontowe chałup, pochodzą a r c h i t e k t o n i c z n a wiąże się g ł ó w n i e z o s t a t n i o o m a w i a n y m t y p e m chałup. wspom­ wiatrow- k r z y s k i m . Z t y c h s a m y c h m n i e j w i ę c e j czasów zdobione rozplanowania szczególnie wąskofrontowe z sienią szczytową, są i c h p o z b a w i o n e zupełnie. Przedstawiony twa wiejskiego w formie wskazuje, skrótowej zarys że K i e l e c c z y z n a lormy architektoniczne na część p o ł u d n i o w ą , graficznym dłużenie w nawiązującą etno­ prze­ odbijający się ubiorów, n i e z n a j d u j e można by wskazać, krzyżują niej i południowej 76 prze­ województwa p o d względem budownictwa. Jedynie niejszymi zupełnym n a w s t ę p i e podział kresie dowym w terenem chronologicznie do Małopolski, i północną, stanowiącą Mazowsza, dziedzinie występują budownic­ jest w y b i t n i e p r z e j ś c i o w y m , n a k t ó r y m różne mieszaniu. Wspomniany że w w tak wyraźnie np. odpowiednika w za­ sposób tutejszym się s t a r s z e elementy bardzo ogólny budownictwie l u ­ wspólne zachod­ P o l s c e (chałupa w ą s k o f r o n t o w a ) z p ó ź ­ elementami, które wiążą pół­ szczycie i jedną l u b d w i e m a izbami w układzie Chałupa o p l a n i e s y m e t r y c z n y m z sienią w środku j e s t t u formą starą. Z e w z g l ę d u n a s w ó j zasięg, o b e j m u ­ j ą c y całą P o l s k ę , n i e d a j e o n a p o d s t a w do i n t e r p r e t a c j i stawia te t e r e n y z Polską się problem szerokofrontowej chałupy szczytową ( i l . 12/2). Jest t o n i e w ą t p l i w i e f o r m a izby wentylacyjnych się n a t o m i a s t w się o t w a r t e p ł a t e w ) , a także równoległym). kapę o d ­ kurnej m a t o r ó w o d o s o b n i o n e w y p a d k i , k i e d y w chałupie z a m i a s t pieca samym umieszczonym c h l e b o w e g o , posiadające pozbawionym zanotowano. na (wysunięta w obrębie w o j . k i e l e c k i e g o . Interesująco n a t o m i a s t p r z e d ­ w pamięci informatorów n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o , przed i wschodnią nocną (chałupa a s y m e t r y c z n a z sienią i k o m o r ą p r z y t y m Sprawa ten typ rozplanowania dalszych urządzenia Polsce. środkową 19 z sienią pochodna �chałupy w ą s k o f r e n t o w e j ( i l . 12/1). O g r a n i c z o n y j e j zasięg obejmujący w o j . k i e l e c k i e , k r a k o w s k i e o r a z t e r e n y ległe do w o j . k i e l e c k i e g o graniczny skrawek że p r o c e s przemiany kofrontowa mógł Wyrazem od zachodu, lubelskiego, j a k również pozwalały po­ przypuszczać, chałupy w ą s k o f r o n t o w e j odbywać przy­ n a szero­ się n a t y m w ł a ś n i e terenie. n o w y c h w p ł y w ó w , przenikających n a t e r e n Polski od zachodu, dachu (dach są z m i a n y dwuspadowy, w formie i konstrukcji konstrukcja krokwiowo-bel- dynków ków Na zagrożenia. tradycyjnego wego na terenie w o j . kieleckiego. wadzonych W remontu dopuszczają pryzmy nie łaciński, z roku chałupa 1836 w chałupa na siestrzanie ze s z c z y t o w y m Smogorzowie. datę Bielinach dzięki w z t e m u , że Smogorzowie, strzeni w kilku końca XVIII urządzono stanowiący województw, w. w niej został pro­ napo­ rając ców pierw­ chwili obecnej prezentujących słupowym takich można wszystkich typach i małe m u z e u m . D o m zabytek jak wiemy ilość doskonałych tutejszego przekrojach konserwowiane, po w s i a c h wykupują domy Ruch ludzi starych przeprowadzenia postępującej bo i t a k w ruiny, te najbliższej opuszczone na prze­ rozebrany znaj­ obiektów, r e ­ terenu społecznych. we Istnieją W budowlany na w s i niesłychanie kieleckiej intensywny. jeszcze zanotowania mieszkań­ w obecnej jest w Wioski, rezerwatem starego chwili które przed budownictwa, o b l i c z e , że w czasie ciągu o s t a t n y c h t r z e c h l a t z d a ­ ani jednej chałupy ( i l . 22). s y t u a c j i j e d y n ą drogą, j a k a p r o w a d z i zachowania najcenniejszych nianego, przez drewniane. rzało się, że w e w s i n i e z n a l e z i o n o godnej chałupa zabezpieczona na terenie w o j . kieleckiego budownictwo są dziś do t e g o s t o p n i a z m i e n i ł y s w o j e bytków, nie w i a d o m o . W stanu badań p r o w a d z o n y c h napis r o k u 1949. J a k i j e s t l o s i n n y c h w y m i e n i o n y c h t u z a ­ d u j e się jeszcze p e w n a do 1774 i jedynie została unikalny je modrzewiowa podcieniem Przykładów b y mnożyć więcej. Z w y m i e n i o n y c h — w do właściciele p r y w a t n y c h w a p i e n n i k ó w ( i l . 20), którzy s z p e ­ czasie badań 20 l a t y b y ł y szerokofrontowa one wodne. najwyższego cegieł i p u s t a k ó w n a n o w ą b u d o w ę . B u d y n k i łupy w ą s k o f r o n t ó w e z B i e l i n , noszące d a t y 1789 i począ­ posiadająca należą młyny stanie przyszłości ulegną r o z b i ó r c e ( i l . 21). K u p i ą j e n a p a l i w o n a p r z e s t r z e n i l a t przeszło d w u d z i e s t u w., albo czy w a l b o — p o d ścianami z a b y t k o w y c h d o m ó w piętrzą się już obecnej XIX jednak u b o g i c h , którzy n i e mając możliwości s z y c h dziesięcioleci w i e k u X I X . P r z y k ł a d e m t e g o są c h a ­ z Sukowa, wiatraki są Słupia), b u ­ a także b u d y n ­ na te­ t y k a n o o b i e k t y d a t o w a n e , sięgające w i e k u X V I I I i tek jak obiekty Bowiem (Stara budownictwa ludo­ zakończenie n a l e ż y p o w i e d z i e ć p a r ę s ł ó w stanu zachowania te okołów i gospodarczych, przemysłowych, Wszystkie i przykłady mieszkalnych również kowa). mat nieźle z a c h o w a n e jest b u d o w a skansenowskiego. do obiektów b u d o w n i c t w a d r e w ­ na terenie województwa muzeum M y ś l n i e j e s t n o w a , m ó w i ł o się o t y m już p r z e d k i l k u n a s t u l a t y , jednakże realizacja projektu n i e posunęła się a n i o k r o k . M u s i m y pamiętać, że n a m . Jeśli b u d o w a w czasie, za p a r ę l a t m o ż e m y stanąć w o b e c najbliższym faktu, że na terenie cenniejszych z dymem województwa obiektów, które muzeum czas działa p r z e c i w n i e nastąpi n i e będzie ulotnią się w już naj­ powietrze wapienników. 20 77 �11. 2 1 . S t a r e domy n i e k o n s e r w o w a n e zamieniają siejsze b u d o w n i c t w o w i e j s k i e . się w ruinę. K o b y k i i k i , p o w . K a i z i m i e r B a Sędaieszowice, p o w . K a z i m i e r z a Wielka Wielka. I I . 22. D z i ­ PRZYPISY Z. Natanson-Leski, Rozwój W a r s z a w a 1964, m a p a : P o l s k a w Królestwa. 1 terytorialny Polski, dobie przywrócenia S. A r n o l d , Terytoria plemienne w ustroju admini­ stracyjnym Polski piastowskiej, „Prace K o m i s j i dla A t l a ­ s u H i s t o r i i P o l s k i " , zesz. I I , K r a k ó w 1927, s. 74. i n a s t . T . S z c z e p a n i k , Województwo kieleckie, zarys geograficzno-ekonomiczny, W a r s z a w a 1967, s. 42 i n a s t . T . Ł a d o g ó r s k i , Studia nad zaludnieniem Polski w XIV wieku, W r o c ł a w 1958, m a p a : Gęstość z a l u d n i e n i a d i e c e z j i k r a k o w s k i e j Ok. r . 1340. K . Potkański, Puszcza Radomska ( w : ) Pisma po­ śmiertne, t . 1, K r a k ó w 1922, s. 109. ' I b i d e m , s. 112. I b i d e m , s. 164. V. Kauder, Das Deutschtum in Polen, Leipzig 1940, m a p a : A . B r e y e r , K a r t ę d e r d e u t s c h e n Siedlungen im Mittelpolen. B . Z a b o r s k i , O kształtach wsi w Polsce, Kraków 1926, m a p a . I b i d e m , s. 68. R. R e i n f u s s , Badania terenowe w rejonie kie­ lecko-sandomierskim, „ P o l . S z t . L u d . " , R. V I , 1952, s. 35 i n a s t . T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową w Radom­ skiem, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I X , 1955, s. 23 i n a s t . J . P. D e k o w s k i , Najstarsze budownictwo w Kalinkowie, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , L ó d ź 1962, s. 43 i nast. Jednomiesięczne o b o z y n a u k o w o - b a d a w c z e Z e s p o ­ łu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N : p o w . opoczyńska — 1949, r e j o n k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i — 1951, r e g i o n r a d o m s k i — 1953 o r a z k i l k a tygodniowych o b j a z d ó w p e n e t r a c y j n y c h w l a t a c h 1954—1965. M . Trawińska, Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XIX i XX w., W r o c ł a w 1968, s. 73 i r y c . 1 1 . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . 1, K r a ­ k ó w 1929, s. 4 6 1 . T . B a n a c h , Półziemianki w Sandomierzu, „Orli L o t " , R. V I , 1925, s. 43; T . Dybczyński, Kraina puszczy jodłowej, L w ó w b . d., s. 82. R. R e i n f u s s , Badania terenowe... s. 38. T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową..., s. 29. J . C z a j k o w s k i , Z badań nad budownictwem wiej­ skim w powiecie olkuskim, „Rocznik M u z e u m Etnogra­ f i c z n e g o w K r a k o w i e " , R. I I , 1967, s. 89. J . Klimaszewska, Dach chaty w Polsce, „Lud S ł o w i a ń s k i " , R. V I , z. 1, K r a k ó w 1938, s. 128 B . 2 3 4 5 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 ^'ot. autor. J . K i t o w i c z , O p i s obyczajów za panowania Au­ III, W r o c ł a w 1951, s. 522. L . Puget, Studia nad polskim budownictwem drewnianym, K r a k ó w 1904, s. 25. K . M o k ł o w s k i , Sztuka ludowa w Polsce, Lwów 1903, s. 267. T . W r ó b l e w s k i , Dom i zagroda ( w : ) Kultura lu­ dowa Wielkopolski, t . 1, P o z n a ń 1960, s. 19 i n a s t . O . K o l b e r g , Kujawy, t . 1, W a r s z a w a 1967, s. 79. K . M o k ł o w s k i , o p . c i t . , s. 265. Z . N e y m a n o w a , Wnętrze chaty w Załężu Wiel­ kim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o i E t ­ n o g r a f i c z n e g o w L o d z i . S e r i a e t n o g r a f i c z n a " , n r 5, Ł ó d ź 1961, s. 76, 77. A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o ­ wej Instytutu Sztuki P A N w Krakowie. Tamże. K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 550. M . Pryczowa, Tradycyjne budownictwo ludowe na Kujawach, T o r u ń 1961, s. 66. A . Świątkowska, Wnętrze chałupy księżackiej XIX i XX w., „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966, s. 26. 2 1 gusta 2 2 2 3 2 1 2 3 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 L . P u g e t , o p . c i t . , s. 27. K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 5 5 1 . J . C z a j k o w s k i , o p . c i t . , s. 8 1 . A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o ­ wej IS P A N w K r a k o w i e . Z. K u r k o w a , Wąskofrontowe chałupy w Sądeczyźnie, „ P o l . S z t . L u d . " , R. I V , 1950, s. 126. W r . 1970 M . B r y l a k s t w i e r d z i ł a i s t n i e n i e chałup w ą s k o f r o n t o w y c h w P o ­ d e g r o d z i u , p o w . N o w y Sącz. 3 3 3 4 3 5 3 8 37 B . D z i k i , Budownictwo ludowe na Spiszu, pra­ ca m a g i s t e r s k a n a U J p o d k i e r o w n i c t w e m p r o f , d r M . Gładysza, m a s z y n o p i s . 3 8 A . F. K l o n o w s k i , Drewniane budownictwo wiej­ na Mazurach i Warmii, O l s z t y n 1965, s. 139. M . P o k r o p e k , Materiały do historii budownictwa ludowego z terenu kurpiowskiej Puszczy Zielonej, War­ s z a w a 1962, s. 134, 137, 139. 3 9 skie 4 0 I . T ł o c z e k , Formy architektury ludowej wego Podlasia, „Zeszyty N a u k o w e P o l i t e c h n i k i s k i e j " , n r 52, W a r s z a w a 1961, s. 17, 18. 4 1 środko­ Warszaw­ R. R e i n f u s s , Sztuka ludowa na pograniczu Lu­ belszczyzny i Podlasia, „Studia i Materiały L u b e l s k i e " , L u b l i n 1962, s. 116, t a b l . 1, 3, 4. 4 2 Bysował Krzysztof Kelm według szidcu Marli Czarneckiej — 11. 11; wg szkicu Zofii wg oprać. Bomana Reinfussa 1 szkicu M. Czarneckiej — 11. 13 deśli-BelnfussoweJ — 11. 12; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3814777472094f964c816527b7c99a6.pdf 7d014774c17d02192d7b7758f996501e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4675 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource bohater ludowy Podhale - legendy ludowe zbójnik podhalański Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4341 Title A name given to the resource Zbójnik ludowy w kulturze polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.79-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anłoni Kroh ZBÓJNIK Ludowa jeszcze w lańskiej legenda czasach terackim, stu bardzo sobie się różne f o r m y , prób p r z e t w o r z e n i a się przedstawić form różne j a k i e u t r w a l a ł y się w Goszczyńskiego do modele zbójnika innych cech w dodatnich. Przypisuje sprytu się i wielu zbójnikom silne siły z b r o j n e j , p o s p o l i t e g o coś ruszenia powszech­ życie dla świata" szli współziomków, bez wahania pochłonięci narażali ideą swe „równania w bój, a i c h czyny, pełne szlachetnego altruizmu, nały i m s ł a w ę , powszechną s y m p a t i ę i w d z i ę c z n ą zjed­ pamięć przyszłych pokoleń. Tu jednak r o d z i się Największe nasilenie na Podhalu p a d a n a w i e k X V I I i pierwszą połowę X V I I I , konkretne rze dane duchowej Nie n a temat Podhalan jest zatem obecności poza przy­ natomiast zbójnika n i e wychodzą wykluczone, pieniędzy. W z i ą ł , obłupił j e j n o g i p o — Kazałem masz b u t y ci buty toś mogła kupić; teraz darmo!" I n n y przykład przez kolana. kupić, Tetmajera . 2 — opowiadanie Zbójnik przystał Sabały zimą do zanotowane gazdy za p a r o b k a , ale n i e z a m i e r z a ł p r a c o w a ć ; g a z d a w o b e c t e g o n i e chciał go k a r m i ć , za co został s r o d z e nik dę ukarany. Zbój­ uciekł wiosną, l e c z w r ó c i ł , o k r a d ł d o k u m e n t n i e g a z ­ i jeszcze d l a n a u c z k i zlał m u w r z ą c y m sadłem brzuch. Oto inne opowiadanie goły Sabały „ R o z s e d se k l e r y k bez g r a n i c e — i trafiół n a z b ó j ­ n i k ó w . O t o c i l i go dookoła — a n o s t a r s i m u p a d o : wątpliwość. zbójnictwa — B o m i żal odwa­ nie — — N i e kupiła. cza­ p r z e c i w chłopskiej k r z y w d z i e . Z b ó j n i c y — j a k wiadomo się —> C z e m u ? dzielności, zręczności, góralskiej buty. — Kupiłaś b u t y ? współczesności. s p r a w i e d l i w o ś c i społecznej, r o b i się z n i c h rodzaju pieniędzy. (5 reńskich), k u p se f a j n e po drodze z J a n o s i k i e m . podhalańskiego, sów j e s t w f o l k l o r z e podhalańskim ucieleśnieniem poczucie piątkę kupiła b u t ó w i szła d o chałupy bez b u t ó w . P o t k a ł a społeczeństwie p o l s k i m o d czasów Sądzi się n a ogół, że zbójnik o d n i e p a m i ę t n y c h g i , siły f i z y c z n e j , — B a b a zaszła n a k i e r m a s z , p i e n i ę d z y j e j żal b y ł o ; n i e nawar­ Staram 1 — P o co? — N a b u t y , ale m a m mało — Naści zbójnickiej. powtó­ Podhalem : — Na kiermasz. służyło a d a p t a c j i , s t y l i z a c j i , różnych Wrześniowskiego, A K ) : g d z i e idziesz? przeciwstawnym. ludowej legendy przez z n a n a także p o z a Szła r a z b a b a n a ( k i e r m a s z . P y t a ł się j e j ( J a n o s i k zbójnika W a r t y k u l e n i n i e j s z y m c h c i a ł b y m prześledzić s t w i a n i e się różnych o Janosiku, zanotowana środkiem na POLSKIEJ rzona przez Tetmajera, pięćdziesięciu bywa KULTURZE można jest t w o r z y w e m l i ­ Powoływanie przybierało wręcz około w W podha­ szczątki muzycznym, politycznej. nieraz od dywagacji, plastycznym, podhalańskiego celom ludowej, do różnych propagandy której współczesnych o b s e r w o w a ć kulturze l a t daje p o l e zbójnicka, PODHALAŃSKI w kozanie, coby się n o m w i d z i a ł o , kultu­ wiek że i s t n i e n i e — Abo n o m powis abo c i e uśmiercimy... K l e r y k się z d r y g n ą ł , a l e se m y ś l i : XIX. idealistycz­ П. 1. J a n K r z e p t o w s k i Sabała. Z d j ę c i e z końca X I X w . n e g o , n a d l u d z k i e g o zbójnika w l u d o w e j l e g e n d z i e n a l e ż y łączyć z z a n i k i e m z b ó j n i c t w a j a k o z j a w i s k a Materiały folklorystyczne, jakimi się d o czasu, k i e d y c z y n n i e społecznego. dysponujemy, uprawianego odnoszą zbójnictwa już w z a s a d z i e n i e b y ł o , k i e d y z b ó j n i c t w o pozostało co wyżej w w formie pamięci szczątkowej, górali. Zachodzi zmienionej, więc albo p y t a n i e : czy wiście z b ó j n i c k i f o l k l o r z X I X w . j e s t t a k i Czy pozytywny, tak samo idealizujący dawny być m o ż e — jak stosunek samo idealizacja Niesposób n a t o p y t a n i e tylko rzeczy­ odwieczny? do zbójnika zbójnictwo? zbójnictwa się w r a z z z a n i k i e m s a m e g o naj­ w Czy jest też folklorze zaczęła zjawiska? udzielić jednoznacznej od­ powiedzi. W sąsiedniej S ł o w a c j i l u d o w a s y m p a t i a d l a zbójnika sięga co n a j m n i e j połowy p o d o b n e , że z n a c z n i e w X V I I I w., a bardzo dawniej. A l e analogii t y m wypadku nie wolno, jako nictwo miało parciu zbójnictwa mogą charakter drzeworyty i wieś obrazki z X V I I I w . Dowód to jednak ikonograficzne, ze Słowacji. czającym powy a często Taniec dowodem, że n a S ł o w a c j i odmienny. przez same O na szkle, niepewny, obrazki, także gdyż męski t a n i e c dla wszystkich grup etnicznych, zbój­ pradawnym podhalańską „zbójnicki" prawdo­ wyprowadzać po­ świadczyć pochodzące gdyż motywy przywędrowały n i e jest orężny wystar­ jest ty­ zamieszkujących Karpaty. O dawnej pieśni XVIII i apologii zbójnictwa opowiadań, sięgających w. Istnieje jednak wiele świadczyć może opowiadań, przedstawia­ j ą c y c h zbójnika, j a k o o p r y s z k a , zbója, b a n d y t ę z wszelkich ludzkich wiele najprawdopodobniej uczuć. O t o d l a p r z y k ł a d u wyzutego legenda 79 �Przejawy Jak legendy Sabały. nie powiem cichutku I I . 2. U p o z o w a n y n a Sabałę. Z d j ę c i e z o k . 1910. I I . 3. P r z e b r a n y za Sabałę p o e t a i d z i a ­ łacz r e g i o n a l i s t y c z n y A d a m P a c h . Z d j ę c i e współczesne. ,to m n i e do świętego uśmiercą... Bartłomija, Pomodlił patruna od się nio skóry — w y l o z n a p n i o k a , j a k n a kozanicę, a nicy kapeluse pozdyjmowali Kleryk i po obdzierazbój­ zicie, t o bardzo locegos? — Locego? i urodził — do ubogo — i wy świętemu tyz p e w n o ucieseni pado życia Ponie- zbójnicy. kleryk — t y z niebogato; Józefowi bo na miejsce; Poniezus Poniezus wymigocie; był — 'i w y bicowany Poniezus — ostoł — Zje, jakozby ludowej legendy zbójnickiej i boby wy wstąpił worn ociec z się o d tego — i nie worn do p i e k i e ł — odpedzieli worn jednego się i wy zbójnicy, a no­ złota... nie pedzioł!... obyrtnął Poniezus a w y j u z n i e wstąpicie!..." Skłania także do r e f l e k s j i l e k t u r a p a m i ę t n i k ó w Brzegi 4 Zakopanego, stwierdzają wymysłem obaj Chramca . urodzeni „pańskim". sobie, których że Ani aby Obaj 5 kategorycznie, przypominają w i Andrzeja około Brzega, Zakopianie zbójnicy 1860 apologia — Woj­ górale roku, obaj zbójnictwa jest a n i C h r a m iec powtarzali dokonywali nadludzkich Śmiało w i ę c m o ż n a s t w i e r d z i ć , że s t o s u n e k górali do zbójników literackim. podróży do Konkretne informacje zawiera Pierwsze jego Tatr ów . s b y ł z n a c z n i e b a r d z i e j s k o m p l i k o w a n y , niż się zbójnika były nie jest wcale polskiej jed­ wydanie 1853 г., j e d n a k l i c z n e f r a g ­ publiczności literackiej już zna­ w latach W a r t o w t y m m i e j s c u przypomnieć f r a g m e n t y Dzien­ trzydziestych . 7 p o ś w i ę c o n e zbójnictwu. Z n a j d z i e m y nika w literaturze polskiej — dowej. Pochylmy t u -— p i e r w s z ą ocenę z b ó j n i c k i e j się więc n a d t e k s t e m legendy l u ­ Dziennika: „ Z a p a t r y w a n i e się górali n a zbójecitwo z n a c z n i e się o d naszego. Z b ó j e c t w o w czą t a k obrzydliwą i różni o c z a c h górala n i e j e s t hańbiącą, jak dla nas; rze­ zbójnik d l a górala n i e j e s t t a k i m z b r o d n i a r z e m , j a k w e d ł u g p r a ­ wa być p o w i n i e n . W i e m t o z doświadczenia, dotknąłem się t e j s t r o n y g ó r a l ó w ; p r z y ś w i a d c z a j ą m i c z y n y . P r a w d a , że zbójnicy dzisiejsi (1832 — AK) okrutni, k r w a w i , straszni, j a k b y l i najmniej wyobrażamy i c h sobie nie są to zbójcy dawniejsi, t a k przy­ wszystkich z powieści o niektórych, z niektórych w y d a r z e ń ; a l e t a okoliczność najmniej nie sobie czynów. o t y m n a o g ó ł sądzi. A p o l o g i a ne miejsca się k u z b ó j n i k o m i z a w o ł a ł : — Jescech utworze Dziennik i ukazało się w P e t e r s b u r g u w (Kie j u z — w i c i e — k l e r y k odseł k a w o ł e c e k , w s t ą p i ó ł d o niebiosów — — przetworzyć m e n t y , p u b l i k o w a n e w f o r m i e osobnych artykułów, ukrzizowany nie... — Polsce — tyz lotocie s t a r s i zamiót m u j e s c e przygaście 80 w za t a m w s t ą p i c i e ! ... N o cos? W i d z i s i e w o r n ? legendy, jako pierwszy Poniezus ostoł p o i m o n y — i w y t y z o s t a n i e ­ subienica patrzy...; Poniezus z t e m a t podhalańskiej w Poniezus k a ż d e m u skórę w y g a r b o w o ł ; P o n i e z u s , s k o r o podrós, p u ­ ciecha zbójnickiej. Goszczyński — t r z o s k i strugać n i e próżnowali, ścił s i e n a w a n d r ó w k i Pamię­ podał do p u b l i c z n e j w i a d o m o ś c i k o n k r e t n e i n f o r m a c j e n a podobne pytajom Lotego — pomogoł wyście cie; do t e j s p r a w y . do p o c z ą t k ó w k a r i e r y i n t e l i g e n c ­ nocześnie j a k o p i e r w s z y p r ó b o w a ł tę l e g e n d ę — Zje młodu kiej legendy Seweryn zusa... sie tając o t y m , p r z e j d ź m y słuchajom. p r z e z e g n o ł sie i z a c ą ł : — Wase wyłącznym s t o s u n k i e m Podhalan Góral nie wpływa może brzydzi; w n a pobłażanie g ó r a l i się jego obawia obawie swego jest temu zbójcy, więcej rzemiosłu. a l e się n i m poszanowania, j a k w s t r ę t u . M o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że z b ó j e c t w o między góralami szkoły, jest uważane' jiako r o d z a j rycerskiej p r z e z którą góral n i e w z d r a g a się p r z e c h o d z i ć ; n i e t y l k o n i e w z d r a g a się, ale n a w e t j e s t r w a n y p ę d e m nym. (...) Sam napotkałem bardzo zacnych wewnętrz­ z innego �P r z y k ł a d y współczesnych p a m i ą t e k z m o t y w e m s t a r e g o górala. I I . 4. Płaskorzeźba, d r e w n o m a l o w a n e . I I . 5. S p i n ­ ka metalowa odlewana. w y w a r ł n a przyszłych p o e t ó w „ t a t r z a ń s k i c h " duży w p ł y w , kształtował s p o j r z e n i e Jak wyglądał polskiej inteligencji na Podhalan. główny bohater Sobótki, zbójnik Ja­ nosz? „Janoszu, d z i e l n y g ó r a l u ! Skąd t y w z i ą ł się n a P o d h a l u T a k i rosły, t a k i w d z i ę c z n y , T a k i s i l n y , t a k i zręczny? T y w y s o k i , j a k Łomnica — Jak lawina, t w a prawica, Jako Tatry, twoje barki, Jak l o t gwiazdy, bieg twój szparki. Z a t r z y m a s z orła w obłoku, Gdy m u u t k w i s z oko w o k u ; T y obejmiesz t e n b u k w borze, Co go objąć t r z e c h n i e m o ż e . J a n o s z u , d z i e l n y góralu Skąd t y w z i ą ł się n a P o d h a l u ? N i e k o b i e t a , a l e skała Z r o d z i ć n a m c i e b i e musiała." 5 4 w z g l ę d u górali, którzy, p o ś w i e c i w s z y t e m u przejściu l a t k i l k a , w r ó c i l i z n o w u m i ę d z y s w o i c h i są dziś niejszymi gospodarzami cunku swoich (...) krajowców. Zbójnik się o n z w y k l e wiającą w b i e g u , gibkością wainy Jest na rodzaj w ideału rzucaniu w tańcu o n jeszcze wszelkie śmierć, w r ó g w jest d l a górala. okazałą postawą, niepospolitą zręcznością fizycznymi. najporząd- i n i c p r z e z t o n i e tracą n a sza­ charakterze toporkiem, jako górala, a zbójnik zaletami człowiek, o d - n i e b e r . - l e i - z o i l s ;\va, uległości. zadzi­ szybkością i t y m podobnymi ideałem jakiejkolwiek Odznacza silą, clr.ijętny Jest najpełniej na to wszystko to objawia. M o ż e ż góral potępiać go za t o ? " Zbójnik — j a k go widzi Goszczyński cech b o h a t e r a r o m a t y c z n e g o . Wyrasta Jest szlachetny, n a d l u d z k i , niesłychanie — ma wiele z rodzimej można gleby. powie­ dzieć — p o n a d p o z y t y w n y , m a szereg p r z y m i o t ó w , spoty­ kanych tylko w bajkach. Zbójnik kujące l a s y w podhalański, w podobnie j a k duchy zamiesz­ o k o l i c a c h Łopusznej, j a k d i a b i y grecie p o d Wcisłową skałką, j a k l e g e n d y Tatarów w d o l i n i e Kościeliskiej — w pełni o siedzące prgromie trafił Gosz­ czyńskiemu do p r z e k o n a n i a . M o d e l tego zbójnika — j a k to starałem się powyżej wykazać u p r o s z c z o n y m . Goszczyński — jest modelem był n a P o d h a l u z b y t a b y zapoznać się z r ó ż n y m i w a r i a n t a m i l u d o w e j krótko, legendy. J e g o spostrzeżenia b y ł y rzecz j a s n a z d e t e r m i n o w a n e bowością autora — Jeszcze w poety 1832 г., w czasie p o b y t u n a P o d h a l u , z a ­ brał się Goszczyński do p i s a n i a w i e l k i e g o poematu o góralach, ze z b ó j n i k i e m Poemat Kościelisko. Jeden Sobótka z jego 8 w t e n n i e został fragmentów oso­ romantycznego. opublikował romantycznego roli nigdy głównej, p t ukończony. Goszczyński pt. . Sobótka zyskała sobie wielką popularność — tylko w X I X w . w y d a n o ją co n a j m n i e j o s i e m r a z y . W i e r s z t e n 82 �"1 �„ A l e , c z ł o w i e k u , co z tobą się stało? Gdzie t w o j a chata, gdzie t w o j e koszary? G d z i e ś s w ą majętność p r z e m a r n o w a ł całą? Straszysz p o n o c a c h , p o d o b n y do m a r y — J a k zwierz, rozbijasz po t w o j e j dziedzinie, N i e w i n n y c h l u d z i k r e w po t o b i e płynie — W i e ł e ż ócz t r u p i c h p a t r z y z t w e g o o k a D u s z a — j a k piekło, serce — j a k o p o k a ! " A w i ę c w y s u n i ę c i e n a p i e r w s z y p l a n cech f i z y c z n y c h . J a n o s z j e s t p i ę k n y , s i l n y , zręczny. S t o i n a c o k o l e , wy­ idealizowany, obmyty z k r w i . Do takiej interpretacji po­ s t a c i J a n o s z a j e s t e ś m y upoważnieni p o p r z e c z y t a n i u So­ bótki. J e d n a k — rzecz c i e k a w a — glądać zupełnie i n a c z e j . nasz b o h a t e r m i a ł Dowodzi tego l e k t u r a wy­ wierszo­ N a p r z y k ł a d z i e J a n o s z a m i a ł o się okazać w w a n y c h szkiców, które w z a m y ś l e a u t o r a m i a ł y stać się, jak Sobótka, f r a g m e n t a m i w i e l k i e g o s k o ». S t a n i s ł a w P i g o ń boczych 1 0 poematu Kościeli­ n a p o d s t a w i e t y c h szkiców i r o ­ n o t a t e k Goszczyńskiego ustalił zamierzoną p o e m a t u i rolę, j a k ą m i a ł w n i m odegrać treść Janosz, z w a n y gdzie i n d z i e j Garaszem, przeżywa d r a ­ mat: utracił bowiem którą p o r w a ł y szanowanego Wtedy znajdują swą dziwożony. pasterza to To Janosz na Podhale się w ukochaną dziewczynę, powoduje, z się Kasię, dobrego, w zbója. tatarski. Górale niebezpieczeństwie. Kasia, spadł n a j a z d śmiertelnym że przeistacza b y r a t o w a ć w s p ó ł z i o m k ó w , u k a z u j e się s w e m u kochan­ k o w i w e śnie, n a m a w i a j ą c g o d o w z i ę c i a udziału w o b r o ­ nie Podhala łunkiem przed i daleko T a t a r a m i . P r o ś b ę swą popiera idącymi o b i e t n i c a m i . Janosz w poca­ decy­ dującym m o m e n c i e p r z y c h o d z i n a p o m o c góralom. R a t u j e wszystkich, s a m (tracąc życie, b y się ze s w ą ukOchaną-dziwożaną. Aby udzielić skutecznej (po pomocy, śmierci) do J a n o s z a jego O t o n p . słowa, ukochana Kasia: połączyć rzecz być J a n o s z rosły, s i l n y , zręczny. A l e n i e o z n a c z a zbójnictwa! rowość. Jednak czytelnik nika z tego, zbójnika, Sobótce Rzecz w a r t a podkreślenia, p o n i e w a ż a głównie T e t m a j e r , tworząc idealnego jakimi jasna to jesz­ dokonuje rwraca się Wy­ pozbawienie przypadko­ w i e l u autorów, się n a G o s z c z y ń s k i e g o . Niezwykle zbójnickiej zbio­ zbójnika-herosa, 1 1 powoływało za fragmentu, „supergórialem". że w y i d e a l i z o w a n i e go w s z e l k i c h u j e m n y c h c e c h j e s t w we. walce małego Sobótki, gwałtowny zaczyna się rozwój w inteligenckiej latach legendy siedemdziesiątych X I X w . , co w i ą ż e się ściśle z p o c z ą t k i e m k a r i e r y Z a k o ­ panego i z w i e l k i m z a i n t e r e s o w a n i e m , j a k i m zaczęła się cieszyć k u l t u r a Zjawiska te ludowa są Podhala. dostatecznie wiele razy i nie m a potrzeby w znane, pisano o nich t y m m i e j s c u dłużej się n a d n i m i rozwodzić. W a r t o n a t o m i a s t zwrócić uwagę na skład społeczny k l i e n t e l i zakopiańskiej w musi cze b y n a j m n i e j , że Goszczyński bez zastrzeżeń apologii s z l a c h e t n i e j e , p r z e i s t a c z a się m o r a l n i e w ma t y l k o do czynienia z pięknym Janosz. poema­ cie — pisze S t a n i s ł a w P i g o ń — j a k rozbójnik i m o r d e r c a latach siedem­ dziesiątych i osiemdziesiątych X I X w . O t ó ż w t y m p i e r w ­ szym o k r e s i e przyjeżdżała gencja, szczególnie — do Zakopanego twórcza. L u d z i e wości a r t y s t y c z n e j , entuzjazmujący lami, wprowadzili zbójnika głównie i n t e l i ­ c i , pełni wrażli­ się T a t r a m i i podhalańskiego do góra­ swoich 83 �utworów i , w konsekwencji, części społeczeństwa Europejski domości do świadomości znacznej polskiego. rozwój Sabała. W dziejach inteligenckiej kultury się ś w i a ­ regionalnej Ody zyskał ową niezwykłą popularność, już n i e z b ó j o w a ł , a l e znał d o b r z e stwa, w bił się p o p i s y w a ć narodzie ruch niegdyś p o t ę ż n y m , regionalistyczny był a obecnie jedną uciska­ z nielicznych le­ g a l n y c h f o r m m a n i f e s t o w a n i a odrębności n a r o d o w e j , dziej Polsce r u c h regionalistyczny na Podhalu. Hipoteza górale — t o n a j b a r d z i e j z powodu stępności warunków terenu w najczystszej, cona przez tem fizjograficznych, zachowała się wpływy — z powodu t u staropolska niedo­ kultura tu niepoślednią — Muszę łubiński Polacy n i e m i e l i pojęcia, k o n t a k t ze głębokie w z r u s z e n i e . dla przybyszów „szczęśliwymi Zakopane, z Kongresówki, wydawało swobody. Warszawiacy poczynek czy l e c z e n i e , p r z y j e ż d ż a l i przed­ wszyst­ czasu. Mogli więc pieśni także się 9 S4 (Sabałą — żeśmy n a świat nie może przyszli razem i oba „poza za żebro n a h a k u , j a k J a n o s i k , ale z a w s z e oazą ży­ swo­ organizo­ — O h e j (a t a k ) rzecze, śmiejąc aż się o c z y z a i s k r z y ł y , nych naglących Bardzo zainteresowa­ turze. Był w i e k u był J a n Krzep- Cha­ się ze sto l a t buczki kiedy szkoda. J a n , któremu i p o t a r ł n o s r ę k a w e m , bez powodów, ale wy­ zawiśli t a k sobie, z żad­ przywyk- nienia." wolne­ zakopiańskich pisze AK) jesteśmy s t o s u n k a c h . wcześniej. B y l i b y ś m y w dziewiętnastego czytelniku — j a k a to byłym postaci Jasiem ludzkiej — O j , J a s i u , J a s i u — m ó w i ę m u kiedyś — łej E u r o p i e . Jedną z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h z się dużą ilością oddawać c i się przyznać, s k o c z y l i " . M o ż e b y ś m y co p r a w d a i r a z e m także „oddychać patriotyczne, t e n to dopiero bardzo n i o m l u d o z n a w c z y m , t a k m o d n y m w o w y m czasie w c a ­ ostatniej ćwierci — szczegól­ c i e m n a r o d o w y m " — można b y ł o się w Z a k o p a n e m b o d n i e w y g a d a ć , śpiewać śpiewając: w szkoda, przyjeżdżali t u n i e t y l k o n a w y ­ wać odczyty. P r z y b y s z e d y s p o n o w a l i z tkliwością: •— ż e 1 3 życzliwych u c i s k u narodowościowego, o j a k i m ko, wywoływał go a goście słuchali k r w i utoczył... f o r m i e , n i e zniekształ­ odegrała dziećmi n a t u r y " , k t ó r z y w o l n o ś ć s w ą c e n i l i n a d e nie O j , S a b l i c z e k zbójnicek, oj, siekierecka siostra. Niejedna dusyoka Bez n i o m w n i e b o posła że rolę. W okresie gawędami. p o l s k i e z p o l s k i c h p l e m i o n ; że najszlachetniejszej obce Potkańskiego , 1 2 dawna da­ r o z w i n ą ł się n a j b a r ­ Karola od zbójnicki f o l k l o r i l u ­ Szedł s t a r y Sabała z , y p a n a m i " w góry, w a n i a światu znać, że „jeszcze n i e z g i n ę ł a " . W zbój­ zresztą, dużą rolę. trafiły w P o l s c e n a g r u n t b a r d z o p o d a t n y . W n a r o d z i e bez p a ń ­ nym, legendy n i c k i e j człowiek t e n spełnił, p o części b e z w i e d n i e ruch regionalistyczny, budzenie narodowej, towski doniosłą rolę spełnił Sabała w p o l s k i e j eksponatem, myśliwym, prawdziwym autentycznym sposób b e z b o l e s n y pragnienie rasowym zbójnikiem. kul­ góralem, Zaspokajał „zbliżania się do ludu". K o n t a k t z Sabałą n i e groził niebezpieczeństwem. B y ł o n na tyle szorstki, aby stać się obiektem zachwytów 10 �R ó ż n e w e r s j e p o s t a c i górala. I I . 9. D r z e w o r y t W ł a d y s ł a ­ w a Skoczylasa. I I . 10. Współczesny strój podhalański prezentowany n a imprezie f o l k l o r y s t y c z n e j . I I . 11. Re­ klama domu towarowego w Zakopanem Z b ó j n i c t w u poświęcone j e s t w i e l e Poruszając przełęczy. czątku z a s t r z e g a przypadkiem fragmentów w to zagadnienie już się W i t k i e w i c z , a b y n i k t sobie czegoś brzydkiego Na na samym z o po­ czytelników zbójnikach nie pomyślał: „Zbójnika trzeba odróżnić o d rozbójnika d z i e j a . C i o s t a t n i są z w y k l i r a b u s i e , k r a d n ą c y owce, mordujący wszelkich Tymczasem siebie ludzi dodatnich zbójnik przeciw wstrętnym, jest bohaterem, przymioty sile którego podli i wyzuci ze wcielającym w przymiotów. najpiękniejsze wanym dla rozboju, i zło­ pieniądze, rycerstwa; jest j u n a k i e m , dla którego się o n dopuszcza zbunto­ mord tylko z jest ostatniej konieczności — w o b r o n i e życia. J e s t o n w s p a n i a ł o m y ś l ­ ny, s i l n y , mężny, h u l a k a i w i e r n y towarzysz. zdobyte nie na bogaczach, n a p a s t u j e . (...) bodnego, śmierci czar bił niebezpieczeństw h o n o r n y c h chłopów dziedzinie do ze Wieszano biedaków od tego życia, i czynów i c h za swo­ ciągnął spokojnej awanturniczych na haku. Pieniądze, Ubogim i nigdy Niepokonany pełnego wszystkich w rozdaje zagrody i strasznej ^pośrednie ziobro", zostawiając n a p a s t w ę długiego k o n a n i a . — A l e n a s u b i e n i c y wisieć t o h o n o r n a r z e c ! B o t a m dziadów n i e w i e s a j o m , i n o chłopa! T a m d z i a d a łajom, i n o co najtęzsy T a k streszcza cała l e g e n d a 11 przedstawicielem krzepkiego p r y m i t y w u , na t y l e stą, a b y się chętnie p o p i s y w a ć przed dobrze pokazać wychowany, stosunku. Nic tedy aby nie dziwnego, larność, że u w i e c z n i o n o n a c h , że j e g o z w r o t y „panami", na t y l e swego do że zyskał o g r o m n ą można znaleźć w i ryci­ czy Krzyżakach i kiewicz repor­ całej polską ło Stanisława W i t k i e w i c z a danie książkowe, w z Na przełęczy drzeworytami u którego I w y ­ , a u t o r a , ukazało się 1890 r o k u . K s i ą ż k a t a doczekała się w i e l u w y d a ń i do dziś pełni r o l ę s w e g o r o d z a j u podręcznika w i e d z y o halu i Tatrach. Napisana gestywna Pod­ jest wspaniale. N i e z w y k l e i b a r w n a , siłą s w e g o artystycznego jakiejś b a j e c z n e j su­ spojrzenia n a r z u c a tysiącom czytelników wizję P o d h a l a i T a t r jako H e l l a d y , r e s z t k i z a n i k ł e g o świata, i d e a l ­ n i e p i ę k n e g o zakątka. T a k ż e g ó r a l e w Na przełęczy kulturą. chowe i jego mieszkańcami, Podhalan zachowaną, Polsce, pozbawioną to jest ongiś obcych Przyjmując Wit­ szczęśliwym powszechną naleciałości założenie p o w i n n o przyjść n a r o d u . T a k i e było teoretyczne n i a t z w . „stylu Styl c h y b a popularności przyniosło S a b a l e d z i e ­ kultura okoliczności jest zbójników." Podhalem że w n i o s k u , że o d P o d h a l a taży, j e d n y m z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h chłopów p o l s k i c h . Najwięcej sądził, zbiegiem nich popu­ go n a w i e l u f o t o g r a f i a c h że stał się b o h a t e r e m w i e l u książek Popiołach, arty­ nie w o - wisieć! Sabała t e n u r o k , k t ó r y m o t o c z o n a tatrzańskich Zafascynowany i chłop t o m u s i w typowo doszedł do odrodzenie d u ­ założenie powsta­ zakopiańskiego". zakopiański, w rozumieniu Witkiewicza do s t a r y c h , t y p o w o p o l s k i c h f o r m , m a n i f e s t a c j a nawrót polskości, stał się w b a r d z o k r ó t k i m s t o s u n k o w o czasie niesłychanie modny. Kiedy wiadomo piańskie, t o nasze, produkcja przedmiotów suknie balowe, żanki b y ł o już n a p e w n o , że co narodowe w — rozpoczęła stylu zako­ masowa zakopiańskim. fortepiany, m a k a t y , fasady do k a w y , się Szafy, domów, noże d o p a p i e r u , u m y w a l k i — się f a n t a s t y c z n y m w p r o s t p o w o d z e n i e m . fili­ cieszyły Witkiewicza r z u c a n o l i s t a m i prosząc o z a p r o j e k t o w a n i e różnych, za­ cza­ mają s e m n a j b a r d z i e j zaskakujących p r z e d m i o t ó w w s t y l u z a ­ c e c h y h e r o s ó w czy b a ś n i o w y c h p o s t a c i . D r o b n y p r z y k ł a d : kopiańskim. N a d a r z y ł a się wspaniała o k a z j a . M o ż n a b y ł o „Sabała m ó w i z p o d z i w e m — O kiej t e l i m kęsku piersy zleciał! o swoich r a z za Zdaje o swojej moskala kozami się, że powietrznych poleciał! się słyszy u na Krzywań. Mateja «ryktara» n a L i p t o w i e na rano b y l i I orła, wypłatać stery patriotyzm kiełi jus powyżej z l e c i e l i to światy się przysłu­ p o d Krzywań, towarzyszami o północy, d n i latał, opowiadającego podróżach, i l e r a z y c h u j e t e j opowieści. O n i z a w s z e albo (placek) młodości: «a n a zabrał kasę dzieWiątom, „Wygląda jeden baca... I do naszego życia m i e j s k i e g o , bajki: za g ó r a m i , za l a ­ rzeczywiście, w s t o s u n k u życie n a t e j p o l a n c e zielo­ n e j , słonecznej, życie t a k p i e r w o t n e i p r o s t e w y d a j e kartą z jakichś w i e k u ludzkości." bajecznych opowiadań o zaborczym, manifestując się n a r e p r e s j e , a swój jednocześ­ n i e p r o d u k o w a ć — l u b m i e ć — r z e c z modną, nowoczesną i narodową. T e l i s t y do W i t k i e w i c z a , t a k ś w i e t n i e i l a ­ p i d a r n i e ilustrujące z j a w i s k o r o z p r z e s t r z e n i a n i a się .ystylu zakopiańskiego", zachowane, skiego wilii t o j a k początek władzom bez narażania w szczęśliwym znajdują się w Zakopanem. trafem w spoirej archiwum Muzeum D l a przykładu cytuję części Tatrzań­ fragment l i s t u J a n a G w a l b e r t a P a w l i k o w s k i e g o , właściciela słynnej Kościelisk, n a u p ł a z i e * " . I n n y przykład: sami, był t a k i figla się szczęśliwym „Pod 12 m a j a J e d l a m i " , do Stanisława W i t k i e w i c z a , z dnia 1897 r o k u : „Pytał carskiej w mię Kl.(Łmaszewski, dyrektor szkoły Kołomyi — A K ) o figuralne m o t y w y szły m i n a m y ś l owe obrazy góralskie garn­ i na szkle stawiające J a n o s i k a skaczącego p r z e z ogień, a o b o k przy­ przed­ niego t o w a r z y s z e , k t ó r y c h m i r a z Sabała w s z y s t k i c h p o i m i e n i u 85 �I I . 12. D r z e w o r y t S k o c z y l a s a o t e m a t y c e zbójnickiej. W p ł y w y S k o c z y l a s a n a u t r w a l e n i e się s t e r e o t y p u z b ó j n i k a : I I . 13. D r z e w o r y t b a r w n y E d m u n d a B a r t ł o m i e j czy k a p r z e d s t a w i a j ą c y zbójnika. I I . 14. W y c i n a n k a n a w z ó r d r z e w o r y t u S k o c z y l a s a p o n a z y w a ł . [Powiedziałem o t y m K I . , k t ó r y sądzi, że d a ­ dzając stąd z b y t d a l e k i c h i z b y t o p t y m i s t y c z n y c h wnios­ łoby się t o w z i ą ć i dać n a k a p i e p i e c a , a l b o n a k a f l a c h ków jednak Okładających przyznać, że t a k i w y n i k o d r o d z e n i a k o m i n , k t ó r e stanowią czyznę, n a k t ó r e j Grunwaldem by dałoby dużą r ó w n ą się cały o b r a z umieścić! C o S z a n o w n y powiększyć P a n n a to? d o n a t u r a l n e j wielkości c h ł o p c ó w " n a t ę ścianę Wojciech Brzega jego s u r o w y krytyk płasz­ jak Bitwa pod tych kaflową?" — uczeń W i t k i e w i c z a , a — zarzuca następnie Witkiewiczowi d y l etan - t y z m i k o m p i l a t o r s w o . S t a w i a n o też często z a r z u t Wit­ 15 k i e w i c z o w i , że p r o j e k t o w a n e n i e f u n k c j o n a l n e , n i e nadają są w a ż n i e j s z e od funkcji przez niego przedmioty się do użytku, że p r z e d m i o t u . Pomijając t e w z g l ę d y , t r z e b a s i l n i e podkreślić, ż e s t y l był wspaniałym środkiem świetnym sposobem kowanym budzenia 1900 r . p o d t r z y m y w a ł jednak zakopiański agitacji narodowościowej, d u c h a polskości w i germańizowanym narodzie. przekonanie, że są zdobienia rusyfi- Zbójnik n i e jest był około latach między tury przepaścią, „niższymi która l u d o w e j . Mało k t o j e d n a k skiej XllX-wiecznej niące się m i ę d z y wet b u d o w l a , która n a powrót j e d n a k i szczyt, był róż­ choćby n a ­ identyczny; powstały zaspokajają powyższe jest mem i że n i e m a p o t r z e b y niech przyjedzie do zjawisko truiz­ r o z w o d z i ć się n a t e n t e m a t , Zakopanego. Jednocześnie z r o z w o j e m we zupełnie stylu — kultura zakopiańskiego, Podhalem, w r o d z i się n o ­ neoluidowa. P o d t y m t e r m i n e m zespół w y t w o r ó w kulturowych, wzorowanych wairsitwami, wznosi się odbiorcy. c a ł y naród M o r r i s , t u się stało: n a d chałupą którego i jednym biedny potrzeb n a d pałacem sterczy j a k k w i a t z wierzchołka góry — pazdur. N i e 86 to d w a przedmioty sposób z a s a d n i c z y , n a k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , ale powstałych dla n i e - l u d o w e g o obejmuje z że się wiekami i b o g a t y zbliżają się do s i e b i e w s f e r z e w y ż s z y c h się chałupy — sobą w p l e t n i e różne k u l t u r o w e e k u m e n y , Jeden z p i e r w s z y c h przykładów zbójnictwa zrobić wznosi sprawę, i n n e p o t r z e b y . K t o sądzi, że z d a n i e starał s i ę u r z e c z y w i s t n i ć — sobie kul­ „Pod J e d l a m i " i pazdur z chłop­ i c h wygląd zewnętrzny wego sferze s z t u k i zdaje się, dawnej z p r z y c z y n d i a m e t r a l n i e różnych, o t o c z o n e są p r z e z k o m ­ d a c h e m , jednaką kulturą. T o , o c z y m m a r z y ł R u s k i n , co duszy, w utożsamiało otwarła przed i wyższymi" zakopiańskich kultury narodowego". do dziś, z r e n e s a n s e m pazdur na dachu w i l l i rozumiem stanowisko: „Nad wzorów utożsamia zresztą się d a w n e j d l a życia miarę w z r o s t u zainteresowania jeszcze r a z u z a s a d n i a s w e 16 Popularność i jeszcze t a k źle. M o ż e m y być jeszcze s i l n i , śwarni, h o n o r n i . W i t k i e w i c z w Po stosunków społecznych, t r z e b a m a o g r o m n e d o d a t n i e znaczenie Może „śwarnych dla rozwoju w niebo, wyprowa­ opisuje Wojciech przyjemność Brzega . 1 7 Modrzejewskiej, do Z a k o p a n e g o furkę „napadli zbójnicy". s i e m b y ł Sabała. S t a r u s z e k p r z e j ą ł s i ę s w ą rolą f u r m a n a , ale w s u m i e b a w i o n o się by zorganizował d l a n i e j atrakcję — n a p a d z b ó j n i k ó w . N a jadącą z rówki neoludo- O t o Chałubiński, wspaniale. Jaszczu­ Harna­ i pobił �14 �18 E s t e t y z a c j a l e g e n d y z b ó j n i c k i e j . I I . 15. D e k o r a c j e r e s t a u ­ racji „Jędruś" w Z a k o p a n e m . I I . 16. T a l e r z d r e w n i a n y z intarsją i p r z e d s t a w i e n i e m zbójnika. I I . 17. N o ż e „ z b ó j ­ n i c k i e " , n a w z ó r d a w n y c h noży podhalańskich, w y k o n y ­ wane dla Cepelii przez m i e j s c o w y c h rzemieślników. I I . 18. N ó ż do p a p i e r u z postacią zbójnika — p a m i ą t k a współczesna. I I . 19. „ Z b ó j n i k " współczesny n a i m p r e z i e f o l k l o r y s t y c z n e j w Sądeckiem Kazimierz Przerwa-Tetmajer, jeden z najwybitniej­ szych p r z e d s t a w i c i e l i n e o r o m a n t y z m u polskiego, a j e d n o ­ cześnie najpopularniejszy skiego piśmiennictwa, autor czerpał w dziejach szeroko z podhalań­ legendy zbój­ nickiej. Tetmajera u t w o r y prozą Skalnym Pc:lhr 4 Bajeczny świat i Janosik na temat (1903, następne :1 (1906), Tatr Nędza zbójnicki, t o : Na wydania Maryna poszerzane), (1910). D w i e Litmanowski ostatnie zycje w y d a n e zcstaly w Legenda Wśród „podhalańskich" w i e r s z y ra Tatr. znajdujemy bohaterem i c h jest to Śmierć kowym sporo Jadwidze, Pieśń Ballada Legenda Tetmajera, Twórczość Marsz d w u t o r o w o : miłością i wytworem nymi była Jak Janosik chyba znany Podhala. inspirowana i prądami się t o szczególnie w Na W i e l o k r o t n i e zaznacza T e t m a j e r , halu. Janosi- Skalnego Tetmajera do f o l k l o r u nich, O śmierci, ze ogół z Szalamonównie najbardziej zbójecki Na znane zbójniku, o Janosiku po­ tytułem Tetmaje­ zbójnickiej. o Jaśku i wreszcie „zbójecka" epoki. Przejawia tematyce o Janosikowej z cesarzową, utwór 1912 r . p o d w s p ó l n y m Janosik. Najbardziej Janosika, turnieju, tańczył o (1909) z Hrubego literackimi Skalnym Pod­ że u t w ó r t e n j e s t j e g o w y o b r a ź n i , że o p o w i a d a n i a n i e są s p i s a ­ gawędami l u d o w y m i . Jednocześnie s t a r a się Tet­ m a j e r , a b y o p o w i a d a n i a w y g l ą d a ł y t a k , „jak b y się stały naprawdę dwojakie i opowiedziane źródło były przez inspiracji powoduje, chłopów" . I S że Na Podhalu stało się p o p u l a r n e z a r ó w n o w ś r ó d polskiej j a k wśród P o d h a l a n . z najpopularniejszych wszedł do f o l k l o r u Tetmajer inteligencji stał się twórców polskich, a Owo Skalnyin jednym jednocześnie neoludowego. J e d n a k — t r z e b a t o s i l n i e podkreślić — zbójnik t e t majerowski różni się z a s a d n i c z o od ludowego. Tetmajer w i d z i zbójnika w sposób — j a k t o się z w y k ł o uważać „impresjonistyczny": 88 wychwytuje jego cechy — zmienne, �ulotne, chwilowe. Tetmajera; Podkreślało znajdziemy w ten fakt wielu jego twórczości biografów To szereg n a to wpływ dowodów. np. w Bajecznym — było piękne p r z e z niesłychaną Tatr brazu i warunków, za b a j e c z n y kryjący wśród których zupełnie m o m e n t z sobą z szałasu, dwunastoletniego jaka i krajo­ żyli. ten Wojtek gdzieś wówczas n a polankę bębna, to była wówczas gdzie z daleka puszcza Mateja, s m u t n e , j a k stare gęśli góralskie były, i sobie, usłysz­ monotonne podpatrzmy g d z i e z p o m i ę d z y gałęzi n a p o l a n c e słońcem z a l a n e j chłopię czoło góralskie włosach, olbrzymiego długich, grające chłopa, „noszącego się" być p o d o b n y Inny o świecącego drukowane opowiadanie w do „Tygodniku który lotu" Jak chanki gdzie i porzuca zabija aby bezpieczną 1 9 . wzieni Wojtka Illustrowanym" utworze kryjówkę, a dobrowolnie o pokazanie jej także ślizgając t y m fabuła sprawiedliwości, n a wieść najdroższą, adoratora, Następnie, wreszcie tylko opowiadania swą znajomych piów. W Bohater się spojrzenie się dzikiego malowniczo paru do się na plan górala karczmy, krewnych przygodnych krwi, oddać schodzi idzie tańczy ga­ sobie, „zian d a r o m " . dalszy. o swoistym ustawionego ko­ na planie. Po b o k a c h , d l a ozdoby, t r u p y i m u z y k a Chodzi stałego wywarło ujemny społeczeństwie polskim odnosił w r a ż e n i e , że — z pierwotną przez cywilizację, obdarzonych i fizyczną, nadludzką bardziej siią do starożytnej polskiej X X przyrodą wielkimi zupełnie Hellady, „Gdyby zbójnicy chlebniejsze tkniętych do zbliżonych rzeczywistości m i e l i swego Homera, jako p r z y d o m k i byłby on i m dawał: najpo- wysokoska- czący i szybkobiegający. B o zaiste, ż e b y w s k o c z y ć małe, okienko dawnej pośrodek izby", wysokie góralskiej „na d z e n i e być z gibkim i chybkim. Pardołówki za wielkie stół w y s k a k i w a ł ; W o j t e k żelaznym wy­ namiętnościami innych, niż na — w. w Kuźnicach palce Mateja za ucho chałupy, albo przez karczmy trzeba było I tacy też byli. nadprzyro- u nóg się ująwszy Kośla po c e t n a r o w y m wziąwszy, na ciężarze iprzez przy­ kopę w o d n ą skakał. J a s i e k N o w o b i l s k i « j a k fciał, p r z o d ke, boke, drzewa zadke, równymi nogami ze z i e m i e na sionge wyskocćł». O W a ł o w y m Jaśku K u l i , który z o j c e m t e i , J a n i e k i e m , z b ó j o w a ł , opowiadają, b o w a l i do m e t y i Wałowemu Wojtka Ma­ że k i e d y kapelusz się pró­ spadł, podjął go i J a n i c k a w b i e g u p r z e z g ł o w ę przeskoczył, oraz że k i e d y m u znów kapelusz k i e d y indziej w i a t r zerwał, g d y chodził kładkę, skoczył prze­ za n i m n a d w o d ę , s c h w y c i ł go i n a kładce z p o w r o t e m stanął, to z n a c z y , że zatoczył łuk w powietrzu". poczuciu Tetmajer pierwszym podhalańska góralska. kontaktu w rosło p o d T a t r a m i iplemię „ d z i e c i n a t u r y " , n i e Skalnym o zdradzie adoratora, we albo musiał z 1902 г., n r 3 1 , w ł ą c z o n e następnie d o t o m u Na Podhalu. na leżącego mosiądzu, tańcem, do p o d r y w a n i a się orła — a obok od ciupagi małe spadających na skrzypcach, dookoła przykład Chrońca, jasnych, skutek Obrochtę, Tatry, dzikie, nuty zabie­ Wyobraźmy odwieczna brzęczenie Cóż śródleśną, Bartka i każący m u s o b i e grać n a gęślach. (...) my poezję złodzieje poezji świe­ się p r z e d pościgiem ś m i e r t e l n y m n a h a l i , rający n a kształtowanie s t e r e o t y p u górala. C z y t e l n i k „ T o złodziejstwo — c z y t a m y cie „impresjonistyczne" 2 n zastrzegał nie jest (tzn. z początków się w i e l o k r o t n i e , że opisaniem XX górali w . ) , lecz poetycką jego proza współczesnych wizją czasów iii м - «V- 89 �P r z e t w a r z a n i e l u d o w y c h m o t y w ó w i k o n o g r a f i c z n y c h . I I . 20. S t a r y o b r a z e k n a szkle o t e m a t y c e zbójnickiej. I I . 21. F r a g m e n t w y s t r o j u wnętrza „Domu Turysty" w Zakopanem �91 �minionych można bezpowrotnie. Z tą deklaracją t y l k o częściowo. B o h a t e r o w i e zgodzić się Tatr, jak Legendy na p r z y k ł a d K r z y ś , S a b l i k , M a r y n a — m i e l i s w o j e wiedniki w rzeczywistości. t r u d u można r o z s z y f r o w a ć w i , które pozowały wy XVII myśloną połączenie stościami obraźni w jeden „miastowych" postaci stosunki „ W e m g l e , poniżej, w c i a m i trzymając w z a j e m szli, snadź przynapici, poprzek zarzucone stary z poło­ realiów góralską społeczne wiek uboczy, z z i osobi­ że w na P o d h a l u , n a d przepaś­ karki, Janosik Nędza Minęli Mary­ L i t m a m o w s k i z r u s z n i c a m i n a p l e c a c h . (...) nę poniżej p o m g l i s t y m s t o c z y s k u góry n a d przepaściami idący J a n o s i k z S a b l i k i e m , a ona wbijała oczy w tego h e t m a n a , j a k b y się w n i m całe góry i cały l u d z b i e g a ł y . O n i (...) ry śpiewali, zataczając się w e m g l e p o upłazie, s t a ­ Sablik ny." i białorucy h e t m a n zbójecki złotem malowa­ 21 j a k to z w y k l e del, Sabała, świat jest Poezje bywa, rzecz upraszczał. że s t a r y h e r o s , g ó r a l - m o - chodził p o d r ę k ę z J a n o s i k i e m ? bajkowy, nie warto „zbójnickie" spierać Tetmajera mają się o nieco Gdy cały szczegóły. inne ce­ chy niż p r o z a . J a n o s i k (bo o n t u j e s t najczęstszym, p r a ­ wie jedynym bohaterem) jest postacią tak zmitologizo- waną, baśniową, że t r u d n o tu m ó w i ć o a n a l o g i a c h z g ó ­ ralską codziennością. wy­ XVII. ręce n a s w o j e Sablik wy­ mitologią, mitycznych k u l t u r a podhalańska n i e w y s z ł y p o z a bez pisarzo­ panoramy Polsce powodowało, odpo­ Tatr współczesne rzekomo obraz całej Legendę podhalańskich Tetmajera znanymi postacie do podhalańskiej w. Pomieszanie przez Czytając Czytelnik, W końcu cóż w t y m d z i w n e g o , „ P i e r w e j c h w y c i ć n i e d ź w i e d z i a za kudły, z podkrzywańskich w y w l e c c i e m n y c h lasów; p i e r w e j w b i e g u W a g zatrzymać w a r t k i , a l b o w i c h e r stłumić p o ł u d n i o w y : n i m w o k o w y spętać J a n o s i k a , n i m powstrzymać jego orle chody, n i m p r z y t ł u m i ć j e g o m o c zuchwałą. S i e d m l a t ssał o n n i e d a r m o pierś m a t k i : c h w y c i b u k a d o potężnych r a m i o n , jak w y r y w a dziewczyna konopie, tak on w y r w i e z k o r z e n i a m i buka. C h w y c i k a m i e ń do potężnej dłoni, k a m i e ń duży, j a k o s i e d i n g ł ó w l u d z k i c h , k i e d y s z n u r e m o b w i ą ż e go s i l n i e , r z u c i w okno strzelistego z a m k u , 26 25 92 I I . z5. Z b ó j n i k — p r a c a u c z n i a S z k o ł y P r z e m y s ł u D r z e w n e g o z l a t t r z y d z i e s t y c h . I I . 26. Z b ó j n i k — o d z n a k a f e s t i w a l u „ T a t r z a ń s k a Jesień". I I . 27. D e ­ koracja ulicy Krupówki w Zakopanem z okazji festiwalu �choćby o k n o b y ł o j a k w i e r c h s m r e k a , w p a d n i e kamień, o n w e j d z i e p o s z n u r z e . " W okresie czyna coraz nicka. największej gwałtowniej Jednocześnie popularności go i Taniec Tetmajera zanikać l u d o w a t r a d y c j a przyjeżdża do Zakopanego za­ zbój­ coraz w i ę c e j „ p a n ó w " . W y c h o w a n i n a podhalańskiej l i t e r a t u r z e i sztuce, żądają p o t w i e r d z e n i a n a m i e j s c u s w y c h wyobra­ żeń związku z o Podhalu t y m obserwować przeznaczonej i i gotowi do d n i a Władysław artystów można rozwój dla podtrzymywanej neoludowej, nich przy życiu. urodzonej Legenda dzisiejszego. Skoczylas, polskich w jeden okresie dził n a szerszą skalę zbójnika iSkoczylas legendy dla „miastowych", z ich przyczyny t a żyje są za t o zapłacić. W był twórcą z najpopularniejszych międzywojennym, jako temat wielu prac o wprowa­ plastyczny. tematyce pod­ o tematyce Skoczylas, nawoływał ganie Jana Kasprowicza. zbójnicki także k i l i m y 5 2 jeden z założycieli Stowarzyszenia do s t w o r z e n i a s z t u k i n a r o d o w e j „Ryt", poprzez sięgnął jednak tetmajerowskiego. drzeworycie robota silni, zacznie Jezus zbójnika jak w Legendzie Maria! — niebawem, idą zbójnicy zgrabni ale podziwiając dwie teki zbójnicką w a ł Bajdę drzeworytów o tematyce w 1918 i Tekę podhalańską o Niemrawcu podhalańskiej: Tekę w 1922 r . Z i l u s t r o ­ Jana Gwalberta Pawlikowskie­ od Mokra obrazek m o ż e m y o t y m n i e myśleć. Prace Skoczylasa czesnych i widzenie i wywarły potomnych. wielki Widzenie plastyczne Skoczylasa wpływ na współ­ literackie Tetmajera s p o w o d o w a ł y , że zbój­ n i k podhalański w o c z a c h większości P o l a k ó w — t o s y m ­ nym Wydał na więksi niezwykle. b o l n a d l u d z k i e j siły i w i e l k o ś c i , postać w i d z e n i a w Zakopanem. lecz Tatr, hydropatycznym w nie ludowego, idą zbójnicy g i b c y , piękni, g r o ź ­ zdecydowani, się t e m a t y k i zbójnickiej do Podobnie Skoczylasa surowi — smreków, wypadku Skoczylas halańskiej. P r o j e k t o w a ł w n ę t r z a , m . i n . s a l o n w zakładzie dra Chramoa się­ do twórczości l u d o w e j . S a m starał się także speł­ nić t e n p o s t u l a t . W ni, Projektował zbójnickiej. tylko momencie. m i m o zmieniających To „impresjonistyczne" jed­ widzenie, się p o g l ą d ó w n a l i t e r a t u r ę i sztukę, m i m o p o w s t a n i a n o w y c h dzieł l i t e r a c k i c h i p l a s t y c z n y c h o t e m a t y c e podhalańskiej, t r w a do czasów współczesnych. 93 �Ś w i a d c z y O t y m wystarczająco Prawie kim wszystkie motywem, p i e r u , talerze, wtarzają czylasa. polskie w mniejszym po dziś do p a ­ stopniu po­ stworzone dzień, zbójnic­ noże l u b większym ikonograficzne, t e n sposób naśladowców pamiątkarstwo. j a k k a s e t k i , płaskorzeźby, motywy W dzisiejsze współczesne n a m p a m i ą t k i ze przez poprzez i kontynuatorów, oddziaływa Sko­ swoich Skoczylas na społeczeństwo. Okres dwudziestolecia bitnie estetyzujący międzywojennego stosunek do cechuje góralszczyzny. w a n o w y d o b y ć z ludowości p i e r w i a s t k i e s t e t y c z n e , wszystkim urok p r y m i t y w u . Jan Kasprowicz Taniec s t a r a się o n a j d a l e j zbójnicki kulturowe Stąd, n i e k i e d y , góralską. wiersza, się jakby na­ Stąd w y r a ż e n i a całe f r a g m e n t y przede w poemacie idące zbliżenie do b o h a t e r ó w . Stąd r y t m śladującego m u z y k ę wy­ Próbo­ gwarowe. są c y t a t a m i z pieśni l u ­ dowych. „ H e j ż e , chłopcy, h e j ! Z wichrów, h a l i k n i e j ! Potokami, Jeziorami, Wirszyczkami, Turniczkami, Z a orłami, Kozicami, O d k r z a k a do k r z a k a , Z buczaka na pniaka! Posiejemy strach! H e j ! Z a t r w o ż y się L a c h ! H e j ! L i p t a k skrzydła s t u l i , Jak trafion od k u l i Scierwożerczy p t a k , G d y nas w a r i i szlak, Z pałaszem n a p r z e d z i e Janosik powiedzie! Ach! D z i ś n a m tonąć w łzach: J a n o s i k n i e żyje, C z a r n y dół go k r y j e , A pałasz t e n r d z a w y Co wiódł o d O r a w y , Na wysokiej borze Z a c i ę t y w j a w o r z e —• Hej!..." Estetyzujący stosunek do góralszczyzny c e c h u j e że p l a s t y k ę o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . J e d n y m z tak­ najbar­ d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n y c h p r z y k ł a d ó w j e s t twórczość Z o ­ fii Stryjeńskiej. Ż y w y ka wyraźnie k o l o r y t , rodzaj nawiązują do stylizacji, tematy­ folkloru, do jego wzorów plastycznych. Utrwalony na dobre w społeczeństwie, w w i e l u u/bworach s t e r e o t y p nadludzkiego sprawdzony zbójnika, stały p o p y t na tego r o d z a j u b o h a t e r a i s e n t y m e n t a l n y do Podhala olbrzymich rzesz n i k i , k t ó r e s p r a w i ł y , że w jawia na się w i e l k a bardzo to czyn­ ciekawy, na temat Tatr pasjonujący i i Podhala M a r z e n i e m piszącego t e s ł o w a j e s t znaleźć kopiańskiej. N a p r z y k ł a d z i e rało stwu społeczeństwo lekturę w widziało T a t r y pisarzy wydawcę, powodzenie, przekonany, widać i Podhale, podhalańskich, literaturze na temat dziej. Jestem grafomanii Podhala co się jak najbar­ niezwykłe a być m o ż e dałaby początek b a d a n i o m n a d narodowej. W t y m miejscu sca — p r z y t o c z ę t y l k o k i l k a np. wiersz Tańce: * 2 94 odbie­ społeczeń­ podobało że r z e c z b y miała za­ najlepiej, g r a f o m a n i ą w o g ó l e , zupełnie zapoznaną dziedziną literatury to pouczający. k t ó r y b y się z d e c y d o w a ł w y d a ć antologię g r a f o m a n i i jak po­ tatrzańisko-podhalańskich poziomie. poetycka temat niezwykle stosunek — l a t a c h międzywojennych ilość w i e r s z y niskim Grafomania czytelników Zofii — naszej z braku miej­ d r o b n y c h przykładów. Kośeiszewskiej Zbójnicki z Oto cyklu �„ U r o d z i ł się n a śniegu, a m o ż e n a h a l i , Słuchał s p o w i e d z i s m r e k ó w i s z u m u s i k l a w y A d l a c z e g o n i e p a l i t e n t a n i e c górali? Dlaczego jest żywiołem ognisty i k r w a w y ? J a k b y z a c z a r o w a n y ręką Skoczylasa, O r l i , d u m n y , z płomieniem i g r a koza dzika — I któż n i e z r ó w n a n e g o doścignie zbójnika, G d y l a t e m n a p o l a n i e nocą srebrną h a s a ? " Oto i n n y przykład: f r a g m e n t wiersza E . S k o k o w s k i e g o Zakopiański Farys. Stanisława 24 „ — H e j , precz m i z drogi, p o t o k i ! W h u r a g a n o w y m rozpędzie M i j a m przepaści k r a w ę d z i e , Prześcigam b y s t r e obłoki! Już w n a d z i e m s k i e lecę s z l a k i , G d z i e słoneczne krążą p t a k i , T a m , g d z i e o r ł y mii z z e n i t u K r z y c z ą : zgiń, a pędź do s z c z y t u ! " I n n a f a l a g r a f o m a n i i t o u t w o r y w g w a r z e podhalań­ s k i e j . W i e l u działaczy r e g i o n a l i s t y c z i n y c h , p r z e j m u j ą c apelem za o stworzenie pióro. a priori Żywość literatury ruchu podhalańskiej, regionalistycznego, d l a dzieł p i s a n y c h g w a r ą się w i e l e utworów Jednym z układaczy generał, działacz ruchu życzliwość, sprawiła, że o zdecydowanie miernej wierszy był Ukazało wartości. Andrzej regionalistycznego, się chwytało Galica, znana postać n a t e r e n i e P o d h a l a . O t o f r a g m e n t j e g o u t w o r u Janosik Z b ó j n i c y , klęczący p r z y zwłokach J a n o s i k a , przysięgają: Z b ó j n i c y n a usługach r e s t a u r a c j i zakopiańskich. I I . 2 8 — 31. W y s t r ó j r e s t a u r a c j i „ J ę d r u ś " . I I . 32. R e k l a m a b a r u „Poraj" „Ślubujemy u t w y c h zwłok Bronić g w a r y , Naskiej wiary, N a s z y c h p r a w i ślebody... Choćby z nas d a r l i pasy, W kipiącej k ą p a l i s m o l e , K o ś c i łamali n a k o l e , Szubienic wyrastały lasy, Przysięgamy! Że w y t r w a m y ! A ż padną z a m k i i g r o d y . . . ( u d e r z e n i e trąbit, p o m r u k g r o m u , Podobne u t w o r y , będące kulturowych, świadczące odczytywania — jak w o odbiciem w y b i t n y c h poetów przypadku powyższym), — zbiorków neoludowej kładu m o ż n a w y m i e n i ć poezji sum. W Rozwija się roku 1937 — Stanisława — chowej Jest zbójnik występujący chłopskiej w bajkowe osadzoną wyzyskiwanej gdzie Zachemskiego Wysokich poezji t o zbójnik wprawdzie także — wiaterny poematu Janosik zbójnik z Tar- nowego na tle sytuacji krzywdy. przymioty, silnie Gęśle Tater z opublikowaniem zbójnik-mściciel ziemską, często podhalańskiej, Dobrowolskiego się w się Wyszło neoludowy. wraz Ryszarda .pojawia Z prądów sposobie tematyką. D l a p r z y ­ Antoniego czy Jana M a z u r a i (np. Wyspiańskiego, często s p o t y k a m y się n a zbójnicką z jawora orszak wstaje) " przewijały p r z e z polską prasę l a t m i ę d z y w o j e n n y c h . kilka 32 różnych popularności typu. społecznej, Wyposażony ale będący w • t l e stosunków w s i . Z a b i j a bogatych, rozdaje postacią społecznych biednym — pde -dla s ł a w y , l e c z 'dla ulżenia d o l i l u d u . P o j m a n o Jano­ sika nie t y l k o na skutek zdrady ludo­ wej legendzie, a l e także się w k a r c z m i e . I w r e s z c i e h i s t o r i i , niż dotychczas mściciela n i e ż y c z l i w a , Inlteligenicka 31 . 25 dlatego, kochanki, jak w że nasz bohater upił — zupełnie i n n e z a k o ń c z e n i e — g a w i e d ź ogląda śmierć swego szydząca. i neoludowa tradycja zbójnicka warła b a r d z o s i l n y w p ł y w n a kulturę ludową wy­ Podhalan. N a przykład strój. Z a m i a s t być, j a k w X I X w., p o p r o s t u u b r a n i e m , staje zamanifestowania się o b i e k t e m podziwu, koniecznym „góralskości". Michalina dla Cwiżewłcz, 95 �II. 33—36. Współczesne pamiątki, s p r z e d a w a n e w p r y w a t n y c h s k l e p a c h i n a t a r g u w d r e w n i a n y talerz, wieczka kasetek d r e w n i a n y c h . Zakopanem �i społeczniczka nauczycielka wspomina Bukowian, z Bukowiny Tatrzańskiej, namawiała j a k p o d koniec l a t dwudziestych 2 6 a b y wystąpili p u b l i c z n i e ze swymi tańcami. W y w o ł a ł o t o konsternację. T a ń c z y ć po góralsku n a s c e ­ nie? A cóż w ośmieszenie. t y m ładnego? pierwsze stroju męskim zbójnickiej. O b s e r w u j e m y trzydziestych, znaczne dość długo. strój — Kiedy już n i e t a k i wyraźnie wpływ inteli­ z niej neoludowej — legendy n a przykład, począwszy od l a t rozpowszechnianie się „zbójnic­ k i c h " opasków. O p a s k i , w X I X w . w ą s k i e , sięgają nie od bioder po pachy bione, są obecnie ( i l . 10). W t e d y nabijane końca XIX ozdobami rozmiarów, sadniczo sięgając ze srebra opowiadania o do m o n s t r u a l n y c h i się też funkcja pasterzom. zbójnikach atrybucie zbójnika, Często pracy, spotykane wywijających spowodowały, ciupagami, że niezbęd­ ciupaga za­ częła slię cieszyć w i e l k i m w z i ę c i e m j a k o p a m i ą t k a z h a l a , a g ó r a l o m służy n a dobrą zbójnickiego. Ponieważ sprawę t y l k o zmieniła się Pod­ do funkcja tańca ciupagi, z m i e n i ł się też j e j w y g l ą d . M o s i ę ż n e l u b m i e d z i a n e by, w j a k i e wyposażona jest neoludowa za­ ciupagi. o ciupadze cudownej Janosika, o ciupadze j a k o nym c i u p a g a , są p o Po koronacyjnym. I I wojnie światowej Zbójnik narodem przystąpił do b u d o w y z całym rzeczywistości. 6-letniego Pomagał walnie ( i l . 24). G r a ł w Pamiętam pewien w podhalański wraz zrębów nowej wykonywaniu planu filmie Podpole w ogniu. zespół podhalański, który w ( i l . 17). I c h f o r m a d a w n y c h noży — jest nieomal noże identyczna eksponatów m u z e a l n y c h . — prócz l o g i k i — Ro­ suge­ r u j e , że są a u t e n t y c z n e . A i n t e l i g e n t , kupując regionalną pamiątkę, w y m a g a mają autentyku. Autentyczne o b r a z k i n a s z k l e o zbójnickiej Słowacji, które przestano i tematyce malować X I X w . ; a u t e n t y c z n e mają n a przełomie J a k starałem się w y k a z y w a ć Goszczyńskiego w niniejszym artykule, się legendą wartości n a t u r y był korzystają­ o d piękna. k a ż d y z w i e l k i c h t w ó r c ó w posługując Zbójnik ze XVIII b y ć zbójnickie noże, z a k u ­ cego s t a l e z k o n s u l t a c j i f a c h o w c a nicką d ą ż y ł do p r z e k a z a n i a być przynoszone p i o n e w 1970 r . bezpośrednio o d p r o d u c e n t a , samotnym zbój­ ogólniejszej. romantycznym b o h a t e r e m , zbójnik W i t k i e w i c z a рта-Polakiem o w i e l k i c h duchowych wartościach, abójnik Skoczylasa — silnym, potężnym l u d o w y m b o h a t e r e m o n a d l u d z k i e j m o c y . zbójnik współozesny n i e j e s t n i k i m , n i e w y r a ż a Otóż nic, nie służy n i c z e m u — a r t y s t y c z n e p r z e t w a r z a n i e go g r o z i uchronną plajtą. O s t a t n i niewypał E r n e s t a B r y l l a Na nie wnosi szkle n i c , zupełnie malowane, tego Zbójnik, treści czy który dotychczas artystycznych, estetycznych — treści służy r e k l a m o w y m . Z n a l a z ł się w był typu, denerwuje nic nowego — p ó ł s ł ó w e k i rżnięcie n a pseudoswojską ozdo­ pros<tu a f u n k c j o n a l n e . Przestała być narzędziem, stała się mieczem auienltyku. b i o n e są n a m i e j s c u . W s z y s t k o i mo­ była p o p r o s t u narzędziem wszystkim zdo­ „krzesiwek" kolan. Zmienia zewnętrzny ciupaga przede obecnie prawie wygląd XlX-wSeczna służąc w . , dochodzą obec­ dość u b o g o siądzu. P a r z e n i c e n a p o r t k a c h , o d m a l e ń k i c h z i miłośnicy p l a s t y k i l u d o w e j , ż ą d a m y T o t e ż go n a nasze życzenie produkują. N a p r z y k ł a d z formą widzimy genckiej — i wypływającej prawdziwi trwały sukcesy, Sztuki Ludowej". to czy­ My, zbójnickie j a k d a w n i e j , l e c z p a r a d n y — zaczął się rozpowszechniać. W znawcy „Polskiej G ó r a l e b a l i się narazić n a Przekonywania j e d n a k przyszły 33—36). Ś w i a d c z ą o n a s . O c z y w i ś c i e n i e d o t y c z y telników banałem, nic, tylko gra nutę. nosicielem różnorodnych dziś nie­ sztuka — różnych ideowych pamiątkarstwu zupełnie i n n e j i celom płaszczyźnie. Ongiś p a t r o n o w a ł r o m a n t y c z n y m b u n t o m , dziś r e k l a m u j e dom 21, towarowy 28—32), ( i l . 1 1 , 23), l o k a l e papierosy, kiełbasę z zakopiańskie rusztu i raid ( i l . 15, moto­ c y k l o w y . Zbójnik zdobi Krupówki w czasie „Tatrzańskiej zbój­ n i c k i m " śpiewał: „ N i e c h a j żyje w s o m e j r z e c y s o j u s chłopsko-robotnicy! H e j ! F e e góralska c h a t a p o k o j u lo świata!" co w zestawieniu z poprzedzającą 36 pieśnią „ O d sałasa d o sałasa, fboro pićkno, będzie nasa! H e j ! P ó d ź m y do U r s u l i co śpi bez k o s u l i ! " robiło w r a ż e n i e potężne. M o ż n a o g ó l n i e p o w i e d z i e ć , że współczesność w jach legendy zbójnickiej, uproszczonych t o okres pastiszów, dzie­ t r y w i a l i z a c j i , okres artystycznego pustosłowia. Z b ó j n i k w s p ó ł c z e s n y n i e j e s t już — b o być n i e m o ż e — natchnieniem idla artystów. Nie d a się go przetworzyć w sposób n o w a t o r s k i , g d y ż s t a n o w i s y m b o l m a r t w y , a r t y ­ stycznie n i e p r z y d a t n y . Zbójnik współczesny cją, o z d o b n i k i e m , pamiątką jest z Zakopanego — dekora­ nie wnosi już żadnych n o w y c h wartości. N i e m a n o w y c h , o r y g i n a l ­ n y c h dzieł z w i ą z a n y c h z t e m a t y k ą zbójnicką — jest pastiszem: proza stwo K a p e n i a k a , poezja na szkle. Współczesny zbójnik pięknie kwitnącym miątek, p o d o b n i e przejawia się pamiątkarstwie. społeczeństwa. także grafomanii przeważająca Stwierdzić silnie N a przykładzie j a k n a przykładzie prześledzić, j a k w i d z i P o d h a l e skiego wszystko Kubińca, m a l a r ­ należy Wielka świadectwa Kupujemy t o szkoda, naszych je, bo gdyż gustów, są bo c e n n e upodobań n a m odpowiadają i pol­ smutkiem, że n i k t w P o l s c e n i e p r o w a d z i d o k u m e n t a c j i t y c h bów. można część ze w pa­ wyro­ dokumenty, stereotypów. ( i l . 4, 5, 16, 18, 97 �J e s i e n i " (il. 27). N a j p i ę k n i e j jednak wygląda n a p e w n y m plakacie. J a k z w y k l e , n o g i m a skrzyżowane w p o d s k o k u i zamierza się ciupagą, jakby chciał wyrżnąć w ł e b ; n a d n i m zaś w i d n i e j e zachęcający n a p i s : LA widza VISITEZ POLOGNE! W a r t o jeszcze r a z s i l n i e p o d k r e ś l i ć : z p u n k t u widze­ n i a wartości a r t y s t y c z n e j dzieła j e s t rzeczą obojętną bohater jest zbójnikiem, przodownikiem brany pracy. krwi, raczej: bohater korsarzem, musi być czy czy do­ sposób m o ż l i w i e najpełniejszy ukazy­ w a ł w a r t o ś c i , j a k i e a u t o r dzieła chce przekazać. Bohater winien dzieła tak, aby w A księciem służyć dziełu, n i e dzieło o zbójniku tylko dlatego, bohaterowi. Tworzenie że publiczność p o s t a c i j e s t o d kilkudziesięciu l a t p r z y z w y c z a j o n a artystyczny fałsz, w y w o ł y w a n i e do — tej to duchów. PRZYPISY A . W r z e ś n i o w s k i , Tatry i Podhalanie, „Ateneum" t. I I I , 1881, s. 226. K . T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, W a r s z a w a (1906). Sabałowe bajki, W a r s z a w a 1969. W. B r z e g a , Żywot górala poczciwego, K r a k ó w 1969. O pamiętnikach O h r a m c a w : Wł. W n u k , Moje Podhale, W a r s z a w a 1969. S. Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, W r o c ł a w — K r a k ó w 1958. N a t e n t e m a t dokładne d a n e b i b l i o g r a f i c z n e w e w s t ę p i e S t . S i e r o t w i ń s k i e g o , tamże. S. Goszczyński, Sobótka (w:) Dzieła zbiorowe, L w ó w 1911. Tamże. S t . P i g o ń , Uwagi o genezie i zakroju kościeli­ ska" S. Goszczyńskiego, „ P a m i ę t n i k L i t e r a c k i " R. X X j V I , 1921 ,z. 1. K . T e t m a j e r , S t a r a książka i stara pieśń ( w : ) Na Skalnym Podhalu, K r a k ó w 1970. K . P o t k a ń s k i , Podhale (w:) Pisma pośmiertne, t . I , K r a k ó w 1924. T . Chałubiński, Sześć dni w Tatrach. Wycieczka bez programu, „ N i w a " R. V I I , 1879, t . 15. S t . W i t k i e w i c z , Na przełączy, ( w : ) Pisma tatrzań­ skie, K r a k ó w 1958, t . I . Brzega, op. c i t . S t . W i t k i e w i c z , Pisma tatrzańskie, op. cit. " Brzega, op. c i t . T e t m a j e r , Na Skalnym Podhalu, op. cit. T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, op. cit. Tamże. K . T e t m a j e r , Legenda Tatr, K r a k ó w 1959, t . 1—2. K . T e t m a j e r , Śmierć Janosika, ( w : ) Poezje wybra­ ne, K r a k ó w — W r o c ł a w 1968. Z . K o ś c i s z e w s k a , Tańce, W a r s z a w a 1929. S t . E . S k o k o w s k i , Zakopiański Farys, Zakopane 1921. A . G a l i c a , Janosik. Pieśń dramatyczna w 4 aktach, W a r s z a w a 1922. 2o W y w i a d a u t o r a artykułu z M i c h a l i n ą C w i ż e w i c z . Tekst w y w i a d u w posiadaniu autora. 1 2 3 4 5 0 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 F o t . : B i b l i o t e k a U n i w e r s y t e c k a w W a r s z a w i e — i l . 13; C A F — i l . 19; K r y s t y n a G o r a z d o w s k a — i l . 8; A n t o n i K r o h - i l . 10, 11. 23; Stanisław E l i a s z - R a d z l k o w s k i — i l . 1; B o h d a n S a w i l s k i — i l . 24; R o m a n S e r a f i n - i l . 3, 7, 9, 12, 20, 22; J a n Świderski i l . 4 - 6 ; 14-18, 21, 26-36, 38 Zdjęcia a r c h i w a l n e ze zbiorów: M u z . E t n o g r a f i c z n e g o w K r a ­ k o w i e — i l . 1; M u z . Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m — 11. 2; H a l i n y K e n a r o w e j — i l . 25; M i c h a l i n y Cwiżewlczowej — i l . 37 E k s p o n a t y z e z b i o r ó w : M u z . Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m — i l . 17, 20; Państw. M u z . E t n o g r a f i c z n e g o w W a r s z a w i e - i l . 24. II. 37. G ł o w a górala. F o t . z 1939 г. I I . 36. Z b ó j n i k pamiątka z M H D — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/583e9ac16e397a71c53bf4ce47abf03a.pdf d6eaabc53cd38387ef2ae2d46f28895e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Wrona, Józef - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4342 Title A name given to the resource Józef Wrona - rzeźbiarz ludowy z Tokarni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.99-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Józef П. 1. Chrystus Wrona: na drewno osiołku, polichr. Józef Furdyna JÓZEF Józef WRONA 1943 r . w W r o n a u r o d z i ł się w - RZEŹBIARZ Tokami koło Myślenic. M i e s z k a t a m stale, pomagając r o d z i c o m w nie­ LUDOWY Nad rzeźbą Chrystusa Z TOKARNI bardzo się p o d o b n o t a k odrobiłem, i spełniając r ó w n o c z e ś n i e funkcje zdjąć kościelnego. Skończył 7 k l a s szkoły p o d s t a w o w e j i odbył z jednego pnia, podobnie w i e l k i m gospodarstwie już służbę i wojskową. W szkole, j a k m ó w i , b a r d z o lubił malować, n a t o m i a s t n i g d y n i e sądził, że m ó g ł b y r a c h 'do rzeźbienia figurek." niej, nie myślałem Zainteresowania zupełnie r z e ź b i ć : „ o żadnych a głównie te przyszły niespodziewanie. „Tak w zamia­ o struganiu kilka l a t póź­ podobała mi k u p i o n a w z i m i e zeszłego r o k u (1968) w Z a k o p a n e m wa jelenia, że postanowiłem odrobić s a m taką Wrona nabrał jednak chęci do ciółka drewnianego, bione i pomalowane cał go d o d a l s z e j naturalnej Temat wokół którego wyrzeź­ p r a c y . Następną rzeźbą była wielkości f i g u r a C h r y s t u s a j a d ą c e g o n a osiołku ten, niespotykany w poustawiał koś­ n a zielono świerki. Proboszcz zachę­ w tradycyjnej w e j , został p r z e z W r o n ę p o d p a t r z o n y dowym zado­ rzeźbienia i wkrótce p o t e m wykonał mały m o d e l miejscowego Krakowie (Kamienica w inne elementy chromii ( i l . 1). jest ona w dwie ją w „Postać potrzebie drewnie lipowym j a k t u ł ó w osła, k t ó r e g o anatomiczne dominują namęczył. można są w m o n t o w a n e . zasadnicze barwy: nogi W poli­ biel szaty C h r y s t u s a i szarość osła. F i g u r a u s t a w i o n a j e s t n a w ó z k u przystosowanym nych w do ciągnięcia w czasie p r o c e s j i Niedzielę Palmową się monumentalność gło­ samą". P o t e j próbie, z k t ó r e j n i e b y ł w p r a w d z i e w pełni wolony, się z osła". W y k o n a n a żeby Po i wówczas t e j rzeźby w i jej wymowa u p o r a n i u się z tą największą w odbywa­ pełni ujawnia kultowa. dotychczasowej p r a k t y c e pracą rzeźbiarską, a u t o r j e j , m o ż e d l a o d p r ę ż e ­ nia, wykonał k i l k a f i g u r e k k i l k u c e n t y m e t r o w e j wysoko­ ści. Są osiołku, to: Chrystus Modlitwa w w Frasobliwy, na O g r ó j c u , C h r z e s t C h r y s t u s a p r z e z św. J a n a J o r d a n i e ( i l . 2) — w s z y s t k i e Żołnierz powracający wym Chrystus polichromowane — z niewoli niemieckiej — w oraz suro­ d r e w n i e . Z t e g o o k r e s u p o c h o d z i też z d o b i o n a m o ­ t y w e m w i n o g r o n i liści s z a f k a , mieszcząca duży, stojący rzeźbie ludo­ zegar. P r ó c z w s p o m n i a n e j , b a r d z o m a ł e j r z e ź b y C h r y s t u ­ Muzeum Naro­ sa F r a s o b l i w e g o , Szołayskich). r e p l i k i tego nieco p ó ź n i e j zostały w y k o n a n e t e m a t u . Jest i c h k i l k a , o wysokości dalsze prze- 99 ��4 5 ciętnie ок. 20 c m . N i e k t ó r e — re — pozostawione rzeźb autor w zdradza „realnych". Chrzest polichromowane, surowym drewnie. W upodobanie do t w o r z e n i a Chrystusa odbywa się w z wodą imitowaną l u s t e r k i e m , M o d l i t w a w miejsce w otoczeniu drzew, niektó­ grupie tych co daje sytuacji zbiorniku Ogrójcu urozmaicenie ma środ­ ków, swobodę rozwiązań z j e d n e j strony, a z drugiej ujawnia dążenie prawdziwości walorów c z y s t o rzeźbiarskich, co dało się z a u w a ż y ć do m a k s y m a l n e j — kosztem już stawiającej kiej. na żołnierza powracającego Żołnierz siedzi p o d p n i e m kolanie i podtrzymującą podniszczony cach głowę. na nogach, siedzi Skojarzenie rza polskiego pozie wyrażającej mającej mającej starannie i wiejskich głównie zilustrowanie na tle przykładowego się t a k d a l e k o , że f i g u r k i Chrzest w dawnych starego domu, zajęć posunął zaczął ubierać. J o r d a n i e jest kompozycją runkiem imitującym ekspozycji w owalnym z b i o r n i k u , sięgając głową Polskich do niej oraz świętych, w y k o n a n a złożoną z C h r y s t u s a i św. J a n a . C h r y s t u s s t o i n a l u s t r z e wodę autor jest wyjątkowo proboszcza, kościoła ta, po­ bardzo przywiązany. duży cykl świeckich. i niejako pod kie­ przeznaczona ( i l . 3). Figury do być dolną umieszczone brze­ Pomysł jest niewątpliwie c i e k a w y , n i e m n i e j j e d n a k rzeź­ w zbiornika w lewej jest w z nieco wodą długą, przylegającą k i m i rękawami. ciwieństwie Twarz postawie i naczyniem w prawej F a k t u r a szaty obfity krzyżem b i a r z został t u p o d d a n y p e w n e m u , choć Odziany naciskowi, do ciała szatę z b a r d z o imituje do C h r y s t u s a , postać św. pokrywa z ręce. pochylonej zarost włosie. W Jana pomalowany krępa. na czarno, d r e w n i e , lecz w podobnie jest modelo­ glinie. M a ­ Wrona wykonał stało m u jeszcze mniej więcej Jacek, Kazimierz, wiga, Andrzej bek, J a n Sankander słonięte części ciała z niemal rzeźbiarza uwłosieniem. z Tokarni ujawnia się n a j l e p i e j w m a ł e j , k i l k u c e n t y m e t r o w e j rzeźbie przed­ a kilka Wszystkie jak — pozo­ rzeźby są o k . 70 c m , Stanisław b p . , J a d w i g a , Salomeą, A n d r z e j c i e m n y m b r ą z e m szat J a n a , a j a s n e czarnym wymiaru W s z y s t k i e — oprócz św. Stanisława K o s t k i — są stojące, stuje z bardzo prac 18 f i g u r wysokości a m i a n o w i c i e : św. św. W o j c i e c h , j e s t p o l i c h r o m o w a n a : b i e l szat C h r y s t u s a s i l n i e k o n t r a ­ klimat niezamierzonemu tematu, dotychczas jednakowej oraz Liryczny wyborze d o skończenia. teriał n i e m a n i e m a l ż a d n e g o w p ł y w u n a fakturę. R z e ź b a od­ w drzewach. też i f o r m y . prze­ jest g ł o w a wciśnięta j e s t w r a m i o n a . B r y ł a r z e ź b y , jak w e wszystkich innych pracach Wrony, w a n a miękko, j a k b y nie w krót­ zarówno na jest mają do rąk św. J a n a . Górną ozęść ciała m a obnażoną, gu" kapliczkach zawieszonych Seria okrywa m a l o w a n a biało s z a t a . Chrzczący s t o i „na w rzeźb na zamówienie miejscowego wokół kilka eks­ żołnie­ jest W o s t a t n i m o k r e s i e Józef W r o n a w y k o n a ł Świętych dwupostaciową, los p o k a m p a n i i wrześniowej. Rzeźba zostawiona w drewnie s u r o w y m , modelowana celu zmęczenie, potęguje ilustrować w s c e n k a c h z w i ą z a n y c h z makietą d o m u . A u t o r t e j p r a c y na w onu­ Frasobliwego. może niezamierzone, rzeźby wspartą ubrany n a głowie, a w układ p o s t a c i C h r y s t u s a t o , być i wymowę w niemiec­ z ręką Żołnierz m u n d u r w rogatywce a przypominającej presję z niewoli drzewa błogosławieni — Czesław, Bobola, Szymon Jan Kanty z Lipnicy, Jad­ Żurawek, J a n z D u k l i , W i n c e n t y ( i l . 6), J a k u b S t r z e m i ę d o k ( i l . 4). P o d s t a w o w y m Kadłu­ ( i l . 5), S a - źródłem i k o n o g r a f i c z n y m , k t ó ­ r y m p o s ł u g i w a ł się W r o n a p r z y r z e ź b i e n i u w y m i e n i o n y c h świętych, są ilustracje zamieszczone w książeczce ks. 101 �S t . Ł. Zawsze żywi, w y d a n e j w K r a k o w i e w 1931 г., o r a z ustne i n s t r u k c j e zamawiającego. a C y k l świętych p o l s k i c h z d r a d z a tendencję tyzowania i monnmentalizowania formy, do s y n t e ­ jednak założe­ i efekty wprawa uznanie sta — „było czasu d a n t y c z n i e szczegółach i b a r d z o stawieni". Twarze świętych i zastygłe, p o s t a w a mane przez są i gesty powierzch­ jednakowo dostojne skonwencjonalizowane. postaci wieni, w p r o w a d z a gest b a r d z i e j d y n a m i c z n y , co j e d n a k n i e j e s t dencję ujęcia. Czasem w s t a n i e przełamać m a r t w o t y postaci. Z k l a s y c z n y c h rzeźby ludowej pozostaje hieratyzowanie tu frontalność, postaci, charakterystyczne zdecydowanie zamówienia, Wrona powym, w kręgu proporcje pomiędzy a s a k r a l n y m i byłyby stroju. pracuje wyłącznie w przygotowanym zdecyduje się szczegóły, a następnie z a z n a c z a proporcje. oczami na temat, Mówi o n , że t e n wzór, p o t e m uchwycić te ustala wyrównane. i zwłaszcza l i ­ wysuszonym. wielkość rzeźby na klocku „najważniejsze proporcje, świętych podstawowe jest pozycje, jej uchwycić całą długość, to w e wszystkich k i e r u n k a c h " . Podsta­ które — prawdopodobnie podobne z pod wpływem „upiększenia" z a s u g e r o w a l i Bogdanówka, Józefowi Chcąc n a j o g ó l n i e j ten­ szatach nie­ należałoby doradców, też rzeźbia­ o d T o k a r n i położonej w s i Słoninie. scharakteryzować że Wrony, jest nierówny, a indywidualność a u t o r a jeszcze n i e j e s t wy­ r a ź n i e ukształtowana. Z b y t duże rozpiętości w sposobie f o r m o w a n i a b r y ł y i łatwość u l e g a n i a w p ł y w o m świadczą niedojrzałości i c h poziom prace artystyczny o pewnej podkreślić, twórczej. C y k l świętych r e p r e z e n t u j e równo o d s t r o n y f o r m a l n e j nego. I c h treść p r a c e m a ł o dojrzałe j a k t e ż ładunku działa n a z a s a d z i e czysto z n a r z u c o n y m , rzemieślniczym cyklu. Dowodem umownej, po­ podejściem znużenia t a k ustawioną po r a z d o k o n y w a n y w k i e r a : „od r a z u idę do tego, b y wyciosać najwięcej w rzeźb reprezentujących w do powrót raz do prawdziwy charakter łości s i e k i e r ą " . P r z y o b r ó b c e s z c z e g ó ł o w e j k o r z y s t a z n o ­ twórczości W r o n y . Są t o f i g u r k a F r a s o b l i w e g o , Chrystusa ża i „ d u t k a " a do o s t a t e c z n e g o w y g ł a d z a n i a jadącego powierzchni — z o s t r y c h k a w a ł k ó w szkła i p a p i e r u ściernego. Z właściwymi p r o p o r c j a m i i w y p r a c o w a n i e m rych szczegółów rzeźbiarz ności: „ m y ś l a ł e m " — zwierza n i c zrobić, a n a j g o r z e j głowa n i e trzymała gdy jest ochota, miał początkowo się — było* z r ę k a m i się, a l e t e r a z to idzie już duże niektó­ znalazł, z o s t a n i e Józef trud­ bo ta trochę l e p i e j , nie tak trudno". tematy puszczać, że i m p a s , w „że n i e d a m r a d y i szyjami, n a ośle i bo Wzrastająca Wrona świeckie, co pozwala którym się początkowo korzystnie jest swej przy­ rzeźbiarz przełamany. p a s j i rzeźbienia bardzo od­ d a n y . J e g o m ł o d y w i e k p o z w a l a r o k o w a ć , że d a l s z e p r a ­ ce będą u z e w n ę t r z n i a ć w sposób b a r d z i e j p e ł n y jego dojrzewanie plastyczne wość. Józef W r o n a : I I . 7. F r a g m e n t m o d e l u t r a d y c y j n e j chałupy Fot. ogół związku realizacji pracą j e s t trakcie jej przebiegu na za­ emocjonal­ p r z e z r o d z a j k u l t o w e g o s y m b o l u , co p o z o s t a j e w o w y m narzędziem obróbki wstępnej jest d l a Kiego sie­ ca­ miesza rzowi l u d o w e m u z niedaleko Gdy i jajowe, Prace z ostatniego barwnym czego konkretnego drewnie, wcześniej spoiwo którzy prac w nim do cykl mała lokalnych, a w bez­ zainteresowaniami bez kolorów czer­ ma o k r e s u p o k r y t e są l a k i e r e m religijnym, go pominąć, j a k o r e z u l t a t dominujących: mentem. są atrybu­ tematyczny się w s p o m n i a n y żywe, przy sto­ zawsze uroczystego przyczynia polskich. Gdyby świeckimi się suro­ zesta­ pig­ Józefa " W r o n y p o z w a l a s t w i e r d z i ć , ż e p r z e w a ż a j ą mieszczące Wrona w drewnie p o l i c h r o m i i stosuje z i e l e n i , brązie, b i e l i i c z e r n i . R z e ź b i a r z do s t o s o w a n i a s'trate odpowiednim p i e c z o ł o w i c i e . D o t y c z y t o zwłaszcza f a ł d ó w szat, tematy bardzo i do m n i e n a ­ suje wypracowane zakres barwne o bałagan n i e są o s t r o osób b o s k i c h i ś w i ę t y c h —• u m o w n y c h , z a c h o w u j ą c cięż­ Rzut o k a na dotychczasowy do m a l z a w s z e pełne natężenie b a r w i k a . D o m a l o w a n i a skłonność do s y m e t r i i . R z e ź b y odznaczają się bryłą t ó w świętości, e l e m e n t ó w siebie, do podnietą cech oraz wygładzonej. Realia się schematyzm, proporcje ką o p o w i e r z c h n i zaufanie staje gwałtu inne polichromuje. W wienia takiego d o m u dużo Niektóre rzeźby pozostawia wym, bardziej banalność a t r y b u t y jeszcze Trzy­ w do dłubania, ale t e r a z rzeźbiarz potęgują niektóre wygładzonej poważne, wzmagają otoczenia d a l s z y c h w y s i ł k ó w . „Z p o c z ą t k u " — p o w i a d a m ł o d y a r t y ­ n i e t o rozprasza się w n i e i s t o t n y c h , a t r a k t o w a n y c h p e ­ ni. pracy najbliższego autor j a k też artystyczną zarówno wrażli­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/192a3e95f94afa301bc2517151f92428.pdf 5696faa04794ffb9c8f9e378e8cf7e01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4677 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Małopolska- budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4343 Title A name given to the resource Budownictwo ludowe z okolic Częstochowy w połowie XVIII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.103-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A R C H B U D O W N I C T W O I W U M WIEJSKIE Badania prowadzone W O K O L I C Y (ilość i wiek) obiektów wiadomo — nie wszędzie ilościach umożliwiających b l e m u . Przyjmując we w od stanu terenie, przetrwały właściwą tym te — m a małe możliwości j a k a nastąpiła w feudalnym budownictwie a jak ludo­ zgłębienia pomiędzy zniesieniem pro­ zajmujących się ewo­ późnym pańszczyzny. S T czych. O R ale Jest Y W C Z N POŁOWIE E G XVIII opisach zagród do t e g o z a g a d n i e n i a Inwentarz bydła dwudniowych wrócę przy brzeziński i sprzężaju, nie jaka nych gospodarstw. i w wyraźne trzydniowych, omawianiu precyzuje była O WIEKU O t y m , że t a k i s t o t n i e b y ł o , p r z e k o n u j ą różnice w odpowiednich za p u n k t wyjścia b u d o w n i c t w o zagadnieniem okresem zacho­ interpretację z 2. poł. X I X w . , większość b a d a c z y lucji, a w I C Z Ę S T O C H O W Y n a d t r a d y c y j n ą architekturą l u ­ dową uzależnione są p r z e d e w s z y s t k i m wania H zagród. niestety posiadaniu ilości poszczegól­ P r z y k a ż d y m z n a j d u j e się t y l k o n o t a , że chłop p o s i a d a w ł a s n e b y d ł o l u b w ł a s n y zaprząż i b y d ­ ło. N i e mając tych z innych wsi. W wójtostwa danych posłużymy Siedlcu w posiadali się przykładami 1778 r . p o d d a n i należący d o po 2 własne woły l u b konie; tyle oczywiste, że z m i a n y w s z ę d z i e musiały zajść i n i e w j e d ­ s a m o m i a ł w 1746 r . S t a c h J a k u b c z a k w Ż u r a w i u , n a t o ­ nakowym nasileniu. Siedzenie miast Mateusz nalnych obiektów jest j e d n a k łem wcześniej . Najbardziej jest wyszukiwanie 1 materiałów XVIII-wiecznych opisach i c h na podstawie t r u d n e , n a co orygi­ wskazywa­ do u c h w y c e n i a zawartych 2 woły, w terenie i jeszcze w wej są p r z e w a ż n i e f r a g m e n t a r y c z n e . się jednak dokumentację Przykładem na inwentarze, porówny­ etnograficzną artykułu w podajemy chwili obec­ Przystajń! w parze wołów bliżu Brzezin których znajdu­ pewnych Brzezin ze czasu wsi . 2 Wielkich względu n a swą n a końcu niniejszego całości, z p o m i n i ę c i e m p i e r w s z e j części p o ­ dania niejednakowe który twa umożliwia dość chłopskiego w dobre Oprócz t e g o d y s p o n u j e m y fragmentarycznymi wsi w okolicy poznanie Brzezinach w Stanu połowie jeszcze m n i e j ilości c h l e w ó w w Częstochowy (Żuraw, Kiedrzyń, k a , P r z y s t a j ń ) , k t ó r e zostaną p o t r a k t o w a n e l u b j a k o uzupełnienie do d a n y c h p r z e k a z a n y c h w t a r z u brzezińskim. N i e k t ó r e z n i c h , z a w i e r a j ą c e niejsze opisy extenso po Wyżej składa zabudowań inwentarzu chłopskich, dokład­ przytoczymy z in brzezińskim. Dane zawarte d w u części: w omawianym pierwszej, będącej stanie głównie po j e d n e j , zachodniej w stronie z południa ogólnym k i e r u n k u że i w o d l e g l e j s z y c h czasach wieś była p o d o b n i e u s y t u o ­ W X V I I I w . regułą dynkowych. było s t a w i a n i e Wprawdzie w czterech zagród wskazują, że p o d d a c h d o m u w p r o w a d z o n o wy przybudowując sada je wiem w skład zagród n i e zastawała wchodziło Brzezin żej opisem łup, wspomnianych a w szeregu pomieszczeń dalszych wykonany, czyli 2 stycznia podarstw, w że w t y m jedno 1827 x. w którym on 1766 г., w e w s i b y ł o 27 gos­ bez zabudowań. Jeśli 34 g o s p o d a r s t w a na został w zważymy, Brzezinach było zagrody n i e była kilka gospodarczych ograniczała z komorą, w no, z t y m , że mieszkający 5 w dużym połowie prawdopodobieństwem XVIII w . wieś Część z n i c h m o g l i oni wykazani, można zamieszkiwało przyjąć, iż o k . 215 osób. stanowić k o m o r n i c y , a l e n i e z o s t a l i prawdopodobnie z braku własnych b u ­ dynków. gospodarstwa w owym czasie były typu W praw­ Na trzymać podstawie w sieni. opisów można p r z y j ą ć , że w dwudniowe były słabiej obowiązywała pańszczyzna znaczenie, gdyż dwudniowa. ilość o d r a b i a n y c h Ma ilość bydła będącego a w konsekwencji na gdyż oprócz d o m u stały t a m c h l e w y z b o i s k i e m , s z o p a i budynków. Najczęściej d n i rzutowała bezpo­ b u d y n k ó w , a z d a r z a ł y się i t a k i e , w Których b y ł o 9—10 gospodarstw, n a ilość i jakość b u d y n k ó w chłopskim, gospodar­ obiektów. W skład wchodziły: d o m , k i l k a się Gospodarstwa istotne utrzymaniu znajdowało (cho­ to średnio n a w i e l k o ś ć areału poszczególnych na pięciu zasadzie rozbudowane, ciaż n i e z a w s z e ) b r o g i w ilości 1—2 s z t u k . z związku bydło, t r z y d n i o w e z r e g u ł y posiadały w i ę k s z ą l i c z b ę a jedynie całość mieszkalnego a jeden również „zaprząż" czyli woły, m u s i e l i j e dopodobnie tych domach oszczędno­ z nich rych 3 d n i pańszczyzny, wy­ cha­ poszczególnych zagrodniczego, p r z y c z y m większość stanowiły te, z k t ó ­ odrabiano do posiadali zagrody Wszystkie w jednej d r u g i e j zaś b y ł jeszcze bróg. w innych łączenie ze sobą się t y l k o do b u d y n k u 277 m i e s z k a ń c ó w , a w i ę c p r z e c i ę t n i e p o 8 osób n a j e d ­ z W za­ albo­ dostawiania przypadków jednakowa. chle­ jednak naruszona, jeszcze W s p o m n i a ł e m , że ilość b u d y n k ó w zagrodach opisy jeszcze do s i e n i l u b k o m o r y , wielobudynkowości wielobu- wypadkach ści materiału d r z e w n e g o . dniu, więcej wana. nym W drogi przypuszczać, w s z y s t k i c h zabudowań d w o r s k i c h oraz d r u g i e j , p o d ogól­ „poddani". za­ n a pół­ terenu i mniej d o d r o g i p ł y n ą c y p o t o k można i n n y c h o b i e k t ó w i n w e n t a r s k i c h , było k w e s t i ą hasłem posia­ wskazywałyby i n w e n t a r z u nie mówią b u d y n k ó w . M o ż n a sądzić, że p r z y c z y n ą n a d m i e n i ł e m , że d o k u m e n t dotyczący się inwen­ po­ więc też n i c n a t e m a t c h a r a k t e r u w s i . D o n i e d a w n a b y ł a o n a Błeszno, porównawczo w zinwentaryzowanych noc. Z e w z g l ę d u n a konfigurację Dźbów, Siedlec) i Kłobucka (Dibidza, Przybyłów, Kuźnicz- po Po­ utrzymy­ samym n a co zaś mieli wsiach Tym gospodarzy, równolegle dokładnymi l u b we jednakowy. XVIII materiałami z tego o k r e s u z szeregu zagrodnicy chłopów budownic­ w. trzymał 1 krowie, g r o d a c h ( o d 0 d o 5). przebiegającej inwentarza, po m o g ł y być duże różnice w pojedynczych zabudowana l tego nie był i w Brzezinach Sam do również 1753 r . n i e k t ó r z y poszczególnych święconej o p i s o w i b u d y n k ó w d w o r s k i c h i f o l w a r c z n y c h . artykuł s t a n o w i k o m e n t a r z nich w y ż s z e p r z y k ł a d y dowodzą, że i n w e n t a r z ż y w y O d czasu do z dworskich i konia, inni tylko woły'. przez inwentarz 3 moż­ w a jedenastu wany w z 1766 r . , k t ó r y w architektury ludo­ budownictwa tego może być p o d Częstochową wartość dotyczące całego dworskiego; źródłowych Informacje natrafia prawdopodob­ w L i b i c z y w 1756 r . k a ż d y chłop (oprócz k o w a l a ) nej. jemy Kiedrzyniu, rozwiązaniem inwentarzowych źródłowe w właściwym w a n i e i c h ze s t a n e m b u d o w n i c t w a X I X - w i e c z n e g o liwego Młynarczyk n i e kmieć, t r z y m a ł w 1780 r . 4 s z t u k i b y d ł a tak t a m 6—7 o s o b n o silnie rozbudowanych stojących zagród c h l e w ó w i s t a j n i a , stodoła, szopa, k i l k a b r o g ó w , a w sześciu w y p a d k a c h r ó w n i e ż sołek c z y - 103 �l i spichlerzyk. Ponadto do z a g r o d y należy również wli­ czyć s z e r e g r a z y w y m i e n i o n y s a d ( p r a w d o p o d o b n i e łu chałupy) i osobno „pszczelnik". wentarz, dwukrotnie wykazany Interesujące, zwracali że uwagę c i , którzy na takie była zagroda, otoczona której środek sporządzali i n ­ j a k zawie­ pszczelniku zajmowało płotem, przeważnie płoty b y ł y c z ę ś c i o w o p l e c i o n e , z „akszteli dartych" . W budynków Na okresie skomentuję w sieki dom. do pierwotnie domów. i 2 boiska. W w Nieliczne zują, że chlewy i boisko W ośmiu i 2 boiska, środku, 3 są- druga stodoła składała chłopów posiadała chlewa. W jednosąsie- było XIX wyłącznie w . przyjęła w B r z e z i n a c h pośrednia f o r m a , w której z j e d n e j boiska XVIII był chlew czy obora, z stawiano z drugiej drzewa i niemal przy płotów, w nieznana. budynkach Tylko b o i s k u sąsiek ze zaś sąsiek. W na stosowano p r z y w y ­ gospodarczych 1 zagrodnik ścianami była dwudniowy plecionymi z miał chrustu. P r z y i n n e j zaś chałupie b y ł a z t a k i e g o s a m e g o m a t e r i a ł u szopka na wóz dostawiona do s i e n i d o m u Poza n i e l i c z n y m i wyjątkami 1 parę w r ó t zamiast były bieguny Jeśli c h o d z i o konstrukcję w kilku stodoły (il. 1j). wypadkach miały podano, tylko których l u b obłąki . dachów stodół, t o W konstrukcję jedynie one krokwie. Po­ źródle wska­ do chałup krytą z desek żelaznych rzad­ (wyszcze­ powszechnie stosowano zdecydowanej więk­ dzo ozęsto r ó w n i e ż i podłogę r o b i o n o z podobnego m a ­ d l a bydła, ozy też świń. D o d a j m y , chlewów wszystkie i stajni jednak był przeznaczony że w e w n ę t r z n e stanowiły pomieszczenia żłoby były i w t e n sprzęt zaopatrzone. Szopy-wozownie wymieniono w siedmiu gospodarstwach. 'inwentarzu tylko N i e świadczy t o j e d n a k wca­ l e o t y m , że i n n i n i e p o s i a d a l i Charakterystyczny rys w wozów. obrazu wsi stanowiły Brze­ z i n a c h do c h w i l i o b e c n e j , ilości. Z materiałów aczkolwiek archiwalnych w mniejszej dotyczących innych że n i e m a l w k a ż d y m g o s p o d a r s t w i e sie znajdowała w omawianym się stodoła, p o w s t a j e pytanie, gólnych z a g r o d a c h . okre­ do czego poszcze­ Sądzę, że współczesne u ż y w a n i e b r o - gów przede wszystkim do m a g a z y n o w a n i a siana, a w d a l ­ też i słomy, m o ż n a odnieść również w dolnej części b r o g u urządzano c h l e w i k . Tego rodzaju okolicy wiowa ( i l . 2). inwentarzu z brzezińskim „sąsiekami". a z materiałów stochowy czenia Podobnie w chodzie od zawsze było w Siedlcu w y n i k a , że w że z terenem obszary lub z w i e r z ę t a , z w a n e są w z i n a c h często n a z w y Żurawiu, d a c h t r z y d n i o w y c h . Sołek b y ł z b u d o w a n y Czę­ „zapole" ozna­ (Błeszno, oddzie­ 9 trzymano i n w e n t a r z u najczęściej chlewami, j e d n a k u ż y w a się w B r z e ­ z terminem „ c h l e w " n a o z n a c z e n i e b u d y n k u d l a bydła, zaś d l a k o n i . Z określeniem obory się jako spotykamy z Bystrzanowic z 1762 r . W y s t ę p u j e wszechnie opisach „stajnia" osobnego b u d y n k u również w X V I I I w . sołek. Z a r e j e s t r o w a n o po­ a co c i e k a w s z e , czenia słowa budynku w mieszkańcy „sołek". zaprzestano Brzezin Wynika używać z i do c h w i l i obecnej zboże d o s t a w i o n e j w postaci do obory. często się spotykało, g d y ż powszechnie współcześnie Skiego 12 brzezińskiej w niektórych 104 upowszechniło się w okresie póź­ na trzymano „sołek" występuje powiatu wieluń- * . Wspomniany wyżej sołek z XVIII w. w żadnym w y p a d k u n i e daje się p o r ó w n y w a ć z „sułkiem" s c h a r a k ­ obora . zboże jed­ niezbyt d o chałupy wsiach zna­ rodzaju najpóźniej ^przystawce" w a l i t y l k o t e r m i n u c h l e w i s t a j n i a , zaś określenie 10 tego A l e i ten element na s t r y c h a c h domów. P r z y b u d o w a n y odpowiadający że tzw. „przystawki" jej mówiący niejszym miał sołków, solka przetrwały t e r y z o w a n y m przez Marię Trawińską na ten sam desygnat z drzewa, konstruować 2. poł. X I X w . R e m i n i s c e n c j e uży­ folwarcznych. 6 zagro­ n i e rozumieją tego, Stąd budynków spełniał go t y l k o w w i ę c sądzę, że w X V I I I w . chłopi brzezińscy s t a l e przy wi­ obecnej c h e m . O b e c n i e n a w e t s t a r z y l u d z i e n i e pamiętają inwentarzu ono n a t o m i a s t chwili dobrą p o d ł o g ę o r a z p o w a ł ę i n a k r y t y b y ł słomianym d a ­ nak wschodzie . gospodarczego do 1 1 i okolicy „obora" równoznacznej i w których r z a d z i e j zaś s t a j n i a m i . O b e c n i e Brzezinach stodołach pogranicznym w w o u ż y w a n i a słowa „ s ą s i e k " n a z a ­ pomieszczenia, się Oprócz stodoły i b r o g u f u n k c j e m a g a z y n o w e w Jest t o j e d n a k zupełnie n a t u r a l n e , g d y ż t e r m i n u „zapole" n a Budynki uwagę, mowa a mianowicie t u do czynienia lającym z w a r t e zwrócić t y m czasie r ó w n i e ż i n n e g o desygnatu, Bystrzanowice). mamy jest źródłowych używano tego stodół. do okresów d a w n i e j s z y c h . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę , że n i e k i e d y duje jeszcze wsi w i e m y , że b r o g i b y ł y t e ż w Błesznie. W z w i ą z k u z t y m , s o c h y ) m o ż n a sądzić, że i d a w n i e j p a n o w a ł a t y l k o k r o k ­ trzeba w X V I I I w . b r o g i , k t ó r y c h b y ł o 40. U ż y w a się i c h w o różnym przeznaczeniu marginesie wy­ drabiny. połączenia d w u b u d y n k ó w k o n s t r u k c j a dachów da­ obrzeżoną n i e w a ż w t r a d y c j i n i e z a c h o w a ł a się i n n a f o r m a ( n p . n a Na dla drobiazg". zrębową na zawiasach się j a k „chlewy z dolną k r a w ę d z i ą W w., miewały t o pojawiające l u b przybudowane drewniane. roz­ XVIII zwierząt omawianym ich miejsce l u b obłąki szej kolejności 8 że mają zawieszano każdym służyły b r o g i , i t o często w ilości 3—4 s z t u k w posiadały (z desek, t a r c i c l u b d y l i k ó w ) , p r z y zawiasów połowie teriału, b e z w z g l ę d u n a t o , czy c h l e w się strony prawdopodobnie w ę g i e ł . P l e c i o n k a , którą p o w s z e c h n i e konywaniu w określenia w w szości c h l e w ó w powała w y k o n a n a była z „ ż e r d z i " , a b a r ­ s t u l e c i u z a r ó w n o stodoły j a k i pozostałe b u d y n k i gospodarcze stajnie gólnione 5 r a z y ) . d w u gospodarstwach do stojące wy­ siedmiu zagrodach dostawione osobno b u d y n k i niemieszkalne posiadała stodołę. c i , którzy stajni d l a ś w i n i " czy też „na ko kiedy Nie W i Potwierdzają dane zawarte cha­ bieguny 1778 r . większość tylko chle­ związku strony o znacznym Brzezinach chem słomianym, n i e k i e d y cu stodoły. w inwentarzu takie posażenie w chlewów zaś o t y m , iż r ó ż n e r o d z a j e się t y l k o z j e d n e g o sąsieka z b o i s k i e m . R ó w n i e ż w S i e d l ­ kowe ilość z drugiej omówienia miała 2 sąsieki ją d e s k a m i . D r z w i do chlewów w y k o n y w a n e dokładniejszego pokrótce mieli hodowli bydła", „chlew zwykle że winięciu możemy (2. p o l . X I X i pocz. X X w . ) p o ­ gospodarstw jedna ogół nie danych z n i c h b y ł y stodoły d w u s ą s i e k o w e z b o i s k i e m w ponadto sądzić, części s i e n i . W świadczy z j e d n e j i n w e n t a r z u zasadniczo inwentarzu. Większość na gospodarstwie często drogi ustawiano s i e d l i s k u b u d o w a n o więcej mienione Duża by po­ pewnych rzadko, konie. o d siebie rządek t e n został już zakłócony i n a j e d n y m przejdę t y m można utrzymywali zaś zależności w podstawie przypuszczać, że najbliżej Zanim z osobne p o m i e s z c z e n i a . szczególnych W późniejszym w e m , albo też jest w y d z i e l o n a w częściowo i wzajemnej znajdujemy. łupy, kilku 7 układu W X V I I I w . w Brzezinach stajnia występuje a l b o w f o r m i e o s o b n e g o b u d y n k u , w połączeniu z były u l e . „podwórze", plecionym. wypadkach Opisu ogrodzony szczegóły szenie d r z w i , a n i e p o d a l i , czy w Każda z ty­ wia wyciągnięcie Chałupa grodzie, 1S . Zresztą s a m o p i s o „urządzeniu", a n i e b u d y n k u , uniemożli­ wniosków. stanowi najistotniejszy z a p e w n e też d l a t e g o element inwentaryzatorzy w za­ opisywali �ją b a r d z i e j szczegółowo niż i n n e b u d y n k i . nas j e s t , iż z t y c h m a t e r i a ł ó w m o ż n a rzyć plany Wszystkich kontrowersyjnym czym zajmę chałup, mogą Trawińska podaje jedynym być d r z w i się jeszcze częstochowskim a Ważne dla dokładnie wejściowe w swoim występują w z w Brzezin W tylko jednej d r u g i e j zaś i z b a w była rece­ n a m dowodów chałup wyłącznie złożona sień i i k o m o r a (bez s i e n i ) , p r z y z dwoiru. W ubóstwem Druga i w z z d o m u , maleńkiego samej szopki stosunku do wymienionych komorę stała oraz na gruncie к na 1 .J К b с J CH CH s sr g izba, czym do pierwszym к s J к с jego chlewika w jednego J h złym brogu I razi trzydniowych. posiadająca zagrodnika к 5 s " J dwudniowego gospodarstw chałup CH całkowicie c z y l i bez w ą t p i e n i a uboższego r o l n i k a . Zresztą cała i takiej CH ST rozpla­ 1 4 p r z y p a d k u chałupa należała do z a g r o d n i k a zagroda CH a etnograficznej . dwóch i z b y w c h o d z i ł o się bezpośrednio stanie 5 rejonie wprawdzie dostarcza t y m czasie prymitywnych. J do s i e n i , a r t y k u l e , że w obecnie, n o w a n i a wnętrz, znane w l i t e r a t u r z e Inwentarz К szerzej. syjnej f o r m i e , n i e m a l w s z y s t k i e zasadnicze f o r m y istnienie CH odtwo­ szczegółem tylko К izbę . . s J CH 1 trzydniowego. _ J _ W z w i ą z k u z t y m m o ż e m y się domyślać, że z a m i e s z k i w a ł ją p r a w d o p o d o b n i e W komornik. S i e d l c u n a 13 o p i s a n y c h w jedna miała wyłącznie sień 1746 r . k o m o r n i c a M a g d a sterniku pańskim — Stach ".W nastowieczne Brzezinach jednej należało dominował (aneks, chałupki w której z w jednej będę c h l e w i k l u b stajenkę ( i l . 1 b ) , m i m o iż w z a g r o d z i e było jeszcze k i l k a i n n y c h w o l n o X I X w . stajenka w stojących s i e n i przekształcała n i e r a z w małą izdebkę z o k n e m z a j m o w a n ą 1 W wszechnym wentarze się, XX stulecia. w z Siedlec, B y s t r z a n o w i c że w i Błeszna, a t e n s a m sposób s t a w i a n o rzadka spotykało się w budynki bogatsze 1B Z po­ o k o l i c y Częstochowy, c o p o t w i e r d z a j ą i n ­ ne , chociaż t e z r e g u ł y m i a ł y w budowano X V I I I w . chałupa c e n t r a l n a była z j a w i s k i e m owym o k o l i c y Częstochowy bardziej centralnej. jedną" , chałupie zaś w 1 6 „o 2 izbach Krakowskiem budynków, by w G r u s z o w n i n a f o l w a r k u była w „chałupa, w k t ó r e j i z b 2 i k o m o r a , d e s z c z k a m i sienią 1756 r . izby po­ takich samych 17 łup z 2. poł. X I X w . s p o t y k a się np. w cha­ do d z i ś " . Na Z m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l n y c h n i e d a j e się w n i o s k o w a ć , u w a g ę zasługują których I I . 1. a — j : s c h e m a t y c z n e plany domów w Brzezinach W i e l k i c h w 1766 г., k : p l a n chałupy z B y s t r z a n o w i c w 1762 г., 1 — ł : p l a n y chałup z końca X I X w . w B r z e z i n a c h W i e l k i c h . L e g e n d a : S — sień, J — i z b a , К — k o m o r a , S T — s t a j n i a , C H — c h l e w , S Z — szopa, W o z — w o ­ z o w n i a , O — o b o r a , S D — stodoła. g r o d y mają p r o g r a m r ó w n i e b o g a t y j a k i i n n e , zaś i c h r o z p o w s z e c h n i e n i e w K r a k o w s k i e m i częstotliwość w y s t ę ­ p o w a n i a p r z e z cały w i e k X I X i 1. poł. X X s t u l e c i a w s k a z u j ą n a akceptację t a k i e g o r o z p l a n o w a n i a w n i e k t ó ­ r y c h regionach j a k o najdogodniejszego w p e w n y m o k r e ­ sie czasu. 1778 r . k o m o r n i c a z komorami, b i t e , a k u m o r a słomą" . Przykłady 1 chłopów m ó w , być m o ż e zresztą r o z w i n i ę t e z chałupy w 1 _ rozplanowanie. plany do­ mieszkała J J s 1 zdarzało czasie u K i e d r z y n i u (na Podwalu?) w s i к о - folwarcz­ rozbudowane Np. w 1 К О 5D się przez r o d z i ­ c ó w g o s p o d a r z y . T e g o r o d z a j u d o m y z izdebką jeszcze ma początku ^ s n r 5). ją n a z y w a ć w skrócie chałupą centralną). N i e k i e d y z c z ę ­ chlewów. W j sieni, s t r o n y i z b y b y ł a sień, z d r u g i e j zaś k o m o r a ( d a l e j ści s i e n i w y d z i e l a n o к j J osiem­ dwuwnętrzne, t y p chałupy, К izbie bez na stosunki d o rzadkości wspomniane sz półrolnik chałupie co n a w e t w okienko tymże s a m y m Żurawiu i komory, Pomijając o i k u m i n k i e m białym; starej tylko Żurawiu chałupkę n a p a - p o d deszczkami, J a k u b c z a k mieszkał w złożonej z i z b y zaś w posiadała z sionką małą, z p i e c e m małe dobre 1778 r . chałup i izbę, również część mieszkalną 4 opisy połączono p o d wspólnym w da­ r e j o n i e Częstochowy budynkowe (gdzie występowały chałupa zagrody centralna jest jednc- połączona c h e m z c h l e w a m i mającymi wejście o d podwórza. W j e d ­ z k l e p i s k i e m i sąsiekiem), które nym w i ń s k a — t r z e b a uznać za n a j s t a r s z y t y p b u d o w n i c t w a wypadku chlew dostawiono do s z c z y t o w e j ściany — j a k sugeruje Tra­ 2 0 . k o m o r y ( i l . 1 f ) , w t r z e c h i n n y c h d o ściany s i e n i ( i l . 1 g, i ) . M o i m z d a n i e m tego r o d z a j u z a g r o d a Fakt przybudowywania w y n i k i e m pauperyzacji wsi okresu kapitalizmu, powodu­ chlewów do ściany s i e n i w ł o w i e X V I I I w . j e s t d l a nas w a ż n y , g d y ż p o t w i e r d z a , chałupy t e g o r o d z a j u , p o w s z e c h n e w n i e k t ó r y c h (np. Krakowskie ), 1 9 rozwinęły się z typu po­ że rejonach centralnego i ż e stało się t o w X V I I I w . , jeśli n i e w c z e ś n i e j . Z mogły g ó r y n a l e ż y założyć, że p r z y c z y n y iść w parze z ubóstwem, gdyż mych niejednokrotnie za- regres społecznych. W i d a ć Brzezinach, gdzie dziewiętnastowiecznych tego z r o s t u n i e wspomniane jącego warstw na t y m terenie kulturowy t o zresztą zachowało jest biedniejszych wyraźnie się k i l k a domów j e d n o i z b o w y c h w sa­ starszych, ze stajnią i stodółką po d r u g i e j s t r o n i e s i e n i ( i l . 1 1 , 3). B u d y n k i n i e mają odpowiednika w materiale z X V I I I te w. 105 �Wracając d o chałup o p i s a n y c h w i n w e n t a r z u b r z e z i ń ­ s k i m inadmieńmy, ż e p r z y k a ż d e j z n i c h p o d a n e ilości d r z w i w poszczególnych kąd do one prowadzą. sieni, które przeszkodę, ściowych właściwe decyduje wąskofrontowy. riału i nych i chałup natrafiamy sięgnąć ale wej­ szeroko- mate­ zamieszkałych Na tych podstawach (może c e n t r a l n y c h , n i e posiadających w s z c z y c i e s i e n i , była żad­ wąskofrontowa. Z n a m i e n n e , że o b e c n i e s t a r z y l u d z i e w B r z e z i n a c h do d r o g i i pozbawioną d r z w i , podczas się w dłuższej okreś­ zwróconą g d y otwór ścianie wej­ skierowanej na południe. że w bez b o c z n y c h XVIII w. dobudówek w ścianie dłuższej, t y m b a r d z i e j tej okolicy wejścia domy mające do s i e n i : j e d n o w część mogła domów mieć cen­ wejście że są p o ś w i a d c z o n e d l a omawianym z podwórza, okresie drugie od dwa szczytu ( a n e k s n r 3). domy centralne chlewami zarejestrowane w oraz z dobudowanymi Brzezinach w 1766 r. m i a ł y w e j ś c i e z s i e n i d o i z b y o r a z z i z b y do k o m o r y . Większość nich powszechnie konstruowano powałę z „dyli" czyli okrągłych, w s p i e r a j ą c ją n a j e d n e j l u b t r z e c h tj. tragarzach. W z t a r c i c , zaś w że w rejonie jednym z mieszaniu na d w u belkach .w Brzezinach domów była izbie drzew „belkach", już powała „ l e ś n e g o " pułap w s p i e r a ł ułożonych n a k r z y ż . T r a w i ń s k a częstochowskim pułapu n a d sienią i k o m o r a m i twierdzenie do 2 1 dziś zdarza się podaje, się brak . W o d n i e s i e n i u do k o m ó r jej nie znajduje uzasadnienia nawet dla w i e k u XVIII. Szczegółem a r c h i t e k t o n i c z n y m najczęściej n y m w i n w e n t a r z u są d r z w i . W y k o n y w a n o wymienial­ je z tarcic l u b „deszczek". T e d r u g i e były p r a w d o p o d o b n i e deskami t y m i . Skrzydła d r z w i z a w i e s z o n o n a z a w i a s a c h dar­ żelaznych, b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h l u b n a obłękach. O s t a t n i e stoso­ w a n o najczęściej p r z y d r z w i a c h do s i e n i (12 r a z y ) i p r z y drzwiach wyjściowych z komory n a zewnątrz (9 razy), niejednokrotnie również p r z y drzwiach z izby do k o m o r y Na biegunach, miała również drugie drzwi z komory na podobnie j a k n a obłękach, d r z w i do s i e n i (13 r a z y ) , r z a d z i e j czeniach. Natomiast zawiasów mocowano zaś w i n n y c h p o m i e s z ­ używano przede wszyst­ k i m p r z y w e j ś c i u d o i z b y (19 r a z y ) i do k o m o r y (13 r a z y ) , a sporadycznie zaś p r z y Z Wszystkie z nie było 12 chałupach (5 r a z y ) , a w y j ą t k o w o t y l k o p r z y wejściu d o i z b y (1 r a z ) . Niewykluczone, tralnych o p o w a ł ę , to w Jeśli c h o d z i j e j w s i e n i , w n i e k t ó r y c h zaś była t y l k o p o ł o w a . W może­ w . duża część lają j a k o „ f r o n t " chałupy j e j ścianę szczytową ściowy z n a j d u j e czy choćby do w s p ó ł c z e s n e g o XVIII nie drzwi rozwiązać, respondentów że w wejściowe n a poważną d o m był ten problem Brzezinach. dobudówek drzwi wymieniali, umiejscowienie relacji wniosek, większość) stanowią t y m , czy musimy terenowego wysnuć o Chcąc urodzonych w my Wyjątek tym wypadku gdyż hipotetycznie, o b i e k t a c h o r a z skąd i d o ­ inwentaryzatorzy zlokalizowali. W zostały z komory drzwiach wszystkich na podwórze (3 r a z y ) , nigdy najbardziej inte­ do s i e n i . rodzajów zawieszeń resujące j e s t n a obłękach, g d y ż szczegół t e n n i e b y ł d o ­ tychczas znany jeszcze, że w w literaturze etnograficznej. Brzezinach w XVIII Nadmieńmy w . a n i razu nie zo- ze­ wnątrz; j e d y n i e w 6 b u d y n k a c h było i c h b r a k . Zewnętrz­ ne d r z w i k o m o r y p r o w a d z i ł y b ą d ź t o n a p o d w ó r z e , bądź też do s a d u . S z c z e g ó ł t e n j e s t o t y l e i s t o t n y , że pozwala z d u ż y m p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m przypuszczać, iż chałupy z drzwiami m. komory prowadzącymi in. usytuowane równolegle na do podwórze drogi, a były w Brzeziny W i e l k i e : I I . 2. B r ó g w d o l n e j części tym w y p a d k u w e j ś c i e d o s i e n i m o g ł o być z a r ó w n o w s z c z y c i e j a k i w ścianie dłuższej. Jednocześnie n a s u w a się m y ś l , iż t e g o r o d z a j u k o m o r a mogła, a n a w e t musiała, spełniać funkcję komunikacyjną ułatwiającą przejście z izby na p o d w ó r z e , a w i ę c do c h l e w ó w , stodoły l t d . P r z y k ł a d t a ­ kiego w domu rfjudowanego Brzezinach jeszcze w Natomiast w 1911 r . chwili można zobaczy- obecnej. osiemnastowieczne chałupy, w których d r z w i k o m o r y p r o w a d z i ł y d o s a d u , musiały stać sączyłem do d r o g i . W t y m w y p a d k u f u n k c j a k o m o r y znaczna, malną w rolę gospodarczą tym tkwi klucz w t y m samym mającą żyć XX ( i l . 4, 5). niemal spotykało do rozwiązania wszędzie, się o b o k bardzo zagadki gdzie w siebie, rzadko Brzezinach a ponadto spełniały swą i 1. poł. zewnętrzne właściwą wiadomo, zrębowe drzwi funkcję, że w X V I I I w . („sręby"), n a n a narożach zwane „dylami" systemu obłapowego. W izbach na tzw. inwentarzu po­ d a n y , m o ż e m y się go domyślać n a p o d s t a w i e dziewiętnastowiecznego, w cha­ przycie- węgłowane obłap. M i m o , że t e n szczegół n i e j e s t w okrąglaki nie zauwa­ na podwórze. były siach, p r a w d o p o d o b n i e wyłącznie się 2. poł. X I X że istnienia chałupa c e n t r a l n a , i ż o b a w a r i a n t y Z szeregu w z m i a n e k downictwa mini­ czasie d o m ó w c e n t r a l n y c h z k o m o r ą gdy n i e były skierowane łupy w jedno­ Niewykluczone, d r z w i z e w n ę t r z n y c h ( i l . 1 c, d ) . D a j e w . występowała komory była zaś w y j ś c i e z n i e j n a z e w n ą t r z spełniało analizy b u ­ którym łączone nie było w stosowano węgłami ogóle podłóg d r e w n i a n y c h , n a t o m i a s t w s i e n i została o n a w y m i e n i o n a w pięciu b u d y n k a c h , zaś w k o m o r z e p o m n i j m y , że w w i s k i e m częstym. 106 chlewach podłoga w dziewięciu. P r z y ­ d r e w n i a n a była zja­ i obudowany �stała p o t w i e r d z o n a n a z w a „kołowroty" n a o z n a c z e n i e b i e ­ taikich mogły być również g u n ó w , kitórą z n a j d u j e m y w t y m okresie w Bystrzano- nia. Trawińska w w urządzenia źródłowego wkadh. ność Opisane do drzwi zamykania. zaopatrywano Z reguły zawsze były to wrzeeiądze kominów kominy murowane ogóle n e g u j e sztagowychco nie w y t r z y m u j e kamie­ z na t y m terenie w pierwot- świetle krytyki. materiału D l a przykładu po­ i 1 lub d a m , że i n w e n t a r z s t a r o s t w a olsztyńskiego z 1774 r . w y ­ 2 s k o b l e żelazne, a w w y j ą t k o w y c h razach haczyk, klam­ mienia k a żelazna i r y g i e l . N i e s t o s o w a n o zaś żadnych zamków i zapór d r e w n i a n y c h . Jedynie 2 2 w były w tej samej ścianie dwa nach przeciwległych. To drugie raz inwentaryzatorzy okienko było p o d a l i , iż ścia­ zwykle jest ono „na zachód słońca", c z y l i — j a k w y n i k a z dalszego o p i s u — z w i d o k i e m na sad. materiałów Z wspomnianych skie w miały dotyczących i n n y c h w s i w y n i k a , że w s z ę d z i e Brzezinach dworskie, folwarczne Wobec takiego budowali kominy w swoich a najwyżej okna były wyżej chałupy d w a okna. konstruowane, O chłop­ tym, jak i l e miały szyb, nie m a k o n k r e t n y c h d a n y c h . M o g ł y t o być zarówno o k n a o sześciu, j a k i o dziewięciu s z y b a c h . dziewięcioszybowe były Wtedy Niewątpliwie już s t o s o w a n e , domach. W s p o m n i a n y piec z k o m i n k i e m w izbie jest w piecem p i e k a r s k i m z trzonem m o j e d n a k , którędy do g o t o w a n i a . przy istocie Nie wiado­ d y m m ó g ł uchodzić do k o m i n a jącego w s i e n i . G d y b y była t u w y m i e n i o n a sto­ również k a ­ p a , s p r a w a b y ł a b y o c z y w i s t a . J e d y n ą w z m i a n k ę z 1756 r . na (aneks z Błesz- n r 4), p o z a t y m z a r ó w n o z i n w e n t a r z a brze­ zińskiego j a k i i n n y c h w s i w i e m y t y l k o , że piece w bach l u b lepione były Jedynie budowane w Błesznie z Jednym z kamienia wymienione k a m i e n n e , w połowie okna skoro stanu sposób chłopi o „kominie k a p i a s t y m z o g n i s k i e m " p o s i a d a m y źródłowych jedno, budynki r z e c z y można przypuszczać, że w p o d o b n y okna, trzech i n n y c h również 2 okna, ale po j e d n y m w mniejsze; wsiach 2 8 skierowane często — m o ż n a się d o m y ś l a ć — n a p o d w ó r z e . d w u domach 10 sztagowe nad dach w y w i e d z i o n e . Większość chałup posiadała t y l k o 1 o k n o w w i k a r c z m y , w których wszędzie były k o m i n y p l e c i o n e l u b z są 2 p i e c e w iz­ gliny. połowie kaflowe. ciekawszych punktów inwentarza brze­ zińskiego j e s t t o , iż w y m i e n i a o n r ó w n i e ż sprzęty znaj­ o p i s i e j e d n e g o z n i c h p o d a n o , że 6 s z y b b r a k u j e . W d r u ­ dujące się w każdej z o p i s y w a n y c h i z b . P r z y ścianie p o d g i m zaś w y p a d k u p o w i e d z i a n o , oknem że „ o k n o 1 d o b r e , drugie m a l e ń k i e o c z t e r e c h s z y b a c h " . O k n a o dziewięciu poświadcza również z Kuźniczki 23 opis chałupy Ignacego . Z inwentarza z Bystrzanowic dowiadujemy się, że s z y b y Niewątpliwie zarówno w były w l i c y inaczej szyb nie oprawiano w (aneks n r 3) „drzewo Brzezinach oprawne". jak i całej rzadko w budynkach tylko, były na temat że był zapewne poświadcza konstrukcji t o układ w inwentarzu dachów czterospadowe; domów. tę f o r m ę tradycja. dachów W było dachy poszywane w całości słomą. Siedlcu Sporo których dolny brzeg dachu Podobnie otaczano „ s z a r e m " , c z y l i r z ę d e m desek. T o s a m o jednym występowało słomą, drugą zaś część w całości w Żurawiu, G r u s z o w n i i L i b i d z y kowo pobijano najrzadziej deskami, deskami, co Zostało używano 2 4 się, że s t o s u n ­ do k r y c i a dachów. Pojedyncze egzemplarze takich domów zanotowano w e n t a r z u w s i Siedlec i B y s t r z a n o w i c e (aneksy K i e d r z y n i u podano, „Mateusz chałupę Młynarczyk szorami tów, reszta Dalsze ma nową ze informacje, poszyta..." jakie 2 5 w in­ że chłop wszystkim, g o n t ó w pobitą o d dołu, k a l e n i c a snopkami z gon­ czerpiemy z inwentarza Składały na nie k o m i n w sieni, a piec z k o m i n k i e m w izbie. że w e jednego, k o m i n y były wszystkich domach, z wyprowadzone posiadały kominy, stąd Więc się Cha­ wyjątkiem ponad logicznie w szeregu i n n y c h w s i , o których chałupy dach. Ana­ wspominałem, nie można się dziwić, iż o b e c n i e mieszkańcy t y c h o k o l i c n i e pamiętają kurnych wano domów . I n w e n t a r z n i e podaje, 2 e kominy w Brzezinach oprzeć n a m a t e r i a l e Wieach opisany dziony deszczkami w w XVIII z czego w. 1780 r . w chłopskiej z dyla. Prawdopo­ podano, informacja jest o tyle że zrobiony stolarską jest z robotą". interesująca, że tarcic, Ostatnia określa czas p r z y j m o w a n i a p r z e z wieś nowocześniejszych m e b l i . Z d r u ­ był jeszcze w użyciu sprzęt poprzedzający stół, a m i a n o w i c i e giej osobna strony — jak wynika z inwentarza — j e g o f u n k c j e . Została o n a zanotowana czterokrotnie, w t y m tylko raz w chałupie należącej zagrody jeszcze, że dwudniowej. z Błeszna podaje w Dodajmy chałupie „stół do inwentarz prosty bez w k t ó r y m m o ż e m y się domyślać stołu w s p a r t e g o nóg", n a pień­ k u d r e w n i a n y m . N a t o m i a s t w B y s t r z a n o w i c a c h został z a ­ notowany w t y m samym czasie „stół d u ż y n a strągach", c z y l i n a kozłach. Oprócz wymienionych w Brzezinach do mebli w większości chałup b y ł y ł a w y około p i e c a , k t ó r e m o g ł y spania. T r a d y c j a t a k a jest d o dziś ż y w a w służyć okolicy C z ę s t o c h o w y . W 17 chałupach i n w e n t a r z w y k a z u j e 29 f ę l u b szafkę, p r z e w a ż n i e o t r z e c h półkach, zaś o dwóch l u b c z t e r e c h , a w sza­ sporadycznie Błesznie n a w e t o pięciu półkach. B y ł y t o z a p e w n e p r o s t e , o t w a r t e o d f r o n t u s z a f ­ ki n a naczynia, mieszkaniach jakie i obecnie widuje się w starych wiejskich. Sporadycznie zdarzało się, że w i z b a c h lub w sieni b y ł o „ z a p i e r z e n i e " zasłaniające w e j ś c i e n a s t r y c h . Z w y k ­ l e z n a j d o w a ł o się o n o j e d n a k w k o m o r z e . Z l a k o n i c z n y c h wzmianek n i e można w wywie­ Kuźniczce chałupie i w K i e d r z y n i u n a w a r k u był „komin w stagi u l e p i o n y " . Oczywiście W niestety fol­ oprócz powyższym wszystkie które ustalić, j a k w y g l ą d a ł o . komentarzu zagadnienia można było dotyczące poruszyć z B r z e z i n z 1766 r . oraz a pochodzących podstawie na zostały podstawie ludowej, inwentarza d a n y c h dotyczących i n n y c h w s i , z l a t 1746—1780. W uzyskaliśmy, w i d o c z n e kontrasty obrazie, są jaki znaczne niekiedy obrębie t y c h s a m y c h g r u p społecznych, j a k i e t w o r z y l i zagrodnicy trzy- i pomiędzy na tej różnice, a wówczas nawet wyczerpane architektury w gospodarstwami dwudniowi. W y j a ś n i e n i e t y c h różnic p o z o s t a j e z a p e w n e w się Bystrzano- został w 1762 r . „ k o m i n w g ó r ę o b i t y " , zaś budo­ Musimy p o r ó w n a w c z y m . Otóż w wewnątrz ława . brzezińskiego, dotyczą urządzeń o g n i o w y c h . rakterystyczne, dwukrotnie „stół z szufladą n r 2, 3), zaś w o p i s i e b u d y n k ó w w trzema albo zarejestrowane . Zdaje gontów też połowę się z a w s z e a raz jako j e d n a k było d o ­ w P r z y s t a j n i , Kuźniczce i Przybyłowie. N i e k i e d y dachu p o k r y w a n o do zróżnicowane. b y ł o też w w dachy najstarszą Przeważały mów, Wiemy przeciwieństwie domów i Przystajń!. brze­ a jako prosty; ł a w k a spełniająca krokwiowo^platwiowy, miejscowa kształtu, p o k r y c i e spotykało poddanych. Niewiele informacji znajdujemy zińskim oko­ chłopskich chałupach, g d y ż s t o s o w a n y w X V I I I w . do t e g o c e l u o ł ó w się n i e z w y k l e szybach Bochniaka znajdowała d o b n i e o b o k n i e j stał s t o l i k określany w i n w e n t a r z u j a k o k u z osobą fundującego b u d y n e k . W X V I I I w . nie zabudowania chłopskie Z tego względu właściciel był stawiać siłami chłopom opłaconych stanowiły własność d w o r u najczęściej budynki fachowców. mieszkalne i związ­ powszech­ dworu. obowiązany gospodarcze Potwierdzenie tego dla 107 �o k o l i c Częstochowy z n a j d u j e m y w spisie w y d a t k ó w w 1780 r . w K i e d r z y n i u . T a k i s t a n r z e c z y d o p r o w a d z a ł do u j e d n o l i c a n i a w y g l ą d u z a g r ó d w poszczególnych g r u p a c h społecznych. 3 0 Z inwentarza właściciel starczał dworu im brzezińskiego n i e stawiał jedynie wynika jednak, poddanym materiału że t a m budynków, budulcowego . do­ Chłopi 3 1 m i e l i w t e n sposób większą m o ż l i w o ś ć r e g u l o w a n i a gramu zagród przez nich zamieszkiwanych, ale pro­ należą­ Najprawdopodobniej również część najńiezbędniej- s z y c h sprzętów w i z b i e n i e była bezpośrednią chłopa i d l a t e g o własnością s p i s a n a została w i n w e n t a r z u . P o z o s t a ł e w y p o s a ż e n i e w n ę t r z a w p o s t a c i łóżek (jeśli w o g ó l e b y ł y ) , s k r z y n i , naczyń k u c h e n n y c h i t p . musiało stanowić osobi­ stą własność chłopską. U w i d a c z n i a się t o zresztą w sunku do bydła, sprzężaju i zasiewów, które sto­ tylko w z g l ę d u n a znaczną wartość pieniężną zostały u ze wszyst­ k i c h p o d d a n y c h w y p u n k t o w a n e j a k o własne, c z y l i chłop­ skie. c y c h do d w o r u . ANEKS 1 izbie A P K r . , Castr. Crac. rei., t. Brzeziny 199, 1766 r . Inwentarz dóbr w s i B r z e z i n , b u d y n k ó w daństwa i i c h p o w i n n o ś c i p r z e z W z Rogowskich Łowczego spisanej śjp. W imci inowłodzkiego odebraniu w Wielkie p o w . Częstochowa swoją p. w Brzezinach Tomasza pozostałą posesję dworskich, pod­ Jejmość p. Barbarę Otfinowskiego Robi 3 dni w min wywiedziony rzenie żelaznemi. przyciesi ponagnione W tej trzechdniowej. do s i e n i d r z w i z desz- wrzeciądz dwiema żłób, p o w a ł a dobre. Z z dwiema dobra, tej sieni i z b y w c h o d z ą c , d r z w i z deszczek n a z a w i a s a c h żelaznych, u których zgniła. Z t e j drewnianych. W t y m budynku ko­ 1 złe, przepie­ n a górę z d y l i k ó w , d r z w i z deszczek n a biegunie drewnianym. U na dach, dobry. O k n o tych d r z w i wrzeciądz i s k o b l i 2 żelaz­ dylików na biegunach małych. W tych drewnianych. chlewach Chlewów podłogi dobre, 2 na żłoby, d r a b i n y . T e c h l e w y p o d j e d n y m p r z y k r y c i e m bez p o w a ł y . sieni [ s ] , ściany na tej komorze na biegunach p o s z y c i e . Stodoła o 1 sąsieku n o w a , d o b r a . W r o t a do n i e j czek na b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h z wrzeciądzem i skoblami drzwi komory drzwi z na zagrodzie tydzień. W c h o d z ą c izby skoblami. Powała Do t y c h chlewów siedzi tej n y c h . T e n b u d y n e k cały słomą p o k r y t y , w p ó ł przegniłe Poddani Kuśnierz pogniłe. Z dwiema bydło Błażej przyciesi po wdowę d n i a 2.1.1766. ss. 2145—2157 dobre, kondescensyi małżonkę i zakończony ściany do k o m o r y n a b i e g u n a c h , u których w r z e c i ą d z z i belce. że­ Pod­ drzwi dwoje Brogów plecione, miejscem z deszczek n a b i e g u n a c h 2 starych. Płoty około z żerdzi, złe. S z o p k a podwórza na wóz z stu upleciona przystawiona do sieni. Zasiewy chru­ jego własne i bydło. do czopach skoblami l a z n e m i . P o w a ł a n a d izbą z d y l ó w , o j e d n e j drewnianych. Wawrzyn Drozd siedzi n a zagrodzie R o b i 3 d n i w tydzień. W c h o d z ą c czek n a b i e g u n a c h łogi n i e m a s z , trzechdniowej. do s i e n i d r z w i z desz­ drewnianych z jednym skoblem, ściany z s t a r e g o drzewa. pod­ N a d sienią p o ­ łogi n i e masz. Ł a w a p o d o k n e m , stół prostą robotą, szafa wały n i e masz, t y l k o k i l k a dylików. K o m i n wywiedziony o 3 półkach, p i e c nad z tarcic prosty dobry, kominek dobry. W Brzeziny 108 Wielkie: tejże dach, dobry. Wchodząc I I . 3. Chałupa z końca X I X w . z p o m i e s z c z e n i a m i j e d n y m dachem do i z b y gospodarskimi drzwi pod na �zawiasach i czopach żelaznemi. W żelaznych izbie szafa z haczykiem prostą robotą, ława p o d o k n e m z dyla, s t o l i k p r o s t y ławka około z dylów pieca, piec dobra, belek ł o w ę złe. Z t e j i z b y sach i czopach dwiema 3, o k n o do k o m o r y żelaznych, z żelaznemi. W k o m o r z e dobra. Z tej k o m o r y gunach zły, skoblami 3 półkach mały, ł a w e c z k a 1, kominek jedną dobry, połową powała dobre, d r z w i z tarcic n a wrzeciądzem i po­ zawia­ skoblami podłogi n i e m a s z , p o w a ł a czek. T e n b u d y n e k słomą j e d n y m szarem. n a g ó r ę złe z pokryty, o d dołu desz­ deszczkami Stodoła o 1 sąsieku s t a r a , zła, p r z y c i e s i ugniłe, d r z e w o z d r o w e w ścianach. W r o t a z d y l i k ó w złe, słupy n a c h y l o n e , Poszewka podłoga na w stodole u wrót s k o b l i 2 i stara. Chlewy żerdzi; d r z w i małych 3. P o s z e w k a szarem deszczkami na tych opasana. dwoje wrzeciądz. 2 małe, pół przegniła, ściany z s t a r e g o wała z d o b r y c h D r u g i c h l e w ze s t a r z y z n y , kich w nich drzewa, po­ z deszczek, ż ł o b ó w chlewach dobra, Płoty plecione żerdzi, podłoga płatew i przykrycia. cione n a około, Zasiewy jego własne 3 dni w tydzień. W c h o d z ą c Robi 3 dni w tydzień. Wchodząc do na dach wywiedziony, czek W na biegunach izbie szafa z prosta chlew. W chlewie jedną masz. T e n b u d y n e k dobry. Z W sieni wchodząc do izby, drzwi drewnianych z haczykiem z deszczek n a i dwiema skoblami. izibie s z a f a o 3 półkach, p o w a ł a z d y l ó w o ława p o d o k n e m dobra, stolik prosty Drzwi z tej komory powała duży n a p r z e c i w k o na t y m c h l e w i e z aksztełi dartych. w pół przegniła, p r z y c i e s i Brzeziny Wielkie: dylików skoblami. W wchodząc, komorze Z komory n i e masz, Stodoła U tych z drzwiczkami drzwi o 1 sąsieku wrót 2 dobrych. Powały i 1, d r u g i m a ł y . Sołek nie szarem dobra; wrzeciądz sieni także wrota skobli na tych w a c h d o b r e , d r z w i d w o j e z deszczek n a b i e g u n a c h n i a n y c h , żłób duży po­ na podwórze przy 2. chle­ drew­ chlewach chlewami i Płoty i czo­ deszcz­ sieni do­ jedną Poszewka poprzegniały. sołkiem słomą p o s z y t e . B r o g ó w 2 dobrych. z wrzena około p l e c i o n e l i c h e . Z a s i e w y i b y d ł o w ł a s n e j e g o . dobra. biegunach b r y ; d r z w i na biegunach. Podłoga w t y m chlewie częścią. Ż ł o b ó w 2, p o w a ł a oknem ciądzami i s k o b l a m i żelaznemi 2. T a stodoła z d r e w n i a n y c h . T e n b u d y n e k cały p o k r y t y , p o ł o w ą k a m i , p o ł o w ą słomą. C h l e w skoblami. pod z podłogą i powałą. D r z w i do n i e g o n a b i e g u n i e o 2 belkach do s a d k u z deszczek n a ława czterech d r z w i z deszczek n a z a w i a s a c h p a c h żelaznych. W k o m o r z e dwiema 1 belce, 1, o k n o , s z y b b r a k u j e , o k i e n k o 1 n a zachód słońca, p i e c [ i ] k o m i n dobry. Do komory dobre, cały słomą p o k r y t y , o d dołu Chlewów p r z y stodole biegunach sieni i wrzeciądzem. W e d l e podłogi n y d o b r e , p r z y c i e s i pogniłe. K o m i n w y w i e d z i o n y n a dach, w n a górę p r z e p i e r z e n i e z skobla opasany. wrzeciądzem i 2 półkach, wała d o b r a , b e l k i p o p o d p i e r a n e . dobre. z Ściany haczykiem o z dwiema deszczkami drewnianych dobry. b r y , powała z dylów dobra. Z izby do k o m o r y z deszczek n a b i e g u n a c h Robi z deszczek z d y l a , o k i e n 2 d o b r y c h , s t o l i k p r o s t y 1, piec, k o m i n d o ­ i s k o b l a m i d w i e m a . W s i e n i p o w a ł a d o b r a , b e l k a 1, ścia­ z ple­ ogrodzony. próg zgniły z przyciesią. W c h o d z ą c do i z b y d r z w i z desz­ oko­ drzwi tyczkami na biegunach d r e w n i a n y c h . Powała w sieni dobra, k o m i n złe n a sieni skobla­ dobra. Płoty do s i e n i , d r z w i d r z w i na biegunie trzechdnio- bez 3 sąsiekach i bydło. dołu na zagrodzie o J a k u b D r o z d siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . d r z w i na biegunie, wej. dobra, poszewka złe. P s z c z e l n i c z e k na biegunie siedzi poszewka j e d n a ; w r o t a z deszczek z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a aksztelowego. Zasiewy Wiewiórczyk deszczek, 3. Stodoła od jego własne i bydło. zgniły, p o w a ł a z całz drzwi Brogów m i , powała z dylów ło. B r ó g 1 d o b r y . C h l e w i k n a ś w i n i e zły. Płotu 3 przęsła Antoni przyciesi zła, m i e j s c a m i n o w a , m i e j s c a m i s t a r a . Sręby 2 n a c h l e w y d r z w i do s a d k u z deszczek n a b i e ­ drewnianych, przepierzenie opasany, i o Piotr w Drozd tydzień drewnianym. Sień połowy. K o m i n do i z b y , siedzi n a zagrodzie d n i 2. W c h o d z ą c drzwi do s i e n i dobra. Powały na dach w wywiedziony na biegunie dwudniowej. drzwi na tej sieni dobry. drewnianym z Robi biegunie nie masz Wchodząc wrzeciądzem i jedną s k o b l a . W i z b i e szafa mała 1, ł a w a 1 p o d o k n e m z d y l a , o k n o 1, dwóch s z y b b r a k u j e , s t o l i k p r o s t y I I . 4. Chałupa c e n t r a l n a z X I X w . z w r ó c o n a szczytem sieni do 1, ła- drogi 109 �z deszczek n a biegunie z wrzeciądzem w e c z k a mała 1, ł a w k i około p i e c a . P i e c z k a m i e n i i k o ­ drzwi min s k o b l a m i żelaznemi. Płoty plecione dobry, powała z d y l ó w wchodząc i drzwi wrzeciądzem dobra, belka na biegunie dwiema 1. D o drewnianym żelaznemi. W ze komory skoblami komorze Zasiewy powała z d y l ó w s t a r a . D r z w i n a p o d w ó r z e z k o m o r y z deszczek Robi na gunie, biegunie miejscami drewnianym. dobra, Poszewka miejscami zła. na t y m Chlewów 2 budynku miernych, i bydło własne Jędrzej na ściany drzwi i dwiema kiem i s k o b l a m i żelaznemi. W c h l e w a c h drzwi dwoje na biegunach. podłogi i p o ­ Na tych w a c h p o s z y c i e d o b r e . B r o g ó w 2. P ł o t y n a około s t a r e , złe. Z a s i e w y Maciej Robi i b y d ł o własne Woźniak siedzi chle­ plecione jego. czterech trzechdniowej. sienią drewnianych. W sieni karmniczek słupach. W tej sieni podłoga dobra, k o m i n w y w i e d z i o n y zła. P o w a ł a n a d a c h , zły, dwiema na 1 z pieca, dyla, piec stół z tarcic z kamieni zły, nad potrze­ o 3 półkach, drzwi na biegunie, Z drzwi do s a d u komory ława prosty mały, ławki kominek dobry, okno 1 z ł e , powała z d y l ó w d o b r a , b e l k a 1. Z i z b y wchodząc, powała z na biegunie zły. Z i czopach skoblami dobry, sieni i klamką. W Z komory do komory dylów dobra. drewnianym, na skoblami n y c h . T e n b u d y n e k cały słomą p o s z y t y , w około o p a s a n y , stodole gunie jedną dobra. W r o t a jedne, z nemi. Chlewów złą, żłób dobre, i skoblami jedna. Na jednym miejscami pogniły. P r z y chałupie s t a j e n k a łogą i p o w a ł ą dobrą. W tej stajence dobra z pod­ żłób, d r a b i n a , d r z w i drzwi słomą dwoje o 2 sąsiekach dobra, z d w i e m a boiskami. d o t e j stodoły z t a r c i c n a obłękach drewnianych z wrzeciądzem i s k o b l a m i żelaznemi; do drugiego w r o t a z dylików z wrzeciądzem laznemi. Ta stodoła nowo i skoblami poszyta. Chlewów 3 pod j e d n y m przykryciem, gami troje i powałami, drewnianych. drzwi Sołek Wrót boiska dwiema Brogów 3 że­ starych. dobrych, z podło­ z deszczek n a z szopą, d o którego drzwi biegunach na bie­ g u n a c h . W t y m sołku podłoga d o b r a , p o w a ł a t a k ż e d o b r a , Brzeziny 110 Wielkie: I I . 5. Chałupa ścianach, p o ­ częścią d a r t y c h , niezgorsze. żelaznemi. Z a s i e w y skob­ i b y d ł o własne j e g o . A n t o n i U j m a siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c drewnianym. dziony N a d sienią i dwiema oknem do sieni, d r z w i powała dobra, na i czapach komin żelaznych z wywie­ s k o b l a m i . W i z b i e szafa o 3 półkach, ł a w a p o d z dyla, okno belce. Z na jednej komorze centralna z X I X w . z w i docznym sadu drzwi haczykiem 1 dobre, s t o l i k mały prosty, około p i e c a , p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y l ó w W Robi biegunie n a dach, d o b r y . Z s i e n i wchodząc do izby, z tarcic na zawiasach ple­ Zapierzenie n a górę, w k t ó r y m d r z w i z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a lami n a b i e g u n i e z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. Stodoła podłogą drewnianych. Te chlewy s t a r a , zła. P ł o t y częścią z a k s z t e l i bie­ żelaz­ chlewie cione, o d dołu stara. na tej 2 n a bydło, t r z e c i n a świnie z z deszczek n a b i e g u n a c h na niej zła, dwiema N a t y m . b u d y n k u p o s z e w k a zła, zgniła i d e s z c z k i lecz żelaz­ do t e j stodoły z deszczek n a wrzeciądzem 1, p o w a ł a dobra. poszewka n a około dobre, żelazne­ u dołu d e s z c z k a - o trzech tym budynku dobra, i czopach stroną p o s z e w k a o 2 sąsiekach, d r z e w o oknc biegunie podłoga z d y l ó w , p o w a ł a z d y l ó w szewka w szafa 1, ł a w y wchodząc, d r z w i n a d r z w i do s a d k u n a z a w i a s a c h do haczy­ tej izbie p o s z y t e . S z o p a n a w ó z bez w r ó t Ściany z półkach, ława p o d o k n e m z d y l a , p r z y c i e s i n a [ o j k o ł o p o g n i ł y , aż d r z e w o w z i e m i ę poszło. górę przepierzenie. komin wchodząc żelaznych d r e w n i a n y m z wrzeciądzem i d w i e m a m i . W komorze Stodoła oknem złe, p o k ł a d bardzo b e l k a 1. Z i z b y d o k o m o r y mi około trzechdniowej. 1; 3 s z y b y w y b i t e , s t o l i k z t a r c i c y p r o s t y , m a ł y b u j e r e p e r a c j i . Z s i e n i do i z b y w c h o d z ą c , d r z w i n a b i e ­ pod płatwy na zawiasach prosta o czterech gunie, skobel 1 żelazny, szafa p r o s t a są. na zagrodzie około p i e c a , p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y l ó w na zagrodzie w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i z desz­ czek n a b i e g u n a c h dobre, dach w y w i e d z i o n y izby, dobre, jego siedzi dwiema d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a b i e ­ p r z y k t ó r y c h b o i s k o ; w r o t a złe z deszczek z w r z e c i ą d z e m wały Banasik i n a [ o j k o ł o s t a r e , złe. powała wyjściem izby do k o m o r y dobra. Z k o m o r y z komory do drzwi na ławy dobra biegunie. n a ogródek drzwi �B r z e z i n y W i e l k i e : I I . 6. Chałupa z 2. poł. X I X w . , p i e r w o t n i e na biegunie. pogniły. Pod Ten tym budynkiem budynek słomą przyciesi poszyty, na [ojkoło ale poszewka ze z dyla, okno 1 d o b r e , s t o l i k z szufladą lów na jednej wrota drzwi dzem i skoblami dwiema drewnianych 2, c h l e w ó w wrzecią­ żelaznemi. N a t e j s t o d o l e k w i e złe i stodoła p o c h y l o n a . P r z y c i e s i Brogów z 3, c z w a r t y p o d nią mały. kro­ pogniły. Drzwi do nich stolarską robotą, ł a w y około p i e c a , p i e c d o b r y , k o m i n d o b r y , p o w a ł a z d y ­ w s z y s t k i m zła. Stodoła o j e d n y m sąsieku. D o t e j stodoły z dylików n a biegunach karczma belce dobra. Z izby na zawiasach i czopach do k o m a r y żelaznych z wchodząc, wrzeciądzem i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k o m o r z e p o d ł o g a d o b r a , powała na z dylów biegunie dobra. Drzwi drewnianym. z komory Wedle na komory podwórze chlewów c z w o r o n a b i e g u n a c h d r e w n i a n y c h z w r z e c i ą d z y 2, s k o b ­ z podłogami i powałami. D r z w i do t y c h chlewów li na biegunach 4. P r z y chlewach przybudowana p o d ł o g i złe, p o w a ł y z żerdzi. T e szopka. chlewy W p r z y c i e s i złe pogniłe, ściany s t a r e . C h l e w i k d r z w i do niego n a b i e g u n i e chlewach słomą poszyte, n a ś w i n i e 1, d r e w n i a n y m , podłoga w a ł a d o b r a . T e n c h l e w i k słomą p o s z y t y . i po­ Izdebka mała z komorą bez s i e n i i p i e c a i k o m i n a ; p o w a ł a j e s t , drzwi mały d r e w n i a n y c h . Przy* t y c h c h l e w a c h z powałą. Te które b u d y n k i w wierzchu budynki pod jednym poszyte. Stodoła o do n i e j w r o t a j e d n e na biegunach ciądzem dwiema i skoblami chlewik przykryciem, około o p a s a n e d e s z c z k a m i słomą o d dołu, o d 2 sąsiekach dobra, drewnianych z żelaznemi. 2 dwoje wrze­ Brogów 3 do­ złe. T a i z d e b k a s t a r a słomą p o s z y t a . P ł o t y w s z ę d z i e s t a r e . b r y c h . Szopa n a w o z y ; Zasiewy p o s z y t a . W e d l e s z o p y c h l e w d o b r y . D r z w i do n i e g o z t a r ­ i b y d ł o j e g o własne. J a k u b Ślęzak s i e d z i n a z a g r o d z i e d w ó c h d n i o w e j . R o b i dni 2 w tydzień. W c h o d z ą c drewnianym. W wywiedziony sieni powały zły. W c h o d z ą c drewnianym z haczykiem W tej izbie do s i e n i , d r z w i n a ława n i e masz, do i z b y , k o m i n na drzwi na i skoblami dwiema pod oknem z dylika, okno 1 dobre, n i e masz. p o g n i ł e . P o s z e w k a n a t e j chałupie zła. C h l e w i k m a l e ń k i zły. B r ó g 1. S z o p k a plecione dach biegunie żelaznemi. s t o l i k m a ł y 1, p i e c [ i ] k o m i n e k d o b r y . K o m o r y Przyciesi biegunie stare, Kazimierz mała 1, zła, bez w r ó t . P ł o t y złe. Z a s i e w e k Masztalerz i bydło jego cic na zawiasach i dwiema i powała od g ó r y słomą p o s z y t y . plecione, siedzi na zagrodzie trzechdnio­ żelaznych W Górski tydzień podłoga jego pobity, żłób 1 i z akszteli własne. trzechdniowej. do s i e n i , d r z w i złe n a b i e g u n i e d r e w n i a n y m . P o d ł o g a w s i e n i zła. P r z e d nowe, d r z w i na biegunie. Powała dobra. Z sieni wchodząc do i z b y , drabi­ d a r t y c h , częścią n a zagrodzie d n i 3. W c h o d z ą c wrzeciądzem deszczkami t y m chlewie i bydło siedzi z t y m chlewie o d dołu n a około częścią stare. Z a s i e w y Andrzej zapierzenie własne. czopach żelaznemi. W dobra. Ten chlew n a 1. P ł o t y Robi w i skoblami do n i e j w r o t a z deszczek, słomą piecem n a d sienią d r z w i z tarcic n a za­ w e j . R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z W i n a w i a s a c h , c z o p a c h żelaznych z s k o b l a m i żelaznemi. W i z b i e biegunie szafa p r o s t a o 3 półkach, ł a w a p o d o k n e m drewnianym. W sieni powały s i e n i c h l e w i k mały. K o m i n w y w i e d z i o n y Z i n i e masz. n a dach, s i e n i do i z b y w c h o d z ą c , d r z w i z t a r c i c n a czopach żelaznych z d w i e m a s k o b l a m i , z klamką. Szafka wrzeciądzami W tej dobry. zawiasach i czterema o 2 półkach, ł a w a p o d o k n e m n a południe 1 złe, stół p r o s t y dobry, k o m i n dobry, powała 1, ł a w y dobra. Z wchodząc, d r z w i z t a r c i c n a z a w i a s a c h nych z wrzeciądzem i dwiema z dyla, około p i e c a , izby do W piec komory i czopach skoblami. okno żelaz­ komorze 111 �powała z i podłoga tarcic dobra. Z na zawiasach i komory czopach na podwórze żelaznych. c h l e w i k ó w 2, j e d e n z powałą, d r u g i bez p o w a ł y . w jednym niezła. D r z w i nach. T e n budynek góry słomą poszyty, żelaznych. chlew od dołu poszyty. z lecz słoma Drzwi Powała na chlewa. deszczek. U Podłoga na biegu­ pobity, od ny podłogi opasany, świnie n i e masz. od góry mały, przystawiony o 2 sąsiekach; wrzeciądz Ten snopkami z wrót dwiema skoblami dołą z podłogą drzwi dobrą; dobre na zaporami. Ten sołek sto­ słomą dwie­ łem i z a s i e w a m i j e g o własne. zły. Z Drozd siedzi stołu, p i e c obłęku Z trzechdniowej. d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a b i e ­ Robi gunach d r e w n i a n y c h z wrzeciądzem żelaznemi. W s i e n i podłogi i skoblami i powały n i e masz. wchodząc do izby, d r z w i n a zawiasach nych z haczykiem okno 1 dobre, na trzech z wrzeciądzem Płoty [i] k o m i n dobry. Z izby obłęku. W k o m o r z e do k o m o r y z dylów, złe. Zaprząż rze d r z w i n a obłęku. B r o g ó w Do tego c h l e w i k a drzwi piec 3, c z w a r t y na podwó­ z chlewikiem. n a obłęku. P o d ł o g a z dylików i p o w a ł a . P ł o t y n a około z chrustów. Z a p i e r z e n i e n a górę d o b r e i d r z w i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a lami. Zasiewy Wojciech skob­ i zaprzęże i bydło j e g o własne. Ciura siedzi na zagrodzie drzwi trzechdniowej. zamiast drzwi na komorze n a obłęku; powała. okno i bydło z z a s i [ e ] w e m na dwiema 1 złe. własne jego. Biróg 1. M i k o ł a j W o ź n i a k chałupy n i e m a , t y l k o c h l e w i k p o d brogiem. Antoniowa Cacanina trzechdniowej. Robi na na wdowa, siedzi na Powały w sieni nie masz; n a dach, d o b r y . Wchodząc z zagrodzie d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c do s i e n i , obłękach. zawiasach czopami żelaznemi, komin do i z b y , klamką drzwi i ryglem. W i z b i e szafa o t r z e c h półkach, ława p o d o k n e m z d y l a , złe, ł a w k a do k o m o r y wała zamiast stołu, ł a w k i około d r z w i na biegunach. Chlew z żerdzi, drzwi na biegunie. pieca, piec belce. Z izby 1; podłoga i p o ­ Brogów 3. P ł o t y na o k o ł o złe. Z a p r z ą ż z b y d ł e m i z a s i e w y j e g o . wchodząc, d r z w i n a powała dobra. Z k o m o r y i skoblami. W na podwórze [i] k o m i n dobry, powała z d y l i n a j e d n e j żelaz­ drzwi i do k o m o r y okno i czopach belkach powała do i z b y , Z i s k o b l a m i . W i z b i e ława p o d o k n e m , drzwi wywiedzio­ żelaznych z w r z e c i ą d z e m dwiema sieni trzechdnio­ do s i e n i , komin wchodząc na własne. n a zagrodzie Wchodząc [i] k o m i n dobry. Z izby komory drzwi n a zagrodzie sieni i czopach wywiedziony Walenty tydzień. plecione jego s k o b l a m i . W i z b i e ł a w a p o d o k n e m , ł a w k a mała poszyty. B r ó g 1. P ł o t y n a około p l e c i o n e s t a r e , złe. Z a p r z ą ż z b y d ­ Wiewiórczyk siedzi dni 3 w na dach, zawia­ s a c h i c z o p a c h żelaznych z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i i do dwoje i k r o k i e w . Płoty n a obłęku. W s i e n i p o w a ł y n i e masz, zawiasach d o b r a . Sołek p r z e d żelaznemi Robi Chlew żelaznemi. P o s z e w k a n a s t o d o l e ma Mikołaj wej. i czo­ Stodoła i powałą n i e p r z y k r y t y bez p o w a ł y około złe. Z a p r z ą ż z b y d ł e m i z a s i e w y s t a r a , przegniła. dobra, jednych sieni do n i e g o n a z a w i a s a c h deszozkami Chlewik wielkiego chlewików cały o d dołu deszczikami stary naprzeciwko. pach do t y c h drzwi Przy Walenty wej. Robi Kubaczka siedzi na zagrodzie dwóchdnio- w tydzień d n i 2. W c h o d z ą c d o s i e n i d r z w i n a biegunie. W sieni powały n i e masz, n a d a c h , d o b r y . Z s i e n i wchodząc komin wywiedziony do i z b y d r z w i na za­ w i a s a c h i c z o p a c h żelaznych z h a c z y k i e m i d w i e m a s k u b l a m i . W t e j izbie ława p o d o k n e m , o k n o 1 dobre, okienko małe jedno, piec komory d r z w i na zawiasach dobry. Z z wrzeciądzem do i skoblami. W komorze k u z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. W s i e n i D r z w i d o t e g o c h l e w i k a n a obłęku, p o s z e w k a zła n a c h a ­ łupie i i i podłoga. N a d sienią p o w a ł a , k o m i n wywie­ d z i o n y n a d a c h , d o b r y . Z s i e n i w c h o d z ą c do i z b y , na zawiasach i czopach żelaznych z h a c z y k i e m drzwi i skobla­ m i żelaznemi. W i z b i e szafa o 3 półkach, ł a w a p o d o k n e m z dyla, około 1 bez okno pieca, piec, sześci komin szyb, stolik niezły, prosty powała z 1, ciądzem i dwiema skoblami. W komorze na Stajenka i zaprząż Grzegorz Woźniak siedzi n a zagrodzie przykryta, masz. Z t e j s i e n i w c h o d z ą c d o i z b y , d r z w i n a zła, z d e z e l o w a n a . K o m i n a zamiast stołu, p o w a ł a dobra i czopach i ale p o g n i ł e . Z n i e masz. 1. Stodoła o j e d ­ n y m sąsieku; w r o t a z deszczek złe, p r z y c i e s i zła. P r z y komorze w skobli 2 i zgniłe, po­ wrzeciądz. Przy srąbek n i e n a k r y t y , bez d r z w i i p o w a ł y . Płoty około p l e c i o n e wrotach Po­ s t a r e , złe. O b s i e w y z zaprzężą i byd­ ł e m j e g o własne. Mikołaj powała, siedzi na zagrodzie trzechdniowej. s t a r a , zła. Z obłęku. P r z y c i e s i , zawiasach na trzech tej izby belkach, do k o m o r y żelaznych. W komory tej komorze drzwi z komin, drzwi deszczek n a 2. Chlewów 2, w jednym i powała, w d r u g i m n i c nie masz. T e c h l e w y podłoga słomą p o ­ k r y t e . Stodoła o 2 sąsiekach. D o t e j stodoły w r o t a wrzeciądzami i skoblami. i bydło z z a s i e w a m i R o b i w tydzień 3 d n i . W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­ Marcin Woźniak Płoty stare, złe. dobre Zaprząż jego własne. siedzi na zagrodzie trzechdniowej. k u . W s i e n i p o d ł o g a zła, p o w a ł y n i e m a s z , k o m i n n a d a c h Robi wywiedziony, obłęku złe. W s i e n i p o w a ł y p o ł o w a , k o m i n n a d a c h dobry; zapierzenie n a górę z drzwiczkami n a obłęku. W c h o d z ą c do i z b y , d r z w i n a z a w i a s a c h p a c h żelaznych lami dwiema z klamką, r y g l e m , w r z e c i ą d z e m żelaznemi, z h a c z y k i e m i z b i e szafa o t r z e c h p r z e g r o d a c h , okna 2 dobre, komin stół p r o s t y d o b r y , powała z skoblami. W około na jednej d o k o m o r y wchodząc, d r z w i n a z a w i a s a c h laznemi, z wrzeciądzem i d w i e m a powała dobra. D r z w i z podłogą i powałą, bez wrót. Strzechy, 112 na podwórze stajenka skob­ tej ława p o d o k n e m z d y l a , 1, ł a w y z dylów i czo­ i przy pieca, piec [i] belce. Z izby z czopami że­ skoblami. W komorze n a obłęku. C h l e w chlewie. k r o k w i e złe. B r o g ó w Szopka 2. Srąb 1 zła nowy w tydzień wiedziony do i z b y Ława zły. drzwi d n i 3. W c h o d z ą c Ściany d r z w i dobre pod oknem d o b r a , ściany w w do sieni, i czopach z d y l a , stół, k o m i n , p i e c izbie na zawiasach komory pogniły. i czopach na podwórze Z tej izby żelaznych d r z w i złe. Srąb o 2 sąsiekach, 1 p r z y k r y t y , d r u g i raźniejszej p o s e s j i p o s t a w i o n y , na który tej na wy­ sieni żelaznych. zły, powała do komory z wrzeciądzem bez p r z y k r y c i a , c h l e w ó w 3 złych, p o s z e w k i Stodoła drzwi s i e n i z g n i ł e , złe. Z n a zawiasach i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k a m o r z e Z na podłoga płatwy zgniłe, k r o k w i e złe, p r z y k r y c i e zgniłe, o k i e n złych z Drozd wywiedzionego nie i c z o p a c h żelaznych. W t e j i z b i e ł a w a p o d o k n e m , ł a w k a zawiasach szewka trzechdniowej. przez mały; n a c h l e w a c h zła, pogniła. B r ó g własne. wrze­ n a g ó r ę z d y l i k ó w , d r z w i c z k i z desz­ boisko 2. P ł o t y R o b i 3 d n i w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , sień p u s t a , n i e piec, szafa szewka jego z na drzwiami chrustu, z deszczułek. B r o g ó w czek. T e n b u d y n e k s n o p k a m i p o k r y t y . C h l e w ó w 2, t r z e c i d r z w i troje na biegunach, powały i podłogą. z pokładem o 1 sąsieku z [ s ] . Stodółka s t a r e złe. Z a s i e w y mała z powałą podłoga połowę, powała dobra. D r z w i n a podwórze z k o m o r y obłęku. Z a p i e r z e n i e chlewie. obłogu p r z y t y m sąsieku. W r o t a ławy dylów 3 b e l k a c h . Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a z a w i a s a c h na dobra. C h l e w i k drugie izby R o b i d n i 3 w tydzień. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­ chlewiczek powała [i] k o m i n powała dobra. stary zgniły, na nich nowy dwór dał złe. za t e ­ drze­ w a , k r o k i e w i łat. W r ó t d o t e j stodoły d w ó j e s t a r y c h n a �obłękach. Płoty z bydłem jego w około p l e c i o n e stare, złe. Zaprząż d r z w i n a obłęku. P o w a ł a w s i e n i zła, k o m i n ny własne. J a n B a n a s i k siedzi n a zagrodzie trzechdniowej. R o b i n a d a c h , zły. W kiem i skoblami. N a d sienią p o w a ł a z d y l ó w , k o m i n w y w i e d z i o n y 1 dobry. W t e j s i e n i s t a j e n k a z podłogą i powałą. Drzwi żłób i d r a b i n a . Z s i e n i d r z w i d o i z b y z pogniłe. W tej izbie ława d o b r e , ł a w k i koło p i e c a , p i e c s t a r a zła z d y l ó w n a j e d n e j haczy­ pod oknem, zły, k o m i n belce. z zły, Z tej izby okno powała d r z w i do tej k o m o r y n a zawiasach i czopach z wrzeciądzem i s k o b l a ­ tarcic m i . W k o m o r z e p o w a ł y m a ł o co, a l e zgniła. Z t e j k o m o r y do s t a j e n k i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i . W stajence wywiedzio­ złe, p r z y c i e s i Z s i e n i d r z w i do i z b y n a z a w i a s a c h i c z o p a c h w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a obłękach. na dach, s i e n i ściany na zawiasach i czopach żelaznych. W izbie szafa o 3 pół­ n a p o d w ó r z e d r z w i ma obłęku. P r z y c i e s i k a c h , ława p o d o k n e m z d y l a , o k n o 1 dobre, d r u g i e małe m o r ą [ i ] sienią ze w s z y s t k i m zgniłe. W ścianach drzewo złe, stół m a ł y z t a r c i c , ł a w y około p i e c a , p i e c poprócbniałe. powały [i] k o m i n d o b r y , powała n a 3 b e l k a c h , z t a r c i c , dobra. Z t e j do k o m o r y d r z w i z t a r c i c n a z a w i a s a c h i czopach izby żelaz­ Chlewów 2 z p o d izbą i k o ­ podłogami złemi, z żerdek. T e c h l e w y słomą p o s z y t e , l e c z p o s z e w k a zła. Stodoła o 1 sąsieku s t a r a , zła; wrota z stara, deszczek n y c h z w r z e c i ą d z e m i d w i e m a s k o b l a m i żelaznemi. W k o ­ n a obłękach. B r o g ó w 2. P ł o t y n a o k o ł o z ł e . S o l e k m o r z e p o w a ł a i podłoga d o b r a . Z k o m o r y z powałą, d r z w i a m i n a zawiasach dwórze z tarcic n a zawiasach i czapach drzwi na po­ żelaznych. T e n b u d y n e k przez połowę poszyty, przez połowę deszczkami p o b i t y . C h l e w ó w 3 d o b r y c h z p o w a ł a m i , żłobami, nami. W d w u c h l e w a c h podłogi, w masz. P r z y t y c h c h l e w a c h c h l e w i k mały n a świnie. S t o ­ doła o 2 sąsiekach; w r o t a z t a r c i c n a b i e g u n a c h drew­ n i a n y c h z wrzeciądzem i d w i e m a s k o b l a m i . Solek z p o d ­ łogą i p o w a ł ą ; d r z w i n a zawiasach i czopach żelaznych z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i d w i e m a . P ł o t y w około Stawiączki koło o b o r y d o b r e . P s z c z e l n i k dobre. tyczkami opar- c h a n i o n y >[s] w około d a b r z e . Z a s i e w y i o b s i e w y i zaprząż j e g o własne. B r o g ó w 2 za stodołą. z mały wrzecią­ d z e m i s k o b l a m i d w i e m a . T e n s o l e k słomą p o s z y t y . Z a ­ siewy drabi­ t r z e c i m podłogi n i e i czapach i zaprząż z b y d ł e m Bartłomiej Ochocki jej własne. siedzi n a zagrodzie trzechdnio­ w e j . R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku. W s i e n i podłoga, p o w a ł a n a d sienią, k o m i n wiedziony ma d a c h d r z w i n a zawiasach i dobry. Z sieni i czopach s k o b l a m i żelaznemi. W do izby żelaznych z tej izbie ława p o d o k n e m z d y l a , o k n o wy­ wchodząc, wrzeciądzem szafa o 3 półkach, 1 d o b r e , stół m a ł y pro­ s t y 1, p i e c [ i ] k o m i n d o b r y , ł a w y o k o ł o p i e c a , p o w a ł a d o ­ b r a n a 1 belce, z a p i e r z e n i e n a górę. W t y m zapierzeniu d r z w i n a obłęjku. Z t e j i z b y d r z w i d o k o m o r y n a z a w i a ­ A n t o n i Woźniak n a zagrodzie siedzi d w u d n i o w e j . R o ­ s a c h i c z o p a c h żelaznych. W t e j k o m o r z e powała dobra. b i w t y d z i e ń d n i 2. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku. Z t e j k o m o r y d r z w i n a p o d w ó r z e n a obłęku, z deszczek. W sieni komin wywiedziony Pakrycie n a d a c h , zły. P o w a ł y i p o d ­ łogi w s i e n i n i e m a s z . Z t e j s i e n i d o i z b y w c h o d z ą c , d r z w i stare n a zawiasach i skoblami mały a czapach dwiema. 1, p i e c Ławka [i] k o m i n żelaznych z pod oknem wrzeciądzem z dyla, stolik l i c h y , powała d o b r a . D r z w i do na t y m budynku słomą poszyte. Chlewów 2 bez p o d ł ó g ; p o w a ł y z żerdek, d r z w i n a obłękach, ż ł o b y 2, d r a b i n 2. T e c h l e w y słomą p o k r y t e . S z o p a n a w ó z komorze. Stodoła o 2 sąsiekach. D o t e j stodoły n a obłękach z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i . S o l e k z przy wrota podłogą k o m o r y n a z a w i a s a c h i c z o p a c h żelaznych z w r z e c i ą d z e m i p o w a ł ą dobrą. D r z w i do t e g o sołku n a obłęku z i s k o b l a m i d w i e m a . W k o m o r z e podłoga i połówką stara, ciądzem i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. B r o g ó w 2; p l e w - powała dobra. Z k o m o r y d r z w i n a oborę n a obłękach. N a t y m b u d y n k u p r z y k r y c i e s n o p k a m i i deszczkami, lecz n i a k p o d j e d n y m b r o g i e m . Płoty w około stare. złe. Z a s i e w y i zaprząż z b y d ł e m w ł a s n e jego. Zasiewy i zaprząż z b y d ł e m własne j e g o . t o p r z y k r y c i e złe, s t a r e . C h l e w 1 z p o w a ł ą z żerdzi. P r z y c h l e w i e b o i s k o m a ł e , słomą o b o j e p o s z y t e . P ł o t y n a o k o ł o wrze­ Józef O c i e p i a k s i e d z i n a z a g r o d z i e d w u d n i o w e j . R o b i w tydzień d n i 2. W c h o d z ą c do s i e n i , d r z w i n a obłęku. W s i e n i p o w a ł y n i e m a s z , a n i podłogi. T a sień n i e p r z y ­ Kasper Masztalerz siedzi n a zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . kryta. Z [tej s i e n i w c h o d z ą c do i z b y , drzwi na obłęku R o b i w tydzień d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , d r z w i n a o b ł ę ­ z wrzeciądzem i s k o b l a m i d w i e m a żelaznemi. W t e j izbie k u z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i żelaznemi. W s i e n i p o d ł o g a ława p o d o k n e m , o k n o i powała p i e c , k o m i n , p o w a ł a d o b r a . Z t e j i z b y do k o m o r y W t e j s i e n i s t a j e n k a , w której podłoga i powała dobra. n a obłęku. W do na zamiast stolika, dobry. izby wywiedziony 1 dobre, ławka dach, Drzwi (dobra, k o m i n t e j s t a j e n k i ma b i e g u n a c h . Z n a zawiasach i czopach żelaznych i s k o b l a m i d w i e m a . W t e j izbie szafa sieni z drzwi do wrzeciądzem o 3 półkach, ł a w a pod o k n e m z dyla, okno 1 dobre, drugie maleńkie o czte­ rech szybach, piec [1] k o m i n dobry, ławy koło Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a obłęku. N a g ó r ę W i t y m zapierzeniu drzwi skoblami dwiema. Ten Chlewów ma obłęku b u d y n e k cały z chlewy pogoirzałych z b u d o w a n y . P o s z e w k a n a t y m b u d y n k u n o ­ wa. szej kach z wrzeciądzem słomą z szopą Wizja słomą na tych l . n po­ 1, d r u g i n a chałupę, t o j e s t sień, i p o b i c i a ; d r z w i żadnych n i e m a s z , k t ó r y srąb z a t e r a ź ­ posesji postawiony po kondescensyi. Płoty o k o ł o s t a r e , s t a w i ą c z k i d o b r e . Słupina s t a w i a n a łupana, d o b r a . W r ó t n a p o d w ó r z e tych n a obłękach. Z a s i e w y dwoje i zaprząż z dębowa, z aksztełi bydłem na własne U z n a l i niżej rocznich bydło lasu M u r o w a n a podpisami nazwanego IchM przy Woźnym auten­ pniaków w t y m lesie wyciętych, drzewka m i e r n e g o , s z t u k 23. 2°. Tegorocznich p n i a k ó w n a różną p o t r z e b ę d l a p o d d a ­ n y c h brzezińskich n a k r o k w i e , b r o g i , płatwy, mier­ n e g o d r z e w k a , s z t u k 28. 3°. D l a t y c h ż e p o d d a n y c h n a ł a t y i ż e r d z i e 4°. Za asygnacją Imci pana Aleksandra kop 3. Otfinowskiego w y w i ó z ł z t e g o l a s u p o d d a n y j e g o n a Suboczynę dar­ jego. Józefowa i t y c z n y m J a n i e T w a r d y m , j a k o z n a j d u j e się p r z e s z ł o - i z b a , k o m o r a z p ł a t w a m i , b e l k a m i bez p o w a ł y , k r o k i e w niejszej i brogu nie ma. Zasiewy p o s e s j i p ł o t ó w , p r z y c i e s i , k r o k w i e , łat. poszyty. i s k o b l a m i dwiema. Bróg Srąb n o w y stodoły zapierzenie. s z y t e . Stodoła o 2 sąsiekach s t a r a ; w r o t a s t a r e n a obłę­ n o w y bez p o s z y c i a . Chlewy, jego własne. D o tego b u d y n k u dodał dwór za teraźniej­ wrzeciądzem 2 z podłogami złemi, t r z e c i mały, c z w a r t y n a wóz. Te drzwi drzewek pieca. d r o b i a z g , z p o w a ł a m i , d r z w i a m i n a obłękach. P r z y c h l e w a c h szopa k o m o r z e powała. T e n b u d y n e k z na ł a t y s z t u k 30. 5°. Na potrzebę Imci pana Aleksandra Otfinowskiego w y w i e z i o n o z t e g o l a s u n a łaty s z t u k 24. Wiewiórowa wdowa, siedzi na zagrodzie t r z e c h d n i o w e j . R o b i w t y d z i e ń d n i 3. W c h o d z ą c d o s i e n i , 6°. N a potrzebę Imci pana Pawła wieziono z tego lasu, miernego Otfinowskiego wy­ d r z e w a , s z t u k 16. 113 �Leśnego Wchodząc W do sieni powały wywiedziony sieni drzwi a n i podłogi dobry. Z drewnianym pomieszkanie na ulepione. Do obłęku n i e masz. sieni drzwi z Komin na do i z b y z wrzeciądzem i d w i e m a deszczek. na dach biegunie s k o b l a m i żelazne­ m i . W t e j izbie ławka p r z y o k n i e , o k n o 1 dobre, powała z 'dylików ' d o b r a , b e l e k n a k r z y ż d w i e . Z i z b y do k o m o r y d r z w i n a obłęku z w r z e c i ą d z e m i dwiema l a z n e m i . W komorze powała na jednej nek częścią poszyty słomą, częścią częścią m a k o w i n a m i p o s z y t y . s k o b l a m i że­ belce. T e n b u d y ­ deszczkami Bróg pobity, 1. P o d t y m b r o g i e m chlewik. t e j chałupy 111. J a k u b C y g a n m a żonę, s n o p k a m i poszytą, w k t ó r e j A P K r . , Castr. Crac. t. 208, 1778 r . bardzo zem z ojcem chałupę i Proban m a żonę jednej chałupie w starą, złą, słomą wójtostwa Poddani 1. W o j c i e c h mora. To wszystko t e j jest we wsi do w ó j t o s t w a Walkowicz z okno Siedlec komora. W izbie 2. M a c i e j której tartego, 1 dobre. Włodarz okno koło karczmy dwoje, swoich za dzień tylko za n i e m a . Chałupę izbie o k i e n złą, w 2, p i e c i ma żonę, s n o p k a m i poszytą, złą. W n i e j dzieci czworo, chałupę j e s t sień i i z b a , o k n o 1. poszytą, starą. D o miej i z b a i sień. W izbie okno o drzwi 1, p i e c 1 sąsieku M a wołów parę d w o r s k i c h • 6. A u g u s t y n S i e r a d z k i złe, 1, chałupę dwoje. i kumin starą, złą W tej jest z gliny ule­ i chlew zły. żonę m a , d z i e c i c z w o r o , piec Sieradzki ma żonę, cha­ n i e j j e s t sień, i z b a i kumin gliniane. dzieci łupę s n o p k a m i poszytą n o w ą z d r z e w a •. s i e n i , dwóch m a dzieci czworo, izbach i dwóch komorach n o w o postawioną, s n o p k a m i poszyta. ona mieszka, jednej połowie a w drugiej Józef k o w a l . W t y c h i z b a c h j e s t p o j e d n y m o k n i e . W k a ż ­ dej piec i k u m i n dobre. T a K a l a c i n a m a k o n i parę swo­ . 9. Józef k o w a l m a żonę, d z i e c i dwoje, siedzi w łupie w y ż e j o p i s a n e j . M a stodołę o 1 sąsieku wójt m a żonę, d z i e c i ę p r z e s z ł y m r o k u ożenionego, w kającego. Ma chałupę 1 i syna cha­ •. starszego jednej chałupie miesz­ i komorze, starą, o sieni, izbie s n o p k a m i poszytą. W i z b i e o k n o 1, p i e c 114 wchodząc do tradowanej izdebki wyrażonej jest sień z zaporami drewnianemi; wrzeciądz i s k o b e l wywiedziony dachem przy żelazne. W deszczkami deszczki jednych wewnątrz poodpadały. i skoblem a 4 szyby obity, Z masz. Te szyby gach, piec ławka. P o w a ł a do 1 w drzewo komory i podłoga na wrzeciądzem górę którego t e j s i e n i są drzwi drewnianych, żelaznemi. W tej oprawne. nie okna dostaje, deszczkami kawałka nie Stół duży którego dobre, izdebce d r u g i m 2 szyby k a m i e n n y , około w koło od d r z w i kawałka szyby poprzetrącane, w podwórza tej sieni k u m i n i z d e b k i n a kołowrotach są 2; w p i e r w s z y m n a strą­ ławki, p o d o k n a m i d o b r a . Z t e j i z d e b k i są ' d r z w i kołowrotach żelaznemi, drewnianych n a d którą i sienią d a c h d o b r y , m i e j s c a m i z skoblem izdebką, komorą t y l k o gonty powybijane, a o s o b l i w i e n a d o k n a m i . S t a j n i a , obora, p i w n i c a wspólna, dlatego się. i nawozu Stodoła na g r u n t trądowy p o m i e r n i e d l a złożenia zboża z naznacza zapolnicami i boiskiem mniejsza i o d d w o r u idąc p i e r w s z a wej drzwi dwoje ręce, d o k t ó r e j nych, poszewka n a obłąkach dwiema po pra­ drewnia­ s t a r a , zła. 4 A P K r . , Castr. C r a c , t . 189, 1756 r . rei., Błeszno p o w . Częstochowa i kumin z gliny villa Błeszno ss. 573—575: Chałupa p u s t a n a w s i Błesznie w Szymona Chrościńskiego między mająca p o d w ó r c e , d o k t ó r e j chałupa 10. Józef Bystrzanowice p o w . Częstochowa chałupę p r z e z teraźniejszego p o s e s o r a W rei., O b i . actus t r a d i t i o n i s sortis m e d i e t e t t b o n o r u m Kalacina wdowa dobrą o j e d n e j Crac. cha­ [przez] teraźniej­ m o r a . O k n o 1. M a stodołę o 1 sąsieku, c h l e w y t r z y , w o ­ 8. Z o f i a poszyta, . czworo, szego p o s e s o r a p o s t a w i o n a , w której j e s t sień, i z b a i k u ­ łów parę swoich M a r c a k u przez Stodołę o 2 sąsiekach i c h l e w . M a k o n i parę s w o i c h 7. I g n a c y snop­ . łupę s n o p k a m i poszytą starą, złą. W 1 kumora. Okno sto­ . S a t a n m a żonę, dziecię M a stodołę ule­ p o k r o k w i o n a , połaoona i małemi zabite, t r z y przetrącone, w c z w a r t e j . Piec i k u m i n z g l i n y ulepione. Do t e j chałupy jest doła o 1 sąsieku, zła gliny 2, j e d e n . n i e z do t e j ż e chałupą Satan z Ma sień drewnianych z haczykiem jest k u c h n i a d e s k a m i p o b i t a 5. M i c h a ł Najprzód nad m e j chałupie, co i W ł o d a r z m i e s z k a — — . Z a tą w i kumin —. izba, 0 d w o j g u d r z w i a c h d o b r y c h na kołowrotach której t e j sa­ 4. M a r c i n Castr. kumin komornica w ich której ss. 1685-41686: chałupy wołów pobitą, starą, 3. F r a n c i s z k a J a n k o w a w d o w a pione. 1, p i e c w O p i s a n i e i z d e b k i , k o m o r y i stodoły niej z g l i n y ulepione —. kami mieszkającego 13 cha­ na do t e j ma nic nie robi, gontami m a p a r ę •—. I n w e n t a r z części dóbr w s i B y s t r z a n o w i c poszycie Stodoła Walkowicz j e s t i z b a , sień i k o m o r a . W tej skończony — . j e s t sień, i z b a i k o ­ zapłatą posługę c z y n i . M a żonę, d z i e c i tyle Ciołków t . 195, 1762 r . parę —. w i komora. W p i o n e . M a stodołę o 2 sąsiekach, c h l e w ó w należący m a żonę, d z i e c i drzewa 1 sąsieku, s t a r a . T e n . starą i syna Franciszka r a ­ poszytą, Siedlec p o w . Częstochowa łupę n a p a s t e r n i k u starą, w ma 1, chałupę sień, i z b a złą, z c h r u s t u postawioną. 12. T o m a s z APKr., ss. 349—352: stara, do której stodoła o 2 sąsiekach p o s t a w i o n a n a l e ż y ; p u s t a . rei., Inwentarz w dziecię [ 1 3 ] . J e s t t a k ż e chałupa p o G r z e g o r z u 2 0 o 2 sąsiekach, o k n o 1, p i e c i I k u m i n z g l i n y u l e p i o n e , d a l e j m a stodołę teraźniejszego posesora złe; stodoła c h l e w ó w 2 i szopa n a w o z y . M a w o ł ó w p a r ę s w o i c h - : ma wywiedziony kumin ściankę części i m c i drugiemi w c h o d z ą c są d r z w i złe. T a z przyjścia. W tej dobry. D o izby wchodząc kapiasty z pana chałupami ogniskiem, piec ścianie kumin drzwi nie prosty, pół masz, większe k a m i e n n y , a mniejsza połowa k a c h l o w y ; stare, złe k a c h le, a 1 w y b i t y , Z tej izby a n i podłogi, a n i o k n a szewka słomiana [.] dobra, do k o m o r y I powały ale bez drzwi nie i ściany kalenice. masz dobre, po­ Przy tej zaś �chałupie jest chliwik. Na tymże póirolku jest druga gim zapolem złe. W tych zapolach są podłogi. Ściany chałupa s t a r a , d o k t ó r e j w c h o d z ą c są d r z w i n a b i e g u n a c h s t a r e . O g r o d z e n i e t e j chałupy częścią tyniną, częścią z w r z e c i ą d z e m i s k o b l a m i żelaznemi, z k l a m k ą drewnia­ d z i a m i , częścią n i e dostaje. ną. W t e j s i e n i j e s t k u m i n wylepio- win ny, powała stara dobrze wywiedziony, przegniła gliną i sztuki powały nie śliwowych drzewkach d o s t a j e . D o i z d e b k i w c h o d z ą c są d r z w i p r o s t e n a z a w i a ­ jeszcze s a c h , h a k a c h żelaznych. P r z y nym tych drzwiach k a p i a s t y z o g n i s k i e m prostą robotą, p i e c ny, w stara Z pół k a c h l o w y jeszcze tej izby stary, dobra, okna podłogi jest kumin w pół k a m i e n ­ n i e masz, bez s z y b , tylko powała ramy w c h o d z ą c są d r z w i p r o s t e n a z a ­ hakaCh wrzeciądzem i Podłogi n i e masz. z Ściany i jednym t e j chałupy stare, ław w tej izbie dwie. Poszycie n a d sienią i k o m o r ą p o części p o w y d z i e r a n e , szycia nowego trzeba. zła. O b o k t e j chałupy ze drzwiami U dwóch i powały na trzy szego k o n t r a k t u poszewka chlewach na tych t. 1 7 5 , 1 7 4 6 r. dobre. W ciwko od izby t y c h chlewów gunach n a d tymże strzechą, dobra chlewie podłogi p o zła. Naprze­ n a bydło, d r z w i na bie­ d r e w n i a n y c h z s k o b l a m i i wrzeciądzem żelazne­ m i . Ten chlew stajenka chlewem stara skoblami. jednym j e s t żłób z drabiną, w e d w ó c h zaś c h l e w a c h gniłe. R y n n a chałupie chlewach z g r u n t u zły, s t a r y , oprócz j e d n e g o żłobu, który jest d o b r y . P r z y t y m c h l e w i e jest stajenka, w któ­ rym ściany, p o s z y w k a chałupy ogrodzenia i wszystko żadnego s t a r e , z l e . Około n i e masz. Do tej Na l e w e j s t r o n i e t e j stodółki j e s t przykrycie s z a r iguntów b a r d z o z ł y i w y d a r t y . P r z y k r y c i e tej chałupy j e s t stodółka o 1 b o i s k u . W r o t a s t a r e , złe, d w o j e z łąkami t r z e m a oddaje się, p r z y trojgu stara, ale z posieczo- którym pół- 5 Oblata 193—194: w którym zapola. dobre, ale Naprzód piec oddaje się — n i e mieszka budynek nikt, i k u m i n e k biały prostą budynek na Żuraw p o w . Częstochowa actus t r a d i t i o n s sortis b o n o r ss. jednak po­ i po . A P K r . , Castr. Crac. r e i . , p o d jedną drewnianych bróg poszywka t a m jejmość p a n i B o r z ę c k a bez n a j m n i e j ­ skoblem. bez nóg, stępa chlewy biegunach chlewów na tych Stół p r o s t y d o b r a . T ę chałupę reperacji na tej stodółką ogrodzony, sianem, pastwiskami r o l k u mieszka będą p o t r z e b o w a ć . Szafa p r o s t a w i z b i e o pięciu półkach dobra, Przed spodu żer­ drze­ gołe. do k o m o r y wiasach kilka. od O k o ł o t e j chałupy j e s t imię dobry Stacha to pusty jest przy pod drodze, deszczkami, robotą, o k n a 2 d o b r e . T e n ze w s z y s t k i m , Jakubczaka, Ż u r a w —• — także który chłopa półrolnika m a wołów pańskich młodych p a r ę jedną i i n n e r e k w i z y t a należące do g o s p o ­ darstwa . Chałupa j e g o już s t a r a o jednej izbie i k o m o r z e ; p i e c i k u m i n e k d o b r y biały, o k i e n k o 1 , d r z w i dwoje na biegunach drewnianych. Chlewik t e j chałupie, stodółka o 2 s o m s i e c z k a c h w poszyciu nowej potrzebuje mornicę n a imię M a g d a na p a s t e r n i k u pańskim izbie z sionką małą, okienko małe dobre nad dru­ reperacji oddaje się mały — — . Także k o ­ . Chałupkę m a p o d deszczkami z piecem i przy mała. T a chałupa kuminkiem o jednej białym; . Jerzy Czajkowski PRZYPISY J . C z a j k o w s k i , Budownictwo Włocławek) w 1787 roku, „Pol. 1 1 9 7 0 , n r 2 , s. wsi Kolomia S z t . L u d . " , R. (pow. XXIV, 109—119. P o r . i b i d e m o r a z J . B u r s z t a , Budownictwo wiejskie w kluczu runowskim w I połowie XVII wieku, „Kwar­ t a l n i k H . К . M . " , R. I I , 1 9 5 4 , n r 1 — 2 ; B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś, Źródła do historii budownictwa wiejskiego z początku XIX w., „Łódzkie studia etnograficzne", R. V I I I , 1 9 6 0 , t . 2 ; B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś, Inwentarz dóbr heźnica Mała w Łączyckiem z 1811 roku, „Kwar­ t a l n i k H . К . M . " , R. V I I I , 1 9 6 0 , n r 4 ; T . L a l i k , Zagroda na Mazowszu w XV wieku, „ K w a r t a l n i k H . К. M . " , R. V , 1957, n r 3 — 4 . ' A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 9 9 , ss. 2 1 3 7 — 2 1 5 7 . 2 Ibidem, 4 ss. 2137—2144. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i in­ nych krajów słowiańskich, W a r s z a w a 1 8 8 0 , t . I , s. 4 1 6 . A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 2 1 1 , s. 3 0 7 4 : O p i s a n i e b u d y n k ó w d w o r s k i c h w K i e d r z y n i e ; i b i d . , t . 1 8 8 , s. 1 6 8 6 : I n w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a ; i b i d . , t . 1 8 5 , ss. 1 5 8 4 — 1 5 8 9 : I n w e n t a r z dóbr w s i P r z y s t a j ń oraz a n e k s . Z a k s z t e l i w y k o n y w a n e b y ł y też p o w a ł y . T e r m i n ten nie jest j e d n a k znany obecnie a n i w Brzezinach, a n i też n i e f i g u r u j e w ż a d n y m słowniku. W r o t a n a obłękach b y ł y r ó w n i e ż w s t o d o l e w B y s t r z a n o w i o a c h w 1 7 6 2 r . N i e w y k l u c z o n e , że i w i n n y c h w s i a c h obłęki s t o s o w a n o , t y l k o b r a k o t y m w i a d o m o ś c i . P o r . J . B a s a r a , Terminologia budownictwa wiej­ skiego w dialektach polskich, „Prace Językoznawcze" n r 4 3 , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1 9 6 5 , cz. 2 , s. 2 0 oraz m a p a 7. P o r . M . T r a w i ń s k a , Z badań nad budownictwem wiejskim w rejonie częstochowskim, „Rocznik m u z e u m w C z ę s t o c h o w i e " , t . 2 , 1 9 6 6 , s. 1 0 4 i p r z y p . 2 6 . I b i d e m , s. 101. s 6 7 8 9 1 0 1 1 Z . N e y m a n o w a , Wnętrze chaty w Załęczu Wiel­ kim, „ P r a c e i m a t e r i a ł y m u z e u m a r c h e o l o g i c z n e g o i e t n o ­ graficznego w Łodzi. Seria etnograficzna", n r 5, Łódź 1 9 6 1 , s. 7 9 , r y c . 5 a, c; p o r . też p r z y p . 3 n a s. 7 8 . M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 1 0 2 . I b i d e m , s. 9 0 . W i n w e n t a r z u części w s i Błeszno z n a j d u j e m y t a k i opis z 1 7 5 7 г.: F o l w a r k p o d g o n t a m i o j e d n e j s i e n i , i z b i e i k o m o r z e , d r z w i d w o j e do i z b y i k o m o r y n a z a w i a ­ s a c h — . O k i e n w i z b i e 3 , d w a o d w s c h o d u , t r z e c i e od z a c h o d u słońca, p o d ł o g i w i z b i e a n i w k o m o r z e n i e m a s z , k o m i n i p i e c z g l i n y r o b i o n y , n a d d a c h e m tegoż f o l w a r ­ k u k o m i n n i e p o b i t y , c h l e w bez d r z w i j e d e n — . ( A P K r . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 9 0 , s. 2 2 1 9 ) . A P K r . C a s t r . O r a c . r e i . , t . 2 1 1 , 1 7 8 0 г.: O p i s a n i e b u d y n k ó w d w o r s k i c h w K i e d r z y n i e , s. 3 0 7 5 . A P K r . . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 1 8 8 , 1 7 5 6 г.: I n w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a , s. 1 6 8 6 . J . C z a j k o w s k i , Z badań nad budownictwem wiej­ skim w powiecie olkuskim, „Rocznik m u z e u m e t n o g r a ­ f i c z n e g o w K r a k o w i e " , t . 2 , 1 9 6 7 , s. 8 5 o r a z r y c . 2 3 / 1 0 , 1 1 . Ibidem. го M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 8 5 . I b i d e m , s. 9 4 . W Chałupie A n d r z e j a G ó r s k i e g o o k n o b y ł o n a p o ­ łudnie, zaś d r z w i z k o m o r y n a p o d w ó r z e . T e szczegóły p o z w a l a j ą dość ściśle określić, że chałupa stała b o k i e m do d r o g i . I g n a c y B o c h n i a k — •— m a chałupę n o w ą z s t a r e j stodoły zbudowaną, z n o w e g o d r z e w a dołożona, d a c h o d dołu d e s k a m i o b i t y , r e s z t a s n o p k a m i p o s z y t a , o k n a 2 w t a f e l e k 1 8 , p i e c i k o m i n prostą robotą, zaś d a c h o w y k o m i n w s t a g i u l e p i o n y . Stodołę n o w ą m a p o s t a w i o n ą z starego d r z e w a ( A P K r . , Castr. Crac. r e i . , t. 2 1 1 , 1 7 8 0 r. 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 1 2 2 2 3 s. 3 0 7 9 ) . 115 �-> A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , 188, 1756 г., s. 1686: I n ­ w e n t a r z dóbr w s i L i b i d z a : Z a temiż stodołami ( d w o r s k i ­ m i ) jest owczarnia , n a b o k u tejże — j e s t chałupa dla owczarza deszczkami pobita , Folwark Gruszown i a r z e c z o n y . N a t y m f o l w a r k u j e s t — chałupa w k t ó r e j izb d w i e i k o m o r a , deszczkami izby pobite, a k o m o r a słomą . 2 25 APKr., 2 6 M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 97. 2 7 I b i d e m , s. 98. Castr. Crac. r e i . , t. 2 1 1 , 1780 г.: s. 3074. Fot. J a c e k Kubiena. 2 9 3 0 3 1 A P K r . C a s t r . C r a c . r e i . , t . 205, 1774 г.: I n w e n t a r z s t a r o s t w a olsztyńskiego. C h o d z i t u o następujące m i e j ­ 2 8 scowości: P o c z e s n a , N i e r a d a , M ł y n e k , Własna, B o r o w y , C i e c i e r z y n , Kusięta, J a c h y m ó w , Z a r ę b i c e i P r z y r ó w . M . T r a w i ń s k a , o p . c i t . , s. 95. A P K r . , C a s t r . C r a c . r e i . , t . 2 1 1 , 1780 г.: R e g e s t r i n t r a t y dóbr w s i ó w Kuźnica, p o ł o w y K i e d r z y n a i części K a m i e n i a —. „ Z a d e s z o z k i n a p o p r a w ę chałup 9 zł., o d p o s t a w i e n i a chałupy K l u s k o w i i za t a r c i c 3 n a d r z w i 29 zł. 10 gr., o d s t a w i a n i a chałupy w K i e d r z y n i e z cegłą 30 zł. 11 g r . " (s. 1171). P o r . W . U r b a n , Poddani szlacheccy w wojewódz­ twie krakowskim w drugiej poołwie XVIII wieku i ich opór antyfeudalny, W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1953, s. 35. R y s . opr. autor, wyk. Krzysztof Kelm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4406752659714b21cbd5ef3cfc1f0fcc.pdf 03be3630db627e7247eefe97b3712cd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4678 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4344 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 / Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.117-124 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. L u d o w y R Zaspół Pieśni i Tańca z G r a b o w n i c y , p o w . B r z o z ó w , p r z e d nictwa Ludowego w Sanoku. E C E występami N na Z terenie Muzeum J Budow­ E A n n a Pytlińska-Spiss, P R Z E G L Ą D W Y B R A N E J L I T E R A T U R Y Z Z A K R E S U M U Z E A L N I C T W A S K A N S E N O W S K I E G O , S a n o k 1970. Omawiana w czerwcu pozycja, której downictwa Ludowego w kreślić n a l e ż y , cenne, że pożądane skansenowskiego siada swą druk ukończony 1970 г., Ukazała się nakładem S a n o k u К Już n a w s t ę p i e opracowanie i na t o jest czasie. na ziemiach przeszło ze Historia bowiem polskich, pomimo siedemdziesięcioletnią tak cy ale n a w e t pokrewnych sztuki, w znacznym Chwilą, g d y w naszym ruchu s z u r y ułatwiają 2000 zaspokojenia kręgom spo­ wolutą naukowcom W history­ etnografów, intensywniej, zdecydowanym Władz poparciu centralnych i opracowania t e n t e m a t l i t e r a t u r y o d c z u w a ł o się coraz inicjatywa spotkać się m u s i przy Konserwa­ istniejącej bardziej. jęta w i ę c p r z e z M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w noku To­ skansenowski z pełnym na Pod­ parafinowaną się format t o dalsze p l u s y tego przeze m n i e w zorientować Równocześnie i dla z ob­ nakładu. latach 1400 t y t u ł ó w zabytków o n a , że „ d y s k u s y j n a trzech bro­ „403 p o z y c j e b i ­ i muzealnictwa drukowane ogólnie okładka skanse­ 1902—1969. z zakresu etnografii, we które wspomnianym antycypując k r y t y k ę , przy­ m o ż e się w y d a ć s e l e k c j a ze­ materiału". O p u b l i k o w a n e pozycje bibliograficzne zebrane w włas­ wystarczającym Autorka wymienia ochrony mogą 2 oraz Sztywna n a temat muzeów zagadnieniu" . branego być potrzeb. >na świecie, Ze zgromadzonych całości bibliografii wydaje obecnych muzealnictwa, Sa­ zrozumie­ wydanie opracowaniu nowskiego znaje — do t e g o p r z e d s i ę ­ p o s ł u g i w a n i e się i k o r z y s t a n i e , a n a k ł a d egzemplarzy bliograficzne w tego t y p u M u z e u m było n a j b a r d z i e j predestynowane. Broszurowe jest zaczął się r o z w i j a ć n a szczęście coraz t o r s k i c h , potrzebę z e b r a n i a wzięcia po­ c i spośród ruch wydawnictwem, iż stopniu kraju nym miar którzy bezpośrednio n i e są z t y m r u c h e m z w i ą z a n i . też z j ą c e zresztą — j a k o j e d y n e tradycję, sobie d y s c y p l i n , j a k h i s t o r y c y , a r c h i t e k c i czy n a w e t pod­ wszech s t o s u n k o w o mało znana n i e t y l k o szerszym łeczeństwa, został Muzeum B u ­ następujących rozdziałach: zostały I . Bibliografia; I I . n i e m i u z n a n i e m , t y m b a r d z i e j , że p o d j ą ł ją i z r e a l i z o w a ł Opracowania „skansenowski szczególnych k r a j a c h . T e n o s t a t n i rozdział j e s t o c z y w i ś c i e nem określa Muzeum poligon doświadczalny", się często Budownictwa Sanocki Ludowego którym Park w to mia­ Etnograficzny. Sanoku, dysponu­ ogólne; najobszerniejszy. Ameryki, Azji I I I . Muzea Wymieniono skansenowskie t u 25 k r a j ó w z w po­ Afryki, i E u r o p y , a wśród n i c h Polskę. „ Z e z r o - 117 �118 �zumiałych zawiera względów najobfitszą ЗЭ2 p o z y c j i dziale dzie — i pisze Autorka — różnorodną b i b l i o g r a f i c z n y c h , które Ш , n a Polskę p r z y p a d a znaczna, chyba jednak zebranie związanej jest w i przedstawienie chwili obecnej w 88. Ilość t a j e s t nie tylko z muzealnictwem Polska Spośród znajdujemy z a g a d n i e n i a , ale n a w e t p o m i j a p e w n e cież hasło literaturę". nie roz­ wpraw­ wyczerpuje problemy. A całokształtu skansenowskim najistotniejsze. prze­ literatury w Polsce Wydaje się, słuszniejsze b y ł o b y w y o d r ę b n i e n i e z t e g o rozdziału „Polska" w osobny czwarty rozdział, jego rozbudowaniem i podzieleniem z iż hasła równoczesnym n a osobne podtytuły, Orzechowskiej, chociaż s a m o o p r a c o w a n i e , w k t ó r y m stały one zamieszczone, Taka niepełna informacja rozeznania w drobniejsze niejasności żałoby w jest podanym nawiasie cytowane n i e daje jako przecież materiale. Są też zresztą P o l s k i e j . P.W. . inne 303 n a l e ­ informację, podob­ n i e j a k t o u c z y n i o n o p r z y p o z y c j i 274, ż e z a w a r t a w Wzmianka dotyczy 1 0 właściwego i omyłki. P r z y p o z y c j i podać d o d a t k o w ą zo­ рои. 6 7 niej S t u d i u m p r z y Zakładzie A r c h i t e k t u r y nad patronował Oskar mieszczona pozycja skansenami-ogrodźcamd, Sosnowski . Jeżeli n już 224, t o p o p i e r w s z e któremu została należało za­ raczej z a c y t o w a ć ją n a p o d s t a w i e „ M a t e r i a ł ó w M B L w S a n o k u " , k t ó r e s t a n o w i ł y b y poszczególne s k a n s e n y . W t e n sposób g d y ż w „ O c h r o n i e Z a b y t k ó w " są p u b l i k o w a n e j e d y n i e j e j uzyskano opubli­ fragmenty , i wadzić 3 b y niewątpliwie kowanego materiału łalności m u z e ó w oraz do „orientację skansenowskich w sowaniu proponowanego ne większą przejrzystość pominięcia w historii dzia­ Polsce". Przy zasto­ t u układu n i e doszło b y z a p e w ­ niektórych dotyczących p r z e d w o j e n n y c h pozycji bibliograficznych inicjatyw, takich jak organi­ z a c j a skansenów w K r a k o w i e , K a t o w i c a c h , W i l n i e i Lwo­ a p o d r u g i e należało do Przeglądu... 1 2 konsekwentnie inne tego typu M o ż n a m i e ć także zastrzeżenia, zagadnienie zakresie dotyczące 1 3 iż p o m i n i ę t e w i n n e być skansenu . W chyba uwzględnione zaplecza, „kuchni" s k a n s e n o w s k i e j , n i c z n y c h zagadnień dotyczących k o n s e r w a c j i jedynie w bytkowego. niemniej muzealnictwa skansenowskiego trwałą pozycję . To 4 inicjatyw i w oraz skansen zbytniego 1 Nowym Z już — również po historii wojnie, tzw. skansen swą niektórych a w Kra­ podhalański lub (np. skanseny — zrealizowanych w Ciechanowcu Sączu) . nie bibliograficznych artykuły temu m. drewna Dla Michała Sanoku" 1 5 pełnego o b r a z u rozwoju w i prac w n a d organizacją P o l s c e należało również prace pozostające w do b i b l i o g r a f i i s k a n s e n o w s k i e j odniesieniu wymienionych przykładowo o charakterze podać ogólnym, szczególnych skansenów powojennych można j a k też czy n a w e t pozycji zarówno dotyczące pojedynczych po­ obiek­ rarda maszynopisach, Z podać t a k j a k to woj. kra­ uczyniła M a r i a M a j k a . B y ł y b y t o w i ę c m . i n . Ciołka, a także Niezgody był Czajnika . m u z e a l n i c t w a skansenowskiego kowskiego za­ i n . poświęcony c y t o w a n e p r z e z nią p r a c e S t e f a n a S w i s z o z o w s i k i e g o 5 szeregu Zagadnieniu prace tzn. tech­ p r z e c i e ż cały j e d e n n u m e r „ M a t e r i a ł ó w M B L w z rozprawą czasowo (np. skanseny w o j . warszawskiego) rozgłosu w P o l s c e posiadają zaniedbanych Zakopanem bez w dotyczy podejmowanych z różnych p r z y c z y n kowie samo jednak prze­ szerszym 1 4 w i e . S k a n s e n y t e bądź zaczęto r e a l i z o w a ć , bądź pozostały sferze projektów, zostało „ r e g i o n a l n y c h i z b p a m i ą t e k " , k t ó r e są cież r ó w n i e ż jakąś m i k r o f o r m ą znacznie wpro­ sprawozdania . i Stanisława k o l e i podając Hanny Pieńkowskiej, i Ge­ Waldemara Szczęka . literaturę l e dotyczącą i n n y c h k r a j a c h należało b y p r z e d e skansenów wszystkim w uwzględnić tów . W ś r ó d t y c h p o z y c j i b r a k o b s z e r n e g o , b o aż 92 s t r o ­ e n y liczącego i n f o r m a t o r a o k u r p i o w s k i m s k a n s e n i e w N o ­ wogrodzie, k t ó r y został w y d a n y najnowszych formator sława a pominiętych o muzeach w Brzostowskiego drukiem w wydawnictw 1969 r . należy Polsce, o p r a c o w a n y i Stanisława 7 Do też i n ­ przez S t a n i ­ Orysiaka. Zawiera on d a n e h i s t o r y c z n e i charakterystykę w s z y s t k i c h i s t n i e ­ jących w danym momencie Opublikowany wybranej od przez polskich Annę skansenów . B Pytlińską-Spiss skansenowskiej literatury... obejmuje 1902 do 1969 г., j a k należy r o z u m i e ć Wprawdzie w „wyborem", intencjach A u t o r k i niemniej fakt — okres włącznie. jest Przegląd ten nie Przegląd jedynie usprawiedliwia po­ minięcia n i e z w y k l e ważnej i i s t o t n e j p o z y c j i . W t y m sa­ mym bowiem miesiącu, k i e d y tzn. w „Przegląd..., grudniu do druku 1969 г., oddany ukazał się został kolejny 2 zeszyt „ M a t e r i a ł ó w i sprawozdań k o n s e r w a t o r s k i c h w o ­ jewództwa krakowskiego" p o d redakcją Mariana Kor­ n e c k i e g o . T e n b o g a t o i l u s t r o w a n y i z a w i e r a j ą c y 226 s t r o n t o m , poświęcony nowskiej na został w terenie całości p r o b l e m a t y c e woj. krakowskiego i skanse­ zawiera aż 12 a r t y k u ł ó w n a t e n t e m a t , a w ś r ó d n i c h w o p r a c o w a n i u Marii Majki zestawienie bibliografii z 57 N a l e ż y żałować, iż a r t y k u ł y t e n i e zostały w czasie k o r e k t y Nie została pozycjami . 0 uwzględnione Przeglądu... wymieniona jeszcze jedna bibliografia, a w r a z z nią k o m u n i k a t y K s a w e r e g o P i w o c k i e g o i Hanny M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u : I I . 2. D a w ­ na c e r k i e w p a r . g r . - k a t . z G r ą ż l o w e j , p o w . U s t r z y k i D o l ­ ne, 1732. I I . 3. F i l i a i M B L w D o b r e j S z l a c h e c k i e j , p o w . S a n o k . D z w o n n i c a - c e r k i e w , z a p e w n e X V I I w . I I . 4. D a w ­ n a c e r k i e w p a r . g r . - k a t . z Rosołina, p o w . U s t r z y k i D o l n e , 1750. I I . 5. M u z e u m W s i O p o l s k i e j w B i e r k o w i c a c h . K o ­ pia d z w o n n i c z k i z A n t o n i o w a , p o w . Koźle, z d z w o n e m o d l a n y m w 1790 r . p r z e z J a k u b a Z a r e m b ę . 119 �120 �Muzeum W s i O p o l s k i e j w B i e r k o w i c a c h : I I . 8. S p i c h l e r z d w o r s k i ze Sławięcic, p o w . K o ź l e , 1610 (?), d a c h X V I I I I I . 9. Z a g r o d a o l e s k a z K a m i e ń c a , d o m n r 55, o r a z k o p i a gołębnika z S i t k o w i c , X I X w . w 121 �pełny zestaw pozycji, w języku p o l s k i m 1 7 jakie na ten t e m a t gę na małe n i e d o p a t r z e n i e , Przeglądu... Zamieszczony Ksawerego Piwockiego uwzględniony Wskazuje przy które w k r a d ł o w leźć Wreszcie winien duńskich treść sie być i również szwedzkich. komunikatu obcej wydawnictwa, łamy komunikat j a k 1 sam n i e został p o d a n y w z literatury się t e w s z y s t k i e się n a ogólnym (poz. 61) na to zarówno l s dziale skansenach tytuł, k t ó r y w Przeglądzie... brzmieniu . pojawiły . W t y m m i e j s c u należy zwrócić u w a ­ pełnym powinny które zna­ były bądź w sprzedaży n a n a s z y m r y n k u księgarskim, bądź t e ż r e ­ cenzowane w naszych Oczywiście w przypisach pują w czasopismach powyższe uwagi, uzupełnienia pewnych . zwłaszcza bibliograficzne, całości z a g a d n i e n i a . sygnalizowanie 19 a I c h celem podane nie jest wyczer­ jedynie za­ niedokładności i w y s u n i ę c i e p o ­ stulatów, k t ó r e m o g ł y b y zostać u w z g l ę d n i o n e w następ­ n y m , uzupełnionym i p o s z e r z o n y m wydanie t a k i e w i n n o się tylko wybór ukazać literatury, wydaniu. Bo i obejmować całokształt, zwłaszcza t e j traktującej chu sikansenowskim w Polsce. Przyszłe w y d a n i e zawierać również s k o r o w i d z nazwisk n y c h , bez k t ó r y c h k o r z y s t a n i e i nazw z każdej poszczególnych wydaje 'się l e p i e j działach układ w Sanoku rozpoczyna serię wydawniczą budownictwu oraz parkom tej drodze j a k najlepszych jest zastosować który problematyki. Budownictwa omawianą poświęconą geograficz­ chronologiczny, ilustrować r o z w ó j N a l e ż y przypuścić, że M u z e u m wego o ru­ powinno bibliografii znacznie u t r u d n i o n e . Wówczas też można b y w a nie Ludo­ broszurą drewnianej etnograficznym nową architekturze, i życzyć na wyników. Ryszard Brykowski etnograficzne i muzea pod otwartym niebem, „Biuletyn I n f o r m a c y j n y M B L w S a n o k u " 1964, n r 1. I . T r y b o w s k i , Skansen na Mazurach, „ Z i e m i a " 1956, n r 2; R. B r y k o w ­ s k i , O cerkwiach „Bieszczadzkich", „Tygodnik Powszech­ n y " 1968, n r 3; H . P o l i t o w s k a , Przeniesienie do skansenu w Sanoku i konserwacja zabytkowej cerkwi drewnianej z Rosolina, „Ochrona Z a b y t k ó w " R. X V I I , 1964, n r 4 (zob. też R. B r y k o w s k i , Drewniana cerkiew z Rosolina, „Ochro­ na Z a b y t k ó w " R. X I , 1958, n r 1—2); T . S z y d ł o w s k i , Dwo­ rek Moniaków w Zubrzycy, Kurier Literacko-Naukowy d o d a t e k d o I K C n r 237, z d n . 3 0 . V I I I . 1 9 3 7 ; M . G o t k i e w i c z , Dworek Moniakóu) k r a j o z n a i o c z u m ośrodkiem kultury orawskiej, „ W i e r c h y " 1955; Z . Z w o l i ń s k a , Park przy za­ bytkowym dworze Moniaków w Zubrzycy Górnej (Natu­ ralny Park Etnograficzny Ziemi Orawskiej), „Chrońmy P r z y r o d ę O j c z y s t ą " 1955, z. 4; K . E s t r e i c h e r , Przeniesienie zabytku..., op. c i t . . Kurpiowskie Muzeum na wolnym powietrzu w Nonym powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim. Informator muzealny, Ł o m ż a — N o w o g r ó d 1969. S t . B r z o s t o w s k i , S t . O r y s i a k , Muzea w Polsce. Przewodnik. Informator, W a r s z a w a 1968. Materiały i sprawozdania konserwatorskie woje­ wództwa krakowskiego, K r a k ó w 1969, z następującymi a r t y k u ł a m i : H . P i e ń k o w s k a , Aktualne problemy organi­ zacji parków etnograficznych województwa krakowskie­ go; W. Jostowa, Podhalański Park Etnograficzny; T . S z c z e p a n e k , Niektóre założenia etnograficzne i urba­ nistyczne Sądeckiego Parku Etnograficznego; M . Kornec­ k i , Materiały do założeń parku etnograficznego w Tar­ nowie; W. Jostowa, Orawski Park Etnograficzny; H. Pieńkowska, Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej. Z notatnika konserwatora; M . Kornecki, M. Maj­ k a , Materiały do założeń parku etnograficznego w Li­ powcu; J . K l i m e k , Projekt Parku Etnograficznego Ziemi Czorsztyńskiej; M . M a j k a , Bibliografia parków etnogra­ ficznych województwa krakowskiego; A. Kydryńska, Regionalne izby pamiątek województwa krakowskiego; W . N i e w a l d a , Przegląd i próba wartościowania szałasów tatrzańskich. 7 8 9 PRZYPISY Redaktor: A n n a Kisielewska. Redakcja technicz­ na: Z y g m u n t K l a t k a . P r o j e k t o b w o l u t y i okładki: Z d z i ­ sław Beksiński. D r u k o w a ł y R z e s z o w s k i e Z a k ł a d y G r a ­ ficzne. F o r m a t B . T e n i w s z y s t k i e następne c y t a t y ze Wstępu do Przeglądu. F a k t y c z n a ilość p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h z a ­ m i e s z c z o n a w Przeglądzie j e s t m n i e j s z a , g d y ż niektóre z n i c h są c y t o w a n e d w u k r o t n i e w różnych działach. » N a początku t e g o działu m o g ł y b y się r ó w n i e ż z n a ­ leźć o p r a c o w a n i a o C h a r a k t e r z e o g ó l n y m i b i b l i o g r a f i e , dotyczące r U o h u s k a n s e n o w s k i e g o w P o l s c e . T . S e w e r y n , O polskie osiedla muzealne w Kra­ kowie na wzór sztokholmskiego skansenu, „Ilustrowany K u r i e r C o d z i e n n y " z d n . 24.IV.1936; M . Z n a m i e r o w s k a P r u f f e r o w a , Muzeum na wolnym powietrzu w Wilnie, „ B i b l i o t e c z k a W ł ó c z ę g i " , W i l n o 1934, n r 2; T . D o b r o w o l ­ ski, Wspomnienie o muzeum którego nie ma, „Twór­ czość" 1946, n r 1. M . i n . : К . E s t r e i c h e r , Przeniesienie zabytku drew­ nianego z Komorowie, „Ochrona Z a b y t k ó w " 1952, V , n r 1; E. R u d z k a , Muzeum etnograficzne pod gołym nie­ bem [o p a r k u e t n o g r a f i c z n y m n a W o l i J u s t o w s k i e j ] , „ O d A do Z " 1953, n r 17; W ł . B o g a t y ń s k i , Idea skansenowska w P o l s c e , t a m ż e , n r 19; J . R o g u s k a - C y b u l s k a , Skansen w Zakopanem, „Tygodnik Powszechny" 1953, n r 1; W . J o s t o w a , Praca nad organizacją podhalańskiego par­ ku skansenowskiego, „ W i e r c h y " R. X X V l I I I , 1959; W . J o ­ s t o w a , Stan prac oraz założenia metodologiczne Podha­ lańskiego Parku Etnograficznego, „Biuletyn I n f o r m a c y j ­ n y Z a r z ą d u M u z e ó w i O c h r o n y Z a b y t k ó w " 1960, n r 3 1 ; Z. J . L e n a r d , Zagadnienia ochrony zabytków budownic­ twa drewnianego [ w województwie w a r s z a w s k i m ] , „Biu­ letyn Konserwatorski", W a r s z a w a 1958; K . Uszyński, Społeczne inicjatywy tworzenia Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu pow. Siemiatycze. R e f e r a t w y g ł o s z o n y n a Ogólnopolskiej k o n f e r e n c j i p o ­ święconej n o w o c z e s n y m m e t o d o m k o n s e r w a c j i d r e w n i a ­ n y c h o b i e k t ó w z a b y t k o w y c h w d n . 15—18.V.1967 w M y c z k o w c a c h ; St. B r o n i c z , Etnograficzne problemy w mu­ zealnictwie Śląska Opolskiego, „Biuletyn Informacyjny Z M i O Z " 1963, n r 48. 1 5 8 1 5 J . E. Dutkiewicz, Czy problem narodowy?, „Ochrona Z a b y t k ó w " 1966, X I X , n r 1: K . P i w o c k i , Parki 8 122 10 �11 I I . 10. M u z e u m W s i O p o l s k i e j w B i e r k o w i c a c h . F r a g m e n t p a s i e k i , X X w . I I . 11. M u z e u m W s i Górnośląskiej w C h o r z o w i e . S p i c h l e r z d w o r s k i z B u j a k o w a , p o w . R y b ­ nik, X V I I I w. K . P i w o c k i , Muzea w plenerze (oraz) H . Orze­ c h o w s k a , Przegląd ośrodków muzealnych budownictwa ludowego w Polsce (z bibliografią), [w:] Sprawozdanie z 5-letniej działalności Centralnego Ośrodka Informacyj­ nego powołanego w sprawie koordynacji prac naukowo-badawczych w dziedzinie architektury i budownictwa ludowego, W a r s z a w a 1902. P o d o b n i e p o t r a k t o w a n y został Memoriał w sprawie ochrony budownictwa drewnianego w Polsce. Program organizacji parków etnograficznych, Warszawa 1966 (Przegląd... p o z . 57), z którego z a c y t o w a n o j e d e n k o m u ­ n i k a t (Przegląd... p o z . 236), pomijając następne, a p r z e d e w s z y s t k i m [ W y k a z ] Istniejących i organizowanych par­ ków etnograficznych i punktów muzealnych. Tymczasem j e d e n z p o m i n i ę t y c h k o m u n i k a t ó w m ó g ł być p o p r o s t u zaznaczony przy a r t y k u l e tej samej a u t o r k i i p o d ana­ l o g i c z n y m t y t u ł e m , t y l k o że o p u b l i k o w a n y m w i n n y m czasopiśmie (zob. Przegląd..., p o z . 40). J . Zachwatowicz, Oskar Sosnowski [wzmianka o S t u d i u m skansenowslkim przy Z A P PW], „Biuletyn H i s t o r i i S z t u k i i K u l t u r y " 1946, V I M , n r 1 ^ 2 . R. B r y k o w s k i , A . K i s i e l e w s k a , Sprawozdanie z po­ siedzenia Rady Muzealnej Muzeum Budownictwa Ludo­ wego w Sanoku w dniach 24—25 maja 1968 г., „ M a t e r i a ły Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" 1969, n r 9. W e f r a g m e n t a c h d r u k w c z e ś n i e j w : „ O c h r o n a Z a ­ b y t k ó w " R. X X I , 1968, n r 4. A. Kisielewska, Sprawozdanie z prac MBL za rok 1964, „ B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u " 1965, n r 2; T a ż e , Sprawozdanie z prac Muzeum Budownictwa Ludowego w roku 1965, „Materiały M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w Sano­ ku" 1966, n r 4; J . M a l i n o w s k a , Sprawozdanie z pracy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku w roku 1966, t a m ż e 1967, n r 5; L . K r z y ż a n o w s k i , Streszczenie refera­ tów, komunikatów i dyskusji z konferencji w Myczkowcach, 15—18 maja 1967 г., „ O c h r o n a Z a b y t k ó w " R. X X I , 1968, n r 1. A . R y b i c k i , Otwarcie części ekspozycji Parku Etnograficznego MBL w Sanoku, „Materiały Muzeum B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u " 1966, n r 4 ; E. G i l , Sprawozdanie z posiedzenia Rady Muzealnej Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu w dniu 9 kwietnia 1969 R., „ O c h r o n a Z a b y t k ó w " R. X I I , 1969, n r 4; H . P i a s e c k a , Sprawozdanie z działalności Muzeum Budownictwa Lu­ dowego w Sanoku w dniach 24—25 maja 1968 г., „ M a ­ 1 0 1 1 l s 1 8 Fot.: autor - teriały M u z e u m B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku" 1969, n r 9. S t . O r y s i a k , Regionalne izby pamiątek — ich rola i zadania, „ B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y Z M i O Z " 1968, n r 79; A . K y d r y ń s k a , Regionalne izby..., op. cit. M . C z a j n i k , Badania nad zastosowaniem żywic syntetycznych do zabezpieczenia drewna przed rozkła­ dem powodowanym przez grzyby, „Materiały MBL w S a n o k u " 1968, n r 8. S. S w i s z c z o w s k i , Szkic koncepcyjny i założenia projektowe skansenu wojewódzkiego w Krakowie (na Woli Justowskiej), ( m a s z y n o p i s w P r e z y d i u m R. N . m . K r a k o w a ) ; G . Ciołek, Podhalański park etnograficzny, projekt wstępny z opisem, (masz. u W o j e w ó d z k i e g o K o n ­ s e r w a t o r a Z a b y t k ó w ) ; H . P i e ń k o w s k a , Rezerwat Etnogra­ ficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie i Park Etnogra­ ficzny w Zakopanem, (masz. u a u t o r k i ) ; [St. Szczęk] Skansen cerkwi w Bieszczadach. Koncepcja założeń bu­ dowy, (powielacz w M u z e u m Państwowym w Łańcucie); W . N i e z g o d a , Opinia na temat założeń budowy skansenu cerkwi w Bieszczadach, opracowanych przez Muzeum w Łańcucie, (masz. u W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a ­ b y t k ó w w R z e s z o w i e ) ; T e n ż e , Skansen cerkwi w Biesz­ czadach, praca magisterska wykonana na Wydziale A r ­ c h i t e k t u r y P o l i t e c h n i k i Wrocławskiej. 1 4 1 5 1 6 Sit. B r z o s t o w s k i , Muzealnictwo Rumuńskiej Re­ publiki Ludowej, „ B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y Z M i O Z " 1962, n r 4 3 ; R. B r y k o w s k i , Ochrona zabytków kultury ludowej a skanseny. Muzeum Wsi w Bukareszcie, „Ochrona Z a ­ b y t k ó w " R. X X , 1967, n r 4; A . K i s i e l e w s k a , Parki etno­ graficzne na terenie Jugosławii, „Materiały M B L w Sa­ n o k u " 1968, n r 7. S. M . S a w i c k a , Skansen — Szwecja w miniaturze, „ A r k a d y " 1939, n r 1; J . M a l i n o w s k a , Mu­ zeum w Bardiowie, „Materiały M u z e u m Budownictwa L u d o w e g o w S a n o k u " 1967, n r 6; J . Górak, Rumuńskie muzea na wolnym powietrzu, .^Muzealnictwo" 1999, n r 19. K . P i w o c k i , Konferencja w sprawie muzeów pod otwartym niebem. Kopenhaga, A a r h u s , S t o c k h o l m . 5—9 lipca 1957, „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " R. X I X , 1957, n r 4. Russkoje derevjannoje zodczestvo [m. in. o skan­ s e n i e w K i ż i ] , M o s k w a 1965; G. F o k s z a , Muzeuj seła w Bukareszt je, B u k a r e s z t 1967; K . S l a s k i , „ K w a r t a l n i k H i ­ s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " 1955, n r 2, [ r e c . z:] F a t a b u r e n , Nordiska Museets och Skansens, „ A r s b o k " 1954. 1 7 1 8 l e i l . 1, 3, 5-11; J e r z y L a n g d a — i l . 2, 4. 123 �PR;O.FES;O;ROWI RO;M;ANOWI D O K T O R O W I REINFUSSOWI wieloletniemu R e d a k t o r o w i naszego pisma, Kierownikowi Pracowni Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN, wybitnemu badaczowi, któremu sztuka ludowa i „ P o l s k a S z t u k a L u*d o w a " zawdzieczajq tak wiele z okazji sześćdziesięciolecia urodzin życzenia dalszej ^owocnej pracy i wszelkiego powodzenia składa REDAKCJA Profesor R o m a n Reinfuss przy pracy renie. F o t . J a n Świderski w te­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6672233258a31a20ca0784d38432650.pdf c8f766a4ad2668974e3fa2dec11bf79d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4679 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4345 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za W s i e r p n i u zmarła Z o f i a P i a c h , znana h a f c i a r k a kaszubska z Żu­ kowa. Jeszcze przed II wojną ś w i a t o w ą z a j m o w a ł a się o n a p r o ­ pagowaniem narciarstwa w okolicy, organizując — w r a z ze swą siostrą, J a d w i g ą — szkółkę h a f t u d l a m ł o ­ d y c h dziewcząt. D n i f o l k l o r u , festiwale II ogólnopolski festiwal kapel 1 śpiewaków l u d o w y c h w K a z i m i e ­ r z u n a d Wisłą t r w a ł w d n i a c h o d 2 do 5 l i p c a . Z e s p o ł y w y s t ę p u j ą c e podzielone były na 5 k a t e g o r i i : k a ­ pel „autentycznych", k a p e l s t y l i z o ­ w a n y c h , śpiewaków, i n s t r u m e n t a l i ­ stów o r a z m i e j s k i c h o r k i e s t r p o d ­ w ó r k o w y c h . Spośród k a p e l „ a u t e n ­ t y c z n y c h " pierwszą nagrodę zdobył zespół „ H e r ó d k i " z L i p n i c y W i e l ­ kiej, pow. N o w y Targ. R ó w n o c z e ś n i e o d b y ł się d w u d n i o ­ wy kiermasz wyrobów ludowych, a M u z e u m Regionalne zorganizowa­ ło w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j . V I I Tydzień K u l t u r y Beskidzkiej o d b y w a ł się w d n i a c h 19—26 l i p c a w Wiśle, p o w . Cieszyn, i w d n i a c h 2—в sierpnia w Szczyrku, pow. Bielsko. W M u z e u m B e s k i d z k i m w Wiśle otwarto wystawę „Współczesna sztuka l u d o w a B e s k i d u Śląskiego" — p o k a z a n o 131 n o w y c h e k s p o n a ­ t ó w z z a k r e s u rzeźby, m a l a r s t w a , koronkarstwa, ceramiki, wycinanek, zdobnictwa stroju ludowego. W Wiś­ le wystąpiły zespoły regionalne, także z zagranicy. Cepelia z o r g a n i ­ zowała w y s t a w ę p r a c twórców l u ­ d o w y c h . Imprezę zakończyły uro­ czystości d o ż y n k o w e . W Szczyrku również o t w a r t o w y ­ stawę dzieł twórców ludowych z d z i e d z i n : m a l a r s t w a , rzeźby, h a f t u oraz c e r a m i k i regionów bielskiego i żywieckiego. Wystąpiły regionalne zespoły z k r a j u i z a g r a n i c y , czę­ ściowo t e s a m e , co w W i ś l e . W d n i a c h 21—23 s i e r p n i a t r w a ł I I I Festiwal Folkloru Ziem Gór­ s k i c h w Ż y w c u . Uczestniczyło w n i m 26 zespołów. R ó w n o c z e ś n i e w m u z e u m c z y n n a była w y s t a w a rzeź­ b y l u d o w e j i z d o b n i c t w a bibułko­ wego z p o w . żywieckiego. * I V D n i F o l k l o r u Pogórza D y n o w s k i e g o r o z p o c z ę ł y się 30 s i e r p n i a . Rozstrzygnięto konkurs na malo­ w a n k i l u d o w e , pająki i k w i a t y w s i rzeszowskiej. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i S z t u k i oraz o t w a r t o pokonkursową wystawę. Z o r g a n i z o ­ wano kiermasz wyrobów sztuki l u ­ d o w e j . „ D n i " z a k o ń c z y ł y się 6 w r z e ­ śnia uroczystościami dożynkowymi. * Główną imprezą „Tatrzańskiej J e ­ s i e n i " (6—13 I X ) b y ł I I M i ę d z y n a ­ I o k r e s VII - IX K A 1970 rodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich, k t ó r y o d b y ł się w d n i a c h 7—10 września w Zakopanem. U d z i a ł w i m p r e z i e w z i ę ł o 8 zespołów zagranicznych oraz 11 k r a j o w y c h , wyłonionych u p r z e d n i o n a przeglą­ dzie w Ż y w c u . W k a t e g o r i i z e s p o ­ łów „autentycznych" I miejsce zdo­ b y ł zespół „ L a c h y " z N o w e g o Sącza, a w k a t e g o r i i zespołów s t y l i z o w a ­ n y c h — zespół rumuński z S a t u Mare. O d b y ł a się w y s t a w a r z e ź b y g ó r a l ­ skiej. W sali B W A otwarto wysta­ w ę „Region współczesny", gdzie p o ­ k a z a n o w y r o b y powstałe z i n s p i r a c j i podhalańską sztuką l u d o w ą . O d b y ł się k i e r m a s z wyrobów ludowych oraz pokaz strojów r e g i o n a l n y c h . I V Tydzień S z t u k i L u d o w e j w Ł o d z i t r w a ł w d n i a c h 12— 19 w r z e ś ­ nia. Cepelia zorganizowała wystawę t k a n i n y , rzeźby, k o w a l s t w a , zdob­ n i c t w a b i b u ł k o w e g o i w y r o b ó w ze słomy. Przez tydzień c z y n n y był kiermasz wyrobów l u d o w y c h twór­ ców. 1 D n i F o l k l o r u P o m o r z a Gdańskiego rozpoczęły się 20 w r z e ś n i a . W m i e j ­ scowości S u b k o w y , p o w . T c z e w , o d ­ b y ł y się w o j e w ó d z k i e dożynki i Ш Regionalny F e s t i w a l Zespołów Pieśni i Tańca Z i e m i Gdańskiej. W P D K w N o w y m Dworze otwarto wystawę sztuki l u d o w e j . D n i F o l ­ k l o r u t r w a ł y d o 1'8 października. * W ramach Bydgoskich D n i Sztu­ k i o d b y ł się 20 września Dzień F o l ­ kloru Ziemi Bydgoskiej. Występo­ w a ł y r e g i o n a l n e k a p e l e i zespoły pieśni i tańca. O d b y ł się k i e r m a s z s z t u k i l u d o w e j . Podczas „Dni S z t u ­ k i " w s a l o n i e B W A o t w a r t o też w y ­ stawę obrazów T e o f i l a O c i e p k i . W d n i a c h 21—27 września t r w a ł w Zielonej Górze I V Międzynarodo­ w y F e s t i w a l Pieśni i Tańca. U c z e s t ­ niczyło w n i m 9 z e s p o ł ó w z z a g r a ­ n i c y i 3 polskie. Równocześnie o t ­ w a r t o w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j oraz plastyki amatorskiej. Odbył się kiermasz wyrobów Cepelii. * Podczas D n i F o l k l o r u i S z t u k i Ludowej Dolnego Śląska otwarto 26 w r z e ś n i a w L u b a n i u Ś l ą s k i m w y ­ stawę rzeźby l u d o w e j „Swiątkarze". Pięciu r z e ź b i a r z y p r e z e n t o w a ł o p o ­ n a d 50 p r a c w d r e w n i e . Wystawy, konkursy W lipcu otwarto w Zagrzebiu (Ju­ gosławia) wielką wystawę malar­ s t w a „ n a i w n y c h " . W ś r ó d dzieł 116 twórców pokazano obrazy N i k i f o r a i Teofila Ociepki. * W w y n i k u k o n k u r s u pamiątkar­ s k i e g o ogłoszonego w w o j . koszaliń­ s k i m jedną z d w ó c h p i e r w s z y c h n a ­ g r ó d zdobyła M a r i a G r o c h a l z K o ­ szalina za w y c i n a n k i . A u t o r k a p o ­ chodzi z okolic R a w y Mazowieckiej. W k o n k u r s i e b r a ł y t e ż udział j e j cztery w n u c z k i . W lipcu zorganizowano I Woje­ wódzkie T a r g i S z t u k i L u d o w e j w Zamościu. Lipiec. D o m Sztuki w Rzeszowie: w y s t a w a p n . „Współczesna rzeźba l u d o w a wtoj. r z e s z o w s k i e g o " , zor­ ganizowana przez M u z e u m Okręgo­ we i B W A . Dom Abrahama w Gdyni: wysta­ w a p n . „Kaszubska sztuka l u d o w a " , zorganizowana przez gdyński W D K . Waszyngton: wystawa sztuki l u ­ dowej z okolic Łęczycy, Opoczna i Rawy Mazowieckiej, zorganizowa­ na przez Łódzkie M u z e u m A r c h e o ­ logiczne i Etnograficzne. Muzeum Regionalne w Żywcu: pokonkursowa wystawa rzeźby i ozdób bibułkowych. P D K w Wągrowcu: w y s t a w a sztu­ k i l u d o w e j Pałuk w r a m a c h i m p r e ­ zy f o l k l o r y s t y c z n e j „Lato na Pału­ kach". Dożynki w o j . warszawskiego o d ­ b y ł y się 30 s i e r p n i a w C i e c h a n o w i e . Rozstrzygnięto k o n k u r s na wieńce dożynkowe z t e r e n u województwa. N a k o n k u r s nadesłano 39 w i e ń c ó w z 18 p o w i a t ó w . P r z y z n a n o nagrody M i n . K u l t u r y i S z t u k i oraz W y d z i a ­ łu K u l t u r y P W R N . B y ł t o p i e r w s z y tego t y p u k o n k u r s n a t y m t e r e n i e . Równocześnie w ciechanowskim P D K otwarto wystawę sztuki l u d o ­ w e j ; e k s p o n o w a n a b y ł a rzeźba, ce­ r a m i k a i haft z terenu wojewódz­ twa. * PDK i T o w . Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w N o w y m Sączu ogłosiły k o n k u r s n a prace plastyków-amatorów i twórców l u d o w y c h z t e r e n u powiatu. Temat k o n k u r s u : piękno Z i e m i Sądeckiej. * N a t e r e n i e całego k r a j u i n s t y t u c j e opiekujące się sztuką l u d o w ą i r u ­ chem amatorskim organizowały k o n k u r s y n a pamiątki regionalne. * Sierpień. B r a m a Krakowska w L u b l i n i e : w y s t a w a 37 i k o n ze z b i o ­ rów Muzeum Z i e m i Przemyskiej. D o m Chłopa w W a r s z a w i e : wy­ s t a w a rumuńskiej s z t u k i u ż y t k o w e j , wykorzystującej m o t y w y l u d o w e . Wolski K l u b MPiiK w Warszawie: w y s t a w a obrazów n a i w n e g o m a l a r ­ stwa M a r i i Korsak. * W d n i a c h 12—15 w r z e ś n i a p o d ­ czas i m p r e z y „ D y m a r k i 7 0 " w Słupi N o w e j odbył się k i e r m a s z s z t u k i l u ­ dowej oraz konkurs na melodie i przyśpiewki l u d o w e . Występowały zespoły r e g i o n a l n e z Kielecczyzny i w o j e w ó d z t w sąsiednich. O t w a r t o też w y s t a w ę s t r o j ó w l u d o w y c h . * 125 �Stowarzyszenie Twórców Ludo­ w y c h z o r g a n i z o w a ł o 25 i 26 w r z e ś ­ nia w Gutanowie, pow. Puławy, zjazd ludowych artystów-kowali. Na ogłoszony wcześniej konkurs 32 k o w a l i nadesłało p o n a d 130 p r a c . Po dokonaniu eliminacji druga część k o n k u r s u polegała n a u c z e ­ s t n i c t w i e w 'pokazie k u c i a . P i e r w s z ą nagrodę zdobył p r e z e s S t o w a r z y s z e ­ nia, k o w a l Bronisław P i e t r a k z G u tanowa. Otwarto też wystawę ceramiki l u d o w e j z p o w . puławskiego. N a V Wojewódzki Przegląd Pla­ styki Amatorskiej zorganizowany przez wrocławski WDK wpłynęło ponad 4300 prac 280 autorów. Otwarcie wystawy nastąpiło 30 września w M u z e u m Etnograficz­ n y m w e Wrocławiu. W e wrześniu podczas D n i K u l t u ­ r y Z i e m i K o n e c k i e j o d b y ł się p r z e ­ gląd k a p e l i śpiewaków l u d o w y c h . P D K w K o ń s k i c h z o r g a n i z o w a ł też kiermasz-wystawę wyrobów garn­ carskich, tkackich, wikliniarskich. W e w r z e ś n i u odbyła się w O p o l u ogólnopolska k o n f e r e n c j a p o ś w i ę c o ­ na p r o b l e m o m ochrony k u l t u r y l u ­ dowej tego r e g i o n u . K o n f e r e n c j i t o ­ w a r z y s z y ł a w y s t a w a p n . „Sztuka l u ­ dowa n a Opolszczyźnie". U M Kurpiowska wycinankarka Cze­ sława K o n o p k ó w n a uczestniczyła w ekspozycji w y c i n a n k i polskiej w Tokio. -Wrzesień. Pałac K u l t u r y w Po­ znaniu: I I I Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej. Pałac Opatów w Gdańsku-Oliwie: w y s t a w a współczesnej s z t u k i l u d o ­ wej Polski północnej; eksponaty w y i b r a n o spośród d a r ó w Z r z e s z e n i a „Art-Lftegion" d l a gdańskiego M u ­ zeum Etnograficznego. 'Klub M.BiK w Kielcach: p o k o n ­ kursowa wystawa sztuki ludowej południowo-zachodnich powiatów Kielecczyzny. M u z e u m Regionalne w Łęcznej, p o w . L u b l i n : w y s t a w a p n . „Bednar­ stwo ludowe". Gmach CRZZ w Warszawie: wystawa plastyków-amatorów pn. „Warszawski Wrzesień". Pokazano m i n . obrazy Stanisława Dobiasza. Dom Metalowca w Grudziądzu: wystawa malarstwa, grafiki i r y ­ sunku plastyka-amatora, Zenona Zaremby. P D K w Chojnicach: wystawa prac artystów l u d o w y c h — głównie h a f ciarek — z terenu powiatu. M u z e u m Regionalne w Limano­ wej i park w Mszanie D o l n e j : w y ­ stawy sztuki ludowej z okazji D n i Ziemi Limanowskiej. Muzeum w Sieradzu: wystawa malarstwa, rzeźby i wycinanek twórcy l u d o w e g o , Stanisława K o r p y . Zabrze: wystawa zdobnictwa l u ­ d o w e g o n a G ó r n y m Śląsku. Z D K H u t y im. Lenina w Nowej H u c i e : w y s t a w a dzieł rzeźbiarza l u ­ dowego, J a n a Staszaka. 'Dom Chłopa w W a r s z a w i e : s t a w a świątków Z. Oleksego z l o n e j Góry. Ratusz w N o w y m T a r g u : w y s t a w a c e r a m i k i Jana RecZkowskiego, ot­ warta z okazji D n i Ziemi Nowotar­ skiej. Inne 23 w r z e ś n i a o t w a r t o M u z e u m W s i Opolskiej w Bierkowicach k. Opo­ la. Udostępniono do zwiedzania 19 o b i e k t ó w spośród o k o ł o 70, j a k i e mają s i ę znaleźć w s k a n s e n i e p o Ukończeniu b u d o w y , p r z e w i d z i a n y m n a r o k 1990. W p a r k u e t n o g r a f i c z ­ n y m p o m i e ś c i ć się m a oprócz s t a ­ łych e k s p o z y c j i s z t u k i l u d o w e j t a k ­ że ośrodek gastronomiczno-hotelarski. Zdjęcia niektórych obiektów n o w o o t w a r t e g o s k a n s e n u 'ilustrują r e c e n ję b i b l i o g r a f i i piśmiennictwa o r u ­ chu skansenowskim, zamieszczoną w t y m numerze. Ю M wy­ Zie­ M S U M M A R Y OF ARTICLES R o m a n Reinfuss BUILDING IN KIELCE — RESEARCH VOIVODSHIP ON FOLK K i e l c e V o i v o d s h i p is a t r a n s i t i o n a l a r e a w h e r e t h e r e is a m i x t u r e o f f o r m s o f r u r a l b u i l d i n g t h a t a r e c h r o n o ­ logically differentiated. T h e d o m i n a n t type of f a r m a l l o v e r t h e v o i v o d s h i p is t h a t m a d e u p o f a n u m b e r o f b u i l d i n g s . T h e y are u s u a l l y a r r a n g e d i n t h e shape of a horse-shoe — r e s i d e n t i a l quarters on t h e side f a c i n g t h e r o a d a n d , o p p o s i t e t h e m , t h e b a r n . O n e o f t h e sides o f t h e h o r s e - s h o e is f o r m e d b y t h e s t a b l e s a n d c o w s h e d s . T h e r e a r e also o n e - b u i l d i n g f a r m s a n d s o m e w h e r e t h e b u i l d i n g s are a r r a n g e d i n a rectangle. B e f o r e t h e S e c o n d W o r l d W a r , i n loess areas, f a r m s b u i l t b y the clay technique occurred here a n d there. Today they are a r a r i t y . 126 T h e u s u a l b u i l d i n g m a t e r i a l is t i m b e r . I n p a r t s o f t h e r e g i o n w h e r e t h e r e a r e n o f o r e s t s , s t o n e is u s e d f o r b u i l d i n g houses, o r c l a y m i x e d w i t h s t r a w , a n d i n s o m e cases t h e w a l l s a r e b u i l t o f p l a i t e d t w i g s w h i c h are t h e n covered w i t h a clay m i x t u r e . T h e q u o i n c o n s t r u c t i o n is m o s t l y u s e d i n b u i l d i n g w o o d e n h o u s e s . T h e r e a r e also a f e w o t h e r b u i l d i n g s of e a r l i e r t y p e s o f c o n s t r u c t i o n . T h e oldest b u i l d i n g s have hipnroofs. I n t h e last years of t h e 19th c e n t u r y , t h e j e r k i n head roof became w i d e s p r e a d . T h e u s u a l m a t e r i a l used to cover roofs was s t r a w . I n t h e second h a l f of t h e 19th c e n t u r y , shingle began to be used f o r c o v e r i n g roofs. I n t h e K i e l c e v o i v o d s h i p t h e r e are t h r e e basic types o f i n t e r i o r l a y o u t : 1) c o t t a g e w i t h g a b l e c o r r i d o r o n e l i v i n g r o o m a n d a closet b e h i n d t h e l i v i n g r o o m ( f i g . 12) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c36efa105a31a688fcb9af5eaa809407.pdf ec2fc8f30986b92180ed364eae86a19c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3649 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3426 Title A name given to the resource Katedra Kultury Polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K a t e d r a K u l t u r y P o l s k i e j Aleksander Jackowski Teksty publikowane w tej części numeru związane są z działalnością Katedry Kultury Polskiej, ludzi, którzy ją tworzą oraz programu, który realizują. Każdy z nich równie dobrze mógłby się znaleźć w innym numerze pisma, bowiem zarówno ich tematyka, jak i sposób ujęcia mieszczą się w profilu „Konteks­ tów" . Właśnie ta bliskość powoduje, że związki między pismem a Katedrą nie są ani doraźne, ani przypadkowe. Autorzy, których teksty zamieszczamy poniżej, znani są czytelnikom. Roch Sulima od lat należy do naszych przyjaciół, publikuje swe artykuły, wspomaga radą i krytyką. W związku z problematyką teatru zamieszczaliśmy artykuły Zbigniewa Osińskiego, Leszka Kolankiewicza i Wojciecha Dudzika. Jeśli więc tym razem łączymy ich wypowiedzi nie na zasadzie pokrewieństwa tematycznego, lecz przynależności do zespołu, który kształtuje program Katedry, czynimy to w tym celu, by zaprezentować, choć pobieżnie, zarówno ten program, jak i ludzi, którzy go tworzą. Katedra działa w ramach Wydziału Polonistyki UW, ale zakres jej działań i kompetencji wykraczają poza ramy jednej dyscypliny. Wystarczy wskazać na podejmowane zadania, takie jak np. animacja kultury, antropologia teatru, współczesne kierunki poszukiwań artystycznych w teatrze, widowiskach, filmie, i innych formach technik audio-wizualnych; śledzenie nowych środków komunikacji i informacji, sięganie do źródeł kultury, tradycji. Dalej: ant­ ropologia codzienności, problematyka pogranicz etnicznych, kulturowych, wyznaniowych. Tak szeroki rozrzut tematyczny wiąże się ze świadomością zadań, stających przed Katedrą. W istocie jest ona nastawiona na pomoc w kształtowaniu indywidualnych zainteresowań uczących się. W większości poważnych ośrodków uniwersyteckich na świecie realizuje się program rozszerzający podstawy wiedzy, coraz trudniejszej do ogarnięcia. Uczy uczenia się. Samodzielnego, w toku pracy. Uniwersytet otwiera drogę, którą każdy może iść dalej. Nie daje zawodu. W naszym przypadku - animatora kultury, krytyka, kierownika literackiego, pisarza, edytora etc. Ale tworzy horyzont poznawczy, ułatwia określenie własnych zainteresowań i możliwości, pomaga w starcie. Choćby przez to, że uczy formułować myśli, uczy nie tylko patrzeć (każdy patrzy), ale i widzieć. Dostrzegać. Tu dochodzimy do sprawy najważniejszej, koncepcji edukacyjnej Katedry. Jest nią ścisłe powiązanie wiedzy teoretycznej z praktyką. Podstawowym elementem programu są zajęcia warsztatowe, udział w przygotowaniu imprez, w dyskusjach, sympozjach. A także „wyprawy": na Huculszczyznę, na tereny pograniczne, do takich ośrodków teatralno-inicjacyjnych jak Gardzienice, Węgajty. W zajęciach tych uczestniczą młodzi ludzie na równi z pedagogami. Tworzy się partnerstwo. Studenci przechodzą staże np. w Gardzienicach, Holstebro, Scheersbergu, piszą później raporty. Wyimki z nich przedstawiamy w tym numerze. Spotykają się w toku zajęć z wybitnymi twórcami kultury, pisarzami, reżyserami, uczonymi. Tak realizowane studia pozwalają na rozpoznanie zainteresowań, pomagają w krytycznym podejściu do obserwowanej rzeczywistości. To bardzo trudne, także dla pedagogów, wyzwalać zmysł krytyczny, przy całej umiejętności zaangażowania się, fascynacji, przeżywania. Starać się „być" w środku, w sytuacji niemal uczestnika, a zarazem znaleźć dystans świadka, obserwatora. Z sytysfakcją dostrzegam nutę krytycznej obserwacji pojawiającą się w raportach. Tu nie chodzi o szukanie dziur w całym, ale o widzenie rzeczy w odległej perspektywie, postrzeganie procesu mityzacji, bez którego trudno sobie wyobrazić jakiekolwiek wybitne zjawisko artystyczne. Ale rzeczą artysty jest tworzyć, nawet mity, które żyją, promieniują - natomiast rzeczą obser­ watora, świadka, jest dostrzegać konstrukcję zjawiska, przy całym nią zachwycie. Zwłaszcza trudne jest to w przypadku sytuacji pogranicz kulturo­ wych i etnicznych. Każde wkroczenie na „pola minowe" wymaga wytężonej uwagi. Ten niepokój dostrzec można np. w raportach z Sejn. 1 chyba słusznie. Pozwolę sobie na przytoczenie faktu, którego byłem świadkiem przed kilku laty. „Pogranicze" zorganizowało wówczas w Sejnach sesję naukową po­ święconą tolerancji. Serca rosły. Na sesji wręczono nagrody uczniom liceów w Sejnach i Suwałkach za prace napisane w ramach konkursu z tej okazji. Pierwszą otrzymał chudy, bardzo sympatyczny chłopiec za opis rozmowy w wagonie pociągu jadącego z Wilna. Polacy i Litwini prześcigali się w mądrych i słusznych konstatacjach. Wzniosły nastrój sali przerwał chłopiec oświadczając, iż to wszystko zmyślił. Naprawdę było bowiem odwrotnie, ale on pisał wiedząc czego szkoła oczekuje. Zrobiło się zamieszanie, ktoś potępił chłopca, inni wzięli go w obronę. Oczywiście niczego to nie zmieniło w ocenie sesji. Było ciekawa, mądra, potrzebna. O ile jednak więcej dająca do myślenia dzięki temu, co się wydarzyło. W publikowanych „raportach" znaleźć można przykłady samodzielnej obserwacji. Cieszą bardziej, niż zgrabne opisy. Metoda pracy przyjęta w Katedrze zakłada bliską relację studenta i nau­ czyciela, bliższą niż w innych typach uczelni akademickich. Uczestnicząc w „wydarzeniu" uczestnicy muszą, także pedagodzy, na nie patrzeć oczami profana. To szansa dla naukowca, mieć ciągły bodziec do kontroli i pobudzania własnej wrażliwości. To, na koniec, szansa wytworzenia się układu „mistrz-uczeń", tak niestety rzadko występującego w naszych czasach. Katedra współpracuje z podobnymi Katedrami w Bielefeld i Luneburgu, jej pracownicy biorą udział w licznych sympozjach, Radach Naukowych. Znane są publikacje zarówno autorów, których teksty drukujemy w tym numerze, jak też i z różnych przyczyn tu nieobecnych (Mirosława Pęczaka, Stanisława Siekiers­ kiego). Niewątpliwym osiągnięciem jest drugie już (poprawione) wydanie skryptów z cyklu Wiedzy o kulturze. Cztery grube tomy zawierają wybór zagadnień i antologie tekstów. Są to: Antropologia kultury; Słowo w kulturze; Teatr w kulturze; Audiowizualność w kulturze. Pracownicy Katedry są autorami haseł w Encyklopedii Kultury Polskiej XX wieku. Krótka uwaga, to świetnie, że ukazują się wybory podstawowych tekstów, ale oby były one tylko materiałem pomocniczym! Autor tych słów pamięta dziedziniec warszawskiego uniwersytetu przed wojną, a także w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Gdyby mial odpowiedzieć na pytanie, co się zmieniło, zwróciłby uwagę, przede wszystkim na jedno - dawniej się czytało. Siedzieli młodzi ludzie na ławkach - czytali, szli - czytali. A teraz? Książka staje się jakby mniej potrzebna. Studenci, których egzaminuję, rzadko kiedy sięgają do książek, zwłaszcza polskich autorów. Czytają niezbędne minimum, jeśli to „kultowe" prace współczesnej antropologii: Lćvi-Straussa, Junga, Eliadego. Znajomy mój, filozof, zaczynał egzamin od pytania delikwenta - co czytał? Acha, a jak wygląda ta książka - duża? mała? Kiedy student jawnie się plątał w zeznaniach, słyszał - won. No, może trochę uprzejmiej. Przepraszam za tę dygresję, ale to tylko na marginesie tych skryptów - antologii. Oby zachęcały do czytania pokolenie wychowywane na brykach i telewizji. WYBRANE TEMATY WARSZTATÓW 1. Leszek Kolankiewicz: Antropologia teatru Konwersatorium, prowadzone nieprzerwanie od dziesięciu lat, poświęcone jest klasycz­ nym tematom antropologii teatru: ogólnym i specjalistycznym (rytualnym, artystycznym) technikom ciała, strukturze osoby i strukturze roli (społecznej, teatralnej), interakcjom w teatrze życia codziennego, technikom procedur, rozrywek i gier w interakcjach społecznych, technikom transcendencji (trans, opętanie), scenariuszom rytualnym i drama­ towi literackiemu, różnym modelom teatru (teatr europejski a teatr azjatycki), teatrowi w świecie widowisk, „wielkiemu teatrowi świata", mitom jako „dramatom kosmicznym". Na zajęciach dyskutuje się o wybranych widowiskach i tekstach. Uczestnicy piszą prace seminaryjne i biorą udział w zajęciach praktycznych. 2. Tomasz Burek: Literatura i jej Hteratura Dzieląc się częścią własnych przemyśleń i doświadczeń zebranych na terenie krytyki literackiej proponowałem uczestnikom powrót do tak zwanych prostych pytań i kwestii klasycznych, o których skądinąd wiadomo, że stanowiły i stanowią wieczną kość niezgody między krytykami. Co to jest krytyka? Na czym polega lo zajęcie? Jakich specjalnych uzdolnień, właściwości i umiejętności wymaga? Kim jest krytyk? Jakie funkcje pełni i w jakich występuje rolach? Uprzytomniwszy sobie całą złożoność, problematyczność i różnoznaczność działalności krytycznej, można przystąpić do właściwego zadania. Mianowicie zajmiemy się inwencją i wyobraźnią, ekonomią środków językowych, wyostrzoną świadomością, jasnowidzeniem. Zastanowimy się, w jaki sposób k r y t y k a staje się l i t e r a t u r ą d r u g i e g o s t o p n i a , dziełem zaszczepionym na drugim dziele, twórczością. 3. Henryk Grynberg: Warsztat pisarski W odpowiedzi na konkretne pytania uczestników przedstawiałem swój własny punkt widzenia, ale bez narzucania go, bo twierdzę, że jest tyle warsztatów i metod twórczych, iłu pisarzy, a najistotniejszy jest dla mnie efekt końcowy, to znaczy dobry, interesujący i komunikatywny utwór. Chciałem - na podstawie własnych doświadczeń - dyskutować 0 inspiracji, selekcji materiału, konstrukcji, kompozycji, dzieląc się przy tym pewną „strategią i taktyką" mego warsztatu. Interesowały nas zagadnienia autentyzmu, fikcji 1 literatury dokumentalnej. 4. Roch Sulima: Antropologia codzienności Zajęcia mają charakter warsztatowy i odbywają się głównie w terenie. Przygotowują do lektury znaczeń lokalnego świata, do analizy zjawisk kulturowych w „malej skali": małych wspólnot terytorialnych, etnicznych, wyznanionych czy środowiskowo-zawodowych. Przedmiotem analizy byłaby nie tylko kulturowa przestrzeń zamieszkania, ale również kulturowa przestrzeń turystyki, rekreacji i lak dalej. Możliwa jest więc realizacja programu: „miasteczko", „dzielnica", „gmina", ale także skupienie uwagi na takich fenomenach kulturowych jak „wczasowisko", „działki" i tym podobne. Wchodziłyby tu w grę takie zagadnienia, jak krajobraz a kultura, symbole i wsporniki lokalnej pamięci, lokalna tradycja mówiona i pisana, pozainstytucjonalne struktury życia kulturalnego - ekspresje potoczne, spontaniczne, ale także patologie, świadectwa oddziaływania idei regionalistycznych - instytucje kultury lokalnej a system samorządzowy, sposoby istnienia i ochrony dziedzictwa kulturalnego. 5. Marek Nowakowski: Warsztat pisarski Jak to się dzieje, że młody człowiek zaczyna pisać? Atmosfera czasu, otoczenie, wydarzenia. Mój literacki początek, gdy miałem dwadzieścia dwa lata. Tajemnice słowa pisanego. Jak potrzeba pisania zaczyna drążyć. Poczucie suwerena. Świat zapisany na papierze własnym królestwem. Doświadczenie życiowe i wyobraźnia - dwie siły sprawcze w pisaniu. Ich wzajemne relacje. Pisanie jako przejaw buntu przeciw rzeczywistości. Dno jako najwyższy przejaw doświadczenia. Wpływ lektur. Przypadkowe odkrycia: Podrói do kresu nttcy Cćline'a, Maltę Rilkego, Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy Sergiusza Piasec­ kiego. To mogą być węzły gawęd na początek. Następny lemat do dyskusji: analiza wybranych utworów literackich. Literatura mówiona, gawędziarze, bajczarze. W moim przypadku Benek Kwiaciarz, opowiadacze więzienni, farmazonista Ratuz. 6. Wojciech Dudzik: Polski teatr alternatywny Pojęcie „teatr alternatywny" rozumiane jest szeroko, obejmuje więc nie tylko zjawiska, dla których stworzono niejako tę nazwę na przełomie lat siedemdziesiątych i osiem­ dziesiątych (przykładowo: Teatr Ósmego Dnia, Akademia Ruchu), ale wszyslkie działające poza oficjalnym nurtem polskiego życia teatralnego od lat pięćdziesiątych (STS, Bim-Bom) po czasy współczesne. Teatry te łączy między innymi status pozainslytucjonalny, antyrepertuarowość (zarówno w wyborze materiału literackiego, jak i sposobie działania) oraz mocniejsze osadzenie wszystkich wypowiedzi w kontekście pozateatralnym - od przełamy­ wania rozmaitych tabu po kontestację polityczną. Ważnym celem zajęć będzie zbieranie j opracowywanie materiałów do Słownika polskiego teatru alternatywnego. 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1d8803e546fd2d10f14bb96f5293b5d.pdf 2958a002bb0fcb6018d6e8565a9a52e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4347 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U K • ROK X X V • 1 9 7 1 . NR 3 polska sztuka ludowa �TRESC S t a n i s ł a w Błaszczyk Drzeworyty wielkopolskie 131 Zofia Rozanow Iluminacje r ę k o p i s ó w klasztoru Benedyktynek w S t a n i ą t k a c h z p o ł o w y X V I I Wieku . . . 155 Wystawa i sympozjum polskiej g r a f i k i ludowej w Muzeum Etnograficznym w K r a k o w i e . . 165 K i l k a słów o n i e k t ó r y c h częstochowskich r y s u n ­ kach Adriana Głębockiego 177 Trzy miedzioryty ze z b i o r ó w zjalnego w Sandomierzu 184 Anna Kunczyńska-Iracka Ryszard B r y k o w s k i Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a KRONIKA SUMMARY Muzeum Diece­ 187 OF ARTICLES РЕЗЮМЕ Na okładce: Na stronie 190 192 Kolenda, drzeworyt dawany na k o l ę d ę , 80 X 56 cm. Wł. B i b l . J a g i e l l o ń s k a , K r a k ó w . Fot. S t a n i s ł a w S t ę p n i e w s k i t y t u ł o w e j : Sw. Rozalia, drzeworyt kolor. 45 X 34 cm. M ą c h o cice, pow. Kielce. Fot. St. S t ę p n i e w s k i �INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • R О К XXV • 1 9 7 1 • NR 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , - K R A K Ó W - G D A Ń S K W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n ­ c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek O l ę d z k i , Ksawery P i w o c k i , Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny — Zbigniew Cieślik. U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31Э2 71, w e w n . 20 l u b 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bedff8d5d4731d642f553dca8725bfe2.pdf ef993b5fc5a1338201b6971092e254c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3349 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3138 Title A name given to the resource Wytwórcy ludowi między własnym środowiskiem a "Cepelią" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.9-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Woźniak WYTWÓRCY L U D O W I MIĘDZY WŁASNYM ŚRODOWISKIEM A „CEPELIĄ" Od kilku l a t Ośrodek Badawczo-Rozwojowy „Cepelia" p r o w a d z i n a zlecenie Związku „ C e p e l i a " b a d a n i a terenowe na colu analizę s t a n u wytwórczości regionalnej w w t y m także w środowiskach wytwórczych, zarówno mające wytłumaczeniem ,.Cepelii", 1980—81 twórozych przeprowadzono „Cepelii" w badania kilkunastu sondażowe, wiska do wyrobów w y k o n y w a n y c h n a potrzeby gustów i upodobań kwestionariuszu do estetycznych badań znalazły „Cepełii", jest duża, t e r a z o d października (1980) wsi. W się szczegółowe pytania własnego zajęcia, nowego wzornictwa, udział i n w e n c j i twórczej perspektywy w ś r e d n i o 9 5 0 z l , j a k się w y r o b i n o r m ę t o d o c h o d z i 1 5 % , t o obrus wychodzi dalszego rozwoju sztuki test z ilustracjami, m a ­ jący m . i n . n a c e l u określenie gustów e s t e t y c z n y c h rów. informato­ 1 pilnować gospo­ d a r s t w a . B o więcej b y m straciła w g o s p o d a r s t w i e j a k jest niż n a tym Wiele Prócz kwestionariusza zastosowano przeprowadzano na Kurpiach, w Łowickiem 1 ośrodkach g a r n c a r s k i c h w Ł ą ż k u i M e d y n i . gospodarstwo, t o trzeba z a r o b i ł a " . (3) osób n i e w y r a b i a sobie karty chałupniczej, l u b z niej r e z y g n u j e , b o miesięczna n o r m a nakłada n a n i e z b y t duży obowią­ zek nawet jeśli o d b y w a ubezpieczenia Wywiady premia 1030 zł, a j a k się n i e w y r o b i t o 6 0 0 z l (...). J a k k t o ś p i l n u j e t y l k o h a f t u , t o m o ż n a z a r o b i ć , ale powstawaniu ludowej i t p . 2000 z l . R o d z i n a w y ł ą c z n i e h a f t e m . J a k s i ę n i e z d ą ż y , n o t o się t r a c i . O b r u s 0 początki twórczości, w a r u n k i współpracy z „Cepelią", stosunek do mowa. n o r m ę . N o r m ę w y r o b i ć m o ż n a t y l k o w t e d y , j e ś l i się z a j m u j e zba­ współczesnej t u przyczyna p o m a g a m i w y r o b i ć n o r m ę (...). W z i m i e u d a j e się w y r o b i ć założeniem było określenie s t o s u n k u w y t w ó r c ó w c e p e l i o w s k i c h i i c h środo­ danie choć samo. Lubię robić t e n s a m wzór, b o szybciej idzie. N o r m a ośrodkach w y - których inwencji twórczej, „ J a k mają z a m ó w i e n i e n a o b r u s y t o i p ó l r o k u r o b i się t o związanych j a k i n i e związanych z tą instytucją. W r a m a c h t y c h p r a o w l a ­ tach braku t k w i w a u t o r s t w i e w z o r ó w , o c z y m będzie jeszcze i renty, się t o k o s z t e m zasiłku utraty rodzinnego uprawnień d o d l a dzieci. Jedna z i n f o r m a t o r e k zwracała uwagę n a f a k t , że g d y b y normy elastyczniej miesiące) t o rozmieszczane w czasie (np. na trzy były b y ł o b y łatwiej j e zrealizować, g d y ż zajęcia chałupnicze w m n i e j ­ szym P r a c o w n i k czy twórca? s t o p n i u kolidowałyby O Najczęstszym m o t y w e m rozpoczęcia współpracy z „ C e p e l i ą " była p o t r z e b a z a r o b k u . Przywiązanie d o rękodzieła b y w a różne: znani twórcy pracy, l u d o w i najczęściej natomiast chałupnicy, n i e wyobrażają wykonujący sobie haft czy często twierdzą, że t r z y m a i c h p r z y t e j p r a c y b r a k wyboru zajęcia przywiązane l u b brak innych umiejętności. d o swojego rękodzieła stwierdzają innej tkaniny możliwości Nawet osoby zdecydowanie: „ J a k b y n i e płacili z a t o , t o n a p e w n o b y ustało. D l a siebie ludzie tego (w t y m w y p a d k u wycinanek) n i e robią, b o i n n e ś c i a n y t e r a z są. A t o i d z i e t a k g d z i e ś p o c z t y , s t o ł ó w k i , tam różne państwowe instytucje są u d e k o r o w a n e (...) g d y b y t a m n i e szło, t o w ą t p i ę c z y coś b y o c a l a ł o " . Najczęściej wygoda dzieci. podkreślana jest w wypowiedziach informatorów łączenia p r a c y chałupniczej z w y c h o w y w a n i e m Często w t y m okresie współpracę, szukając młode kontaktu kobiety małych decydują się n a ze s p ó ł d z i e l n i ą p r z e z o s o b y j u ż współpracujące. oharakterze decydują na także i z pracami motywacjach warunki bytowe K u r p i a c h n p . każda gospodarczymi. z „Cepelią'' w poszczególnych regionach, możliwość współpracy zarobku nadprogramowego j e s t w y k o r z y s t y w a n a i stąd w y t w ó r c y często narzekają małe zamówienia (np. wycinanek). Kierownictwo n a zbyt spółdzielni tłumacząc się s ł a b y m z b y t e m , r e g u l u j e n a p ł y w w y r o b ó w , wiająo j e co d r u g i miesiąc, żeby „każdemu t a k ż e , częściej niż w i n n y c h r e g i o n a c h zama- dać z a r o b i ć " . T u zdarzają się p r z y p a d k i zawiści w s t o s u n k u d o i n n y c h osób, pomówienia o k u m o t e r s t w o . W Łowickiem z k o l e i , p r a c a nakładcza często t r a k t o w a n a j e s t s e z o n o w o , t z n . d o p ó k i są m a ł e d z i e c i , w y m a g a j ą c e wania w domu, potem odchodzi g o s p o d a r s k i c h , k t ó r e dają się d o p r a c większe d o c h o d y . przeby­ warzywniczych, I n n a sytuacja jest w ośrodkach g a r n c a r s k i c h w Ł ą ż k u i M e d y n i . Ośrodek w Ł ą ż k u , liczący p r z e d wojną 36 g a r n c a r z y , obecnie m a i c h 12. N i e wszysoy garnoarze pracujący w Ł ą ż k u nałożą d o spółdzielni. K i l k u z n i c h odeszło p o rozwiązaniu spółdzielni w Janowie w 1962 r o k u i n i e k o n i e c z n i e zyskało n a t y m f i n a n s o w o , ale d o spółdzielni n i e ohcą p o w r ó o i ć . S p r a w a d o dziś n u r t u j e ś r o d o w i s k o i j e s t a k t u a l n a W ś r ó d osób, z k t ó r y m i p r z e p r o w a d z a n o w y w i a d y , żadna n i e także d l a garncarzy, którzy pozostali członkami „Cepelii": była p r z y u c z o n a d o z a w o d u w spółdzielni. Z rozmów n a t o m i a s t „Jeszcze „Cepelia" była w L u b l i n i e j a k m y zawiązywali wynikało, spółdzielnię. T o m ó w i l i : artyści, artyści l u d o w i ! Przyszło większe, że umiejętności informatorów niż i c h w y k o r z y s t y w a n i e z tkaczek z Surowego w przez przeszłości spółdzielnię. były Jedna teraz szukać, j a k j a d o t e j e m e r y t u r y potrzebuję, żeby w młodości tkała „ k a m e l ę , w cztery cepy, wcześniej pójść, t o n i e m a n i k t ó r e g o . W L u b l i n i e , w „ C e p e ­ d y w a n y w k w i a t k i w o s i e m c e p ó w " a d l a „ C e p e l i i " robiła szma- l i i " mają cały s u f i t w y ł o ż o n y m o i m i g a r n k a m i , a w papie­ c i a k i ; o s t a t n i o p o m a g a s y n o w i pleść m a t y słomiane. N i e nauczyła n i k o g o w y k o n y w a n i a t k a n i n . W y c i n a n k a r k i , wspominając dawniejsze wzory wymieniają tyczne, rodzajowe, drzwiami podobne k o n i e z bryczką r a c h n i e i s t n i e j e człowiek... 11 l a t pracowałem w J a n o w i e swoje w l a t a c h 1 9 5 1 — 1 9 6 2 . Ośmiu najlepszych g a r n c a r z y wiele i c h rodzajów, w t y m t e m a ­ do spotykanych w muzeach: (...) n a ścianach l e l u j e prze­ nieśli d o Leżajska. A p a p i e r y zginęły i t e l a t a n i e liczą się „nad do e m e r y t u r y . N a w e t (1)", „przy s p r a w a sądowa była i n i c n i e udało się z a ł a t w i ć . " ( 5 ) ołtarzykach aniołki i krzyż... I p a w i e robiłam, jeszcze d o W a r ­ szawy" miary ( 2 ) . D l a spółdzielni w y c i n a n k a r k i robią i rodzaje, specjalizując się z a z w y c z a j w określone w y ­ W k i l k u jeszcze w y w i a d a c h z g a r n c a r z a m i w różnych ośrod­ powtarzających k a c h ( M e d y n i a , Ł ą ż e k , B o l i m ó w ) p o w t a r z a się ż a l i z n i e c h ę o e n i e za z b y t f o r m a l i s t y c z n e t r a k t o w a n i e d o r o b k u z a w o d o w e g o , p r z y się t y p a c h . Niopełne (a szczególnie wyrobienia i wykorzystanie premię. w hafcie) normy umiejętnośoi wiąże miesięcznej, Konieczność w wielu się z a z w y c z a j z warunkującej wyrobienia normy jest dziedzinach koniecznością ubezpieczenie tak trudnych współpracujący warunków warunkach pracy. Wszyscy garncarze, z „ C e p e l i ą " j a k i i n n i podkreślają pracy i stosunkowo niskie zarówno szkodliwość zarobki: najczęstszym , . D a w n i e j się n a w o t p o l e w y t ł u k ł o . . . T e r a z b y n i k t t e g o n i e u s p r a w i e d l i w i e n i e m uproszczeń i u j e d n o l i c e n i a w z o r ó w , a takŻ9 choiał r o b i ć ; g d z i e m ł o d e g o człowieka w z i ą ć , ż e b y o n t o 9 �II. 1. W y c i n a n k a wielobarwna, chciał tłuc i t a k p r a c o w a ć , r / . u o i l b y t o w c h o r o b ę i poszedł o d t e g o (...) Niechby i T u z a r o b i 7 — 8 t y s . miesięcznie z 10 t y s . w y s z ł o , pracują. T r z e b a ale i żona produkcji. i dzieci, To nie jest zla rzecz (garncarstwo) tylko to uehlapanie w stale. Niecb na gurncarzy Bo to wszystko ośrodek w wodzie, długo nie ręce stale będzie. Bo wodzie jakie blade w- w o d z i e t u zarobi fi—7 nienajlepsze wywołują prestiżu, s t o s u n k i z ..Cepelią", u garncarzy przekonanie, ani perspektyw b r a k bodźców że ich zawód jest od Na konieczność zbyt zwracały n i e wiedziała c z y spółdzielnia o r g a n i z u j e jakieś k o n k u r s y , w k t ó ­ do pracy nie m a a n i współpracy: dostawcy zlecone przez spółdzielnię. P r a w d o p o d o b n i e p r a k t y k a t a w i ą ż e się z b r a k i e m w i a r y w „ u t r z y ­ się j e d n a k , ż e p r z e z wzoru k w a l i f i k a c y j n y c h , stąd n i e p r ó b o w a ł a p r z e d s t a w i ć s w o i c h w z o r ó w , r y c h mogłaby wziąć udział z własnymi pomysłami, n i e k o n t a k t o ­ wała się z nadzorem Konkretnym etnograficznym kontaktem ze w sprawach spółdzielnią wzornictwa. pozostaje kontrola r y z u j ą i n f o r m a t o r k i s w o j e s t o s u n k i ze s p ó ł d z i e l n i ą , c o n i e o z n a c z a , że t e n k o n t a k t n i c i s t n i e j e , l e c z p r a w d o p o d o b n i e n i e j e s t n a l e ż y c i e uświadomiony Wydaje odtwarzania Ten nim m a n i e czystości s t y l u r e g i o n a l n e g o " dokładnego jakości i o d b i o r u surowców oraz wypłata należności. T a k c h a r a k t e ­ formy wzory miało w z o r n i c t w a , c z y też własno p o m y s ł y : „ P a n i , n i e w o l n o n a m n i c natomiast mają zza g r a n i c y , t o n i e j e d n o k r o t n i e uwagę h a f c i a r k i i t k a c z k i , p y t a n e o urozmaicenie do s k u p u wykonują w y r o b y według własnych wzorów, chałupniey najczęściej ludzie Łowickiej". tysięcy, (...) rozwoju. za.zwyczaj bo to przyjeżdżali z m i e n i a ć ! " Większość nie zdawała sobie s p r a w y z i s t n i e n i a k o m i s j i A u t o r s t w o wzorów- w y r o b ó w p r o d u k o w a n y c h d l a . . C e p e l i i " uzależnione robić, ze „ S z t u k i są. a p ó j d z i e d o h u t y i z a r o b i 12 t y s i ę c y s a m b e z r o d z i n y . " (o) Te być wszysey p a l i ć c z t e r d z i e ś c i p a r ę g o d z i n (...) pan popatrzy naszych łowickie przez wiejskich formalne wytwórców. traktowanie wzor­ można przez wytwórców wykorzystaniem Z można wśród asortyment którzy nie wiedzą, czego po spotkać się oczekiwać. tkaczek, i zalecana i n w e n c j i twórczej choć zazwyczaj częściej ogranicza je określony kolorystyka: n i c t w a z a t r a c a się n o w e w a r t o ś c i , m o ż l i w o ś c i u j a w n i e n i a i n w e n c j i „ T o wszystko twórczej. T a k p r z y n a j m n i e j można wnioskować z rozmów z w y ­ D a w a l i w-ełny, j a k i e b y ł y w e ł n y , z t e g o się r o b i ł o . . . twórcami, częściej m i a ł y p o m a r a ń c z i c z e r w o n y i z i e l o n y , c z a s e m n i e ­ będących połączonych z obserwacją częstej k o p a l n i ą i c h wcześniejszych prac, wzorów. „ P r z e d przystąpieniem moja moda. W „Sztuce" nie dawali mody. Naj­ b i e s k i , a l e m a ł o . I t o się ł ą c z y ł o : z i e l o n a z p o m a r a ń c z e m , do spółdzielni haftowałam korali­ czarne z c z e r w o n y m , zielonym,. Te zestawy impasowały, b o robilo(...) t o t a k i e d a w n o z e s t a w y , bo teraz... j a k b y była s i w a z czer­ J a k zaczęłam jeździć do ,. S z t u k i Ł o w i c k i e j " t o n a początku woną t o p o m o j e m u b y było ładniejsze. A l e p o j e i c h t o k a m i na, a k s a m i c i e i m u l i n ą , z g ł o w y się w s z y s t k o robila,m to już swoje wzory założyli tę i więcej, a później i dostawałam wolno do maja. (chałupniczą) A od maja więcej s p r o w a d z i ł i p a n i ą , co już r o b i wzory gotowe. Wzory są na papierze do t r o c h ę się n u d z i r o b i ć j e d e n w z ó r , m a się c h ę ć coś o d m i e n i ć . nie stycznia i t a k już wzory k a l k o w a n i a (...) od kartę Niektóre t o można n a m nie, z m i e n i a ć " , b y odmienić, ale (o) ... t a k i e . . . c z y s t o podobały to łowickie. T a k i c h nio dawali. Ja takie odcieni j a k mnie kraty t o r o b i ł a m w w o j n ę , t y l k o że d r o b n i e j s z e . " się siwo-czerwone (6) O c h a r a k t e r z e w y r o b ó w często d e c y d u j e także wielkość i r o d z a j za­ mówienia : „Spółdzielnia i zamawiając wielkość. B r i s t o l wycinanki określa do n a k l e j a n i a jest j e d n a k o w y . kształt Mówią I n f o r m a t o r k a brała udział w k i l k u w y s t a w a c h ( g d z i e pokazywała, ta,k. j a k jest swoje wzor\ ) i w k i e r m a s z a c h , o r g a n i z o w a n y c h przez spółdzielnię, lego i l e u ' o , j a к jest z a m ó w i e n i e . P t a k i , k o g u t y , t o n a n i e na mus zrobi 10 których haftowała wzory zc spóklziehii; „nie wolno by-lo zapotrzebowanie: s t o duż\-ch p t a k ó w , sto f o r m a , b o w s z y s t k i e k o g u t y j a k s t o , t o muszą �I być n a j e d e n r o z m i a r i n i e m a c u d ó w ! B o w s z y s t k i e i d ą jeden rozmiar. Wyrysować trzeba formy, wyciąć, przy­ czepić s z p i l k a m i d o p a p i e r u i w y c i ą ć ' ' (1) „ N i e r a z , j a k i m się w z ó r s p o d o b a t o chcą dużo t e g o . O , i l e ! O . k o c h a n a ! N i e r a z j a k się t o j e d n o i t o s a m o r o b i , t o t r z e b a o d r y s o w ^ ć , b o n i e r a z się p o m y l i , z a p o m n i się i t r z a p ó ź i i c j rymować, ż e b y t a k i e s a m o b y ł o d o b r e , t a s a m a wielkość... Ale n a j ­ l e p i e j i d z i e t a r o b o t a , j a k się r o b i t a k o d n ; z u . A j a k t o s a m o , t o t a k j a k f a b r y c z n e , t o z b r z y d n i e i j u ż się p ó ź n i e j chęci n i e m a . " (4) Trzeba p o d k r e ś l i ć , ż e w t y c h w y p a d k a c h , k i e d y jest !.l;,dzioj y większy n a c i s k n a p o b u d z e n i e i n w e n c j i twórczej, działanie t a k i e j e s t p r z y j m o w a n e z z a d o w o l e n i e m p r z e z ivyt\vóvi:ó\v i jest ź^ódk-in s a t y s f a k c j i i d u m y z własnych osiągnięć t w órezyeh : ,,Mody wymyślam sama(...) m n i e t o zawsze pochwalili. Robiło n a s cztery(...) t o m n i e najlepiej o h w : J i h , że n a j ­ ładniejszy t o w a r r o b i ę , najlepiej odrzucali, ... z n a c z y , było kilka żo jakoś domodzony. dobrze Nigdy nie robię" (0), „Nas w t e j „ K u r p i a n e e " , n o i n i e było chętnych, ż e b y t o k t ó r a w z i ę ł a . B y l t a k i p r e z e s Ś l ą z a k ( t o był b a r d z o d o b r y człowiek i wszyscy I p o n i m płukali j a k odchodził). m ó w i ł : która z pań weźmie pierwszy i ze s w e j głowy zrobi to r a z . A j a miałam chore dziecko. A l e o n prosił: P a n i t o w e ź m i e , p a n i t o n a p e w n o z r o b i . N o i j a (...) z r o b i ­ ł a m t e c h u s t k i . Z a n i o s ł a m t o i n i e m ó g ł m i się z a t o c h u s t k i wydziękować. N o i później I tam „Kurpiance"... D u ż o w za t o zostałam te chustki dalej... i twórcą jest mogą wymyśliłam i i wszystkie i chustki s t a r a m się c o r a z wykonanych mają prostu t y l k o dwie. Ale j a n i c być... Ja wtedy robiłam... Tale to zostałam wzory (twórcą) dalej, żeby t o było j a k najwięcej t e j roboty i j a k najlepsza." Reasumując — wszystkie po n a w s i chytrośoi, za­ zdroszczą, b o nas (twórców) jest chytruję, robiły ludowym (7) n a o s t a t e c z n y k s z t a ł t i c h a r a k t e r wyrobów, przez wytwórcę dla ,,Cepelii" zasadniczy wpływ takie czynniki j a k : 1 A u t o r s t w o wzorów strzeganie 2 Brak i mniej l u b bardziej wierności czasu rygorystyczne prze­ wzornictwa; n a projektowanie ze względu na konieczność w y k o n a n i a n o r m y (potrącenia p r e m i i ) ; 3 Istnienie l u b b r a k bodźców do wykazywania i n w e n c j i twór­ czej; 4 Określone w zamówieniach rodzaje, ilość i wielkość wyro­ bów; 5 Rodzaj surowców. C z y n n i k i t e w sumie wpływają n i e k o r z y s t n i e n a możliwości r o z w o j u w y t w ó r c z o ś c i w i e j s k i e j w r a m a c h „ C e p e l i i " , zniekształca­ jąc j e j r z e c z y w i s t y Wydawać obraz. b y się m o g ł o , ż e s k u t e c z n y m r o z w i ą z a n i e m p r o b l e m u jest udział w k o n k u r s a c h , o r g a n i z o w a n y c h przez tego różne i n s t y t u c j o z udziałem „ C e p e l i i " . Jest t o j e d n a k , j a k potwierdziły także i n n e źródła i obserwacje, rozwiązanie połowiczne i dające z b y t małe e f e k t y w porównaniu z wysiłkiem i nakładami n a t e n co! poniesionymi. „Artystyczne Pomijam 2 Rękodzieło w t y m miejscu konkursy typu W s i " , których r e g u l a m i n n i e p r z e w i ­ d y w a ł udziału w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „ C e p e l i i " (chociaż w p r a k t y c e czasem miało t o miejsce). Zazwyczaj wszystkie konkursy, czy t o t e m a t y c z n e , c z y r e g i o n a l n e o d b y w a ł y się z u d z i a ł e m „ C e p e l i i " , n i e m n i e j j e d n a k , p o r o z m o w a c h z w y t w ó r c a m i o d n o s i się wrażenie, że udział w produkcyjną. konkursach niewiele Wykonawcy prac ma wspólnego konkursowych, z praktyką często n a g r o d z o n y c h , „ n a codzień" wykonują t e same seryjne często p r o j e k t o w a n e rzystują w pełni przez efektów inne osoby. konkursów. Spółdzielnie Imprezy nawet wyroby, nie wyko­ konkursowe obejmują z b y t wąski krąg osób, najczęściej biorą w n i c h udział z n a n i już t w ó r c y , r e g u l a m i n y i r e k l a m a n i e docierają d o wszyst kich współpracowników Zbyt „Cepelii". m a ł o u w a g i p r z y w i ą z u j e się d o k o n k u r s ó w n y c h spółdzielni, w których współpracownicy m o g l i b y wewnętrz­ zaprezen- cepełiowska 11 �towaó swoje •stare możliwości twórcze, pomysły a d a p t a c j i , wzory klimat z rodzinnych współzawodnictwa. i zachowaniach kufrów, Metoda stwarzając t a , sądząc informatorów, może dać dobre odświeżyć jednocześnie po reakcjach wytwórców wyroby, czy jest bezpośredni kontakt — a ich wykonawcami. Komisje kwalifikacyjne — wyrażają między inwencji oceniającymi docierają wobec ocen do wykonawców. wykonawcy Konieczność przyczyniłaby się rzadko uzasadnienia do wyrobów barwach o t y l e i s t o t n e , że t r a d y c y j n y ludowego był w bezpośrednim wytwórca wiejski odbiorca kontakcie pracuje treści zupełnie kilka i kierownictwa zdobienie punkty wyrobów odniesienia czuje n i e p o d o b a ł się stonowanych, ,,za.mazany", „zajęco ciemnych kolory"). w formie, mało realistyczne uznania wśród mieszkańców l a t t e m u zrezygnował Głogow­ ze w s p ó ł p r a c y z „Ce­ środowiska „Cepelii": ś r o d o w i s k u , k t ó r e g o o p i n i e i g u s t y są m u z n a n e , a l e rozbieżne o przykładem rozbieżności gustów środowis­ „Wprowadziłem w swoim mając powodzeniem p e l i ą " , o r a z r e a k c j a n a jego działalność m i e j s c o w e g o komplety że gobelin n i e znajdują Najjaskrawszym nadal zagubiony, j a k b y zawieszony skomplikowanym k o w y c h jest wypowiedź jednego z garncarzy z M e d y n i uznanie. „Cepelii", o wsi. wyrażał t a k z n a c z n i e różnią się o d gustów o b e c n y c h o d b i o r c ó w dywany Przedmioty sztuki schematyczne w dokonywał n a miejscu w y b o r u , krytykował l u b Obecnie albo artystyczny („zapa,prałki", skiej, który rękodzieła z wykonawcą, zdecydowanie oceny zobiektywizowania wyrobów. Jest t o zagadnienie kolorów) w t e ś c i e d o t y c z a c j ' m t k a c t w a c i e s z y ł się k i l i m „ d w o r s k i " w k o l o ­ Czy t o k o n k u r s o w e , różne u w a g i k r y t y c z n e , p r z y j ­ mując l u b odrzucając wzór. O p i n i e t e i i c h u z a s a d n i e n i e (12—14 w z o r z e : w prątki l u b dwuosnowowe. Największym r o w e k w i a t y i d y w a n białostocki d w u o s n o w o w y ; rezultaty. J e d n y m z Warunków k o n i e c z n y c h d l a p o b u d z e n i a pasiaki dużo nowych wzorów do „Cepelii" d o k a w y , d o wódki, talerze, k o g u t y rozmaite takie w p r o wadziłem... no, to „ C e p e l i i " , a t e r a z t o całkiem, i n n a , d r o g a . B o t a m t o się tylko w próżni. P r z y b i e r a t o oczywiście t a k i e t r a d y c y j n e , n a przykład — walczące, malowanie: do były ząbki, k r o p k i . . . N i e m o g ł e m t a k robić ( j a k chciałem) b o przeszka­ różne f o r m y . O d ciągłych poszukiwań, prób „przypodobania s i ę " d z a l i , g a d a l i , że t o n i e jest l u d o w e , t o n i e robić(...). N a nowemu odbiorcy przykład t e n w a z o n , miałem w K a z i m i e r z u . T o przyszedł twórczych, rów. do i ciągłych rozczarowań u jednostek bezmyślnego kopiowania bardziej powierzonych wzo­ jakiś p l a s t y k , t o kazał zdjąć i zabrać, n i c pokazywać, a l u d z i e t a k się z a c h w y c a l i ! J a t e g o n i e u z n a j ę . . . b o j a 3 u z n a j ę , ż e t o j e s t l u d o w e , c o k t o ś t a k i z r o b i , c o się n i e u c z y ł (...) Już koniec z „ C e p e l i ą " . Z a p i s a ł e m się d o r z e ­ m i e ś l n i k a . J u ż p o . . . a r t y ś c i e , j a k e m się w y p i s a ł z , , C e p e l i i " M o d a i u p o d o b a n i a środowiska w i e j s k i e g o a s t y l „ c e p e l i o w s k i " (...) B a r d z i e j się p o d o b a j ą n a w s i t e m o j e w y r o b y . U n i c h (garncarzy Truizmem jest twierdzenie, środowiska wiejskiego że upodobania r ó ż n i ą się z a s a d n i c z o odbioroów t z w . rękodzieła ludowego. W Tu o d gustów m i e j s k i c h współpracujących z „Cepelią") C h y b a się znudziło ( t a m t o ) , t o coś n o w e g o j e s t . . . N a w e t garncarze kupują u m n i e . B o t a m gdzieś jedzie, działaniu p r a k t y c z n y m n i e kupują. j a k ktoś jest t o t y l k o d o n a s przyjeżdża. estetyczne gdzieś n a wesele, j e d n a k , c z ę s t o n i e d o c e n i a s i ę t e g o f a k t u i s t ą d b i o r ą się r o z c z a r o ­ c z y jakiś p r e z e n t chce d a ć t o o n sam, k u p u j e . I n n i g a r n ­ w a n i a zarówno oceniających prace k o n k u r s o w e c z y n o w e carze wzor­ i n i c t w o , j a k i i c h autorów. Z a g a d n i e n i u t e m u , p o r u s z a n e m u już zresztą w l i t e r a t u r z e , poświęcone będzie odrębne opracowanie kupują robią (...) u rzemieślników w sklepie moje wyroby odbitki. Dobrze, żeby n i e zaginęły t e starożytne... T o są A n n y M i l e w s k i e j . T u chciałabym j e d y n i e zwrócić uwagę n a d w a bardzo zasadnicze stały, n i e r a z t a k i e z a k u r z o n o i n i k t się o t o n i e z a p y t a ł . c z y n n i k i , kształtujące charakter współczesnej w y ­ ładne wzory, n o ale... j a k robiłem dzbanki, to twórczości w i e j s k i e j i rzutujące n a s t o s u n e k środowiska w i e j s k i e ­ Dopiero go d o w y r o b ó w „ C e p e l i i " , a m i a n o w i c i e estetykę wiejską i m o - t e d z b a n y zabrał. Szukałem czegoś, ż e b y t o szło... T e r a z dę. jakiś o k u l i s t a przyjechał już i m i a s t o Przedmiot, Pomysł u w a ż a n y p r z e z m i e s z k a ń c ó w w s i za p i ę k n y , z a naszego d z i e ł o s z t u k i , p o w i n n y c e c h o w a ć : a) p r o c j ' z j a w y k o n a n i a , b ) r e a ­ „jego lizm, miejscowej a nawet n a t u r a l i z m , c) bogactwo kolorystyki. w y r ó b m u s i posiadać chociaż jedną z tych jest Ładny i cech. był n a tyle zdecydowanie kierownictwo spółdzielni. profilu I t a k do n ó w p o k i l k a s e t z ł o t y c h k a ż d y . W ślad z a k i e r o w n i c t w e m bądź z trudności ludo­ spółdzielni surowco­ pokoju, w y c h i t p . b ą d ź z chęci z a d o w o l e n i a n o w e g o o d b i o r c y . C h a r a k t e r y s ­ z t y c z n a jest wypowiedź jednej z w y c i n a n k a r e k łowickich: „Moje Bo dawniejsze t o więcej takie z haftowanych Czy ze s w o j e g o kwiatów, to wej jednostek, A później, j a k robiłam do „Sztuki może t o , że trzeba inne robić Łowickiej" wycinanki, podobne do może który udekorowali jego wnętrze związanych monstrualnymi wałka z t a k s i l n y m oddziaływaniem m o d y kwiat! już t a k podpatrzyłam garncarze, ceramik, w sprawach wazo­ nim żywych, środowisko­ n i e będzie walką z w i a t r a k a m i ? C z y należy hamować wisko zrozumiałam to za cenę odchodzenia l u b porzucania pokierować? Wyroby z „Cepelii" z a w o d u ? C z y też raczej D o zagadnienia t e g o jeszcze zja­ najzdolniejszych rozsądnie powrócę. rękodzielnicze n a w s i tracą s w e f u n k c j e użytkowo ale żeby n i e ż y w e były. Ż e t o łatwiej wycinać t a k i p o d o b n y i do ż y w e g o , a lepiej żeby n i e b y ł p o d o b n y . . . o, żeby wyciąć samą, co w środowisku m i e j s k i m , t z n . dekoracyjną i prestiżową. z p a p i e r u , a l e n i e t a k i j a k ż y w y . I m n i e j p r a c y i ładniej Można zaobserwować, że t e w y r o b y , które n i e zmieniły w y g l ą d a . T a k wystylizować... i t a k uprzytornniło b a n a w n i e w i e l k i m też s t o p n i u zmieniły f o r m y , n p . kosze, p o j e m n i k i , taką p o p r o s t u czystą łowicką może...". A d l a siebie: zaczynają chodniki pełnić w szmaciane, większej niektóre niż dotychczas rodzaje naczyń mierze przodmioty sobie i prestiżowe p o w i n n y odpowiadać k a n o n o m piękna jedną różę, drugą różę, t a k i e starodawne... T a k , że h a f t t o m u s i b y ć d o żywych kwiatów p o d o b n y " . (4). funkcjonującym kolorowej przede wszystkim n a w s i (precyzja, funkcji, funkcje dekoracyjne powszechnie skomplikowanie, kolor, natu­ ralizm) . Dążenie d o u r o z m a i c e n i a k o l o r y s t y k i p r z e j a w i a się w u p o d o ­ do pełniące rolę tę i t p . Natomiast „ t a k i sobie w z ó r w y r y s o w a ł a m n a chustkę. T a k umyśliłam m n i e się z d a j e , baniu pracą m y ś l a ł a m , ż e j a k się h a f t u j e , t o m i się z d a w a ł o , ż e t o j e s t to brygadzista do którego przychodzą kilka p r a c a m i . " (9) w y c i n a n k i r ó ż n i ł y się o d d z i s i e j s z y c h . j a k j a robiłam o d małych l a t , t a k sama (rozumu), poszedł zakupiono u niego dekoracji d l a początkowego w i e l u twórców spółdzielni od się n i e t y l k o o b c y , a l e wnętrz o k r e s u twórczości biura (8) chwytliwy, że: odbiegającymi c e r a m i k i zachwycają dopiero Dążenie d o osiągnięcia tego ideału piękna c h a r a k t e r y s t y c z n e w y c h . Późniejsze z m i a n y wypływają rzeźby, obrazów, „łowickich r n o d n y o h n p . n a K u r p i a c h . P r e f e r u j e się t u a l b o b a r d z o 12 i i wieś, t o o n i już t a k i o bierą". garncarza pracami nasze z Warszawy pasiaków" kolorowe Najistotniejszym jednak elemontem obyczaju, o akceptacji jakiegoś p r z e d m i o t u , jest moda. decydującym Chęć nadążenia za modą silniejsza jest o d osobistych gustów. Posiadanie tego �I I . 4 . Współczesne, a d a p t a c j a łowickiego haftu k o r a l i k a m i n a aksamicie co m o d n e , j e s t sprawą p r e s t i ż o w ą i n a w e t o b i e k t y w n a o c e n a n p . kupiła, d r u g a zobaczyła i już, żeby k o t e k b y ł ! J a k zoba­ jakiegoś czyła j e d n a u d r u g i e j t o w s z y s t k i e t o k o t k i ! A j a k znowuż elementu zostawieniu w w y s t r o j u wnętrza n i e decyduje m i e s z k a n i u jeżeli został uznany o jego p o ­ za niektóre brały niemodny. t u w y c i n a n k i ode mnie, ojej, to i mnie Doskonałą ilustracją t e g o z a g a d n i e n i a j e s t z a n o t o w a n a dyskusja Zosia zrób, i m n i e zrób! N o i znów kupowały, b o znowuż małżeństwa gustach: i m się t o j a k o ś z a c h ę c i ł o i t o t a k i j a k i ś u r o k . T a k a kurpiowskich wycinankarzy o modzie i chcą m i e ć p o d o b n i e . B o k i e d y ś t o n i e szło t e g o s p r z e d a ć , a t e r a z t o i l e się z r o b i , murowane, to w y r z u c a j ą n a b e r k . B o m a j ą n a t o . Spieniężyli się, d o r o b i l i się sprzeda. Mąż: N i e dlatego. Ci co wycinają G y b y ś miała pokój, t a k i e , o... n a p o k a z . przyjeżdżają. teraz Jak są. (...) jeden przewala N a pokaz t o są, j a k g o ś c i e J a k b y n i e płacili za t o , t o n a p e w n o ustało. D l a siebie l u d z i e tego n i e robią, b o i n n e Teraz segment, n a w s i ludzie by ściany t a k n i e upiększają. t o d r u g i jeszcze h y z i c j t a m szuka, Jedna zresztą t e szafy już jakoś inaczej, n i e t a k j a k d a w n i e j . . . pieniądze Łowickiego bardzo, bo d u m n a jest ja widzę.." z nowego bez w y b o r u , b o t a k i e były (4) regału w sklepie), bo j e s t t e r a z m e b l o w a n i e t r a d y c y j n e , b o l u d z i e w s t y d z ą się s t a r y c h mebli. Wymagania stawiane przez mieszkańców w s i p r z e d m i o t o m pełnić odzwierciedlenie Mąż: Słomy takiej nic m a ! segmenty, teraz n i k t j e j n i e z a r z u c i , że jest b i e d n a . Rzadkością, j a k m ó w i , mającym się w s t y d z ą ! te już wieś z a n i k a , b o d o m y urządzone, rządzą z mieszkanek (kupionego p o m i a s t a c h , t o n i e p o w i e s i k i e r c a , c o , będzie miał inaczej ? C h y b a młodzi Wypracują t o mają. Ż o n a : N o , n i e . W p r y w a t n y c h m i e s z k a n i a c h nie w i d z i a ł a m , tylko się, t o b y ś zrobiła. inaczej A teraz moda, Ż o n a : „ C z a s e m jeszcze l u d z i e mają upiększone, ale n i e t a k . funkcje dekoracyjne i prestiżowe znajdują w i c hstosunku do wyrobów „Cepelii". Z kry­ tycznymi uwagami l u d z i e b y znaleźli słomę! T o już w y c h o d z i z m o d y . A l e , malowana rzeźba, przepraszam! l u b niesolidnie w y k o n a n e t k a n i n y , i t o zarówno wśród mieszkań­ Żona: Żeby t o było t a k i e p o k u p n e , j a k te segmenty Była synowa ze Śląska, mówiła, to że t o k u r p i o w s k i e t a k i e t r a d y c y j n e r z e c z y t a k się t a m r o z p o w ­ szechniły, że p o p r o s t u t a k i e cóś m i e ć , to w s z y s c y ców w s i , j a k i s a m y c h przy­ c h o d z ą o g l ą d a ć i t o j e s t w i e l k i e c ó ś ! B o już i n n o r z e c z y spotykają surowe W sklepach się z a z w y c z a j meble, p r y m i t y w n a , nie­ schematyczny haft, proste, wytwórców. „Cepelii" kupuje się n i e k i e d y prezenty d l a k r e w n y c h zza granicy, n a i m i e n i n y — zazwyczaj n a r z u t y , h a f t y , nowoczesno mają, a tego n i c mają. T o w m i a s t a c h . U n a s najczęściej t e o s k o m p l i k o w a n y m w z o r z e , ł u b b a r d z o n a r a z i e n i e j e s t t a k p o w a ż a n a , , bo u n a s t o się j u ż p r z y - których n i e można zamówić n a miejscu. Żaden z t a r l o . " (1) n i e posiadał w d o m u p r z e d m i o t u z a k u p i o n e g o przez siebie w „ C e ­ I n n ą ilustracją m e c h a n i z m u f u n k c j o n o w a n i a m o d y wypowiedź jednej n a w s i jest „ t e r a z , j a k się Cofnąć 1 0 l a t t e m u , t o z a w s z e b y ł y Znaczy malowane w p e l i i " , choć o g ó l n i k o w o s t w i e r d z a l i , ż e o w s z e m , p o d o b a ł y i m się wyroby, z w y c i n a n k a r e k z łowickiego: desenie. m i e s z k a n i u i t e w y c i n a n k i jakoś kolorowe, informatorów ktoś chce u ale można samemu zrobić, albo „za drogie". mieć w d o m u nową tkaninę, z a m a w i a miejscowej tkaczki, z własnego surowca, ją Jeżeli zazwyczaj polegając na jej kotka kupić, guście w s p r a w i e d o b o r u k o l o r u i w z o r u , „ b o z r o b i taką j a k nasza przybić. B o t o chodził ktoś p o wsi, sprzedawał. Jedna tu moda im nie p a s o w a ł y . Tylko wolały jakiegoś jest". 13 �I I . 5. K o m p l e t Z uwagami d o a l k o h o l u , o r n a m e n t p l a s t y c z n y , w y s . b a ń k i 23 c m , w y k . J a n K o t , M e d y n i a woj. rzeszowskie krytycznymi spotykały się wyroby w Łowickiem, gdzie prestiżowy ('barakier wyrobów jest wyraźniej niają widoczny. np. lalki łowickie I n f o r m a t o r k i bardzo wykonano L a l k i w m i e s z k a n i u łowickim odgrywają oyjno-prestiżową. Większość dla poważną trudniejsze — oce­ na rzeźbach, na przez dzień go nie wykonał, trzeba Ale lalkę chcąc lepszą robotę zrobić, to czym drewno t y m najlepiej ją s a m a l u b z a m a w i a d l a n i e j u b r a n k o u m i e j s c o w y c h s p e c j a l i s t e k - twarde drewno, a rzeźby to z lipowego..." -tkaezek i hafciarek. stroju: Strój lalki musi i m szersza, być dokładną bardziej miniaturą rozłożysta spódnica, „Cepelii" wywiera silno piętno na wykonują wyroby, inne odpe- powiadające jest wyrażają swojo dzieł, nie współpracujący /. „ C e p e l i ą " otwarcie lokeow~ażonie dla, „ w y r o b n i k ó w ' " . . C e p e l i i " i i ^ h odpowiadających wymaganiom estetycznym wsi. zbyt w Kazimierzu ja, u i e l u b i szmata, wszystkie oceną ze „ C e p e l i i " stoją i potrzebami środowiska, „Cepelii" sposób wielkiej zarobko­ twórcz3'ch. sprzeczności wytwórcy często r e ­ współpracy. t a k i c h . M u s i być 1 toż m u s i były potrzeby jako w zbyt zygnują wygładzono, ja,k jest na wyłącznie Jeżeli w y m a g a n i a żeby t a k nie dokończyć r o b o t y . W rzeźby j a k b y obszozerbarie, Produkoja traktowana tej własnych potrzeb z własną widzi;Jem gustom. dla wania, a n i e możliwość realizacji „ J a n i e lubię t a k i c h l u d o w y c h robić. K i e w y t r z y m a ł a b y m , Kazimierzu jego często niejednokrotnie twórczej Współpracownicy instytucji s ą d a c h o s z t u c e s a m y c h twórców" l u d o w y c h , d z i a ł a j ą c y c h w t y m nie dla „Cepelii". a n a użytek własny i swojego środowiska i n n e , środowisku. Twórcy musowo N i s k a ocena własnej p r a c y j e s t z j a w i s k i e m n i e p o k o j ą c y m i s t a w i a sza. wsi estetyka to (12). p o d z n a k i e m z a p y t a n i a możliwość r o z w o j u i n i c j a t y w y w wytwórczości przeznaczonej na (...) najtwardsze wykonać. D o kasetek a h a f t n a ręka,\vaeh w i ę k s z y i d o k ł a d n i e j s z y , t y m l a l k a U u l n i e j - Funkcjonująca było za świątka płacili 300 i 4 0 0 z l u siebie n a wersalce, l u b podarować w prezencie ślubnym u b i e r a buczackiego świątkacłi, T a k i e szybsze r o b o t y t o najlepiej robić w l i p o w y m d r e w n i e . dekora- i n f o r m a t o r e k chcąc; p o s a d z i ć zarobić ze d w a d n i r o b i ć . A „Cepelii". rolę można a za t a k i e pudełko z t r u d n e g o d r e w n a płacili 100 z l a t o regionalnych krytycznie chałupniczo „Najwięcej Cepelii" Głogowska, być podobne widać. T a m do siebie, Twórca l u d o w y nie w o p i n i i własnej i środowiska p o d o b a ł y m i się. T o n p a n , co m a l o w a ł r z e ź b y i r o b i ł t a k i e Pojęcie — twórca l u d o w y — pełni w działalności s t a t u t o w e j g ł a d k i e j a k j a , t o m i się p o d o b n i . Z „ C e p e l i i " b y l i u m n i e , ale o n i chcieli, żeby fabrykować jedno i to samo, 5 0 z), a o n i t o ])o 5 0 0 b y s p r s e d t i w n l i . T o n i e m a takie bym same robić*' (10). „ G d y b y m robił musiał robić kazywała robił (rzeźba godzinę czy t a k jak mnie Kudły: dwie. p a n i ил „Cepelia" trzeba twórcy krzywy." ~ - klocek, pocztówce by nie t a k i c h r z e c z y j a k m o j e . T u z L i żajska uroku <Ilu „ C e p e l i i " Chłop z p r o s i a k i e m ) . To za to po­ bym jakaś zrobiona, (II) T w ó r c y w s p ó ł p r a c u j ą c y z „ C e p e l i ą " a l b o s t r r e j ą się z l e k c e w a ż y ć opinię środowiska ( „ c o o n i się n a t y m z n a j ą " ) , a l b o m n i e j l u b b a r d z i e j o t w a r c i e p r z y z n a j ą się d o n i s k i e j o c e n y w ł a s n y c h p r a c : 14 się dość i s t o t n ą możliwości rolę. Z pozycją korzystania Ludowej, otrzymania terminem dość często, z twórcy Funduszu ze/pomogi odbywają czy się ludowego Rozwoju renty. Operuje kwaJifikacje, wiążą Twórczości się tym aktualizuje się w y k e ^ z y i t p . przyjmowała b y l i u rr.nie: n a m słupek, t w a r z ..Cepelii" W związku rozumiane jest z t y m nasuwa zakwalifikowane nieuznawania się p y t a n i e — j e k pojęcie w środowisku w i e j s k i m , j a k rozumieją za to jo osoby j a k o t w ó r c y ? J a k i e są k r y t e r i a u z n a w a n i a l u b twórcę, za artystę? Mieszkańcy wsi często rozróżniają pojęcie twórca i a r t y s t a . Określenie a r t y s t a używano jest zazwyczaj w s t o s u n k u do wyróżniających się w i c h m n i e ­ m a n i u i n d y w i d u a l n o ś c i , choć n i e k i e d y o k r e ś l e n i a t e uŻ3'wane są �zamiennie. potrafi W opiniach wykonywać mieszkańców w s i artystą, j e s t przedmioty ten, k t o Podobne piękne, s k o m p l i k o w a n e , ,,takie u d o t e j o p i n i i ролл-tarzają s i ę dość c z ę s t o , ^согеолл- n i e л\^ро1ргае^асуе11 z „Cepelią". j a k i c h n i k t n i ep o t r a f i zrobić' i jest i c h a u t o r e m , t z n . n i e k o p i u j e ; Zdarzają t e n o s t a t n i w a r u n e k n i e jest niezbędny jeżeli k o p i o w a n y l u d o w y " m a znaczenie p e j o r a t y w n e , 1 m i o t jest dostatecznie która przedmioty p o t r a f i robić przed­ t r u d n y d o w y k o n a n i a . Twórcą jest osoba, wykonywano najlepiej. przez innych w których Komentując działalność różnych w y t w ó r c ó w doл\'isku (гаголл-по лл-spólpracująoych Stąd też współpracowników „Cepelii" ocenia się r ó ż n i e . określenie jaki w s w o i m śro- niewspółpracujących z „ C e p e l i ą " ) i n f o r m a t o r z y n a j c z ę ś c i e j s k ł o n n i są u z n a ć z a k o r c ó w „ L u d z i e pracujący d l a „ C e p e l i i " bywają n i e k i e d y a r t y s ­ czy t a m i , g d y p o s i a d a j ą d u s z ę a r t y s t y i w y k a z u j ą się k o m p e ­ odbiegające tencją swojej lub stosowaniem twórczości", ale „nie jest artystką p a n i X artystów osoby wykonujące od utartej tradycji — przedmioty лл- j a k i ś c z y t o precyzją z e n t u j ą c y c h z u p e ł n i e полл'е w нго(1о\л-1зки d z i e d z i n y Jej w y t w o r y (malarstwo, w treści" ( 1 3 ) , „ N i e w s z y s c y są a r t y s t a m i . J e s t n i m i t y l k o t a c z ę ś ć , która nie odtwarza lecz dodaje mechanicznie narzuconych wzorów d o n i c l i c o ś . c o t k w i w i c h w n ę t r z u , coś •/. i c h p r z e ż y ć . N p . t e k o b i e t y , k t ó r e s z y j ą d l a „ O p e l i i " nie' są a r t y s t k a m i , p o n i e w a ż t e g o c o o n e r o b i ą m o ż n a się n a u c z y ć . T o jest raczej z a w ó d " . (14) W o d p o w i e d z i n a p y t a n i e , c z y t a , l u b i n n a osoba współpracująca Tak płaskorzeźba, więc sposób wykonania, n o w y c h rozwiązań f o r m a l n y c h , c z y też repre­ choć t o j e s t twórczość l u d o w a , b o n i e m a w n i e j a r t y z m u . są m a ł o s k o m p l i k o w a n e i u b o g i e „twórca n p . w o d n i e s i e n i u d o rzeź­ biarzy. mieszkańców 4 się t e ż w y p o w i e d z i , szczególnie 5 metaloplastyka, kryteria uznawania wytwórczości korzoniopłastyka). za twórcę ( c z y też artystę) w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m są n i e c o o d m i e n n e , a z n a c z n i e ostrzejsze niż w p r a k t y c e „ C e p e l i i " . U ż y w a n i e „twórca" na wsi terminu także w s t o s u n k u d o osób n i e o d p o w i a d a j ą c y c h środo\\-iska, m a w y r a ź n y zwiążcie państwa, reklamą, odbiorcą Współpracownicy z „ C e p e l i ą " j e s t t w ó r c ą s p o t y k a się o k r e ś l e n i e : „ j a k i t o t w ó r c a , k r y t e r i o m tego z oddziaływaniom, mecenatu z zewnątrz. „ C e p e l i i " s a m i często n i e mają wyrobio­ r o b i t o c o w s z y s c y u m i e j ą " , a l b o o k r e ś l a się w s p ó ł p r a c o w n i k ó w nego z d a n i a n a t e m a t własnego s t a t u s u . D e c y d u j ą c y m a r g u m e n ­ „Cepelii", t e m jest zazwyczaj jako „robotników w swoim fachu, utrzymujących działaczy się z t e g o c o p o t r a f i ą . " J a k wskazuje wypowiedź jednego z garncarzy, dla uzyskania statusu we twórcy własne konieczny jest duży wkład inwencji twórczej twórcę bo ludowego? N a pytanie: najczęściej pada Czy pani uważa się z a odpowiedź: „A, pewnie, m n i e t a m ( w s p ó ł d z i e l n i , w g m i n i e , лл- S T L ) z a p i s a l i " , „ b o jeżdżę wyroby: z a k w a l i f i k o w a n i e i c h przez spółdzielnię c z y regionalnych. n a k o n k u r s y " , „ b o przychodzą S p o t k a ł a m się n a w e t z t a k k r a ń c o w y m p r z y p a d k i e m j a k c a ł k o ­ że t a k mają robić, a n i c n i e zmienią. J a uznaję, że t o n i e jest twórca, t y l k o po p r o s t u odtwórca, b o j a k r o b i , co dziadek, robił i o n n i e p o t r a f i co i n n e g o pradziadek wymyśleć, j a k i t o jest wite niezrozumienie uważają tego c z y środowiska terminu. N a pytanie ludzie za twórcę Imhm-ego ? T k a c z k a „No, chyba n i e jest z p r z e d t e m , b o t a m n i e m a j ą w a r u n k ó w , ż e b y coś z m i e n i l i . p r o s t u jest t a k j a k b y nakazane, własne wycieczki miasta". Po Kryterium do mnie „ C i , co w „ C e p e l i i " pracują, t o n a p e w n o będą robić t o c o — istotne. C z y panią odpowiedziała: t a k , j a k się r o b i ł o . N a p e w n o ! Na pewno илл-ażają, ż e t o się t a k u m i e r o b i ć i się r o b i . P e w n o . T a k , twórca ? J a tego n i e uznaję, t o jest t y l k o odtwórca, o n za t w ó r c ę j e s t e m z a p i s a n a . P a n i , a co t o j e s t t w ó r c a , b o j a o d t w a r z a . A t o t a k . . . c i p l a s t y c y się p r z e c i w iają, ż e j a k t a k r o b i ł a m i w i e m , że j e s t e m twórcą, a l e j a n i e r o z u m i e m co i n n e g o , t o o c h o . . . t o już n i e j e s t l u d o w e . " (8) co t o j e s t ? " (15) �Osoby о znanyoh nazwiakaoh, uozestnioy lioznyoh konkursów i w y s t a w mają znacznie wyższe m n i e m a n i e o sobie, a zadecydo­ wały o n i m szerokie „Ja się Ja k o n t a k t y ,,ze uważam jestem jako światem." twóroa, zadowolony, bo robię. T o jest wrodzone obrzędowej. wszędzie wywyższam. gdzie pójdę, u m n i e " , (1) m ó w i „No t a k , uważam T o ć m a m o d z n a c z e n i e n i e j e d n o (...) do to: Do rangi twórcy ludowego gdzie w większym przywiązuje początku Warszawy, się w i ę k s z ą w a g ę t a m , o możliwościach f i n a n s o w y c h , związanych „Na twórcę. (2) stopniu rozpowszechniona jest z tą informacja pozycją: k a ż d y t w ó r c a m i a ł 1.200 z l a p o t e m p a n i Świątkowska mówiła, żeby n i e przerywać, b o będę miała rentę większą, dobrze siebie bo ministerstwo n a l n y m , twórczym. O d tego przekonanie wreszcie wykonawca się z a Robiłam do m u z e u m , jeszcze p r z e d w o j n ą " . obiecało wynagrodzić dlatego, że t o n i k t n a s n i e uczył, m y t o s a m i z dali umiemy, takie samouki spod strzechy do w s z y s t k i c h , przecie go akceptować, o ile wyciągnięte w Łowiczu i to ogłoszenie n i e z a m y k a l i d r z w i (...) Z No o słuszności akceptacja zależy samopoczucie kontynuowania twórcy, swojego o m a w i a n y c h materiałów wypływa k i l k a wniosków zagadnień zaliczyłabym: niepełne wykorzystanie umiejętności oraz urozmaicania wynikające wzorniotwa, przede rygorystyczne zubożenie tematyczne w s z y s t k i m z r o d z a j u i wielkości przestrzeganie n o r m miesięcznych, z b y t t y c z n e podejście d o k o n t a k t ó w z w y t w ó r c a m i , słabą formalisinformację 0 obowiązkach i u p r a w n i e n i a c h wynikających z z a k w a l i f i k o w a n i a do kategorii twórców wytwórców W co do ludowych ocen w „Cepelii", i wymagań brak orientacji komisji kwalifikacyjnych. bieżącej p r a k t y c e p r o d u k c y j n e j spółdzielni cepeliowskich n i e są t o p r o b l e m y ł a t w e d o r o z w i ą z a n i a , n i e m n i e j j e d n a k się, że operując elastyczniej Funduszem Rozwoju własnego m i e j s c a w wytwórczości regionalnej w a n y w t r a d y c j a c h r e g i o n u , z n i c h czerpać umiejętności i t e m a t y celu należałoby p r a c , a i n w e n c j a t w ó r c z a m o ż e r o z w i j a ć się j e d y n i e strony dla regionu w ramach wytwórczości. zastosować zapewnić możliwość „Cepelii". W projektowania tematyce: tradycji rodzinnych, innym pływają własne z odmiennego środowisku funkcję rozumienia wiejskim dekoracyjną pojęcia pełni jednej nowych w z o r ó w , organizując co p e w i e n czas k o n k u r s y w e w n ę t r z n e spół­ d z i e l n i o zróżnicowanej pojmowaniu tym 1 Z wzornictwa, w wytwór­ odnalezieniu działanie k i l k u t o r o w e : wytwórcom wydaje Twórczości definicją a k r y t e r i a m i s t o s o w a n y m i w środowisku w i e j s k i m w y ­ Różnice prac, zamówień, ców wiejskich w p o w s t a w a n i u nowego wzornictwa, tradycyjnej doty­ wytwórczych i b r a k bodźców do w y k a z y w a n i a i n w e n c j i twórczej L u d o w e j można położyć większy n a c i s k n a współudział wycho­ a środowiska. i z tego skorzystałam bo m a m i d y p l o m y i l i s t y p o c h w a l n e . brałam udział z a w s z e , b o j a z t e g o r e g i o n u . " (4) jego zajęcia, I Według d e f i n i c j i „Cepelii" twórca l u d o w y p o w i n i e n być w związany czących współpracy „ C e p e l i i " z wytwórcami. D o najważniejszych i t o t a k n a s k a ż d y wyciągał, t o ogłoszenie z tego m u z e u m . Ogłaszali, że będzie w y s t a w a o t y l e będą w i n n y sposób) ale także z m o t y w a c j a m i o c h a r a k t e r z e a m b i c j o ­ a l e się n i e t w ó r c a l u d o w y , o o . . . m ó w i ą ! C z u j ę się j a k o t w ó r c a , b o t o plastyki 1 sami wytwóroy, będzie n i e t y l k o z korzyśoiami f i n a n s o w y m i (bo t e można osiągnąć — twórca sztuki obecnie, — między ludowej. j a k już tą Plastyka wspomniałam, i prestiżową, a j a k o t a k a podlega silnemu znanego pomysły, z adaptacje, raz n a odtworzenie nowo wyroby itp. starego razem na Odpowiednia r e k l a m a , wysokie n a g r o d y wraz z uzasadnieniem, w e r d y k t u oraz uzależnieniem premii F R T L n o w e w y r o b y konieczne jest uwzględnienie w r e g u l a m i n i e nagród za s p e c j a l n y c h . N o w e w y r o b y m o g ą n i c m i e ś c i ć się w swojego wraz z modą potrzebami Hamowanie w w twórców sztuce ludowej naturalnego wiejskiej — jeden dążenia który powoduje ze ś r o d o w i s k a . T w o r z ą wytwórczości działania. W konkursach na kategoriach „ t r a d y c y j n y c h " . N a l e ż a ł o b y w t e d y oceniać j e o d s t r o n y p o z i o m u środowiska. zmienności jest s z t u c z n y m zabiegiem, wanie estetycznymi do powinny też twórcą może być t e n , k t o w swojej twórczości p o t r a f i nadążyć się bodziec twórczej stanowić zmieniającymi odpowiedni o d aktywności o d d z i a ł y w a n i u m o d y . Zasadniczą cechą m o d y j e s t zmienność, stąd się d w a o d r ę b n e n a użytek własnego wiska, drugi dla odbiorcy miejskiego. T e n drugi n u r t się p o d w p ł y w e m ś w i a d o m e j do wyobco­ nurty środo­ kształtuje ingerencji odbiorców spoza artystycznego furtki i technicznego. n a inicjatywę twórczą, Konieczno jest pozostawienie n a możlneośei kształtowania n o w y c h f o r m w s z t u c e l u d o w e j . J e s t t o , j a k już wytwórczość podlegająca działaniu m o d y dzieć w j a k i m k i e r u n k u pójdą środo­ się wspomniałam, i t r u d n o dziś przewi­ zmiany. Można też organizować k o n k u r s y m o n o t e m a t y c z n e . Podobne wiska wytwórców: plastyków, k o m i s j i k o n k u r s o w y c h i k w a l i f i k a ­ konkursy cyjnych t a t y . E f e k t takiego k o n k u r s u n p . w w y c i n a n c e u j a w n i możliwości „Cepelii", kolekcjonerów, turystów. Jest to wytwór­ organizowano czość „ n a z a m ó w i e n i e " , p r z y c z y m w y k o n a w c a t e g o z a m ó w i e n i a oryginalnego n i g d y n i e jest p e w i e n j a k zostaną przyjęte jego w y r o b y , Powstanie gdyż n i e z n a d o s t a t e c z n i e oczekiwań i gustów swego o d b i o r c y , własna ocena ujęcia tego interesujący regionu, obejmujący przez muzea sarniego album wszystkie przyniosły ciekawe tematu przez różne reprezentacyjny działające dla rezul­ osoby. danego t u w y c i n a n k a r k ii t p ; n i e jest p e w n y m m i e r n i k i e m . D l a t e g o t a k dużą wagę przywiązuję do szerszych kontaktów między w y k o n a w c a m i i oceniającymi w y r o b y , d o prób wspólnych poszukiwań twórczych. 2 Należy zróżnicować w większym s t o p n i u zamówienia n a w y r o b y regionalne, t a k a b y jeden twórca nie powielał w nieskończoność tego samego t e m a t u . Ogranicza t o jego wyobraźnię, pomysłowość 1 umiejętności. T u należałoby jednak zastosować odpowiednie bodźce do u r o z m a i c e n i a a s o r t y m e n t u gdyż w y t w ó r c o m n a ogół Wytwórczość l u d o w a w „Cepelii", j e j p e r s p e k t y w y . U w a g i i propozycje opłaca się m a t e r i a l n i e p r o d u k o w a ć się go s z y b c i e j , t e n sam wyrób, gdyż robi n i ż w c a w cenach jest z b y t m a l a . U r u c h o m i e n i e w t y m c e l u F K T L b y ł o b y z • w s z e c h m i a r słuszne'. N a k o n i e c z n o ś ć Współczesna wytwórczość złożony; j e d n y m artystyczna z jego aspektów jest wsi to problem t a l a c h posunięć wsL- żuje K y t u a n j a n p . w g a r n c a r s t w i e . produkcja na potrzeby jęniośeu w ś r ó d w y t w ó r c ó w u t r z y s m i j a . się jeszcze?, ale „ C e p e l i i " , c o r a z m n i e j l i c z ą c a się w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . Z n a n i o p ł a c a się p r z y o b e c n e o h twórcy kować odchodzą na emerytury współpracowników z chwilą p o j a w i e n i a Zbyt część produkcję d l a „ C e p e l i i " t r a k t u j e źródło d o d a t k o w e g o o takim i r e n t y ; duża z a r o b k u , z k t ó r e g o są s k ł o n n i obecnych tylko jako zrezygnować się i n n y c h m o ż l i w o ś c i . s ł a b e są m o t y w a c j e charakterze, jakiego byłoby nawet Celowe marży na niektóre f o r m y n a c z y ń ) , a b y zahamować postępujący regres dziedzinie; „Cepelia". Oczekiwania 3 Barelzo ważną, jeżeli n i e najważniejszą sprawą kontaktów między k i e r o w n i c t w e m (nadzorem) że „tradycyjny" nurt wytwórczości jest jest rodzaj spólelzie-lni a w y ­ k o r u j ą c y m i i c h p r a c ą ; o d umiejętności p o s t ę p o w a n i a t y c h osób związany wyłącznie z odbiorcą m i e j s k i m i n i e będzie k o n t y n u o ­ zależy wany chęć d o p r a c y . 16 zamówienia. t w ó r c a m i . Są o n i b a r e l z o w r a ż l i w i n a w s z e l k i e k o n t a k t y z l u d ź m i , Stwierdziliśmy, jego są z r e s z t ą (cheiciażby w f o r m i e do k o n t y n u o w a n i a wytwórczości oczekuje satysfakcji. bez r e l a c j a c h cen i pracochłonności proelu- doniczki. Takie dotowanie Uniie- garncarzom zniesienia w te'j t e n i e w p e ł n i są z r o z u m i a l e d l a w y t w ó r c ó w , a p r a c a n i e p r z y n o s i im jedynie 1 ingerencji. Zarówno środowisko wiejskie, jak barelzo czysto stosunek Formalistyczne, wytwórców urzędowe do .swego podejście zajęeia, zraża wy- �twórców, przekreślają" Od talentu n i e k i e d y szanse r o z w o j u całego ośrodka. „animatorskiego" etnografa czy plastyka zależy w spółdzielni j a k i d l a w y l wórców. Często s p o t y k a n e w o c e n a c h o k r e ś l e n i e , ża j a k i ś w y r ó b j e s t m a ł o „ l u d o w y " n i e w i e l e b a r d z o w i o l o . D l a t e g o t a k dużą w a g ę przywiązuję, d o właściwego jego a u t o r o w i . W p o z i o m u nadzoru etnograficznego ta praca j a k najbardziej Jak już pelii" wspomniałam, skazani są na w spółdzielniach r e g i o n a l n y c h . wytwórcy opinię pracujący osób spoza na potrzeby swojego będzie umiejętnego powielał wykorzystania zlecone inwencji twórczej, czy 1 . S. (która 4. W . 4 Generalną umiejętności w powtarzając wzorca lub 5. C . postępowania powinno myślenia. Należy zespołów t y m działaniu nie linią twórczego doświadczenia „tradycyjnego" plastyków; Instytutu (łącznie błędów. etnograficzno-artystyczny z Do Wzornictwa kadrą, która pełnienia powinien być rozwijanie wykorzystać mieć pełni Przemysłowego jeszcze takiej w pozostała), funkcji nadzór odpowiednio przy­ gotowanie; 5 i Strzałki 2. S. M y s z y n i e c czaniu i t e m a t y k i do i n f o r m a t o r ó w też 3. S. przez jest ludowa. W y k a z i s t n i e j e i istniała w przeszłości t a k ż e ) n i e m o ż e polegać n a o g r a n i ­ wzornictwa wyjaśnia i jego środowiska „Ce­ wzory. Ingerencja w kształtowanie c h a r a k t e r u wytwórczości projektowania autora pracy środowiska. O d i c h t a k t u i w y c z u c i a założy, c z y w y t w ó r c a będzie miał możli­ wości ocenie Browary Wysokienice Zduny Wieś Łążek 6. S. Kocierzew 7. Z . Jeglijowiec 8. G . Medynia 9. N o t a t k a służbowa W . J a r e c k i e g o 10. M . z 1978 r o k u Grębów 11. D . R y s z k o w a Wola 12. C h . L i p i n k i Oceny w z o r n i c t w a regionalnego na komisjach k w a l i f i k a c y j n y c h konkursach w i n n y być t a k umotywowane, aby kryteria ocen b y ł y jasne i p r z e k o n y w a j ą c o z a r ó w n o d l a osób pełniących nadzór 1 3 . S. Z d u n y 14. G. Złaków 15. G. Kościelne Borowy Kocierzew P R Z Y P I S Y 1 A u t o r e m t e s t u jest A . M i l e w s k a . Por. artykuł tejże: Stosunek mieszkańców współczesnej wsi łowickiej do miejscowej wytwórczości artystycznej, rozpatrywanej w kategoriach sztuki, B i u l e t y n O B R „Cepelia", 1982, n r 1—2. 2 Potwierdziły t o t a k i e źródła j a k pamiętniki t w ó r c ó w l u d o w y c h (1974 г.), protokoły z posiedzeń sądów k o n k u r s o w y c h , obserwacje p l o n u konkursów i t p . 3 . S z e r z e j z a g a d n i o n i e t o o m a w i a m w p r a c y : Twórcy ludowi w świetle swoich pamiętników, „Pol. Szt. L u d . " , R. X X X V I I , 1 9 8 3 n r 3/4, w d r u k u . 4 W y k o r z y s t a n o t u także materiały terenowe A . M i l e w s k i e j d o p r a c y Wytwórczość artystyczna wsi poza ,,Cepelią" (w przy­ gotowaniu). 5 O b f i t s z y materiał do tego zagadnienia M. II. 8. L i l k i w stroju zawiera cyt. praca Woźniakowej. łowickim t ' o t . : S . D o p t u s z e w a k i , i l . t , 2 ; J . Świderski, i l . G, 7 17 �Wnętrze d o m u A g n i e s z k i Rachmaeiej, K u z i e , w o j . t a r n o w s k i e 'Fot.: J . Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/293eed00ebe95055e18b0e4a19aa10ca.pdf 8792b20dec546786ce3dda90fff696e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3350 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3139 Title A name given to the resource Poglądy Zalipianek na sztukę / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.19-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowska, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jackowska POGLĄDY ZALIPIANEK NA SZTUKĘ ) l „ M a l o w a n i e to d l a m n i e największa przyjemność, n a j l e p s z e l e k a r s t w o . M n i e choćby i karę d a l i , to i t a k b y m coś ubazgraia" Stefania Łączyńska z Zalipia Z i l i p i o położono jest w pjhiooaoj k o l o r e m . A p ó ź n i e j t u j u ż z a c z ę l i i k o l o r o w o m a l o w a ć . (2) części w o j . t a r n o w s k i e g o , v w w i d i a c h Wisły i D u n a j c a , n a t z w . Powiślu Dąbrowskim. W po. Dawniej wszechnoj białe giergony. ś w i a d o m o ś c i m a l o w a n i e d o m ó w k o j a r z y się z Z a l i p i o m . I c h o c i a ż t a k ż e w i n n y c h r e g i o n a c h z d o b i się d o m y malowidłami, t o n a t y m t e r e n i e s p o t y k a się s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t e dekoracji malarskiej nętrznych. Po zarówno ścian wewnętrznych przyciesie, a na t y m (9) już zabielało i robiło t a k i e g o zew­ kwiateezka, to ptaszeczka, żabeczki. D a w n i e j m a l o w a l i s a d z a m i , a j a k chcieli czerwo­ nego tośmy sobie utłukły cegły. A później t o znów Ż y d k i 2 I się n a c z a r n o N a j p r z ó d m a l o w a ł o się s a d z a m i n a c z e l u ś c i u , t o się z a w s z e przykłady jak i malowało wojnie światowej nasilające się p r o c e s y się h a n d l e m z a j m o w a l i , b o z u p e ł n i e i n n y u s t r ó j ż y c i a b y ł . . . urbanizacji w s i o d b i ł y się t a k ż e n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m . M a l o w a n o c h o c i a ż w c i ą ż j e s z c z e z w y c z a j t e n u t r z y m y w a ł się dość Oni mniej, przynosili farby, co się mlekiem rozrabiało. M a m a m n i e uczyła... O n a zupełnie inaczej szeroko. (15) malowała, t a k D o p i e r o w czasie o s t a t n i e j w o j n y nastąpiły z d e c y d o w a n e z m i a n y j a k d a w n i e j , t z n . t a k i e p r o s t e , dłuższe, a l b o t a k i e w kółku n a gorsze i b y ć może t r a d y c j a kwiatki... Potem całkowicie, g d y b y zainteresowania nych nie opieka Zalipiem i miłośników malowanych domów zanikłaby ze s t r o n y w ł a d z , i n s t y t u c j i ludowej sztuki. Po pierwszych b u k i e t y się r o b i . K o l o r y t e ż b y y > a l > n i e t a k i e j a k t o r ,z, kultural­ b o się r o b i ł o f a r b ą w p r o s z k u , a n i c p l a k a t o w ą . S a m o m y ś m y ków Państwowego I n s t y t u t u B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j i M u z e u m Etnograficznego w Krakowie, w rok później kańców Zalipia, najlepszych umiejących zdobić swe zorganizowano wszystkich domy ł robiły pędzelki. badaniach p o n e t r a e y j n y c h , p r o w a d z o n y c h w 1946 i 1947 r . przez p r a c o w n i ­ k o n k u r s , którego zadaniom była a k t y w i z a c j a i miesz­ wyróżnienie m a l a r e k . K o n k u r s odegrał poważną rolę w Dawniejsze z P o w i ś l a (a z w ł a s z c z a z Z a l i p i a ) z y s k u j ą o g ó l n o k r a j o w ą sławę, twór­ czości. Już w niedługim czasie p o k o n k u r s i e w s a m y m nia „mniej w innych wsiach koło wypowiedziach jest współczesnemu. malarek powtarzają się określe­ nieformiste": t o przeważnie t y c h kółek. To duże i k o l o r o w e . (7) Dawniej takie kółka nie były były mniej rysowali. takie ukształtowane Gwiazdka bukiety jak teraz, te gałązki, a n a tej gałązce było t a k i e kółko, serduszko t a k i e n i e f o r m i s t e . (21) Zalipiu powiślańskich. przeciwstawiane ukształtowane, Dawniej Dawniej l i c z b a p o l i c h r o m o w a n y c h d o m ó w wzrosła z 30 d o 120. P o d o b n e zaobserwowano malowanie wykonania. W podtrzy­ k t ó r a z k o l e i stała się k o l e j n y m b o d ź c e m r o z w o j u l u d o w e j (1) T o c o s t a r e , d a w n e , k o j a r z y się z p r o s t o t ą w z o r u , n i e u d o l n o ś c i ą m a n i u ginącej już t r a d y c j i . P o c z ą w s z y o d togo czasu m a l o w a n k i zjawisko t o j u ż się u l e p s z a ł o . T e r a z t a k i e piękn<- dowody n a d m a l a r k a m i i liczno malowali więcej cane p o całej ścianie. 3 pojedyncze kwiaty, porozrzu­ (19) D a w n i e j m a l o w a ł o się p r o s t o : k o l o , d z i u r k a w t e m i t o b y ł Malowanki tradycję. tego regionu Odkrył je w Malowanki ludowe mają swoją już 1905 r. Władysław w Powiślu blisko 100-letnią Hiekel. W który Dąbrowskim, kwiatek. artykule Mama opublikował powałę, talerze." kredens, okna, okiennice, kaflowiec, a j a k teraz. rzadkie, proste (24) patyki takie nawet prostszo cinnemu. wzory, zygzaki t a k b y m p o w i e d z i a ł a , że p o dzie­ (6) 4 Dziś Z a t e m doskonało w i d o c z n a jest o p o z y c j a w Zdipiu nikt natomiast przekazywana nie pamięta Hickla, zachowała się z pokolenia n a pokolenie wiedza o t y m , m a l o w a n k i , prosto i stylizowano, nane po dziecinnemu". j a k m a l o w a ł o się d a w n i e j . S t o s o w a n o w ó w c z a s n a t u r a l n e b a r w n i k i niewprawnie i malowano sformułowania znają dobieranych kwiaty Jeszcze d a w n i e j , t o więcej m a l o w a l i t a k i e p a c k i i r z e , już t o w p r o s t n a ścianie p r z y o z d a b i a j ą c co t y l k o j e s t w i z b i e , więc nie było takie i o g i m y . A t e r a z , t o j u ż się i n n e k w i a t y m a l u j e . (9) w 1905 r. w „ L u d z i e " pisał: „ D z i e w c z ę t a malują już t o n a p a p i e ­ a Kolorów malowała najczęściej jeszcze dziś n i k t nawet prawie tylko dwoma sposoby k o l o r a m i . Starsze robienia już z n i c h n i e farb malarki i pędzelków, choć korzysta. N a s a m y m p o c z ą t k u m a l o w a n i a t o jeszcze n i e było t a k i c h kolorów, t y l k o m a l o w a l i w a p n e m bielonym rom. domio malowali jakieś na sadzy albo zygzaki Alo oprócz komponowania większych całości. cze, a p o t e m na coraz większe pierwszymi, się te dłuższe same łodygi). technicznych w tu nieumiejętność także o N a początku malowałam t a k i e mniejsze kolo­ t o m a l o w a l i t a k , ż e b r a ł o się z p o ł a t a k i e j (z c e g ł y ) i t y m m a l o w a l i . N a malowaniu kwiaty, i grubsze. pojedyn­ (4) J a k e m d o szkoły ehodziła t o m sobie w d o m u piec żółtej wała wapnem, czeluściu o d takie pieca okrągłe wzory, n a czeluściu, białym w bardzo takie tiulipany. brzydkie. J a k pierwszy „packi" czarno. D o m j a k b y ł o b i e l o n y t o się s t r o i ł o w z y g z a k i , t e ż j e d n y m to było, wymalo­ to to było r a z się m a l u j e , t o takie zrobić, o g o n ó w , a n i k o l o r ó w p o z a d a w a ć . T e r a z t o j u ż ł a d n i e sił k w i a t k i wycienio wane, t o się m a l o w a ł o Nieładnie p r o s t e ł o d y g i się s t a w i a , p ą c z k ó w n i e p o t r a f i ł a m (4) Dawniej umiejętności z M a l o w a ł a m p o j e d y n c z e k w i a t y , a p ó ź n i e j już b u k i e t y . (1) m a l o w a l i z kolei białym liście. bywają Powtarzają pojedynczo, chodzi g l i n k i , t o t y m się b i e l i ł o , b o n i e b y ł o w a p n a . F a r b y s o b i e utarły kwiaty, kwiatów, (1) Dawniej pracami. poszczególnych na po­ innym braku Dawne „wyko­ Utożsamiano wykonanymi (prosto dawno — nowe. u w a ż a się o b e c n i e z a W czasach Hickla na w y kraszone. Powiślu (12) Dąbrowskim przy malowaniu p o s ł u g i w a n o się t a k ż e s t e m p l a m i , w y c i n a n o j o n o ż e m w ś w i e ż y m buraku pastewnym l u b z i e m n i a k u , a farbę nanoszono palcom 29 I �b o o d s z a b l o n u się n i e d a . J a k e m t a k n a p r ę ż o n a d o m a l o ­ w a n i a i si położę, t o t a k obmyślam, żeby jeden k w i a t n i e b y ł p o d o b n y d o d r u g i e g o , żeby mieć inaczej niż koleżanka. (12) Inne malarki twierdzą, że n i e posługują robią żadnych się s z a b l o n a m i , że n i e szkiców. N i c z e g o n i e r o b i ę na. p a p i e r z e . J t , k wchodzę do pobielo­ nego m i e s z k a n i a i m a m malować, t o dopiero w t e d y zaczy­ nam sobie myśleć. (9) S z k i c ó w n i e r o b i ę . T o się r o b i p r o s t o o d r ę k i ... ( 1 1 ) W o g ó l e n i e r o b i ę ż a d n y c h s z k i c ó w . Ja., g d y s i a d a m malowania, to dopiero to jeszcze Jak potrzeba oo będzie nie w i e m mam farby obmyślam. G d y r o z m b i a m gotowe, to malowane. już mogę do farbę, (13) malować. m i żadnych szablonów, a n i wycinków, Nie o d ręki m a l u j ę . A k w i a t y m i się ś n i ł y n i e r a z , t a k i e ł a d n e , ż y w e . A l e t a k , ż e b y j a j e r o b i ł a t o n i e , b o j a j o r o b i ę ze swojej w y o b r a ź n i , a n i e t a k i e j a k i e o n e są n a p o l u . ( 1 7 ) Zdzisław Szewczyk przytacza zabawno zdarzenie: „postacie l u d z k i e n i e są ł a t w e d o w y k o n a n i a d l a m a l a r e k , k t ó r y c h wprawiona Kosmiak żyła jest z do braku własne motywów roślinnych. jakiegokolwiek dziecko Dlatego wzorca (do do a r k u s z a i odrysowała Felicja odbicia) przyło­ kontury. Ponie­ waż niemowlę miało podwinięte n o g i n a m a l o w a n y wyglądał j a k b y tańczył zbójnickiego." W i e l e u w a g i m a l a r k i poświęcają gdy obserwuje „krakowiak" 5 d o b i e r a n i u kolorów, Janina K r u k n p . mówi „Ja własne t o t a k pasuję k o l o r y , ż e z a w s z e m i się w i d z i , ż e r ó ż z n i e b i e s k i m n a j b a r d z i e j a czerwony choć się j e p r z y p r a c y m a się w r a ż e n i e , ż e w y b ó r n a ­ s t ę p u j e a u t o m a t y c z n i e . A j e d n a , k ka,żda z n i c h m a s w o j e preferencje. ręka też z różowym." D l a Stefanii Łączyńskicj odbija, zaś: „Nie­ z a p o m i n a j k i t o piękny k w i a t u s z e k jest, t o j a go wszędzie b y m I I . 1. „ D a w n i e j m a l o w a ł o się n a c z a r n o p r z y c i c s i c , a, n a t y m biało giergony". Obora Marii Misterki z Samocic, 1981 chciała w ł ą c z y ć , b o t o k o c h a n y k w i a t u s z e k , a l e o n już n i e daje takiego u r o k u , j a k t e n niebieski kolor, j a k d a j m y n a t o różowy, czerwony, czy n a w e t żółty — bo t o zazdrość miało lub też przez zamoczenie w niej wzornika. Stempelki do w y k o n y w a n i a odcisków, wzorów g e o m e t r y c z n y c h w ó w roślinnych. Często u ż y w a n o i c h d o o d b i j a n i a kwiatków i listków, do których i inne elementy. „patrony" Stosowano czyli Wykonywano szablony je z papieru U b moty­ pojedynczych później łodygi też, w celu ułatwienia sobie pracy, z domalowT/wano służyły wyciętymi pakowego, konturami kartonu lub C o d o j e d n e g o Z a l i p i a n k i są z g o d n e — k a c h p o w i n n y być żywe, jaskrawe. W i chyba wej, dlatego niechętnie Lubią malarki, mimo i rzadko (Komisja), żoby Szablony żeby okresie międzywojennym p a t r o n y n a użytek w ykorzystywa.no T zatracić malowano wrażenie do mniej bezpośrednio przez nie. pomalowane wg dawnych już t e r a z t a k n i e l u b i m y , l u b i m y n a k o l o r o w o . (11) wojnie t o ładne, żywo k o l o r y mają i nic są n i e d o b r o , słabo k o l o r y są. W tych (14) zdolniejszo malarki pomysłowych sąsiadek. z a g r a n i c z n y c h t a k i ładny jest różowy, n i e b i e s k i , b i s k u p i , ołówkiem, t a k ładnie odbijają. U nas n i e m a różowego, t r z e b a mieszać zaznaczania posługiwania było tektury. T e r a z t o są t e m p e r y , W Komisji konkurso­ wracają. wzorów i jeszcze, żeby było t y l k o d w o m a k o l o r a m i . M y t o pełzną. wykonywały malowan­ wzorów. zostały w p r o w a d z o n e światowej. kolory w d a w n y c h tego n i e było postulatów do nich R o z a l i a S k o w r o n z Z a l i p i a twierdziła, że „ f o r e m k i z w y k r ą c k a m i " przez zakonnice zaraz po pierwszej choć m y d a w n i e j gardziły ż ó ł t y m , oznaczać." się wzorów" patronom, Zalipianki z bądź To polskie farby u ż biały mieszanymi i b o r d o , a l e t o już n i e t o . (4) Drogie są te farby, ale najlepsze to zagraniczne. (2) m a d a r k i , któro zachowały tra­ u c z u c i a m i wspominają szablony. Mówią o nich raczej n i . c h e m i o : N a początku znaczyłam sobie d z i u r k i w papierze, żel.у t o wszystko r a z e m b y ł o r ó w n e . J a k m i się u p r z y k r z y ł o t o k robić, t o maczałam palce w f a r b i e i t a k e m wkładała w to dziurki. (12) Dawniej to jeszcze formy się robiło, takie punkty na papierze, żeby o n miał układ równy, a k w i a t e k , j a k k t o sobie ułożył. (21) I używanie Tallens). farb Obecnie najlepszych najmodniejsze b a r d z i e j się „ o d b i j a j ą " i zagraniczne, firm zagranicznych są f a r b y (Rownoy, f l u o r i soci o y j n o . t y m lepsze. A i pędzle muszą b y ć najlepiej z borsuczego Z a l i p i a n k i lubią z a t e m j i s k r a w e k o l o r y , t a k i e j a k i c h do swych malowanek. Pyfali.m czy takie kolory z głowy. być ono w c i e m n y c h , s p o k o j n y c h k o l o r a c h . Większość ustrzygę używają równi ż bardziej (18) podobają Tm dobro włosia. n a k w i a t y i o d m a l o w y w a ć , a p o t e m t o już s a m e m u t a k . W c h o d z ę do p o k o j u i już będę m a l o w a ć , t o sobie naj­ i m się n a u b r a n i a , o k r . z a l o s i ę , ż e p o w i n n y malarek d e k l a r o w a ł a , żc n a s u k i e n k i i płaszcze n a j o d p o w i e d n i * j s z y brąz, i t a k i c h u b r a ń o d p o w i e d z i a ł y , ż e n i e w i e l e l u b w c a l e , co w i ę c e j powycinam górą. sobie A dziurki, kwiatki t a k , żeby m i pasek równo t o już t r z e b a malować o d ręki. prawie beż, kolor wszystkie popielaty. ubrane Jednak były zapytano, jaskrawo. czy mają jest t a k i p a p i e r , ułożę sobie j a k i k w i a t e k , w j a k i e j odległości szedł 20 patrzeć się n a P o w i ś l u sposób m a l o w a n i a , z a r ó w n o jeśli c h o d z i o m o t y w y j o k i t e c h n i k i , t o r e s z t a poszła z b i e g i e m c z a s u — m a r z e n n n . k ; żdoj jest W s z y s t k o o d ręki maluję bez żadnych szablonów. W glow io się o b m y ś l a . . . T o t y l k o n a p o c z ą t k u t r z e b a b y ł o choć zdarzają dycyjny dużo — �Ja najbardziej lubię taki różowy biskupi, najjaśniejsze Mojo i n f o r m a t o r k i zdają ich upodobaniach się n i e z a u w a ż a ć r ó ż n i c , k t ó r e k o l o r y . N a j j a ś n i e j s z e , z n a c z y się j a s k r a w e , o s t r e j a k m ó w i ą . w N a u b r a n i e bardziej smutniejsze, poważniejsze. N a s u k n i e , między s w y m i obecnymi t o n i e l u b i ę o s t r e g o . J a k j u ż się c z ł o w i e k n a p a t r z y n a t e Jak Kraków estetycznych. Mówią a dawnymi więc o zaszły różnicach malowidłami. n a s objął t o m y s t a r a l i się, ż e b y b y ł o j a k k w i a t y , t o wolę n a u b r a n i e brąz, p o p i e l a t y ( i n f o r m a t o r k a najładniej. ubrana n a czerwono). Już m y zmieniły t o m a l o w a n i e , b a r d z i e j n a podobieństwo (5) R ó ż o w y m lubię malować... N a u b r a n i e d l a m n i e lubię beżo­ kwiatów. w y , choć m i n i e p a s u j e . W bardziej o d c i e n i u brązowe — lubię. ( I n f o r m a t o r k a m a n a sobio kę). Ja jaskrawo te k o l o r y zieloną Jest kolory jasno, t a k i e różowe, żółte, zielone. A dawniej prosto. takio były kółeczka, ząbki, ulepszone to, a dawniej to wszystkie kwiaty u b r a n i o , t o w i e l g a różnica — t o najładniejsze czarne. T a k nie nachylało j a k teraz. T e r a z l e p i e j m a l u j ę , t e r a z k w i a t k i są b a r d z i e j (8) wano, ozdobniejszo, — takich najwięcej w Dawniej moich zupełnie (12) a dawniej prosto były. inaczej było. Teraz więcej k o l o r y są i t a k i e p i ę k n e b u k i e t y m a l u j e s i ę . (2) starsza j e s t e m . C z y m a m dużo t a k i c h ubrań ? N i e , nie m a m , Dziś każdy lepiej wzoruje, ale farb. Z kolorów (9) najbardziej lubię czerwony... a na Toraz kolorze). nione. (10) dobierane bardziej z myślą, z k o l o r a m i (5) Dawniej ubranie b r ą z o w y . ( I n f o r m a t o r k a m a t y l k o jedną sukienkę w t y m wycienio- (16) k w i a t a c h . N a u b r a n i e lubię c i e m n o k o l o r y : brąz, b o już t a k i ładny. były p r o s t e , d o g ó r y , n i e b y ł y t a k i e r o z g a ł ę z i o n e . N i c się t a k Na b y m c h c i a ł a się u b i e r a ć , a l e n i e m a m w o a l e d u ż o c z a r n y c h . Biało, różowe, niebieskie takie (26) T e r a z m a l u j e się b a r d z i e j a r t j ^ s t y c z n i e , b a r d z i e j d o k ł a d n i e . bluz- (7) lubię (17) to mniej te kolory się cieniowało, ładniejsze i prostsze malowanie było. jest (10) uszlachet­ (8) N i e b i e s k i k o l o r lubię, najżywszy czerwony, zielony i żółty. A na ubranie wszystko robiłabym w brąz, bardzo lubię Z przytoczonych wypowiedzi nieodparcie brąz. ( I n f o r m a t o r k a u b r a n a w czerwoną bluzkę, a n a t o m a l a r k i są p r z e ś w i a d c z o n e , iż d a w n i e j zielony malować, f a r t u c h ) . (12) dopiero obecnie i c h praco wynika wniosek, po prostu nie są że potrafiły „artystyczne" i oczy­ K o l o r y lubię s p o k o j n i e j s z o : pomarańcza, róż, t o już t r o c h u wiście ładniejsze. C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t , że p r z e z a r t y z m r o z u ­ z a j a s k r a w e . R o b i ę t o , b o t o się l u d z i o m p o d o b a . A l e t a k i e mie blado różowe i niebieskie wolę. G d y b y to t y l k o d l a m n i e „bardziej n a podobieństwo samej teraz było, t o b y m słabsze k o l o r y dawała. N a lubię taka kawa z mlekiem, brąz, c i e m n a się b a r d z o dokładne wycieniowanie i ozdobne malowanie występuje określenie kwiatów". ubranie zieleń. ( I n f o r m a t o r k a u b r a n a jest w j a s k r a w o żółty sweter). (21) W wypowiedziaoh Zalipianek często „ d a w n i e j " . M a o n o parę znaczeń. R a z c h o d z i o odległą przeszłość, Z d a n i e m Z a l i p i a n e k w okresie p o w o j e n n y m m a l o w a n k i zmieniły o początki m a l o w a n e k się b a r d z o m a t e k czy babek. I n n y m razem „ d a w n i e j " oznacza przed i t o z p a r u p o w o d ó w . Są t o : w p r o w a d z e n i e nowych n a Powiślu, o c z y m słyszały o d swoich wojną farb; zmiana kolorystyki;rozbudowanie kompozycji kwiatowyoh; l u b b e z p o ś r e d n i o p o w o j n i e . W t e d y b o w i e m z m i e n i ł a się s y t u a c j a zmiana w Z a l i p i u . Z e z w y k ł y c h m a l a r e k w i e j s k i c h s t a ł y się o n e a r t y s t ­ techniki Przyczyniło (szablony, się do pędzle). tego także zainterosowanie Zalipiem, a w z w i ą z k u z t y m c h ę ć p o k a z a n i a się o d j a k n a j l e p s z e j strony. kami. Zainteresowano się nimi, „zaliczono" do sztuki ludo­ wej. I I . 2. „ D a w n i e j b y ł y u m i e j u f o r m o w a n o t o gałązki, a n a t e j gałązce było t a k i e kółko, serduszko t a k i e n i e f o r m i s t e " . M a l o w a n k a , 43 X 30 c m , ze z b i o r u H i c k l a , w y k . H e l e n a B o r u s o w a z Z a l i p i a ; i l . 3 . „ D a w n i e j m a l o w a ł o się p r o s t o : k ó ł k o , d z i u r k a w t o m i t o b y l k w i a t e k . " M a l o w a n k a , 43 x 33 c m , w y k . Z o f i a K a c z ó w k a w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h 21 1 �dająca a forma nawet zdobnictwa ostatnio Przed konkursami przyozdobienia, konkursami żeby po I I wojnie zaczęła ludzie mniej to każdy ładniej, światowej nie zanikła, ożywiać. a j a k weszły dają, było się tak malowali, raczej dła k o n k u r s y , że coś za patrzy, więcej żeby była kwiatów, tymi nagroda, urozmaicone p o d w ó r k o , z t e g o p o w o d u j e s t dużo ładniej. (13) K o n k u r s p r z y c i ą g a , b o t o c o r o k u , k t o ś się t y m i n t e r e s u j e . J a k k o n k u r s u n i e m a , n i k t się, t y m n i e i n t e r e s u j e , t o j u ż t a k słabnie. (5) G d y b y n i e było konkursów z pewnością t y l e b y n i e m a l o ­ w a ł o k o b i e t , a zwłaszcza n i e o d ś w i e ż a ł y b y co r o k u . M a ­ larki, które przystępują do konkursu muszą co roku zdzierać farbę, bielić i o d n o w a malować. U m n i e ze 3 — 4 l a t a , ale one muszą, b o K o m i s j a we. patrzy postoi na no­ (8) ... G d y b y n i e k o n k u r s y , t o n i e o d m a l o w a ł a b y m co r o k u , b o b y m i się w i d z i a ł o , że t e n k w i a t e k m o ż e z o s t a ć , t a m t e n . A t e r a z t y l k o n a k o n k u r s się m a l u j e . ( 1 2 ) Gdyby n i e było konkursów, t o b y m malowała, ale t y l k o w j e d n y m m i e s z k a n i u d l a swojej tak dużo n i e malowała gdyby (...) te k o n k u r s y nie były z b y m powiedziała, wynagrodzeniem, s z t u k a w ogóle b y n i e istniała. S a m e k o n k u r s y , j a k zwracają przyjemności. Już b y m nawet to że ta (13) n a t o uwagę informatorzy, mają j e d n a k przede w s z y s t k i m oharakter prestiżowy. Korzyści m a t e r i a l ­ n e są z n i c h n i e w i e l k i e l u b w r ę c z Odnowienie I I . 4 . M a l o w a n k a ze z b i o r u H i o k l a , 4 3 x 33 c m i malowanie żadne. kosztuje 7.000 z l t a k , że jeśli się n a w e t d o s t a n i e p i e r w s z ą n a g r o d ę ( 2 . 0 0 0 z l ) t o t o ż a d e n zarobek. Żeby Jedynie odnowić dla satysfakcji. (23) t o znaczy pobielić,odmalować t o t r z e b a m n i e j więcej 500 zł a n a g r o d y jedną wynoszą izbę, 2.000zł (1) J a k się d o b r z e w y m a l u j e t o się d o s t a n i e p i e r w s z ą n a g r o d ę , to dadzą 2.000 zł, a p r z y g o t o w a n i e do konkursu więcej zabiera, bo trzeba d w a razy wybielić i pomalować, a f a r b y M a l o w a ł a m p r a w i e o d dziecka,, t y l e że d o s z t u k i nie należałam. Dawniej matowano Z od formy, ale k i e d y nastała l u d o w a , t o już zaczęto malować o d ręki. Jesteśmy zarejestrowane w Krakowie, sztuka (25) Lublinie i tam w y m i , że r o b i m y d l a C e p e l i i . sztuka ludowa w świecie jest i popierana. I państwo t o popiera. I dlatego uznawana rozwija się wiejskich. Ona to wszystko fussem założyli przewodniczącą to zł) i zdecydowanie malarek tj. artystów założyła. O b y d w o j e wszystko do kupy po z Rein- wojnie. (12) Jeszcze p r z e d wojną Z a l i p i a n k i przystrajały i z b y , malowały d l a siebie, d l a najbliższego otoczenia. przewyższają Prawie w każdym d o m u była mają wysokie rolnicze. (do Malowanie s t a ł o się z a t e m r z e c z ą opła,calną, n a w e t j e ś l i k o r z y ś c i m a t e r i a l n e w w i e k u p r z e d e m e r y t a l n y m n i c są z b y t d u ż e , a p o d s t e . w ą u t r z y ­ tury stanowią główny czynnik podtrzymywania, z roku n a r o k liczbę uczestników 1 9 7 7 r . b r a ł o u d z i a ł 57 o s ó b , 1 9 7 8 — emery­ a nawet w o j u t e j twórczości. W e d ł u g n i c h t e m u też należy wzrastającą t a k a s z t u k a u n a s . (10) była badań w y n i k a , że i s t o t n e z n a c z e n i e e m e r y t u r y d l a t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r e są b a r d z o m a n i a pozostaje n a d a l r o l n i c t w o . Z d a n i e m informatorów (1) całym Curyłowa (11) przeprowadzonych 8.000 m a m y l e g i t y m a c j e , że jesteśmy i c h p r a c o w n i k a m i państwo­ Teraz są d r o g i e . ludowej (2) roz­ przypisywać konkursu. 6 1 , 1979 — (W 66). Przystę­ p u j ą d o k o n k u r s u m a l a r k i , k t ó r e d o p i e r o n a u c z y ł y się m a l o w a ć , bądź t a k i e , które potrafiły malować udziału w k o n k u r s a c h , traktując dla wdasnych potrzeb i wcześniej, lecz n i e twórczość malarską brały ubocznie, przyjemności. która potrafiła malować. P o d p a t r y w a ł y swe matki, Teraz s i o s t r y i s a m e z a c z y n a ł y malowa,ó, b ę d ą c jeszcze m a ł y m i dziew­ wyższe niż rolnicze. J a k w p r o w a d z i l i te r e n t y , t o nawet kilka nawet dziewczyna, czynkami. w Spośród 24 m o i c h rozmówczyń większość zaczynała Malowałam prawie od dziecka. o d przedszkola. nie malowały. t e r e n t y , b o są o do malowania. Przedtem wiele (10) J e s z c z e n a t e r e n t y t o d u ż o k o b i e t z m o b i l i z o w a ł o się d o (2) malowania. (3) Maluję o d małego dziecka. pociągają k o b i e t przystąpiło d l a siebie dzieciństwie. Maluję t o dużo k o b i e t J a k t o powstało, t o m a l a r k i dostają renty, t o k a ż d y c h c e n a starość dostać parę g r o s z y . T a k p r z y b y ł o (1С) S p o t y k a ł a m co p r a w d a k o b i e t y któro m ó w i ł y , że d o p i e r o w d o j r z a ­ m a l a r e k przez te r e n t y . ł y m w i e k u w z i ę ł y się z a p ę d z e l , a l e są t o w y p a d k i r z a d k i e , To zda­ malowanie t o się pieniądze biorą, t o r z y m a związek z względami t o i s a m e z a c z ę ł y m a l o w a ć . . . T e r e n t y są w y s o k i e . Jedno to dużo jest takich, co renty, bo t o ich t a k podnieca, Gdyby zaczęły że malować na te n a co ktoś m a brać, 6 0 0 0 zł dostają, i n n e 8 0 0 0 zł. T o p i e n i ą d z o dostają, a r o l n i ­ c z e r e n t y są b a r d z o s k r o m n e . ( 6 ) a o n e n i e , t o się w p i s u j ą d o k o n k u r s ó w , m ł o d e c z y s t a ­ Co s m y k a l k a , t o s m y k a l k a , ale teraz p e w n o re. niądze, (16) nio konkursy i imie formy e m e r y t u r y dla, t w ó r c ó w l u d o w y c h ) opieki Zalipie państwa (nagrody, zapewne nie byłoby t y m . , c z y m jest d z i s i a j . N a j p i e r w k o n k u r s y sprawiły, że t a p o d u p a - 22 że t a k i e r e n t . J a k się kobiety Teraz n a starsze, tylko tych r z a j ą c e się p r z e w a ż n i e d o p i e r o o s t a t n i o , c o j a k t w i e r d z ą i n f o r m a ­ komercyjnymi. pochapily (4) trzyma bo to wszystko w y m a l u j e , t o zapłacą. To jest płatne g r a dużą na rołę. to o te pie­ starość. To Teraz lepsze niż zamiłowanie, niż w s z y s t k o . P a n i w i e j a k i e t o zamiłowanie za d a r m o ? N o p e w n e że j e s t , ale n i e za duże. (24) �Z a l i p i a n k i podkreślają j e d n a k , że s z t u k a m a l o w a n i a jest j a k b y Malowanie to wymaga w r o d z o n a . M a l u j e co p r a w d a d u ż o k o b i e t , a l e k a ż d a s a m a d o s z ł a M n i e w s z y s t k o j e d n o gdzie maluję, ozy jest ktoś czy n i e . drogą N i e p o t r z e b u j ę ż a d n e g o s k u p i e n i a . (9) długicli treningów matek j a k nakładać do obecnych efektów. k o l o r y , j a k i e stosować Uczyły farby, ale się od bogato Malowanie nie jedynie wymaga czasu.(11) żadnego skupienia. Siada k o m p o z y c j o k w i e t n e są i c h własną. za,sługą. T r z e b a m i e ć d o t e g o i maluje k w i a t k i . N i c m i nie przeszkadza. t a l e n t i zamiłowanie — Najlepiej mówią. M a m a m n i e n i e uczyła, t y l k o m o ż e t a chęć stąd poszła. J a k j e s t m a l o w a n i e , t o j u ż w s z y s t k o o d k ł a d a się i m a l u j e . (3) (2) O d n i k o g o się n i e u c z y ł a m m a l o w a ć , t y l k o t a k s a m a od wrodzone... (4) Z taki samouk j a k wściekli. początku m a l o w a ł a m naśladując czywiście można ze To malowanie to wrodzone się s i o s t r y , j a k dobierać da, kiedy znajdą również, a może przede chwilę wolnego czasu są j u ż z a k o ń c z o n e . — trzeba a teraz j a k są k o n k u r s y , t o j u ż zamówień, domu czasu na do konkursu malowanie jest malarki zawsze M a l u j ą w i ę c w k a ż d e j w o l n e j c h w i l i , f a r b y są z a w s z e mają za też mało. rozłożono choć czasem i i n n o zwierzęta n i e są Ja je po p r o s t u o d niczego odrobione, widzę. — tylko takie z głowy. (1) (2) (3) malujewa co są p o d o b n e czasem do takich łące i o g r o d z i e , ale c z a s e m się w y m a l u j e t a k i e g o na kwiatka co d o n i c z e g o p o d o b n y n i e j e s t , a l e ł a d n y . (15) ale 5. M a l a r s t w o M a r i i M i s t o r k i z S a m e c i c Zalipianki uważają, że ich m a l o w a n k i są zupełnie inne. K a ż d a wieś — i c h z d a n i e m — m a r ó ż n y s t y l , n a w e t każda m a l a r k a m a sweSj i n d y w i d u a l n y s p o s ó b m a l o w a n i a t a k , ż e b e z t r u d u jak czekają. II. ptaki W i n n y c h w s i a c h n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m t e ż m a l u j e się k w i a t y , w s z y s t k o rzucać i robić n a k o n k m ' s . (1) przygotowaniom ale Kwiaty kieeły b y ł malowankach, gadami. wy. wszystkim,gospodyniami, wtedy w krakowiaków, N i e p r z y g l ą d a m się k w i a t o m n a p o l u , t o b y ł y m o j e z g ł o ­ Malarki D a w n i e j t o b y ł o w y g o d n i e z t y m , że się m a l o w a ł o przeważają parę n a w e t c z y b y m się c o d o p a t r z y ł a . m a j ą własno g o s p o d a r s t w a i o b o w i ą z k i z t y m z w i ą z a n e . czas, kwiaty spotkać N i g t l y n i e patrzę n a żywo k w i a t y k i e d y maluję, n i e w i e m j e s t . (21) najchętniej zimą, g d y p r a c o p o l o w e są b o w i e m (2) K w i a t y t o potrafię m a l o w a ć , chociaż n i e patrzę n a ż y w e , (15) k o l o r y , j a k ułożyć, ale k a ż d y m a swój a k c e n t m a l o w a n i a . kiedy nie wymaga. Z a l i p i e znane jest j a k o wieś tonąca w m a l o w a n y c h k w i a t a c h . I rze­ zwane J a się n i g d z i e n i e u c z y ł a m m a l o w a ć . J e s t e m s a m o u k siebie, to N i e m a m z m ę c z e n i a z m a l o w a n i a . T o się s a m o m a l u j e . ( 1 8 ) n a s n i k t się n i e u c z y . K a , ż d y j a k o ś t o l u b i , c z u j e . t r z e b a mieć t o zamiłowanie i d r y g . i sku­ się n a u c z y ć , b o t o t a k a s z t u k a z a m i ł o w a n i a , , t r o c h ę n a w e t , siebie, t a k gdzieś z g ł o w y . . . B o t o jest t a k i e szereg uspokoję wielkiego pienia U Poza Takiego O n a zupełnie inaczej malowała. J a n i e w i e m c z y t o można wrodzone. Malują m i się m a l u j e w i e c z o r e m , k i e d y s o b i e głowę i n i k t m i nie przeszkadza. się (7) twierdzą — można, p o z n a ć k t o m a l o w a ł b l i s k i e jest w c h a r a k t e r z e d a w n i e j s z y m dane — kwiaty. wzorom 23 I �c y c h z różnych regionów, j a k o zalipiańskie wybierały t e , które w charakterze najbardziej przypominają powiślańskie, n i k i e m decydującym zarówno w malowance jak i w jest m o t y w k w i a t o w y , n a t o m i a s t w wycinance ażur. T a k więc do zalipiańskieh zaliczały dochodzi również włocławskie, malowidła k u j a w s k i e . P o d o b n i e czyn­ wycinance jeszcze malowanki z haftem — prawie z a w s z e , g d y t y l k o p o j a w i ł y się k w i a t y , h a f t b y ł k l a s y f i k o w a n y jako zalipiański nawet choć zdarzają się w y p a d k i , że m a l a r k a poprawmie podać region z którego p o c h o d z i W ś r ó d różnych f o t o g r a f i i , któro pokazywałam z n a j d o w a ł się d y w a n W a n d y Przez wszystkie Były przekonano określić przez malarki został zresztą, kogo Tyszko że jest zalipiankom z w o j . lubelskiego on bardzo z wysoko ( i l . 13). oceniony. Z a l i p i a , ale n i e został w y k o n a n y . umie wyrób. potrafiły G d y dowiedziały się, ż e n i e j e s t o n z a l i p s k i , aż z n i e d o w i e r z a n i e m oglądały co j e s t n a p i ­ sane n a o d w r o c i u zdjęcia. M ó w i ł y o n i m : Bardzo ładno, j a k i e c i e k a w e ! raźnie. (3) Ładnie ułożone, g r u b o , dobrze Ładnie malowane, grubo kwiatki artystycznie, ciekawy. A I I . 6. , . A d a w n i e j bardziej proste". bo roku, gdy To tak wy­ się o d z n a c z a j ą . jeszcze ładniej i pączki. ułożone, niż jest t a k zawijane, (18) na Zalipiu. malowane układ Same już tych trochę listków też (21) Maria Cldastawa kurczo! Trzeba t a k i e b y ł y kółeczka, ząbki, t a k i e „Zęby", 45x39 cm, z kolekcji H i c k l a , 1905 Ładnie z zachwytem krzyknęła: „O jakie piękne, wziąć n a wzór. Te m a k i t a k i e piękno są". A byłam u niej powtórnie, na n i e m a l wierną kopię d y w a n u T y s z k o w e j ścianach po zobaczyłam ( i l . 14). Zapytała mnie c z y m a m j e s z c z e t a m t ą f o t o g r a f i ę , b o c h c i a ł a się j e s z c z e p r z y j ­ rzeć. N i e była z a d o w o l o n a z porównania, niedokładnie zapamię­ tała, j a k mówiła, i d l a t e g o dywanu. Miała Malarkom jeszcze musiała p o s w o j e m u rozwiązać raz sprawiało trudność nie t y l k o rozpoznanie d a n y w y r ó b p o c h o d z i z Z a l i p i a c z y skądinąd, ale przede M o ż n a p o z n a ć , k t ó r o z a l i p i a ń s k i e , b o t o są k w i a t y t a k i e k i m u s t a l e n i e a u t o r s t w a . B a r d z o często c z y n i ł y t o błędnie, a n i e z d a r z y ł o się, b y m a l a r k a rozpoznała swą własną p r a c ę , z a w s z e niu czerwonych dużo. Patrzące — znaczy t a k i e b a r d z i e j słoneczne giergony, duże, zagęszcze­ Kuziańskie panie, ze Świebodzina, z Samocic to i n n y s p o s ó b m a l o w a n i a . K w i a t k i są i n n e i k o l o r y dobierane. (21) Malowanie zalipiańskie różni się trochę od (23) mają bardziej się wzorują na sobie. kwiaty odróżniają takich się b a r d z o . dużo m a l o w a n e , U Curyłowej Tu inny nakrasowane U t o też Kosiarówki Dawniej inaksze, malują K a ż d a z m a l a r e k zalipiańskieh m a swój s t y l , każdą b y m My poznała. Mnie (11) w różnią. Żeby zalipiański kwiatek. N a i n n y c h obrazach, t o te k w i a t y p o d o b n e , ale mają to inaczej ż e n a s z e m a l o w a n k i i z i n n y c h w s i się r ó ż n i ą . poznam dywanowo (23) (7) się jost bardziej układamy. bardziej wianek. j a k n a materiałach Dawniej podoba takie ułożenie w malarki. bukiet lub (5) było ładnie t o m u s i b y ć widać początek i k w i a t k a , a n i e ż e b y się w s z y s t k o już ułożone. t a k malowały Bogato, M a l a r e k , t o miały t a k i e małe d r o b n o k w i a t k i . T o o b r a z k u , t a k j a k b y miało b y ć o d b i t e n a jakąś widać, W Są tego, różnice malowała nawet z kwiatek w że Domu Kochankowa Malarek. To z Podlipia całkiem był Z a l i p i u malują ono w różnych Powiślu. malujemy religijnych, sama z inny. W mówiła, j a k m y ją wami nie zgodzę, bo k o l o r a c h też się r ó ż n i ł . c h c i e l i wziąć n a doseń, że j a całkiem inaczej maluję. Ona pokazywałam i m fotografie malowanek występują bukiety, szlaki i kola. Słowo „obraz" tematyka zarazerwowane świecka zawarta jest jost dla przedstawień w „widokach", które w Z a l i p i u n i e zyskały sobie jeszcze p r a w a b y t u , a reszta i c h (5) prac z Powiśla. G d y i wycinanek wieńce, całym materię, (3) k w i a t y , c h o ć p r z y z n a ć t r z e b a , że kompozycjach: na się p r a k t y c e wcale Z a l i p i a n k c m n i e jest łatwo rozpoznać, które m a l o w a n k i c z y w y c i n a n k i są z Z a l i p i a , a n a w e t bogate „ W i d o k ó w " a n i o b r a z ó w o t e m a t y c e r e l i g i j n e j n i e m a l u j e się n a i n n y k w i a t e k o d naszycłi. B y ł y w s z y s t k i e j e d n a k i e , a m y każdy jak dywan, bazgreczki t a k i e i każdy b u k i e t sobie. że już n i o z a l i p s k i o , w y c i n a n k i też i n n e , i n n e l i s t k i , i n n y (3) zakomponowane koniec z l e w a ł o . (8) i n n y s t y l . T o z K u z i a i K o s i a r ó w k i , co m a l o w a ł y w D o m u s t y l i ułożenie mają. to n o już z a dużo t e g o , a j a lubię z u m i a r e m bo j a k jedno jest n a d r u g i m t o nie m a wyglądu. (7) Zawsze t a k , że aż za b a r d z o . już m i n i e o d p o w i a d a , na Curyłowej się (21) t a k ładnie, m i się p o d o b a ł o t o j e j m a l o w a n i e , a l e t e r a z n i e j s z e , j a k b y się ś m i a ł y d o w s z y s t k i c h . ( 1 2 ) Dużo było C u r y ł o w e j z a w s z e m i się p o d o b a ł o , k w i a t y i d ą t a k j a k a l e m n i e się p o d o b a . mamy długich o g o n a c h i p ą c z k i dają t a k i e dużo. Z K ł y ż a pewno, t a k i e ciężkie. wszystko całości malarki. (5) t o p r z e w a ż n i e d u ż o o k r ą g ł y c h k w i a t ó w . N a s z e są n a j ł a d ­ A to upodobań u m n i e — gęsto. N i e k t ó r z y l u d z i e m ó w i ą , że t a k i e naćkano, Kuzio Z Za ułożone. (10) je cieniujemy. A symetria, r y t m i k a . Rozwiązanie zależy j e d n a k o d indywidualnycłi widzi, T e n a s z e k w i a t y o d r ó ż n i a j ą się o d i n n y c h , k o l o r y inaksze, inaczej się b y b y ł a z a c h o w a n a malowania t u może więcej jedon o d drugiego ją komuś i n n e m u . M a l a r k i zwracają dużą u w a g ę n a k o m p o z y c j ę całości. Starają inaczej w i n n y c h w s i a c h , możo t o k o l o r y inaozcj dobierają, układ mają. A przypisywała no całkiem i n n e . Ł a d n e , a l e się o d r a z u o d z n a c z a j ą o d z a l i p i a ń s k i e h . 24 czy wszyst­ patrzące, wyraźne. A z K ł y ż a t o n p . malują b a r d z i e j w W boki spróbować. pochodzą­ to malowanki. Widoki О. nie podobają кгако-л i a k i , p a w i e , powiesiła. (18) m i się... t o już n i o jest t o już bardziej ludowe, ludowe. to b y m �Nic znaczy to jednak, w ogóle się n i e p o d o b a j ą . W tego zwłaszcza — ich. Uważają, W w że w s z y s t k i m malarkom „widoki" Z a l i p i u nie m a n a nie m o d y , wobec tradycyjnych że „ w i d o k i " b a r d z i e j domach — n i e wiesza się pasują d o m i a s t a . limo malarki zazwyczaj nie malują obrazów religijnych, tłumacząc to t r u d n o ś c i a m i t e c h n i c z n y m i , b ą d ź t y m , że w Z a l i p i u j e s t t a k a t r a d y c j a , że m a l u j e się k w i a t y . M a t k i B o s k i e j n i e m a l o w a ł a m , b o m i się z d a j e , ż e b y m i się W mieście t y l e aniołów n i e wieszają. W o l ą b a r d z i e j świeckie n i e udało. (10) różne „ w i d o k i " , a n a w s i pasują d o k o n k r e t n y c h p o m i e s z ­ Obrazów r e l i g i j n y c h nie malowałam. T u jest t a k i e upodo­ czeń. „ W i d o k i " t o b y m powiesiła w p o k o j u d o p r z y j m o w a ­ banie n i a gości. a do kwiatów t o już jest w p r a w a . (5) s a m y m Z a l i p i u t y l k o Stefania Łączyńska próbowała się s p o d k w i a t o w e g o wyrwać piętna. malowałam j a k byłam m a l a . A n i o ł y koronę trzymały, j a k o b r a z wędrował, t o też nad obrazem M a t k i B o s k i e j aniołów umieszczałam. J a t o się d z i w i ę , że t a k t e k w i a t y doceniają. obrazach. To już trudniejsze, to raz d w a rzuci, a obraz t o jakoś wyglądało. Malowałam dłużej zeszło, bo nie myślałam kwiatka człowiek t o już t r z e b a pomyśleć, żeby (26) kwiaty. Nigdy nie malowałam obrazów-reli­ g i j n y c h . W Z a l i p i u j e s t t a k a t r a d y c j a , że k w i a t y i k w i a t y . m a l o w a ć , b o n a w e t j a k u s n ę i s p a p r a m , t o d a się n a p r a w i ć , Jakoś m n i e n i e ciągnęło d o t a k i e g o m a l o w a n i a . N i e t o , że narysuje u w a ż a m , że t a k i e m a l o w a n i e b y ł o b y gorsze, ale n i e próbo­ A dajmy na to, to już (13) lży się l i s t e k i się z a g o i . Kwiaty toby Obrazów n i e maluję, n i e próbowałam. N o o A n i o ł ó w i M a t k ę Boską najwięcej do kwiatów, a taki. obraz gdybym z r o b i ł a t e g o k l a p s a n a a n i o ł k u , t o j u ż n i e d a się n a p r a w i ć . wałam. Ja, J a wolę k w i a t y , k o g u t k a , p a w i a czasem. Obrazów t o na wot żebym t a k prawdę wstydzę t y c h aniołków powiedziała, i Matki to j a się straśnio B o s k i e j , co s a m a malo­ nie (3) myślałam, żeby malować. Kwiatek to kwiatek. (5) w a ł a m , choć dużo m i za n i e zapłacili, j a k w i d z ę dziś t a k Obrazów n i e malowałam. N i g d y m i n a myśl n i c przyszło, pięknie żeby malować malowane doceniają obrazy. Ja znów wiem, ręczną robotę, ale j a b a r d z o że inni podziwiam to takie m a l o w a n i e p r z e z artystów- i t e k w d a t k i z p l a s t i k u . Najbardziej znana z m a l o w a n i a obrazów jest R o z a l i a -Dzięciolowska, która zaczęła m a l o w a ć będąc młodą podoba, Barańskadziewczyną taki obraz. (7) O b r a z ó w r e l i g i j n y c h n i e m a l o w a ł a m , n i e t o , ż e m i się n i e ale kwiatki szybciej i t u jest taka tradycja. (U) M a l a r k i p y t a n e o t o , c z y chciałyby mieć i czy w ogóle podobałby w Z a l i p i u . P ó ź n i e j , około 1935 r . g d y wyszła z a mąż i przeniosła i m się o b r a z n a m a l o w a n y p r z e z s i e b i e l u b i n n ą l u d o w ą się d o L u b i c z k a , n a p a r ę l a t z a r z u c i ł a odpowiadały: malowanie. W L u b i c z k u Dzięciołowska-Barańska m a l u j e o b r a z y święte, Ja t o n a w e t o b r a z y j e j zostały u z n a n o przez kurię biskupią, Samemu mają n a w e t wartość historyczną. A j e d e n obraz zdaje się j a k już w y m a l u j e t o już w p r a w i o n y w t e postacie, j a k m y jest bo w t e n k w i a t e k . N i e m a takiego wyglądu t a k i obraz namalo­ malo­ T a k i o b r a z j a k b y m s o b i e w y m a l o w a ł a t o m i się w i d z i , ż e w Muzeum w Tarnowie. niezły, j a k n a takiego Przedtem mieszkała wała t e o b r a z y . (1) Nawet m i się p o d o b a , twórcę ludowego. tutaj (10) Barańska... O n a ładnie wiem, wany który to może przez siebie. byłby ładniejszy, n i e wjrgląda swój, ozy malarkę t a k ładnie, bo kupny? malarz (6) w a r t n i e j s z y j e s t , b o j a s o b i e s a m a p o t a f i ę . (7) �I I . 8. „ C o r y ł o w a b y ł a przewodniczącą m a l a r e k . . . O b y d w o j e z R e i n i u s s e m założyli t o w s z y s t k o d o k u p y p o w o j n i e . " I I . 9. „ J a k weszły k o n k u r s y . . . , t o k a ż d y p a t r z y ż e b y była n a g r o d a , ż e b y b y ł o ładniej, t a k więcej k w i a t ó w , u r o z m a i c o n e p o d w ó r k o . . . " Z a l i p i e , z a g r o d a S t e f a n i i Łączyńskicj, 1970 �J a k m o g ł a b y m s o b i e k u p i e o b r a z , t o n a w e t b y m chciała, Przedwojenne ładniejsze, lepiej odrobione, b o m i się p o d o b a . a t e r a z więcej p r o s t e , zniekształcone t w a r z e . Dawniejsze (1) M n i e się z d a j e , że d o t a k i e g o o d r o b i o n e g o n i e m o ż n a b y się Wśród modlić. przedstawień Nie zastanawiałam taki kupny kupuje i się j a k i obraz m a większą czy m a l o w a n y , ale zdaje obraz świętego, albo Matki m i s i ę , ż e j a k się Boskiej, no to poświęcony, t o jest podciągnięty człowiek s a m w y m a l u j e — wartość, d o łask. A jest j a k sobie J a k miałabym wybierać między g o t o w y m zdjęć, a takim któro Matki pokazywałam Boskiej. m a l a r k o m było Fotografie były kilkanaście t a k dobrane, żo z n a l a z ł y się t a m s t a r e o b r a z y , w s p ó ł c z e s n e — t a k i e j a k k u p u j e się obecnie, z b o g a t y m r a m a m i i o z d o b i o n o k w i a t a m i oraz zupełnie s k r o m n e , a także j e d o n obraz n a m a l o w a n y przez Rozalię Barań­ ską. M a l a r k i m i a ł y się w y p o w i e d z i e ć podoba t o już n i e . (10) były rzeczy p r z e t r z y m y w a ć i balsamować. (18) N i e d a się t a k o d r o b i ć o b r a z u M a t k i B o s k i e j j a k k u p n y . (8) obrazy malo­ o f o t o g r a f i a c h , c o i m się a co n i e . Zalipianki największą uwagę przykładają do naturalizmu. w a n y m , t o w o l a ł a b y m t a k i p l a s t y c z n y , n o c h y b a , że t e n Postacie przedstawione w i e j s k i b y ł b y d o b r z e o d r o b i o n y , a l e t o t r z e b a dużo r o b o t y . W o b r a z i e j a k i e k o l w i e k s k r ó t y są n i e d o p u s z c z a l n e . (U) ważniejszym e l e m e n t e m jest t w a r z , która p o w i n n a b y ć szczególnie J a k b y się w y m a l o w a ł o t a k i o b r a z s a m e m u , t o d o b r z e by b y ł o , a l e k u p n y t o j e s t j a k ż y w y , b o p l a s t y k i t o się p r z e c i e ż takim obrazie starannie w y k o n a n a , a cały obraz powinny być jak żywe. Naj­ t y m b a r d z i e j się p o d o b a im bliższy jest f o t o g r a f i i . Te u c z y l i , a m y b y t a k n i e w y m a l o w a l i . (12) J a g d y b y m miała wybrać między k u p n y m a t a k i m na wszystkie pogodniejszej malo­ twarze t a k i e s u r o w e , s z u k a m jakiejś n a j - (14) w a n y m p r z e z m a l a r k ę t o m n i e się z d a j e , ż e b y m w o l a ł a t a k i T a ładna, najweselsza, i młodziutka (19) rzeczywisty, Ten b o m i się w i d z i , ż e j a k się t a k i p o ś w i ę c i t o się m o ż n a d o n i e g o m o d l i ć , a d o t a k i e g o t o j u ż n i e . ( 1 6 ) Ta jost piękny, ładnie odrobiony (5) jest piękna t a k a w y p r a c o w a n a i m a dużo o z d ó b . (18) M a l a r k i , choć same n i e p r ó b o w a ł y m a l o w a ć t a k i c h obrazów mają T a jest ładna, t a k a w y r a ź n a i t w a r z m a czystą, j a k f o t o ­ swoje grafia. wyobrażenie o i c h w y k o n a n i u . Kupny obraz t o j u ż j e s t ze w s z y s t k i m , z o z d o b ą przecież i n n y p a p i e r , i n n e f a r b y . A m y n i c m a m y olejnych farbów, a n i takiego Obraz była młoda. R o z a l i i Barańskiej I t u taka zdecydowanie męska. (25) się n i e p o d o b a ł . twarz (Ma­ T o t r z e b a mieć d o b r z e ułożone w głowie, j a k malować, j a k l a r k i n i o w i e d z i a ł y , ż e z o s t a ł p r z e z n i ą w y k o n a n y ) . P o d o b a ł a się co ułożyć, gdzie natomiast, b o r d i u r a k w i a t o w a . To trzeba mieć jakiego talent. świętego, Na Na obrazie twarz ma czy przy świętym. (17) T e n t o t a k w y g l ą d a , j a k b y ze s n o p k a c o ś b y ł o Obraz m u s i być olejno m a l o w a n y . r czywistości takich p a p i e r u . (16) (12) N a t y m obrazie M a t k a B o s k a jest s t a r a , a przecież w rze­ i jest być starannie obrazie t w a r z m u s i być wyraźniejsza. wycięte. (23) (22) wykonana,. (17) (20) Nio wygląda n a Matkę Boską, n i e pasuje n a obraz. c h y b a jakieś n i e p r a w d z i w e . (16) To �U . 1 2 . „ M o ż n a p o z n a ć k t ó r o z a l i p i a ń s k i e , b o t o są k w i a t y t a k i e p a t r z ą c e — z n a c z y d u ż e , w y r a ź n e . " M a k a t k a n a p a p i e r z e 7 0 x 1 0 0 c m , w y k . Franciszka Mosio, Zalipie ��11. 1 5 . „ U C u r y l o w c j t o w s z y s t k o b y ł o t a k ł a d n i e , d y w o n o w o T a d z i e w c z y n a n i b y M a t k a B o s k a , ale w ogóle niepodobna' ułożone." Izba Felicji Curylowej W ś r ó d f o t o g r a f i i , które pokazywałam znalazła się s e r i a z róż­ a n i młoda, a n i s t a r a . T o dzieciątko j a k wyciosane z drew­ nymi na. Niepoważny. r z e ź b y i i n n e f i g u r k i a także różno i n n e d r o b i a z g i , które s t a w i a (5) Co t o z a święty. T o n i e jest a n i l a l k a , a n i o b r a z . musi być naturalna. Do takiego się modlić? decyduje zatem wizerunek M a t k i zdjęcia mają znaczenie drugorzędne. N i e m n i e j j e d n a k — n i e j a k o oddzielnie — wysoko o c e n i a n a , clioć s a m o b r a z się z u p e ł n i e n i e p o d o b a ł . podoba ładne. m i się t a M a t k a Boska, ale makatki, w i e d z i e ć co i m się p o d o b a , a co n i e , a w m i a r ę m o ż n o ś c i u ł o ż y ć się, ż e „ o b u d o w a " o b r a z u , a w i ę c r a m a i o z d o b y k w i a t o w e Nie one w i d o k i , się w d o m a c h w c e l a c h d e k o r a c y j n y c h . M a l a r k i m i a ł y się w y p o ­ Okazało o c e n i a j ą i t e e l e m e n t y . Z d a r z a ł o się w i ę c , ż e r a m a b y ł a Przedstawiały skąd! A Boskiej. wnętrza. Święta W s z y s t k i e b y jeszcze obleciały, ale t a t o n i e . (18) O wyborze ozdobami przy 1 Przedmioty ładniejsze. (21) do najbrzydszego. Zaobserwowałam prawidłowości: o c h a r a k t e r z e r e l i g i j n y m w y b i e r a n e są j a k o Jeśli zdarzy się n a przykład, że makirce naj­ bardziej p o d o b a się „ w i d o c z e k " n i ż A n i o ł S t r ó ż , w ó w c z a s o t y m o s t a t n i m stara obramowanie o d najładniejszego t y m kilka się powiedzieć choć parę słów „szlachetny jest Anioł Stróż, p i l n u j e d z i e c i " ( 7 ) , b y w t e n z b y t z d e c y d o w a n y sposób n i e odrzucić go n a dalsze miejsce. Bywały w y p a d k i , że malarka mówiła: R a m ę można upiększyć, t o n i e p r o b l e m . (10) T a k j a k w o b r a z a c h t a k i w rzeźbach m a l a r k i cenią sobie p r z e d e Nie w s z y s t k i m w k ł a d p r a c y , staranność w y k o n a n i a , wierność T e n o b r a z , t o b y m jeszcze powiesiła, b o jest święty. (18) m o w i . Oglądając różne f o t o g r a f i e Ten P a n Jezus rzeźb realiz­ podkreślały: na krzyżu, t o bardzo pracochłonne, 2 to t r z e b a u m i e ć t a k d o b r z e zrobić. (21) Ta figura ładna, widać że dużo roboty (18) T a r z e ź b a t o już n i e , t o n i e w i a d o m o co t o j e s t . (22) Brzydkie 30 te postacie, t a k i e niekształtne. (12) na ostatnie miejsce, bo t o obraz. (21) P r e f e r o w a n i e w y r o b ó w zalipiańskich l u b p o d o b n y c h w c h a r a k ­ Sierak. T e n m i się p o d o b a , b o z a l i p s k i . ( 1 2 ) M o ż e b y ć , b o z a l i p s k i . (20) T a m a l o w a n k a ładna, b o z a l i p s k a . (11) T o j e s t p r a c o c h ł o n n e , ł a d n i e z r o b i o n e , a l e u n a s się n i e Te stawia. w (8) kłaść t e r z e . „ Z a w s z e człowiek ciągnie d o s w o j e g o t r y b u " j a k t o okreś­ liła M a r i a włożono. chcę kwiatki, pawie to podobają s t y l u z a l i p s k i m . (21) m i się, b o t a k i e trochę �11. 1 0 . , , T o już dawniejszo, t r i o obrazów 'Го c h y b a z a l i p s k i o , t o n a j p i e r w t r z e b a p o ł o ż y ć . (4) .'! Zwracanie u w a g i n a panującą 'Го j u ż dawniejszo, tyle obrazów t o się j u ż n i e Teraz Jak Indy (18) o . l n o n l i się zostało konkursy. Był ogólnokrajową ludowego na i (5) powiedziane sytuacja Zolipia z m i a n i e . Zostało ono otoczono to moment sławę, która malować, tradycji. przełomowy. stalą się malarstwa. Zalipianki, musiały ohydnie. Mężczyźni nio chcieli J a k n a s t a w a l i k o n k u r s y , t o n i e c h c i e l i c h ł o p y się z g o d z i ć d l a p o d t r z y m a n i a podupadającej kryjomu znane początku to mitrężonio jeżdżają rozwoju po dać k o b i e t o m m a l o w a ć , b o m ó w i l i , że t a k m i t r ę ż ą n a d t y m . m ' . l u j o się z u p i d c ino.e. państwa wano Z ostatnio wszyscy wczośaiej kwiatki wieńce T o d a w n i e j się m a l o w a ł o t a k i e d r o b n i u t k i e k w i a t y , t e r a z już co robić, i n o (12) wiesza. n i o m a m o d y n a t o o b r a z y , t o w u o w s k i e t a k i e . (2) w o j n i e uległa z a s a d n i c z e j wiesza' się ś-7iioli i m ó w i l i : n i o m a c i c malujecie. T c b u ' c b c i k i t a k i e n a c i a p a n o . O b r a z y z n i ż y ć , dać pod obrazami. bo modę. t o się j u ż n i o któro jest. zagraniczne obśmiewali. Teraz bo widzą, że przy­ i doceniają A teraz t o . (13) wyśmiewali. to wszystko dobrze t o jeszcze pyskowali na to malowanie, że to n i e p o t r z e b n e , że t o w s t y d . P ó ź n i e j , j a k z o b a c z y l i , że t o niemal się p o d o b a , ż e w y c i e c z k i z a g r a n i c z n e się doceniane. się (9) Dawniej bodźcom dotąd wycieczki M ó w i l i , że się w y g l u p i e w a . Malowa.'iki zdo- b y się n i e o ś m i e s z a ć , s t a ł y Nawet D a w n i e j j a k m y m a l o w a l i t o t u s ą s i a d y się po opieką Zorganizo­ kolejnym czasu. j u ż są z a d o w o l e n i , przyjeżdżają, o g l ą d a ć , t o j u ż z m ą d r z e l i i się p o d o b a . Mechanizm wyśmiewania się z n a k o m i c i e żeby (1) wytłumaczył (również J a k nastały k o n k u r s y t o m y po k r y j o m u m a l o w a l i n a p o l u , lekceważący taką twórczość) mąż jednej z m a l a r e k żeby w K u z i a c h ( w s i graniczącej z Z a l i p i e m , gdzie malują t y l k o d w i e nikt nas nio widział, b o się p o d ś m i e w a l i , że my t a k i e s t a j n i o , p i w n i c o , s t u d n i e m a l u j e m y . J a k się w y c h o ­ mieszkający kobiety): dziło n a p o l e z m a l o w a n i o m t o w s t y d b y l , b o m ó w i l i , że M n i e t o się n a p r a w d ę p o d o b a t o m a l o w a n i e . T o t y l k o d l a n a Z a l i p i u t o p s i e b u d y m a l u j ą . A t e r a z , DO się n o r m a l n i e , otoczenia nawet G d y b y t a k było, że każdy d o m jest p o m a l o w a n y , t o b y n i e z zaszczytem patrzą i chwalą. Na maluje. To przychodzą wycieczki, (21) p o c z ą t k u t o się ś m i e l i , t o m y się w s t y d z i l i n a p o l u robić k w i a t k ó w , t o m y u c i e k a l i j a k jechała j a k a ś f u r m a n k a , jestem wrażliwy robiło t a k i e g o wrażenia. W Zalipiu nikt n a t o , że się l u d z i e śmieją. (19) j u ż t e r a z n i e ś m i e j e się z m a l a r e k , n a w e t i c h z d a n i e m są b a r d z i e j szanowane. 31 I �U . 17. „ О , k r a k o w i a k i , p a w i e , t o już b a r d z i e j l u d o w e , t o b y m p o w i e s i ł a " . M a k a t k a , 75 X 100 c m , w y k . M a r i a W o j t y t o , Z a l i p i e ; i l . 18. M a k a t k a h a f t o w a n a n a płótnie, w y m . 72 X 60 c m , w y k . R o z a l i a Z a r ó d , K ł y ż , g m . O t w i n ó w ; i l . 19. „ W Z a l i p i u jest t a k a t r a d y c j a , że k w i a t y i k w i a t y . . . " , M a k a t k a , w y k . J a n Szlosek, Zalipie, 1981 is 'Щр^^Шт mmmmmm 32 Фё- Щ �Jul; klóraś к..bielu odznaczenie «e gdzieś pojedzie rozmowa. Teraz u m i e malować, to m a zupełnie w s i . Liczą, się b a r d z i e j z n i m i . A i p o w i , że z Z a l i p i a , t o już zupełnie poważają. wszystkie malarki są s z a n o w a n e i zapra­ szanują (12) bardziej pokłoni, powi niemowa była. się n a w e t uznawane są t e k o b i e t y , c o m a l u j ą . J a k dzień dobry, a w przody przyjmować zwaozaj dawania Makatki, coś s w o j e j talerze, roboty. obrusy — osobom nie raczej twórczość ludzi o c h a r a k t e r z e t w ó r c z o ś c i , j e j r o l a c o r a z m n i e j się l i c z y , a o c e n ą się j u r o r z y k o n k u r s ó w , komisje cepeliowskie. Dla malarek w Zalipiu wyrocznią jest l u b odrzuca właśnie nowe komisja propozycje, d e c y d u j e co j e s t l u d o w e a co n i e i j a k n a l e ż y m a l o w a ć . Komisja zawsze namawia, żeby wieś Z a l i p i e białych jasne rosła w (jaskrawe) kwiatów żeby malować od dworca, kwiatach. Najbardziej kolory. Kiedyś namalowanych, to i m się miałam pani dużo Komornicka powiedziała, że za mało jest czerwonego. (16) t o lepiej zaczyna kupny. K i e d y ś m a l o w a ł a m t a k i e d r o b n e k w i a t k i , b o m i się n a j ­ wchodzić, b a r d z i e j podobało, ale k o m i s j a n a k o n k u r s i e powiedziała, (13) że to p r e z e n t y dobre, ale d l a to wygląda j a k tapeta,, t a k j a k b y m t o odbijała od czegoś... o d t e g o c z a s u już t a k n i e robię. (19) P o k o n k u r s i e n a m tłumaczą j a k m a m y malować n p . n i e tak j a k Agnieszka pre­ eoś k u p i ć . ( 1 ) coś z r o b i o n e g o towo, przez siebie, ale n i e każdemu można. J a k któraś p o t r a f i s a m a malować t o już Nie dużo nie trzeba dawać swojej roboty, takie to lepiej do (2) Raohmaciej ale t a k l u d o w o . m ó w i ą n a m co m a m y od pola. Lubią, tak, bukiety, m a l o w a ć , ale chcą ż e b y żeby bydo pomalowane bo o n a p o t r a f i , t o b y j e j już n i e zadowoliło. (23) A n a j w i ę c e j t o j u ż się z a c z ę ł o swojej r o b o t y daje się t y l k o t y m , c o t o niają n o i k t ó r z y n i e malują s a m i . Najczęściej doce­ miastowym (4) jest głównie d l a o d b i o r c y miejskiego. k o n k u r s y , bo tego żądali. W pomalowała w komorze. o d wewnątrz dawnym Tam sobie malować mieszkaniu rzuciła d r u g i e , b o n i e w o l n o robić t a k i e j t a p e t y . Z a karę, b o n i o wolno P r o f . R e i n f u s s j a k p r z y c h o d z i oel t e g o z a c z y n a W i można obserwować ciekawą sytuację. Istniejąca m o d a i k o n i u n k t u r a n a t a m t e j s z e m a l o w a n k i s p r a w i a , że m a l a r k i tradycji, dbają a nowe o „ludowość wzory — współistnieją z robić t a k . (8) odczyt, że mówi, żeby malować więcej ocenianie od pola. T r e l a więcej m a l u j e w kołach, zębiastc, w z o r z y s t e . (3) Ona dawnej m a t o w z o r y co o n i w y m a g a j ą : , t a k i e s t a r o d a w n e , j a k n a ludowym h a f t a c h . O n i chcą ż e b y b y ł o r o b i o n e n i e t a k p l a s t y c z n i e , Z a l i p i a " , n i e zarzucają miejskie na powie­ d z i a ł a , ż e c h o c i a ż się n a l e ż y p i e r w s z o m i e j s c e t o d o s t a n i e ne z własnym środowiskiem, a p r z y j m o w a n i a wzorów m i e j s k i c h . natomiast na córka kwiatki podobało, a K o m i s j a N a w s i o d d a w n a r y s u j e się t e n d e n c j a o d r z u c a n i a t e g o , c o z w i ą z a ­ Zalipiu kolo­ (11) ś c i a n ę . N a m t o się b a r e l z o zakończenie w a r t o zwórcić uwagę, że s z t u k a p r o d u k o w a n a Z a l i p i u przeznaczona było według d a w n y c h w z o r ó w i jeszcze, żeby było t y l k o d w o m a rami. ludziom. Ludowo, (21) D l a m a l a r k i t o b y n i e pasowało dać m a l o w a n y c h rzeczy, Prezenty w Kuziach, nie t a k tape- Ludowo? deseń górą, a n i e t a p e t o w o . jej miasta. Z a l i p i e m . N i e jest t o już twórczość zaspokajająca j e d y n i e p o t r z e b y T dla z r o b i ą . J a k k t o ś u m i e m a l o w a ć , t o m u się t a k i e g o P r z e w a ż n i e się d a j e w powiedziano, l u d z i z m i a s t a a l b o d l a t a k i c h w e w s i co s o b i e s a m i n i e zentu nie daje. Trzeba Na ale prezentów. to t y l k o takie. Teraz nawet ż e się d a j e t o , j a k już podobają się k o m u ś ze. w s i m a d a ć p r e z e n t Dawniej przeszedł, (17) malującym z r o b i o n y c h przez siebie Jak jest konkursowa. Ona to przyjmuje j u ż j a k i ś t a k i m ł o d y p a c h o ł e k i d z i e , t o j u ż się t r o s z e c z k ę Zaczyna wsi, z m i a s t a . A w s y t u a c j i , g d y u p o d o b a n i a g r u p y przestają decydować walorów a r t y s t y c z n y c h zajmują t o już Nawet inna (4) szane. Jest t a k o rozwinięta t a s z t u k a , że b a r d z o i inne j a k się ale n a l u d o w o , t a k j a k n i o i s t n i e j e . (23) �I I . 2 0 . „ C o t o zo ś w i ę t y . T o a n i l a l k a , a n i o b r a z . . . D o t a k i e g o się m o d l i ć ? S k ą d ! " Matka Boska, obraz w y k . M a r i a K i w i o r , Zalipie Zalipianki znakomicie się orientują czego wymaga Komisja, c o b ę d z i e się p o d o b a ł o , a c o n i e . Wiadomo polega. najlepiej c o się b ę d z i e p o d o b a ć , a l e n i e n a t y m s z t u k a (3) chce K o m i s j a . (11) w y p a d k i , że o t o c z e n i u są w y s o k o może t u być pokazywana zdaniem m i a s t a się ś w i e t n i e j a k najwięcej malować na o d poła. ułożenie (12) kwiatów, żeby to W n a zewnątrz, dają. A (10) jeśli s u f i t jest g ł a d k i , t o p u n k t y spa­ (3) Szlosek Adela brzydko według mnie malowała, bo nie b y ł o k o ń c a , a n i p o c z ą t k u k w i a t k a , a K o m i s j i t o się p o d o ­ b a ł o , że t o w p r z y r o d z i e t a k i e g o n i e m a i z a w s z e miejsce powyżej dostawała. przytoczonych poglądów Zalipianek p r a c y z chęcią, opowiadają nieniu. Poznajemy pierwsze (8) wypowiedzi na temat w y l a n i a się sztuki. interesujący Mówią o swojej o p r o b l e m a c h , kłopotach, o n a t c h ­ icli stosunek do twórczości swojej i innych. W a r t o w t y m m i e j s c u zwrócić uwagę n a k i l k a s p r a w , które wynikają ze z g r o m a d z o n y c h zostały walentny zaakcentowane m a t e r i a ł ó w , a któro m o ż e n i e dość w tekście: stosunek do rzeczy całkiem to zbyt ekstrawaganckie, malarki obcych. mają Zawsze natomiast do nadaje. Z a l i p i u istnieje duża rozbieżność między ambi­ szukają t y m co ( w dużej się mierze w y n i k a t o z t e g o , że d a w n e „ l u d o w e " Z a l i p i e u d a ł o się z a c h o w a ć w sposób O n i n a p r z y k ł a d zaliczają coś t a k i e g o , żeby b y ł o n a s u f i ­ tach malowane. Zalipie l u d z i o m n a p r a w d ę p o d o b a , a c z y m się o t a c z a j ą żeby było t a k widoczne że c h a t a m a l o w a n a . na jako w domu. Ich było że o n j e s t p o d c z y m ś a l b o koło czegoś. (13) się t o p o d o b a , i m przeze s t r o j u . J e d n e b y ł y z g o r s z o n e , i n n y m p o d o b a ł a się, c h o c i a ż żeby Im swoim m n i e f o t o g r a f i a g i p s o w e j f i g u r k i M a r y l i n M o n r o e w dość s k ą p y m były jedne i te same k w i a t k i , żeby były n a suficie. Mówią, patrzą przedmioty oceniano, ale właśnie n a zasadzie nowości, m i e s z k a n k i Z a l i p i a n i c postawiłyby tego u siebie w jakimś s t y l u , żeby t e n k w i a t e k miał znaczenie, ostro się j e d n a k A l e p r z e w a ż n i e chcą, ż e b y w s z y s t k o b y ł o ś w i e ż e , ż e b y n i e Najwięcej obraz Zdarzają odmienności. Przykładem T r z e b a t a k zrobić, żeby były coraz t o nowe w z o r y , t a k j a k Z czują. które zupełnie odbiegają o d t e g o co Z a l i p i a n k i widują w sztuczny). Większość domach malarek, zwłaszcza t w i e r d z i , że m u r o w a n e mieszkających w i l l e n i e pasują n i e p r a k t y c z n e , że n i e c h c i a ł y b y takiej, w starych d o w s i , że t o bo wówczas musiałyby zrezygnować, a w każdym razie ograniczyć m a l o w a n i e „ o d p o l a " . A k w i a t y są d l a n i c h w s z y s t k i m . T y m c z a s e m fotografie z różnymi typami domów, g d y pokazać wnętrz im mieszkalnych, o z d ó b , i p o p r o s i ć a b y p o k a z a ł y c o i m się p o d o b a , o k a z u j e s i o , że t o co deklarują j a k o n a j a t r a k c y j n i e j s z e nie jest. A n a codzień, woale murowane domy (suterena, parter, piętro), ozdobione s z k i e ł k a m i , m o z a i k a m i , z dużą ilością m a l o w a n y c h powyginanych w „esy floresy", stoły zwane dywany. doki", tym więc p o d o b a j ą i m się, t a k j a k i n n y m m i e s z k a ń c o m , Na ławami, dużo ścianach przywieszone meble głębokie chętnie n a w y s o k i połysk, n i s k i e fotele, widziałyby na metalowych tłuczonymi balustradek wersalki, puszysto sentymentalno k r a t a c h p n ą c o się „wi­ zielone w p o k a z y w a n y c h f o t o g r a f i a c h t e g o c o z n a j ą , d o c z e g o są p r z y z w y ­ rośliny, f o t o g r a f i e r o d z i n n e . W k r e d e n s a c h , za rżniętymi s z y b a m i c z a j o n e . P o d o b a i m się z a z w y c z a j t o c o p o d o b n e d o i c h p r a c , c o stawiałyby 34 ozdobno serwisy, kryształy,' kolorowo pocztówki, �jurmaio/ne każdej" rodzinie ktoś t a m był , , n a w y c i e c z c e " , j a k nazywają k i l k u l e t n i e zubawki. Z Лик.ryki (a p r a w i e w zarobko­ kudne, w e w y j a z d y ) p r z y w o z i się w e l u r o w e m a k a t k i z l w a m i , p a w i a m i , z orientalnymi widokami, i Matki Boskiej, podświetlane plastikowe ,,tybetówki". Ambicją lalki figurki i przede Pana Jezusa wszystkim chustki ryczne. innej. gospodynie posiadają do 50-ciu „odżywczych" wzory, kolorów. Najmodniejsze przetykane najbardziej teraz złotą nitką; p o p r z e d n i o , podobały się k w i a t o w e za Oto Nowoczesne tych 1 9 7 9 г., p r z y p niektóre, nie j e ś l i się n i o m a r o d z i n y kupują mieszkańców: i siedzieć, a g d z i e t o n a w s i p o d o b n e . najbardziej ładnie m a wskazać podoba dom w W (21) mówi:) otynkowany, U Zalipiu, który Do za i ma obraz to wszystko można są n i e m o d n e . N a p o d ł o g ę p e r s ­ m i się z a b y t k o w e , Matki W wzorzysto Boskiej. nowym wiejską nowe segmenty, ale małżeństwa dywany i ozdobne (20) domu postawię nowych dla wycieczek... domów miasta. Ławy jej kalwaryjskie meble, i fotele daje żeby zdobić (5) się t a k i e s a m e meble j a k do t o j u ż d l a d e k o r a c j i , w i e ś ż e b y się w i e l e n i o r ó ż n i ł a o d m i a s t a , t o se t a k r o b i m y . C o m a m y b y ć j a k n a w s i . (18) ładne, (12) bo praktyczne, jasne j e d n y m m i e s z k a n i u zostaną stare m e b l e , izbę Szkutnika, bo z wierzchu lusterkami ozdobiony k o l o r o w o , żelazne b r a m y . się mieszkać modne d o p o k o j u , k r e d e n s p r z y ścianie, b o m n i e j m i e j s c a z a j m u j e . nadziać d r e w n i a n o , b o n a wieś n a j p r a k t y c z n i e j s z e . ( A chwilę, g d y jest ładniejsze c i e m n e n a połysk, t a p c z a n d o s y p i a l n i , wersalkę D o m w i e j s k i m i się p o d o b a , ze d w a , t r z y p o k o j e , m a l o w a n y . Bramy trzeba Ściany gładkie l u b t a p e t a , można powiesić j e d e n niejsze. r na nogi podobają T y l e o b r a z ó w p o d s u f i t e m , t o się j u ż n i e w i e s z a , t o d a w ­ p i ę t r o , w s z y s c y idą d o s u t e r y n y . N a c o d z i e n n y u ż y t e k n a t y l k o kapcie połysk, w e r s a l k i . Co m a t jasny. Lubię pejzaże. W i l l e n a w i e ś n i o p a s u j ą , b o s t a r z y l u d z i e n i e w ejdą n a w i e ś w i l l a się n i e n a d a j e , się (28) podobają mały wypowiedzi Mnie l u d o w e t o n i e . P o ł y s k się j u ż k o ń c z y , m ł o d e red.). charakterystyczne wysoki ławy, segmenty, a n a to folia. Meble k u p u j e się j e n a j a r m a r k a c h p ł a c ą c p o 7 0 0 z ł o t y c h sztukę (w ... k i d y w a n z P e w e x u . T e r a z t a k a m o d a , że p a r k i e t , d y w a n , temu Polskie na fotele, pochować. Ciemne, tureckie ze t r z y l a t a „frendzlówki". dorównują t y m amerykańskim, dlatego w Ameryce, są t e w kobiety ptaki, w i d o k i i krajobrazy histo­ o d r a z u n a wieś. (18) tybe- tówek, oczywiście amerykańskich, b o te polskie n i e mają ciemne nowocześnie, każdej k o b i e t y jest mieć j a k największą Zamożniejsze obnażono (27) Segmenty ilość t a k i c h c h u s t e k b y w k a ż d ą n i e d z i e l ę p o k a z a ć się w k o ś o i e l o w takie jelenie rogi, wypchane Powracając jednak do wypowiedzi Zalipianek na temat ich Ładny d o m t a k i , żeby z wierzchu wytrynkować w m a r m u r - t w ó r c z o ś c i , w y d a w a ć b y się m o g ł o , ż e w s w e j p r a c y c e n i ą kowy w y ż e j f a n t a z j ę i w y o b r a ź n i ę , ż o k w i a t y i m m n i e j są r e a l i s t y c z n e , tle W wzór, k o l o r o w y trójkąty, pas d z i e l i piętra, albo n a j a s n y m a n a rogach jakieś o z d o b y . (6) tym d z i s i e j s z y m czasie d o m m u r o w a n y . T u jest t a k i e u z n a ­ bardziej bardziej artystyczne. ze s w y c h Podkreślają, że n a t c h n i e n i e snów niż otaczających naj­ czerpią je u k w i e c o n y c h pól. n i e , żeby była s u t e r y n a , p a r t e r i pierwsze piętro. J a b y m Zwracają również uwagę n a f o r m a l n y a s p e k t twórczości i utożsa­ chciał t y n k o z d o b n y : miają nastanie s z t u k i l u d o w e j z z a r z u c e n i e m szablonów. W zależy j a k i k o l o r m o d n y . Dawniej taki ż ó ł t y b y l n i e d o pomyślenia, a t e r a z właśnie s t a l o w y , ż ó ł t y s w o i s t y sposób interpretują sugestię K o m i s j i dążącej d o u t r w a l e n i a i zalipiańskioj t r a d y c j i z d o b n i c t w a i \ i c h r o n i e n i a j e j p r z e d z a l e w e m pomarańcz, bielizny. Meble w pasy. I żeby to powinny był być balkon składane do z suszenia kawałków. Dziś m o d a n a c i e m n e , n a w y s o k i połysk. Przydałoby się j a r m a r c z n y c h w z o r ó w . T a k oceniają swojo chodzi o ocenę i n n y c h przedmiotów własno prace , a g d y wówczas 4 zwracają uwagę b i u r k o , żeby d o k u m e n t y zamknąć i niskie ławy i k o m o d y głównie n a d w i e s p r a w y : n a wierność o d t w o r z e n i a j a k w C i k a g o , ale o z d o b y t a m wieszają p o ścianach i wkład p r a c y . I m p r z e d m i o t jest bliższy rzeczywistości i widać, II. 2 1 . „Szlachetny pas­ jest Anioł Stróż, p i l n u j e rzeczywistości dzieci." 35 I �I I . 2 2 . „ M ó w i ą żoby j a k najwięcej malować o d p o l a . " Z a g r o d a S t . Łączyńskiej, 1 9 7 7 ; I I . 2 3 . „ D a w n i e j m a l o w a l i więcej k w i a t y , p o r o z r z u c a n e p o całej ś c i a n i e . " O b o r a F e l i c j i C u r y ł o , 1952 36 pojedyncze �że w j e g o w y k o n a n i e włożono dużo wysiłku, t y m lepiej został „odrobiony". D l a n i c h s z t u k a t o coś „ u c z o n e g o " , coś co uzyskały tację l u d z i z m i a s t a . W wyśmiewane przez współmieszkańców, ocenę b e z s p r z e c z n y c h , wszystkim bardzo dobrą „ w y ż s z y c h " a u t o r y t e t ó w j a k i m są przetle dla nich Komisje przyjeżdżający do Zalipia profesorowie) Można dzenie, że g d y b y n i c z a i n t e r e s o w a n i e N a w e t prace babek oceniane zyskało (zwłaszcza turyści. mieszkańców Z a l i p i a tamtejszo bez cieniowania. też twier­ z zewnątrz t o w m n i e m a n i u malowanie nio byłoby są z czy zaryzykować pewnym Poelkreślają „sztuką". lekceważeniom z b y t prosto w y k o n a n e , bez r o z b u d o w a n y c h wych, akcep­ icłi p r z y p a d k u o k a z a ł o s i ę , że t o c o b y ł o kompozycji różnicę jako kwiato- między pracami ba.bek. m a t e k i w ł a s n y m i , j a k b y chciały przekreślić swą tradycję, l e c z ś w i a d o m i e c z y t e ż n i c , t k w i ą \v k r ę g u t e g o c o nazywamy r sztukę Z i l i p i a . Chętnie przyjmują sugestie jury, bardzo ważna jest d l a n i c h o p i n i a z zewnątrz, lecz w s z y s t k o m a swoje granice żadna Nikt nie wyrzeknie się zamiłowania do bogatej skali n i e słucha K o m i s j i g d y t a r a d z i m a l o w a ć j a k d a w n i e j w d w u b a r w n e j t o n a c j i . I c h twórczość — t a k z m i e n n a — j e d n a k o d b l i s k o w i e k u zawsze tą samą sztuką — barw. — pozostaje Zalipia. P R Z Y P I S Y Artykuł t e n powstał n a marginesie pracy magisterskiej p t . Sztuka Zalipia napisanej p o d kierunkiem prof. W i t o l d a Dynowskiego w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskie­ go. B a d a n i a w terenie, z których pochodzą w y p o w i e d z i i n f o r m a ­ torów prowadziłam w latach 1 9 8 0 — 1 9 8 1 . N u m e r y w nawiasach p o c y t a t a c h odsyłają d o z a m i o s z c z o n e j n a końcu l i s t y i n f o r m a ­ t o r ó w . P r z y t o c z o n y c h zostało może n a z b y t w i e l e wypowiedzi lecz chodziło o u k a z a n i e powtarzalności sformułowań i poglą­ dów. 1 7j w a ż n i e j s z y c h p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h Z a l i p i a w y m i e n i ć n a l e ż y : Z - C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Wystawa sztuki ludowej w Dąbro­ wie, k'. Tarnowa, „ P o l . S z t . L u d . " R . 4 , 1 9 5 0 n r 7 — 1 2 , s. 1 5 1 — 1 5 5 ; W . H i e k e l , Malowanki ludowe w Powiślu Dąbrowskim, „ L u d " t . 1 2 , 1 9 0 6 , s. 1 1 3 — 1 2 1 ; A . J a c k o w s k i , Malowanki, makatki, ekrany, współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza, oz. I I , „ P o ł . S z t . L u d . " R . 3 1 , 1 9 7 7 n r 3 , s. 1 4 7 — 1 6 7 ; T . K o m o r n i c k a - R o ś c i s z e w s k a , Konkurs ,.Malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim, „ P o l . S z t . L u d . " R . 3 1 , 1 9 7 7 n r 2 , s. 9 5 — 1 0 7 ; T e j ż e , Malowane domy na Powiślu Dąbrowskim. Przewodnik po zagrodzie Felicji Curylowej w Zalipiu (tytuł n a okładce): Zalipie, T a r n ó w 1 9 8 0 , ss. 4 7 ; K . P i e t k i e w i c z , Les ,,malov;anki" du Powiśle Dąbrowskie, Zeszyty Etnograficzne Muzeum K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , t . 1 , 1 9 6 0 , s. 5 5 — 7 3 ; R s s ( R . Reinfuss), Felicja Curylowa (1903—1974). Wspomnienie po­ śmiertne, „ P o l . S z t . L u d . " R . 2 8 , 1 9 7 4 n r 4 , s. 2 5 2 — 2 5 3 . T e n ż e , Wystawa twórczości malarek wiejskich Powiśla Dąbrowskiego w Muzeum w Tarnowie, „ P o l . S z t . L u d . " R . 9 , 1 9 5 5 n r 1 , s. 6 3 — 6 4 ; Z . S z e w c z y k , Konkurs na malowanki dąbrowskie, „ P o l . Szt. L u d . " R . 2 , 1 9 4 8 n r 1 1 — 1 2 , s. 4 2 — 4 6 , T e n ż e , Zdobnictwo wnętrz na terenie Powiśla Dąbrowskiego (odpis z b r u d n o p i s u sprawo­ z d a n i a po wstępnych b a d a n i a c h n a Powiślu Dąbrowskim w 1958 i ' , p r z e s i a n e g o i l o M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i p r z e d z o r g a n i z o ­ w a n i e m p i e i w s z e g o k i n k u r s u ) , ss. 1 2 , m a s z y n ę p i s 2 Z . S z e w c z y k , Konkurs..., s. 4 5 W o s t a t n i c h l a t a c h z samego Z a l i p i a do konkursów przystępuje średnio p o n a d 30 osób, z czego 2 m ę ż c z y z n . L i c z b a malujących n i e p o k r y w a s i ę z l i c z b ą m a l o w a n y c h d o m ó w , z e l a r z a s i ę be>wiem że w j e d n y m d o m u m i e s z k a parę osób m a l u j ą c y c h l u b . że z d o ­ b i o n y d o m n i e został zgłoszony d o k o n k u r s u . N i e m n i e j l i c z b a t a d a j e o g ó l n e p o j ę c i e e> n a s i l e n i u t w ó i c z o ś c i n a t y m t e r e n i e . D l a porównania podaję, że w 1978 r . w Z a l i p i u w 204 dermach miesz.ka.lo 7 6 8 o s ó b . 3 C z y t a j ą c r o p o r t a ż e o Z a l i p i u u l e g a m y s u g e s t i i t y t u ł ó w : Zalipie — malowana wieś, W Zalipiu kwiaty nie więdną, Zalipie tonie iv kwiatach, Bajecznie kolorowa wieś, t y m c z a s e m geły p r z e j e c h a ł a m t a m p o razj p i e r w s z y b y ł a m z a s k o c z o n a t y m , ż e m o ż n a iść d ł u g o p r z e z w i e ś n i e z o b a c z y w s z y żadnego malenvanego elorou. (Choć n a ł o ż y p a m i ę t a ć , ż e są o n e r o z r z u c o n e n a o b s z a r z e o k . 7 0 0 h a ) . " W . Hickel, op. cit. 4 5 Z . S z e w c z y k , Zdobnictwo wnętrz..., s. 8 I I . 2 4 . . . D n i c l i r ; b ż - b y b y ł o r o b i o n e ' n i c t a k p l a s l y e z a i e , a.lo n a ludowo, t a k j a k nie istnieje." D o m Felicji Kosiniak, Zalipie, 1967. I I . 25. D r z w i sieni, m a i . Z o f i a K a c z ó w k e , Z a l i p i e , 1967 37 T �Wykaz informatorów Bochenek, Zalipie 14. F e l i c j a K u r p a s k a , Z a l i p i e 2. J a n i n a B o d u e h , Zalipie 15. S t e f a n i a 1. Z o f i a 3. W a n d a Boduch, 4. K a z i m i e r a Zalipie Łaczyńska, 16. F e l i c j a M o s i o , Borek, Zalipie 17. M a r i a O w c a , Zalipie 5. M a r i a C h l a s t a w a , Zalipie 18. Z o f i a Zalipie 6. D a n u t a D y m o n , 7. Z o f i a Dymon, 8. R o z a l i a 9. F e l i c j a 10. Z o f i a Zalipie Zalipie Gil, Zalipie Janeczek, Janeczek, Niwki Zalipie 11. Janina Jurek, Zalipie 12. Z o f i a Kaczówka, 13. J a n i n a K r u k , II. Zalipie Zalipie 26. M a l o w a n k i , w y m . 3 3 x 4 0 Owca, 19. A g n i e s z k a Rachmaciej, 20. B e n e d y k t Ruta, 21. Maria Sierak, Kuzio Zalipie Zalipie 22. Stanisława S z k u t n i k , Z a l i p i e 23. Stanisława S t a l i c a , 24. R o z a l i a T r e l a , Zalipie Niwki 25. M a r i a W n ę k , N i w k i 26. M a r i a W o j t y t o , w y k . R o z a l i a Barańska-Dzięciolowska. 1 9 2 6 - 3 5 r. Zalipie Kolekcja F o t . : A . B a r t o s z , i l . 2 2 ; S . D e p t u s z e w s k i , i l . 7 ; L . P u d ł o w s k i , i l . 1, 5 , 1 4 ; J . Świderski, i l . Z—4, 38 Zalipie Zalipie T. Seweryna, C, 9 — 1 3 , 1 J - - 2 1 , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8323484c017220eafe9757c05faff933.pdf a699cebe1d3e79971f7082be7cac72ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3132 Title A name given to the resource Widzieć człowieka. Lekcje Władysława Malinowskiego, nauczyciela, malarza, poety i muzyka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.235-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski WIDZIEĆ CZŁOWIEKA. LEKCJA WŁADYSŁAWA MALINOWSKIEGO, NAUCZYCIELA, MALARZA, POETY I MUZYKA Mieszka ką na skraju o d środka Pruszkowa, Warszawy, emerytowanym przy nauczycielem pól godziny ulicy języka m u z y k i . Wciąż j e d n a k n i e rozstaje Nic z zewnątrz polskiego a choma. Czasami Rejestruję wciągnięty b u d y n k u . Może t y l k o uważ­ sztukach, cały pełni nadającego rytm nego p r z e c h o d n i a z a s t a n o w i l u s t r o stojące p r z y d r z w i a c h , obecnością wywołuje n a których w i d n i e j e mosiężna t a b l i c z k a — Mgr W. Ma­ miar Dlaczego linowski. się mówić lustro? gospodarz, ust, nastroszone już tylko Spójrz spójrz brwi, bowiem obserwował w n i e gościu, n a własną cudze twarz, od tej chwili twarze: powiedział — żywe twarze. d o p r o g r a m u , który potęguje w r a ż l i w o ś ć ryso­ napewno nie T o już oczywiście przypisany jest ale j a k n i e zwracać u w a g i n a t w a r z e cała s y t u a c j a będziesz malowane, w a n e , rzeźbione. A t a k ż e , czego g o s p o d a r z leży zdaje grymas opozycji: autor — Kantor abym gospodarzy, skoro n a mimikę, g e s t y k u ­ lację. na, Zaczyna się „ l e k c j a " . S i a d a m y otoczeni obrazami w pokoju — labora­ zawieszonymi na wszystkich efekt behawioryzmu. w swych rolę w dystansu, — pełni świadom g d z i e należy, i rozumiał zachowanie i komentarz efektów, tylko słuchał ideę j e g o które czuwa dzieł. I d e a przedstawienia m a już z n a c z e n i e jednego obrazka mógłby przekonująco sił, b y m a l o w a ć w t a k niewygodnej M a l i n o w s k i przysiada naprzeciwko, bardzo interesuje wanego o d treści ambicji doskonalenia takich swych jący t o , co w i d z i m y . G o s p o d a r z , pokazuje palcem a b y n i e było odpowiednie obrazki. chyba z n a w y k u zawodowego, b o w i e m jest kolejnym dużym numerem. od niesłychanie a Uderza obrazami żywej, wyrazistej wątpliwo­ Czyni każdy Patrzę p r z y k ł a d , a l e t a k n a p r a w d ę , t o oczu czyciela. komentu­ opatrzony na wskazany n i e mogę twarzy to oderwać starego nau­ m n i e w i e l k i e podobieństwo między n i m i r y s u n k a m i . N a większości z nich powta­ sytuacjach wi: „talent naukowe". moja reakcja do osoby twórcy W j e d n y m z wierszy pisze: jego ten, to walczyk nim wesela, autora Trzeba opadają trzeba s i ę starać wtedy przestaniemy Są 2 W i ę c patrzę n a tę t w a r z , akcentującą mimiką, słowa płynące gest z magnetofonu. dłoni, znaczenie czasem czy palec słów. o mentarz ułamek W momentach kulminacyjnych uniesiony markują sekundy udającej, Twarz gładka, podkreślają wypowiedziane wyprzedzają zdanie, nagrany k o ­ recitalu niewprawnej podczas g d y dźwięk że śpiewa, z playbacku. Nagle kontrast! k u górze — j a k w telewizyjnym piosenkarki, płynie Usta nie powinien budzić bowiem n i e j e s t t o t w a r z myśliciela? wchodzi bez j e d n e j pani d o m u . C o za zmarszczki, nieru­ poezji, pomoce twórczo­ prozie, można o odgadnięcie B o przecież Cały jest go d l a w 1976 r . A n a orkiestrę dętą. łatwa jest Ile w do uchwycenia. być d r u g i e m u człowiekowi zrozumieć strzelać wzajemny drugiego Czło­ wilkiem. szacunek, człowieka. w siebie". wzniosłe, czas choć zresztą „Może Najstraszniejsze wiara n i e żarliwy autora jego przemyśleń, g d y b y w niektórych w banalne ocieramy przyjmowalibyśmy — gdyby tensywna „Człowiek ściśle odgrywają denerwujące k o ­ wykład tych prawd,i n ­ n i e interesująca oddziaływania forma N i e oceniając ukazany w prawom psychologii t u zmysły" — stwier­ jako skuteczność obrazach. i straszliwie się o głoszonych i d e i spójrzmy n a t o , co n a m a u t o r gająca czło­ jeden są nienawiść i " w o j n a . dzenia, które presji w Pruszkowie w l u d z k i c h sercach to p r a w d y uproszczone. munały dra­ rozwią­ 3 podniesione czy różnorodnej j e d e n m a w o l ę życia, d r u g i n i e . Pruszkowa, powieki się p o d górną krąg w o l i życia, o p t y m i z m u " . Ideologia a dolna warga ust natury. Mechanicznego wysoko chowa się, b o t o są t o pokazuję. O... t e n h y m n , s k o m p o n o w a ł e m wiek źrenicy określił S a m n i e dostrzega t e c h n i k a m i (...). C h o d z i T w i e r d z ą , ż e : łuki b r w i m a m do p o l o w y nie rozwija s k r y t y , d r u g i fałszywy, mentarz cą. C z y o t y m w i e ? N i e m a zresztą od razu i możliwości. w malarstwie, muzyce, wyrażenie Technikum z rozmów­ obserwuje, u mnie zać r ó ż n y m i wieka, Ja tego s p e k t a k l u . J e g o m i m i k a podoba? N i e prac, do i c h oder­ się. Z a c z ą ł późno, i j a k t o się w W ogóle, w całej s w e j ści, a w i ę c na plan cały czas „ p r a c u j e " , w y r a z i s t a , kontaktująca tylko sytuację. n a całość, a l e m a c i e — c h o d z i m u : „ O p r o b l e m , który schodzi swoisty k o ­ byle k i e r u n k u p r z e m i a n , które zachodzą w j e g o p r a c a c h . M ó ­ wykładu tworząc Zamiast c z y opisywaną — wartościowania. zainteresowań rza, z a p e w n e nieświadomie, własne r y s y . S a m p r z e d m i o t dalszy, sposób drugorzędne. d o poszczególnych pozycji). jego własny ści, wagi niewielki, czuj­ t y l k o zniekształcony, t u waż­ p r z e z całe popołudnie, k t ó r e spędzam w j e g o d o m u , n i e n y , s k u p i o n y . N a c i s k a k l a w i s z m a g n e t o f o n u . R o z l e g a się głos, n i e c o jest b y ć przecież d r u g i , problem tym, słów k o ­ odkryciu naukowym, natomiast przywiązuje zabrakło osiąga, nad z uwagą p a d a p y t a n i e — a co się P a n u n a j b a r d z i e j Pan — gra do niej. A l e ścianach, o d g ó r y d o dołu ( w d r u g i m , s t o ł o w y m p o k o j u , gospodarzowi reżysera, istocie swą dodatkowy w y ­ r y s u n k i weszły już n a s u f i t , a l e w i d a ć — ostatnich jakby choć „normalne" sama tak jak w Autora n a scenie dzieło; w patrzył wyrażał torium, Kantor gdy p a n Malinowski n i e n a ­ mentarza zwiedzającym, zarys już u s p o k o j o n y , naiwnego przedstawieniu, rzecz jest podczas jakby d a w n i e j —• dziś; k o n k r e t — w y o b r a ź n i a ; jego sceniczna; wykład m i się T a d e u s z gdzie się n a n i e j dumy? ten kontrapunkt, w dziwny Przypomina t e g o , co u j r z y m y w tylko pojawia uśmiechu, zażenowania? także zajęciach. nie zapowiada środku m a ł e g o , p a r t e r o w e g o kolej­ 29. Jest się ze szkolą, ucząc l młodzież n a p o p o ł u d n i o w y c h Zimnej literaturze zauważa a i c h eks­ słuszności sugeruje. t o istota największą w podle­ rolę Komentarzu . 4 235 �Zmysły pomagają Oto n p . ktoś ma wzmocnić ćwiczenie: dalekie góły i dźwięki przykre wym jednostek lęku. psychicznie? to w ciągu i widzi bystro, to strachu ginie. przykład świadomie, d o jest tego do właśnie się" i słyszenia nej agresji! pola zdaje się mówić. spasabiać, d o s t o s o w y w a ć — szcze­ się przed w tego zja­ „bojaźliude­ często nie­ krótkim i czasie? słyszenia. „przyspasabiania tego wykładu. Trzeba umieć się aby przetrwać. W fleks się pozwala światu. W a l k a granej, a w słyszy dokładnie, nych" trzeba szerszej — do re­ do zbliżać Do w takich odpowiednio na jakim już, razem wielką twierdzi nostek się, czego możemy uniknąć potrafią dobroci, czegoś jest całych nie interesowano darem kimś wynikiem dowiadujemy W ten sposób sytuacji. „Myślący l u ­ twarzy złości, r y s y spodziewać człowieka, którym w o c z ł o w i e k u j e s t moją pasją pisze a u t o r — a m i a ł e m s p o r o możliwości ucząc w można Bibliotece to ani Warszawskiego „zaspa­ rów. by moich się dzieciństwie się". „Zdobywanie wiedzy że tylko rozmawiać Narodowej i w ze o starannie naprawie Bibliotece — szkole wyuczo­ człowieka. Uniwersytetu można w y p o ż y c z y ć 33 t o m y m o i c h u t w o ­ Byłbym bardzo spostrzeżeń szczęśliwy, napisał gdyby rozprawę ktoś lub na temat pracę magi­ sterską". podstawie się ktoś rysów znajduje Pedagog i na­ nawet z zamiłowania najmądrzejsza nans. w spostrzeżenia — i CO b a r d z o zaczyna rozmowę z kimś spopularyzowana Czyni więc I I . 1—3. W ł a d y s ł a w M a l i n o w s k i objaśniający s w o j e i myśl i 236 ale Trudno kiś n a m n i e z e r k a , w i ę c m a m się n a baczności... t r w a m t a osoba natury — jed­ głupoty. s t r o j u , a b y w i e d z i e ć j a k się zachować. O t o patrzę, a j a ­ milczeniu. Raptem do siebie oczekiwać. 36 l a t . U w a ż a m , ich wzroku, bliżej..." po od Po a po­ do z r o z u m i e n i a , p o n i e w a ż określać, j a k i e są r y s y dobrego mną, n i e m ę c z y ł nas. Obserwując, czy bo ruchy Odczuwaliśmy już n i e c o niepożądanych rozwagi te ludzkiego twarz. pokoleń. ludźmi ludzi unika ze p. M a l i n o w s k i —• zbliżenie ludzkich nie doświadczeń i t o i zapamiętałem. rozmowę że A więc przez poznanie jak „zerkania", oczy, ulgę, b o sposób r o z m o w y nymi śpiąco, czyjeś D l a c z e g o ? b o poznaliśmy siebie przez (...) już stwierdziłem prze­ co w t e n nawiązał klęski. J a k bezmyślnej, konfliktu wyczuwać twarzy nieważ siły, r y ­ czyjejś totalnej m a o n a sposób się r o z m a w i a ł e m z n i m n i e patrząc w W „gęby" a n i widzi? unikając mięśni prze­ smutny wymaga człowiek dzie filo­ że wpatrywania już samoobroną. Z a u w a ż y ł e m chwili przy- tej czynić? się Powinniśmy układu zapewne są Zauważyłem, znosi możemy przetrwać — l u d z i o m , n a r o d o m , n i e poznajesz pobudzić — jest nieuchronnie prowadzi skali działać? C o „Czy życie, doświadczenia. W a l k a zyka. M i m i k r a więc przez życiowego innym. nie Żad­ z o f i i m i m i k r y , głoszonej p r z e z człowieka z t r u d e m dzierającego — przed siebie, widzenia t o ! " Nauczenie słyszy powtarzając żołnierz jest właśnie c e l e m takie i dokładnie Tak co m a nastąpić szerokiego sposób zaleca widzi godziny h a r t u j e się. C z y ludzkich. jaki wzmacnia f r o n t a l n y m nie przyspasabie Przyspasabia, W Autor jednocześnie jednocześnie robi zdarzeniem", rzeniem To i a się uczucie ktoś uczucie na określeniu siebie „Jeżeli rzeczy, wisko, w przeżywa skoro co ma może, obrazy nawyku, wie musi być znaleźć by dobrze, iż wypowiedziana społeczny zapropagować rezo­ swoje i s t o t n e — zwrócić n a siebie �uwagę. Chodzi w do różnych instytucji, której t r z y m a n a p i s a n e Po rozmowie ze mną o sobie i był redakcji, z artykuły dokumentacji zadowolny, że prac bardzo demia Nauk się n i m zainteresowała. A r g u m e n t aż Polska t y c h m i a s t w y k o r z y s t a ł , sugerując w K a t e d r z e bie i na Polonistyce prace dotąd stawę w miał w spotkanie prelekcję. z widzami w Obrazy pokazuje często w Stołecznym wydaje czycieli — w Ochrzczona jest w czasie Domu technice Na który Ciągle by wbrew wy­ Nauczyciela. W indywidualną . T o m i k i 5 Klubu małej Literatów poligrafii. jak i pierwszej Nau­ Tom poprzednie, stronie „Są t o w i e r s z e nie umie coś chodzić VI wydany umieścił frag­ poprawiał w napisane przez obojętnie pod czło­ słońcem. l u d z i a c h , przestrzegał ich n i m s a m y m r a t o w a ł . W i e r s z e reagujące n i e m a l prędko i żywo j a k gazeta". uważa zaś, że „ A u t o r w i d o c z n i e nia, wygłosił zbiorowych o swoich pracach poetyckich. Oto np. Ta­ C h u d y pisze: wieka, wy­ Kultury którego na Kultury członek przerażeniem, opinii deusz tak jako 150 e g z A menty i — indywidualną przez Wydział 1981 r . miał t a m także w y s t a w ę poezji Psychologii j e g o dziełu i oso­ Pruszkowie 1979 г., z o r g a n i z o w a n ą stawach Aka­ ten na­ mnóstwo obserwacji, Kazimierz ma wiele złotych banalne. Czasem Czytając wchodzimy kluczy Mówimy: n i u chce wśród w który sentencji i mo­ prawdy zadziwień. zastanawia, szaleństwo, m a n i a , się dodać, a nuż w powiedze­ wyraża zawisłości świat, Rzewuski do myśli, r a l n y c h . Czasem mówi rzeczy oczywiste, miewa. ale po zdu­ przeczyta­ t y m szaleństwie jest me­ toda". O tak. Metoda Malinowskiego. W wierszach mówi o świecie, r o d z i n i e , o s p r a w a c h które go poruszają. W o znaczeniu poznania m i m i k i w Zawsze ważna jest ale n i e nadmierną. dla niego takie", choć sporych scen n p . luźna historycznych, się z Nie tylko tło. O g r a n i c z a twarzy, miny, wyrazu. Twarz wydobyta w obrazku, nicza się również do w t y m do znaku tej miny olejne obrazy ilustruje oderwanej frapują czasem własnej, W dzić chęć czają zdają sze od w y k o n y w a n y c h opracowanie Sam Ciekawe, Władysława (...) Gdzie i n ­ syntezę, ogra­ Do­ „jako takiej" do konkretnej postaci. Te zaś Dziesiątki i n ­ próbą uchwycenia ф (napisał marsz, gra w wzory. i c h 10), s t a r a się hymn — na nie w y k r a ­ A n i gorsze, a n i l e p ­ audycjach radiowych skrzypcach, melodii powierza monizował A d a m wyrazu. silnie o p t y m i z m u , dać l u d z i o m radość, p o b u ­ konwencjonalne popularnej. synteza się n a t y m t l e s t u d i a m i czasem życia. W a l c z y k , poza Na najmocniej. utworach muzycznych nastrój najważniejszej. najważniejszych. t y l k o typowości w y r a z u , gestu. wyrazić sceny nieważnej, miny od mnie i go jakąś elementów o obchodzą j a k pięść. M u s k u ł y uogólnienia (rysunków, t e m p e r ) twarzy, Nie kwintesencja który chodzi nych przestrzeni „jako pejzaży, mimiczne idei. uwa­ świadczy kwiatów, się do s p r a w y tle, w — m a ją malarstwo Szewczenki jego pustym dziej, go maluje niemal zaznaczone, treść. F o r m a portrety wykładem sobie, n a formę z w r a c a bawi kopia możliwościach. wiążące detale, Nie o obrazach k o n t a k t a c h międzyludz­ t y l k o przybliżać l u d z i o m . D l a t e g o gę, N i e , n i e są w i e r s z e p i s a n e „sobie a m u z o m " , o b o ­ jętne, w y m y ś l o n e , triumfujące z r ę c z n y m c h w y t e m l i ­ t e r a c k i m , nieoczekiwaną metaforą. Córka, ból o j c a , w o j ­ na... C z y t a m s t r o f y n i e r ó w n e , p r z e j m u j ą c e . — T a t u s i u , co c i jest... A ja zauważyłem w j e j oczach pierwsze i s k i e r k i obłędu. Usłyszałem d a w n y w a r k o t samolotów, u j r z a ł e m w a l ą c e się ściany, p a l ą c y się f o s f o r i t y n k i . . . C h w y c i ł e m c ó r k ę w objęcia... Jak to dobrze n i c nie mówić, t y l k o wtulić w t e n okręt z przerażonym sterem w ramiona wielkoluda i z a w i e ź ć go do normalnej przystani. Lecą p t a k i — h o r y z o n t y o t w a r t e , wiatr hula w przestrzeni jak myśl swobodna, a j a s k u p i o n y patrzę n a w a r g i l e k a r z a — Córka c i e r p i n a z a b u r z e n i a osobowości po jakimś przeżytym przerażeniu — a więc pozostaje n a m chodzenie po szalach w a g i — w dół i w g ó r ę , d ł u g o d o d w u t y s i ę c z n e g o (...) » j e s t n a p e w n o . C a ł y d o m , całe t o m u ­ z e u m — l a b o r a t o r i u m k o n s e k w e n t n i e wyraża myśli p a n a kich. k r o k i twego oczekiwania. Któż n i e zna marzeń rodziców i u p o r c z y w y c h .snów o w i e l k o ś c i , k i e d y i c h wyobraźnia zgarnia w s z y s t k i e z a w o d y świata p o t o , b y dać j e własnemu d z i e c k u . P t a k , który opuszcza gniazdo n i e u m i e a b e c a d ł a . (...) magisterskie. Jak oraz b y poświęcono (.,) fotograficznej swych U.W. teczką i wzmianki. akordeonie, ale R o d z i n a bez d z i e c i t o d u ż y p o k ó j bez krzeseł. N i e usiądziesz a t y l k o echo odbija jest więc forma jemu samemu: trzeba ubrać w nasz czytelnik nikowi, a chodzić po w y g o d n y c h woli łatwiznę żeby zapisać w a ż n ą wiersza „Myśli Sztuczne uczuć jest bez wewnętrzny i jest domaga tor swój 7 precyzuje wzmocnie­ cieszy ubie­ szczerością wyczuwać. Szczerze piszę, to która pisania — zgodny ze mę­ wier­ świat napiera figur metrycznych o n jest Komentarz, zrobić, i nie dla myśli, lubi się, a l e pożądane. G d y żarliwej P r o s z ę n i e ganić m e g o s t y l u (...) kończy a u ­ sposobem po­ z m y s ł o w e g o . Jeśli c h o d z i o treść, t o ją można brać n a w e t z gazety, t y l k o trzeba j e j nadać b i e g mowy n a s z e j p s y c h i k i ! " J e d n a k złożoność p s y c h i k i l u d z k i e j n a j ­ lepiej jące, oddać to może które my więc m a l a r s t w o . Oczywiście otacza średnią p r z y c z y n ą nas w tym mojego zainteresowania. wiązać w jedną całość stokilkanaście Wróćmy pozwala więc ludzkiego zrozumieć do początku gospodarza. i przejmujące stawie Z malarstwa zamysł i na k o ­ autora, po­ „ilustracji". w płyną słowa, właśnie o któremu można najłatwiej głośnika dzięki bezpo­ t e j r e l a c j i . Jesteśmy zależnością m i ę d z y r u c h a m i ciała a m i m i k ą , miną t w a r z y . Jeżeli n a p o d ­ zachowania się i mimiki j a k i m n a s t r o j u jest w danej znaczy Umiejętność bardzo wiele. żenia się d o s i e b i e jednostek ną W i jest Skoncentruj­ n a n i m uwagę. N a t y m m a l a r s t w i e który pokoju przedstawia­ domu, mentarzu, m u z y k o m . Większość h a r ­ wiersze rytmu żarliwie n i e m a czasu n a b u d o w a n i e strzegania trudzić rymowanie czy p r o z a (...) G d y się czytel­ naturą i spłyca, i m a ł o tę szczerość l u b i rymów. i podać formie ciągłe bardzo sobą, t o w i e r s z i czytelnik piszemy znaczeniu są pięknej zastosowanie a k c e n t u słownego r a m wiersz naszych większość). J a k to sza, k i e d y r y m ciągnie m y ś l nia Oddaj­ po przeklętą ścieżkach. L u b i myśl w tę myśl. N a t o m i a s t pisane swą (przynajmniej czyć c z y t e l n i k a ? dla autora? j a k i e krążą słowa ze ukazać t o „(...) co n a z y w a m y dojrzałe Malinowskiego: głos głowach, muzyki Suzin. czasem Czym my (...) praktyczną". potrafimy określić w c h w i l i t e n człowiek, t o już odpowiedniego l u d z k i c h j e s t sprawą t y m momencie zbli­ waż­ pan Malinowski 23? �238 �wyciąga .,Dla rękę, w s k a z u j e przykładu kolejnie. Ilustrują one J.). T o ojciec Po stwierdza, jedna że obrazów poematu fragment kochający nieszczęśliwy. o których będzie sześć treść (którego przerażeniem A. obrazy obejrzymy pt. z Ochrzczona cytowałem wyżej s w e córki staje p r z e t r w a n i u ciężkiego nich jest rozkraczają nogi, niszczą sprzęty Na obrazie dziecka, na płaczą, bardzo okresu wojny, poważnie chora. Jak 2 3 — niał wiadomość sobie wojny nięte zęby. Werdykt nadzieję zmrużone pogoda... wydany zaufanie. nego. Wyleczona perspektywę przyjaźnie. pogodne. Obraz Lubimy w a druga ( i l . 4). N i e s t e t y braja obie. Dostają że obie nie mają II. (i. Ochrzczona jego obrazie Jedna i budzi lekarz lękliwie splatają twarze w się mieć sercu. p o d tytułem Giloty­ z partyzantek drze­ bezpieczeń­ karabin wroga szczęście przerażeniem wojny, w y m . 39 X 29,5 c m zwyciężyć cydują ma usta s t r a c h , drugą się uciec, przestrzeń w ale pomiędzy wąskie, jakby s t r a c h rządzi. zasznurowane muszą Z ogarnął sięga p o nią, b y później umie z nich już s t r a c h ( i l . 5). Ręka ściąć ją n a g i l o t y n i e . Zdrajca, terka, wdzięku melduję jest wroga j e , g i n i e z rąk p a r t y z a n t ó w . Ocalała kobiecego, de­ dwumetrową który w y d a ł pełna prze­ więzienia przeskoczyć domami. Pierwsza p o w i e t r z u , drugą Obraz swój boha­ powrót roz­ powiedzieć, 13 pełen g r o z y , ktoś s p o d kół pociągu wydostać dziecko. haterki świadczy zawisła w Układ o nóg wielkim i rąk, i całego napięciu jej usiłuje ciała woli. bo­ Jakby powietrzu. W p o d o b n y m n a s t r o j u z n a j d u j e się b o h a t e r z o b r a z u 14. T o ktoś, co usiłuje w i e l k ą szybę rozbić s a m y m Można przypuszczać — tazji A. ( t u nasz J . ) , że a u t o r puszcza człowiek mający sobą. wodze silniej fan­ działające zmysły, c z y m o ż e jakieś z m y s ł y p o d w ó j n e , n p . p o d w ó j n y nos, podwójne oczy, słuch nie byłby zmuszany przez życie do t a k s t r a s z n y c h s y t u a c j i . rodzin­ traci się do w i ę z i e n i a . Można ale 5, szczęścia pilnuje jej wycelowany szczęścia, postać. Zamyślony maszerować, n a straży ojciec zaciś­ ludzkie poemat Jedna m i l c z e n i e m , d r u g a lękiem o t w a r t e . Pierwsza Przypom­ J e g o n a t c h n i o n a postać Ręce ona wyjaśnia. stwa 4: t a k się l u d z i e z nadzieją 7 d o 12 ilustrują postawa, koniec nieśmiało takt od­ Prawdziwy to obraz się obraz szeptał p r z e z na haterek. zaginięciu ( i l . 6). kurczy lekarza, 6 — cieszy T a k zachowują lesie Obraz do z d r o w i a . d o m u chorego. Obraz — prawdy przestrzenną. Też wiele w przez o Drugi dziecka dzieci tej woli u k r y t e w nas s a m y c h . Z w r ó ć m y u w a g ę n a m i n y t y c h b o ­ do j e d n o s t k i . się oczy, d e s p e r a c k a bombardowania. p o w r o t u chorej budzi mie zaginionej. Odkrycie jest p r z y j a c i e l e m na. powrót t o są nasze c h o r e swej się, mieszkanie. dowiadują o chorobie wojenne wbrew rodzice trzeci — anielska przyjął Zachowują o d siebie. Załamują później i demolują s t r a s z a , odstraszają a obraz a — się zachowują się l u d z i e u d e r z e n i nieszczęściem? się różnie, ale z a w s z e zaczynają mowa: oznaczonych W j a k i sposób m o g l i b y ś m y e w e n t u a l n i e p o d w o i ć czy potroić siłę w i d z e n i a przy pomocy nianie ciele siły czy słyszenia? M o ż e w zastrzyków, mięśni. i silniejsze ale obecnie Sport to działanie zdrowie, pisarzu", który a wyrywa złą na trzech twarzach ( i l . 7). T r z y osoby — w wzmac­ zdrowym Bergmanie, duszę ażeby pozostawić lepszą. M o ż e taką lepszą my przyszłości przez zmysłów". N a s t ę p u j e opowieść o I n g m a r z e kim — namalowanych trzy „szwedz­ człowiekowi, duszę na ujrzy­ obrazie m i m i k i , t r z y różne 20 sytuacje. bywa często Najbardziej cierpi fizycznie olej/płyta pilśń., I I . 7. Ciężar i mimika, f r a g m . t r y p t y k u n r 20, olej/płyta pilśń., w y m . 37 X 28,5 c m ten na dole, najmniej ten 239 �U góry. U k ł a d y różne nastroje zmarszczek tych (na dole) l e p i e j na twarzach osób. T e g o charakteryzują najbardziej t e r a z n i e rozdrażniać jeszcze C z ł o w i e k p o w i n i e n zauważać u i n n e g o bardziej. człowieka na t w a r z y różne l i n i e nastrojów. (...) O c z y l u d z i muszą oglą­ dać oczy inne­ go i n n y c h ludzi, wyczuwać słuchu. wzroku Zmysły i słuchu są naszymi powinniśmy nadsłuchiwanie przyjaciółmi. wznosić Zmysłom kolumny pamię­ ci". żyć w nie słyszymy naukę, j a k t o t r z e b a z g o d z i e ze s w y m i zmysłami. K i e r o w a n e przez naszą wolę, ucho i p r z e d s t r a s z n y m i nałogami — w siebie, musi mieszkanie, ażeby nałogowo autor, poczem, pomiędzy Wyzbywa się się na wodzie giną w I człowieka następny obraz. d w u ludzkich twarzy. ginie i powstaje, jego 19. T o fantazja. Tak jak „Jednocześnie ich powstają i widzieć i z której słyszeć, ale rozwoju człowieka!" Bezpośrednio nie w po swój cierpień silnego Spróbujmy przećwiczyć obrazki twarze myślań Na Jak — nas n p . zbliżyć okazać się swoje język". jak do uczesania Obrazy poszcze­ przysz­ życzliwym, sposób pięknego się". ludzi uduchowionych. „ B y ć m o ż e n i e są s y m p a t y c z n i , jacyś z a p a t r z e n i li. 240 8. K o s m o n a u t a , olej/płyta 14 obrazie uduchowionych? znaleźć tematy się bez z dwie ich roz­ konfliktu. 44 w s p ó l n e o p ł a k i w a n i e kogoś j e s t p r z y ­ bo t w a r z e (jak odpowiedniej przedstawia zbliżone m o ż e obeszłoby przy płaczących mają śmiechu) bardziej zaokrą­ p o l i c z k i . Współczujemy płaczącym, płacząc s a m i . Z b l i ż a m y Oglądanie pierwsze pokoju się d o s i e b i e w sie­ pilśń., w y m . 38,5X29,5 c m (sali g o s p o d a r z ) kończy d e m o n s t r a c j a (nie chcą maszerować, zamknięte), pionowa), oszusta na osiągnięć — W wiedzę li. A typów: ich krok intensywnie więc nastro­ jest coś — jak mówi ludzi smutnych niepewny, patrzących (ręce p o k o r n e , z d z i w i o n a dłonie (postawa pozycja i d l a odprężenia gło­ wido­ piękne d o m y i m i a s t a — i szczyt l u d z k i c h lot w kosmos. nauty, bohatera nowej następne przedstawiają żon­ rozpoznawać w ludzi Ilustracja ki przyjemne: nawet sobie rąk uduchowienie, by i p r a k t y c z n e u b r a n i e samego czy należy się d o n i c h „niemały w p ł y w g u s t o w n e berecik w postrzegania ruchy k p i a r z a i myśliciela. „ G d y b y były jemniejsze glone uczą l u d z i , a b y zbliżyć w y , statyczność układu ciała) — lekki kontakt z równoważyć uczucia i silnego u s p o s o b i e n i u . Otóż m a n a t o Jakiś nawiązując kto umie pogodnym siebie. w Dalsze nastroje ręce. t y m stwier­ d z e n i u następuje r a d a p r a k t y c z n a — j a k być przyjaznym, s p o k o j n i e (...). M u s i przeżyć jami". wyrastają gólnych m o m e n t a c h , lecz c h r o n i c z n i e . T o w i e l k a łość odbi­ ślad t a k ślady m i m i k i Głowa zewnętrznego. twarzy ślady w nad glera". wspólny zależności o d n a s t r o j u c z ł o w i e k a " . znów d w a żywioły: nimi a wyrazem „Więc te m u rzeczy. Czy m a konklu­ wśród j e g o o k a też s z y b k i e j a k b ł y s k a w i c a . Szczęśliwy „trzeba zależność źle zbolałej „ C z ł o w i e k siedzących głębokich Oto: wyjaśnić się A o t o żongler. „ R z u c a d o góry 6 p r z e d m i o t ó w i s z y b ­ k o j e łapie. R u c h y chwili. klucz 1 ból". czło­ na t w a r d z i , nieustępliwi '. t w a r z osoby czułby rzeką, w y p o c z y w a j ą c y c h zapatrzeniem klucznikiem? Nie!" — a b y dokładniej nastrojem demonstruje i nastroju swoje zamykać nie rozkradziono być n a z i e m i w i e c z n y m jających pijaństwem, rozsąd­ człowieka kłódkami, z a s u w a m i , r y g l a m i . „ T o który duje o k o , ochronią myśl z b y t n i m s t r a c h e m o r z e c z y doczesne. O t o p o ­ stać z a r z u c o n a wiek rozwijać z zasadami, I I . 13 p r z e d s t a w i a takim otoczeniem. Dalej i b i e , ale są to l u d z i e obciążonego drugim pokoju, o trzeba sobie 9. Patrol, A więc wizerunek kosmo­ e p o k i ( i l . 8). z dużym nabywać stołem, przez widzimy, gruntowne olej/płótno, w y m . 3 7 , 8 X 2 8 cm że stu­ 1967 r . �W o j s k o jest d o b r e n a w s z y s t k o , zdaje się m ó w i ć obrazek na i l . 9 pierwszy n a m a l o w a n y przez p. M a ­ l i n o w s k i e g o , w 1967 r . W o j s k o w a l c z y z przyrodą, n a ł o ­ giem, niezdyscyplinowaniem i lenistwem, a przede wszy­ s t k i m b r o n i ojczyzny. II. 10. Moi krewni, olej/płyta pilśń., w y m . 39 X 28 c m d i a . W t y m c e l u k o n i e c z n y jest n a świecie pokój ( z a t k a ­ n i e dłonią l u f y a r m a t n i e j ) . I n d y w i d u a l n e w y s i ł k i , a b y p r z e z w y c i ę ż y ć niedoskonałość „dają w i e l e , a l e n i e t y l e , co z o r g a n i z o w a n a a k c j a oświaty, doskonała i s y s t e m a ­ tyczna". II. 1 1 . Historia uczuć w mimice, 66 X 75 c m olejj/płótno, wym. Następuje s e k w e n c j a o d z i e d z i c z e n i u , a w i ę c p r z e ­ k a z y w a n i u n a b y t y c h cech przyszłym p o k o l e n i o m . D l a ­ tego n a i l . 10 w i d a ć wspólny m i a n o w n i k w t w a r z a c h t r z e c h pokoleń. Z n ó w g a l e r i a t y p ó w . K a ż d y człowiek m a w ł a s n y w y r a z p s y c h i c z n y . B a ! p o w i a d a a u t o r „ n a w e t koń p o ­ s i a d a swoją mądrą fizjonomię psychiczną". N a i l . 11 w i d a ć t w a r z e : myślącą, cierpiącą, t w a r z b a d a c z a , c z ł o w i e k a płaczącego, ironiczną, drwiącą, uś­ miechniętą i śmiejącą się. T r z e b a umieć p o z n a w a ć n a ­ s t r o j e , układ z m a r s z c z e k i mięśni, p r z y g l ą d a ć się. T o k o ­ n i e c z n e „ b o przecież c z ł o w i e k c z ł o w i e k o w i też rzeźbi t w a r z " . O s o b i s t e doświadczenia a u t o r a , co i r a z dają znać 0 sobie. O t o w i ę c o b r a z k o w a opowieść o r o l i d z i a d u n i a ( i l . 16—18) ilustrująca treść n a p i s a n e g o u t w o r u . „ D z i a dziuś o d g r y w a niemałą rolę w wychowaniu dzieci. Kształtuje o d p o w i e d n i o c h a r a k t e r d z i e c k a (...) b r o n i go p r z e d straszną g ł o w ą z a r a z y , p r z e d p o r y w a c z a m i d z i e c i , przed w y r a f i n o w a n y m terrorystą współczesnej epoki, przed s t r a s z n y m i s k u t k a m i w o j e n . W n u k w y c z u j e życz­ l i w e b i c i e serca d z i a d z i a — w y c h o w a w c y i z a w i e s i m u na m a r y n a r c e Złoty K r z y ż Dobrego w p ł y w u Wycho­ wawczego". N a zakończenie seansu p a n M a l i n o w s k i p r o p o n u j e t a k i e ćwiczenia: „ P o s t a r a j się w s k u p i e n i u upodobnić swoją twarzą do j e d n e j z t w a r z y w y s t a w i o n e j w t e j i z b i e . T o z n a c z y upodobnić swoją minę i z a c h o w a n i e się 1 określić w przybliżeniu s w ó j nastrój p o każdej z m i a n i e o b s e r w o w a n e j o s o b y . N a l e ż y brać p o d u w a g ę sposób p a t r z e n i a sposób z a m y k a n i a u s t , m a r s z c z e n i a czoła i w j a k i e j p o z y c j i z n a j d u j e się g ł o w a i s z y j a osoby z r y ­ s u n k u " . Następnie każde przyjrzeć się g r u p i e 12 o b r a ­ zów, określić nastrój każdej z p r z e d s t a w i o n y c h osób i o d p o w i e d z i e ć w j a k i sposób należałoby zbliżyć się d o n i e j . Jeśli się tego n a u c z y m y , b a r d z i e j będziemy s i e b i e szanować. N i e będziemy w i ę c strzelać do k o n d u k t u p o ­ g r z e b o w e g o , a n i używać d z i e c i do różnych r o z g r y w e k między s t a r s z y m i . N i e będą ginąć żołnierze, i „ludzie n i e będą w n i e z g o d z i e r o z r y w a ć n a c z t e r y s t r o n y świata w y g o d n e g o m a t e r a c a z i e m s k i e g o , zamieniając się w k o ­ n i e r o b o c z e " — co p r z e d s t a w i a i l u s t r a c j a . K o n i e c . P a n M a l i n o w s k i uśmiecha się, p y t a o w r a ­ żenia. Jest p e w n y s w y c h r a c j i , a l e p r z e c i e ż chciałby usłyszeć i c h p o t w i e r d z e n i e . P o k a z u j e s w ó j d o r o b e k p i ­ s a r s k i . M a ł y , n i e p o z o r n y , w n i e c o już w y t a r t y m u b r a ­ n i u . . . śmieszny? N i e , n i e śmieszny. Żadna p a s j a l u d z k a n i e jest śmieszna. Zwłaszcza g d y w y n i k a z a u t e n t y c z ­ n e j p o t r z e b y , g d y staje się c i ę ż a r e m i w y z w o l e n i e m , g d y w y r a ż a osobowość człowieka. Oczywiście, t a k n a z i m n o , z d a l e k i e j p e r s p e k t y w y , można p o w i e d z i e ć o t y m , co zrobił: n a i w n e , można zganić b r a k p r e c y z j i myśli, p o m i e s z a n i e p r z y c z y n ze s k u t k a m i , u p r o s z c z e n i a i o d ­ k r y w a n i e p r a w d b a n a l n y c h . Można, a l e t a k i e podejście s c i e n t y c z n e p r z e d e w s z y s t k i m o g r a n i c z y nas s a m y c h . W doświadczeniu M a l i n o w s k i e g o w a ż n a jest d l a m n i e jego p o s t a w a , j e g o e m o c j o n a l n y sposób r e a k c j i n a zło n a ­ szego świata. M i m o , a p o części i dzięki „ n a i w n o ś c i " s t a j e m y się b o g a t s i , słysząc w y w o d y a u t o r a , oglądając j e g o p r a c e i chłonąc atmosferę tego d o m k u : mamy b o w i e m do c z y n i e n i a z ludzką pasją z c z ł o w i e k i e m d o ­ b r y m , o g a r n i ę t y m w o l ą zbliżenia l u d z i i rozładowania k o n f l i k t ó w . P r z y t y m dociekliwość i r z e c z y w i s t y , w i e l o ­ s t r o n n y t a l e n t W ł a d y s ł a w a M a l i n o w s k i e g o każe n a m za­ dumać się n a d m o ż l i w o ś c i a m i t w ó r c z y m i , k t ó r e t k w i ą w człowieku, n i e zawsze rozwinięte, n i e z a w s z e s z k o l o n e . 241 T �II. 12. Pyszalkowaty bezwzględny, olej/płyta pilśń., w y m . 29 X 40,5 c m �II, 14. Pogodni, olej/płyta pilśń., w y m . 28 X 40 c m ��19 "V» » 5 •fi. >" / . i ' ш^к&егиг » л * ' i'ft!*' ^A ' / » Д Sr >J-.';7 фе 1// - -'j? fie /?!'/*/*, 1 »,w w - *-irvj' , il't?egro,'. V - ' i ,'»/ >w 11 an- i 't w, #Д> « J - A T /г «5 ••-V- : 19. i 4 " " ^ M < # ' V T Ż 20. w a Malinom 245 4 �P R Z Y P I S Y U r . 28.10.1909 r . w e w s i C i e l a k o w o , k . N i e ś w i e ż a ( o b e c n i e Z S R R ) , ojciec K o n s t a n t y był b u c h a l t e r e m w s t a r o s t w i e . W r a z z r o d z i c a m i i r o d z e ń s t w e m (5 dzieci) przyjechał w 1917 r . d o P o l s k i . S k o ń c z y ł średnią Szkołę Rolniczą w Ż y r o w i c a c h (1932), p o c z e m p r a c o w a ł j a k o t e c h n i k r o l n y w majątku n a P o d l a s i u . Z d e c y d o w a ł się j e d n a k n a dalszą naukę. P r z y j e c h a ł d o W a r s z a w y , c h o ­ dził n a W s z e c h n i c ę Polską, m a t u r ę zdał w 1935 r . R o z ­ począł, j a k o w o l n y słuchacz, s t u d i a n a w y d z i a l e f i l o l o g i i p o l s k i e j U . W . W czasie o k u p a c j i p r z e b y w a ł w P r u ż a n a c h u o j c a i p r a c o w a ł t a m j a k o n a u c z y c i e l , p o t e m został w y w i e z i o n y n a r o b o t y do N a d r e n i i . Ożenił się w 1943 r . Z a r a z p o w o j n i e wrócił do k r a j u , pracował w G r y f i ­ nie, poczem podjął r e g u l a r n e studia, n a j p i e r w n a u n i ­ w e r s y t e c i e łódzkim, później w a r s z a w s k i m . P o l o n i s t y k ę ukończył u p r o f . Z . J a k u b o w s k i e g o w 1957 r . O d t e g o c z a s u u c z y w P r u s z k o w i e . O d 1970 r . j e s t n a e m e r y t u ­ r z e . W 1975 r . o t r z y m a ł „ Z ł o t y K r z y ż Z a s ł u g i " . 1 Pisze w i e r s z e , u t w o r y m u z y c z n e i m a l u j e ( m n i e j w i ę c e j o d 1967 г.). N a u c z y ł się s a m grać n a s k r z y p c a c h i a k o r d e o n i e . J e g o 10 u t w o r ó w m u z y c z n y c h z a r e j e s t r o ­ w a n o w Z a i k s i e . N a k u r s a c h o r g . p r z e z K u r a t o r i u m uczył się p r o w a d z e n i a zajęć m u z y c z n y c h i uzyskał u p r a w n i e ­ n i a . W y d a ł 6 t o m i k ó w p o e z j i , m a w rękopisie d r a m a t , powieść kryminalną, w i e r s z e i prozę. * W ł a d y s ł a w M a l i n o w s k i , członek K l u b u L i t e r a t ó w N a u c z y c i e l i . Poezje, t . I , Stołeczny D o m K u l t u r y N a u ­ c z y c i e l a , (bez d a t y ) . T y t u ł w i e r s z a Niepokój wzwyż II. 21. Fragment P o n a d t o p. M a l i n o w s k i jest a u t o r e m h y m n u Szko­ ły n r 215 w W a r s z a w i e . A b y w y r a ź n i e w y e k s p l i k o w a ć s w e myśli, z a p e w n e w o b a w i e , że w z d e n e r w o w a n i u m o ż e je n i e p r e c y z y j n i e w y r a z i ć , p . M a l i n o w s k i napisał t e k s t wyjaśniający, n a ­ z w a n y „ k o m e n t a r z e m " i p o w i e l i ł go. Pisząc t e n artykuł korzystałem z a r ó w n o z tego t e k s t u j a k też i k o m e n t a r z n a g r a n e g o n a taśmę i p u s z c z a n e g o w czasie oglądania o b r a z ó w o r a z z w y p o w i e d z i w czasie n a s z y c h r o z m ó w W 1974 w z i ą ł udział w ogólnopolskim k o n k u r s i e plastycznym p.n. „Mój region w ХХХ-leciu P R L " . O t r z y ­ mał wyróżnienie. Zaczął w y s t a w i a ć tuż p o w o j n i e . R y s o w a ł w ó w c z a s k a r y k a t u r y i w ł a ś n i e j e w y s t a w i ł w 1946 r . w czasie p o b y t u w G r y f i n i e (zachował się afisz w y s t a w y w T o v. Muzyczno-Literackim „Promień"). P i e r w s z y t o m p o e z j i , Strzały niewolnika, z własny­ m i r y s u n k a m i , w y d a ł w 1939 г., nakładem F . H o e s i e c k a W rękopisie m a p. M a l i n o w s k i w i e l e u t w o r ó w l i t e ­ r a c k i c h oraz j e d e n „synkretyczny", b o w i e m n a każdej s t r o n i e znajdują się r y s u n e k P r u s z k o w a , t w a r z z o d ­ p o w i e d n i m wyrazem, nuty, kolejny odcinek powieści k r y m i n a l n e j , w i e r s z , powieść r y s u n k o w a ( v i d e i l . 30, 31) J e d e n z w i e r s z y nagrał H e n r y k B o u k o ł o w s k i i a u ­ t o r chętnie p u s z c z a s w y m gościom tę taśmę. P o m i j a j ą c z n a k o m i t e w y k o n a n i e , t r z e b a przyznać, że w i e r s z w c i ą ­ ga, słuchałem go z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m . Z t o m u O c f i r j c s o m / przerażeniem, W a r s z a w a b.d (Poezje, t. V I ) . 3 4 5 0 7 8 mieszkania Władysława Fot.: j . Swiderski 246 Malinowskiego � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9ac9e863161d6ee94a933ce4efa62c.pdf 48839377ddbd33db02b089babb56cba3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3343 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3133 Title A name given to the resource Dlaczego krowa jest czerwona? O kategoriach widzenia barwnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.247-251 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Michera DLACZEGO KROWA JEST CZERWONA? O KATEGORIACH WIDZENIA BARWNEGO Największy obrazka sce mieszczuch na opakowaniu dwie odmiany tych wone. A trzeba b y zaoponować: mają przecież, rzeczywiście nie czerwone tę sprzeczność znający masła zwierząt: jeśli krowę chcielibyśmy być ale brązowe! językową Wielu będzie p r e t e k s t e m i p u n k t e m wyjścia pewnymi odcienie jednolite do r o z w a ż a ń antropologicznymi problemami barwne do sfery przez dzielone i badawczej nowicie prezentujących relatywizmu należącym w y ­ głównej posta­ Pojawienie a mia­ się n a z ­ n i e u c h r o n n i e przywołanie i n ­ nej i — Są „uniwersalizm" zmagają — oto m a m y się o n i o d d o b r y c h n a m obaj potrzebni, byśmy obu antagoni­ kilkudziesięciu l a t . mogli lepiej określić Początki a zmianę a n t r o p o l o g i i stały przede wszystkim przyniosły tedencje znawstwo amerykańskie B. L . Whorfa. nistów, że ludzka", mie Stwierdzono, nie istnieje że m ó w i ć f i c z n y m i sposobami głównej który mierze przykładem nia tezy O przystosowania środowiskowych. pozostałe. relatywistów, t y m , że poszczególne k u l t u r y kategorii Początkowo kolorów dzisiejszej polskiej specy­ się w Przypadkiem relatywiści zimnej nych części n a który (np. polskim) kolory: nych zielony języków obszar Ten t e n odcień barwny 2 obejmuje ugruntowany znawstwa. koncepcję Opozycja ze spotykamy — ubo­ się dzielenia odcieni języku zielo­ europej­ się n a cały t e n 4 turalnego, przeciwstawiająca i a n a l i z o w a n i u faktów wynikiem sobu ale jącym j e d n a k się samego języko­ z Chomsky'm na tzw. językoznawstwa indukcyjnemu p o s z u k i w a n i e ogólnej nurtu podział a dokładniej barw n i e jest ( i a r b i t r a l n i e określonego) się d a n e j kultury o różnym s t o p n i u rozwoju zapoczątkowanego ewolucjonizm, zróżnicowany przystosowania świadczy prac jest odmiennego norodnym zaawansowania ewolucyjnym. Czynnikiem tę e w o l u c j ę jest fizjologia. spo­ d o środowiska, w jed­ organizu­ T e n ostatni widziany, element, powoduje, fizjologii widze­ w i e l u nieporozumień; d l a zachęty m o g ę dodać, że z a p r e ­ zentowana stawiają t e o r i a różni się z n a c z n i e podręczniki Uznawany o d t e j , którą dzisiaj pogląd na mechanizm w prostej w — Younga-Helmholtza X I X w . teorii Pierwsza teoria, mówiąca ocznego, przed­ szkolne. kolorów pochodzi linii jest oraz Heringa . 7 podstawo­ wszelkie odnosi — obrazu widzenia powstałych barwach tworzących chromatyczne, a dokładniej o d dwóch o trzech spostrze­ się d o widzenia powstającego na siat­ t u sumą k o l o r ó w struk­ zbieraniu zasady p o ­ powstaje w mózgu, chromatycznych, ważniejsze wra­ jest, przez niego czarnemu, czerwonemu parom kolorów: i zielonemu b i e s k i e m u . T e t r z y kanały tworzone komórek: i antagonistyczne sze reagują wołują tej, na zielonej, tworzą wrażenie Łatwo bieli jednocześnie teraz są p r z e z d w a t y p y odpowiadają achromalycznych odpowiednich jako i wy­ (czerwonej, jednocześnie barwa żół­ polega doznania czerwono-zie- nieantagonistyczne — barwy t e mogą b y ć szarość. na czym potrzebne polegają trzy do jego o p i s u : i nasycenie. Komórki za. określanie antagonistycznych, „wy­ jasność, nieantago­ jasności, j a k i chromatycznych, komórek Pierw­ długości f a l i Komórki i czerni określić cechy chromatyczny nistyczne barw powstawać (nie istnieje i żółtemu i n i e ­ I c h antagonistyczność a n i żółto-niebieska). miary" koloru, odcień pary trzem białemu nieantagonistyczne. chromatycznych niebieskiej). jednej widziane nie barw t y m , ż e n i e mogą kolorów oraz n a bodźce o określonej wrażenie w z poglądami E. H e r i n g a : t r z y kanały w i ą ż ą c e s i a t k ó w k ę z m ó z g i e m odpowiadają wymienionym co z impulsem barwnym wytworzonym o k u . T e n etap jest zgodny spadło n a tę o g ó l n o - generatywistów, czele, w o b e c d o t y c h c z a s o w e g o neoewolucjonizm: lona, nazwą . strony cechą Berlina i Kay'a się d a l e j zachwiał. P i e r w s z e u d e r z e n i e , n i e z a u w a ż a l n e , a l e — p o z ­ antropologiczną Najważniejszą przez dzieje z doczekały 3 w o l ę sobie twierdzić — zasadnicze, w szczegółach — zdołała się o b r o n i ć " . barwy powołują się pogląd i Kay. W re­ i ulepszona żenie zgodnie czy N a v a j o ) jedną Berlin czerń b r a k i e m światła). P o n i e w a ż j e d n a k o s t a t e c z n e s p e k t r u m dzieli zdawałoby również X I X w. i n i e b i e s k i , podczas g d y w i e l e i n ­ (np. j a k u c k i , nimi i meto­ przez krytyków. C o odmienne antropologicznej „standardowym byli kówce o k a (biel fakty czyli repre­ od jej ukazania z u l t a c i e t e o r i a — słuszna w założeniach i i c h połączeniach odmienność spektrum barwnego, minęły skrzętnie w y c h w y t y w a n e odcienie dla zilustrowa­ najczęściej międzykulturowa i niebieskich. W skim" dwa jest lat jakie wych zresztą jeśli c h o d z i o interesujący n a s t e m a t n a d e r giej kilkunastu gane już w te same literaturze spektywy kultury, t o spostrzeżenie ewolucjonizmu. Potem i k o m e n t o w a n a była p r z e z c z a s o p i s m a zentujące w s z y s t k i e n i e m a l n a u k i h u m a n i s t y c z n e . Z p e r ­ się u l u b i o n y m posiadają wiedziano interpretowano 5 poruszenie jako o s u ­ się i n t e r p r e t a c j i r e l a t y w i s t y c z n e j . T ę w ł a ś n i e w „kultura o autentyczności k a ż d e j z k u l t u r . zestawy duchem ewolucjo- t e n odnosił pokazywanym Basic w y d a n a w 1969 r . . W y w o ł a ł a o n a n i e z w y k ł e a k a p i t ó w — u n i k n i e w t e n sposób wreszcie będących stały doko­ święconych języko­ i tego e l e m e n t u Kolory barw P. K a y ' a też, b y c z y t e l n i k n i e opuszczał p o ­ się g r u p l u d z k i c h do Pogląd d o języka, j a k o kształtuje wyłącznie i nia b a r w . Proponuję poglądom etnicznych, B. Berlina że muszę choć pobieżnie p r z e d s t a w i ć m e c h a n i z m b y t j a k jedna można kultur o kategoryzowaniu uniwersa­ przez E. S a p i r a wbrew taki o niej poszczególnych warunków wypracowane była Generalną pod znakiem ewolucjonizmu. F . Boasa, nauce książka n i e m i l e b y ć może p r z e z n i e k t ó r y c h i zrozumieć c z y m są k o l o r y i i c h k a t e g o r i e . lizmu, c o l o r terms mierze go antropologów, popraw­ u n i w e r s a l i z m u wobec r e l a t y w i z m u . w niewielka najważniejsze, kategorie. w y „relatywizm" powoduje stów; Rewolucji nała tworzą w kulturowego. opozycją człowieka na nieskończonej ilości się, w i a d o m o , że z a w i e r a ł a błędy, f a k t o g r a f i c z n e barw. o d j ę z y k a . P o g l ą d t e n j e s t w y n i k i e m ogólniejszej wy również dologiczne, następnie zależeć n a generowanie n y c h zdań, także t y c h n i g d y n i e z a r e j e s t r o w a n y c h , opinia, miał b y ć p r o c e s e m kultury zwalającej panowała powszechnie widziane kontinuum, Podział n a k a t e g o r i e łącznie zapewne już w c z e ś n i e j ; d l a nad że czer­ odmiany czytelników dostrzegło do n i e d a w n a i t o t e d r u g i e są nas Jeszcze Pol­ precyzyjni pierwszej czarno-białą, z w czarno-białe o ile k r o w y barwę jedynie w i e , że istnieją zarówno pobudze­ pojedyn- 247 �czych lub w odpowiedniej chromatyczny; światłem białym budzenia zasadne z t e g o , że b a r w y w nie pobudzającą oczach odbiega dla g a t u n k u stopniu organów falą widzenia od pewnej strzec kolory, tworzą często w tzw. formie przestrzeń kuli: jej bieguny wspólne fał­ danej kategorii barw­ prototypów, g a t u n k o w i l u d z k i e m u . Są zarówno przez się współczesnych na poziomie plemię D u g u m Dani, podstawowymi organizują które one przestrzeń łat­ i na­ Amerykanów epoki kamienia no­ przez dorosłych j a k dzieci . i kolorami jest ogniskowymi, oczywiście znana które już nam szóstka: c z e r w i e ń , żółcień, zieleń, błękit o r a z b i e l i czerń. zali do­ poprosić najlepszy zwrócić przedstawianą przez wyróżnionych n i e m ó w i ą c e jeszcze małe Jeśliby są zajęte całemu — Tymi obraz może wokół i znajdujące przyjętej człowiek barwną, są i się p o d w z g l ę d e m k o ­ jakie zdrowy się wogwinejskie l o r y s t y k i w y ł ą c z n i e z b i e l i , c z e r n i i szarości. Wszystkie tworzą jak barwnego. ludzkiego, t a k j a k nie jest fałszywy świata p s a czy k o n i a , składający ne zywane ultra­ fizyczną normy zwiększonej k o - środku w i e j s z e do zapamiętania, są chętniej r o z p o z n a w a n e bez­ d a l t o n i s t y nlie j e s t o b r a z e m po 1 0 n i e są rzeczywistością f i ­ jest o i s t n i e n i u t z w . punktów umieszczanych (a w i ę c będących p o c h o d n y m i g r a n i c ) . K a t e g o r i e po­ e kolorem, jedynie dowalności, komórek . się, j a k n p . w y g l ą d a jest naszych O b r a z świata w czyli tywistycznego między s t o s u n k u d o o b s e r w a t o r a , że jest z a s t a n a w i a n i e Ultrafiolet szywym, typu odcień proporcji chromatycznym, zewnętrzną fiolet. nie i odpowiada jednego i drugiego Wynika zyczną k o m b i n a c j i , określają nasycenie i biel się stu Polaków l u b Francuzów ich zdaniem wzór z t y m samym Eskimosów, by czerwieni, a wska­ następnie do, p o w i e d z m y , Buszmenów się, że międzyjęzy- t o okazałoby różnice i czerń, oś t o k o l e j n e s t o p n i e szarości, p o w i e r z c h n i a n a ­ k o w e n i e są w i ę k s z e niż różnice między o s o b n i k a m i j e d ­ tomiast n e g o społeczeństwa. pokryta jącymi jest największe b a r w a m i c h r o m a t y c z n y m i , osiąga­ nasycenie b i e l i , c z e r n i i szarości — w t a m , gdzie na „równiku" najdalej od (odpowiada on zasadzie t z w . s p e k t r u m b a r w n e m u ) . W cji pojęciowej ne, że po kolory chromatyczne przeciwległych leżą: c z e r w i e ń żenie sobie nam i zieleń takiej wielu (na żółcień przestrzeni zrozumienie są t a k stronach oraz tej rozmieszczo­ „antypodach") barwnej bardzo z jej kategoryzowaniem. Powróćmy goryzacją lina już d o s p r a w y badań nad kate­ wadzenie było, zgodnie rozróżnienia drugorzędnymi między podstawowymi (DNK) nazwami (PNK) kolorów, oraz i z Peru A m e r y k i P n . n a pięć, Ara­ bowie my Berlin, Kay Zgodnie dział barwy ria 1. P N K terminy ( n i e są n i m i t a k i e , j a k lilaróż, c i e m n y błękit c z y m o c n a c z e r w i e ń ) ; PNK b a r w n e j , do których odnoszą nie mogą obiektów, wiązać się jak np. blond, gniady muszą być o b e c n e w społeczeństwa, być nazw określoną lub nazwy śnie­ (muszą świadomości w s z y s t k i c h członków danego odniesienia kolorów podrzędne w tegorie nej. kulturach przez s t o s u n k u do t e n , j a k już muszą i zawierają się takiego jest twier­ o n ogólnej, uni­ różnią zwrócili Navajo się uwagę ale przede które w się ośrodkami określali sobą. na się n a przykładzie Ewolucjoniści wszystkim na punkty przestrzeni jej kategoryzowania potwierdzenie g i c z n y c h . N i e można nato­ między k a ­ stawały tworzonych kategorii. I c h koncepcja całkowite zawiera każdy w wiec z nich „najlepszy w pierwszej lufo po badaniach zna­ psycholo­ n a t o m i a s t utrzymać, poglądu rela­ I na dwie typy ewolucyjny, barw etap na prze­ wprowadził połowy. Jedna po­ zawiera wspomniani odcienie głównych kolorów wskazywany kategorii; zielone ja­ praktycznie, to wydzielenie więc z żółcią, o r a z połączenie etap dopuszcza połówki z albo niebieskie. się n a t y m e t a p i e Dugum Dani z Nowej bieli. M a m y III danej l u d e m znajdującym etap nozimnej z sześciu — katego­ j e s t t o b i e l lufo c z e r w i e ń , a w d r u g i e j czerń Współcześnie II i zieleń). K a ż d a być t e o r e t y c z n i e przykład" najciemniejsze czystej trzy może są Gwinei. kategorii trzy kategorie: „ciepło-jasnej" biel, czerwień czerń-błękit-zieleń. dwie możliwości: wyodrębnia się czerń, albo z albo (przypa­ ciem- d e k częściej s p o t y k a n y ) połączenie c z e r w i e ń - ż ó ł c i e ń roz­ p a d a się n a d w a wchodzące w j e g o skład g ł ó w n e k o l o r y . W o b u p r z y p a d k a c h j ę z y k znajdujący wyróżnia cztery Piąta będącym się n a t y m e t a p i e PKK. kategoria koloru połączeniem jest osiągana obu wersji na I V etapie, e t a p u I I I . Przestrzeń b a r w n a d z i e l i się w ó w c z a s n a b i e l , czerń, c z e r w i e ń , ż ó ł ­ cień oraz sobie tzw. Grue (green-blue), Każdy z czterech jedną żemy łączącą etapów „łączoną", posiada zawierającą w kolorów. N a z w t y c h co 2 lub kategorii nie dokładnie przetłumaczyć n a j ę z y k i d a l s z y c h określić b a r d z o dużym k i m i spotykają jako niektórych biel l u b jako się f i l o l o g o w i e i czerwień nazwy zielonych z etapem jedynie w są też k ł o p o t y , z j a ­ k l a s y c z n i próbujący przez H o m e r a kwiatów j e s t związana eta­ „ m o l a " (biel-czerwień-żółcień) m o ­ przybliżeniu. Z n a n e tłumaczyć s t o s o w a n e Grue pierwszych kategorię pów. N o w o g w i n e j s k i e rza, kategorię zieleń i błękit. 3 z sześciu g ł ó w n y c h ją opierając terminologii (czerń, błękit można nie t y l k o na granice procesie zimne możliwe kate­ określają- t w i e r d z i , że różne na schemat t y m poglądem barwnej i polskiego — t a k rozumiane między z się p e w n y m s t o p n i u pojęcia nałożyć rozwój korzeni wspólną. i wielu innych można kategorii stało n a pojęcie j e j granic. J a k widzieliśmy porównania języka tegoriami, barw­ różnych (neoewolucjoniśoi) twierdzenia spojrzenia ogóle). Relatywiści wyznaczeniu barwnej, być w i najmniej (choć w n i o s k i dotyczą w kategorie może w Ka­ zasadzie. Wysunięcie gorii w listy DNK k o l o r u niebieskiego). wiemy, różny. Ewolucjoniści odwróceniu lazła użycia informatorów). PNK j e d n a k , że p o d p o r z ą d k o w a n y wersalnej miast okazje b a r w n e są w y n i k i e m podziału p r z e s t r z e n i Podział dzą i się muszą też n a początku podawanych n i c h (np. g r a n a t jest r o d z a j e m 248 z wyróżnione ich psychologicznie być s t a b i l n e , z n a j d o w a ć po wyłącznie Eskimosów; 4. P N K są się muszą być rozłączne; klasą gu przestrzeni głównych podstawowych j a s n e i ciepłe ( b i e l , c z e r w i e ń i żółcień), d r u g a i drugo­ ko jednowyrazowe sześć jedenaście j e s t cechą przestrzeni b a r w ciemne kolorów: być na Aguaruna s t r z e n i o s t a t n i c h tysiącleci. k r y t e r i a określające g r u p ę p o d s t a w o w y c h n a z w 3. P N K a Jednakże zestawów P K K i 2. Z a k r e s y sześć, jących t e n podział rzędnych ( D K K ) k a t e g o r i i k o l o r ó w . Z a s t o s o w a l i o n i c z t e r y mają na odpowia­ dającego m u rozróżnienia p o d s t a w o w y c h ( P K K ) n a t y m , że na dwie, M u ­ na trzy, Ber­ z t y t u ł e m i c h książki, w p r o ­ dzielą Indian odzwierciedlający jednak b a r w . J e d n y m z p o d s t a w o w y c h posunięć i Kay'a środkowej polegałaby przestrzeń Afryki ułatwi związanych ze Odmienność D a n i całą n a c z t e r y , większość kategorii. Wyobra­ e Dugum rzyni konstruk­ i błękit . problemów np. prze­ kolorów roślin. mo­ Kategoria I V i stąd s p o t y k a się ją najczęściej. V etap głównych mórek przynosi kolorów zdekodowanie odpowiadających neurofizjologicznych. Dalsze wszystkich sześciu ewolucja sześciu typom ko­ polega na �wyodrębnianiu się tych fragmentów n e j , które leżą p o m i ę d z y Na VI etapie wydzielony a b a r w a m i ciepłymi Na V I I etapie wienią punktami kolor a bielą), f i o l e t o w y rozwój będzie kategorią ostatni czerwienią czerwienią (obecnie będący przypadek znajduje a błęki­ jeszcze n i e w y k o ­ jeszcze istniejące drugorzędną zielenią a żółcią. potwierdzenie ,2 chartreuse, w w w ba­ Stanach obecnie, Jeśli analo­ ze schemat opisuje synchroniczne ewolucyjny, przemawiających nie tylko zróżnicowanie, wymagałoby ale osobnego arty­ jednak z dwóch danego koloru jednego kolorów podziale połączyć. G ł ó w n ą całą nazwy mówiłem, kategorię koloru odcienia, a umysł na dwóch poziomie punkty jest neurofizjologicznym rodzajem PKK. funkcjonowanie kalne umieszczone pobudzenia Na pojedynczych oddziaływania dwóch 1 6 ). W pierw­ odpowiadają jednego, przedstawiającym ich punkty punktami komórek spośród dla które r z e c z się m a z t r z e ­ wzrokowych są m i ę d z y właśnie pobudzeniu wykresie komórek za i c h odcieni, fokalne określonego t y p u k o m ó r e k . I n a c z e j bo­ przykłady" reprezentacja dla wszystkich typach P K K . 1 4 t y m może­ ludzki barwną; specyficzna nie VII rolę o d g r y w a j ą mogą być określone za pomocą t e j n a z w y szych poprzed­ związane f o k a l n e , c z y l i „najlepsze ( j a k już tworzy poznawcza barw­ się n a e t a p i e V I i psychologicznym, w tzw. punkty pomocą typom i n t e r e s u j e nas z r ó ż n i c o w a n i e 1. i 2. r o d z a j wiem sześciu mózgowych; wyprowadzone znaczeniem my cim argumentów przedstawiony rozwój sposób . omówienie t y m , że dalszy N i e k t ó r e z p o d d a n y c h t e s t o m osób o k r e ­ do i n n y c h P K K 3. K a t e g o r i e czer­ a żółcią), s z a r y przeprowadzonych ten kolor, nazywany także (między p r z e s t r z e n i b a r w n e j , n p . między psychologicznych Dokładne za czernią ściśle odpowiadające komórek niego t y p u , a pojawiające polegał n a zapełnieniu Zjednoczonych. giczny między barwną g r a n a t ) , l u b między daniach 2. K a t e g o r i e nych bielą a czernią). Można p r z e w i d y w a ć , że b ł ę k i t e m a czernią ślały zostaje (między (między rzystanych fragmentów Ten barw­ brązowy. powstają: k o l o r r ó ż o w y tem), pomarańczowy (między przestrzeni ogniskowymi. — nich fo­ maksymalnego t a m , gdzie zrównuje siła się. Na przykład, p u n k t f o k a l n y k o l o r u p o m a r a ń c z o w e g o umiesz­ n i e n i e mogące z b u l w e r s o w a ć c z y t e l n i k ó w , poprzestanę n a czony stopniu s t w i e r d z e n i u , że w o b s e r w o w a n y c h czerwone j a k i żółte, c z y l i m i ę d z y czerwieni i ż ó ł c i . Oczywiście kułu. Choć więc zdaję sobie s p r a w ę , że k o n t a k t u ludów egzotycznych jest to obecnie zagad­ przypadkach z kulturą europejską prze­ jest tego t y p u kle schematem: są zgodne kategorią z przedstawionym wyżej pierwszych przyjętą język, sadzie najpierw n p . I I I e t a p u , będzie k a t e g o r i a w ł a ś c i w a pejskiemu), badania lecz IV etapowi . rozpowszechnienia nych terminów (więc i dawności) barwnych odpowiada na i K a y ' a . Proces ten pozbawiony czynnika, jest języków polinezyjskich byta została i Europie w bardzo w ciągu — droga kilku wiadomo, jakiegoś — tysięcy sto­ poszczegól­ Berli­ przyspiesza­ w o d I I do V że że schematowi powolny przypadku etapu prze­ antycznej które jest kolorów będzie rodzajów pojawić się w równym punktami fokalnymi znaczenie mniejsze psychologiczne niż kolorów dwóch (dodać należy, że n i e m o g ą w jednocześnie w jednej za­ kulturze ro­ 1. i 3.). Tak więc w języku z e t a p u V I I , n p . p o l s k i m , choć i s t n i e j e aż 11 P K K , s p e c j a l n e znaczenie biały, c z a r n y , c z e r w o n y , żółty, z i e l o n y tym Wśród jednak n i e koniec. m a 6 kolorów: i niebieski . Na 1 1 tych sześciu podstawo­ w y c h b a r w także n i e m a równości. P o p i e r w s z e niają obok się dwa kolory achrornatyczne n i c h czołowe miejsce przypada — biel wyróż­ i czerwieni. czerń; Dopiero było w d a l s z e j kolejności m o ż n a umieścić t r z y pozostałe g ł ó w ­ Grecji ne k o l o r y c h r o m a t y c z n e . O t a k i m uporządkowaniu świad­ lat. Podobnie kultury dzaje porównawcze p o l i n e z y j s k i m i wykazały, pień jącego nie V I I (euro­ Również n n a d językami przez miejscu, l e m i a n y słownika t e r m i n ó w b a r w n y c h , j a k k o l w i e k n i e z w y ­ przyspieszone, w i R z y m u z n a j d o w a ł y się n a e t a p i e I V (choć w r a z z o g ó l ­ czą, m y ś l ę , nasze p i e r w s z e nym w i e ń z a w s z e b ę d z i e w n i c h d o m i n o w a ć . Co j e d n a k w a ż ­ rozwojem wale kulturowym drugorzędne n a z w y Powróćmy wreszcie na samym początku: nazywane są nasz dlaczego brąz nie jest bardzo z punktem określiłby tzw. fokalnym i czystą W świetle zostało ności czerwieni). podstawowe czerwieni? się „barwna" czasów, słabo rozwinięte. — odległych, l u b że Oczywiście, klasyfikacja a poza nazwy krów słownictwo t y m wydaje do z Konga (podsta­ interesującego języku p o l ­ że p o p u l a r n a pochodzi z daw­ polskiego rozwiązania ta pochodzi a może i w i ę k s z y m s t o p n i u wówczas d l a brązu i d l a ludu oba — Murzyn odpowiedź, k l a s y f i k a c j a rodzajów nych odrzucić może PKK terminem i ubarwienie s k i m istnieją o s o b n e jeśli (czerwień-żółć nas t u z w i e r z ę c i a . C o zrobić j e d n a k , g d y w Nasunąć co z trzeba czasów m i się, że w jest stosowana jest niezbyt równym, przez miesz­ k a ń c ó w m i a s t niż w s i . Znalezienie Quechua związanych odpowiedzi wymaga wyjaś­ i wyniki przedstawię — czer­ badań krótko j e R. B o l t o n z p d . P e r u w ś r ó d Aymara . Wywiady , s z różnymi d z i e d z i n a m i te­ jedne z lud­ dotyczyły nazw życia. S p ó j r z m y np. j a k i e g o t y p u określeń b a r w n y c h u ż y w a n o w s f e r z e u p r a ­ wy potato. Prosta (350 r ó ż n y c h ) rami. lista n a z w określeń, w Przeważnie były p o t a t o dała w s u m i e 914 t y m 351 w i ą z a ł o się z k o l o ­ to PKK, najczęściej: czerwień, b i e l , czerń, szarość, żółcień, brąz, błękit. S z c z e g ó ł o w e p y ­ t a n i a d o s t a r c z y ł y następujących w y n i k ó w : w odniesieniu do skórki rośliny s t o s o w a n o najczęściej następujące naz­ wy sza­ kolorów rość, błękit, — czerń, b i e l , c z e r w i e ń , żółcień, brąz, fiolet, róż, zieleń, granat; w odniesieniu d o miękiszu — b i e l , żółcień, c z e r w i e ń , błękit, f i o l e t , sza­ rość, zieleń, i t d . W o d n i e s i e n i u d o h o d o w l i świń ilości n a z w nazw przecież używano mniejszej k o l o r ó w — n a 21 t y s . s ł ó w p r z y p a d ł o t y l k o 192, z czego nych czerwień. właściwej pokazują przykładu tego rozwiązanie, skojarzenia barwne t e ż kolejność Dla nich. Przeprowadził należy t y m samym taką renowych. krowy etapu rozwoju ciemny) czerwień postawionego brązowe makroczerwieni w z pewnością wowym) polskie z wczesnego kategorii, nieby­ niejsze, kłopot znalazłby języka (jeśli tam kolorów). dotyczyłby szerszej się j e d n a k do p y t a n i a czerwonymi? już p o w i e d z i a n e rozwinęły 97,4°/o t o P K K . Częstość użycia jest p o d o b n a , Jest obiekty to wynik d o m i n u j e trójka zaskakujący, do których odnoszą poszczegól­ b i e l , czerń zważywszy, się t e określenia n i e n i a k i l k u jeszcze, n i e o m ó w i o n y c h dotąd s p r a w . P r z e ­ różnią de m e n i e n i e t a k s i l n i e u w a r u n k o w a n e j rzeczywistością f i ­ wszystkim dany kolor on z i n n y m i wiłem wych należy statusu PKK PKK 1. W y s t ę p u j ą c e czone"; że osiągnięcie n i e oznacza, że wyróżnić trzy rodzaje przez zrównał co d o ważności p s y c h o l o g i c z n e j . już, że można kategorii powiedzieć, się Mó­ podstawo­ kolorów: na wczesnych zyczną się k o l o r y s t y c z n i e . N i c w i ę c d z i w n e g o , i że statystyczna się zwiększa. W siła tego uporządkowania tekstach rytualnych wśród kategorie „łą­ lizując pieśni, o p o w i a d a n i a do­ jeszcze 65 t y s . z a ­ r e j e s t r o w a n y c h s ł ó w 93 odnosiło się d o k o l o r ó w — s t k i e były P K K . B a r d z o podobne w y n i k i etapach że w uzyskano wszy­ ana­ i słownictwo h a n d l o w e . D o ­ dać można, że w t y c h d z i e d z i n a c h w y r a ź n i e j też u j a w n i ł y 249 �się pewne bardzo szczegóły — analiza statystyczna silną zgodność częstości u ż y w a n i a wykazała poszczególnych elementach odnoszą —• lecz się i do pewne niego. spostrzeżenia Reprezentację nazw kolorów z e w o l u c y j n y m schematem B e r l i n a i Кау'л t w o r z y ć mogą różne, d o w o l n i e oraz sposób na — oraz na poziomie kolejnością niezagrożony czerwień wyodrębniania dominują (liczba się k o l o r ó w . oba k o l o r y klas obiektów c z e r w i e ń b y ł a 2,5 r a z y achromatyczne do większa których niż w ny) sposób następująco: Można kiej w już m n i e j w y r a ź n y ciach wśród tylko —• a n i jest w szybkości szukając widma zasadzie rozwiązania t y m , że chromatyczne czyli z (zielona na (uporządkowanie pochopnym mi z fazą h a m o w a n i a Przestrzec szukaniem czenia czerwieni; nie — wzbogacało „zimne" poprzestanę tylko przed wydaje że zna­ w każdego kon­ dwóch z nich. problemów. Gdyby rzeczywistości ślenia chodziło fizycznej precyzyjne i jednak wyłącznie informatorzy dokładne. To, o wszystkich opis pewnej stosowaliby że pochodzenia obu odmian: holeiiderek dzenie funkcjonują stwierdziliśmy, ubarwienia kacyjny. wyraźny zwierząt w należy mianowicie c y j n y , wykorzystujący Każdy mów: system szym nazwy niczenia te (głębokiego) przypadku poziomem gatunki 'krów. T a być odzwierciedlona to twierdzenie W będzie Ta jaki znaku . Ta w 2 1 różne sama strony czynnej Przypadek sty — jest i zdanie że s t r u k t u r a jest właśnie jednak na musi sposób? mówi o generatywno- poziomu ową m o ż e być głębokie­ powierzch­ arbitralnością transformowana powierzchniowe, np. w zdanie strony biernej. dwóch gatunków krów zwykłym na­ podział slrukturalizmu Językoznawstwo semantyka reprezentacje go j e s t a r b i t r a l n i e . L e c z j a k należy mówi, dowolność W semantyczna go j e s t t r a n s f o r m o w a n a w d o w o l n ą strukturę niową. pozio­ i reprezentującego głębokim założeń rozumieć? -transformacyjne dwóch jednoklasowym kodem o pro­ dwóch nawet to o tym, pocho­ wtedy, „polska" k o d . Drugą o n e , j a k już rzeczywistego system klasyfi­ mógłby ograniczenia. gdy się z j a w i s k a wprawdzie leń z a k a z akurat przechodzenia, za pomocą 2 2 wyobrazić, jednak nazwy ne, g d y i c h p r z e d m i o t e m sób powiązane czynniki nych z wpływające jezdnię. że czerń będzie pruderyjność a zie­ że jest zupełnie n i e d o pomy­ m o g ł y być r ó w n i e dowol­ są z j a w i s k a barwami. zna­ swobodę przez lecz t o n i e p r z y p a d e k , o d w r o t n i e . Jest być Ogra­ z k o l o r a m i nie m a ­ przechodzenia sobie ślenia, b y z a s t o s o w a n e Wskazać n a dobór w n a t u r a l n y spo­ więc kolorów można trzy wykorzystywa­ jako znaki: t o być P K K , n a j l e p i e j ciepłe czołowa i c h trójka; k o l o r y p o w i n n y móc za pomocą w ł a ­ wewnętrznych — opozycji zimne) (np. k o l o r y odzwierciedlać jasne — strukturę semantyki; 3. Wykorzystane k o l o r y p o w i n n y nawiązywać do rzeczy­ wistych opisywanej barw spełnione. trzy punkty Pamiętamy, przestrzeni barwnej, rzeczywistości. zostały w n a s z y m że brąz zajmuje leży między który przypadku ten fragment czernią a bar­ w a m i c i e p ł y m i . M ó g ł w i ę c zostać podciągnięty p o d c z e r ­ wień. Z w r ó ć m y no-białych kowane do nazwy jej też u w a g ę , że w określenie wartość nazwy nazwa — jako krowa Kłopot większym szczek jest bieguna do n a z w y nazwami zmartwieniem opisu, opozycji. krów takie osłabia jednak W „czarna", i nie jest bardzo takim z bardziej że wiele którymi przykład kwestii badacz z dla dziedziny spotyka s k o m p l i k o w a n y c h , niż się sjq ujęciu jedynie jako odwrotnie. oczywiście i nie przysparza pouczający redu­ poprawia m a znaczenie — czar­ często chyba n a czole a n i l i n g w i s t o m a n i h o d o w c o m . jednak barw, z prostego „czerwona" przeciwstawienie p r z y p a d k u krów ich ubarwienia „czarna". Uproszczenie jako wyrazistość Pokazuje, jest s k r a j n i e bar­ popularnością kolorów oznaczała d o b r y c h a r a k t e r , c z e r w i e ń klasyfika­ (powierzchniowego). fizycznie. t y m , że z n a k d o b i e r a n y z nazw oczywiście l u b możliwość Powinny Gd u w a g ę , że określają tworzą do ho­ „holenderska", ale re­ się jące n i c w s p ó l n e g o — n p . c h a r a k t e r c z ł o w i e k a , Wszystkie się rzeczywistość z podstawowych system istnieją Wykorzystywane krów. dwie nazywana są k o l o r y . I dobór jednak 1. ubarwienia tych zwrócić nie zwierząt, ków b a r w n y c h opisuje kolorów. składa „fonologicznego" dwa Jedno naszych odróżnić znakowy semantycznego materialnie przypadku dotyczącego r z e c z y w i s t e g o jest dwuelementowy zasadzie d o w o l n y . Istnieją ciemne, nazewnictwa w sierści Teoretycznie snych szczególnie w p o l s k i m i ; świadczy powierzchniową 2. on jest odnoszący zwiedzeni i że określenia taka Jest pierwsza po p r o s t u j a k o reprezentacją cel. inny je dwóch naszym k o n k r e t n y m nazw miasta, nazywają gatunku, takiego a nie jeszcze z układ, się z że n i k o g o już n a p r a w d ę n i e o b c h o d z i r z e c z y w i s t e innego miało ludzie okre­ hierarchia system d r u g a polską. W a r t o często mogła się o b j a w i ć w s k a z u j e , że s t o s o w a n i e nazewnictwa jest fizycz­ tworzą składać transformowana Jedną dzo oba g a t u n k i jednostek. W prezentacje. lenderską, zjawiska w a r u n k a m i . Ponieważ nie może semantyka fizjologiczne połączenie t y c h nie rozwiązuje u p e l n i e niezależnych przypadku wybrane jednak semantycznym powierzchniowy Można S t w i e r d z e n i e , że i s t n i e j e w ś r ó d b a r w h i e r a r c h i a w a ż ­ ności p s y c h o l o g i c z n e j poziom seksualną, i kulturowego znaczenia lecz p o d p e w n y m i związkach w to oczywiście, 7 antugoni- k u l t u r o w e jest, od fizjologicznego n i e znaczy barwy „ciepłymi", j e j znaczenie znaczenie kretnych sytuacjach k u l t u r o w y c h elementów 1 0 chcę wyjaśnienia do najszybciej ), barwy 2 3 w oka komórek wyróżnione, faktu. z niego z wyróżnione pobudzenia mniej się, niezależne jest bardziej czerwonego z krwią; wynikające fal), ani barwnego i żółta) są b a r w a m i z fazą dwie i niebieska) koloru i a skonstatowaniu zbyt dwie Lecz właściwoś­ długością impulsu (czerwona związanymi stycznych, barw. na nie od­ we świetlnego zgodne przewodzenia np. w zaistnienia t a ­ n i e będę p r ó b o w a ł mózgu ( i m p u l s c z e r w i e n i p r z e w o d z o n y ani statystycz­ sześciu p o d s t a w o w y c h tekście fizycznych barw pozo­ uszeregowane żółty, z i e l o n y , n i e b i e s k i . t y m krótkim powiadać — postawić p y t a n i e o p r z y c z y n ę hierarchii odnoszono przypadku stałych k o l o r ó w ) . Pozostałe t r z y k o l o r y są (lecz w W lingwistyczne powierzchniową na naj­ zmar­ Jest to antropologów. antropologii codzień, jest wydaje. P R Z Y P I S Y Są to j e d y n i e k r ó t k i e w z m i a n k i , п р . I . K u r c z , Ję­ i mowa, [ w : ] Psychologia, 1979, s. 4 3 8 — 9 Z o b . n p . tamże Z o b . n p . H . L a n d a r , Laguagc and Culture, Oxford 1966, s. 49, 227 D z i w i ć wszakże może, że b a d a c z e dostrzegający różnicę między d a n y m językiem e g z o t y c z n y m a języ­ 1 zyk 2 3 4 k i e m e u r o p e j s k i m n i e z w r ó c i l i u w a g i , że i s t n i e j e z a s k a ­ kująca zbieżność między w i e l o m a n i e - e u r o p e j s k i m i j ę ­ zykami B . B e r l i n , P. K a y , B a s i c C o l o r Terms: their Uni­ versality and, Evolution, B e r k e l e y 1969 D o t y c h c z a s n a t e m a t książki B e r l i n a i K a y ' a u k a zv.ły się w P o l s c e j e d y n i e w z m i a n k i i t o w p r a c a c h 5 0 �tłumaczonych z j ę z y k ó w o b c y c h . N i e u w z g l ę d n i a ł y o n e j e d n a k d a l s z y c h badań, z n a c z n i e m o d y f i k u j ą c y c h począt­ kowe stwierdzenia. Całą t q problematykę dokładnie o m a w i a m w n i e o p u b l i k o w a n c j p r a c y . Zarys antropolo­ gicznej problematyki b a r w , W a r s z a w a 1981 I s t n i e j e o b s z e r n a l i t e r a t u r a poświęcona o b u t y m t e o r i o m ; w c e l u pobieżnego z a p o z n a n i a się z n i m i p o ­ l e c a m G . M . W y b u r n , R. W . P i c k f o r d , Zmysły i odbiór wrażeń przez czloioieka, W a r s z a w a 1970 W e d ł u g R. L . D e V a l o i s , G . H . J a c o b s , P r i m a t e color vision, . . S c i e n c e " 162, 1968, s. 533—40 Utworzenie formy rzeczownikowej dla nazwy k o ­ l o r u c z e r w o n e g o , z i e l o n e g o a n a w e t żółtego n i e s p r a w i a kłopotu. Trudnością n i e d o p o k o n a n i a jest j e d n a k k o l o r n i e b i e s k i . Używana f o r m a „błękit" n i e jest najlepsza, o d c z u w a n a j e s t r a c z e j j a k o r o d z a j b a r w y n i e b i e s k i e j niż j e j s y n o n i m . N i e znajdując j e d n a k lepszego r o z w i ą z a n i a stosuję ją, zastrzegając, że c h o d z i m i za k a ż d y m r a z e m o s y n o n i m k o l o r u niebieskiego Z o b . n a t e n t e m a t : E . H . L e n n e b o r g , C o l o r Na­ ming, Color Recognition, Color Discrimination: A Re-Appraisal, . . P e r c e p t u a l a n d M o t o r S k i l s " 12, 1961, s. 375—82; o pojęciu k o d o w a l n o ś c i w s p o m i n a I . Kurcz, op. c i t . Ostatnia informacja n a podstawie M . H . B o r n s t e i n , W . K e s s e n , S. W e i s k o p f , The Categories of Hue in Infancy, „ S c i e n c e " 1 9 1 , 1976, s. 201—202; podstawowe b a d a n i a p s y c h o l o g i c z n e n a t e m a t t w o r z e n i a się k a t e g o ­ r i i b a r w n y c h p r z e p r o w a d z i ł a E . R o s c h ( H e i d e r ) : E . : R. H e i d e r , F o c a l C o l o r A r e a s and development oj color names, , , D e v e l o p m e n t a l P s y c h o l o g y " 4, 1971, s. 447—55; Universals in Color Naming and M e m o r y , J o u r n a l o f E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y " 93, 1972, s. 1 0 — 2 0 ; E . H . R o s c h , On the internal structure of perceptual and se­ mantic categories, [ w : ] Cognitive development and the acquisition of language, N e w Y o r k , 1973, A c a d e m i c Press, s. 111—44 7 8 9 1 0 1 1 P. K a y , С. K . M c D a n i e l , The linguistic signifi­ cance of the meanings of basic color terms, ..Language" 54, 1978, s. 6 1 0 ^ 6 1 2 B . B e r l i n , E . A . B e r l i n , Aguaruna colors catego­ ries, „ A m e r i c a n E t h n o l o g i s t " 2, n r . 1, 1975, s. 6 1 — 8 7 ; zob. też: R. K u n s c h e l , T . M o n b e r g , 'We don't talk much about colour here': a study of colour semantics on Bellona Isand, , , M a n " (ns) 9, 1974, s. 213—42 1 3 К. B. Branstetter, lynesian color terminology, 19, 1977, s. 1—25 A 1 4 reconstruction of proto-po..Anthropological Linguistics" E . R o s c h , The nature of mental codes for color categories, „Journal o f E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y — H u ­ m a n P e r c e p t i o n a n d P e r f o r m a n c e " 1, 1975, s. 312 1 5 Z o b . P. K a y , С. K . M c D a n i e l , o p . c i t . l s P o r . M . D u r b i n , Basic terms — off color?, „Sem i o t i c a " 6, 1972, s. 257—78; E . R. H e i d e r , Universals...; A . V o n W a t t e n w y l , H . Z o l l i n g e r , Color-term salience and neuropsychology of color vision, „American A n t h r o ­ p o l o g i s t " 8 1 , 1979, s. 279—88 1 7 R. B o l t o n , Black, white r i d d l e o f c o l o r term salience, 287—311 and red all over: the . . E t h n o l o g y " 17, 1978, s. 1 8 Z o b . G. M . W y b u r n , 1 9 R. W. Pickford, op. cit, s. 125 Z o b . R. L . D e V a l o i s , G . H . Jacobs, o p . c i t . 2 0 Z o b . N . R o u w e t , Wprowadzenie do gramatyki neratywnej, W r o c l a w 1982, s. 316; N . C h o m s k y , nienia teorii składni, W r o c l a w 1982, s. 179, 184 geZagad­ 2 1 Wyjaśnienie t e j nieco, przyznaję, k o n t r o w e r s y j n e j t e z y należy n i e s t e t y p o z o s t a w i ć d o i n n e j o k a z j i . P e w n e aspekty poruszonej t u p r o b l e m a t y k i semiotycznej oma­ w i a m d o k ł a d n i e j w tekście K o l o r y u> p r o c e s i e symbolizacji (w druku) 2 2 Aleksander Błachowski WSPOMNIENIE O KAZIMIERZU PIETKIEWICZU Do n e k r o l o g u zamieszczonego w n u m e r z e 3 z 1983 r . chciałbym dodać trochę i n f o r m a c j i . Z K a z i m i e r z e m kiewiczem pracowałem ki, że G o z n a ł e m myślę wdzięczam. były Znali sprawy go wszystkich wisku etnografów stkich ważniejszych czości ludowej. zajmował sztuce Obok w pracy i wygłaszając Instytucie Ministerstwie wym Muzeum stanowiła służby Kto Kultury w środo­ poświęconych twór­ i nauko­ Kazimierza Jego w y p o w i e d z i a c h wagę wej. Autor prawo spotkań, jakiejś (1934—1938), (1938—1939), a Kultury i w Warszawie w Państwo­ (1967—1974) kariery z. w y z n a w a n y m i ideałami niż w i e l u skąd nie tylko pojawiał się aspekcie m a t e r i a l n e j Łotwy swnjcj isuiych był wyczulony kultury narodo­ miał, j a k r z a d k o i;u!sko< -i, ! bardziej на n i e s i o n e przez wtopionych oddziafywaniu Kazimierza nikiem kolejowym dziną w cie Władysław rosyjskiego dzień spędził tchu. pracy do domu ulicach Petersburga brak któregoś jedenaście odzieży, w wykorzystali wsi Rzeżyca. wielkich Potem zagrożenie Jego Cóż życia pamięci. szansę Syna kłopotów Zofia p o ­ przyszedł n a W t y m mieś­ l a t życia oczekujące Wiele i zaczął oglądał i scen W repatriacji posłali i mienia, 1921 r . i wrócili do p o l s k i e j m a t e r i a l n y c h zdał prze­ powrotu oglądanych w t a m t y c h l a t a c h , głód, odbył o b o w i ą z k o w ą samodzielne mierz z rodziców. zro­ szlakach 1910 r . n a s t a c j i k o ­ koło P e t e r s b u r g a . często z t r w o g ą na był r o b o t ­ na Kazimierz uczęszczać d o p o l s k i e j szkoły. R e w o l u c j ę żywał j a k o dziecko, nie­ polskości, imperium. Matka 9 grudnia pierwszjch obce e t ­ do o d b y w a n i a w r a z rodziny. Aleksandrowna odzie­ kultur, Pietkiewicz poszukiwaniu chłopskiej w mroźny lejowej w masy innych za d e m o n s t r o w a n i e zmuszonym wędrówek pozostały bliżej, t o n p a t o s u , zwłaszcza g d y o k r e ­ być i - u m n . - m Ojciec wytworzonych narodową r o z s i a n y c h n a rubieżach a j e d n a k w i e r n y c h j e j do ostatniego z pracę kulturalnych i wrażliwość jednokrotnie krzywdzonych kolei się p o s z c z e b l a c h Pietkiewicza w poddanych żelaznej po wojnie (1945—1967) ten rozumie sprawy Rzeczypospolitej, chodziła p o l s k i e m u społeczeństwu. znal dawnej nicznie, o stu­ wartości p o l s k i l u d . Dumę dziczył p o p o k o l e n i a c h P o l a k ó w świat Warszawskim i Sztuki zagrożenia przez pisząc wiedzy społecznych od w s i łotewskiej, przez zawsze w zgodzie w też był obecny kręgach wspinanie oficjalnych kio, bliskie czas zabierał głos n a w s z y ­ administracyjnej Etnograficznym z ślał m u za­ prelekcje. Bałtyckim ambitne zawodowej, Wiele którym upowszechnianiem różnych na Uniwersytecie w szczebli, konferencjach Cała droga. Jego życia dia wszyscy, i muzeolojjów, się chętnie ludowej artykuły i rozumiałem. zresztą i Sztu­ s z t u k i l u d o w e j . Z n a l i G o urzędnicy i d z i a ­ łacze k u l t u r y wej w Ministerstwie Kultury Piet­ zimno, na zawsze Pietkiewiczowie na Łotwę szkoły i maturę w służbę w o j s k o w ą do mimo 1931 r . i rozpoczął życie. my d z i s i a j Pietkiewicz wiemy marzył o Polonii łotewskiej? Kazi­ o P o l s c e , szukał d o n i e j d r o - 251 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbdcf6e0e5338bcbf498def95b1bde3c.pdf 2bf3f98b105bac766e7885078b1d7a6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3347 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3136 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXVII • 1 983 • Nr1-2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W N A R O D O W Y - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, — K R A K Ó W Y D A W N I C T W O W — G D A POLSKIEJ AKADEMII Ń S K NAUK �C O N T E N T S Czesław R o b o t y c k i ,,The peasant is p o w e r a n d t h a t ' s i t " . ( O n m y t h i z a - Stanisław W ę g l a r z t i o n o f f o l k c u l t u r e i n science) Maria Woźniak Folk artists between 3 their o w n millieu and the „Cepelia" 9 Aleksandra Jackowska Opinions on A r t of the Zalipie W o m e n Aleksander P a i n t i n g b y R o z a l i a Barańska-Dzięciołowska Jackowski H a n n a Szewczyk The Kurpie wedding (1940—1965). . On . Szewczyk Anastazja Lithuanian wedding . Mirosława K u r e k C o u n t r y w e d d i n g as a n a e s t h e t i c p h e n o m e n o n Hanna Wedding Szewczyk Barbara Ogrodowska Maria A b r a m i u k , Olga . . W e d d i n g once again ( K u r p i e region 1975—83) Aleksa . 19 . r o d . I n search o f i n t e r p r e t a t i o n . . . . 51 . . . . 59 69 . . Feast decorations o f interiors Szenejko 39 dosemio- thyzation of traditional ritual structures . Hanna . 81 89 95 O n feasting. Fragments f r o m diaries o f folk w o m a n artists 113 REVIEWS Adam Bartosz E w a Fryś-Pietraszkowa E x h i b i t i o no f folk pictures f r o m Powiśle Dąbrowskie T h e Białystok e x h i b i t i o n o f double-warp tapestries and of the „sejpaki" Zbigniew Jasiewicz SUMMARY РЕЗЮМЕ NOTICE OF ARTICLES 119 A letter o n t h e introduction t o t h e poll "Ethnology -what's t h a t ? " OBITUARY 116 123 124 127 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa757f86e63b50a0e5da6b417b36c82e.pdf 6889089f8304d78f5790add2fcd88819 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3348 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3137 Title A name given to the resource Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław; Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki, Stanisław Węglarz CHŁOP POTĘGĄ JEST I BASTA. O MITYZACJI KULTURY LUDOWEJ W NAUCE „ W i e d z a nie jeat n i c z y m i n n y m j a k budowaniem m i t u o świecie, g d y ż m i t leży j u ż w a a m y e h e l e m e n t a c h i p o z a m i t n i e m o ż e m y w ogóle wyjść". Bruno Schulz 1 Koland Barth.es 2 , , W s z y s t k o więc może b y ć m i t e m ? Sądzę, że t a k . . . " Zastosowany w t y t u l e zwrot, zapożyczony z d r a m a t u Stani­ sława W y s p i a ń s k i e g o , istniejący w dzisiejszej frazeologii p o p u l a r n o porzekadło, j e s t tezą aksjologiczną n a której treść p r a c o w a ł y p o k o l e n i a t w ó r c ó w . T e z a t a o s t a t e c z n i e jako bogatą powinna tę ś w i a d o m o ś ć z j e j o b i e k t a m i c z y l i z m o ż l i w y m i f o r m a m i d o ś ­ wiadczanego przez operatywność nią b y t u ' ' . W 9 uzyskują nowym polu „metakategorio" t y p u teoretycznym kultura, pogląd, m i t . . . Współczesna h u m a n i s t y k a poszukuje świato­ całościowego należeć d o ś w i a t a s z t u k i i w y r a ż a ć się właśnie w j ę z y k u p o e t y c k i m , k o m p l e k s u znaozeniowotwórczego, a podstawowym j e j celem jest b o w i e m niesie w sobie idee, o c e n y i k a t e g o r i e , określane m i a n e m zrozumienie. i m p o n d e r a b i ł i ó w . J e d n a k ż e n a treść c y t o w a n e g o zwrotu — po­ Te nowe tendencjo rzekadła zapracowała również n a u k a , a c z k o l w i e k miała b y ć o n a przez humanistów — na metajęzyk" zgodnie z życzeniami sejentystów — wolną o d sądów aksjo­ logicznych i wyłącznie Takie opozycyjne i naukowych często opisywać rzeczywistość. traktowanie było sądów się m . i n . w mitologa" 1 0 , przyjmowaniu który „skazany jest . T a k ą p o s t a w ę p r z y j ę l i ś m y r ó w n i e ż , chcąc p r z y ­ pomnieć, że m i t y z a c j a — jeden z nader i s t o t n y c h mechanizmów aksjologicznyoh kwestionowane. 1 1 wyrażają „postawy Wybuchające co wytwarzających t e k s t y k u l t u r y — n i e ominęła również Podzielamy zdanie tych, którzy twierdzą, nauki że m i t y z a c j a 1 2 . jest p e w i e n czas s p o r y o z d a n i a wartościujące w n a u c e powstają n a w h u m a n i s t y c e n i e d o uniknięcia. T r a k t u j e m y , za i n n y m i a u t o ­ kanwie podstawowych r a m i , pojęcie m i t u oraz jego p o c h o d n e j a k o k a t e g o r i e Nasilanie się r ó ż n i c wywołało poczucie różnic w poglądach n a istotę między stanowiskami kryzysu wchodzących a n a l i z poszczególnych d y s c y p l i n wiedzy. gląd l i t e r a t u r y cpistemologioznymi w nauce i wzbudziło sobów i n t e r p r e t a c j i zjawisk tzw. humanistycznej poznania. krytykę w zakres Nawet spo­ giczne i stosujemy do k o n k r e t n e j d y s c y p l i n y wiedzy, metapoziom przedmiotu pobieżny z o s t a t n i c h łat, prze­ pozwala na jakim Przedstawione d o k o n u j e się t a k i c h operacji. n a p o c z ą t k u d y l e m a t y p o z n a n i a są t ł e m s p o ­ rów bardziej szczegółowych, dotyczących i s t n i e n i a m i t u i mecha­ n i z m u m i t y z a c j i w n a u k a c h n i e mających charakteru technolo­ stwierdzić, że z n o w u znaleźliśmy się w s y t u a c j i k r y z y s u . P r z y ­ gicznego. S t a n o w i s k o k o n s e k w e n t n i e z t y c h sporów pomnijmy streszcza ( w największym Istota kryzysu skrócie) n a c z y m epistemologicznego, o n polega. najostrzej rysującego metodolo­ podkreślająo wywiedzione się n a s t ę p u j ą c o : j e ż e l i w l u d z k i m p o z n a n i u własnej skóry jest niemożliwo, jeżeli świat dany porzucenie jest ludziom się w f i l o z o f i i , w y r a ż a się w p o s t u l a c i e z m i a n y p o l a b a d a w c z e g o j a k o wyposażony w s e n s , a sens t o d z i e ł o l u d z k i e j p r o j e k c j i całej h u m a n i s t y k i . S p o r y e p i s t e m o - m e t o d o l o g i c z n e pozostaje doprowadziły 3 d o u t r w a l e n i a się d w u p r z e c i w s t a w n y c h p o s t a w konstytuujących Nie sześćdziesiątych X X w i e k u . C h o d z i o postawę p o ż y t y w i s t y c z n o - Nauki -sejentystyczną (reprezentowaną i neopozytywizm) oraz tradycję personalistyczną ( m . i n . egzysten- cjalizm)*. Stanowiska rozstrzygnięć te problemów założeniu, że możliwości ekstremalnej wyznaczały zakres pojawiających poznania formie podstawowych się w n a u c e lokują przez — się w ś r ó d przy opozycji: poznanie — przeżycie, opis — ocena, f a k t — wartość, o b i e k t y w n a prawda — s u b i e k t y w n y sens i t p . W s z y s t k i e 5 to i inne opozycje, to różne wersje k a r t e z j a i i s k i e j formuły wyrażające onkologiczne przeciwstawienie i czystej przedmiotowośoi b y t u . wano wielokrotnie łania a t m o s f e r y tycznych oraz samowiedzy podmiotowości Prób doprowadzając 6 myślenia przełamania w konsekwencji dystansu wobec problemów i pytań przyczyniając się d o p o w s t a n i a epistemo-metodologicznej, przekonania poznania naukowego terze rozwoju Obecnie obiektywnej typu socjolo­ m i t z a m^takategorię chimeryczne ludzkie wiary mogą artykułować i nadzieje w możliwość p o z n a n i a ; b a d a ć b ę d ą s ° n s t a k i e j w i a r y ze w z g l ę d u n a l u d z k i e wartości . 1 3 Świadomość mityczna w k u l t u r z e jest powszechna i J e j j T J o ^ b i l c j l " " " w y d a j e sie n i t m o ż l i w a . O d n a j d u j e m y j ą w każ­ dym r o z u m i e n i u świata i h i s t o r i i , która r o z u m i e n i e świata i h i s t o r i i czerpie m a mieć sens. z korzenia m i t u kultury Nasze (określonej w i z j i światopoglądowej), d z i ę k i n i t m u z d o b y w a m y p r a w o w a n i a sensu r z e c z o m nada­ i zdarzeniom. T a k i mitotwórczy oharakter niechętnie j e s t u z n a w a n y w odniesieniu do niektórych sfer k u l t u r y t y m b a r d z i e j , że z m i t y z o w a n e treści w y m y k a j ą się p o t o c z n e m u doświadczeniu, u b r a n e w słowa n a u k i , i d e o l o g i i c z y zabsolutyzowanej h i e r a r c h i i wartości. Odkrywanie zmityzowa- nych warstw k u l t u r y w każdym jej przejawie, t o sztuka interpre­ tacji. Ostatecznie Zarysowano oraz l i n e a r n y m i k u m u l a t y w n y m charak­ zmianę z wyżej kryzysu optyk (w uproszczeniu oczywiście) opistemo-motodologicznego badawczych wielu tendencje wpłynęły na dyscyplin humanistycznych, w stronę — generalnie rzecz biorąc — a n t r o p o l o g i i * . T a k dzieje 8 1 świadkami _p_aj&£Ly_gm*t**'—Myślenie i pozytywis­ wyrażać wyjścia jesteśmy przedświadomych wywo­ jest t o nawoływanie d o porzucenia wysiłków w ogóle. przyjmujące prawdziwości nauki. o do podkreślającej 7 zostały dokony­ nowego giczne i k u l t u r o w e w y m i a r y funkcjonowania n a u k i . podważone absolutnej t e j formuły — z klasycznej e p i s t e m o l o g i i n a rzecz anałizy mitu. p a r a d y g m a t f i l o z o f o w a n i a , który dominował d o m n i ' j więcej łat w rezygnacja kształtowania humanistyczne nieświadomych dąży do przesłanek się nowego ujawnienia ^rozmaitych się w sztuki historii 1 8 , 1 5 , a także socjologii , 1 6 — literaturoznawstwie o paradoksie — w w t y m jest i t o , że z m i a n a t a n a k a z u j e n o w e współpracy między 1 7 etnografii f o r m samej świadomości jakąjudzie_mają. o sobie i s w o i m świecie, formy odsłania także p i e r w o t n y związek sensu j a k i k a ż d o r a z o w o łączy pozwala odzyskać blask t e r m i n o w i h u m a n i s t y k a . wymienionymi , 1 9 historii . Ważne metodologicznie dyscyplinami; co 3 �E k s p l i k o w a n i e regułami myślenia m i t y c z n e g o z j a w i s k współ­ Czynimy t o zgodnie c z e s n y c h — i t o często z e s f e r y n a u k i — b u d z i ł o o p o r y . N i e m n i e j podkreślają podobieństwo (rozmytych) między mitom rozumianym fabuła), a jego współczesnymi otnologicznio f o r m a m i polega (jako w ł a ś n i e n a toż­ samości f u n k c j i i podobieństwie s t r u k t u r y l o g i c z n e j j a k i e w s o b i e zawierają . 2 0 W 2 5 , z p o s t u l a t a m i w i e l u metodologów, istotną rolę definiowanych t z w . pojęć przez którzy nieeksplikowanych użycie 2 6 . W o b e c f a k t u , że w i e d z a o k u l t u r z e l u d o w e j (płynąca z nauk 0 n i e j ) m a c h a r a k t e r z m i t y z o w a n y zająć m o ż n a różno s t a n o w i s k a . M o ż n a z j a w i s k a n i e dostrzog;ać — l u b w i d z i e ć j e t y l k o w w y m i a r z e analizach mitów pretacyjne: należy filologiczną, Próbując stwierdzić, antropologiczną najogólniej że stanowią uwzględniać t r z y wersje określić i czym go pewno inter­ publicystyczną . 2 1 jest m i t , możnaby konstrukcje — nieodzowne i stale obecne w n a s z y m życiu i n t e l e k t u a l n y m i a f e k t y w n y m pozwalające n a m z m i e n n e i w a r u n k o w e składniki wiązSc" w sposób c e l o w y „byt", nader „prawda", z realnościbmi „wartość", czy Pol z pewnych typu t o u z n a w a ć n a p r z y k ł a d , iż powodów mhyzowali ludową, ale obiektyw­ naukowości . 2 7 Można zjawisko k r y t y k o w a ć posługując się k a n o n a m i l o g i k i 1 a r g u m e n t a m i , że istnieją już i n n e s p o s o b y i n t e r p r e t a c j i świata, że t e d a w n i e j s z e t o a n a c h r o n i s m , k t ó r y p o w i n i e n zniknąć z odeszlymi z nauki paradygmatami rozumienia 2 2 Goszczyński kulturę osiągnięcia K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o t o już esencja nej — doświadczenia bezwarunkowymi „sens"... historycznym. Znaczy wraz świata . 2 8 podsuwa M o ż n a , w końcu, z j a w i s k o analizować i starać się zrozumieć myśl podobieństwa m i ę d z y m i t e m a ideologią. W p i s m a c h M a r k s a z g o d n i e z postulał a m i h e r m e n e u t y k i ; zdając sobie sprawę z t r u d ­ Taki i silny Engelsa związek ideologia mitu oznaczała ze światem fałszywą wartośoi ś w i a d o m o ś ć , iluzję c z y świadome m i s t y f i k a c j e ( p o r . publicystyczną wersję m i t u ) . Z cza­ ności ujęciach ogólnych, idoo'ogia opisujących, to uporządkowany interpretujących zbiór twierdzeń i oceniających wistość o r a z postulujących określone działania, z g o d n i e damianymi ( l u b nie) interesami pewnych Ideologię j a k o s y s t e m pełny o d n a j d z i e m y elementy filozoficznych, mieć aspekt ideologii występują w z uświa­ społecznych. w formie a l b o też j a k o zbiór t e z w y p r e p a r o w a n y c h częściej grup programów, przez badaczy. tekstach a l e n i e są r e d u k o w a l n e Jeżeli u z n a m y , że między formami te mogą do ideologii. świadomości i ekspresji społecznej ( n a u k a , s z t u k a , i d e o l o g i a i t d . ) zachodzą relacje zależności i w y m i a n y , form współtworzy t o stwierdzić otoczenie wości i c h a r t y k u l a c j i 2 3 sposób w y p o w i a d a n i a . możemy, d l a świata Zasadniczo ocen, wartości i daje istnieje więc jeden zdań o wartościach mechanizm kultury 2 4 strzegane; t u mechanizmy Rzecz dotyczy wspólny twórczości; przedmiotem głównie s z t u k i i d o ­ mitologizacji nikogo nauco o sztuce i n i o dziwią. O d ­ tematów c z a s i n a naukę. W rozważań warto etnografów — sobie kontekście p r z e d s t a w i o n y c h kultura ludowa fakt, wyżej że p r z e e m i o t badań — uległ w i c h p r a c a c h swoistej mityzacji. Wzgodzio z t y m co już stwierdziliśmy, uważamy, że z m i t y z o wanic wiedzy włączaniu w o kulturze ludowej tezy o w nauce p o l e g a ł o przedmiocie badań wiedzy iż rozwój 2 9 zainteresowania mitu. od wiedzy Tymczasem kulturą ludową zmityzowanoj Roch m . i n . ча całościowych przekonania S u l i m a przekonująco nia ludowości utrwalił się w s p e c y f i c z n y c h wizji badacza. estetycznie wego, w imieniu wać (...) figury wizje którego eaiośei osobowa biolo­ g i c z n e są p i e r w o t n e w s t o s u n k u d o p s y c h i c z n y c h ; i t p . W odnie­ j e j cechą immanentną zabiegiem mityzującym jest interpretacja faktów w imię określonych wartości. T u za przykład m o g ą posłużyć następujące: k u l t u r a l u d o w a jest źródłem n a r o d o w e j tezy posiada „ r a c j o n a l n e j ą d r o " , p r z y c z y n i a się p r z e z t o d o r e a l i z u j ą c e g o się postępu; zachowuje myślenia się w z m i e n i o n y c h są z n a k a m i sytuacjach lub literackiego a powstała i procesu idei nakazuje i symbols, m i historycznyeh" ona jako i t p ) z. k u l t u r ą 3 0 dziejo­ postępo­ 1 wcielonymi zachowują . Figury myślenia o owoc k o n t a k t u Jodową samych przodsUiwicioli ludu znano oraz jako jako (naukowego, wynik działania ( r u c h l u d o w y , twórczość chłopów). ludowości znaczeniowi* rozpiera między określa piwną, wspólnotę tiedycją a współczesnością. Więk­ szość z n a k ó w t e j w s p ó l n o t y d o t y e y . y k u l t u r y n a r o d o w e j i u d z i a ł u p o s z c z e g ó l n y c h w a r s t w spole c z n y e i h w t e j k u l t u r z e ludowa, kultura w s i , zdominowała konkretu antropologicznego Wartości humanistycznych i ściśle 3 1 . kultura dostępny n a m dzisiaj t y p zespolone z n i m hierarchie (...). Z d o m i n o w a n i e z n a c z n y c h .ob- szarów r e f l e k s j i o k u l t u r z e przez realia, k u l t u r y l u d o w e j powodo_-_. w a l o , nie t y l k o w przeszłości, l i c z n e p r z e j a s k r a w i e n i a i m i t o l a g b - - . 1 (.••)• K u k u r a ^ n n ó w f t T a obraz, ponosi swoiste miejsca oddają przede ko^zl.y nasz ogólniejszymi Pokonać możemy teria!! m terenowym dalszy tezami wszystkim bycia — zamiar nowej 3 2 nieadekwatny jest dominującym . Słowa tego c y t a t u zapowiadany do j a k często tego epistemologii. t e z y n a u i . i n i e peiprzi z weryfikację — jednocześnie t a k i t y p o r g a n i z a c j i tak nie robiono") posiadają wewnętrz­ — czynią zm a ­ etnografowie, gdy lecz m u m y t u szansę o d k r y c i a s e n s u funkcjonujące figury myślenia,: do destrukcyjnego wpływu cywili­ za Sulimą następująco. są p o d s t a w ą opozycja T a k a precyzacja m i t u o k u l t u r z e ludowej w nauce korespon­ to co miejskie, d u j e z j e g o t r z e m a w e r s j a m i i n t e r p r e t a c y j n y m i , o k t ó r y c h wspom­ wskazuje Wydobywanie przy takiej szerokiej definicji. pionu i iróclla. dwie jaki ludowej. podstawo­ Zawierają, o n e .Kultura, l u d o w a jest źródłem wartości w czasach n i e w o l i zachował wartości, etycznego odrodzenia. T u też mieści o d c z y t y w a n a j a k o : t o co w i e j s k i e , t o n a s z e , s w o j s k i e nieliśmy Pozostaniemy o kulturze w s o b i e c a l e b o g a c i w o t r e ' s o i , a, i c h m e t a f o r y c z n y se^ns eielozyt u j e m y któro przeciwieństwie kulturze tezy aksjologię wości zacji) i t d . w iSulima analizując f a k t y l i t e r a c k i e dostrzega we m o i a l n y c h ; w n i e j naród 4 widze­ myślenia. refleksji o ludzie i j ' go kulturze. Figurę taką z n a m y „ludoyeość", n e j , żo u c z e s t n i c t w o w n i e j w p ł y w a n a h a r m o n i j n y r o z w ó j o s o b o ­ wyżej. figurach w d i a l o g id< o l o g i c z r y , są n o ś n i k ; m i i d e o l o g i i i r ó ż n i e autentycz­ ności; z a w i e r a o n a w sobie szczególne wartości e t y c z n e ; (w (z J e g o sposób c h c ą z r e l a t \ v. i z o w a ć j a k i ś są.d ( n p . z d a n i a t y p u „ w N . k o l o M . jest postęp; i t d . Innym dowodzi świata posłannictwo adekwatnie tożsamość sięga t a k d a l e k o w s t e c z j a k j e g o p a m i ę ć ; l u d z k i e p o t r z e b y s i e n i u do k u l t u r y , m a c h a r a k t e r c e l o w y ; znanym F i g u r a myślenia „ t w o r z y j e d n o r o d n e i przejrzyste, p r z y t y m nacechowane człowieka: jego przebiega! t e z a m i c a ł k o w i c i e się zgadze m y ) , ż e z m i t y z o w a n y u nas n i itei : : 1 ' j n refleksji k u l U u o z n a w e z e j ' " racjonalny; zauważyć do naukowej, t j . wolnej o d O t o k i l k a przykładów t a k i c h zdań w o d n i e s i e n i u d o t z w . n a t u r y jest etnografii romantyzmu . ) U t y c h s e m y c h autorów łatwo zainteresowali szlakiim: jej człowiek o ludzie jest ssę h i s t o r i ą d a l s z y , n a d e r ehar, k t e r y s t y e ; n y tolc r o z u m o w a n i a , podkreślający zacje indywidualne obszarów n i e ulegają. związane z kwestis m i n a r o d u i p a n s l a w i z m u ( k a t e g o r i i e x d e f i n i - lecz pierwotne zajmujący mitotwórcze tione mitologicznych ś w i a t a i c z ł o w i e k a , k t ó r o n i e w y n i k a ł y z, d n k n n y w p . n y e . b <ma,li? stanowiły Uczeni podkreślają Figura uświadomić charakter XlX-wiecznej dostrzegany. zgodnie kulturze. A u t o a n a l i z d o k o n u j e się r z a d k o i j a k b y n i e c h ę t n i e ; nadszedł jednak zmityzowanyeh z b a d a ń h i s t o r y c z n y c h i l i t e r a c k i c h w y k s z t a ł c i ł y się t<ż w n a u c e . w r o t n i e n a w e t , j e s t t o j e d e n z najczęściej p o r u s z a n y c h w możli­ ozy o naturze R e l a c j o w s p ó ł z a l e ż n o ś c i i w y m i a n y są s t a ł y m analizy d l a wielu badaczy. ogól współ­ i ż ka,żda z t y c h ś w i a t a . W y r a s t a o n zo w s p ó l n e g o k o r z e n i a w s z e l k i e j .odtwarza mitologizujący Naj­ religijnych, artystycznych, naukowych i t p . Teksty ideologiczny rzeczy­ na oddzielenia, o d t y c h , które t a k i m m e c h a n i z m o m Zmityzowany s e m t a k i sens t e r m i n u został w m a r k s i z m i e z a r z u c o n y i w d z i s i e j ­ szych (niemożności?) kultury to obce, n a dświganie kosmopolityczne. się n a r o d u Aksjologia z upadku i się — pionu amorficzności. treści l u d o w y c h i i c h n o b i l i t a c j a , t o c z e r p a n i e ze �I ź r ó d ł a —• s t ą d p r z e k o n a n i e k u l t u r y . Znane tezy m i e s z c z ą się w t y c h f i g u r a c h nauki. Pisze Stanisław odraża, k t o n i e s k o r y orzecha, prowadzących o samorodności, autentyczności t e j o a r s i n c r u d o i s t y l u n a t u r a l n y m również . O t o więc przykłady 3 3 Pigoń: sięgnąć Kogo p o d gorzką zo ś w i a t a w skorupę poetów chłopów jest i przechodzącym przecież znamieniem (...)• P o e z j a także kulturze ludowej..." pokolenia młode 3 8 . Taka wizja bycia do (...). przezwy­ „jedni kultury nizmom pozo­ a więc mecha­ mityzacyjnym. Sięgnijmy pędy i cywili­ tekstu naukowego, staje w zgodzie z figurą myślenia aksjologicznego przejściowym ludowa,, j a k z w y k l e sposobu dążą s p o n t a n i c z n i e z a c j i " świadcząca o z i d e o l o g i z o w a n i u p o s k r y t e t a m z i a r n o p o ż y w n e , t e n zee.łice w z i ą ć p o d uwagę, że t a nieuczona p r o s t o t a pierwszego dopiero prądy w sztuce ciężenia s z t u k i j a k o s z t u k i i z l a n i a się z b y t e m — t a k j a k t o b y ł o zaś ta. chropawość i chropawą do gruntownych przemian awangardowe odnajdziemy d o świata s z t u k i l u d o w e j , t u również bez t r u d u o m a w i a n e f i g u r y myślenia z w a n o aksjologią źródła n a s t a r y c h p n i a c ł i . w y r a s t a s z y b k o i r o z w i j a się ż w a w o w k s z t a ł - i p i o n u . Pisze J ó z e f G r a b o w s k i o s t y l u l u d o w y m , referując tności s w o j e g o w y r a z u . . . " a oceniając p o e i m t y J a n a M a r c i n k a : nie t y l k o swojo: N i e w y r a z i ł a się t a m w i e ś w s w y m t r u d z i e f i z y c z n y m , w służ­ zachował w l u doddalony swej twórczości o d w i e l k i c h centrów pewien styl, urobiony w bie z i e m i , w u c z u c i o w y m przylgnięciu d o n i j sercem, w majesta­ s z e r e g u p o k o l e ń (...). N a j o g ó l n i e j s z a c e c h a d z i e ł a s z t u k i cie to swojej znojnej p r a c y . C i i l o p ż y w i c i ' ' l , chłop d a w c a dźwigający n a sobie odpowiedzialność z a f i z y c z n y chleba, b y t narodu, b y t u t e g o k o r z e n i e i p i e ń , t e n c h ł o p , j e g o ż y w o t n o ś ć i siła, w s p a ­ niałość jego pokazana" 3 4 wyrastania refleksja twórczością wybitnego figur. Zresztą skąd świadczenia wartościom. że podstawowego stylu s z t u k i , c h o ć u ż y w a n e p r z e z l u d , są — obcą naleciałością" . 3 9 z r o l i jaką w i c h języku m e t a f o r a którą odgrywa. Jest t o ilustracja pozwalająca użyć t e r m i n u z p e w n e g o p o z i o m u — n a i n n y m p o ­ A ponieważ był jogo naukowego z i o m i e , eksponując znajdują p r z y t y m cały bagaż z n a c z e n i o w y n y c h p o j ę ć . N i e są t o j e d y n i e i n d y w i d u a l n e z a b i e g i analogio: naszym zdaniem taki rodzaj języka narzuca stosowa­ stylizacyjne; właśnie figura myślenia o k u l t u r z e l u d o w e j , która s t a n o w i manifestację A b o c h ł o p i m a coś z Piasta, coś z t y c h k r ó l ó w P i a s t ó w — — Kiedy taka Wertując grafów, o miedzę. sieje, orze, w miele, godność, t a k i e wielkie zbiorowe polskich etno­ działalności , 4 0 w i e l u t e k s t a c h n a p o t y k a m y jeszcze jedną specyficzną figurę ją (korzystając z u s t a ­ leń R . S u l i m y ) a k s j o l o g i ą r o z u m u . N a treść t e j f i g u r y myślenia co c z y n i t o c z y n i święcie, s k ł a d a się z b i ó r p r z e ś w i a d c z e ń o n a t u r z e r o z w o j u k u l t u r y i l o g i c e procesu pojęcie. j a k m o d l i się w kościele, bardzo wiele, wiele z Chłop potęgą jest i 3 5 c z e n i a pokoleń spełniają . d o Stanisława P i g o n i a , w większości podniósł (uwaga! jego J ó z e f Chałasiński Chałasińskiego umacniała publikacji. figura) w s i j a k o środowiska oraz t a k postęp m a c h a r a k t e r racjonalny kułtury. W k u l t u r z e l u d o w e j i podpo­ i d e i , która Do najwyższej teoretycznie uzasadnił cłiłopów j a k o g r u p y . polityczną w a r u n k i statystyczne można doświad­ eksperymentów. W y p ł y w a t o z f a k t u , że zasadniczą podstawą łudzkiego działania rządkował swą działalność i pracę naukową p e w n e j wyraz I znaleźć t o o b i e k t y w n i e r a c j o n a l n e jądro; a t a k zwano Piasta: basta" historycznego. i w p ł y w a n a raojonałizację i Podobnie wartość ostatnie myślenia o k u l t u r z e l u d o w e j . N a z y w a m y wzięcie: t a l i a godność, t o przejęcie: godności dzieło sumujące d o r o b e k i c h t r z y d z i e s t o l e t n i e j godność, rozwaga, A znalazła mecha­ n i z m u mityzacji w nauce. wiele! Już lat dziesięć pośród siedzę, sąsiadujemy do uwydatniającej Bogactwo metafor w tekstach c j ' t o w a n y c h autorów, w y n i k a zamie­ o n n a dziedzinę, składników wyraźnie j e d y n i e t y m w s t o s u n k u d o swego źródła c z y m g w a r a d l a języka chłopskiej są w i ę c przy j a k o t w ó r własnej k u l t u r y l u d o w e j , m o ż e b y ć uważana z a ludową, zna­ inąd, o d podstawowych ciągu ludowej r y t m i c e , t a k ż e p r z e w a ż n i e s y m e t r i i u k ł a d u (...) t y l k o t a k a s z t u k a jeszcze wszelkie wiadomo nakładał także m i s t r z e m języka, f o r m y poetyckie nosi w pracach Pigonia i świadome, ponieważ uprawiał, obowiązek filologa O n o dowartościowanie walczył k u l t u r y . Sądy aksjologiczne rzono n i e została we wszystkim, kompozyc yjnycb, podczas g d y inne postacie wspomnianych swoją — . Naukowa miona i dojrzewania prostota systemów sądy życia świadomość Nauka młodego p o ­ myślenia podobne) nej jest oczywistość i zdrowy rozsądek. T a k i o przeświadczenia mają swoje źródło w przez pozytywizm filozofii zdrowego (i temu rozpowszechnio­ rozsądku Thomasa R e i d a . U w a ż a ł o n , że istnieją t a k i e t w i e r d z e n i a , których r o z u ­ mienie idzie w parze pierwsze zasady). z p r z e k o n a n i e m o i c h prawdziwości ( t z w . N i e byłoby możliwe rozstrzyganie życiowych bez n a t u r a l n y c h , p o d s t a w o w y c h zasad problemów jakimi obda­ r z o n a j e s t cała ludzkość i które stanowią b a z ę n a s z y c h sądów gacić życie całego społeczeństwa. Zaliczał d o n i c h pracę w y t w ó r ­ i takich czą, d o c e n i a n i e w y s i ł k u f i z y c z n e g o , o d p o w i e d z i a l n o ś ć , r o z b u d o w a ­ zasad kolenia w s i . Uważał, że naczelne wartości w i e j s k i e m o g ą wzbo­ n e w i ę z i m i ę d z y l u d z k i e . C h ł o p s k i e „ b a b r a n i e się w z i e m i " , t r w a n i e na w s i , w i n t e r p r e t a c j a c h Chałasińskiego nabierają znaczenia przekonań o (prawd Nadto wprowadzona i godności. W 4 0 l a t później interesują Chałasińskiego społeczne wała przyjęty postawy wartości, własnych amorficzność i wartości w s i , a n i e p o k o i bezład osobowości jej utrata mieszkańców, Roid przez środowiska wiejskiego Nie wartości. f i z j o l o g i i ciąży i p o r o d u oraz p o t r z e b niemowlęcia trafiło w e w s i narodzinowych. Propagowanie wiedzy współczesnej n a p o d a t n y g r u n t i w z n a c z n y m dotyczącej s t o p n i u znalazło z a s t o s o w a n i e w p r a k t y c e . W i e j s k a o p i n i a społeczna zaakceptowała idee brzmiące u Chałasińskiego jako Pawłu- pozytywny do wersji utopijnej. W swoich p r o p o n u j e p o w r ó t d o f o r m k u l t u r y l u d o w e j i sposób przeżywania f o l k l o r u j a k o p a n a c e u m n a zagrożenia Pisze przemianach w imię społecznie pożądanych p r o g r a m społeczny, d o p r o w a d z a 3 7 odzwierciedłenie w zwyczajów Gorącym p r o p a g a t o r e m ludowości jest Włodzimierz pracach takiej f i g u r z e : „ P o g ł ę b i a j ą c y się mityzacji t r z e b a d o d a w a ć , żo mieszczą się o n e w f i g u r a c h a k s j o l o g i i który porządek rzeczy. E c h a dowód 3 6 źródła i p i o n u . czuk, perspektywa ba­ u s t a w i c z n i e proces r a c j o n a l i z a c j i życia, n a g r u n c i e obrzędowości dzieło dając pozytywizm w opisywanej r o d z i n n e j znalazł najpełniejsze jego uczennica , kilkanaście . przez obserwatora odnajdujemy n i e d o c e n i a n i e wartości własnego środowiska. T a k c h a r a k t e r y z u j e Chałasińskiego sformułował 4 1 dawcza, zewnętrzna w s t o s u n k u d o b a d a n y c h z j a w i s k , a b s o l u t y z o ­ mechanizmy obrony świecie. przypadkowych) m . i n . : „...Rewolucja cywilizacyjne. naukowo-techniczna znosi pracę ideę świadomego macierzyństwa. P l a n o w a n i e ilości d z i e c i w r o ­ d z i n i e s t a ł o się o b e c n i e z j a w i s k i e m n i e m a l p o w s z e c h n y m . Wieło- dzietność r o d z i n chłopskich przestała b y ć p r o b l e m e m społecznym. W p r z y p a d k a c h s z c z e g ó l n y c h , a c z n i e c h ę t n i e , p o d d a j ą się z a b i e ­ gom lekarskim przerywania ciąży" 4 2 . I l e w t y m fragmencie stwierdzeń o rzeczywistości a i l e sądów życzeniowych jest realizują­ przemysłową zbliżając pracę produkcyjną d o działalności, która c y c h f i g u r ę m y ś l e n i a , t r u d n o o c e n i ć . S k ł a n i a m y się d o t e z y , i ż do n i e d a w n a była domeną n a u k o w c a i a r t y s t y — d o p r a c y twór­ tego drugiego czej. Problemy rozwoju cywilizacyjnego świata nie mogą być skutecznie rozwiązywane bez r a d y k a l n y c h przemian w k u l t u r z e dużo Racjonalną więcej. podstawę posiadają prognozy o p a r t e n a o b s e r w a c j i siły i k i e r u n k u w i a t r u , m g ł y oraz pogody rozcho- 5 �d z e n i a s i ę g ł o s u (...)• M g ł a w z n o s z ą c a s i ę d o g ó r y b y ł a powszechnie u z n a w a n a za oznakę złej a u r y , opadająca n a z i e m i ę d o b r e j W przeciwieństwie racjonalnych, do poprzednich, wynikających z opartych opanowania wróżby..." że z a k o m e n t a r z o d d a j ą c y 4 3 . Niech podstawach pewnego w i e d z y p r z y r o d n i o z e j , wśród ludności w i e j s k i e j były najrozmaitsze na (...). zakresu rozpowszechnione n a m wybaczy autorka, „ f i g u r a l n o ś ć " t y c h t e z posłuży n a m Etnografia to jedna z t y c h gałęzi w i e d z y humanistycznej, 0 k t ó r y c h u t a r ł o się w i e l e k r z y w d z ą c y c h o c e n . W powszechnym m n i e m a n i u e t n o g r a f z a j m u j e się z a b o b o n a m i , s t a r y m i p i e ś n i a m i 1 chałupami. sąsiednie W niwy opiniach nauki, kolegów często naukowców, można spotkać uprawiających się z s ą d e m , ż e e t n o g r a f i a p o s ł u g u j e się m a ł o p r e c y z y j n y m a p a r a t e m a skałę j e j osiągnięć torotycznych badawczym, symbolizuje przysłowiowe c y t a t t r z e c h n i e z a w o d n y c h twierdzeń d z i a d k a S t o p k i bacującego wyznaczanie kiedyś łącznie z p r z e k o n a n i e m , że p r z e d m i o t badań e t n o g r a f i i n i e u c h r o n ­ na Hali Gąsionnicowej, a które powszechnie krążyły zasięgu wołania n a k u r y „eip, c i p " . Takie oceny, wśród mieszkaiiców , , B o t l e j e m k i " trafiając w końcu d o l i t e r a t u r y nie z a n i k a o d l a t przewijają przedmiotu: c h o w n y c h sądach. M ó w i się, iż e t n o g r a f i a j a k o n a u k a p r z e ż y w a teza I h y , g m y i d o m dołu, p i j o m w o d e . . . , bodzie l o ć ! teza I I h y , g m y i d o m h o r e , napiły sie..., będzie l o ó ! teza I I I h y , g m y n i ma..., bodzie l o ó ! Zabiegiem mianie 4 4 aspektów się a l b o w i e m n i e m a d z i ś m i s t r z ó w ' u m i e j ą c y c h o d p o w i e d n i o nową problematykę. Mijające fascynacje przynoszą rzeczywistości. Nie wyolbrzy­ chodzi powierz­ sze­ r o k o i inspirująco spojrzeć n a d y s c y p l i n ę , t a k b y z a p r o p o n o w a ć . m i t y z a c y j n y m jest również świadome niektórych się w r ó ż n y c h o g ó l n y c h i tu realnych Takie rozpoznanie niedomaga; modrrymi metodami nie wyników. wskazuje, z a wcześnie jednak że pacjentka n a stawianie niewątpliwie n a d nią krzyża. 0 m i j a n i e się z p r a w d ą , a l e o s p e c j a l n ą e k s p o z y c j ę p r a w d y c z ą s t k o ­ W y d a j e się, iż t e r a p i a jaką n a starość stosował król S a l o m o n b y w e j w kontekście zdań skądinąd p r a w d z i w y c h . T a k i e p o d t r z y m a ć siły w i t a l n e , m o ż e j e j p o m ó c . A l e prześledźmy stają się wówczas torię c h o r o b y , z j e d n y m w a ż n y m zastrzeżeniem. N a etnografię w całości p o d w a ż y ć n i e p o d o b n a . T a k i c h a r a k t e r m a m o d e l t z w . s k ł a d a się d z i a ł a l n o ś ć w s z y s t k i c h j e j p r a c o w n i k ó w , t y c h z i n s t y ­ chłopskiej k u l t u r y tutów dwie systemu teoretycznego, his­ którego Oto elementami półprawdy tradycyjnej. krótkie próbki tego t y p u zabiegów: biedota w i e j s k a odgrywała w y b i t n ą rolę w t w o r z e n i u wartości kulturo­ naukowych alników i zbieraczy w y c h . O n a była główną nosicielką w i e d z y t e c h n i c z n e j w l i c z n y c h podsumowywania dziedzinach Potrzebne produkcyjnych np. w zakresie obróbki drzewa, m e t a l i i g l i n y , t k a c t w a , k r a w i e c t w a i t p . O n a też dysponowała p o c h o d z i l i cieśle, b e d n a r z e , tkacze, kowale, garncarze" 4 5 . kołodzieje Z b i e d o t y w y w o d z i l i się t a k ż e według a u t o r a — artyści, rzeźbiarze, m a l a r z e , muz3'cy, opowiadań. W szukiwawcza i n n y m m i e j s c u t e n s a m a u t o r pisze, że myśl badawcza wyzwalała się n i e r a z — twórcy po­ z posługujących amatorów. N i e m a m y osiągnięć n a m jest się r ó ż n y m i Meandry historii jakie etnografii i personalne zataczała mają muze­ zamiaru a.iiambicji i niedostatków tlo merytorycznych b o r y k a ł a się e t n o g r a f i a w l a t a c h d u ż ą w i e d z ą o d n o s z ą c ą się d o z b i e r a c t w a w l a s a c h i n a p o l a c h . Z p r o l e t a r i a t u wiejskiego i uniwersytetów z a ł o ż e n i a m i i m e t o d a m i , a ta,kże ż m u d n y t r u d e t n o g r a f ó w polskiej etnografii. problemów z jakimi powojennych. myśl swoje teoretyczna w merytoryczne, uzasadnienia. K i e d y powojennej organizacyjno przyszło b o w i e m restaurować z w o j e n n y c h zniszczeń i c h a o s u n a u k o w e i d y d a k t y c z n e i n s t y t u c j e związane z etnografią, zaledwie część dawnych pracowników utartych mogła podjąć dzieło. P o p i e r w s z y c h próbach etnografię związano schematów myślowych także w środowisku chłopskim", a l b o w i e m ostatecznie, w A k a d e m i i N a u k i w u n i w e r s y t e t a c h , z t a k naówczas w c z a s i e b a d a ń t e r e n o w y c h z d a r z y ł o m u się s p o t k a ć „wiejskich zwaną historią kultury materialna}. Powstały odpowiednie f i l o z o f ó w " zastanawiających się n a d sensem życia l u b wątpiących i n s t y t u t y i zakłady u n i w e r s y t e c k i e . R o z p o c z ę t o b a d a n i a i działal­ w ność d y d a k t y c z n ą . A t m o s f e r ę ó w c z e s n e j p r a c y o d d a j ą istnienie nieba i piekła . 4 6 rozmówców, nazwanych Przywoływanie przykładu d w u z i m i e n i a i inicjału n a z w i s k a , przypo­ m i n a p r a k t y k ę znaną z p r z e p i s y w a n i a listów łańcucha 1 m a znaczenie p a r exellence mitologizujące. myślenia m i t y c z n e g o wanie precedensu . uznaje Model 4 7 się przecież kultury n a z i l u s t r o w a n y c h zasadach Z a jedną dowodowe tradycyjnej pi-zoz K a z i m i e r z a i funkcjonuje w niej jako z przed trzydziestu Część p r a c o w a ł a o c z y w i ś c i e , j a k się p r a w i e w s z ę d z i e p r a c u j e n a ś w i e c i e , b e z j a k i c h ś s z c z e g ó l n i e g ł ę b s z y c h c e l ó w ; p o p r o s t u d l a t e g o , że praca Dobrowolskiego, którzy świadomości uniwersalna kategoria sposób myślenia f i g u r a m i j e s t b e z wątpienia myśleniom z m i t y z o w a n y m . Dowieść część s e m i o t y k i , w ó w c z a s m o ż e m y t e g o m o ż n a stosując historycznie, którego f o r m a . Natura semiotyczna pierwotna czącego — W nowej dawała i m zadowolenie t a k jeszcze i d z i s i a j pracują. wewnętrzne. J e d n i zbierają i n n i s t a r a j ą się w y k r y ć l u k i w relacja zostaje rozu­ r nagromadzo­ n i e t e a l b o i n n e , n a j b a r d z i e j i c h interesujące f r a g m e n t y ludowej..." Praca uzasad­ skojarzeniowa w nowy przekształca się w e l e m e n t zagarnięty i rozszerzony oraz Mechanizm m i t y z a c j i polega usytuowany na rzeczywistości; o d p o w i e d n i e wych hipotez. nauki oraz t e o r i o służą z a p o d s t a w ę s z c z e g ó ł o ­ Ukształtowane zbiegłe po wojnie z t y m pewne struktury fakty natury formalno merytorycznej i p e r s o n a l n e j przez w i e l e l a t ciążyły właśnie n a m e t o d z i e i p r o b l e ­ znaczący . n y c h pierwszoplanowych postaci e t n o g r a f i i przeważały d w a t y p y 4 9 zostaje zainteresowań: p r o b l e m a t y k a k u l t u r y m a t e r i a l n e j i w fakty z zakresu etno­ genotyczno- - e w o l u c y j n y p u n k t w i d z e n i a oraz socjologizujący sposób w i d z e n i a metapoziomie. g r a f i i . Chodziło n a m o p o k a z a n i e że f i g u r y myślenia o k u l t u r z e i i n t e r p r e t a c j i z j a w i s k . Jeśli c h o d z i o cel i metodę pierwsze reprezentował krytyczny. tzw. historyzm Przedstawiciele historyzrnu oraz stanowisko ewoluojonizm podejmowali badania n a d d a w n y m i zasięgami zespołów k u l t u r o w y c h , g r u p e t n i c z n y c h l u d o w e j są s t r u k t u r a m i m i t y c z n y m i ; n i e są w i ę c a n i e w i d e n t n ą ( n p . zasięg zacłiodni p o l s k i e j k u l t u r y l u d o w e j ) , a także nieprawdą, a n i p r a w d y p o t w i e r d z e n i e m . przedwojenne Bezkrytyczne posługi­ prace i badania n a d atlasem w a n i e się f i g u r a m i m y ś l e n i a ś w i a d c z y o u l e g a n i u m e c h a n i z m o w i Twórca ewoluojonizmu krytycznego podjął p r o b l e m y „kultura tyczne; rozwoju mityzacji; i n ­ dyfuzje jest wykorzystaniem teoretycznych mechanizmu typu dążył czynnik to postawa geograficzne). 6 5 0 wykrycia (zapożyczenia) terpretacja mitów i o d k r y w a n i e mechanizmów i c h powstawania, rozumiejąca . do postępu (przy Kazimierz praw wytworów czym kladl Moszyński, jego etnogeno- kultury, kulturowych duży przejęli etnograficznym. mityzacji; tworzenie konstruktów meto­ badanej m a t y c e b a d a w c z e j r e a l i z o w a n e j przez etnografów. W ś r ó d ówczes­ n a zamicnianiu_wjtrlości w y b r a n y c h przykładach się w e d ł u g o k r e ś l o n y c h z a s a d , w z g o d z i e ze z d a n i a m i o n a t u r z e zna­ i j [ s e n s u w " I ó r m ę ) , O d b y w a się t o r ó w n i e ż w n a u c e , c o s t a r a l i ś m y się w y k a z a ć n a k i l k u n a u k o w a toczy znaczeniowy. znaczonego kontekst — kultury . 5 1 d a m i pozostającymi od natury m i t u polega n a t y m , że z n a k wciągnięty relacji znak jest niezależna M i t chętnie k o r z y s t a z a n a l o g i i . W m i c i e sens j ę z y k o w y tradycyjna" Nie­ przy t y m n y c h d o t y c h c z a s d a n y c h , a b y j e s y s t e m a t y c z n i e zapełnić, jeszcze badać t e k s t y niezależnie o d i c h treści, a m i t będzie swego r o d z a j u sposobom znaczenia czyli etnograficzna, materiał t e r e n o w y ; m o w a n i e R o l a n d a B a r t h e s a . Jeżeli p r z y j m i e m y , że m i t o l o g i a t o 4 8 n i c n a aktualności: i n n i opracowują n a u k o w o , porównawczo i m n i e j więcej s y n t e t y c z ­ Przedstawiony rzeczy n i e straciły cech analityczna. nionym laty — funkcjono­ skonstruowany a u t o r a c y t o w a n y c h tekstów, trafił d o powszechnej etnografów szczęścia najlepiej słowa j e d n e g o z l u m i n a r z y e t n o g r a f i i , które — n a p i s a n e nacisk uznając za główny na warunki uczniowie i konty- �nuatorzy posługiwali logicznej i się kombinacjami analityczno-porównawczej, różnorodnych zjawisk kulturowych. Ważkim d z i a ł a l n o ś c i o k a z a ł o się p r z e k o n a n i e pokoleniom wszystko. o t y m , ż-e Liczne metod: typologię rezultatem wpajane ewolucyjne geograficznej, rozbudowując takiej kilku studenckim rekonstrukcje wyjaśniają były także p r z y c z y n k i drobiazgowo opisujące różne f a k t y z zakresu k u l t u r y m a t e r i a l n e j . T a g r u p a zagadnień miała w b a d a n i a c h z d e c y d o w a n y p r i o r y t e t . Morfologiczne rzeczy i zjawisk najprostszych (od o r k i w zagony do h a f t u żykowego) królowały wśród prac etnograficznych. tyczna przed tym była trochę naiwna d a w n y c h l u d o w y c h t e c h n i k d z i s i a j już W także wypracował d l a w i e l u do dzisiaj w o interpretacje prelogicznym mieszano analiz 5 2 . powstawania Bez podziałów terenowym zasadniczej kultury zaobserwowany znamiona nada­ inwentarza terenowy, etnografii badaniach historycznego t y m nurcie koncepcja chłopskiej tradycyjna" była synonimem tego, co przy mieści urodzaju". Zreferowany stwierdzeń o s t o p n i u prze­ elementów magię; obrzędy wyżej (w kultury przechodzą znacznym chłopskiej (np. zabawę itp.). w uproszczeniu) na podstawie lektury prac etnograficznych, w których z n i c h wyeksplikować poglądy n i e stanowią s y s t e m u ; należą różnych porządków, m e t o d o l o g i i i p o z i o m ó w a n a l i z y . powody i w a r u n k i p o w s t a n i a o r a z u t r w a l a n i a się t a k i e g o wciąż wyjaśniająca tych samych przedstawionego modelu wyczerpała t e o r i i i stojących za n i m i autorytetów p o w o d u w i ę c część e t n o g r a f ó w z m ł o d s z y c h g e n e r a c j i proponuje o d p e w n e g o czasu i n n e podejścia, dające szanse r e i n t e r p r e t a c j i dorobku. Proponuje nowiących z dawien dawna się powrót do zagadnień domenę e t n o g r a f i i : m i t o l o g i i , szeroko rozumianej obyczajowości ( t u obrzędy, ta w natłoku została mentacji przeobrażeń dokonujących się n a w s i o r a z zapisania procesów i n t e g r a c y j n y c h zachodzących n a t z w . z i e m i a c h zachod­ zwy­ opisów dynamicznych przeobrażeń zbyt łatwo dzieje walki zapomniana. Na historię nsuki można spojrzeć jako na t o n a r z u c a j ą się n a m c z ę s t o s k o j a r z e n i a o g e n e r a c y j n y m tego sta­ światopoglądu, czaje i t p . ) , dystansów i stereotypów e t n i c z n y c h i t d . P r o b l e m a t y k a dawne opracowania to dzisiaj działanie jałowe, n i e posuwające n a u k i naprzód. N i e bez Dodajmy badaniom obowiązku się. p r z y w o ł y w a n i e o d t r z y d z i e s t u łat nurtu przyświecającą moralnym eklek­ t y c z n e g o k o m p l e k s u w y j a ś n i a j ą c e g o . O d n o s i się j e d n a k w r a ż e n i e , doku­ ideą o do Rozumiemy wiejskim. Naczelną sposób z r e g u ł y t e z a o p r z e o b r a ż e n i a c h j e s t z g ó r y z a ł o ż o n a . D a j ą c e się z przekonanie typu: Eklektyzm i ustępujące — oraz śledzenia z m i a n zachodzących w środowisku było się pogansko- r o z u m i e n i a e t n o g r a f i i (jej p r z e d m i o t u , celów i t d . ) , został o d t w o ­ zastanego podejście f u n k c j o n a l n e z analizą podłoża „kultura zastępuje funkcji moc k u l t u r y t r a d y c y j n e j dała podstawę d o t w o r z e n i a m o d e l i — czym podstawę d o socjologizujących świetle dziesiejszej w i e d z y prądów w powojennej w daje W o k a z a ł się t e n , k t ó r y ł ą c z y ł w 1 geograficznego. Zrodzona zapewnienie że reinterpratacji. Spośród socjologizujących najdynamiczniejszym jest prze­ osobliwości. P r a c e t e zawierają czasem d o b r y materiał jednak obrzędów zapominając k l a s y f i k a c j i i genetycznego wyjaśniania wała niektórym o p r a c o w a n i o m wymagają tezy przesądów, k o r e k t y założeń, 0 c e l u u p y c h a ł o się w s z u f l a d k i s y s t e m a t y k i k a ż d y fakt, a poetyka ewidentnych psychologiczno-racjonalistyczne mechanizmie pozion^ jej rozumowania się g e n e t y c z n i e z r o z u m o w a n i a u j a w n i a się t a k ż e i w t y m , iż t e n s p o s ó b m y ś l e n i a rzony za podstawę szczegółowych oraz „funkcją wiedza która modelu -slowiańskiej przeszłości, w p ł y w ó w g r e c k o - r z y m s k i c h i k a t o l i c k i c h . krzy­ ewolucjonis- tegoż T ł u m a c z y się z a ś f o l k l o r p s e u d o f u n k c j o n a l n y m i z d a n i a m i obrażeń i z m i a n a c h rozwojem czasie systematykę, obrębie głosząca, że f o l k l o r w y w o d z i opisy ustępujących. u c h o d z i za k a n o n , m i m o niedostatków. Przyjmując ludowe swoim teza Charakterys­ fascynacja sferze z j a w i s k t z w . k u l t u r y d u c h o w e j , n u r t tyczny odrębności. W autorytetami. Jest to na pewno spojrzenie o d r a z u , że jeżeli p r z y j m i e m y jednostronne. taki punkt widzenia, charak­ terze sporów. A l e t o przecież w h i s t o r i i n a u k i rzecz wcale n o w a . W i a d o m o t a k ż e , i ż n a u k a Ż3^je n i e p o k o j e m , nie przekraczaniem n i c h . Często w i a r a w specjalne posłannictwo stymulowała n a u k o ­ u s t a l o n y c h granic, o b a l a n i e m schematów, b u n t e m wobec w y k r y t y c y z m , zmianę t r o p i o n o b o w i e m wszędzie. P o s t a w a nego s t a n u rzeczy. N i o jest więc s t a n o w i s k o etnografów, p r o p o n u ­ w y r a z i ł a się w w i ę k s z o ś c i p r a e n a i w n o - r a c j o n a l n y m że g w a ł t o w n y postęp c y w i l i z a c y j n y twierdzeniem, zlikwiduje tzw. i przesąd" (czyt. folklor) l u b p r z y n a j m n i e j zepchnie n a nieznaczący „zabobon te zjawiska margines. j ą c e się b a d a n i a coraz n a d procesem ale czy bardziej rozwija­ przemian były programem jedynym ? Badania upodabniały więc p o d s t a w y jących nowe zakresy, etnografię do łatwych diagnoz to metodą i samym, do socjologii stwierdzających że c h o d z i o k w e s t i e z faktów W naszych nowych i metodologii. pewna się przypomnieliśmy Jeżeli n i e istnieje i prawdziwa, jaki z tego postulaty wiedza a nauk humanis­ funkcji t y c z n y c h n i e można uwolnić o d sądów a k s j o l o g i c z n y c h , t o z b u d o ­ wać trzeba t a k i e teorie, które te f a k t y uwzględnią. I t a k i e p r o ­ S w o i s t y m sposobem r a t o w a n i a odrębności e t n o g r a f i i było opraco­ p o z y c j e i s t n i e j ą . W n i c h z a w i e r a j ą się c z ę ś c i e j p o s t u l a t y w y w a n i a m o n o g r a f i i regionów, miejscowości c z y też m i e n i a (i stała ludowej w się) w przy całościowego Polsce. D w a t o m y kategorii — określonych ilość p r a c m o n o g r a f i c z n y c h podstawą tytule zwrot zmian personalne wyłania obrzędów, procesów i n n o w a c y j n y c h łub f o r m k o n t r o l i społecznej. zagadnień. O d p o w i e d n i a aspekty rozważaniach kres epistemologii tej etnografii. ogarnął n a u k i h u m a n i s t y c z n e oraz wynikające etno­ dziejach a nie o wsi. Były -robotników, oraz merytoryczne w podkreślamy t y m wyżej przedstawionych wcześniejszych absolutnie obiektywna, podmiejskich prawdy zasta­ n a c z y m polegają cechy k r y z y s u epistemo-metodologicznego g r a f i i , gdyż f a k t y c z n i e przeważała w niej p r o b l e m a t y k a chlopówwsi wyjątkowe t e znane p y t a n i e o sens i zakres n o w e j , i n n e j nie­ zakresem szczególnie dyscypliny. Przypominając utarczki. Bowiem M o ż e m y d z i s i a j zrozumieć do p e w n e g o s t o p n i a , że odzownym, taka przemiany „przemiana" syntezy miała przedstawienia etnografii Polski noszą k u l t u r y ludowej. Pozostano jako wykładni być kultury zjawisk więo kulturo­ wych. więcej w nich sytuacja niż pytań Wśród nadaje niż się propozycji traktowanie tych kategorii rozumienie ludzkiego szcze­ na działalność ma meta-poziomie. jaki człowiek świata p o l e g a n a o d k r y w a n i u znaczeń. a p r z e z z w i ą z e k ze ś w i a t e m w a r t o ś c i — pracach nieustająca cechą i n t e r e s u j e n a s sposób w i wyjaśniania w albowiem interpretacyjnych u t r w a l i ł się w ś r ó d e t n o g r a f ó w s w o i s t y , e k l e k t y c z n y s p o s ó b a n a l i z y kultury. Eklektyzm ten odnajdujemy Taka odpowiedzi, r o z u ­ w y j a ś n i e n i a , k a t e g o r i o m : znak, znaczenie, m i t , k u l t u r a . t o z faktu,_że sens r z e c z o m , pozytywnego się b y ć n i e z b y w a l n ą nowych gólna r o l a p r z y p a d a Postuluje jego pytajna wydaje myślenia. Wynika N i e m n i e j i s t o t n y o d p u b l i k a c j i p o z o s t a j e f a k t , iż p r z e z l a t a świata, zawsze charakter kulturowy, mityzujący. Obecność n a u k o w y c h , d y d a k t y c e , a także w w y d a w n i c t w a c h p o p u l a r n y c h . m i t u jest więc n i e u n i k n i o n a w l u d z k i e j aktywności i n t e l e k t u a l ­ „ K u l t u r a t r a d y c y j n a " t o właśnie t a k a e k l e k t y c z n a f i g u r a myśle­ nej, nia — znaozeniotwórczy c h a r a k t e r klucz do oznaczania ludowości. Cech tego m o d e l u pominać n i e t r z e b a . W a ż n e co z niego d l a etnograficznego nia wynika. i izolacja Utrwalił się przestrzenna zbiór przekonań: decydowały i stanie technicznym gospodarstwa o p r z e k a z u k u l t u r y ; t o z k o l e i ukształtowało myśle­ gospodarki samowystarczalności wiejskiego; stanowiła wieś, uformował a u t o r y t e t y oraz typ przy­ t y p g r u p y , jaką podstawowy folklor i rodzaj regionalne a równocześnie jako metakategoria pomaga m i t rozumieć kultury. M i t o d n a j d u j e m y t e ż w n a u c e , eo i p s o w etnografii. Zmity­ z o w a n y s p o s ó b w i d z e n i a k u l t u r y l u d o w e j u t r w a l i ł się m . i n . w f i g u ­ r a c h myślenia: a k s j o l o g i i źródła było przekonanie i pionu. o r o l i i wartości k u l t u r y Intencją ludowej tych w figur historii n a r o d u . F i g u r a n a z w a n a przez n a s aksjologią r o z u m u i t z w . k u l ­ t u r a t r a d y c y j n a są w y n i k i e m u t r z y m y w a n i a się pozytywistyoz- 7 �nego p a r a d y g m a t u wyjaśniania świata i interpretacji kultury, t r a k t o w a n e j j a k o niezależny i zewnętrzny wobec badacza m i o t badań. N i e m a ł ą rolę o d g r y w a wana kategoria „uwikłania w świadomość skłaniają etnografii. do zmiany Etnologa czy też naszych p r o p o z y c j i , p o w i n i e n zajmować empiryczności, stąd powrót — blematyki magają mitu, metody światopoglądu, semiotyków radzieckich kulturę. Odkrywanie zmityzowanego takie a najlepszych nie inne czytywanie być materiału przedmiotem widzenia wów intencji punkty jeżeli częściej opis. N a w według imię pracach formami ze sobą naukowych luźniejszymi p r z y k ł a d esej, j e d n o c z ą c y w sobie niż naukę i sztukę p o z w a l a n a śmielsze s k o j a r z e n i a , a w c a l e n i e n a mniejszą odpowiedzialność pro­ ludzkie Weryfikacji wy­ rzeczywistości. W r a c a m y po­ n a i n n y m p o z i o m i c — z p r z e k o n a n i e m , iż t y m r a z e m n i e u l ę ^ m y ^ realizację kultury przez których od­ przyjmowano reinterprotacje; nowo wszystko przyjmiemy posługiwać korespondują W — nam o — dopełniać. sens charakteru wiedzy; etnograficznego analiz, się pozytywny antropologa, tłumaczenia widzenia; uznający, że e t n o l o g i a należałoby człowiek nadający obyczaju... chodzi mysłów słanianie z kryzysu metody eidotyczno-hermeneutyczne (strukturalne) teoretycznego ale n a i n n y m poziomie interpretacji — somiotyozne wzajemnie mitu" i analizy się wyjścia pola t e n t e r e n należy. Pozwalają n a t o o p i s u i analizy. U w a ż a m y , że m e t o d y powinny „obecności w k u l t u r z e " , n o w e propozycje, o l i c z n e z j a w i s k a p o g r a n i c z n e , n i e p r z e j m u j ą c się t y m do k o g o zasadniczo i paradygmaty, epistemologicznego, również wartościo­ ludową — „zmiana". Odchodzące i t u wciąż wysoko przed­ to określony od­ może l u d z k i e j świadomości w k a t e g o r i a c h znaczenia, mitu, kul­ t u r y . Poszerzyć można t r a d y c y j n y p r z e d m i o t badań — złudzeniom. wartości — nadawanie kulturę za słowo. to ciąg Działamy Zdajemy sobie kolejnych sprawę mityzacji z i togo, żo demityzacji w nauce do t y c h j j a m y c h py_tajL_- n l a wszyscy zawsze w 1 finie - uniwersalnej p r a w d y . A l e działanie w imię wartości t o m i t y z a c j a , sensu; zapoznawanie sławieństwem, bowiem jest ludzką Nie nawołujemy punkt t o sztuka interpretacji przeja­ poznanie projekcją tego f a k t u jest n a s z y m demiurgiczna — Z n o w u pomnożyliśmy bowiem autoświadomość, że błogo­ świat paraliżuje. p y t a n i a , ale p y t a n i a należy do rezygnacji Chodzi o to byśmy wiedzi H — dlaczego chłop potęgą j e s t i . . . z naukowego stawiać. porządku. n a p e w i e n czas p r z y n a j m n i e j — basta. P R Z Y P I S Y B . S c h u l z , Mityzacja rzeczywistości ( w : ) Proza., Kraków 1 9 7 3 , s. 3 3 5 R . B a r t h e s , Mit dzisiaj ( w : ) Mit i znale, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 2 5 P o r . : M . J . S i e m e k , Myśl drugiej polowy XX wieku (w:) Drogi współczesnej filozofii, W a r s z a w a 1 9 7 8 , s. 5 — 4 9 t a m ż e , s. 1 0 — 1 1 tamże Od Kanta poprzez Hegla, Marksa, Nietschego, Freuda..., t a m ż e , s. 1 2 — 1 3 C h o d z i o r o d z a j świadomości, k t ó r y najogólniej można b y określić „świadomością uwikłania w k u l t u r z e " . M . J . S i e m e k , o p . c i t . , s. 1 7 — 2 3 t a m ż e , s. 2 9 — 3 0 R . B a r t h e s , o p . c i t . , s. 5 8 — 6 1 t a m ż o , s. 6 0 N a zasadniczą tożsamość myślenia n a u k o w e g o i i n n y c h f o r m l u d z k i e g o m y ś l e n i a w s k a z y w a l i m . i n . E . Cassirer i C. L e v i -Strauss. T e z y t a k i e j b r o n i L . K o ł a k o w s k i w' p r a c y Obecność mitu, 1 9 7 2 , s. 2 3 — 2 5 J . M . A u z i a s , t w i e r d z i , że a n t r o p o l o g i a o d g r y w a o b e c n i e t a k ą r o l ę , j a k ą d a w n i e j o d g r y w a ł a f i l o z o f i a , Les clefs pour structuralisme, P a r i s 1967 J . L e G o f f , Czy historia polityczna nadal jest koścem historii? „ K w a r t a l n i k H i s t o r y c z n y " , z. 2 , 1 9 7 4 ; t a k ż e : F. B r a u d e l , Historia i trwanie, W a r s z a w a 1 9 7 1 ; oraz także B . Geremek i W . K u l a , P r z e d m o w a , s. 5 — 1 9 Czy kryzys socjologii, W a r s z a w a 1972 M . J a n i o n , Historia literatury czy historia idei ( w :) Problemy, metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa, K r a k ó w 1976, s. 6 4 — 7 9 ; t a k ż e : M . J a n i o n , M . Ż m i g r o d z k a , Romantyzm i histo­ ria, W a r s z a w a 1 9 7 8 . J . B i a ł o s t o c k i , Historia sztuki wśród nauk humanistycznych, W r o c ł a w 1980 Z . B e n e d y k t o w i c z , C z . R o b o t y c k i , L . S t o m m a , J . S. W a s i l e w s k i , Antropologia kultury w Polsce — dziedzictwo, pojęcia, inspiracje, c z . I , „ P S L " , R . X X X I V , 1 9 8 0 n r 1 s. 4 7 — 6 0 ; c z . J I „ P S L " , R . X X X I V , 1 9 8 0 n r 2 , s. 1 1 7 — 1 2 5 ; c z . I I I , „ P S L " , R . X X X V , 1 9 8 1 n r 1 , s. 5 8 — 6 0 J . N i ż n i k , Mit jako kategoria metodologiczna, „Kultura i s p o ł e c z e ń s t w o " , 1 9 7 8 n r 3 , s. 1 6 3 W e r s j a f i l o l o g i c z n a podkreśla p i e r w o t n y związok m i t u ze s ł o w e m . W e r s j a a n t r o p o l o g i c z n a e k s p o n u j e s t o s u n e k d o ś w i a ­ t a , odzwierciedla s t r u k t u r y świadomości, w s k a z u j e n a sfory życia psychicznego, które t r w a l e r e d u k u j e m i t „ o d czasów p l e m i e n n y c h " . W e r s j a p u b l i c y s t y c z n a m i t u , t o n p . sądy odwołu­ jące się d o w i a r y l u b też f i k c j a z a k o r z e n i o n a w o p i n i i społecznej. T a m ż e , s. 1 6 4 n . 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 L . K o ł a k o w s k i , o p . c i t . , s. 7 Sądy t e zawdzięczamy H . Markiewiczowi, Ideologia a dzieło literackie ( w : ) Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa, K r a k ó w 1 9 7 6 , 131 n . 2 2 2 3 2 4 8 E . C a s s i r e r , Esej o cziowieku, Warszawa 1 9 7 1 , s. 1 2 5 — 3 5 0 ; E . M i o l o t y ń s k i , Podyka mitu, Warszawa 1981; R. Barthes, op. c i t . S. K . Nzaumjau, Filosofskije woprosy tieoreticzeshoj lingwistyki, M o s k w a 1 9 7 ) . в. 1 4 5 n H . R e i o l i o n b . a e l i , Elementy logiki, formalnej (w:) Logika i język. Studia, z semiotyki logkzi'-}, W a i s z a w a 1 9 6 7 , s. 3 0 i i . A . K u t r z e b a - P o j u a u . w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, W a r s z a w a 1977 L . S t o m m a , Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie. „PSL", R . X X X I I , 1 9 7 8 n r 3 — 4 , s. 1 3 1 — 1 4 2 ; t e g o ż : Magia dzisiaj. Zasady analizy, „ P S L ' % R . X X X I I I , 1 9 7 9 n r 4 , s. 1 9 5 — 2 0 4 A. Kutrzebji-Pojnarcwa, op. c i t . ; J . Burszta, Kultura ludowa, kvltura narodowa, W a r s z a w a 1 9 7 4 , s. 1 8 2 — 1 9 3 R . S u l i m a , Źródło i pion. Figury mydlenia o ludowości. „ R e g i o n y " , 1 9 8 0 n r 4 , s. 6 1 ; p o r . t a k ż e a n a l i z ę j ę z y k a m e t a f o ­ rycznego teorii socjologicznych R . H . B r o w n , Metafora jako medd, „ T e k s t y " . 1 9 8 0 n r 6, t. 1 2 3 — 1 4 4 R . S u l i m a , o p . c i t . , s. 6 2 n . t a m ż e , s. 6 5 t a m ż e , s. 7 1 — 8 1 S. P i g o ń , Na drogach kultury ludowej, W a r s z a w a 1974, s. 1 3 8 i 1 6 0 — 1 6 1 S. W y s p i a ń s k i , Wesele, a k t I , scena 25, w . 8 3 0 — 8 4 1 E . J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , Teoretyk i obrońca wartości wsi, „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , t . 2 4 , 1 9 8 0 , n r 1 — 2 , s. 6 3 — 6 7 W . P a w l u c z . u k , Żywioł i forma, W a r s z a w a 1 9 7 8 ; Ludowość wobec kryzysu cywilizacji, „ R e g i o n y " , 1980 n r 1 t a m ż e , s. 3 1 J . G r a b o w s k i , Dawny artysta ludowy. W a r s z a w a 1976, s. 20 n . Etncgrafia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2 Wrocław 1981 M . H e m p e l i ń s k i , V źródeł filozofii zdrowego rozsądku, War­ s z a w a 1966 K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje i obrzędy rodzinne (w:) Etno­ grafia Polski..., s. 1 2 1 D . T y l k o w a . Wiedza ludowa ( w : ) Etnografia Polski... Śledź Otrębus P o d g r e b e l s k i , Wstęp do imaginoskopii (wydanie przejrzane i nie poprawione), K r a k ó w 1 9 7 7 , s. 1 2 8 K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego zurysu na podstawie materiałów źródłowych XIX i XX w. s południowej Małopolski, „Etnografia Polska", t . l , 1 9 5 9 , s. 3 6 t a m ż e , s. 3 7 p o r . : J . N i ż n i k , o p . c i t . , s. 1 6 9 z o b . : R . B a r t h e s , o p . c i t - , s. 2 5 n . t a m ż e , s. 3 1 n . p o r . : t a m ż e , s. 4 7 n . K . Moszyński, napisał t o słowa w 1948 r . Dostrzegają t o wyraźnie p i z e d s t a w i c i e l e młodego p o k j l e n i a etnografów w y c h o w a n i już w i n n e j atmosferze metodolo­ g i c z n e j . Z o b . п р . : W . B u r s z t a , Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Strauss'a, „ L u d " , t . 6 4 , 1 9 8 0 , s. 1 2 5 — 129 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 : 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4bea54630b0bbb8296b89ada79dd63d6.pdf b05929984bc04a9be908940b66d248fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3345 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3135 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.255-256 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * P E 3 Ю M E S U M M A R Y OF A R T I C L E S T a d e u s z К r o t o s к i — F O L K STONE SCULPTURE F R O M THE A R E A OF R Y B N I K , WODZISŁAW ŚLĄ­ SKI AND ŻORY A m o n g t h e s i d e - w a y s c u l p t u r e of t h e a r e a of R\ b nik, Wodzisław and Żory (Upper Silesia) there p r e d o ­ m i n a t e stone p r e s e n t a t i o n s о t' the P a s s i o n . T h e y are 'i—4 — m e t e r - h i g h f i g u r e s w i t a t h e c r u e . i i x i n f i n i a l a n d a r e l i e f of O u i L a d y of S o r r o w p l a c e d at t h e b o t t o m . O n e i s to c r a w p a r t i c u l a r a t t e n t i o n to t h e 1 9 t h - c e n t u r y g r o u p of n i n e Y'.:> ores f r o m n e a r Ż o r y , e x e c u t e d m o s t p r o b a b l y i n one s l o n e c u t w o r k s h o p w i t h reliefs sculpted most l i k e l y by a country auio-ciidact. A d a m C h ę t n i к — ON OUR W E A V I N G I N THE KURPIE REGION. THE T E X T FROM A D A M СНЕГN I K ' S 1NED1TED W O R K S T h e a u t h o r c a r r i e s o u t a h i s t o r i c a l a n a l y s i s of t h e b e g i n n i n g s a n d d e v e l o p m e n t of w e a v i n g i n t h e K u r p i e region. He describes w i t h every d e t a i l old techniques of p r e p a r i n g h o m e s p u n a n d l i n e n f o r c l o t h e s a n d u n d e r ­ w e a r , d y e i n g , as w e l l as w a s h i n g of t h e r e a d y c l o t h e s . O n t h e o t h e r h a n d , t h e a r t i c l e p r e s e n t s also c o n ­ d i t i o n s of l i f e o f t h e K u r p i e f o l k w h o r e g a r d the c o s t u m e as a m a n i f e s t a t i o n of e c o n o m i c and social transformations. A n n a Świątkowska ŁOWICZ CLOTHES — WEAVING OF THE Ł o w i c z c o s t u m e is one of t h e m o s t p o p u l a r P o l i s h f o l k dresses. I t is g e n e r a l l y t h o u g h t t h a t Ł o w i c z w e a ­ v i n g has s t r o n g l y i n f l u e n c e d w e a v i n g o f f o l k c l o t h i n g i n m a n y r e g i o n s of P o l a n d ; t h e c o s t u m e is t h o u g h t to d e r i v e f r o m t h e u n i f o r m of t h e p a p a l g u a r d s . The authoress questions the above thesis p r e s e n t i n g the o r i g i n a n d e v o l u t i o n of t h e Ł o w i c z dress. T h e costume appeared o n l y i n the 19th c e n t u r y a n d w a s i n t r o d u c e d by c o u n t r y w e a v e r s a n d e m b r o i d e r c s s e s w h o based themselves o n no p a t i o m f r o m ills outside. I t e v o l v e d f r o m a v e r y s i m p l e , p l a i n one to m o r e colourful and adorned, until it readied its present overornamcnted form. T h e a u t h o r e s s discusses c h a n g e s p a r t i c u l a r p a r t s o t b o t h m a n ' s a n d w o m a n ' s c o s t u m e s h a v e i m d e g o n e , as w e l l as t h e e v o l u t i o n of w e a v i n g t e c h n i q u e . T h e a r t i c l e p r e s e n t s f o l k t e r m s c o n c e r n i n g t h e c l c r a m t s or c l o t h and colouring. T h e o c c u r r i n g c h a n g e s a r e i n s p i r e d b y the f a s h i o n dictated by the most taliented a n d courageous weavers and cmbroideresses. U p - t o - n o w w o m e n w e a r t h e i r costumes on c h u r c h holidays, whereas the man's costume can r a r e l y be seen. Zofia G r ó d e c k a — HELENA BERNASOWSKA -MASTER OF GOLINO EMBROIDERY AND ITS ANIMATOR — HELENA MOSZCZEŃSKA G o l i n o e m b r o i d e r y is c r e a t e d as t h e e f f e c t of a p p l i ­ c a t i o n of s e v e r a l s t i t c h e s . T h e r e is a p p l i e d a p e c u l i a r t e c h n i q u e of c u t t i n g l i n e n u n d e r t h e r e a d y embroidery. Such e m b r o i d e r y was used to a d o r n w o m a n ' s t r a d i t i o ­ n a l dress i n G r e a t P o l a n d . T h i s b e a u t i f u l a n d e x t r e m e l y e l a b o r a t e e m b r o i d e r y has s u r v i v e d t o o u r t i m e s t h a n k s to t h e a c t i v i t y of t h e l a n d p r o p r i e t r e s s i n G o l i n a , H e ­ l e n a Moszczeńska. W h e n t h e e m b r o i d e r y b e g a n to d i s ­ a p p e a r d u r i n g W o r l d Was I . Moszczeńska t r i e d to save it t h r o u g h collecting d r a w i n g s of o l d patterns o r g a n i ­ z i n g a n n u a l courses f o r y o u n g g i r l s w h e r e she t a u g h t h e r s e l f a n d w h i c h she p r o v i d e d w i t h p a t t e r n s , t h r e a d s a n d l i n e n . Moszczeńska o r d e r e d i n d i v i d u a l a n d g r o u p w o r k s , h e l p e d to s e l l t h e m a n d p o p u l a r i z e d t h e e m b r o i ­ d e r y on e x h i b i t i o n s a l l o v e r Hie c o u n t r y . F r o m a m o n g s e v e r a l dozens of M o s z c z e n s k a ' s p u p i l s i t was H e l e n a B e r n a s o w s k a ( b o r n i n 1906) w h o t u r n e d oai to be m o s t t a l i e n t e d . H e r m o s t b e a u t i f u l w o r k s were created already after W o r l d War I I w h e n she wsis t a k i n g p l a c e of a g e d Moszczeńska a t c o u r s e s o r g a ­ n i z e d t h e n b y s t a t e i n s t i t u t i o n s . She possesses n u m e r o u s a warcie ( a m o n g o t h e r s t h a t of O s k a r K o l b e r g , a S i l v e r Cross of M e r i t s ) . i l e r w o r k s d i s t i n g u i s h themselves w i t h a n extreme s t y l i s t i c i n d i v i d u a l i t y . She a d d e d h e r o w n m o t i f s t o t h e oici ones, h o w e v e r r e m a i n i n g f a i t h f u l to t h e t r a d i ­ t i o n a l t e c h n i q u e , f o r n u m e r o u s y e a r s she w a s a n a u t h o r f o r the G o l i n o c e n t r e , i n f l u e n c i n g t h u s t h e e m b r o i d e r y t h e r e c r e a t e d . T h e a r t i c l e deals i n d e t a i l w i t h s o m e of h e r w o r k s . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — T O SEE T H E T H E LESSON OF W Ł A D Y S Ł A W M A L I N O W S K I , CHER, P A I N T E R , POET A N D MUSICIAN MAN. TEA­ T h e p h i l o s o p h y of l i f e of W ł a d y s ł a w M a l i n o w s k i , w h o is a r e t i r e d t e a c h e r of P o l i s h a n d m u s i c , is n o t complicated. Malinowski proclaims the necessity of combating hatred and war a n d of o v e r c o m i n g the b a r r i e r s a m o n g m e n . H e w a n t s to t e a c h u n d e r s t a n d i n g a n d r e s p e c t f o r o t h e r m e n . M o r e o v e r , he has w o r k e d out h i s o w n m e t h o d of p r e a c h i n g h t e t r u t h s he b e l i e v e s i n a n d he f i n d s h i s d i f f e r e n t t a l l e n t s u s e f u l f o r t h i s p u r p o s e (he is a n u t h o r of s e v e r a l p o e t r y b o o k s a n d of t e n m u s i c a l c o m p o s i t i o n s , as w e l l as a p a i n t e r ) . H i s house h a s b e e n t r a n s f o r m e d i n t o a p e c u l i a r l a b - g a l l e r y . Taped c o m m e n t a r y i n f o r m s the visitors about the con­ t e n t s a n d message of p a r t i c u l a r p a i n t i n g s a n d d r a w i n g J . The p a i n t i n g s are m i m i c p o r t r a i t s a n d scenes. The scenes a r e t o e x p r e s s v a r i o u s e m o t i o n s , atmospheres and s i t u a t i o n s , r e v e a l i n g m a i n l y v i o l e n t passions. One c a n o b s e r v e t h e r e c u r r e n c e of t h e t h e m e of t h e t r a g e d y of w a r . T h e p a i n t i n g s a r e f o r t h e a u t h o r b u t „educational a i d s " . T h e r e f o r e no m u c h stress is p u t o n t h e i r a r t i s t i c i n a n i t y . T h e p e c u l i a r i t y of t h e s u b j e c t o f h i s w o r k s r e s u l t s f r o m t h e a s s u m p t i o n t h a t i t is t h e h u m a n face — its features a n d m i m i c s — t h a t reflects the c h a r a c t e r of t h e m a n . T h e n a i v e l e s s o n o f W ł a d y s ł a w M a l i n o w s k i teaches us u n d e r s t a n d i n g o f a n o t h e r m a n a n d a d j u s t m e n t of one's b e h a v i o u r to t h e n a t u r e of the o t h e r s . A c c o r d i n g to h i m , t h e u n d e r s t a n d i n g b e g i n s w i t h c o g n i t i o n , w h i c h i n t u r n , c a n be a c h i e v e d t h r o u g h the s t u d y of t h e face. Wojciech M i c h e r a — W H Y IS T H E COW RED? ON T H E CATEGORIES OF RECEPTION OF COLOURS T h e p r o b l e m of s e e i n g c o l o u r s a n d t h e i r shades is not merely l i m i t e d to p h y s i o l o g y b u t also concerns c u l t u r e . T h e r e l a t i v i s t s m a i n t a i n t h a t d i f f e r e n t r a n g e s of the names of basic c o l o u r s r e f l e c t the autonomous c h a r a c t e r of a g i v e n c u l t u r e . T h e a b o v e thesis was questioned by the neo-evolutionists at the b e g i n n i n g of t h e 70's, w h o c l a i m e d t h a t t h e d i f f e r e n t i a t i o n o f colours testifies different l e v e l s of t h e homogenous evolution. One can distinguish subsequent stages o f t h e e n r i c h m e n t of t h e c o l o u r scale, i n w h i c h t h e c o n ­ t e m p o r a r y E u r o p e a n r a n g e of b a s i c c o l o u r s c o n s t i t u t e s stage V I I . A m o n g the basic colours there exists a c e r t a i n h i e ­ r a r c h y , p r o v e d b y t h e r e s e a r c h in situ; the h i e r a r c h y becomes even m o r e c l e a r l y v i s i b l e w h e n t h e colour ser­ ves as a c l a s s i f i c a t i o n f a c t o r i n t h e case of t h e p r e d o m i ­ n a n t t e n d e n c y to a p p l y i n d e s c r i p t i o n s o n l y basic c a t e ­ g o r i e s o f c o l o u r , i n p a i r i n g thc-m i n opposites ( l i g h t - d a r k , c o l d - w a r m ) , as w e l l as i n o c c a s i o n a l a n d c o n v e n t i o n a l r e f e r e n c e to t h e r e a l c o l o u r of t h e d e s c r i b e d object ( s u c h as t h e o p p o s i t i o n b e t w e e n b l a c k a n d r e d c o w s , w h i c h i n f a c t is the o p p o s i t i o n b e t w e e n r o a n a n d b r o w n ) . 255 �РЕЗЮМЕ Т а д е у ш К р о т о с к и — НАРОДНАЯ КАМЕННАЯ СКУЛЬПТУРА ОКРЕСТНОСТЕЙ Р Ы Б Н И К А , ВОДЗИСЛАВЯ СИЛЕЗСКОГО И Ж О Р В п р и д о р о ж н ы х с к у л ь п т у р а х окрестностей Р ы б ­ ника, В о д з и с л а в я и Ж о р ( В е р х н я я С и л е з и я ) п р е о б л а ­ дают к а м е н н ы е и з о б р а ж е н и я Страстей Господных. Это ф и г у р ы высотой 3 — 4 м, у в е н ч а н н ы е распятием, с барельефом Скорбящей Богоматери у подножья. В этой г р у п п е особый интерес п р е д с т а в л я е т к о м п л е к с X I X в, из окрестностей Ж о р , с о с т о я щ и й из 9 фигур, п о всей вероятности в ы п о л е н е н н ы х в той ж е к а м е в о т е с н о й мастерской, что и б а р е л ь е ф . И с п о л н и т е л е м б ы л п о - в и д и м о м у один и тот ж е народный самоучка. Адам X е н т ни к — О НАШЕМ КУРПЁВСКОМ ТКАЧЕСТВЕ. ТЕКСТ ИЗ Н Е И З Д А Н Н Ы Х МАТЕР­ ИАЛОВ АДАМА ХЕНТНИКА А в т о р проводит .исторический а н а л и з н а ч а л а и развития ткачества в К у р п ё в щ и н е . П о д р о б н о о п и с ы ­ вает ранние виды т е х н и к и и з г о т о в л е н и я д о м о т к а н ­ ного сукна и х о л с т а на о д е ж д у и б е л ь е , способы рас­ к р а с к и и стирки готовой о д е ж д ы . В то ж е время в статье п р е д с т а в л е н ы у с л о в и я ж и з н и к у р п ё в с к о г о н а с е л е н и я , прич е м автор рассмат­ ривает о д е ж д у , как один из о п р е д е л и т е л е й э к о н о м и ­ ческих и социальных преображений. Анна Свионтковска ЕВНОЕ Т К А Ч Е С Т В О — ЛОВИЦКОЕ ПЛАТЬ- Л о в и ц к и й н а р я д я в л я е т с я одним из н а и б о л е е и з ­ в е с т н ы х п о л ь с к и х н а р о д н ы х костюмов. П о в с е м е с т н о считают что л о в и ц к о е п л а т ь е в о е т к а ч е с т в о о к а з а л о в л и я н и е н а народное т к а ч е с т в о многих р е г и о н о в П о л ь ­ ш и а генезисом наряда я в л я е т с я о д е ж д а папской гвардии. А в т о р статьи п о л е м и з и р у е т с этими тезисами, представляя историю возникновения и преображений л о в и ц к о г о наряда. Ловицкий наряд возник л и ш ь в X I X веке. Его с о з д а л и деревенские т к а ч и х и и в ы ш и в а л ь щ и т ы , к о ­ т о р ы е не п о л ь з о в а л и с ь никакими проектами и о б р а з ­ цами и з в н е . П о с т е п е н н о наряд этот п о д в е р г а л с я и з ­ менение. В н а ч а л е о ч е н ь простой и о д н о ц в е т н ы й он с т а н о в и л с я все б о л е е д е к о р а т и в н ы м и я р к и м , с л и ш ­ к о м н а р я д н ы м с о в р е м е н н ы м костюмом. А в т о р обсуждает различные изменения о т д е л ь ­ н ы х э л е м е н т о в наряда, к о т о р ы е с т е ч е н и е м времени з а м е ч а ю т с я равно в ж е н с к о й , как и в м у ж с к о й о д е ж ­ де, а т а к ж е п е р е м е н ы , п р о и с х о д я щ и е в т к а ц к о й т е х ­ нике. В статье и с п о л ь з о в а н а народная т е р м и н о л о г и я , касающаяся элементов ткани и колориетики. Д в и г а т е л е м п р о и с х о д я щ и х перемен я в л я е т с я мо­ да, д и к т у ю щ а я самыми способными и с м е л ы м и ма­ стерицами — т к а ч и х а м и и в ы ш и в а л ь щ и ц а м и . Д о н а с т о я щ е г о времени ж е н щ и н ы носят л о в и ц к и й наряд во время п р а з д н и к о в и к о с т е л ь н ы х т о р ж е с т в , в то время как м у ж ч и н ы л и ш ь в е д и н и ч н ы х с л у ч а я х . З о ф и я Г р о д е ц к а — ХЕЛЕНА БЕРНАСОВСКА — МАСТЕР ВЫШИВКИ И ЕЕ М У Л Ь Т И П Л И К А Т О Р ХЕЛЕНА МОЩЕНЬСКА А ж у р н а я в ы ш и в к а (т. наз. ,,снутки") с о з д а е т с я п у т е м р а з л и ч н ы х в ы ш и в а л ь н ы х с т е ж к о в . Этот вид вышивания отличается специфической техникой вы­ р е з ы в а н и я п о л о т н а под готовой в ы ш и в к о й . В XIX веке „снутками" у к р а ш а л и великопольский женский наряд. Этот вид п р е к р а с н о й и о ч е н ь т р у д о е м к о й в ы ­ ш и в к и с о х р а н и л с я до н а ш и х дней, б л а г о д а р я д е я т е л ь ности Х е л е н ы М о щ е н ь с к о й , в л а д е л и ц ы и м е н и я в Г о л и н е . В период первой мировой войны этот вид вы­ ш и в к и н а ч а л все р е ж е п р и м е н я т ь с я , но М о щ е н ь с к а п р о д л и л а его с у щ е с т в о в а н и е . Она стала собирать р и ­ сунки старых узоров, организовывала ежегодные к у р ­ сы в ы ш и а н и я д л я м о л о д ы х д е в у ш е к . К у р с ы эти она сама вела, с н а б ж а я с в о и х у ч е н и ц у з о р а м и , п о л о т н о м , нитями. Она п р и н и м а л а и н д и в и д у а л ь н ы е и к о л л е к ­ т и в н ы е з а к а з ы , способствовала продаже вышивок, п о п у л я р и з и р о в а л а и х на в ы с т а в к а х по всей стране. 256 Среди н е с к о л ь к и х д е с я т к о в учениц М о щ е н ь с к о й самой способной о к а з а л а с ь Х е л е н а Бернасовска (род. в 1906 г.). Ее л у ч ш и е р а б о т ы б ы л и созданы у ж е п о с л е второй мировой войны, когда она стала з а ­ менять п р е с т а р е л у ю Х е л е н у М о щ е и ь с к у ю , ведя к у р с ы , к о т о р ы е к тому времени с т а л и у ж е о р г а н и з о в ы в а т ь государственные угреждепия. Бернасовскую много­ кратно н а г р а ж д а л и (в частности, наградой им. О с к а ­ ра К о л ь б е р г а , С е р е б р я н ы м К р е с т о м З а с л у г и ) . Р а б о т ы Х е л е н ы Бернасовской о т л и ч а ю т с я и с к л ю ­ ч и т е л ь н о и н д и в и д у а л ь н ы м с т и л е м . Н а р я д у со с т а р ы ­ ми мотивами она и с п о л ь з у е т свои собственные н о в ы е , оставаясь в то ж е время в е р н о й традиционной т е х ­ нике. Д е с я т к и л е т Бернасовска я в л я л а с ь авторитетом в Г о л и н с к о м центре, о к а з ы в а я в л и я н и е на в о з н и к а ю ­ щ и е там Е Ы Ш И В К И . В статье подробно рассматриваю­ тся н е к о т о р ы е работы Х е л е п ы Б е р н а с о в с к о й (ср. и л л . ) . А л е к с а н д р Я ц к о вс к и — УВИДЕТЬ ЧЕЛОВЕ­ КА. ЛЕКЦИЯ ВЛАДИСЛАВА МАЛИНОВСКОГО, УЧИТЕЛЯ, ЖИВОПИСЦА, ПОЭТА И МУЗЫКАНТА. Жизненная философия Владислава Малиновс­ кого, учителя-пенсионера преподавателя польского языка и музыки т е слишком сложна. Малиновски гласит н е о б х о д и в о с т ь б о р ь б ы против ненависти и вой­ н ы , призывает к п р е о д о л е н и ю барьер, к о т о р ы е д е л я т л ю д е й . Он стремится н а у ч и т ь л ю д е й понимать и у в а ­ ж а т ь друг друга. М а л и н о в с к и в ы р а б о т а л собственный метод г л а ш е н и я т е х истин, в к о т о р ы е он у в е р о в а л . С этой ц е л ь ю он и с п о л ь з у е т свои многосторонние способности ( М а л и н о в с к и я в л я е т с я живопицем, авто­ ром н е с к о л ь к и х томиков поэзии и 10 м у з ы к а л ь н ы х к о м п о з и ц и й ) . У собя дома М а л и н о в с к и с о з д н л с в о е о б ­ р а з н у ю г а л е р е ю - л а б о р а т о р и ю . З а п и с а н н ы й на л е н т у комментарий поясняет п о с е т и т е л я м с м ы с л , а т а к ж е содержание картин и рисунков, обозначенных оче­ р е д н ы м и номерами. К а р т и н ы эти я в л я ю т с я м и м и ч е с ­ кими портретами и сценами. С ц е н ы о т о б р а ж а ю т р а з ­ л и ч н ы е п е р е ж и в а н и я , н а с т р о е н и я и ситуации, к о т о ­ рые в с к р ы в а ю т б у р н ы е страсти. П о в т о р я е т с я т е м а ­ тика т р а г и ч е с к и х в о е н н ы х п е р е ж и в а н и й и и с п ы т а н и й . С в о и к а р т и н ы автор рассматривает как „ н а у ч н ы е п о с о б и я " , не п р и п и с ы в а я з н а ч е н и я их х у д о ж е с т в е н ­ ному у р о в н ю . С п е ц и ф и ч е с к и й х а р а к т е р тематики его произведений в ы т е к а е т из п р е д п о с ы л и к и , что о т р а ­ ж е н и е м х а р а к т е р а ч е л о в е к а я в л я е т с я его л и ц о , его ч е р т ы и мимика. Н а у ч н а я л е к ц и я В л а д и с л а в а М а п и новокого учит понимать д р у г о г о ч е л о в е к а , учит сог­ л а с о в ы в а т ь поведение с настроением д р у г и х . П о м н е ­ н и ю М а л и н о в с к о г о , понимание начинается с познания, а это м о ж н о постичь п у т е м и з у ч е н и я лица. Войцех Михера — ПОЧЕМУ КОРОВА КРАС­ НАЯ? О КАТЕГОРИЯХ ЦВЕТНОГО ВИДЕНИЯ П р о б л е м а видения красок и их оттенков я в л я е т с я не т о л ь к о п р о б л е м о й ф и з и о л о г и и , но и к у л ь т у р ы . П о мнению р е л я т и в и с т о в , р а з л и ч н ы й д л я к а ж д о й к у л ь ­ т у р ы подвор о с н о в н ы х названий цветов, с в и д е т е л ь ­ ствует об автономности к а ж д о й и з к у л ь т у р . Этот т е з и з в н а ч а л е 70-х годов о п р о в е р г а л и н е о э в о л ю ц и о н и с ­ ты, у т в е р ж д а в ш и е , что д и ф ф е р е н ц и р о в а н н о е д е л е ­ ние красок с в и д е т е л ь с т в у е т о р а з л и ч н о й степени прогресса в однородном э в о л ю ц и о н н о м развитии. М о ж ­ но в ы д е л и т ь о ч е р е д н ы е этапы р а с ш и р е н и я шкалы красок, (например, совремепи.ый е в р о п е й с к и й состав о с н о в н ы х к а т е г о р и й цветов — это V I I этап). Среди о с н о в н ы х красок с у щ е с т в у е т с в о е о б р а з н а я и е р а р х и я (что п о д т в е р ж д а ю т м е с т н ы е и с с л е д о в а н и я ) ; и е р а р х и я эта о т ч е т л и в о выступает при применении цвета, к а к ф а к т о р а к л а с с и ф и к а ц и и , когда о п р е д е л е н ­ но з а м е ч а е т с я с т р е м л е н и е к у п о т р е б л е н и ю при о п и ­ сании т о л ь к о о с н о в н ы х категорий ц в е т о в - с и с т е м а т и зация п р о т и в о п о л о ж н ы х пар ( с в е т л ы й — темеый, х о ­ л о д н ы й — т е п л ы й ) , а т а к ж е иной р а з у с л о в н о е обра­ щ е н и е к п о д л и н н о м у цвету описываемого предмета например п р о т и в о п о с т а в л е н и е я в л я ю щ е е с я в д е й с т в и ­ т е л ь н о с т и п р о т и в о п о с т а в л е н и е м : пестрая — корич­ невая. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53d399b82ea0b14fcba0264ee791374d.pdf e17bf203f03ba4886ca870b06ab4e1e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2443 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2267 Title A name given to the resource Semiotyka w lustrze kultury masowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.22-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Helman, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Semiotyka w lustrze kultury masowej Alicja Helman Z w i ą z k i twórczości literackiej U m b e r t a Eco z k u l t u r ą m a s o w ą to jeden z bocznych, przyczynkarskich t r o p ó w u m o ż l i w i a j ą c y c h jej analizę. Z w i ą z k i te nie są szyfrowane w g ł ę b o k i c h warstwach powieści, przeciwnie, ujawniają się w s p o s ó b tak manifestacyjny, że na p o z ó r nie zachęcają do interpretacji, gdyż w y d a j ą się nie mieć nam do powiedzenia nic więcej ponad to, co z o s t a ł o j u ż expressis verbis powie­ dziane. Z a r ó w n o Imię róży, j a k i Wahadło Foucaulta to na pierwszy rzut oka powieści kryminalne, czy też przynajmniej w y p o s a ż o n e w rozwinięty w ą t e k kryminalny, k t ó r y angażuje mniej wyrobionego czytelnika i uruchamia p r a c ę jego wyob­ r a ź n i . Z tego oczywistego spostrzeżenia w y n i k a , że i w t y m przypadku funkcjonuje coś takiego j a k pierwszy poziom lektury, na k t ó r y m teksty powieści Eco d o s t ę p n e są dla wszystkich, oraz, rzecz prosta, kolejne, coraz to głębsze poziomy, k t ó r e d o m a g a j ą się subtelnej egzegezy z n a w c ó w , a w lekturze d o s t ę p n e są czytelnikom bardziej w y r o b i o n y m . 1 Przyznaje to sam Eco, k o m e n t u j ą c w ł a s n e dzieło w Dopis­ kach na marginesie Imienia róży, k t ó r y to komentarz przynaj­ mniej w t y m , co dotyczy p r o b l e m a t y k i semiotycznej, wyręcza badacza nastawionego na analizę w tej właśnie warstwie. Eco informuje, że umieścił akcję swojej powieści w wieku X I V (ściśle w 1327 roku) p o n i e w a ż dopiero w ó w c z a s m ó g ł p o w o ł a ć do życia detektywa — A n g l i k a o w i e l k i m zmyśle obserwacji i szczególnej wrażliwości na interpretowanie znaków. W to zdanie w t r ą c a Eco nawias z d o d a t k o w ą i n f o r m a c j ą „ c y t a t intertekstualny". A n g l i k , zgodnie z z a ł o ż e n i a m i i n ­ trygi kryminalnej, m i a ł przy t y m i n t e r p r e t o w a ć znaki w szczególny s p o s ó b — taki, k t ó r y k i e r o w a ł „ k u poznaniu rzeczy p o s z c z e g ó l n y c h " . Eco, znawcy średniowiecza, bliższy był wiek X I I i X I I I , lecz w ó w c z a s „ i n t e r p r e t a c j a z n a k ó w b y ł a albo typu symbolicznego, albo przejawiała s k ł o n n o ś ć do widzenia w znakach idei i p o w s z e c h n i k ó w " (s. 601-602). U m i e j ę t n o ś c i , k t ó r y m i d y s p o n o w a ł bohater-brat W i l h e l m z Baskerville m o ż n a b y ł o znaleźć w ś r o d o w i s k u franciszkań­ skim, po Rogerze Baconie i Ockhamie. Bohaterowie Imienia róży sami p o w o ł u j ą się na tych a u t o r ó w . Eco dodaje, że teoretycznie brat W i l h e l m m ó g ł być uczniem lub zwolen­ nikiem Ockhama, a co najmniej go znał: sam bohater m ó w i w powieści o Ockhamie j a k o swoim przyjacielu. Jak dalece semiotyczna koncepcja Imienia róży stoi pod znakiem Ock­ hama i o c k h a m i s t ó w świadczy wyznanie Eco, iż p o c z ą t k o w o z a m i e r z a ł uczynić detektywem samego Ockhama. „ Z n a k i kierujące k u poznaniu rzeczy p o s z c z e g ó l n y c h " wykorzystuje j e d n a k ż e nie t y l k o semiotyka ś r e d n i o w i e c z n a , lecz i „ t e o r i a semiotyczna" leżąca u podstaw klasycznej powieści kryminalnej, najpełniej i najbardziej konsekwentnie wykorzystywana przez A r t h u r a C o n a n Doyle'a i A g a t ę Christie. W z m i a n k a , że detektyw-Anglik to „ c y t a t interteks­ t u a l n y " w pełni potwierdza d o m y s ł czytelnika, k t ó r e g o Baskerville via Pies Baskervillow prowadzi p r o s t ą d r o g ą do Conan Doyle'a i Sherlocka Holmesa. 22 Christian Slater w filmie Imię Róży Konwencja powieści kryminalnej służy Eco j a k o swoiste alibi t ł u m a c z ą c e sukces czytelniczy Imienia róży, bowiem s k ł o n n y jest on ulegać p r z e ś w i a d c z e n i u , iż jeśli n a p i s a ł o się bestseller znaczy to zarazem, że nie n a p i s a ł o się książki wybitnej (i dlatego t ł u m a c z y nam, że tak nie jest). Dlaczego model fabularny powieści kryminalnej? P o n i e w a ż dostarcza intrygi najbardziej metafizycznej i filozoficznej — odpowia­ da autor i wyjaśnia swoją m y ś l bliżej. „ R z e c z w t y m , że p o w i e ś ć kryminalna przedstawia w sta­ nie czystym historię d o m y s ł ó w . Ale r ó w n i e ż w przypadku diagnozy medycznej, b a d a ń naukowych, a t a k ż e p y t a ń metafizycznych m a m y do czynienia z d o m y s ł a m i . W gruncie rzeczy podstawowe pytanie filozofii (podobnie j a k psycho­ analizy) brzmi tak samo j a k powieści kryminalnej: kto zawinił? C h c ą c się tego d o w i e d z i e ć (chcąc z y s k a ć przekon­ anie, że się wie), trzeba p r z y p u ś c i ć , że wszystkie fakty m a j ą j a k ą ś logikę, logikę, k t ó r ą narzucił i m winowajca." (s. 612) Z a r ó w n o Imię róży j a k i Wahadło Foucaulta przynoszą nam na pierwszym planie „ h i s t o r i ę d o m y s ł ó w w stanie czystym", cokolwiek by się w tych p o w i e ś c i a c h nie d z i a ł o i nie p r z e k a z y w a ł o poza t y m . Powieści Eco są czytane, przez z n a w c ó w i przez m i ł o ś n i k ó w tego gatunku, w w i ę k s z y m stopniu j a k o powieści kryminalne niż to zamierzył i życzyłby sobie autor. Pisze przecież, iż p o z ó r powieści kryminalnej łudzi do k o ń c a tylko naiwnego czytelnika Imienia róży. Zaczyna się ona j a k p o w i e ś ć kryminalna, ale nie jest nią, p o n i e w a ż o d k r y w a się w niej raczej niewiele, a detektyw ponosi klęskę. Lecz tak przecież dzieje się w późniejszej powieści czarnej u H a m m e t t a i Chandlera, co sam Eco wykorzysta w Wahadle Foucaulta. Jeśli w Imieniu róży m a m y Wilhelma z Baskerville, Casaubon — bohater Wahadła �Foucaulta najchętniej p o r ó w n u j e siebie do Sama Spade'a {Sokół maltański) lub Philipa M a r l o w e ' a detektywa z c y k l u p o w i e ś c i o w e g o Raymonda Chandlera. P o m y s ł nazwania bohatera Imienia róży „ b r a t e m W i l h e l ­ mem z Baskerville" nie pozostaje jedynie ż a r t e m - c y t a t e m s u g e r u j ą c y m , iż p o s t a ć ta jest sui generis ś r e d n i o w i e c z n y m Sherlockiem Holmesem. Eco przydaje m u przecież odpowie­ d n i k d o k t o r a Watsona, przyjaciela Holmesa i narratora powieści Conan Doyle'a. Jeśli Eco pisze, że Adso z M e l k u , narrator Imienia róży, podopieczny i u c z e ń W i l h e l m a z Baskerville, staje się dla czytelnika (tego mniej wyrobionego) o ś r o d k i e m identyfika­ cji, to w ten sam s p o s ó b o ś r o d k i e m identyfikacji jest dla c z y t e l n i k ó w Conana D o y l e ' a d o k t o r Watson. W obu przy­ padkach cała historia opowiedziana jest „ g ł o s e m k o g o ś , k t o p r z e ż y w a w y p a d k i , rejestruje je z fotograficzną w i e r n o ś c i ą m ł o d z i e n i a s z k a , ale ich nie pojmuje (i nie pojmie do głębi nawet j a k o starzec)" (s. 605). Osiemdziesięcioletni Adso opowiada to, co przeżył j a k o c h ł o p i e c osiemnastoletni starając się z r e k o n s t r u o w a ć swoją ó w c z e s n ą ś w i a d o m o ś ć , czy raczej jej brak. T y m , k t ó r y m u o b j a ś n i a znaczenie biegu z d a r z e ń i podstawy snutych przez siebie d o m y s ł ó w jest brat Wilhelm. D o k t o r Watson t a k ż e relacjonuje wydarzenia ex-post, gdy j u ż wie t o , czego nie wiedział, gdy z d a r z a ł y się sprawy, o k t ó r y c h opowiada. Rekonstruuje stan swojej ówczesnej niewiedzy, by p o s t a w i ć czytelnika na miejscu niegdyś przez siebie zajmowanym, d o k ł a d n i e tak j a k czyni to Adso z M e l ­ k u . Watson opisuje to, co widzi i czego nie rozumie, a co stopniowo wyjaśnia m u , czasem ubawiony, a czasem znie­ cierpliwiony jego niewiedzą i brakiem d o m y ś l n o ś c i , Sherlock Holmes. Zacytujemy wszelako nie Watsona, lecz A d s o , k t ó r y z kolei cytuje Biblię: „ A l e videmus nunc per speculum et in aenigmate, a prawda n i m staniemy z n i ą t w a r z ą w twarz, w p r z ó d pokazuje się nam po k a w a ł k u (jakże nieczytelnym) w b ł ę d a c h tego świata, w i n n i ś m y zatem o d c z y t y w a ć z mozo­ łem jej wierne znaki r ó w n i e ż t a m , gdzie j a w i ą się n a m j a k o niejasne i prawie p o d s u n i ę t e przez w o l ę bez reszty o d d a n ą z ł u . " (s. 15) W i l h e l m z Baskerville nie jest oczywiście tout court wzorowany na Sherlocku Holmesie, ale posiada j e d n ą z d e t e r m i n u j ą c y c h cech tej postaci: d u m ę , a nawet p r ó ż n o ś ć , k t ó r a domaga się usatysfakcjonowania i k t ó r ą ł a t w o z r a n i ć . Jej ź r ó d ł e m jest z d o l n o ś ć do p o s ł u g i w a n i a się logicznym rozumowaniem i u m i e j ę t n o ś ć interpretowania m o t y w ó w psychologicznych p o w o d u j ą c y c h ludzkie d z i a ł a n i a . Adso uwielbia swego mistrza, ale przecież dostrzega i odnotowuje tę jego s ł a b o s t k ę [pisze o Wilhelmie iż „ f o l g o w a ł przywarze p r ó ż n o ś c i " (s. 30)], podobnie j a k Watson nie omieszka p o d k r e ś l a ć podobnej „ s k a z y " uwielbianego przezeń H o l ­ mesa. Z a r ó w n o Watsona j a k i Adsona ( p r o s z ę zwrócić u w a g ę na foniczne p o d o b i e ń s t w o nazwiska d o k t o r a i imienia nar­ ratora Imienia róży) cechuje pewnego rodzaju prostoduszn o ś ć , skutkiem k t ó r e j zawiłość p o r z ą d k u rzeczy, niejasność pozostawionych t r o p ó w , sprzeczności ludzkiego myślenia p o z o s t a w i a j ą ich bezradnymi. Po latach stary Adso pisze w s p o m i n a j ą c Wilhelma: „ N i e rozumiem do k o ń c a , w j a k i s p o s ó b m ó g ł t a k i m zaufaniem d a r z y ć swojego przyjaciela Ockhama i przysięgać j e d n o c z e ś n i e na słowa Bacona, j a k to zazwyczaj czynił. T o jednak prawda, że żyjemy w mrocznych czasach, skoro człowiek m ą d r y musi s n u ć myśli, k t ó r e są m i ę d z y s o b ą sprzeczne." (s. 23) T o , co A d s o n o w i o d s ł a n i a się i ujawnia po k a w a ł e c z k u , a czego nie pojmuje, o b j a ś n i a cierpliwie etap po etapie W i l h e l m z Baskerville. Adso jest ś w i a d k i e m r o z m ó w - p r z e s ł u c h a ń prowadzonych przez Wilhelma, ale bez jego o b j a ś ­ nień nie potrafi z r o z u m i e ć sensu przekazywanych infor­ macji. „ C o chciał n a m p o w i e d z i e ć ? " (s. 146) — pyta po rozmowie ze starym A l i n a r d e m , i podobnie po doniesieniach Bencjusza: „ p o w i e d z m i , co m a m y myśleć o t y m , c o ś m y usłyszeli?" (s. 161). N i m odpowie, W i l h e l m nie omieszka zganić c h ł o p c a : „ M ó j drogi A d s o , winieneś n a u c z y ć się p o s ł u g i w a ć w ł a s n ą g ł o w ą . " (s. 161) Eco pisze, że Adso nie pojmuje tego, co przeżył do k o ń c a , nawet z perspektywy osiągniętej przez lata m ą d r o ś c i . A l e nie pojmuje r ó w n i e ż i Watson, w momencie, gdy bieg z d a r z e ń dobiega k o ń c a , a morderca zostaje o d k r y t y i pojmany. Klasyczna powieść k r y m i n a l n a (nowsza czasami t a k ż e ) k o ń c z y się rodzajem k o d y , w k t ó r e j Holmes, lub j a k a ś inna p o s t a ć znajdująca się w miejscu w s z e c h w i e d z ą c e g o autora, o b j a ś n i a i dopowiada to wszystko, czego Watson, b ą d ź czytelnik nie zdołał sam złożyć, z o d s ł a n i a n y c h m u stop­ n i o w o k a w a ł k ó w mozaiki. Eco nie stosuje tego rodzaju r o z w i ą z a n i a s t w a r z a j ą c wsze­ lako czytelnikowi m o ż l i w o ś ć wejścia na inne poziomy inter­ pretacji niż ta, k t ó r e daje m u zajęcie pozycji Adsona z M e l k u . Podobnie Conan D o y l e i Agata Christie zdają się zachęcać czytelnika, by p r z e k r o c z y ł ograniczenia pozycji i stylu rozu­ m o w a n i a Watsona, a zaczął m y ś l e ć i d o c i e k a ć j a k Holmes, samodzielnie znajdując o d p o w i e d ź na pytanie: „ k t o zawi­ nił?", co nie musi o z n a c z a ć r ó w n i e samodzielnej interpretacji wszystkich z n a k ó w p o d s u w a j ą c y c h r o z w i ą z a n i e . J u ż w pierwszym rozdziale Imienia róży W i l h e l m z Basker­ ville daje w y k ł a d swej metody interpretacji z n a k ó w u d e r z a j ą ­ co podobnej do metody śledczej i dedukcyjnej Sherlocka Holmesa. Obaj w p r a w i a j ą swych słuchaczy w zdumienie i podziw. N i k t nie pojmuje j a k Holmes na podstawie, np. odcisku buta, szczypty p o p i o ł u i n i t k i z tweedowej maryna­ r k i m o ż e o d g a d n ą ć z a r ó w n o wygląd domniemanego mor­ dercy, j a k i pewne cechy jego psychiki. G d y W i l h e l m i A d s o zbliżają się do Opactwa s p o t y k a j ą g r o m a d k ę zaaferowanych m n i c h ó w i sług. W ó w c z a s W i l ­ helm odgrywa swoją pierwszą p o p i s o w ą scenę a la Holmes u s p o k a j a j ą c witający go o d d z i a ł e k co do l o s ó w k o n i a , k t ó r e g o p o s z u k u j ą . Rzecz w t y m , że W i l h e l m nie wie, iż słudzy szukają k o n i a , o k r e ś l o n e g o , szczególnego konia, i oczywiście samego k o n i a r ó w n i e ż nie widział. A l e istotnie za chwilę poszukiwacze p r z y p r o w a d z a j ą k o n i a zgodnego z opi­ sem d o k o n a n y m przez Wilhelma i to z tego miejsca, k t ó r e i m wskazał. N a pytanie podnieconego c h ł o p c a W i l h e l m odpowiada sentencjonalnie: „ M ó j poczciwy Adso [...]. W ciągu całej p o d r ó ż y uczę cię r o z p o z n a w a ć znaki, przez k t ó r e świat do nas przemawia niby wielka księga. [...]. Prawie w s t y d z ę się, że m u s z ę p o w t a r z a ć Ci to, o czym winieneś w i e d z i e ć . " (s. 30) Dalej n a s t ę p u j e szczegółowe objaśnienie w n i o s k ó w wycią­ gniętych ze ś l a d ó w na śniegu, ich k s z t a ł t u i rozmieszczenia, p o z i o m u u ł a m a n e j g a ł ą z k i , pozostawionego czarnego w ł o s a itp. K i e d y Adso pyta o dalsze szczegóły i niepojęte podstawy rozumowania Wilhelma ten reaguje p e ł n y m zniecierpliwie­ nia krzykiem: „ O b y D u c h Święty wlał ci więcej oleju do głowy, niż masz w tej chwili, m ó j synu!" Dociekliwy A d s o pyta jednak dalej cytując znamienitych t e o l o g ó w , k t ó r z y uczą, że „ k s i ę g a przyrody przemawia do nas jedynie przez esencje" (s. 34), a t y m samym ślady m o g ł y m ó w i ć W i l h e l m o w i jedynie o wszystkich koniach o k r e ś ­ lonego rodzaju, a nie z a ś t y m szczególnym, Brunellusie. W d ł u g i m w y k ł a d z i e W i l h e l m o b j a ś n i a m u d r o g ę rozumowa­ nia p r o w a d z ą c ą od pojęcia k o n i a do wiedzy o k o n i u p o s z c z e g ó l n y m . A d s o komentuje później t o , co usłyszał, o p i n i ą , iż W i l h e l m ze sceptycyzmem o d n i ó s ł się do uniwersaliów, a cenił rzeczy p o s z c z e g ó l n e , co zdaniem c h ł o p c a , b y ł o z a r ó w n o brytyjskie, j a k i franciszkańskie. 23 �P o d o b n y m rozumowaniem p o s ł u ż y się W i l h e l m wobec opata na wieść o tragicznej śmierci Adelmusa z O t r a n t u . Przedstawi m u gotowe wnioski z f a k t ó w , o k t ó r y c h na p o z ó r n i k t m u nie powiedział, na p o z ó r , bowiem z dostarczonych przez samego opata informacji m ó g ł w y w n i o s k o w a ć tę b r a k u j ą c ą , a d o t y c z ą c ą z a m k n i ę t e g o okna. Ten prosty szczegół p o z w a l a ł m n i e m a ć , iż Adelmus nie p o p e ł n i ł samo­ b ó j s t w a , ani nie w y p a d ł przez o k n o przypadkiem. W dalszym t o k u powieści W i l h e l m podejmuje klasyczne śledztwo w taki s p o s ó b j a k detektywi z klasycznych powieści kryminalnych, k t ó r z y m a j ą do czynienia z tzw. z b r o d n i ą z a m k n i ę t e g o k r ę g u , to znaczy, że nie m ó g ł jej p o p e ł n i ć n i k t spoza m i e s z k a ń c ó w zamku, wyspy etc, w t y m przypadku opactwa. A zatem W i l h e l m przepytuje kolejne osoby i bada miejsca, gdzie spodziewa się znaleźć w s k a z ó w k i naprowa­ dzające go na ślad zbrodni. Tajne pismo (notatka s p o r z ą d z o n a przez Wenancjusza), to t a k ż e znany chwyt powieści kryminalnej, gdzie detektywi z m a g a j ą się b ą d ź z szyframi b ą d ź z zapiskami fragmentarycz­ n y m i , niekompletnymi, np. z listami nadpalonymi, pisanymi atramentem sympatycznym, o d c i ś n i ę t y m i na bibularzu etc. Przy okazji Adso rozczarowany t y m , co W i l h e l m z d o ł a ł o d c z y t a ć , r a n i p r ó ż n o ś ć mistrza, by usłyszeć r i p o s t ę , w której W i l h e l m p o d k r e ś l a , iż w ciągu k r ó t k i e g o czasu o d c z y t a ł n o t k ę całkowicie h e r m e t y c z n ą w mniemaniu jej autora, rzucając pod adresem Adso u w a g ę : „ a ty n ę d z n y nieuk i ł a p s e r d a k pozwalasz sobie twierdzić, że j e s t e ś m y w punkcie wyjścia?" (s. 243) M y tymczasem j e s t e ś m y w p o ł o w i e dzieła, a m i ł o ś n i k powieści kryminalnej otrzymuje kolejną satysfakcję p ł y n ą c ą z odkrycia znanego m u modelu zbrodni seryjnej, k t ó r a realizowana jest w e d ł u g planu m a j ą c e g o swoją u k r y t ą lo­ gikę. P r z y j e m n o ś ć czytelnika płynie stąd, że zazwyczaj jest on w posiadaniu informacji, k t ó r ą nie dysponuje detek­ tyw, i t y m samym szybciej odgaduje regułę kształtującą se­ rię. Informacji tej d o s t a r c z a j ą m u j u ż same tytuły powieści (a więc coś co pozostaje na z e w n ą t r z ś w i a t a przedstawio­ nego), np. A g a t y Christie А, В, С lub Dziesięciu małych Murzynków czy Sebastiana Japrisota Przedział morderców (błąd w t ł u m a c z e n i u — chodzi o zamordowanych). Serię tworzy alfabet, dziecinna wyliczanka, fakt bycia p a s a ż e ­ rem o k r e ś l o n e g o p r z e d z i a ł u w p o c i ą g u etc. Seryjny p o r z ą ­ dek z b r o d n i w Imieniu róży wyznacza Apokalipsa wg św. Jana. Czytelnik — znawca powieści kryminalnej m o ż e o d k r y ć tę regułę wcześniej niż Adso, a nawet sam W i l h e l m z Baskerville. T r o p ten podsuwa bowiem bohaterom mamrotanie stuletniego starca; nie l e k c e w a ż ą oni tego co A l i n a r d ma i m do powiedzenia, lecz też nie p r z y w i ą z u j ą do jego słów tego samego znaczenia i wagi, j a k i n a d a j ą i n n y m wypowiedziom. Niemniej W i l h e l m zastanawia się, czy w s ł o w a c h mnicha nie ma szczypty prawdy, m i m o że pierwsza śmierć „ n i e pasuje" do wzoru, na co zwraca u w a g ę Adso. „ T o prawda — rzekł W i l h e l m — ale ten diabelski albo chory u m y s ł m ó g ł z a c z e r p n ą ć natchnienie ze śmierci A d e l ­ musa, by p r z e d s t a w i ć w s p o s ó b symboliczny p o z o s t a ł e dwie." (s. 297-298) Komplikacje samego śledztwa, n a r a s t a j ą c a groza wyda­ rzeń, a wreszcie i sama z ł o ż o n o ś ć w y w o d ó w Wilhelma przyprawia Adsona o konfuzję. W i l h e l m p r ó b u j e m u przeka­ zać myśl, iż r o z w i k ł a n i e tajemnicy nie jest t y m samym, co dedukcja z pierwszych zasad, ani zbieranie j a k największej liczby danych p o z w a l a j ą c y c h o d k r y ć prawo o g ó l n e . Po­ szczególne odkrycia m o g ą p r o w a d z i ć p o c z ą t k o w o do r ó ż ­ nych hipotez, z k t ó r y c h żadnej nie należy o d r z u c a ć przed­ wcześnie. Adso nie potrafi w n i k n ą ć w s p o s ó b rozumowania mistrza i dochodzi do wniosku, że W i l h e l m o w i nie zależy na tej prawdzie, k t ó r a jest z g o d n o ś c i ą rzeczy z u m y s ł e m , lecz 24 jedynie zabawia się „ w y m y ś l a n i e m większej liczby m o ż l i w o ­ ści, niż jest to m o ż l i w e " (s. 356). Adso ma to wprawdzie sobie za złe, ale przyznaje, że z w ą t p i ł w Wilhelma i z zadowoleniem przyjął przybycie inkwizycji. Oto p u ł a p k a , w k t ó r ą wpada naiwny u m y s ł , gdy staje wobec k o n i e c z n o ś c i przeprowadzenia w y w o d u m y ś ­ lowego, k t ó r y przerasta jego m o ż l i w o ś c i . W Wahadle Foucaulta funkcjonują inne reguły, nowszej powieści kryminalnej, a odniesienia intertekstualne są nie t y l k o sygnalizowane, j a k to ma miejsce w Imieniu róży, lecz w y k ł a d a n e i o b j a ś n i a n e expressis verbis. Bohater, j a k się r z e k ł o , p r z y r ó w n u j e sam siebie do Sama Spade'a, a t a k ż e , c h o ć rzadziej, do Philipa M a r l o w e ' a . Samo osadzenie „śledz­ t w a " w odległej przeszłości historycznej m o g ł o b y w y d a w a ć się n o v u m , nie wykorzystywanym przez p o w i e ś ć k r y m i n a l n ą (śledztwo po latach u A g a t y Christie np. dotyczy co najwyżej historii, k t ó r a r o z e g r a ł a się d w a d z i e ś c i a lat wcześniej; chwyt ten jest wykorzystywany często w t y m celu, by wyśledzić m o r d e r c ę w ostatnim momencie, tuż przedtem n i m zbrodnia ulegnie przedawnieniu), ale o t y m , że jest inaczej przekonuje nas p o w i e ś ć a u t o r k i szkockiej, piszącej pod pseudonimem Josephine Tey Córka czasu (Warszawa 1974). A u t o r k a , k t ó r a n a p r a w d ę n a z y w a ł a się Elizabeth M a c K i n t o s h pisała też sztuki historyczne, t y m razem pod pseudonimem G o r d o n D a v i o t . W i d a ć , j a k Eco, była r ó w n i e ż m i ł o ś n i c z k ą ś r e d n i o ­ wiecza, bowiem k a z a ł a swemu bohaterowi, inspektorowi A l a n o w i G r a n t o w i , zająć się ś l e d z t w e m w sprawie do­ mniemanych zbrodni Ryszarda I I I . Eco nie czyni nigdzie aluzji do Josephine Tey, c h o ć Wahadło Foucaulta jest bogate w cytaty intertekstualne, k t ó r y c h d o s t a r c z y ł a sztuka popu­ larna. Nie m u s i a ł wszelako z n a ć Córki czasu, by w y k o r z y s t a ć ten sam p o m y s ł . Jak u t r z y m u j ą znawcy powieści k r y m i n a l ­ nej, w t y m g a t u n k u nie da się wymyślić niczego n a p r a w d ę nowego. P o m y s ł Tey jest oczywiście prostszy niż Eco, j a k też jego realizacja przebiega stricte w e d ł u g reguł policyjnego śledzt­ wa, tyle że jego przedmiotem są dokumenty historyczne. Inspektor G r a n t jest amatorem w tej dziedzinie, a jego pomocnik, Brent Carradine, to A m e r y k a n i n o z a m i ł o w a ­ niach historycznych, k t ó r e m u nieobce są techniki „ s z p e r a ­ nia", lecz daleko m u do bycia z n a w c ą epoki. Obaj d o c h o d z ą do tego, co od dawna wiadome h i s t o r y k o m , c h o ć d o w o d y wysuwane przeciw b ą d ź w obronie Ryszarda I I I , m a j ą raczej charakter poszlakowy. Niemniej ź r ó d ł e m potocznej wiedzy o Ryszardzie są dzieła literackie, nie naukowe, dramat Szekspira i dzieło sir Tomasza M o r e ' a b ę d ą c e dla Szekspira ź r ó d ł e m informacji, a — j a k w i a d o m o — sam M o r e korzys­ tał ze ś w i a d e c t w a biskupa M o r t o n a , wroga Ryszarda. Ten poziom wiedzy ( b ą d ź z g o ł a poziom zerowy) z a k ł a d a Tey u czytelnika, a ź r ó d ł e m m o ż l i w o ś c i rozwijania dramatycznej intrygi jest n i e z g o d n o ś ć p o r t r e t u psychologicznego Ryszar­ da, z a ś w i a d c z o n e g o przez ź r ó d ł a , oraz tego portretu, k t ó r y uwiarygodnia p o p e ł n i o n e przezeń zbrodnie (przede wszytk i m zamordowanie b r a t a n k ó w ) b ę d ą c e g o efektem literac­ kich p o c z y n a ń z w o l e n n i k ó w T u d o r ó w , k t ó r y m śmierć Ry­ szarda o t w o r z y ł a d r o g ę do t r o n u . Nie inaczej, bo r ó w n i e ż na s p o s ó b powieści kryminalnej, wprowadza Eco do Wahadła Foucaulta informacje na temat historii templariuszy, tej rzeczywistej, ź r ó d ł o w o udokumen­ towanej, j a k i fantastycznej, będącej efektem spekulacji, d o m y s ł ó w , konfabulacji d o k o n y w a n y c h przez tzw. „ d i a b o l i s t ó w " , m i ł o ś n i k ó w wszelkich odmian wiedzy tajemnej. Jego bohater, Casaubon, ma jednak tę p r z e w a g ę nad G r a n t e m , że jest zawodowcem. N a p i s a ł p r a c ę d o k t o r s k ą o templariu­ szach, a szperanie po bibliotekach i archiwach oraz analiza d o k u m e n t ó w historycznych to jego specjalność, ale t a k ż e z a m i ł o w a n i e , a wreszcie ź r ó d ł o pracy zarobkowej. Z a r ó w n o jednak G r a n t , j a k i Casaubon, w swych po- �szukiwaniach u w i k ł a n i są w mechanizm nazwany przez Tey „ T o n y p a n d y " . Jest to nazwa miejscowości w p o ł u d n i o w e j W a l i i , gdzie w r o k u 1910 r z ą d j a k o b y n a k a z a ł strzelać do walijskich g ó r n i k ó w . Wydarzenie to, dla celów politycznych rozdmuchane do monstrualnych r o z m i a r ó w , w istocie wy­ g l ą d a ł o zupełnie inaczej, a d z i a ł a n i a Winstona Churchilla, ó w c z e s n e g o ministra spraw w e w n ę t r z n y c h , p o l e g a ł y na wstrzymaniu interwencji wojskowej i z a r z ą d z e n i u pogotowia nieuzbrojonej policji. K a ż d y wie, k t o tam był, że k r w a w a wersja w y d a r z e ń w T o n y p a n d y to bzdura, ale n i k t nigdy temu nie zaprzeczył. Nieprawdziwa o p o w i e ś ć o b r o s ł a legen­ d ą , k t ó r a z czasem zaczyna f u n k c j o n o w a ć na prawach historycznej prawdy. Casaubon i jego przyjaciele Jacopo Belbo i Diotallevi nie t y l k o u w i k ł a n i są w ś l e d z t w o w o k ó ł swoistego „ T o n y p a n ­ d y " , lecz są jego k o n t y n u a t o r a m i a nawet do pewnego stopnia, inicjatorami. P r o w a d z ą swoje ś l e d z t w o właściwie dla zabawy (podobnie j a k Grant, k t ó r y p r z y k u t y do szpital­ nego ł ó ż k a nie m o ż e z a j m o w a ć się j a k i m ś ś l e d z t w e m „ p r a w ­ d z i w y m " ) , t r a k t u j ą c w s k a z ó w k i rodem z „ T o n y p a n d y " tak j a k b y były wiarygodnymi d o k u m e n t a m i historycznymi. T w o r z ą więc historię na s p o s ó b „ T o n y p a n d y " , lecz c h o ć sami w nią nie wierzą, w y m y k a się i m ona spod k o n t r o l i . Nie m a j ą w p ł y w u na to, by i n n i nie wzięli jej serio, co powoduje splot dramatycznych komplikacji i śmierć b o h a t e r ó w . Tutaj tropiciel ś l a d ó w powieści kryminalnej w dziele Eco napotyka na Dashiella H a m m e t t a i jego Sokola maltańs­ kiego. J u ż na str. 33 Casaubon powiada o sobie expressis verbis: „byłeś Samem Spade'em edytorstwa [...], znajdź więc sokoła maltańskiego". T y t u ł o w y s o k ó ł m a l t a ń s k i przewija się przez w i ę k s z ą część powieści H a m m e t a na p o d o b i e ń s t w o „ m a g o f f i n u " (o czym za chwilę), w i a d o m o jedynie, że to czarna figurka ptaka poszukiwana przez r ó ż n y c h ludzi dla j a k i ś p o w o d ó w nie­ znanych ani czytelnikowi, ani n a r r a t o r o w i , k t ó r y m jest detektyw Sam Spade. W rozmowie z j e d n y m ze swych p r z e c i w n i k ó w Spade powiada jedynie: „ P a n wie, co to jest. Ja wiem, gdzie to j e s t . " C z y m jest s o k ó ł m a l t a ń s k i dowiadujemy się mniej więcej w p o ł o w i e książki. O t ó ż z opowieści Caspara G u t m a n a w y n i k a , iż zakon rycerski z Rodos, wygnany z wyspy przez Sulejmana W s p a n i a ł e g o w 1523 r o k u , osiedlił się p o c z ą t ­ k o w o na Krecie, a potem u z y s k a ł od cesarza K a r o l a V z g o d ę , by osiąść na Malcie. Zgoda b y ł a obwarowana d o d a t k o w y m i w a r u n k a m i , m . i n . że rycerze b ę d ę corocznie s k ł a d a ć j a k o haracz jednego s o k o ł a , po prostu dla formy, na znak, że M a l t a wciąż należy do Hiszpanii. Bogaty zakon szukając sposobu w y r a ż e n i a wdzięczności przysłał nie ptaka, lecz jego figurę ze szczerego z ł o t a inkrustowanego najwspanialszymi klejnotami. G u t m a n opowiada h i s t o r i ę s o k o ł a z a ś w i a d c z o n ą j a k o b y d o k u m e n t a m i historycznymi. W pewnym momencie ślad się u r w a ł i trzeba b y ł o siedemnastu lat p o s z u k i w a ń , by figurkę ptaka, p o m a l o w a n ą dla zabezpieczenia na czarno odnaleziono ponownie, w K o n s t a n t y n o p o l u . Dowiaduje się 0 t y m jednak zbyt wielu ludzi i w wyścigu do s o k o ł a p a d a j ą kolejne ofiary. G d y tajemniczy przedmiot zostaje znaleziony okazuje się k i e p s k ą imitacją p o z b a w i o n ą jakiejkolwiek war­ tości. A l e G u t m a n wierzy nadal, że legendarny s o k ó ł istnieje 1 zamierza p r o w a d z i ć swoje poszukiwania... W Wahadle Foucaulta figurkę s o k o ł a zastępuje Plan (naturalnie przez d u ż e P), tajemnica templariuszy, k t ó r a ma z a p e w n i ć jej posiadaczom w ł a d z ę nad ś w i a t e m . Plan został z m y ś l o n y , wykreowany dla ż a r t u z komputerowej zabawy (narrator powie jednak — j u ż na str. 29, że w c i ą g n ą ł ich ponad w s z e l k ą m i a r ę , poza granice zabawy), a inicjujący go szczątek d o k u m e n t u , z d r o w o r o z s ą d k o w o m y ś l ą c a L i a , zwią­ 2 zana z Casaubonem, odczytuje j a k o rachunek z pralni. A l e raz wprawionego w ruch mechanizmu nie daje się j u ż p o w s t r z y m a ć , a mityczny Plan staje się dla d i a b o l i s t ó w faktem s k ł a n i a j ą c y m do podejmowania nader radykalnych d z i a ł a ń . T r u d n o aby b y ł o inaczej, skoro sami t w ó r c y Planu nieomal zaczynają w e ń wierzyć. K o n k l u z j a narratora ( s f o r m u ł o w a n a na str. 168, ale o d n o s z ą c a się do ostatniej fazy przedstawionych z d a r z e ń brzmi: „ T a m t e g o wieczoru m u s i a ł e m wierzyć, że Plan jest prawdziwy, w przeciwnym bowiem razie przez ostatnie dwa lata b y ł b y m wszechmocnym t w ó r c ą złośliwego koszmaru. Lepiej żeby koszmar o k a z a ł się rzeczywistością, bo rzecz prawdziwa jest prawdziwa i nie ma na to r a d y . " A l b o inny, znamienny p r z y k ł a d , t y m razem z dialogu między wspólnikami: „ O s t a t e c z n i e byli to Niemcy — z a u w a ż y ł e m . — Czytali manifesty r ó ż o k r z y ż o w c ó w . — A l e sam pan p o w i e d z i a ł , że b y l i fałszywi — p r z y p o m ­ niał Belbo. — I co z tego? Przecież my też rekonstruujemy falsyfikat. — T o prawda. Z a p o m n i a ł e m . " (s. 396) W j e d n y m i drugim przypadku i u H a m m e t t a i u Eco, m a m y do czynienia z przedmiotem, k t ó r y u i n t e r p r e t a t o r ó w o t r z y m a ł n a z w ę „ m a g o f f i n u " , a k t ó r y m o ż e być byle czym; sam w sobie bywa pozbawiony w a r t o ś c i i znaczenia, ale uruchamia d z i a ł a n i e rywalizujących b ą d ź k o n k u r u j ą c y c h ze s o b ą grup p r o w a d z ą c do ukonstytuowania, z jednej strony — zagadki do r o z w i ą z a n i a , z drugiej — dramatycznych perypetii ludzi w n i ą u w i k ł a n y c h . „ M a g o f f i n " jest specjal­ nością powieści szpiegowskich, o czym przecież doskonale wie Eco, k t ó r y a n a l i z o w a ł swego czasu powieści lana Fleminga z ich superagentem Jamesem Bondem. Fleming nie jest w y n a l a z c ą magoffinu, ale r o z w i n ą ł reguły p o s ł u g i w a n i a się n i m do perfekcji. Wahadło Foucaulta idzie w tej dziedzinie jeszcze dalej, zasada magoffinu (dla czytelnika, k t ó r y nie w n i ­ ka w o r g a n i z u j ą c e całość reguły k a b a ł y ) zdaje się r z ą d z i ć nie t y l k o Planem, ale c a ł y m ś w i a t e m przedstawionym powieści. Rekonstruowana przez Casaubona, Belbo i Diotalleviego historia templariuszy — autentyczna i mityczna k o n t r a p u n ­ ktowana jest stale j a k b y na zasadzie przebitek odniesieniami do świata k u l t u r y popularnej, głównie by p r z y p o m i n a ć 0 jednej z funkcji Casaubona — detektywa i narratora jednocześnie. J u ż w d r u g i m rozdziale Casaubon zwraca się do siebie: „ N u ż e , b ą d ź ż e Samem Spade'em. Masz po prostu r u s z y ć na o d k r y w c z ą w y p r a w ę m i ę d z y m ę t y społeczne — to twój fach." (s. 19) I niewiele dalej, gdy r o z m y ś l a j ą c nad p r z e s ł a n i e m Belba pali papierosa za papierosem, Casaubon powiada imitując b o h a t e r ó w powieści kryminalnej: „ P o s z e d ł e m do kuchni 1 n a l a ł e m sobie ostatnie krople whisky do jedynej czystej szklaneczki, j a k ą znalazłem, w r ó c i ł e m do p o k o j u , r o z p a r ł e m się na krześle, p o ł o ż y ł e m nogi na stole (czyż nie tak r o b i ł Sam Spade — a m o ż e nie, m o ż e to Marlowe?) i z a c z ą ł e m r o z g l ą d a ć się d o k o ł a . " (s. 34) P o r ó w n a n i e to wraca regular­ nie, zawsze w konfiguracji istotnej dla d e t e r m i n u j ą c y c h cech czarnej powieści. N p . na str. 392: „Alepopelicans to fakt, nie zaś skojarzenie, a fakty są s p r a w ą Sama Spade'a. P r o s z ę więc o k i l k a dni z w ł o k i . " L u b na str. 403: „ Z n a l a z ł e m t r o p , z p o z o r u wprawdzie n i e w y r a ź n y , ale tak przecież p r a c o w a ł Sam Spade, dla jego d r a p i e ż n e g o spojrzenia nie b y ł o rzeczy b ł a h y c h . " I jeszcze pod sam koniec, gdy narrator jest j u ż j e d y n y m z trójki b o h a t e r ó w , k t ó r y p o z o s t a ł przy życiu: „ R a z jeszcze s t a ł e m się Samem Spade'em, k t ó r y szuka ostatniego j u ż t r o p u . " (s. 623) 25 �I Bohaterowie często s p o t y k a j ą się w starym barze Piladego, gdzie p r o w a d z ą długie r o z m o w y i gdzie m a j ą miejsce w a ż n e spotkania. Zaraz zostaje p r z y w o ł a n y najsłynniejszy z filmo­ wych b a r ó w „ R i c k ' s Cafe A m e r i c a i n " z Casablanki Curtiza (s. 58), tyle że tu p a m i ę ć zawodzi autora, g d y ż konsekwentnie nazywa go po prostu Rick's Bar. U Ricka spotykali się bojownicy R u c h u O p o r u i kolaboranci, u Piladego ludzie, k t ó r y c h dzielić m o ż e wszystko, a niewiele łączyć. G d y narrator opowiada swym p r z y j a c i o ł o m historię temp­ lariuszy, przerywa sam sobie s p o s t r z e ż e n i e m : „ B y ć m o ż e z a b r z m i a ł o to za bardzo j a k z westernu." (s. 86) Potwierdzi to komentarz Belbo na z a k o ń c z e n i e relacji: „ A l e w sumie k i m właściwie byli templariusze? Najpierw p r z e d s t a w i ł ich pan j a k o s i e r ż a n t ó w z filmów Johna For­ da..." Specyficzna stylizacja narracji przypomina nieustannie, że opowiada człowiek współczesny, k t ó r y m i m o swego wy­ kształcenia, a m o ż e właśnie dlatego, m ó w i tak j a k b y stresz­ czał film lub p o p u l a r n ą powieść [o św. Bernardzie — „ O d razu zostaje świętym, gdyż p o d l i z y w a ł się w ł a ś c i w y m l u ­ d z i o m " , s. 87; „niezłe k o m a n d o białych n a j e m n i k ó w z tych twoich templariuszy" i „ M n i e przychodzi do g ł o w y Tom and Jerry" (Disney) — s. 93]. A tak przedstawia Casaubon h i s t o r y c z n ą relację Joinville'a: „ P o d p i ó r e m pana na Joinville wiele z tych bitew albo raczej potyczek staje się miłymi baletami, przy czym czasem toczy się p a r ę głów, wiele b ł a g a ń wznosi się do dobrego Pana Boga, k r ó l r o n i łzę nad k o n a j ą c y m wiernym sługą, ale wszystko jest j a k b y w b a r w n y m filmie, w ś r ó d czerwonych c z e r p a k ó w , z ł o c o n y c h u p r z ę ż y , błyszczących h e ł m ó w i mie­ czy, pod ż ó ł t y m s ł o ń c e m pustyni i nad morzem tureckim; i k t o wie, czy nie tak właśnie przeżywali templariusze swoją c o d z i e n n ą r z e ź . " (s. 96) P u ł k o w n i k A r d e n t i , k t ó r y przynosi n a p i s a n ą przez siebie a p o k r y f i c z n ą historię templariuszy i od jego o b ł ą k a ń c z y c h interpretacji rzekomo autentycznego d o k u m e n t u wszystko się zaczyna, powiada: „ t e stronice zawierają m a t e r i a ł do opowieści [...] lepszej niż a m e r y k a ń s k i e powieści k r y m i n a l ­ ne" (s. 124). T o on z a k ł a d a , że templariusze chcieli p o d b i ć świat i znali tajemnicę ogromnego ź r ó d ł a mocy, ale swój plan rozłożyli na stulecia. Studia nad wielce uczonymi dziełami odległych stuleci są komentowane uwagami w rodzaju, że ich długie tytuły m u s i a ł a w y m y ś l a ć Lina Wertmuller (reżyserka w ł o s k a znana z długich t y t u ł ó w ) , a piszący o r ó ż o k r z y ż o w c a c h F l u d d ( p o c z ą t e k X V I I w.) p u b l i k o w a ł więcej niż Barbara Cartland (współczesna autorka kilkuset bestsellerów), p ó k i r ó ż o k r z y ż o w c y nie znudzili się j a k Beatlesi. Sprawy n a b i e r a j ą wartkiego biegu po powrocie Casaubona z Brazylii, k t ó r y postanawia wymyślić s p o s ó b zarabiania na życie. I z n ó w stylizując swoją w y p o w i e d ź pod M a r l o w e ' a powiada, że założy agencję d o s t a r c z a j ą c ą informacji z za­ kresu k u l t u r y . Z g r o m a d z i ł b y książki, kartoteki, fiszki, a po­ tem „ s i e d z i a ł b y m sobie w biurze, z nogami na stole i whisky w k a r t o n o w y m kubeczku przyniesionym ze sklepiku na r o g u " (s. 228). Potem d z w n o n i ł b y klient, t ł u m a c z , k t ó r y n a t k n ą ł się w tekście na niejakich m u t a k a l l a m i n ó w . Casau­ bon p o s t a w i ł b y piwo w barze asystentowi z orientalistyki i u z y s k a ł i n f o r m a c j ę darmo, a klientowi oznajmił, że praco­ wał nad t y m trzy d n i z finałem „ p a n ustala s t a w k ę " . Belbo podchwytuje myśl i okazuje zainteresowanie. „ W gruncie rzeczy to b y ł o b y zajęcie dla mnie, być Samem Spade'em kultury, dwadzieścia d o l a r ó w dziennie plus kosz­ ta." (s. 231) P r a c u j ą c dla Wydawnictwa „ I z y d a O b n a ż o n a " d o s t a j ą 26 dziennie dziesiątki m a s z y n o p i s ó w relacjonujących fantas­ tyczne historie a to o migracji greckiej na Y u c a t a n , a to 0 K o l u m b i e p e ł n i ą c y m o b o w i ą z k i wielkiego mistrza temp­ lariuszy na wygnaniu, a to o tajemnicy A r k i Przymierza zdolnej w y t w a r z a ć w y ł a d o w a n i a elektryczne r z ę d u pięciuset voltow. N a marginesie wymiana z d a ń : „ W i d z i a ł e m to j u ż na j a k i m ś filmie" — „ I co z tego? Jak pan myśli, s k ą d czerpią p o m y s ł y s c e n a r z y ś c i ? " (s. 278) O t y m , że bohaterowie są fanami kina dowiadujemy się z k r ó t k i e j informacji, iż „ B e l b o zwykle lubił p r z e j a w i a ć zdumienie, p r z y b i e r a j ą c wyraz twarzy, k t ó r e g o n a u c z y ł się w filmotece" (s. 290). Belbo m ó w i ą c o sobie c h ę t n i e u ż y w a k i n o w y c h aluzji w rodzaju np. „ c z u ł e m się niby Oscar Levant podczas pierwszej p r ó b y na B r o d w a y u z Gene K e l l y m " (s. 334). A narrator doda nieco p ó ź n i e j : „ O d d a l i l i ś m y się (krokiem R ó ż o w e j Pantery, j a k określił to Diotallevi, dosko­ nale poinformowany, jeśli chodzi o perwersje w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a t a ) . . . " (s. 358) D r o g ą losowego wyboru do p r o g r a m u komputerowego, k t ó r y ma d a ć „nie p u b l i k o w a n y r o z d z i a ł historii m a g i i " , trafia t a k ż e Myszka M i k i . - Kulminacyjna faza prac nad Planem p r z y r ó w n a n a zostaje do filmu. N a r r a t o r pisze: „ K i e d y p r z y p o m i n a m sobie te tygodnie, cała sprawa wydaje m i się g r o ź n a , szaleńcza j a k film Larry'ego Semona (jeden z mniej znanych t w ó r c ó w burleski p r a c u j ą c y dla Vitagraphu — przyp. A . H . ) , gdzie wszystko odbywa się zrywami i skokami, drzwi otwierają się i z a m y k a j ą z ponadd ź w i ę k o w ą s z y b k o ś c i ą , w powietrzu latają ciastka z kremem, widzimy j a k i e ś gonitwy po schodach puszczane do przodu 1 tyłu, zderzenia starych s a m o c h o d ó w , w a l ą c e się półki w sklepie i kaskady p u d e ł , butelek, serów, rozbryzgi wody sodowej, t r z a s k a j ą c e w o r k i z m ą k ą . " (s. 465) Casaubon staje się więźniem swej metody i obsesyjnych s k o j a r z e ń . Rose — C r o i x , R.C., a więc Rene Clair, R a y m o n d Chandler, Rick z Casablanki. W i e ż a Eiffla j a k o astralna sonda i R e n ć Clair (R.C.), k t ó r y j a k o pierwszy d a ł jej p r z e r a ż a j ą c y obraz (Gdy Paryż śpi). U m b e r t o Eco sam poddaje racjonalizacji swoje wycieczki w świat powieści kryminalnej, odcinkowej czy filmu. W k ł a d a tę kwestię w usta Belbo, k t ó r y powiada: „ W tandentnej literaturze udaje się, że wszystko jest ż a r t e m , ale potem ukazuje nam świat t a k i , j a k i jest, albo przynajmniej, j a k i będzie. K o b i e t y są podobniejsze do M i l a d y niż do Łucji Mondella. F u M a n c h u jest prawdziwszy od Nathana M ę d r c a , a Historia bardziej przypomina his­ torię o p o w i e d z i a n ą przez Sue niż tę z a p l a n o w a n ą przez Hegla." (s. 496) Tragiczne umieranie Diotalleviego w relacji Belbo zostaje przedstawione j a k b y w k r z y w y m zwierciadle: „ I wtedy Diotallevi, s a p i ą c j a k T o C o ś z filmu science fiction, zaczął m ó w i ć . Był przezroczysty j a k T o C o ś , tak samo niedostrzegalna nieomal była granica m i ę d z y t y m , co z e w n ę t r z n e , a t y m , co w e w n ę t r z n e . . . " (s. 562) G d y do muzeum w c h o d z ą diaboliści u k r y t y narrator reaguje przede wszystkim na styl, w j a k i m j a w i m u się ta sytuacja. „ O Boże — p o w i e d z i a ł e m sobie — sabat na Łysej G ó r z e w wersji W a l t a Disneya." (s. 579) Niepewny tego, czy w istocie przeżył czy wyśnił to, co z d a r z y ł o się w muzeum (śmierć Lorenzy i Belba) b ł ą k a j ą c y się po mieście narrator udaje się do kina i o g l ą d a Damę z Szanghaju Orsona Wellesa. Dlaczego właśnie ten film? Jest tam słynna scena strzelaniny w gabinecie luster, gdzie ani bohaterowie, ani widz nie r o z r ó ż n i a j ą postaci rzeczywistych od ich o d b i ć . R o z s ą d n a L i a zwraca n a r r a t o r o w i u w a g ę , że bawił się j u ż �ten, k t o rzekomo serio p o d s u n ą ł pierwszą w s k a z ó w k ę . Jego tekst daje się o d s z y f r o w a ć kluczem zastosowanym przez Arsena Ł u p i n a o d k r y w a j ą c e g o W y d r ą ż o n ą Iglicę. Z r e s z t ą i Belbo bawi się j a k Arsen L u p i n p r o w a d z ą c swoją grę z tajemniczym panem Aglie i pewien swej przewagi cytuje Aiguille creuse: „ B y w a j ą chwile, że moja p o t ę g a przyprawia mnie o z a w r ó t głowy. Upaja mnie moja moc i w ł a d z a . " (s. 551) M o j a wyprawa tropiciela ś l a d ó w powieści kryminalnej i o d w o ł a ń filmowych w dziełach Eco d o b i e g ł a k o ń c a . Czy prowadzi do j a k i ś w n i o s k ó w i o d k r y ć ? Była przede wszystkim celem samym w sobie, z a b a w ą , do k t ó r e j sam autor z a c h ę c a , w y z n a j ą c w cytowanych j u ż Dopiskach..., że pisze dla czytelnika, k t ó r y zgodzi się na p o d j ę t ą g r ę i między i n n y m i zechce się bawić. Odniesienia, k t ó r e cytuję stale p r z y p o m i n a j ą , że mamy do czynienia z s z a r a d ą , k r z y ż ó w k ą , u k ł a d a n k ą , puzzlem, g r ą u m y s ł o w ą , k t ó r a przynosi satysfakcję wraz z k a ż d y m znaleziskiem. W Dopiskach... Eco wspomina j a k pisał Imię róży k o m ­ p o n u j ą c całe partie, w t y m scenę m i ł o s n ą , sięgając do r o z ł o ż o n y c h karteczek z m n ó s t w e m c y t a t ó w , k t ó r e łączył ze s o b ą i zestawiał w s p o s ó b odmienny niż w o r y g i n a ł a c h . Zazwyczaj jego krytycy zarzucali m u „ u w s p ó ł c z e ś n i e n i e " tam, gdzie p r z e m a w i a ł j ę z y k i e m c y t a t ó w z epoki. N a kartecz­ kach przygotowanych do Wahadła Foucaulta sporo było c y t a t ó w z powieści a m e r y k a ń s k i e j i o d w o ł a ń do filmów, k t ó r e być m o ż e u z n a ł za właściwy kontekst dla powieści tak przewrotnie s z a r l a t a ń s k i e j . W przypadku rozpatrywanych przeze mnie odniesień Eco operuje aluzją, paracytatem i cytatem w ł a ś c i w y m , k t ó r e w y ł u s k a n e z bogatego kontekstu, a s t a n o w i ą c e jego niewielki procentowo s k ł a d n i k , t w o r z ą w ł a s n y w z ó r . Znajduje się on na samej powierzchni, lecz p o w t ó r z o n y zostaje w głębszych warstwach, w k t ó r y c h ustami kolejnych b o h a t e r ó w ujawni się p r z e s ł a n i e powieści i jej sui generis negatywny m o r a ł . Z n a l a z ł a m p r z y s ł o w i o w y „ k o n i e c ucha k r ó l i k a " , lecz w p o w i e ś c i a c h o strukturze centonu (przynajmniej n i e k t ó r e partie Imienia róży i Wahadła Foucaulta są tak właśnie pisane) ma on swoje ściśle wyznaczone miejsce w konstrukcji całego wzoru. P R Z Y P I S Y 1 Uberto Eco, Imię róży; przełożył Adam Szymanowski, PIW, War­ szawa 1987; Tenże, Wahadło Foucaulta; przełożył Adam Szymanowski, PIW, Warszawa 1993 Dashiell Hammett, Sokół maltański, Iskry, Warszawa 1963, s. 111 2 27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31b01753afa483112d200c1daa645687.pdf bcd113e4321cab60b00985ea4ca985bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2435 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2261 Title A name given to the resource Wspomnienie o profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wspomnienie o profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej Zbigniew Benedyktowicz 29 kwietnia 1993 roku zmarła w Warszawie w wieku 80 lat Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Pogrzeb odbył się 6 maja na Cmentarzu Powązkowskim, gdzie do rodzinnego grobu, na miejsce Jej wiecznego spoczynku odprowadzili Ją Jej najbliżsi: mąż, przyjaciele, współpracownicy, uczniowie. Nie mogłem być na pogrzebie. Byłem wówczas w Krakowie. Tym bardziej odczuwam potrzebę napisania tych kilku słów wspomnienia, które, chociaż wiem, że jak zawsze w takim przypadku, gdy odchodzi od nas ktoś niezwykły, na swój sposób jedyny i niepowtarzalny, muszą okazać się bezradne, niewystarczające. Niewystarczające zwłaszcza wobec świa­ domości jak wiele swymi studiami, swą pracą, postawą, obecnością wniosła Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa nie tylko do historii etnografii, ale także jak bardzo obdarowała nasze środowisko. O tych Jej zasługach, dorobku nauko­ wym, osiągnięciach pisano w poświęconym i zadedykowa­ nym Jej numerze „Etnografii Polskiej" w 1991 (t. X X X V , z. 2), zawierającym bibliografię Jej prac, a wcześniej, w grudniu 1988 mówiono na specjalnym spotkaniu z Jej uczniami w Sali Senatu Uniwersytetu Warszawskiego, zorganizowanym dla uczczenia 60-lecia jej pracy naukowej i 75 rocznicy Jej urodzin. Chociaż nie należałem do najbliżej współpracujących z Nią uczniów - a tych, wartościowych, miała do końca swej pracy i życia wielu - zawsze czułem się i będę czuć się Jej dłużnikiem. Bo to właśnie dzięki Niej zostałem w ogóle etnografem. Jej zawdzięczam moją przygodę z etnografią. Profesor Kutrzebę-Pojnarową poznałem w 1968 roku podczas egzaminów wstępnych na etnografię. Egzamin poszedł mi kiepsko. Konkurencja była silna - dziesięciu kandydatów na jedno miejsce, przyjmowano 10 osób. Znalazem się na jedenastym. Sytuacja wyglądała beznadziejnie. Pogodziłem się już z tym. Zacząłem przygotowywać się do egzaminu na jedyny wtedy czynny wydział filozoficzny, na A T K . Wkuwałem logikę, rachunek zdań, zaczytywałem podręcznik Tatarkiewicza. I wtedy ten telefon - dzwoniła Pani Profesor, namawiała, żeby nie rezygnować, żeby nie tracić roku, uczestniczyć jako wolny słuchacz w nadchodzą­ cym roku akademickim. W końcu przyjęto większą liczbę osób, także z niższych miejsc, więc i mnie. Ale gdyby nie ten telefon, i ta zachęta... Myślę, że podobnych słów zachęty, pomocnie podanej dłoni przez Panią Profesor, podczas studiów, obcowania i pracy z nią doświadczyło wiele osób. I , że wiele podobnych wyznań zapisała w etnograficznych sercach, umysłach i pa­ mięci osób, które miały szczęście ją spotkać. Była Wielkim Dyskretnym Pedagogiem. Ofiarowała nie tylko swą wiedzę, ale potrafiła obdarować nas samych sobą. Nie zabiegała o uznanie, o poklask, o liczbę uczniów, sami garnęli się do niej, wiedząc, że jest prawym Dobrym (ale i wymagającym) Człowiekiem. Że potrafi wydobyć z ich pracy i z nich to, co najlepsze. Myślę, że sekret tej Jej pedagogicznej siły zapisany jest w artykule, jaki ofiarowała nam do „Polskiej Sztuki Ludowej" na 40-lecie naszego pisma, w artykule, w którym wracała do początków swojej etnograficznej pracy: „Pochylam się nad przeszłością. Leżą przede mną dwa niewielkie notatniki z kolorowymi rysunkami blisko 50 przydrożnych kapliczek, krzyży i figur z piaskowca. Wyko­ nane zostały w latach 1927 i 1928 przeze mnie jako czternas­ to- i piętnastoletnią uczennicę krakowskiego gimnazjum im. 78 Królowej Wandy w czasie wakacji letnich we wsi Zawoi, leżącej w paśmie Magurskim Beskidu Zachodniego, na południe od Makowa Podhalańskiego, w leju źródłowym rzeki Skawicy, u stóp Babiej Góry. Notatniki te, w których oprócz kapliczek znalazły się również rysowane przeze mnie widoki Babiej Góry i Zawoi, skłaniają do reflekcji i budzą wspomnienia związane z moim i wielu innych etnagrafów mego pokolenia pierwszym zetknięciem się ze wsią jako przedmiotem obserwacji, przemyśleń i opisu etnograficz­ nego. Kierują myśli ku tym, już nie żyjącym, wychowawcom - nauczycielom z lat dwudziestych i trzydziestych, którzy zadbali o to, aby nam młodym, niekiedy bardzo młodym, przekazać młodopolskie idee szacunku dla chłopów, tej podstawowej przez setki lat substancji narodu i sprawiedliwą ocenę ich kultury." Sekret, o którym mowa polegał na tym, że oddawała nam to, czego doświadczyła od swych nauczycieli. Jej wykłady z historii etnografii i etnografii Polski od­ znaczały się nie tylko rzetelną wiedzą i znakomitą erudycją, ale nasycone były licznymi osobistymi dygresjami. Historię dyscypliny, sylwetki uczonych, omawiane problemy badaw­ cze znała doskonale nie z książek, lektur, „z drugiej ręki", ale niejako z autopsji. Były one częścią jej bogatego, długiego i spełnionego naukowego życia. Pamiętam z jaką radością (nazywała to darem) mówiła o wydaniu przez małe lokalne wydawnictwo ostatniej swojej książki, monografii rodzinnej wsi swego męża, owoc wieloletnich nie tylko i nie tyle badań i obserwacji, co r e f l e k s j i u c z e s t n i c z ą c e j (Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kierunki przemian. Refleksja etnografa. Brzozów 1988). Była osobą otwierającą drzwi. To na Jej seminariach (jeszcze w Katedrze na Hożej) omawiano i wprowadzano do kanonu lektur antropologicznych ówczesne wydawnicze „nowinki" - religioznawczo-kulturowe prace Carla Gus­ tawa Junga, prace Mircei Eliade'go, a także powstawało pierwsze, idące tymi tropami, odwołujące się do pojęć archetypu, pleromy, sacrum studium Mariusza Wieczorkow­ skiego o „środku świata" w Oporowie. Zaś na seminariach w kierowanym przez nią przez wiele lat Zakładzie IHK.M PAN, tamże na strychu na Hożej, uczestniczyć można było już nie w referacie a wręcz w spektaklu dźwięku i obrazu Jacka Olędzkiego, słuchać beczenia baranów i wieczornych odgłosów mongolskiego stepu zarejestrowanych i przywie­ zionych z badań ekspedycji mongolskiej. �Chociaż wierna swoim nauczycielom i mistrzom i przywią­ zana do historyczno-socjologicznej tradycji badań kultury, a także do problematyki przemian, nie była żadnym doktrynerem naukowym, ani, nie daj Boże, dogmatyczną wy­ zna wczy nią w nauce jedynie słusznej drogi. Była przeświadczona, że: „Dla różnych kierunków i pro­ gramów badań etnografia może mieć różne oblicza. I chyba to właśnie stanowi między innymi ojej nieodpartym czarze." - pisała w odpowiedzi na ankietę naszego pisma. I jeszcze jedno wspomnienie. - Uczestniczyła w pracach Rad Naukowych, Muzeów, Towarzystw Naukowych i Re­ gionalnych Ośrodków Badań, ale także i w pracach wielu międzynarodowych konferencji i spotkań etnograficznych. Pamiętam jak wróciła w 1973 r. z USA, ze światowego Kongresu Nauk Antropologicznych, którego była Wice­ prezydentem. Pamiętam, jak na pierwszych po powrocie zajęciach opowiadała nie tylko o programie konferencji, ale 0 wielu drobnych zdarzeniach, swoich obserwacjach i do­ znaniach tamtej kultury, (było i o spotkaniu z Margaret Mead i z uczniami Józefa Obrębskiego). Na stole rósł stos wydawnictw, folderów, streszczeń referatów, zdjęć. Co jakiś czas (a było to przecież w okresie zaledwie półuchylanych granic) powracał tak zrozumiały dla wszystkich wtedy jakby refren, przez Nią wypowiadany: „Ja sama już czasami nie wierzę, że tam byłam." W pewnym momencie Pani Profesor sięgnęła do torby i na stos wydawnictw pofrunął rój jesien­ nych liści, pozbieranych na uniwersyteckim campusie, żebyś­ my mogli bliżej dotknąć „tamtego świata"... W przywołanej już odpowiedzi na ankietę pisała: „Dla mnie osobiście etnografia była przede wszystkim wielką przygodą i spotkaniem z życiem, z jego bogactwem 1 zróżnicowaniem kulturowym, odkrywanym w terenie, objaśnianym przez studia i literaturę, podsuwaniem zagadek do wytłumaczenia, poszukiwaniem cudzych i własnego klu­ cza do zrozumienia tajników kultury. Zawdzięczam jej wiele w stosunku do tego, co mogłam dać jej w zamian." Jakże liczni mogliby powtórzyć to ostatnie zdanie w od­ niesieniu do Pani Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej: „Zawdzięczaliśmy jej wiele w stosunku do tego, co mogliś­ my dać Jej w zamian." ODESZLI Prof. G E R T R U D A W E I N H O L D , znana była w Polsce wielu twórcom, działaczom i miłośnikom kultury ludowej. Mimo podeszłego wieku jeździła po Europie i Ameryce, docierała do wsi, zwłaszcza w Polsce, z którą szczególnie czuła się związana. Zorganizowała w Ber­ linie wiele wystaw, niemal zawsze włączając w nie duży zestaw prac naszych twórców ludowych. Zmarła 3.11.1992 r. w wieku 94 lat, do końca aktywna. My, którzy mieliśmy możność współdziałać z nią zachowamy w pamięci postać drobnej, uśmiechniętej, mądrej staruszki, zakochanej w sztuce ludowej. Była jak dobra wróżka z dziewiętnas­ towiecznych bajek. Dr. hab. J A N B U J A K (1931-1991), adiunkt w Katedrze Etno­ grafii UJ. Zmarł w Krakowie 23.09.1991 r. w wieku lat 60. Etnograf, autor prac z zakresu rzemiosła ludowego, m.in. o zabawkach; organizator badań nad reliktami kultury żydowskiej. Zmarł w 1993 г., w Krakowie. Mógł zrobić jeszcze wiele, nie zdążył. Zostawił po sobie wdzięczną pamięć tych, którzy się z nim zetknęli. Prof, dr hab. A N N A Z A M B R Z Y C K A - S T E C Z K O W S K A , ur. 22.07.1931 r. w Wilnie, zmarła w Krakowie 4.05.1993 r. W latach 1980-87 kierowała Katedrą etnologii U J . Członek Komitetu Nauk Etnologicznych P A N i wielu innych stowarzyszeń polskich oraz między­ narodowych. Organizator badań etnograficznych, autorka książek i ar­ tykułów z zakresu kultury Polski i Europy Środkowej, redaktor licznych Publikacji naukowych. Wychowawca i rzetelny przyjaciel młodzieży. Człowiek prawy, mądry i szlachetny. A.J. NOTA O A U T O R A C H H A N N A B A L T Y N - polonistka, krytyk teatralny i telewizyjny, dziennikarka, T A M A S A B U R O B A N D O - japoński aktor teatru kabuki. E U G E N I O B A R B A - twórca o ś r o d k a teatralnego w Holstebro (Dania), Odin Teatret. W s p ó ł p r a c o w a ł z Jerzym Grotowskim A D A M B A R T O S Z - etnograf, dyrektor Muzeum w Tarnowie, autor wystaw i artykułów d o t y c z ą c y c h kultury Ż y d ó w polskich i Cyganów. Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z - doktor, antropolog kultury, etnograf, kierownik Pracowni Filmu w Instytucie Sztuki P A N . Redaktor „ K o n t e k s t ó w " . J A N B E R D Y S Z A K - artysta-plastyk. Uprawia malarstwo, rzeź­ bę, grafikę, scenografię oraz działania efemeryczne, parateatral­ ne. Jest profesorem w P W S S P w Poznaniu. A N D R Z E J B I E Ń K O W S K I - profesor, kierownik Katedry w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jego pasją jest muzyka wiejskich m u z y k a n t ó w . Zbieracz i dokumentalista. J A N U S Z B Y S Z E W S K I - Studia teatralno-polonistyczne na U W . Publicysta, pedagog, zajmuje się od 1979 r. edukacją plastyczną dzieci i młodzieży. Autor programu telewizyjnego „ C z y m skorupka za m ł o d u . . . " , projektów: „ M o j a książka" (m.in. pokazany w U S A , Japonii, Danii), „ S z t u k a akcji dla/z dzie­ ćmi", w którym wzięło udział ponad 100 artystów z dwudziestu kilku krajów. Organizator wystaw, warsztatów twórczych. Członek International Society for Education Trough Arts. Kieruje działem animacji plastycznych w Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie. M A R C I N G I Ż Y C K I - historyk sztuki, krytyk, członek sekcji polskiej A I C A , autor wielu t e k s t ó w o współczesnej sztuce, filmie i teatrze, o nowych zjawiskach w kulturze artystycznej. Od 5 lat w y k ł a d o w c a w Rhode Island School of Design (Providence, U S A ) A L E K S A N D E R J A C K O W S K I - socjolog kultury, krytyk, reda­ ktor „ K o n t e k s t ó w " , autor wielu prac z dziedziny sztuki, zwłaszcza ludowej. M A R C I N J A R N U S Z K I E W I C Z - scenograf, reżyser, adiunkt na wydziale scenografii warszawskiej A S P . Wraz z Romanem W o ź n i a k i e m stworzył dwa wybitne przedstawienia: „Sceny Pasyjne" oraz „ P a t m o s " . LESZEK K O L A N K I E W I C Z - doktor, antropolog kultury, adiunkt w warszawskiej P W S T oraz w Katedrze Kultury Polskiej U W . Autor wielu tekstów z zakresu antropologii teatru, publikowanych w „ D i a l o g u " , a także w „ K o n t e k s t a c h " , książki Święty Arthaud ( P I W ) , wydawca prac Junga. J A N O K O Ń - polonista, pracownik Instytutu Filologii Polskiej W S P w Krakowie. Z B I G N I E W R A S Z E W S K I - (1925-1992) - historyk teatru, pro­ fesor w Instytucie Sztuki P A N , redaktor „ P a m i ę t n i k a Teatral­ nego", w y k ł a d o w c a w P W S T w Warszawie. Ostatnio ukazały się Jego Teatr w świecie widowisk. Dziewięćdziesiąt listów o naturze teatru (Warszawa 1991) i Raptularz 1967/1968 (War­ szawa 1993). A N D R Z E J W A J D A - reżyser filmowy, teatralny i telewizyjny J O A N N A W A L A S Z E K - teatrolog, w y k ł a d o w c a na U J , autorka monografii o Konradzie Swinarskim ( P I W ) . H A L I N A W A Ł A S Z E W S K A - absolwentka P W S T w Warszawie, logopeda, prowadziła wraz z H . M a c h u l s k ą ognisko teatralne w Teatrze Ochota, ośrodek kultury mowy. Instruktor teatralny w Centrum Animacji Kultury, organizator sesji, kursów i warsz­ tatów teatralnych. KRYSTYNA ZACHWATOWICZ - scenografka, aktorka 79 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fa05dda91b21e46a55e4aad212f338f.pdf 592541e25a78cc5d948b94692693bcde Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2434 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2260 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marginalia Hasła, podobne do tych, które widzimy obok, na fotografiach, s p o t y k a ł e m w ubiegłym roku w Hiszpanii, w Niemczech, we Francji. R e a g o w a ł e m podobnie - z a ż e n o w a n i e m . Jednak mniejszym, byłem wszak turystą, obcym. U siebie z ł o boli więcej, stąd też potrzeba tych refleksji. C h c i a ł b y m komentarz Adama Bartosza poszerzyć o kon­ tekst czasowy i kulturowy. Zacznę od anegdoty. Prawdziwej. D z i a ł o się to we W r o c ł a w i u , w drugiej p o ł o w i e lat 70-tych. W mieście pojawiły się pisane n o c ą . czerwonym sprayem, hasła antyradzieckie. Z a dnia zamazywano je, nieudolnie, trudno tak z a m a z a ć , aby nie było widać treści. Samo zamazanie już było treścią, m ó w i ł o co trzeba. Milicja, ponaglana przez Partię, p o w o ł a ł a grupę operacyjną, s ą d z o n o , iż powstała podziemna organizacja. Patrole krążyły nocą po mieście, bez rezultatu. Wreszcie, po 2 tygodniach, wracający do domu funk­ cjonariusz zderzył się na rogu ulicy z c h ł o p c e m . Ten rzucił się do ucieczki, co w i d z ą c milicjant w naturalnym odruchu wszystkich policjantów na świecie, zaczął go gonić. Krzyknął, że strzela. Chłopca doprowadzono na K o m e n d ę Milicji, dowody przeciw niemu były niezaprzeczalne, zaczęty napis na domu, puszka sprayu. Przestraszony w y d a ł „organizację", szef miał 15 lat, on 17, trzeci uczestnik 16. Sprawę ujął w swe ręce major, prawnik, człowiek mądry i przyzwoity. Dlaczego wypisujesz takie hasła? - zapytał. Chłopiec spokojnie o d p o w i e d z i a ł - K t o ś musi o tym m ó w i ć , wy przecież nie możecie... - No dobrze! ale co to za bzdury o Katyniu? - T o nie bzdury, panie majorze. T o prawda. - Skąd o tym wiesz? - M ó j dziadek zginął w Katyniu. Major speszył się, ale pytał dalej - Dlaczego piszecie: „ R W P G to klęska gospodarcza Polski". Przecież to nieprawda! - Pan się myli, chłopiec zaczął sypać faktami. Znał dane statystyczne, c y t o w a ł je z pamięci. Major wiedział, że były prawdziwe, zapytał więc zaciekawiony - skąd o tym wiesz? - Wy­ grałem o g ó l n o p o l s k ą olimpiadę wiedzy o Polsce i świecie współczes­ nym, o d p o w i e d z i a ł chłopiec. Sprawa skończyła się ł a g o d n y m wyro­ kiem - rodzice zapłacili 300 zł za brudzenie m u r ó w przez ich s y n k ó w . Hasła pisane w ó w c z a s i dziś. C ó ż to za różnica. Pamiętam tamte lata, każde hasło biło w oczy, j a k reflektor. Nie m o ż n a było go nie zauważyć, przejść obojętnie, jakby to był plakat minionego koncer­ tu. Mury mówiły. Krzyczały. N a w o ł y w a ł y (no, wpadłem w patos). Podobnie jak w latach okupacji. Dziś pisanie niczym nie grozi, m o ż e karą za brudzenie ścian, ale ile takich spraw? Dlaczego zacząłem od anegdoty? P o n i e w a ż pomaga dostrzec, ile się zmieniło w kontekście towarzyszącym hasłom, pojawiającym się na murach. M o ż n a zrobić wykres, ukazujący ścisły ich związek z wydarzeniami, jakie miały miejsce w ostatnim ćwierćwieczu (dokładnie, od marca 1968 г.). Zmieniała się treść napisów, ich adresat, zmienił się nadawca i reakcja publiczności. Wpłynęły na to przede wszystkim dwa czynniki: zmiany polityczne, z a c h o d z ą c e w kraju oraz zmiany w przestrzeni wizualnej, która nas otacza. Wpływ sytuacji politycznej jest oczywisty. W okresie dławienia swobody wypowiedzi, cenzury, presji propagandowej ( T V - Urban, prasa), mury stały się ścienną gazetą opozycji. Przestrzenią przez nią anektowaną. Opozycji wszelkiej, każdy gest przeciw liczył się przecież, dopiero później nastąpiło zróżnicowanie. Pisali, rysowali ci, którzy byli przeciw - z racji ideowych, ale także kontestujący wszelki establishment, porządek, świat dorosłych. Próby reżymu skanalizowania ruchu mazania na murach nie miały szans, śmieszne i głupie (tablice w parkach przeznaczone do pisania, taki warszawski Hyde Park). Z kolei drugi czynnik, też zresztą związany z przemianami ustrojowymi. M a ł a ilość reklam, wszelkiego rodzaju informacji zapełniających krajobraz miast, mniejsze zanieczyszczenie prze­ strzeni wizualnej, a co za tym idzie większa czytelność (i siła oddziaływania) k o m u n i k a t ó w , n a p i s ó w , rysunków na murach. Rozsypanie się ustroju, m o ż l i w o ś ć głoszenia wszelkich haseł • poglądów z jednej strony, a z drugiej natłok reklam, informacji, ulotek, p l a k a t ó w sprawiły, że mur nie przemawia dziś do nas z taką siłą, jak jeszcze przed czterema laty. Hasła mijamy obojętnie, nie dostrzegamy ich, m u s z ą być szczególnie ciekawe, wyraziste, by je zobaczyć, zapamiętać, jak np. w przejściu pod A l . Ujazdowskimi zabawny rysunek trzech rakiet wystrzelonych w przestrzeń i napis - księża na księżyc. Przykład ten wskazuje na zasadniczą zmianę w charakterze haseł, pstre, polityczne ustąpiły miejsca mniej lub bardziej dowcipnym, " u r y przestają być narzędziem (mur narzędziem!) walki politycznej, stają się rodzajem publicznej gazety ściennej, w której m o ż e m y wyczytać z a r ó w n o k o m u n a ł y , jak i inteligentne, zabawne konstata­ cje (Bóg umarł! Nietzsche i pod tym: Nietzsche umarł! Bóg). Stajemy się krajem normalnym (co nie koniecznie znaczy - sym­ patycznym). Wystawa, którą niedawno oglądaliśmy w warszawskim Centrum Sztuki Współczesnej stanowi artystyczną transformację zjawiska, o którym piszę. Jenny Holzer p o k a z a ł a m i n . cykl plaka­ t ó w z truizmami. Wywieszane w przejściach podziemnych dosko­ nale wpisywały się w kontekst ulicy. Autorka wybrane hasła umieściła także na wielkich tablicach reklamowych, w hali głównej Dworca Centralnego, w dużych magazynach. W swym charakterze nie odbiegały od tych, które m o ż e m y dostrzec na ulicach miasta, oczywiście od haseł „inteligenckich", dowcipnych, nieagresywnych czy plugawych. Oto kilka: Brakuje dzisiaj niepodważalnych prawd; Czasem nauka rozwija się szybciej niż powinna; Głupi ludzie nie powinni się rozmnażać; Dekadencja może być celem samym w sobie. M u r stał się publiczną salą w y s t a w o w ą , miejscem lepszych czy gorszych p o p i s ó w plastycznych, haseł bezinteresownych. Podobnie za granicą, w Niemczech, w Szwecji. Uderza podobna stylistyka graffiti, nawiązująca do estetyki k o m i k s ó w i filmów Disneya. Anonimowe, pokoleniowe przejawy buntu, manifestacja własnej tożsamości. Nie tylko frustracji. U nas obserwując to, co się dzieje na murach, zwłaszcza w War­ szawie, dostrzegam wyraźny w p ł y w P o m a r a ń c z o w e j Alternatywy. Dowcip. Często świetny, ostry. Nigdzie takiego nie widziałem poza Polską. T u wracam do p o w o d ó w tych uwag - haseł na zdjęciach. Nie przeceniam ich znaczenia, nie demonizuję faktu pojawiania się plugawych n a p i s ó w , czy to w ubikacjach, czy na ścianach. Trzeba je dostrzegać, ale nie w kontekście graffiti, lecz ogólnej degradacji kultury w naszym kraju. Nie miejsce tu na analizę przyczyn, w s p o m n ę tylko, że lata powojenne to migracje, rozbijanie więzi międzyludzkich, upadek autorytetów, kłamstwa propagandy, szczu­ cie jednych przeciw drugim. M o ż n a m ó w i ć wręcz o zespole zjawisk degradacyjnych. Głupie hasła na murach są ich cząstką i p o c h o d n ą . Trzeba je widzieć na tle: wulgaryzacji s ł o w n i c t w a , niszczenia apara­ t ó w telefonicznych, wnętrz a u t o b u s ó w , tablic informacyjnych na przystankach, łamania ławek, niszczenia urządzeń do zabawy dla dzieci (Łazienki!!!), demolowania cmentarzy żołnierzy Armii Czer­ wonej, ż y d o w s k i c h , ewangelickich, p r a w o s ł a w n y c h , katolickich (Warszawa!). Żyjemy w okresie w z m o ż o n y c h z a c h o w a ń agresyw­ nych i to różnie się wyrażających. Ź r ó d ł e m ich są frustracje, wynikłe z n i e p o w o d z e ń , złości na tych, którzy się dorobili (zwłaszcza „obcych"), bezrobocie, brak perspektyw na mieszkanie, pracę, godziwe życie. Wszystko to powoduje narastające poczucie za­ grożenia, r o z ł a d o w y w a n e - nieraz w s p o s ó b barbarzyński (pogromy C y g a n ó w w Mławie). Na tym tle widzę hasła wypisywane na murach. T o , że są, nie powinno dziwić, istotne tylko - na ile ich siła oddziaływania jest duża, i z jakim się spotykają przyjęciem. W tym miejscu powiedzieć muszę, iż byłem niedawno w G d a ń s k u . Kiedy przyjechałem, na ścianach w pobliżu dworca wisiały ulotki z hasłami - antymasońskimi, antyżydowskimi. Głupie, obłąkane. N a s t ę p n e g o dnia były zerwane. Nie przez policję! A więc ktoś pisał, drukował, nalepiał, ale i ktoś zrywał. Nie widziałem przy tym nikogo, kto by chciał się zatrzymać, przeczytać długi elaborat, o tym, jak to Żydzi rządzą A m e r y k ą , masonerią itd. Zmieniło się oczekiwanie na prawdę. Nie szukamy jej na murach. Kto chce - pisze. Gazet mamy do wyboru, do koloru. Plugawe też są. Posłowie opluwają się w sejmie, dobre s ł o w o p o z o s t a ł o w kościo­ łach na niedzielę, przez sześć dni słuchamy wszędzie inwektyw i to jest pejzaż, na tle którego należy postrzegać brudne hasła. (A propos tarnowskich, wyraźnie widać, że kilka z nich kreśliła ta sama ręka.) N a zakończenie kilka uwag o rodowodzie haseł „anty". Kiedy czytam „Żydzi do piachu", „Żydzi do gazu" przypomina mi się kampania haseł prowadzona przez Partię od marca 1968 r. „Pisarze do piór, robotnicy do fabryk", a zwłaszcza „Syjoniści do Syjamu" (!!!). Kretynizm tego hasła znajduje kontynuację i dzisiaj. W moim ulubionym przejściu (plac N a R o z d r o ż u ) w y c z y t a ł e m ostatnio „Żydzi do domu". Nie sądzę, by ten, który je pisał wiedział c o ś o Tuwimie, Słonimskim, Leśmianie, by pomyślał, że domem tysięcy P o l a k ó w z dziada, pradziada, o j a k i m ś tam procencie krwi ż y d o w s ­ kiej (wg ustaw norymberskich) - jest Polska właśnie. C o to więc znaczy - Gebert do domu? M a iść na Nowy Świat? Warto pamiętać, że wojnę na hasła wprowadziła Partia. Przed wojną mury były (pomijając okres w y b o r ó w ) czyste. Między innymi dlatego, że domy należały do prywatnych właścicieli, pilnowali je dozorcy. Propagandziści reżymu powtarzali hasła opluwające ( „ A K - zapluty karzeł reakcji") i gloryfikujące (o Z S R R , Armii Czer­ wonej, P Z P R ) wierząc, że rzecz tysiąc razy zobaczona, usłyszana, kształtuje ś w i a d o m o ś ć . O k a z a ł o się, że spece od reklam (Ociec, prać?, Dziękuję ci. Orno) biją ich na głowę. P o k ł o s i e m partyjnej frazeologii są hasła, które przytacza Bartosz. Problemem rzeczywistym, w a ż n y m , jest niski stopień tolerancji. U nas i w innych krajach. Aleksander Jackowski 77 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13318e7415600c2e69a3a8d08e1e3fee.pdf 00b87088b4d0f7a41a84ae53675909a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2436 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2262 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.80 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARIES Z b i g n i e w R a s z e w s k i F R O M A NOTEBOOK In these published fragments of notes and reflections, professor Zbigniew Raszewski (1925-1922), a renowned theatre historian, concentrated his attention on the phenomenon of creativity and the completed work, analysed from the viewpoint of talent and in particular of virtuosity. The latter is examined upon the basis of two extreme symptoms: the singer and the architect. Another issue is freedom and arbitrariness in staging. Zbigniew Raszewski considered i.a. the problem of the original and its subsequent stagings, and the phenomenon of characteristic for the theatre in the past. M a r c i n J a r n u s z k i e w i c z ABOUT T H E T H E A T R E AND FN CON­ N E C T I O N WITH T H E T H E A T R E In an interview held by Aleksander Jackowski, Marcin Jarnuszkiewicz talks about his theatre which, modelled on the Middle Ages, is sacral. It is born out of a fear of and respect for death but, at the same time, it attempts to tame death on a daily basis... Jarnuszkiewicz declares his willingness to pursue an amateur theatre which, as its very name indicates, is composed of theatre lovers but which should be equipped with professional knowledge and a theatrical workshop that every creator construes himself. Jarnuszkiewicz also wishes to remain loyal to himself, to avoid lies and to speak only about that what he regards as the most important. He perceives creativity as a constant attempt to search, to transcend oneself and to reach even further. To be an artist means to exist in a domain of values ascribed to a given discipline and to life itself. J o a n n a W a l a s z e k T H E TWO "NASTASYAS" O F A N D R Z E J WAJDA Andrzej Wajda staged two spectacles based on "The Idiot" by Dostoevsky. The first was performed in 1977 in the Stary Theatre in Cracow under the title „Nastasya Filipovna". It began with public rehearsals for which Wajda chose the end scene in which Mishkin and Rogozhin (ill. 1) spend the night watching over the corpse of Nastasya, murdered by the second of the two men. The rehearsals which lasted from 30 to 120 minutes each, were conducted without a ready stage adaptation and to a large extent were improvised. The stage design and costumes by Krystyna Zachwatowicz played an important part in the creatin of an appropriate mood. The second "Nastasya", presented in 1989 in the Benisan Theatre in Tokyo, was played in a similar interior. Nastasya and Mishkin (ill. 2 and 3) were performed by Tamasaburo Bando, a celebrated Kabuki actor, who specializes in female parts. After meeting him in Tokyo, at a time when he was playing the lead in "Dame aux camelias", Wajda decided to restage the last scene. The author of the article describes in full detail the truly outstanding performance. She also supplements the statements made by the actor, Andrzej Wajda and Krystyna Zachwatowicz (from the television film by J. Engler entitled "The Roles of Tamasaburo Bando", 1991) by reporting on the work on the spectacle, in which the great Japanese actor played his first male part. Jan B e r d y s z a k THEATRE - "THEATRE"? Existence is part of the genetically and culturally transmitted tehatre. A combination of these two conditions makes it possible to discover and situate the source of the theatre in a person. Berdyszak refers to the experiences of the Oberammergau theatre where the actors are selected for each performance due to their natural predispositions and traits, and always prepare only for a given "part". In this case, we are dealing both with acting and non-acting. In the course of his reflections the author notices that "the theatre comes into being and exists in the special activity of a person and in relation to him. It is provoked by reaction of the state of objects and the state of places, the boundaries of which remain indistinct". The active and potential place of the theatre is thus created. These situations require understanding but also an open imagination. Berdyszak distinguishes three types of such a theatre: the ephemeral theatre, the theatre of the intellect, the potential and halted theatre. The author also observes that apart from producing situations which stimulate the imagination, the theatre cannot exist without the spectator, and recalls his own experiences. Finally. Berdyszak poses numerous questions pertaining to the possibility of the variety of the theatre under examination. The article ends with comments about the stage, curtain, the essence of the question in art, and about the situation, state and provocation. M a r c i n G i ż y c k i P E R F O R M A N C E A R T TODAY: T H E A M E R I ­ CAN PERSPECTIVE The categories of performance and performance art are blurred and contain many phenomena. Despite the predictions made by certain critics, they remain an unshaken part of present-day art. The author notes that the trend itself underwent profound changes: the artists have altered, the phenomenon is examined as a theory and presented at academic lectures and, finally, performance has come closer to the theatre. The main domain of exploration is now the artist's own body. The author refers primarily to three representatives of the expansive current of performance: Karen Finley (predominantly connected with body art), Annie Sprinkle (here the author discloses the dilemnas of feminism) and Guillermo Gomez-Pefia, an artist born in Mexico City (a par excellence postmodernist town owing to an undisturbed coexisten­ ce of various cultures) whose works recall the multi-cultural nature of the Mexican-American borderline. J a n u s z B y s z e w s k i ALONGSIDE EDUCATION AND ART In the opinion of J. Byszewski, young people today are interested in the question: how to live? Education and art can assist in finding a suitable answer. Byszewski conducts creative workshops which take place in various places and 80 OF ARTICLES involve different persons. The decision to participate is made by every candidate individually and consciously. The workshop groups attempt to seek a solution to questions which are also posed by contemporary society and culture (for instance, those concerning global and local art education, the problems of "small homelands", the "taming" of anonymous places connected with contemporary civilization etc.). In his creative work, a teacher becomes more of a partner and another participant than a person who provides information and passes judgements. The term "cultural education" has replaced the concept of the "dissmination of culture" which assumed that its task was to produce a passive recipient of high culture. On the other hand, "cultural education" seeks methods which help people in becoming active, creative and involved in a pursuit of their cultural identity. L e s z e k K o l a n k i e w i c z A R E P O R T F R O M H O L S T E B R O BY STUDENTS O F T H E C H A I R O F POLISH C U L T U R E The Chair of Polish Culture at Warsaw University conducts a course in a widely comprehended anthropology of the theatre. The students have an opportunity to attend lectures and seminars for several semesters, and then to practice in various centres connected with the unconventional theatre. In this report, they recall their encounter and work with Eugenio Barba and his ensemble at the Odin Theatret. H a l i n a W a l a s z e w s k a R E P O R T F R O M ŁUCZNICA T H E WOR­ KSHOPS O F T H E P L A S T I C T H E A T R E O F L E S Z E K MĄDZIK Łucznica is the site of the Centre for the Animation of Culture, sponsored by the Ministry of Culture and Art. One of its prime tasks is the organization of workshops and courses for instructors from various cultural centres. The author describes the theatrical workshops conducted by Leszek Mądzik, the creator of the so-called Plastic Theatre at the Catholic University in Lublin, one of the most celebrated stages in Poland. H a n n a B a l t y n AN INVITATION TO A C O N C E R T This is the story of Olena Leonenko, for whom singing is a way of life. She spends her whole time wandering from place to place and collecting old folk songs about Nature, God, the elements, human feelings, marriage, love, birth and death. Olena Leonenko left home in Kiev at the age of 16 and after failed attempts to enroll at the muscial and theatrical academies in Moscow and St Petersburg, she became a member of a mime group and a trevelling circus and then worked as an instructor of stage motion. In 1988 she decided to conduct a theatre studio which organized trips to the countryside; it was then that Olena's search took on an ethnographic character. Olena wants people to observe the world unconventionally and to consciously coexist both with each other and with objects. Singing should lead to the de-automatization of thought. For the past two years Olena Leonenko has been working in Poland; she was originally invited by the "Wegajty" ensemble and spent some time in the Grotowski Centre and in Gardzienice. From 1992 she cooperates with the Theatre of the Eighth Day in Poznań. "MUSICIANS" "Musicians" is an interview held by Aleksander Jackowski with A n d ­ r z e j B i e ń k o w s k i , professor at the Academy of Fine Arts in Warsaw and a painter who is keenly interested in folk themes and particularly in village musicians. Bieńkowski has an extensive photographic documentation and a rich collection of video tapes (over 170 hours registered from 1985 on). The "seances" recorded by him are a unique document of the techniques of performance, mannerisms, behaviour and emotional tension of the village artists. The interview itself concerns the original registration and creation of documents of an increasingly extinct musical phenomenon in contemporary folk culture, an undertaking which is Andrzej Bienkowski's great passion. In "The Musicians of Radom Region" he concentrates, above all, on the documentation of folk music in the voivodeship of Radom which he began in 1979. Andrzej Bieńkowski describes the members of these groups and their instruments, as well as attempts at their "resurrection" and the necessity of obtaining instruments - the majority of the musicians stopped playing quite some time ago. In "Problems of Video Documentation" the author deals with the difficulties of this type of documentation and its achievements, as well as with the authenticity of the musicians and their behaviour during performances. J a n O k o ń T H E VESPERS E A S T E R M Y S T E R Y P L A Y In 1971 the Religious Theatre of the Word was established in Trybsz by Bolesław Maria Kozyra, a Cistercian monk, and Stanisław Jarzębski, a history teacher from the local secondary school. In 1979 Father Kozyra moved to Mogiła where he founded the Theatre of the Word of the Cross, which shows "The History of the Glorious Resurrection of the Lord" according to the sixteenth-century version by Jan Karol Dachnowski. This article is an attempted report and evaluation of the spectacle. W a n d a D r a b i k THE EXPERIENCING OF A RITUAL Research intoritualsvery often ignored the problem of feelins already at the stage of gathering material. The author of this article presents many examples of aritualizednecessity to demonstrate feelins (sadness, joy, laughter, tears) in annual and family rituals. Thus, the demonstration of merriment is not the outcome of the "degeneration" of the ritual and its transformation into a game but its required and structural moment. Laughter, after all, has a profound symbolic meaning. The author indicates various techniques whose purpose и to stimulate feelings appropriate for a given moment. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eab94607f939fa4249a947d2ca1e5777.pdf 214c64120a795586e9d27a3b89e1cc6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5672 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5272 Title A name given to the resource Spis treści / Barbarzyńca 2009 nr 2 (15) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2009 nr 2 (15) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Maksem Cegielskim rozmawiają Marcin Bartoszek i Katarzyna Nowak 3 Na wschód od PRL-u Kamila Solon |3 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości" - rzecz o tożsamości męskiej Katarzyna Wójcikowska 26 Ciało w kulturze masowej na przykładzie przedstawień kobiecego ciała w reklamach Aleksandra Lasota 36 Inny w hiszpańskim teatrze Złotego Wieku Wiktor Marzec 48 Fotografia - dziecko i kronikarz nowoczesności Weronika Chodacz 60 Artysta, pstrykacz, spacerowicz... O użytkach, jakie ludzie czynią z fotografii Jakub Steblik 69 Monotonia różnorodności, czyli świat według Jeana Baudrillarda Ewa Bolińska 82 Maria Poprzęcka, Inne obrazy. Oko, widzenie, sztuka. Od Albertiego do Duchampa Michał Nałęcz-Nieniewski 84 Leszek Mądzik, Teatr, scenografia, warsztaty, fotografia, plakat Łukasz Sochacki 86 Barbara Skarga, Tercet metafizyczny Katarzyna Nowak 87 Eric R. Wolf, Europa i ludy bez historii Recenzje 88 2 (15) 2 0 0 9 : ' • Natknięcia � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d30ce5cc761b3af50a9ca750e29482c.pdf 2d69dba8e8b2e802791001ba58d781d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5671 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5271 Title A name given to the resource Strony tytułowe / Barbarzyńca 2009 nr 2(15) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 2 (15), s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYNCA PISMO ANTROPOLOGICZNE NUMER 2 (15)2009 ISSN 1 G 4 S - 9 7 0 8 CENA 9 Z L W TYM 0 % VAT nabrano » 1 T7-rrrr«- 1 cegielski. reklama. obrazy. I gender. fotografia. 1 mężczyzna. nowoczesność. teatr. obcy. stasiuk. tożsamość. �Norbert Roztocki zobaczyć muzykę Norbert urodził się w Krakowie, studiował filozofię i antropologię kultury na UJ oraz religioznawstwo na Abo Akademi w fińskim Turku. W latach 2006-2008 mieszkał i fotografował w Finlandii, a od 2008 roku także w Niemczech. Obecnie pracuje jako fotoreporter dla fińskich gazet „Helsingin Sanomat" i „Turun Sanomat". Fotografuje muzyków wykonujących repertuar klasyczny (m.in. Capella Cracoviensis, The Hilliard Ensemble, Faust Quartett), a także muzyków ludowych. Jego ostatni projekt, Konteksty, jest próbą ukazania codzienności życia czołowych artystów polskiej muzyki tradycyjnej, którzy zajmują się hodowlą zwierząt i uprawą ziemi. Wystawa była już prezentowana w Kazimierzu Dolnym, Szczebrzeszynie, Krakowie, Lublinie i Zakopanem, a obecnie można ją zobaczyć we wsi Łukowa (lubelskie). Zdjęcia Norberta można zobaczyć na jego stronie: www.norbertroztocki.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6cdc0a217365337922ce26458bb65b3.pdf 6f2cc69c18a2a33beedfb722ece140e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5670 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource genocyd zwrot kulturowy stosunki międzynarodowe ludobójstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5270 Title A name given to the resource Cultural genocide – ludobójstwo kulturowe – kulturobójstwo / Kultura w stosunkach międzynarodowych Description An account of the resource Kultura w stosunkach międzynarodowych, tom 1 : Zwrot kulturowy, red. nauk.Hanna Schreiber i Grażyna Michałowska, s.252-274 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KULTURA w stosunkach międzynarodowych _ tom 1 Z w r o t 4 k u l t u r o w y redakcja naukowa Hanna Schreiber Grażyna Michałowska wuw Ąę, m ł ^Sj^A^jB^ * ^ �KULTURA w stosunkach międzynarodowych �KULTURA w stosunkach międzynarodowych tom 1 Zwrot kulturowy redakcja naukowa Hanna Schreiber Grażyna Michałowska wuw Warszawa 2013 �Recenzent Teresa Łoś-Nowak Redaktor prowadzący Ewa Wyszyńska Redakcja Ewa Pajestka-Kojder Redakcja techniczna Zofia Kosińska Indeks Michał Zgutka Projekt okładki i stron tytułowych Ańńa Gogolewska Ilustracja na okładce © Michał Krakowiak/iStockphoto.com Skład i ł a m a n i e Logoscript ISBN 978-83-235-1108-3 © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013 Publikacja sfinansowana ze ś r o d k ó w na badania statutowe 2012 W y d z i a ł u Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, u l . N o w y Swiat 4 w w w . w u w . p l ; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy W U W : tel. +48 22 55 31 333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1 D r u k i oprawa: �| Spis treści Hanna Schreiber, Grażyna Michałowska, Wprowadzenie. Zwrot kulturowy w stosunkach międzynarodowych 7 I. Kultura w nauce o stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h Anna Wojciuk, Kultura w teoriach stosunków międzynarodowych 25 Franciszek Gołembski, Proces formowania kultury politycznej w e wspołczesnych stosunkach miedzynarodowych 43 Bolesław Balcerowicz, Kultura w sferze wojskowości - od kultury strategicznej do zwrotu kulturowego 61 I I . Kultura w praktyce s t o s u n k ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h Aleksandra Jarcżewska, Kultura a gospodarka - kulturowe aspekty oddziaływania na gospodarkę 77 Stanisław 99 Bieleń, Kultura w negocjacjach miedzynarodowych Dorota Heidrich, Kulturowe aspekty powstawania i funkcjonowania organizacji miedzynarodowych 120 Justyna 141 Nakoniecżna, Kultura w tworzeniu reputacji paśstwa I I I . Kultura w swiecie konfliktow Wiesław Alicja Liżak, Kulturowe uwarunkowania konfliktow Fijałkowska, Imperializm kulturowy 159 178 �6 Spis tresci I V . Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa miedzynarodowego Bogusław Lackoroński, Kultura w tworzeniu prawa miedzynarodowego publicznego - zwyczaj oraz ogolne zasady prawa uznane przez narody cywilizowane 195 Agnieszka Bieńcżyk-Missala, Kulturowe uwarunkowania tworzenia i przestrzegania uniwersalnych praw człowieka 214 Grażyna Michałowska, polityki genderowej 231 Prawne, polityczne i kulturowe uwarunkowania Hanna Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo k u l t u r o w e kulturobojstwo: niedokośczony czy odrzucony projekt prawa międzynarodowego? 252 Patrycja 275 Grżebyk, Kultura a rozliczanie zbrodni międzynarodowych Bibliografia 293 Indeks osob i postaci 313 �Hanna Schreiber Cultural genocide - ludobójstwo kulturowe kulturobójstwo: niedokoóczony czy odrzucony projekt prawa międzynarodowego? Nowe koncepcje wymagają, nowych pojęć. Pod pojęciem „ludobójstwo" rozumiemy zniszczenie narodu lub grupy etnicznej. To nowe słowo, stworzone przez autora, aby nazwac dobrze znane praktyki w ich nowoczesnej formie rozwoju, zostało ukute z greckiego słowagenos (rasa, plemie) i łacióskiego cide (zabijanie), w nawiazaniu do powstania takich słow, jak tyranobójstwo, zabójstwo, dzieciobójstwo i t d . Mówiąc ogoólnie, ludobóojstwo niekoniecznie oznacza natychmiastowe zniszczenie narodu, z wyjatkiem sytuacji, w której dokonywane jest przez masowe morderstwo wszyst­ kich c z ł o n k ó w grupy. M a raczej oznaczac skoordynowany plan r ó ż n o r o d n y c h działaó, majacych na celu anihilację grupy samej w sobie. Celem takiego planu byłaby dezintegracja instytucji politycznych i s p o ł e c z n y c h , kultury, języka, u c z u ć na­ rodowych, religii i podstaw ekonomicznej egzystencji grup narodowych, a także zniszczenie b e z p i e c z e ó s t w a osobistego, wolnosci, zdrowia, godnosci, a nawet zycia jednostek należacych do takich grup. Ludobójstwo jest wymierzone przeciwko grupie narodowej jako całoósci, a działania wymierzone saęprzeciwko jednostkom nie jako p o s z c z e g ó l n y m osobom, ale jako c z ł o n k o m grupy narodowej . 1 2 1 Podkreslenia w całym tekscie, jesli nie wskazano inaczej, H . Schreiber. R. Lemkin, Genocide, w: tenże, Axis Rule in Occupied Europe. Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress, Carnegie Endowment for International Peace, Washington 1944. Do kwietnia 2013 r. nie powstał przekład na jezyk polski tego najwazniejszego dzieła autorstwa Rafała Lemkina, które wpłyneło na pózniejszy kształt prawa miedzynarodowego w zakresie miedzynarodowego prawa karnego i kryminalizacji najcięzszych zbrodni, stad tez w tekscie wykorzystywane jest tłumaczenie najistotniejszego rozdziału z tej książki (rozdz. 9: Genocide), przygotowane na potrzeby debaty z okazji 70. rocznicy powstania w getcie warszawskim i opublikowane w materiałach do debaty jako druk okolicznoósciowy (tłum. H. Schreiber, A. Bieóczyk-Missala, w: Muzeum Historii Żydów Polskich, Trzy razy pod prąd: Karski, Ringelblum, Lemkin. Historia a prawa człowieka. Debata publiczna 20 kwietnia 2013, War­ szawa 2013, s. 32-49). Trwaja prace przygotowawcze do całosciowego tłumaczenia tego dzieła z inicjatywy Instytutu Stosunkow Miedzynarodowych UW. Wydanie przekładu planowane jest na 70. rocznicę pierwszego wydania Axis Rule... przypadająca na rok 2014, w ktorym bedziemy rownoczesnie obchodzic 55. rocznicę smierci Rafała Lemkina. 2 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobójstwo kulturowe - kulturobojstwo... 253 T y m i s ł o w a m i rozpoczyna się najważniejszy r o z d z i a ł w p r z e ł o m o w e j pra­ cy napisanej przez Rafała Lemkina i opublikowanej w Stanach Zjednoczonych w 1944 roku: Axis Rule in Occupied Europe. Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress. Pracy, dzięki której s p o ł e c z n o s ć miedzynarodowa zyskała okresienie na to, co W i n s t o n C h u r c h i l l n a z w a ł „ z b r o d n i a bez 3 i m i e n i a " . Dzis m o ż n a p o w i e d z i e c , ż e choc ta zbrodnia ma od ponad 60 lat wreszcie imie, to autor imienia tej crime of crimes 4 pozostaje - bezimienny. Nieznany jest w zasadzie w Polsce poza w ą s k i m gronem badaczy, m i ę d z y 5 i n n y m i p r a w n i k ó w i s o c j o l o g ó w zajmujących sie problematyka l u d o b ó j s t w a , nie jest t ł u m a c z o n y na jezyk polski, w literaturze swiatowej jego obecnosc jako p e ł n o w y m i a r o w e j postaci znana jest dzieki nielicznym publikacjom. Jak pisze jeden ze znanych badaczy mysli Lemkina i koncepcji ludobojstwa, A n t h o n y D i r k Moses, literatura na temat Lemkina m i m o pewnych sporadycznych przed6 sięewzięec „jest nadal w powijakach" . Potwierdza to, jesli chodzi o grunt polski, 7 Ryszard S z a w ł o w s k i . W y n i k a to prawdopodobnie t a k ż e z tego, że jego do¬ robek w tej dziedzinie jest do dzisiaj nieopublikowany chocby nawet w postaci praktykowanych przeciezż w t y l u wypadkach posmiertnych publikacji w rodzaju 8 „dzieł zebranych" . Popularnosc zas tematyki ludobojstwa związana z jego 3 W przemowieniu radiowym z 24 sierpnia 1941 r. Za: J.T. Fussel, «A crime without a name». Winston Churchill, Raphael Lemkin and the World War II origins of the word «genocide», http://www.preventgenocide.org/genocide/crimewithoutaname.htm (dostęp: 10 I 2013). Okreslenie autorstwa samego Lemkina, ktore pojawia sie w jego niepublikowanej autobiografii „Totally Unofficial Man". Jej zredagowane fragmenty zamieszczone s a w : S. Totten, S.L. Jacobs (red.), Pioneers ofGenocide Studies: Confronting Mass Death in the Century ofGenocide, Westport 2002, s. 383. Na temat tej publikacji zob. przyp. 9. Por. wybrane ostatnie polskie publikacje w tym temacie: L.M. Nijakowski, Rozkosz zemsty. Socjologia historyczna mobilizacji ludobójczej, Warszawa 2013; K. Wierczyóska, Pojęcie ludobójstwa w kontekście orzecznictwa międzynarodowych trybunałow karnych ad hoc, Warszawa 2010; D. Dróżdz, Zbrodnia ludobójstwa w międzynarodowym prawie karnym, Warszawa 2010. W ostatniej z wymienionych publikacji szczegołowo przeanalizowane sa problemy terminologiczne związane z okresleniami grup chronionych na mocy Konwencji z 1948 r. (s. 140-162). A.D. Moses, Raphael Lemkin, culture, and the concept of genocide, w: D. Bloxham, A.D. Moses (red.), The Oxford Handbook of Genocide Studies, Oxford-New York 2010, s. 20. W Polsce ukazała sięe do tej pory tylko jedna, bardzo dobra ksiaęzżka w całoósci poóswieęcona szerokiemu wpływowi myósli i koncepcji Lemkina, jednakżzewjeęzyku angielskim, co nie sprzyja jej odbio¬ rowi i popularyzacji tematyki poza wąskim srodowiskiem naukowym: A. Bieóczyk-Missala, S. Dębski (red.), Rafał Lemkin. A Hero of Humankind, Warszawa 2010. Na 14 tekstow tylko 4, nie liczaęc wsteępu autorstwa redaktorow, napisane saę przez polskich autorow zajmujaęcych sięe w więekszym lub mniejszym stopniu Rafałem Lemkinem: R. Szawłowskiego (od wielu lat pracuje nad pełna biografia Lemkina), M . Kornata, A. Rotfelda i Z. Kędzie. R. Szawłowski, Rafał Lemkin (1900-1959) - polski prawnik twórca pojęcia «ludobojstwo»,w: R. Ignatiew, A. Kura (red.), Zbrodnie przeszłości. Opracowania i materiały prokuratorów IPN,t. 2, Warszawa 2008. Całosc dorobku Lemkina pozostaje w maszynopisach i notatkach zgromadzonych przede wszystkim w trzech instytucjach: 1) 7 pudeł w Jacob Rader Marcus Center of the American Jewish Archives (AJA), zlokalizowanych na Hebrew Union College w Cincinnati, 4 5 6 7 c 8 �254 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego doniosłoscia powoduje, że tradycyjnie „ s u k c e s ma wielu ojcow" i m n o ż a s i ę „pionierzy badan nad ludobojstwem" . A przecież pionier był jeden i to w ł a s n i e dzieęki trwajaęcemu do ostatnich dni zżycia zaangazżowaniu polskiego prawnika żzydowskiego pochodzenia, Rafała Lemkina, ta zbrodnia, uznawana dzis za najcieęzższaę, jakaę możzna popełnic na grupie narodowej, etnicznej, rasowej czy religijnej, obarczona najwieększym ł a d u n k i e m nie tylko prawnym, ale rowniezż politycznym i moralnym, pojawiła sięe w prawie mięedzynarodowym i swiadomosci społecznosci mięedzynarodowej. Co nie znaczy, żze pojawiła sieę dzięeki Lemkinowi jako zjawisko - sam pisze o niej, ż e s a to „dobrze znane praktyki w ich nowoczesnej formie". Celem niniejszego artykułu jest zbadanie ewolucji, jakaę przechodziła definicja pojęcia „ l u d o b o j s t w o " (ang. genocide, fr. genocide, niem. der Genozid) pod kaętem kwestii kulturowo-tozżsamosciowych w dyskusjach nad k s z t a ł t e m Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobojstwa z 1948 rok u , wskazanie, jak widział jaę pierwotnie Rafał Lemkin, oraz pokazanie w s p o ł c z e s n y c h kontekstow (Deklaracja Praw Ludow Tubylczych z 2007 r . ) , w jakich pojawia sieę pojeęcie ostatecznie z oficjalnej definicji ludobojstwa wykluczone, a mianowicie cultural genocide. Pojęecie to proponujęe t ł u m a c z y c we w s p o ł c z e s n y m kontekscie jako kulturobojstwo (szerzej w tej kwestii - zob. nizżej punkt „ K u l t u r o b o j s t w o w Deklaracji Praw Ludow Tubylczych"). Tam gdzie pojawia sie ono w swoim pierwotnym kontekscie historycznym, badó pozostawiam je w postaci cultural genocide (gdy przedstawiana jest koncepcja Lemkina), badó t ł u m a c z ę d o s ł o w n i e jako ludobojstwo kulturowe (gdy opisy9 1 0 Ohio. Sa to materiały z lat 1942-1959 podarowane tej instytucji w dwoch czesciach: przez kuzyna Rafała Lemkina, Roberta Lemkina, w kwietniu 1965 r. i uzupełnionych przez donacje Rabbiego Davida Sapersteina z Union of American Hebrew Congregations w listopadzie 1983. Materiały te nie sa dostepne on-line; 2) 12 pudeł, przekazanych w 1975 r. do American Jewish Historical Society, głownie z lat 1944-1952 - przeniesione w 2001 r. w momencie zmiany głownej siedziby AJHS z Massachusetts do Nowego Jorku. Więeksza czeęsc tej kolekcji, w tym takze fragmenty przywoływanej tutaj, nigdy nie opublikowanej „The History of Genocide", jest dosteępna on-line przez stroneę AJHS; 3) 5 pudeł zmikrofilmowanych materiałow, obejmujaęcych lata 1946-1959, podarowanych przez przyjaciela Rafała Lemkina, Alexandra Gabriela, New York Public Library (dalej: NYPL), Archives and Manuscripts Division w 1982 r. Materiały te nie saę dosteępne on-line. Żob. S. Totten, S.L. Jacobs (red.), Pioneers of Genocide Studies... Autorzy opisujawe wprowadzeniu, jak rozpoczęeli prace nad publikacjaę: „Na poczaętku zaczeęlismy od wynotowania nazwisk tych, ktorzy napisali najwczesniejsze i najbardziej znaczaęce prace dotyczaęce teorii ludobojstwa, i wsrod nich znalezli się Lemkin, Charny, Kuper, Fein, Horowitz i Cohn". Wsrod ostatecznie 35 autorow uznanych za „pionierow" znajduje sięe Lemkin, jednak tylko on swojaę niestrudzonaę pracaę i zaangazżowaniem w kwestięe karania ludobojstwa doprowadził do jego kryminalizacji (co ostatecznie sami autorzy przyznajaę we wprowadzeniu do fragmentu jego autobiografii). Konwencja ONŻ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobojstwa z 9 grudnia 1948 r. ratyfikowana przez Polskę ustawa z 18 lipca 1950 r., opublikowana w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej z 1952 r., nr 2, poz. 9. Dalej w tekscie: Konwencja z 1948 r. 9 1 0 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobójstwo kulturowe - kulturobojstwo... 255 wany jest kontekst dyskusji nad t y m pojeęciem przy redagowaniu Konwencji z 1948 r . ) . zbadanie historii obecnosci tego pojecia w prawie miedzynarodow y m ma pomoc w udzieleniu odpowiedzi na pytanie t y t u ł o w e : czy jest to niedokonczony, a więec majaęcy szanseę w przyszłosci na powrot w ramach prawnych projekt prawa mieędzynarodowego, czy teżz jest to projekt odrzucony. Jesli zas odrzucony, to w jakiej sferze stosunkow mieędzynarodowych, a w jakiej pozostaje nadal aktualny, obecny czy wreęcz odgrywa pierwszoplanowaę roleę. U zrodeł - kultura jako klucz do koncepcji ludobójstwa w mySli Rafała Lemkina Aspekt kulturowy funkcjonował jako centralny w koncepcji ludobojstwa stworzonej przez Rafała Lemkina. Centralny, gdyżz m i m o wyodręebnienia w osobnaę kategorięe przewija sieę t a k z ż e w s r o d pozostałych aspektow ludobojstwa: politycznego, społecznego, religijnego, ekonomicznego i moralnego, ktorych więekszosci los podzielił, zostajaęc z ostatecznej definicji konwencyjnej wyłaęczony (zachował sięe jedynie aspekt religijny). Tymczasem w swoim najwazżniejszym i jedynym opublikowanym dziele: Axis Rule in Occupied Europe, Lemkin rozwijał swojaę wizjeę ludobojstwa nasteępujaęco: Ludobojstwo ma dwie fazy: pierwsza - zniszczenie narodowych w z o r ó w ż y c i a grupy poddanej opresji; druga - narzucenie narodowych s p o s o b o w ż y c i a opresora. To narzucenie moz e zostac dokonane na grupie represjonowanej, ktorej pozwolono zostac na danym terytorium lub na całosci terytorium, po u s u n i ę c i u z niego do­ tychczasowej ludnosci i jego kolonizacji jednostkami przynalezacymi do narodu opresora . ż 11 Ż n a m i e n n e jest, zże nie znajdujemy w t y m opisie kwestii dzisiaj po¬ wszechnie uznanej za oczywistaę i kluczowaę w dyskusji nad ludobojstwem: fizycznej eksterminacji ludnosci. Ż a m i a s t tego mowa jest o narodowych wzo¬ rach życia (national patterns), ktore bezposrednio odsyłaja nas do kwestii kul¬ tury. Przyjrzyjmy sięe zatem d o k ł a d n i e wszystkim wymienionym przez Lemkina „ t e c h n i k o m ludobojstwa na rozżnych polach", ktore stały sieę w trakcie prac nad Konwencjaę z 1948 roku wyrozżnikami grup poddanych ludobojstwu. Polityczne W zgodzie z politykaę narzucania narodowych wzorow niemieckich, zwłaszcza na te¬ renach inkorporowanych, okupant zorganizował system kolonizacji tych terenóow. 1 1 Por. przyp. 2. Wszystkie pozostałe fragmenty - jesli nie zaznaczono inaczej - pochodzaę z rozdz. 9 z Axis Rule..., w tłumaczeniu H . Schreiber i A. Bienczyk-Missali. �256 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego Ż w ł a s z c z a w zachodniej Polsce zostało to przeprowadzone na ogromnaę skaleę. Lud¬ no s c polska została wysiedlona ze swoich domow w celu stworzenia miejsca za¬ mieszkania dla niemieckich osadnikow, ktorych przywieziono z panstw bałtyckich, centralnych i wschodnich dystryktow Polski, Besarabii i z samej Rzeszy. Rzeczy i domy nalez aęcy do Polakow zostały przydzielone niemieckim osadnikom; z eby zacheęcic ich do osiedlenia sieę na tych terenach, osadnicy otrzymali wiele przywilejow, zwłaszcza w postaci zwolnien podatkowych. ż ż Kwestia kolonizacji i okupacji terytorialnej była Lemkinowi bliska i dobrze znana, gdyżz i n t e r e s o w a ł sięe historiaę kolonizacji Hispanoameryki. S t u d i o w a ł pisma zarowno najsłynniejszego obroncy Indian, Bartolomego de Las Casasa, jak i Francisca de V i t o r i i . Ten pierwszy był wręcz jego bohaterem: jego „imie p r z e t r w a ł o przez stulecia jako jednego z najbardziej godnych podziwu i najodwazżniejszych oręedownikow ludzkosci, jakich znał s w i a t " . Wiedza Lemkina i pogłeębione studia nad czasami kolonizacji miały niewaętpliwy w p ł y w na koncepcjęe ludobojstwa, ktorej podstawowymi elementami były podboj terytorialny i okupacja, majaęca postac kolonizacji . Tytuł jego ksiaężzki Axis Rule in Occupied Europe (Rzady p a m t w Osi w okupowanej Europie) rowniez wskazuje na kwestie okupacji terytorialnej jako kluczowaę dla jego koncepcji ludobojstwa. Nieodłaęcznym jej elementem była zmiana struktury demograficznej, choc niekoniecznie przez masowe morderstwa, ale na przykład przez wywoz ludnosci rodzimej i osadzenie na terytorium ludnosci narodu opresora, co nazywał wprost „kolonizacjaę". Słowo to nie pojawia sięe przypadkowo w tym kontekscie - jego celowe użzycie, uwzglęedniwszy studia prowadzone przez Lemkina takżze przy okazji pracy nad „The History o f Genocide", jest oczywiste. Ludobojstwo to technika oku¬ pacji, zasadzajaęca sieę na kolonizacji i podboju, ktore saę w Europie czasowdrugiej wojny swiatowej „dobrze znanaę praktykaę w nowoczesnej formie rozwoju": 12 13 Wrogi narod pod kontrolaę Niemiec musi zostac zniszczony, zdezintegrowany lub osłabiony w rozny sposob na całe dziesieciolecia, ktore maja, nadejsc. W ten sposob narod niemiecki w okresie powojennym miałby sięe znalezc w sytuacji przewagi 1 2 R. Lemkin, „Spain Colonial Genocide", AJHS, P-154, pudło 8, folder 12. Ża: A.D. Moses, Raphael Lemkin..., s. 26. Jednoczesnie nalezży zauważzyc, co czyniaę historycy badajaęcy czasy kolonizacji i wiedzeę 0 jej prawdziwym obliczu panujaęcaęw owczesnej Europie, zże poglaędy Lemkina w tym zakresie nie do konca odbiegały od powszechnie reprezentowanych w jego czasach. Nie był przeciw¬ nikiem kolonizacji w ogole, ale potęepiał jej brutalnaę formęe. W „pokojowej kolonizacji" widział szansęe na „podniesienie rozwoju cywilizacyjnego" ludow tubylczych. Oburzał sieę belgijskimi praktykami ludobojczymi w Kongu, o ktorych głosno było w Europie za sprawaę E. Morela 1 R. Casementa, potepiał ludobojstwo na Herero w latach 1904-1908 przeprowadzone przez Niemcow, ale rownoczesnie wierzył, żze krol Leopold jest pełen dobrej woli do zaprzestania rzezi i „uczynienia tubylcow szczęesliwymi". W tym sensie Lemkin był takzże - przy całej jego wielkosci - dzieckiem swojej epoki. Por. D.J. Schaller, Raphael Lemkin's view on European colonial rule in Africa: between condemnation and admiration, „Journal of Genocide Research" 2005, t. 7, s. 531 i nast. 1 3 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 257 biologicznej nad innymi narodami europejskimi. Ponieważ narzucenie polityki ludobojstwa jest bardziej destrukcyjne dla narodow niż obrazenia doznane podczas walki, narod niemiecki będzie silniejszy od podbitych narodow po wojnie, nawet jesli niemiecka armia zostanie pokonana. W tym sensie l u d o b ó j s t w o jest n o w ą techniką okupacji, której celem jest wygranie pokoju, n ą w e t jesli w o j n ą sąmą w sobie zostąje przegrąną. Kolejne techniki ludobojstwa rownieżz odwołujaę sięe w swej istocie do kwestii kultury. Społeczne W strukturze społecznej narodu, będącej istota jego rozwoju n ą r o d o w e g o , okupant usiłował wprowadzic takie zmiany, ktore osłabiłyby jego n ą r o d o w e , duchowe ząsoby. Centralnym p u n k t e m tych atakow była inteligencja, p o n i e w a ż to w ł a s n i e ta grupa w szczegolnosci z a p e w n i a ł a narodowe przywodztwo i o r g a n i z o w a ł a opor przeciwko nazyfikacji. Jest dosc znamienne, że Lemkin prezentuje bardzo konkretna wizje kultury, ujawniajaęcaęsięe w ł a s n i e w takich fragmentach. K u l t u r a jest dla niego przede wszystkim tym, co nazywamy „ k u l t u r a wyzsza", produktem inteligencji, bedacej depozytariuszem „ n a r o d o w y c h , duchowych zasoboów". Potwierdza to takżzeinny, niepublikowany do tej pory w jęezyku polskim fragment rozważzanó Lemkina: Całe nasze dziedzictwo kulturowe powstaje dzięki wkładowi wszystkich narodow. Najlepiej mozemy to zrozumiec, kiedy uswiadomimy sobie, jak zubozona byłaby nasza kultura, jesliby ludziom skazanym przez Niemców, takim jak Zydzi, nie pozwolono stworzyc Biblii lub dac życia Einsteinowi, Spinozie; jesliby Polakom nie dano możliwosci dania swiatu Kopernika, Chopina, Curie; Grekom Platona i So¬ kratesa, Anglikom Szekspira, Rosjanom Tołstoja i Szostakowicza, Amerykanom Emersona i Jeffersona, Francuzom Renana i R o d i n a . 14 Potwierdza to takzże opis technik ludobojstwa w zakresie kultury, przed¬ stawiony w Axis Rule..., wskazujacy w zasadzie wyłącznie na k u l t u r ę wysoka przejawiajaęcaę sieę w działalnosci kulturalnej, dziełach literatury czy zabytkach: Kulturowe Na terenach inkorporowanych lokalnej ludnosci ząkązuje s i ę u z y w ą n i ą jej w ł ą s n e g o jezyką zarowno w szkole, jak i w druku. [...] Co wiecej, na terenach Polski polskiej młodziezy odebrąno m o ż l i w o s ć studiowąnią sztuk wyzwolonych i została ona skierowana przede wszystkim do szkoł zawodowych. Okupant najwyrazniej jest przekonany, że studiowanie sztuk wyzwolonych mozerozwijac niezaleznapolska myslnarodowaę, i w ten sposo b przygotowuje polskaęmłodziezż do roli wykwalifi¬ kowanych robotnikow, ktorych będzie m o ż n a zatrudnic w niemieckim przemysle. 1 4 Memorandum from Raphael Lemkin to R. Kempner, 5 V I 1946, United States Holocaust Memorial Museum, R. Kempner Papers (RS 71.001); cyt. za: A.D. Moses, Raphael Lemkin...,s. 29. �258 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego W celu zapobieżzenia wyrażzaniu ducha narodowego za posrednictwem mediow, wprowadzona została óscisła kontrola wszelkiej działalnoósci kulturalnej. Wszyst¬ kie osoby zajmujaęce sięe malowaniem, rysowaniem, rzezbieniem, muzykaę, literaturaę czy teatrem saęzobowiaęzane uzyskac licencjeę na kontynuowanie swojej działalnosci. Kontrola w tych dziedzinach dokonywana jest przez w ł a d z e niemieckie. [...] zwłaszcza na terenie Polski zniszczono narodowe zabytki, a zawartoósóc bibliotek, archiwoów, muzeóow i galerii sztuki z o s t a ł a wywieziona. W 1939 Niemcy spalili wielkaę bibliotekeęŻ ydowskiego Seminarium Teologicznego w Lublinie, w Polsce [Jesziwat Chachmej Lublin, Uczelnia Męedrcow Lublina - przyp. t ł u m . ] . Ż o s t a ł o to opisane przez Niemcow nastęepujaęco: „Dla nas zniszczenie Talmudycznej Akademii, ktora była uznana za największa. w Polsce, było powodem do szczegolnej dumy... Wyrzucilismy na bruk zawartosc wielkiej biblioteki talmudycznej i przewiezli smy ksiaężzki na rynek. Potem podpalilismy je. Ogien u t r z y m y w a ł sieę przez 20 godzin. Ż ydzi lubelscy zebrali sieę w o k o ł i gorzko płakali. Ich płacz niemal nas zagłuszył. Wtedy wezwalismy grupęe żzołnierzy i ich p e ł n e radosci okrzyki zagłuszyły płacz Żydow". ż ż Jednak centralne znaczenie k u l t u r y dla technik ludobojstwa wcale nie znika na innych polach. Jej zniszczenie jest wsteępem do zniszczenia narodu jako całosci, chocby stosowane metody przejawiały sieę w sferze ekonomii, religii czy moralnosci: Ekonomiczne zniszczenie podstaw zycia ekonomicznego grupy narodowej musi prowadzic do uposledzenia jej rozwoju, a nawet do jej regresu. O b n i ż e n i e s t a n d a r d ó w zycia prowadzi do trudnoósci w s p e ł n i a n i u wymogóow natury kulturowo-duchowej.Co więecej, codzienna walka d o s ł o w n i e o kromkeę chleba i o fizyczne przetrwanie mozże utrudniac myslenie z a r ó w n o w kategoriach o g ó l n y c h , jak i narodowych. Religijne W Luksemburgu, gdzie ludnosc jest głownie katolicka, a religia odgrywa w a ż n a role w ż y c i u kraju, zwłaszcza w dziedzinie edukacji, okupant p r ó b o w a ł osłabiac naro¬ dowe i religijne w p ł y w y . Dzieci powy zej czternastu lat m o g ł y zgodnie z prawem zrzec sięe przynalezżnosci religijnej, co u ł a t w i a ł o okupantom angazżowanie takich dzieci wyłaęcznie do pronazistowaskich organizacji młodziezżowych. [... ] Podobnie w Polsce, poprzez systematyczne grabiezże i niszczenie mienia koóscielnego i przeósladowanie duchownych, niemieckie w ł a d z e okupacyjne daęzżyły do zni¬ szczenia religijnego przywoództwa narodu polskiego. ż Moralne W celu osłabienia duchowego oporu grupy narodowej, okupant stara sięe stworzyc atmosferęe moralnego upodlenia w ramach tej grupy. Żgodnie z t y m planem, psychicz¬ na energia grupy powinna byóc skoncentrowana na podstawowych instynktach i powinna zostaóc odwroócona od myóslenia moralnego i narodowego. Dla realizacji tego planu wazżne jest, aby chęec osiaęgnięecia taniej, osobistej przyjemnosci zastaępiła pragnienie zbiorowych uczuc i i d e a ł o w o p a r t y c h n a w y z ż s z e j moralnosci. �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 259 Poza aspektem fizycznym i biologicznym ludobojstwa we wszystkich pozostałych kultura pojawia sieę jako atakowany nosnik tożzsamosci i spojnosci danej grupy, „mysli narodowej", jęezyka, religii, wartosci i moralnosci. Jednak to w ł a s n i e te dwie: fizyczna i biologiczna, z dziewieęciu technik ludobojstwa wymienionych przez Lemkina z d o m i n o w a ł y nasze dzisiejsze rozumienie tego pojeęcia i u k i e r u n k o w a ł y dyskusje nad ostatecznym k s z t a ł t e m definicji ludobojstwa w Konwencji z 1948 roku. Kolejnym bardzo ciekawym z r o d ł e m , na podstawie ktorego możzna zrekonstruowac poglaędy Lemkina na kwestięe ludobojstwa, jest fragment jego zapiskow pt. „The Concept o f Genocide i n A n t h r o p o l o g y " . W częesci zaty¬ t u ł o w a n e j „Znaczenie cultural genocide" Lemkin pisze: 15 16 W definicje ludobojstwa zostało włóczone cultural genocide. Może powstac pytanie, czy uprawnione jest właęczenie ataku na kulturęe per se w definicjeę koncepcji, ktora w szczegolnosci dotyczy destrukcji grupy społecznej (destruction of a social group). [... ] Jesli kultura danej grupy jest brutalnie niszczona, grupa sama w sobie podlega dezintegracji, a jej członkowie albo muszaę zostac wchłonięeci przez innaę kulturęe, co jest procesem nie majacym granic i bolesnym, albo podlegaja rozpadowi osobowosci i , byc moze, fizycznej zagładzie. [...] Z tego w z g l ę d u jest oczywiste, ze zniszcze¬ nie symboli kulturowych jest ludoboójstwem, poniewaz zakłada zniszczenie funk¬ cjonowania [grupy jako takiej - przyp. H.S.] i w ten sposob zągrążą istnieniu grupy społecznej, którą istnieje przecież zą sprąwą łączącej ją w s p ó l n e j k u l t u r y . ż 17 Takie z kolei podejscie do kwestii kultury Lemkin zawdzieęczał studiowa¬ n i u dzieł innego wielkiego Polaka, robiaęcego owczesnie zawrotnaę kariereę w s w i e c i e anglosaskiej nauki - B r o n i s ł a w a M a l i n o w s k i e g o . Z a r o w n o jego nowatorska owczesnie metoda „obserwacji uczestniczaęcej", zakładajaęca prze¬ bywanie wsrod badanej grupy przez dłuzższy czas, jak i wnioski dotyczaęce koniecznosci funkcjonalnego i całosciowego traktowania wszelkich przejawow kultury znajdujaę odzwierciedlenie w tekscie Lemkina, ktory miejscami do Malinowskiego bezposrednio sieę o d w o ł u j e . Rozwijajaęc kwestieę cultural genocide, Lemkin zdecydowanie odrozżniał jaę od zachodzaęcych w inny sposob zmian kulturowych, w t y m zwłaszcza dyfuzji kulturowej, ktorej poswieęcił osobny fragment swoich rozwazżan. 18 19 1 5 Za udostęepnienie mi skanu tego dokumentu, pozostajaęcego w niedostęepnych on-line archiwach NYPL, dzieękujęe serdecznie Dirkowi Mosesowi. R. Lemkin, „The Concept of Genocide in Anthropology", NYPL, pudło 2, folder 2. Fragment ten pochodzi z lat 1946-1959. Zachowujeę oryginalnaę terminologięe, chcęe bowiem przesledzic mysl Lemkina bez obarczania jej na samym poczaętku rozważzan znaczeniami wynikajaęcymi z zaproponowanego w niniejszym tekscie polskiego tłumaczenia pojeęcia. R. Lemkin, „The Concept of Genocide ...",s. 2. Chodzi tu zwłaszcza o wydanaę w 1944 r. posmiertnie A Scientific Theory ofCulture. W Polsce wydana jako B. Malinowski, Szkice z teorii kultury, tłum. H . Buczynska, Warszawa R. Lemkin, „The Concept of Genocide...". 1 6 1 7 1 8 1 9 �260 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego Cultural genocide jest procesem mniej lub bardziej gwałtownym, co oznacza, że nie nalezży go mylióc ze stopniowymi zmianami, ktoórym kultura możze podlegaóc. Takie stopniowe zmiany zachodza za sprawa, ciaęgłej i powolnej adaptacji kultury do nowych sytuacji. Nowe sytuacje wynikajaę zas ze zmian fizycznych, kreatywnej energii w obreębie danej kultury i w p ł y w o w zewneętrznych. Bez nich kultura stałaby 20 20 sieę statyczna . T y m zatem, co odrozżnia dyfuzjeęodcultural genocide, jest sposob, w jaki przebiegajaę te procesy: podczas gdy dyfuzja jest w mysli Lemkina co do zasady d ł u g o t r w a ł y m i raczej spontanicznym procesem przejmowania obcych element o w kulturowych, cultural genocide wcale nie musi oznaczac obecnosci nowych elementow w danej kulturze, mozże natomiast oznaczac osłabienie grupy tak, aby uczynic jaęmożzliwie najbardziej bezbronnaę w obliczu czekajaęcej jaę fizycznej eksterminacji. Tam gdzie cultural genocide stanowi jedynie wstęep do fizycznej eksterminacji, nie powinno byc problemu w odrożznieniu go od dyfuzji . 21 Bardzo wyraznie w t y m fragmencie widoczna jest szeroka koncepcja l u dobojstwa, w ktorej centralne miejsce zajmuje niszczenie kultury, bęedaęce wstęepem, krokiem poprzedzającym ewentualna fizyczna likwidacje grupy jako takiej. Potwierdza takaęwłaósnie wizjęe nie tylko zresztaę ten fragment, ale i poczaętek rozdziału 9 z Axis Rule... , przywołany na poczaętku niniejszego a r t y k u ł u . 22 Ludobojstwo kulturowe w dyskusjach nad Konwencja z 1948 roku 11 grudnia 1946 roku - dzięeki jednomyóslnemu przyjeęciu przez Ż g r o m a dzenie Ogoólne O N Ż zaproponowanej przez Lemkina, działajaęcego jako totally unofficial man , rezolucji nr 9 6 / I w Lake Success - rozpoczyna sie dwuletni okres prac nad konwencjaę. Sama rezolucja w swoich pierwszych słowach, skreóslonych reękaę Rafała Lemkina, wskazuje, żze: 23 2 0 Tamzże, s. 3. Tamzże, s. 4. Podejóscie Lemkina do kwestii kultury ujawniajaę takżze jego szeroko zakrojone studia przygotowawcze do nigdy nie opublikowanego dzieła, mogaęcego byóc kolejnym opus magnum Lemkina - „ T h e HistoryofGenocide" (Historia ludobóojstwa). Wielokrotnie przedkładany kilku wydawnictwom projekt ksiaęzżki ukazujaęcej ludoboójstwo w kontekóscie historycznym: od starozżytnoósci przez okres ósredniowiecza ażz do czasóow nam wspóołczesnych, w wielu miejscach odsłania ogromne znaczenie, jakie Lemkin przypisywał kwestii ludobóojstwa kulturowego. Takim mianem okreóslono Lemkina w artykule wsteępnym do niedzielnego wydania czasopisma „New York Times" z 20 X 1957, pt. The Crime of Genocide. Taki tytuł nadał pózniej swojej nieopublikowanej autobiografii Rafał Lemkin (w archiwach w kilku wersjach). 2 1 2 2 2 3 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 261 Ludobojstwo stanowi odmowęe prawa do istnienia całym grupom ludzkim, tak jak zabojstwo jest odmowaę prawa do zżycia indywidualnej istocie ludzkiej; taka odmowa prawa do istnienia wstrzaęsa sumieniem człowieka, powoduje wielkie strąty dlą ludzkoósci w k w e s t i ą c h w k ł ą d u kulturowego i innych, r e p r e z e n t o w ą n y c h przez te grupy ludzkie, jest rowniez sprzeczna z prawem moralnym oraz z duchem i celami Narodow Zjednoczonych. ż Jak zwraca uwageę W i l l i a m Schabas, to pierwsze zdanie rezolucji, napisane przez Lemkina, m o g ł o przesaędzi c de facto opozniejszym węezższym rozumieniu pojęecia ludobojstwa: jesli bowiem porownane zostało ono do zabojstwa poje¬ dynczego człowieka (homicide), przeprowadzonego na masowaęskalęe n a g r u p i e ludzkiej, to na pierwszy plan wysuneęło sieę znaczenie wymiaru fizycznego . Pozniejsza mowa o utracie w k ł a d u kulturowego danej grupy pojawia sieęzatem wkontekscie ludobojstwa fizycznego - jako jego skutek - i nie sugeruje możzliwosci działan wymierzonych tylko i wyłaęcznie w kultureę danej grupy jako majaęcych aspekt ludobojczy . I w t y m kierunku rozwinęeła sięe rowniezż dyskusja nad kwestiaęludobojstwa kulturowego w tekscie głownym konwencji, m i m o żzedokumenty z prac przygotowawczych do konwencji swiadczaę wyraznie o długiej walce Lemkina na rzecz utrzymania koncepcji ludobojstwa kulturowego, sam zas Lemkin w Memorandum w sprawie Konwencji napisał wprost: „Ludobojstwo kul¬ turowe jest najwazżniejszaęczęesciaę konwencji" . Tylko zatem jego determinacja sprawia, zże ludobojstwo kulturowe powraca jeszcze w drugiej wersji projektu. 24 25 26 W pierwszej wersji z maja 1947 roku, przygotowanej przez sekretariat O N Z (Secretariat draft), proponowana definicja ludobojstwa mia ła nasteępujaęcaę postac: Artykuł I : Definicje I . [Grupy chronione] Celem niniejszej Konwencji jest zapobiezżenie niszczeniu grup ludzkich ze wzglęedow rasowych, narodowych, jezykowych, religijnych lub politycznych. II. [Działania kwalifikowane jako ludobojstwo] W rozumieniu niniejszej Konwencji pojęcie „ludobojstwo" oznacza działania kryminalne skierowane przeciw jakiejkolwiek z wyzej wymienionych grup ludzkich badó powstrzymanie ich trwania lub rozwoju. Takie działania składajaę sięe z: 1. [Ludobojstwo fizyczne] Powodowanie smierci członkow grupy lub naruszanie jej zdrowia lub integralnosci fizycznej przez: a) masakry grup lub egzekucje jednostek; lub b) stworzenie w a r u n k o w ż y c i a , w ktorych, przez brak własciwych warunkow miesz­ kaniowych, odziezy, żywnosci, higieny i opieki zdrowotnej lub przez nadmierna p r a c ę b a d ó fizyczny wysiłek, m o ż e dojsc do osłabienia albo smierci jednostek; lub 2 4 2 5 2 6 W.A. Schabas, Genocide in International Law. The Crime ofCrimes, Cambridge 2000, s. 152. Tamże. Cyt. za: A.D. Moses, Raphael Lemkin... , s. 37. �262 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mięedzynarodowego c) okaleczenia i eksperymenty biologiczne przeprowadzane z powodoów innych nizż lecznicze; lub d ) pozbawienie wszelkich ósrodkoówdożzycia przez konfiskateę własnoósci, grabiezż, redukcjeę pracy, pozbawienie mieszkania i ósrodkoów dosteępnych dla innych mieszkanócóow danego terytorium. 2. [Ludobóojstwo biologiczne] Ograniczenie urodzenó przez: a) sterylizacjeę i/lub przymusowaę aborcjęe; lub b ) segregacjeę płci; lub c) przeszkody w zawieraniu małżzenóstw. 3. [Ludobójstwo kulturowe] zniszczenie elementow charakterystycznych grupy przez: a) przymusowe przekazywanie dzieci do innej grupy; lub b ) przymusowe i systematyczne wypęedzanie jednostek reprezentujaęcych kulturęe danej grupy; lub c) zakaz uz ywania jeęzyka narodowego nawet w rozmowach prywatnych; lub d ) systematyczne niszczenie ksiaęzżek wydrukowanych w jeęzyku narodowym lub dzieł religijnych baędóz zakazywanie nowych publikacji; lub e) systematyczne niszczenie zabytkóow historycznych lub religijnych baędóz ich użzywanie niezgodnie z przeznaczeniem, zniszczenie lub rozproszenie dokumentóow i obiektóow 0 wartoósci historycznej, artystycznej lub religijnej i obiektóowuzżywanych do celóow kultu religijnego . ż 27 W drugiej wersji, dyskutowanej jeszcze w kwietniu 1948 roku (Ad Hoc Committee draft), czytamy: Artykuł I : [Ludoboójstwo jako zbrodnia prawa mieędzynarodowego] Ludoboójstwo jest zbrodniaę prawa mieędzynarodowego niezalezżnie od tego, czy p o p e ł n i o n e jest w czasie pokoju czy w czasie wojny. Artykuł I I : [Ludobóojstwo fizyczne i biologiczne] W rozumieniu niniejszej Konwencji ludoboójstwo oznacza ktoórykolwiek z nastęepujaęcych czynóow, dokonany w zamiarze zniszczenia grup narodowych, rasowych, religijnych lub politycznych z powodóow natury narodowej baędóz rasowej, ze wzglęedu na przekonania religijne czy tezż polityczne poglaędy grupy: 1. Żabóojstwo członkoów grupy. 2. Osłabienie fizycznej integralnoósci członkóow grupy. 3. Narzucenie członkom grupy ósrodkoów lub warunkoówżzycia ukierunkowanych na spowodowanie ich ósmierci. 4. Narzucenie ósrodkoów, ktoóre majaę na celu wstrzymanie urodzin w obreębie grupy. Artykuł I I I [ Ludobóojstwo kulturowe] W rozumieniu niniejszej Konwencji ludobóojstwo oznacza roównieżz jakikolwiek celowy czyn popełniony z zamiarem zniszczenia jęezyka, religii lub kultury grupy narodowej, rasowej lub religijnej z powodoów narodowych lub rasowych lub przekonaón religijnych jej członkóow, taki jak: 1. Żakazanie użzywania jęezyka grupy w zżyciu codziennym lub w szkołach baędózw druku 1 rozpowszechniania publikacji w jęezyku grupy. 2 7 U N Secretariat, Secretariat Draft. First Draft of the Genocide Convention, V 1947, U N Doc. E/447, tłum. H . Schreiber. �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 263 2. Niszczenie lub uniemozżliwianie korzystania z bibliotek, muzeow, szkoł, zabytkow historycznych, miejsc kultu lub innych instytucji kulturalnych i obiektow g r u p y . 28 W wersji ostatecznie przyjęetej 9 grudnia 1948 roku, definicja w art. 2 Konwencji została mocno okrojona: Artykuł I I . W rozumieniu niniejszej Konwencji ludobojstwem jest ktorykolwiek z nastęepujaęcych czynow, dokonany w zamiarze zniszczenia w całosci lub częe sci grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich: a) zabojstwo członkow grupy; b) spowodowanie powazżnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członkow grupy; c) rozmyslne stworzenie dla członkow grupy warunkowżzycia obliczonych na spo¬ wodowanie ich całkowitego lub częe sciowego zniszczenia fizycznego; d) stosowanie srodkow, ktore majaę na celu wstrzymanie urodzin w obręebie grupy; e) przymusowe p r z e k ą z y w ą n i e dzieci członkóow grupy do innej grupy. Dlaczego ludobojstwo kulturowe z n i k n ę ł o z projektu Konwencji? Szczegołowaę historięe debaty nad definicjaę ludobojstwa rekonstruuje mięedzy i n n y m i W i l l i a m Schabas na podstawie oficjalnych dokumentow O N Z . Jesli chodzi 0 kwestięe ludobojstwa kulturowego, nalezży zauwazżyc,zże od samego poczaętku w z b u d z a ł a ona kontrowersje, niektore zas delegacje, na przykład delegacja Kanady, jako g ł o w n e swoje zadanie postawione przez ministerstwo spraw zagranicznych miały niedopuszczenie za wszelkaę cenęe do jego pozostania w ostatecznym tekscie Konwencji, łaęcznie z nakazem g ł o s o w a n i a przeciwko przyjeęciu całej Konwencji, gdyby ich postulat nie został uwzglęedniony . Przeciwne idei ludobojstwa kulturowego były od samego poczaętku Stany Zjednoczone oraz Francja (pozniej dołaęczyła do nich więekszosc panstw, oręedownikami tej idei były tylko Polska, Zwiaęzek Radziecki, Wenezuela, Syjam, Chiny 1 Liban), ktore zwracały uwageę, zże ta kwestia powinna zostac przeniesiona na grunt debaty dotyczaęcej praw człowieka i ochrony mniejszosci .Pozniej pojawił sięe w zwiaęzku z t y m postulat, by zamiast w Konwencji znalazła sięe onawtekscie rownolegle opracowywanej i przyjęetej dzien pozniej, 10 grudnia 1948 roku, Po¬ wszechnej Deklaracji Praw Człowieka, do czego ostatecznie rowniezż nie d o s z ł o . Podnoszono argument, zże nazbyt szeroka definicja zagroziłaby woli przyjeęcia ipozniejszej możzliwie najwięekszej liczbie panstw ratyfikujaęcych Konwencjeę, upo¬ wszechniła sieęrowniezż niesprawiedliwa i powierzchowna opinia delegata Danii, 29 30 31 2 8 Ad Hoc Committee Draft, Second Draft of the Genocide Convention Prepared by the Ad Hoc Committee of the Economic and Social Council (ECOSOC), meeting between April 5, 1948 and May 10, 1948, U N Doc. E/AC.25/SR.1 to 28, tłum. H . Schreiber. W.A. Schabas, Genocide..., s. 184. Tamże, s. 180-181. Tamzże, s. 180 i 183. Szczegołowo historięe teę przedstawia J. Morsink, Cultural genocide, the Universal Declaration, and minority rights, „Human Rights Quarterly" 1999, t. 2 1 , nr 4. 2 9 3 0 3 1 �264 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego ktoóry stwierdził, zże „uwzgleędnienie w tej samej konwencji kwestii masowych morderstw i zamykania bibliotek óswiadczy o braku logiki i p r o p o r c j i " . O ile niektoóre argumenty wydajaę sieę z r o z u m i a ł e , to juzż p r z y w o ł y w a n e przez częeósóc krajoów inne argumenty uzasadniajaęce odrzucenie ludoboójstwa kul¬ turowego - w kontekóscie wiedzy o stosowanych przez nie praktykach wobec ludnoósci tubylczej - zwiastujaę, trwajaęce do dziós, problemy z uporaniem sięe przez społecznoósóc mięedzynarodowaęz taę „politycznie wybuchowaę" kwestiaę . Szwecja przyznała sięe wprost do obaw, zże chrystianizacja Laponóczykoów możze spowodowaóc w przyszłoósci oskarzżenia pod jej adresem o ludobóojstwo kultu¬ rowe. Brazylia ostrzegała, zże niektóore mniejszoósci mogaęuzżywaóc tego argu¬ mentu w oporze wobec „całkowicie normalnej asymilacji". Nowa Ż e l a n d i a podnosiła, zże w sytuacji pozostawienia pojęecia ludoboójstwa kulturowego oskarżzeniom o nie podlegaóc beędzie m o g ł a nawet Rada Powiernicza O N Ż , któora przecieżz wyraziła opinieę, izż „istniejaęca struktura plemienna stanowi przeszkodeę w politycznym i s p o ł e c z n y m awansie tubylczych mieszkanócóow". Żgodziła sięe z jej argumentacjaę Republika P o ł u d n i o w e j Afryki, zwracajaęc uwagęe na niebezpieczenóstwo art. 3 w sytuacji, w ktoórej byłby on stosowany wobec „prymi¬ tywnych i zapoóóznionych g r u p " . Ż dzisiejszej, bogatszej o proóby rozliczenó postkolonialnych perspektywy mozna powiedziec - m i a ł y racje! Te w ł a s n i e „prorocze" przewidywania odzywaja się dzisiaj ze zwielokrotniona moca i arty¬ k u ł o w a n e saę przez „ n a t u r a l n i e zasymilowane" grupy „barbarzynócóow" . 32 33 34 35 Jedynym zatem ósladem wskazujaęcym na długaę debateę nad kwestiaę obecnoósci cultural genocide, jaki p o z o s t a ł w Konwencji z 1948 roku, jest fragment definicji ludoboójstwa zawarty w art. 2 pkt e, ktoóry moówi o „ p r z y m u s o w y m przekazywaniu dzieci członkoów grupy do innej grupy". Jak zauwazża Schabas, punkt ten został dodany do Konwencji w efekcie „spóoóznionej refleksji, bez konkretnej dyskusji czy jego rozwazżenia" , co uprawnia stwierdzenie o jego nieco przypadkowym znalezieniu sieę w definicji głoównej ludoboójstwa . T y m 36 37 3 2 M . Lippman, The drafting of the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime ofGenocide, „Boston University International Law Journal" 1985, nr 3, s. 45. Problemy tak dużze, żze kolejny akt mięedzynarodowy, należzaęcy w dodatku do soft law Deklaracja Praw Ludóow Tubylczych - zostanie przyjeęty po blisko 30 latach debaty nad tym, czy w ogóle powinien zostac uchwalony. Szerzej zob.: H . Schreiber, Międzynarodowa ochrona kultury i dziedzictwa kulturowego ludów tubylczych, „Stosunki Międzynarodowe - International Relations" 2007, t. 35, nr 1-2; taz, Ludy tubylcze jako nowy aktor współczesnych stosunków międzynarodowych i miedzykulturowych, w: G. Piwnicki, S. Mrozowska (red.), ]ednostka-społeczeńistwo-panistwo wobec mega trendow współczesnego 'swiata, Gdaósk 2009; taż, Globalizacja i azjatyckie ludy tubylcze, w: J. Nakonieczna, K. Zajączkowski (red.), Azja Wschodnia i Azja Południowa w stosunkach miedzynarodowych, Warszawa 2011. Ża: W.A. Schabas, Genocide..., s. 184. Żob. nizżej „Praktyki kulturoboójcze - wybrane formy i przykłady". W.A. Schabas, Genocide... , s. 175. Obrazuje to takzże wynik głosowania nad tym punktem definicji: 20 głosoów „za", 13 „przeciwko" przy azż 13 wstrzymujaęcych sieę (tamzże). 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 265 bardziej że p u n k t ten pojawia się na wniosek Grecji dopiero w koncowym etapie prac, juzż po decyzji o wykluczeniu z definicji ludobojstwa kulturowego. Delegacja Grecji u z a s a d n i a ł a to tym, żze choc wiele panstw sprzeciwiło sięe uwzgleędnieniu ludobojstwa kulturowego w tekscie Konwencji, to niekoniecz¬ nie sprzeciw ten dotyczył kwestii „ p r z y m u s o w e g o przenoszenia d z i e c i " . Potwierdza to t a k ż e wyjatkowo jednomyslna - w tej konkretnej sprawie opinia trzech ekspertow skonsultowanych w kwestii celowosci obecnosci kwe¬ stii ludobojstwa kulturowego w tekscie g ł o w n y m (dwoch opowiedziało sie za jego odrzuceniem, z wyłaęczeniem kwestii przymusowego przenoszenia dziec i ) . Punkt e, pozostając zatem reminiscencja wykluczonego ostatecznie cultural genocide, jest rownoczesnie uznawany - mięedzy i n n y m i przez Komisjeę Prawa M i ę d z y n a r o d o w e g o - za element ludobojstwa biologicznego . Należzy zauwazżyc,zże przymusowe przekazywanie dzieci z jednej grupy do drugiej ma jednak zdecydowanie wymiar nie tylko biologiczny - fizycznie odbiera danej grupie szanse na przetrwanie (w sytuacji, w ktorej dochodzi dodatkowo np. do wstrzymania dalszych urodzen w obręebie grupy baęd z mor¬ derstw rodzicow) - ale takzże kulturowy, przez przymusowaę asymilacjeędo zwyczajow, wartosci i jęezyka, k t o r y m i posługuje sięe grupa dominujaęca . Choc sprawa ta pojawia sieę zwłaszcza w kontekscie dzieci wywodzaęcych sieę z ludow tubylczych zamieszkujaęcych tereny skolonizowane, nie nalezży zapominac,zże plan „ p r z y m u s o w e g o przenoszenia dzieci" (zw. rabunkiem dzieci) został zrea¬ lizowany przez I I I Rzeszeę takzże na terenach Polski jako czeęsc Generalnego Planu Wschodniego. Na podstawie w i e l u rozżnych zrodeł ocenia sieę, żze o g o ł e m wywieziono z Polski ok. 200 tys. dzieci, ktore zostały uznane za „ w a r t o s c i o w e rasowo" i godne poddania procesowi germanizacji, nierzadko po zamordowa¬ n i u ich rodzicow. Po wojnie u d a ł o sieę odnalezc jedynie ok. 30 tys. d z i e c i . 38 3 9 40 41 42 3 8 Tamzże. Tamzże. Przeciwko temu punktowi wypowiadał sie m.in. polski prawnik Manfred Lachs, podnoszaęcy, zże sformułowanie „przenoszenie" (transfer) mozżerownieżz oznaczac ewakuacjęe dzieci z terenu działan wojennych. Z kolei Platon Morozov zauwazał, że „nie ma nikogo, kto mogłby podac jakikolwiek historyczny przykład zniszczenia grupy przez przenoszenie dzieci" (tamzże). Akurat ten ostatni argument juzż w czasach debat nad Konwencjaę nie był trafiony, obawy zas i s p r z e c i w p a n s t w stosujaęcych praktyki przymusowego przenoszenia dzieci odbieranych ludnosci tubylczej w Kanadzie, Australii czy Nowej Zelandii w kwestii pojęecia ludobojstwa kulturowego potwierdzajaę argument przeciwny. W tej sprawie zob. dalsze częesci niniejszego artykułu. D. Nersessian, Rethinking cultural genocide under international law, „Human Rights Dialogue", wiosna 2005. Por.: R.Z. Hrabar, Hitlerowski rabunek dzieci polskich. Uprowadzanie i germanizowanie dzieci polskich w latach 1939-1945, Katowice 1960; tenze, Na rozkaz i bez rozkazu. Sto i jeden wybranych dowodow hitlerowskiego ludobójstwa na dzieciach, Katowice 1968. M.in. tej kwestii dotyczył takze proces RuSHA (United States of America v. Greifelt et al.). 3 9 4 0 4 1 4 2 �266 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego Kulturobojstwo w Deklaracji Praw Ludów Tubylczych M i m o odrzucenia w roku 1948 pojęecia ludobóojstwa kulturowego z definicji prawnej ludobóojstwa, we wspóołczesnych dyskusjach nad rolaę kultury dla zachowania tozżsamoósci okreóslonej grupy, a wieęc dla jej przetrwania jako takiej, kwestia cultural genocide bardzo czeęsto sieę pojawia. Choóc powszechnie t ł u m a c z y sięe ten termin na jęezyk polski właósnie jako ludoboójstwa kulturowe, proponujęe dla uniknięecia zamęetu zwiaęzanego z utrwalonaędzięeki Konwencji z 1948 roku definicjaę ludobóojstwa (kładaęcaę nacisk na fizyczne aspekty zniszczenia grupy ze wzglęedoów narodowych, etnicznych, rasowych, religijnych) - posługiwanie sieę w kontekóscie prowadzonej debaty politycznej nowym pojęeciem „kulturobóojstwo", ktoóre w jęezyku polskim bezpoósrednio wskazuje na mozżliwoósóc „zabicia kultury" bez koniecznoósci fizycznej eksterminacji jej depozytariuszy. Podstawo¬ wa konotacja pojęecia „ludobóojstwo kulturowe" wskazuje bowiem na domnie¬ mane „zabijanie członkoów grupy ze wzglęedoów kulturowych". Choóc taka eksterminacja mozże „kulturobóojstwu" towarzyszyóc, to jednak nie musi byóc jego celem - czego dowodzaę przykłady historyczne. Wręecz przeciwnie, utrzymanie przy życiu „nizszej rasy" dla celow niewolniczych czy quasi-niewolniczych m o ż e byóc w interesie grupy faktycznie dominujaęcej, ktoóra jednoczeósnie bęedzie zwalczaóc wszelkie przejawy odręebnoósci kulturowej grupy podbijanej jako noósnika samoóswiadomoósci i wieęzi grupowych. Innymi słowy - grupa pozbawiona integrujaęcej jaę własnej kultury jest łatwiejsza do podporzaędkowania, degradacji i zaakceptowania roli słuzżebnej wobec grupy panujaęcej (niekoniecznie dominujacej liczebnie). Godząc sie z faktem odrzucenia szerokiej, Lemkinowskiej koncepcji ludobóojstwa w akcie prawa mięedzynarodowego, jakim jest Konwencja z 1 9 4 8 roku, niesposóobpozostaócgłuchym na - niekiedy wręecz dramatyczne przejawy walki z trwajaęcymi praktykami kulturoboójczymi baędóz konsekwencjami tych praktyk, trwajaęcymi co najmniej tak długo, jak żzycie ludzi, któorzy ich doóswiadczyli. Prawo do zżycia we własnej kulturze jest bowiem rozwinięeciem prawa podstawowego - samego prawa do zżycia - gdyzż nawet fizyczne przetrwanie danej grupy nie gwarantuje jej istnienia jako takiej, jeósli jej c z ł o n k o w i e nie mogaę rozwijaóc sieę przez własnaę kulturęe i we własnej kulturze. Pojęecie to raz jeszcze w swojej oryginalnej formie jako cultural genocide próobowało zatem „wkroczyóc"dojeęzyka prawnego i pojawiło sieę w projekcie Deklaracji Praw Ludoów Tubylczych z 1994 r o k u . 4 3 W art. 7 tego projektu zilustrowana jest wzajemna zalezżnoósóc prawa do żzycia z prawem do zachowania własnej kultury. Pojeęcie kulturobóojstwa zostaje zroównane z pojeęciem etnocydu: 4 3 Pojawia sięe jednak w ciaęgu tych 50 lat pod innymi nazwami w innych aktach prawnych - zob. „Podsumowanie". �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 267 Ludy tubylcze majaękolektywne i indywidualne prawo do tego, by nie byc podmiotem etnocydu (ethnocide) i kulturobojstwa (cultural genocide), właęczajaęc w to zapobieganie krzywdom i naprawienie krzywd wyrzaędzonych w wyniku: a) jakichkolwiek działan majaęcych na celu lub ktorych skutkiem jest pozbawienie ich integralnosci jako ludowodreębnych albo ich wartosci kulturowych czy to zsamosci etnicznej; b) jakichkolwiek działan majaęcych na celu lub ktorych skutkiem jest wywłaszczenie ludow z ich ziem, terytoriow czy zasobow; c) jakiejkolwiek formy transferu ludnosci majaęcego na celu lub ktorego skutkiem jest złamanie lub podwazżenie jej praw; d) jakiejkolwiek formy asymilacji lub integracji przez inne kultury lub narzuconych sposobowz ycia za pomocaęsrodkow administracyjnych, ustawowych czy innych; e) jakiejkolwiek formy propagandy wymierzonej przeciwko t y m l u d o m . ż ż 44 W ostatecznej wersji Deklaracji, przyjęetej rezolucjaęZgromadzenia Ogolnego O N Z 13 wrzesnia 2007 r o k u , art. 7 o t r z y m a ł następujące brzmienie: 1. Członkowie ludow tubylczych majaę indywidualne prawo do zżycia, integralnosci fizycznej i duchowej, wolnosci i bezpieczenstwa. 2. Ludy tubylcze majaę kolektywne prawo do zżycia w wolnosci, pokoju i poczuciu bezpieczenstwa jako grupy odręebne i nie mogaę byc celem żzadnego aktu ludobojstwa ani żzadnego innego aktu przemocy, właęczajaęc w to przymusowe przekazywanie dzieci członkow grupy do innej g r u p y . 45 Dosc znamienne jest to, zże w koncowej wersji Deklaracji pojęecia etnocydu i kulturobojstwa juzż sieę nie pojawiajaę. Wyliczenie praktyk p o z o s t a ł o niezmie¬ nione, zrezygnowano jedynie z pojęec ponownie budzaęcych opory i niezadowo¬ lenie panstw. Pojęecia etnocydu i kulturobojstwa z o s t a ł y zastaępione pojęeciami przymusowej asymilacji i niszczenia k u l t u r y . Ostatecznie definicje te, poza samaę nazwaę w niezmienionej formie, znalazły sieę w art. 8, ktorego poczaętek b r z m i nastęepujaęco: 1. Ludy tubylcze oraz jednostki majaęprawo do tego, by nie byc poddane przymusowej asymilacji lub niszczeniu ich kultury (forced assimilation or destruction of their culture). 2. Panstwa powinny zapewnic efektywne mechanizmy zapobiegania oraz zadoscuczynienia za: a) jakiekolwiek działania majaęce na celu lub ktorych skutkiem jest pozbawienie ich integralnosci jako ludow odręebnych albo ich wartosci kulturowych czy tożzsamosci et¬ nicznej; b) jakiekolwiek działania majaęce na celu lub ktorych skutkiem jest wywłaszczenie ludow z ich ziem, terytoriow czy zasobow; c) jakiekolwiek formy transferu ludno sci majaęcego na celu lub ktorego skutkiem jest złamanie lub podważzenie ich praw; 4 4 U . N . Doc. E/CN.4/Sub.2/1994/56, tłum. H . Schreiber. U . N . Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, Rezolucja 61/295, przyjeta na 107 posiedzeniu plenarnym Zgromadzenia Ogolnego ONZ, tłum. H . Schreiber. 4 5 �268 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego d ) jakiekolwiek formy asymilacji lub integracji przez inne kultury lub narzuconych sposobóowżzycia za pomocaęósrodkóow administracyjnych, ustawowych czy innych; e) jakiekolwiek formy propagandy wymierzonej przeciwko tym ludom. W Preambule Deklaracji postanowiono jeszcze dodaóc,zże wszelkie doktryny, polityki i praktyki głoszaęce wyzższoósóc lub opierajaęce s i e ę n a wyzższoósci jednych ludóow lub jednostek nad innymi ze wzglęedu na pochodzenie narodowe, roózżnice rasowe, religijne, etniczne lub kulturowe saę rasistowskie, naukowo fałszywe, prawnie niewazżne, moralnie godne poteępienia i społecznie niesprawiedliwe. Przedstawione w art. 8 możzliwe działania wskazujaę na złozżone i wielo¬ rakie, majaęce częesto zwiaęzek z oficjalnaę politykaę panóstwa, zachowania, któore mogaę doprowadzióc do unicestwienia tozżsamoósci kulturowej i przez to - uni¬ cestwienia grupy jako takiej. Ż a g ł a d a nasteępuje przez deetnizacjeę, dekulturacjęe i dezintegracjeę struktury społecznej oraz właęczenie członkoów danej grupy do społeczenóstwa dominujaęcego . Jak pisze Aleksander Posern-Żielinóski, działa¬ nia praktyczne prowadzaęce do etnocydu wystęepujaę zazwyczaj w trzech głoównych postaciach, obejmujaęcych: 1) aspekt kulturowy sensu stricto (zaplanowana eliminacja wartoósci autochtonicznych i narzucenie wartoósci k u l t u r y dominujaęcej, przerwanie mieędzypokoleniowego przekazu tradycji, dyskredytacja autorytetoów); 2) aspekt terytorialny (translokacja, marginalizacja terytorialna, ekologiczna degradacja terenóow); 3) aspekt s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y (margi¬ nalizacja s p o ł e c z n a na skutek integracji grupy z gospodarkaę społeczenóstwa dominujaęcego, połaęczona ze zjawiskami patologii s p o ł e c z n e j ) . 46 47 Ż takaę definicjaę zgodna była roówniezż wizja Rafała Lemkina, ktoóry w przy¬ pisie pierwszym do rozdziału 9, komentujaęcym wprowadzenie słowa „ludobóojstwo" (genocide), stwierdza: ż ż Inny termin, jaki mo ze zostaóc uz yty na okreóslenie tej samej idei, to etnocyd, składajaęcy sięe z greckiego słowa ethnos - naróod, i łaciónskiego słowa cide . 48 Najczęeósciej działaniom t y m towarzyszy takżze depopulacja, któora jeósli jest planowana i ukierunkowana na ten właósnie cel (fundamentalne znaczenie ma działanie z zamiarem), nosi znamiona klasycznego ludobójstwa. O ten argu¬ ment rozbijajaę sięe tezż próoby nazwania praktyk stosowanych wobec ludóow tubylczych ludoboójstwem. Najbardziej znane i udokumentowane dotyczaę ple¬ m i o n aborygenóskich w Australii, Inuitoów z Kanady, plemion indianóskich ze Stanoów Żjednoczonych i Samoów z Norwegii, ale nie zaweęzżajaę sięe tylko do nich. Brak możliwosci udowodnienia zamiaru zniszczenia tych grup (mimo dosko4 6 Por. A. Posern-Żielióski, Etnocyd, w: Ż. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny - terminy ogiolne, Warszawa-Poznaón 1987, s. 87. Tamżze, s. 88. Por. przyp. 2. 4 7 4 8 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 269 nale udokumentowanych praktyk wypełniajaęcych p u n k t e definicji z Konwencji 1948 roku: „ p r z y m u s o w e przenoszenie dzieci c z ł o n k o w grupy do innej gru¬ py"), w t y m fiasko proby o d w o ł a n i a sieę do takiego w ł a s n i e argumentu w słyn¬ nym raporcie australijskim „Bringing Them H o m e " , powoduje, że obecnie ludy te duzżo cheętniej sięegajaę po pojeęcie kulturobojstwa - majaęce stanowic „łagodniejszaę wersjeę" definicji ludobojstwa. 49 Praktyki kulturobojcze - wybrane formy i przykłady 50 S ł y n n y m p r z y k ł a d e m praktyk k u l t u r o b o j c z y c h było odbieranie aborygenskim m a t k o m przemocaę ich dzieci pod h a s ł e m „ t w o r z e n i a szans rozwoju", ktore m i a ł o ukryc ideeę wynaradawiania z rodzimej k u l t u r y („absorpcja biologiczna" praktykowana do 1970 r . ) . Dzieci te nazwano „ u k r a d z i o n y m pokoleniem", Stolen Generation , a choc kultury aborygenskiej nie u d a ł o sieędo konca zniszczyc, to jednak trwajaęce blisko 200 lat praktyki kulturobojcze (wykraczajaęce daleko poza wspomnianaę t u p r z y k ł a d o w o politykeę przymusowej asymilacji dzieci) d o p r o w a d z i ł y do depopulacji i głęebokiej dezintegracji ple¬ m i o n aborygenskich. Gdy w 1988 roku Australia swięetowała „ 2 0 0 lat A u s t r a l i i " (liczone od poczaętkow brytyjskiego osadnictwa w 1788 r . ) , Aborygeni m o w i l i o „ 2 0 0 latach n i e w o l n i c t w a " . Dopiero 13 lutego 2008 roku d o s z ł o do histo¬ rycznego gestu - nowo zaprzysieężzony premier Kevin Rudd wypowiedział sło¬ wo, na ktore czekały setki tysieęcy Aborygenow: „ p r z e p r a s z a m y " . 51 52 53 Podobny gest wykonano poł roku pozniej, w czerwcu, w Kanadzie, ktorej rzaęd s t o s o w a ł bardzo podobne praktyki: przemocaęodbierał rodzinom i n u i c k i m 4 9 Por. R. Van Krieken, Cultural genocide reconsidered, „Australian Indigenous Law Review" 2008, t. 12, wyd. specj., s. 76-81. Nagłosnionym w 2002 r. filmem opowiadajaęcym o tych wydarzeniach pt. Polowanie na króliki w rezyserii Philipa Noyce'a. Według szacunkow Australijskiego Biura Statystycznego (ABS) z 1994 r. 1 na 10 aborygenskich dzieci zostało w ten własnie sposob „przymusowo przekazanych". Co ciekawe, po raz pierwszy zaczeęto o tym publicznie mowic dopiero po ogłoszeniu wyroku w sprawie ziemi Melanezyjczyka Mabo w 1992 r. (wypowiedz owczesnego premiera Keatinga, przepraszajaęcego za „ignorancjeę i uprzedzenie", ktore doprowadziły do odbierania matkom ich dzieci). W 1995 r. Prokurator Generalny Australii wszczął w tej sprawie sledztwo (The National Inquiry into the Separation of Aboriginal and Torres Strait Islander Children from Their Families), ktore zakonczyło się w 1997 r. wydaniem raportu pt. „Bringing Them Home Report of the National Inquiry". Z kolei 26 stycznia, ktory nazywany jest oficjalnie „Dniem Australii", Aborygeni nazywaja „Dniem Załoby", „Dniem Inwazji" badź „Dniem Przetrwania", o ktore od tego dnia musieli walczyc z białymi osadnikami. Za: Australia Day - Invasion Day, http://www.creativ espirits.info/aboriginalculture/history/australia-day-invasion-day#toc1 (dostep: 10 V 2013). Szerzej: H . Schreiber, Pojednanie międzykulturowe w Australii?, http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,65,Pojednanie_miedzykulturowe_w_Australii.html (dostep: 12 I 2013). 5 0 5 1 5 2 5 3 �270 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego ich dzieci (ich liczbe szacuje sie na ponad 100 tys.) i u m i e s z c z a ł je w specjal¬ nych s z k o ł a c h z internatem (residential schools), prowadzonych pod nadzorem Koóscioła protestanckiego, gdzie posteępowała wymuszona akulturacja (okreóslana jako „resocjalizacja" dzieci indianóskiego pochodzenia) przez blisko 200 (od ok. 1800 do 1980 lat 5 4 r . ) . 23 maja 2005 r o k u z o s t a ł o zawarte porozumienie w sprawie w y p ł a t y odszkodowanó dla ofiar tego systemu szkolnictwa oraz do¬ szło do p o w o ł a n i a Komisji Prawdy i Pojednania, monitorujaęcej d z i a ł a n i a i dokumentujaęcej wydarzenia w tej kwestii, co ostatecznie z o s t a ł o zatwierdzone przez rzaęd 10 maja 2006 roku. Komisja Prawdy i Pojednania z o s t a ł a oparta na 5 5 juzż funkcjonujaęcych modelach takich Komisji w Afryce (Sierra Leone, R P A ) . Doóswiadczenia zwiaęzane z t a k i m i praktykami s p o w o d o w a ł y właęczenie do p r e a m b u ł y Deklaracji słóowo uznaniu prawa rodzin i społecznoósci tubylczych do wzięecia odpowiedzialnoósci za wychowanie, kształcenie, edukacjeę i dobre samopoczucie ich dzieci w sposóob zgodny z pra¬ wami dziecka. Innego pod wzgleędem instytucjonalnym przykładu metod rozwiaęzania napięeóc na linii panóstwo-lud tubylczy dostarcza Norwegia. Kroól Harald V podczas oficjal¬ nego otwarcia w 1997 roku Sóamediggi (parlamentu narodu Samoów), powiedział: Panóstwo norweskie powstało na terytorium dwóoch narodóow - Samoów i Norwegóow. Historia ludu Samoów jest nierozerwalnie zwiaęzana z historiaęNorwegóow. Dzisiaj w imieniu p a ó s t w a wyrażamy nasz żal, że z powodu twardej p a ó s t w o w e j polityki norwegizacji naród S a m ó w spotykała niesprawiedliwosC . 56 Polityka Norwegii wobec S a m ó w (ktorzy zamieszkuja takze tereny Finlan­ 5 7 dii, Szwecji i Rosji) z m i e n i a ł a sie stopniowo od lat 50. X X w i e k u . R ó w n i e ż 5 4 J.J. Llewellyn, Dealing with the legacy of native residential school abuse in Canada: Litigation, ADR, and restorative justice, „University of Toronto Law Journal" 2002, t. 52(3). W szkołach dochodziło na masowa skale do wykorzystywania seksualnego indianóskich dzieci, a z racji braku odpowiedniego dofinansowania placoówek takzże do przymusowej, cieżzkiej, fizycznej pracy, ktoóra miała pomóoc w ich utrzymaniu. Nie trzeba dodawaóc,żze poziom edukacji w tych placoówkach był żzaden, bo edukacja najczeósciej ograniczała sie do wyrugowania rodzimego jezyka, kultury, zwyczajoów i duchowoósci. W niektóorych placoówkach ósmiertelnoósóc wósróod dzieci wynosiła 50 proc. (por. http://www.cbc.ca/news/politics/story/2013/04/26/truth-and-recon ciliation-saganash-paul-martin.html [dostep: 26 IV 2013]). O działalnoósci Komisji w Sierra Leone zob. M . Płachta, Jak pogodziic sprawiedliwoisic retrybutywną ze sprawiedliwością restytucyjną? Międzynarodowy Trybunał Krany a komisje pojednania narodowego i amnestie, „Ius et Lex" 2003, nr 1, s. 97-126; w RPA zob. F. Hale, Komisja Prawdy i Pojednania w RPA - potencjalne i realne możliwosci. Teoria a rzeczywistosc, tamze, s. 143-160. Ża: oficjalna strona Ambasady Norwegii w Polsce: http://www.amb-norwegia.pl/ AboutNorway/policy/Ludno/population/sami/policy/ (dostep: 10 I I I 2013). W 1956 r. Ministerstwo Edukacji i Spraw Koscioła wyznaczyło komisje, ktora miała zajaó sie problemami Samow. Sporządzony w 1959 r. raport komisji wniosł propozycje nowej linii politycznej, ktoóra stanowiła całkowite odejóscie od dotychczasowej polityki norwegizacji 5 5 5 6 5 7 �H. Schreiber, Cultural genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 271 w N o r w e g i i s z k o l n i c t w o s ł u z ż y ł o do systemowego rugowania kultury Samóow. W 1974 roku utworzono Fundusz Rozwoju Samoów, a dwa lata póoózniej przyjeto Porozumienie w sprawie H o d o w l i Reniferóow. W latach 80. X X wieku powstał Komitet Praw Narodu Samóow oraz Komitet Kultury Samóow. Konsekwencja tego było przyjecie ustawy o utworzeniu Samediggi oraz ustawy regulujacej status prawny Samoów. Pierwsze wybory do Sóamediggi odbyły sie razem z wyborami do parlamentu norweskiego we wrzeósniu 1989 roku, a pierwsze posiedzenie zgromadzenia S a m ó w oficjalnie otworzył krol Olaf 7 paódziernika 1989 roku. W 2000 roku parlament norweski u s t a n o w i ł fundusz dla Samoów, któorym zarza dza Sóamediggi. Pienia dze z funduszu przeznaczane sa na działania majace wspieraóc rozwoójjezyka, kultury i stylu zżycia Samoów, a takzże byóc zbiorcza kompensacja za szkody i niesprawiedliwoósci, jakie spotkały Samoów w w y n i k u norwegizacji. Mozżna stwierdzióc,zże stworzenie mechanizmoów rozliczania sie z przeszłoóscia we wszystkich krajach, w ktoórych ludy tubylcze wreszcie zaczynaja zabieraóc głos w debacie publicznej, jest po prostu konieczne. H a s ł o „nigdy wiecej" (never again) stało sie bowiem przewodnim motywem rozliczenó z dra¬ matyczna przeszłoóscia nie tylko krajoówdózwigaja cych sie z dyktatur wojsko¬ wych (Ameryka Łacióska) czy dziedzictwa k o m u n i z m u (Europa r o d k o w o -Wschodnia), ale takżze w tych, w któorych doszło do fundamentalnej zmiany w postrzeganiu praw ludzi (mniejszoósci narodowych czy ludóow tubylczych) do tej pory zżyja cych na marginesie oficjalnego żzycia społecznego. Pojawiła sie koncepcja prawa do prawdy, okreóslanego jako nowy kom¬ ponent praw człowieka i konstruowanego na podstawie jużz istnieja cych norm, takich jak obowia zek zabezpieczenia wolnoósci słowa i obywatelskiego prawa do poszukiwania informacji, obowiązek udostepniania informacji i przeprowa­ dzania postepowania w sprawach dotyczących n a r u s z e ó praw c z ł o w i e k a . W jego óswietle przeproszenie i w y p ł a t a odszkodowanó za kulturobóojcze praktyki stosowane wobec ludnoósci tubylczej w przeszłoósci sa niezbednym warunkiem realizacji idei „sprawiedliwoósci kulturowej" oraz podstawa procesu pojednania miedzykulturowego. Jednym ze ósrodkóow prowadza cych do zapewnienia sprawiedliwoósci restytucyjnej dla ofiar praktyk kulturoboójczych moga sie staóc Ko¬ misje Prawdy i Pojednania . ó 58 59 i asymilacji. Na podstawie stworzonych zalecenó w latach 1962-1963 Ministerstwo przedstawiło raport do Stortingu, któory stał sie podstawa pierwszej, obszernej debaty parlamentarnej na temat fundamentalnych zasad mających kształtowac norweska polityke wobec ludnosci Samoów. Ża: http://www.amb-norwegia.pl/facts/sami/sami/sami.htm (dostep: 20 I 2007). G. Skapska, Law, rights and democracy after totalitarianism, w: A. Soeteman (red.), Pluralism and Law, Dordrecht-Boston 2001, s. 155 i nast.; zob. także J.E. Mendez, An Emerging Right to Truth: Latin America Experiences,Ońati 1999. Takżze w Australii w 1991 r. powstała na mocy uchwały parlamentu taka Komisja Council for Aboriginal Reconciliation. Jej mandat nie był jednak ograniczony tylko do spraw Stolen Generation, ale obejmował cały proces pojednania ludóow tubylczych Australii z białymi 5 8 5 9 �272 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa międzynarodowego Podsumowanie W czesci rozdziału poswieconego ludobojstwu w Axis Rule..., zatytuło¬ wanej „ R e k o m e n d a c j e na przyszłosc" zostały s f o r m u ł o w a n e wazżne zdania, pozwalajaęce nam doprecyzowac wizjęe kultury w mysli Rafała Lemkina: Swiat reprezentuje tylko tyle kultury i intelektualnego wigoru, ile wykreujaę wchodza.ce w jego skład grupy narodowe. [...] Konsekwencja zniszczenia narodu jest utrata jego przyszłego wkładu w rozwojswiata. [...] Wsrod zasadniczych czynnikow, ktore wyznaczyły p o s t ę p cywilizacyjny, znajduja się poszanowanie i uznanie narodowych cech i właSciwoSci, wniesionych przez różne narody do Światowej kultury cechy i własciwosci, ktore jak pokazano, stanowia w k ł a d panstw słabych militarnie i ubogich w zasoby gospodarcze i nie powinny byc mierzone w kategoriach potęegi i dobrobytu" . 60 Przywiaęzanie Lemkina do idei rozżnorodnosci kulturowej i wizji panstw wielokulturowych, szanujaęcych mniejszosci zżyjaęce w ich granicach, było silnie zakorzenione w jego tozżsamosci Polaka patrioty i Z yda z pochodzenia. Dobrze podsumowuje tęe sytuacjeę A n t h o n y D i r k Moses: ż Lemkinowi bliski był ekumeniczny kosmopolityzm. Bęedaęc polskim patriotaę i adwo¬ katem wszystkich kultur, nigdy nie wyrzekł sięe swojego zżydowskiego dziedzictwa czy korzeni kulturowych. Jego tożsamosc żydowska nie był jednak gra. o sumie zerowej. Zawsze wymieniał ludobojcze przesladowania Z ydow przez nazistow jednym tchem z masowymi mordami Polakow chrzescijan, Romow czy innych ofiar. Kluczowe było jego przywiaęzanie do pojęecia „duchowej narodowo sci", koncepcji, ktoraę mozżna odnalezc rownie dobrze w zrodłach zżydowskich, co u Herdera . ż 61 Choc cultural genocide (ani jako ludobojstwo kulturowe, ani jako kulturobojstwo) nie jest osobnaę kategoriaę uznanaę przez prawo mięedzynarodowe, jego czesciowe uwzględnienie w definicji ludobojstwa w punkcie e Konwencji z 1948 ro¬ ku jest wyraznym dowodem na to, zże przynajmniej pewne okreslone jego przejawy saę prawnie uznane za niedopuszczalne. To samo dotyczy Deklaracji Praw Ludow Tubylczych, ktora, uwzgleędniajaęc opis praktyk kulturobojczych w punktach a-e w art. 8, m i m o rezygnacji z nazwania tych praktyk zbiorczym okresleniem kulturobojstwa badź etnocydu, wskazuje na to, ż e j e s t o n o de facto w t e j własnie for¬ mie inkryminowane pod kategoriaę przymusowej asymilacji i niszczenia kultury. Choc p o z o s t a ł e wiaężzaęce instrumenty w dziedzinie praw człowieka, zda¬ w a ł o b y sieę, milczaę na ten temat, rowniezż skupiajaęc sięe na podstawowych osadnikami. Jej mandat zakonczył sięe w 2000 r. przedstawieniem rzaędowi Australian Declaration Towards Reconciliation oraz Roadmap for Reconciliation, atakzże powołaniem w jej miejsce organizacji społecznej Reconciliation Australia (http://www.reconciliation.org.au/). Por. przyp. 2. A.D. Moses, Raphael Lemkin..., s. 24. 6 0 6 1 �H. Schreiber, Cultural prawach, takich jak prawo to przeciezż pozostaje art. i Politycznych , ktory od w dziedzinie zapewnienia Mięedzynarodowego Paktu z tego samego r o k u : 62 genocide - ludobojstwo kulturowe - kulturobojstwo... 273 do żzycia, do sprawiedliwego saędu czy zakaz tortur, 27 Mieędzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich 1966 roku wyznacza standard zobowiaęzan panstw prawa do zżycia we własnej kulturze, oraz art. 15 Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych 6 3 Artykuł 27 MPPOiP W Panstwach, w ktorych istnieja mniejszosci etniczne, religijne lub jezykowe, osoby naleza.ce do tych mniejszosci nie moga byc pozbawione prawa do w ł a s n e g o życia kulturalnego, wyznawania i praktykowania własnej religii oraz p o s ł u g i w a n i a sie w ł a s n y m jęezykiem wraz z innymi c z ł o n k a m i danej grupy. Artykuł 15 MPPGSiK 1. Panstwa Strony niniejszego Paktu uznajaę prawo kazżdego do: a) udziału w żzyciu kulturalnym; b) korzystania z osiaęgnięec postęepu naukowego i jego zastosowan; c) korzystania z ochrony interesow moralnych i materialnych, wynikajaęcych z wszelkiej tworczosci naukowej, literackiej lub artystycznej, ktorej jest autorem. 2. Kroki, ktore Panstwa Strony niniejszego Paktu podejmaę w celu osiaęgnięecia pełnej realizacji tego prawa, powinny o b e j m o w a ć Środki n i e z b ę d n e do ochrony, rozwoju i upowszechniania nauki i kultury. 3. Panstwa Strony niniejszego Paktu zobowiaęzujaę sięe do poszanowania swo¬ body koniecznej do prowadzenia badan naukowych i działalnosci tworczej. 4. Panstwa Strony niniejszego Paktu uznajaę korzysci, jakie wynikajaę z popie¬ rania i rozwijania kontaktow mięedzynarodowych i w s p o ł p r a c y w dziedzinie nauki i kultury. Ochrona prawa do zżycia we własnej kulturze w rozżnych formach rozpro¬ szona jest w zapisach takżze innych aktow prawa mięedzynarodowego, na przykład w Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (art.1), Konwencji ramowej o ochronie mniejszosci narodowych (art. 5), Europejskiej Karcie Jeęzykow Regionalnych i Mniejszosciowych , a ponadto w deklaracjach, na przykład w Deklaracji Praw OsobNalezżaęcych do Mniejszo sci Narodowych lub Etnicznych, Religijnych i Jęezykowych, przyjęetej przez Zgroma¬ dzenie Ogolne O N Z w 1992 roku. Pojawia sięe rownieżz w o r z e c z n i c t w i e mieędzynarodowych t r y b u n a ł o w k a r n y c h . 64 65 66 67 6 2 Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 167. Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 169. Dz.U. z 1969 r., nr 25, poz. 187. Dz.U. z 2000 r., nr 22, poz. 209. Dz.U. z 2009 r., nr 137, nr 1121. Por. np. zdanie odreębne seędziego Mohamada Shahabuddeena w 2004 r. w sprawie Krstica (Case No. IT-98-33-T), saędzonego przed Mieędzynarodowym Trybunałem Karnym ds. Byłej Jugosławii. 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 �274 IV. Kultura w tworzeniu i stosowaniu prawa mieędzynarodowego Mozżemy zatem mowic nie tyle o „ o d r z u c e n i u " koncepcji zakazujaęcej cultural genocide przez prawo mieędzynarodowe, ile o jej „cichej obecnosci". Choc jej obecnosc w sferze prawa mięedzynarodowego jest cicha, bo rozproszona pod i n n y m n a z w a m i , i wydaje sieę niezwykle m a ł o prawdopodobne, aby cultural genocide znalazło sięe w katalogu zbrodni mięedzynarodowych, to jużz w sferze politycznej przejawia sięe zdecydowanie „ g ł o s n o " . Jest wprost a r t y k u ł o w a n a przez p o t o m k o w kulturowo wykorzenionych ludow tubylczych. Kulturobojstwo zajmuje jedno z centralnych miejsc w debacie dotyczaęcej rozliczen z kolonialnaę przeszłosciaę byłych imperiow kolonialnych. Ten „ n i e d o k o n c z o n y " projekt prawa mięedzynarodowego znajduje dzis swoje „ d o k o n c z e n i e " i do¬ powiedzenie w debacie publicznej i argumentacji politycznej. Niewaętpliwie pozostaje rownieżz j e d n y m z kluczowych z perspektywy postkolonialnej zagadnien, wykraczajaęc ro wnoczesnie daleko w swej istocie poza dyskurs kolonialny. Z pewnosciaę nie z n i k n i e z dziedziny s t o s u n k o w m i ę e d z y narodowych, a jego ciaęgła obecnosc w prawnym i politycznym dyskursie od ponad 70 lat mozże takzże oznaczac,żze w przyszłosci znajdzie własciwaę dla siebie, odreębnaę formeę w sferze prawa mięedzynarodowego. Jak zauwazżył na p r z e s ł u c h a n i a c h w kwietniu 2013 roku przed kanadyjskaę Komisjaę Prawdy i Pojednania były premier Kanady (2003-2006), Paul Martin: „Trzeba wreszcie nazwac rzeczy po imieniu. Musimy w koncu zrozumiec,zże to, co działo sięe w szkołach z internatami, było użzyciem systemu edukacji do kulturobojstwa [oryg. cultural genocide] - i t y m to w ł a s n i e było. Kanadyjczycy majaę prawo znac p r a w d e " . Nazwanie tych praktyk „zwykłym" niszczeniem kultury badź przymusowaę asymilacjaę w kontekscie dramatycznych cierpien tysieęcy ludzi nie jest, jak widac, takzże dzisiaj wystarczajaęce: ani w sensie politycznym czy moralnym, ani prawnym. 68 69 6 8 Co spowodowało, zżeniektorzy badacze mowiaę o „wyłaęcznie retorycznej sile" argumentu ludobojstwa kulturowego (por. A. Xanthaki, Indigenous Rights and United Nations Standards: Self-Determination, Culture and Land, Cambridge 2007, s. 114; takze A.D. Moses, Raphael Lemkin... , s. 39). Jak zauwazża Moses, niestety wszystko, co nie spełnia dzis wymogow konwencyjnie waęsko rozumianej definicji ludobojstwa, „schodzi z radaru mięedzynarodowej opinii publicznej" (tamżze, s. 41). CBC News, Paul Martin accuses residential schools of «cultural genocide», h t t p : / / www.cbc.ca/news/politics/story/2013/04/26/truth-and-reconciliation-saganash-paul-mar tin.html (dostep: 26 IV 2013). W trakcie tych przesłuchan jeden ze swiadkźw, odebrany swojej rodzinie z ludu Cree, Saganash, powiedział: „Nigdy nie beędęe normalny. I zżadne dziecko, ktore zostało wysłane do szkoły z internatem, nie beędzie twierdzic,żze jest dzisiaj normalne. To niemożliwe" (tamze). 6 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/669c9357aea0d196296dff703ac11283.pdf 34af708e2605346105f159cea23136d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5675 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5275 Title A name given to the resource Barbarzyńca 2009 nr 2 (15) Proza Andrzeja Stasiuka Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2009 nr 2 (15) Creator An entity primarily responsible for making the resource Solon, Kamil Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kamila Solon Ur. w I 985 roku. Tegoroczna absolwentka wiedzy o kulturze na Wydziale Antropologii Literatur/ i Badań Kulturowych WP UJ. Interesuje się literaturą środkowoeuropejską, antropologicznymi teoriami tożsamości oraz obrazami prowincji w literaturze polskiej i zagranicznej. Obecnie pracuje w dziale promocji Krakowskich Szkot Artystycznych. Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"' - rzecz o tożsamości męskiej Andrzej Stasiuk jako znawca męskich spraw 2 O tożsamości męskiej i męskim obrazie rzeczywistości w prozie Andrzeja Sta­ siuka pisano wielokrotnie. J u ż od czasu swego debiutu Stasiuk był brany na warsztat przez krytyków, którzy z upodobaniem pod­ dawali jego prozę głębokim analizom pod ką­ tem relacji męsko-męskich i męsko-kobiecych. Jerzy Jarzębski w książce Apetyt na przemianę z 1997 r o k u , opisując „młodą" wówczas litera­ 1 Określenie Błażej a Warkockiego, por. B. Warkocki, Homo niewiadomo. Polska proza wobec odmienności, Warszawa 2007, s. 100. P (15) nn BARBARZYŃCA turę, nazwał prozę Stasiuka „literaturą o wy­ raźnie męskim podejściu do rzeczywistości ". Stawia ją obok prozy Jerzego Pilcha, M a r k a Jastrzębca-Mosakowskiego, Marka Kędzierskie­ go i Krzysztofa Myszkowskiego. Jest to miejsce bardzo szczególne, a t y m samym wiele mówiące o charakterze twórczości autora Jadąc do Babadag. L i d i a Burska nazwała go naj lepszym w naszej literaturze znawcą męskich spraw. A za męskie sprawy zaś „na ogół uważa się bunt ( . . . ) , niebezpieczne życie na krawędzi 2 Sic!, J. Jarzębski, Apetyt na przemianę. Notatki o prozie współczesnej, Znak, Kraków 1997, s. 177. �14 Kamila Solon oraz rozmaite egzystencjalne podróże do kresu po samowiedzę i samopotwierdzenie . skłonni myśleć o płci jako takiej, wskazał, że tożsamość odmieńca jest obecna w tekście bar­ dzo wyraźnie. Niewątpliwie takie książki jak Mury Hebro­ Istotna w kontekście męskiego bohatera jest jeszcze jedna kwestia - m i t biograficzny, który Stasiuk świadomie tworzy i który towarzyszył odbiorowi jego twórczości od samego począt­ k u . Paweł Dunin-Wąsowicz i Krzysztof Varga zamieścili w Parnasie bis notkę biograficzną A n ­ drzeja Stasiuka przedrukowaną z 17/18 n u m e r u „ b r u l i o n u " z 1991 roku. Czytamy tam: 3 nu, Biały \ru\, Dziewięć czy Przez rzekg mogą wręcz uchodzić za podręcznikowe przykłady konstruowania męskiej tożsamości i męskiego obrazu świata. Budowanie przez Stasiuka świa­ ta fikcji poprzez pryzmat spojrzenia mężczyzny jest swoistym dopełnieniem oraz domknięciem jego prozy. Bohaterowie jego powieści są i n ­ dywidualistami doświadczającymi spełnienia w podróży l u b swobodnej wędrówce, niepokor­ n y m i jednostkami silnie odczuwającymi swo­ je istnienie, znajdującymi ukojenie w pamięci i przeszłości. D o niepodważalnych przymiotów męskości bohaterów prozy Stasiuka należy też jazda obowiązkowo zdezelowanym samocho­ dem w stanie unoienia dżinem l u b brandy Według krytyków pisarz stara sie ukazać ze uduchowione sooirzeme na świat ooszukiwanie filozofii życia wvbui ała emoćionalność to cechy charakterystyczne dla mężczyzn Stad i u z nrowadzi nrosta n W a do w n i o s k i , ze noszu Andrzej „Świnia" Stasiuk (...) ukończył szko­ łę podstawową. Wyrzucony kolejno z liceum, technikum oraz zasadniczej szkoły zawodowej. Po półrocznym pobycie w armii otrzymał sto­ pień kaprala i przepustkę, z której nie powró­ cił. Skazany za dezercję (art. 303 parag. 3 k.k.) i osadzony w więzieniu wojskowym w Płotach. Wyrzucony stamtąd za rozkładanie dyscypli­ ny wojskowej ( . . . ) . Resztę wyroku odsiedział w „cywilnym" zakładzie karnym . 4 kiwanie tożsamości i dvlematv eaz^tencalne Stasi 7 nnm n n knrzvnisniewswoLnrozietvlkomeLv n r J L J i r e f l e k i kobiet nie r n i L J ś z , f f , f , ° mieszczą się w iiterackicn zainteresowań autora, wymienione powieści dostarczają także Dogatego materiału do badania problemu tożsamości ąueerowej, cnociazby dzięKi Konstrukcji taKicn postaci jak Wasyl tfandurko czy Maria -L Murów Hebronu. Szczegółową analizę tego zagadnienia przeprowadził Błażej Warkocki w pracy Homo y ] f 6 O d Murów Hebronu zaczyna się mitologizowanie Stasiukowej biografii, a i on sam ją ulepsza i konstruuje na nowo, przy okazji ją „umetafizyczniając" . Według, próbą uwolnienia się od stereotypowego postrzegania biografii pisarza jest jego „autobiografia intelektualna": 7 Stasiuk łamie własny m i t o czadowym życio­ rysie. Wojsko, dezercja, samobój, więzienie - jakie to przewidywalne. Za to i m mniej ciekawe rzeczy opisywał, t y m bardziej re­ chotałem podczas lektury tej książki. Stasiuk banalista! czyli biorącej w nawias to, co zwykle byliśmy 3 L . Burska, Sprawy męskie i nie, „Teksty Drugie" 1996, A. Nasiłowska, Rzeka wątpliwości, 1997, nr 4, s. 53. 5 B. Warkocki, op. cit., s. 91-132. 6 P. Dunin-Wąsowicz, Parnas Bis. Słownik literatury urodzonej po 1960 roku, wyd. I I I , Lampa, Warszawa 1998, nr 5, s. 34. 4 8 „Nowe Książki" s. 186. 7 Por. B. Warkocki, op. cit., s. 100. 8 A. Stasiuk, Jak zostałem pisarzem. Próba autobiografii intelektualnej, Czarne, Wołowiec 1998, notka na okładce. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �15 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"... Stasiuk bawi się z czytelnikiem p e w n y m i konwencjami, ale wydaje się świadomy tego, że próba złamania „czadowego" życiorysu to b u ­ dowanie m i t u kolejnego, t y m razem życiorysu, pozornie, banalnego. Podobny m i t męskości j a k u Stasiuka towarzy­ szył recepcji prozy Marka Nowakowskiego oraz Marka Hłaski. Zresztą nie sposób nie przyznać, że tych trzech prozaików łączą pewne cechy wspólne. M o ż n a podciągnąć ich pod wspólny m i a n o w n i k , którym jest opisywanie świata pery­ feryjnego i niebezpiecznego, tworzenie sylwetek mężczyzn posiadających własny kodeks warto­ ści, daleki od kodeksu drobnomieszczańskiego. Bohaterowie tej prozy może i są wykolej eńcami, włóczęgami, ale łączy ich więź i solidar­ ność. Wspólnie doświadczają poczucia absurdal­ ności świata i wyruszają w wędrówkę, aby leźć odpowiedź na dręczące ich pytania. Jednak szczególne podobieństwo zachodzi pomiędzy Stasiukiem a Hłaską. Stasiuk sam dostrzega to podobieństwo edyz na okładce pierwszego wydania zbioru ooowiadań Przez rzekę ooowia dań o mocnym ładunku" męskości znaiduie sie zdiecie nisarza stylizowanego na wizerunek antora PierLzeao kroku w chmurach Być może ,est to samodzielna ironiczna nróha wnisania sie w poczet twórców t z w prozy męskiej Warto zwrócić u w a g ę na jeszcze jedną kwe­ stię łączącą obu autorów. U H ł a s k i akcja dzieje się prawie wyłącznie w środowisku męskim. Kobieta, jeśli się j u ż pojawia, służy u w y p u k l e ­ n i u ogromnej przepaści, która oddziela dwa światy płci, oraz w y o l b r z y m i e n i u męskich atry­ b u t ó w r e p r e z e n t o w a n y c h przez bohaterów. Wydawać by się mogło, że w świecie całkowicie 9 Por. P. Radola, Związki Marka Hłaski, męshp-męshie w twórczości http://www.marekhlasko.republika.pl/ index2.htm. 10 11 z d o m i n o w a n y m przez m ę ż c z y z n , a pozba­ w i o n y m kobiet, p o w i n n a w końcu ujawnić się pewna l u k a , pewne niedopełnienie męskości w swojej istocie . W prozie H ł a s k i nie m a na to miejsca. W opowiadaniu Baza widać w y ­ raźnie, że kobiecość spełnia rolę dezorgani­ zującą - Rysiek się żeni i nie m o ż e wyjeżdżać w kursy . Wprowadzenie elementu kobiecego wprowadza chaos w doskonale funkcjonujący świat męski. 9 10 Podobną sytuację odnajdujemy w Białym kruku. Jeden z bohaterów - Gąsior, „yappis z teczką i butach za m i l i o n " , musi okłamać swoją żonę, aby ta nie udaremniła jego wyprawy w góry: 1 1 - C o powiedziałeś żonie? (...) - N i c szczególnego. Powiedziałem, że jestem zmęczony i chcę wyjechać na parę dni. W góry. Mamy w górach znajomych. - G d z i e ś tutaj? - Nie, za Przemyślem. - Nie mogłeś powiedzieć jej prawdy? - Jakiej prawdy? Że jadę się bawić w partyzan­ ta? Wasyl, bądź poważny. D i a l o g ten pokazuje wyraźnie, że w świat męskich spraw kobieta nie ma wstępu, co więcej, że przestrzeń męska jest o wiele ciekawsza niż przestrzeń kobiety, a przynajmniej żony Gąsiora, która ogląda w telewizorze „niusy" ze wschodu lub czyta Wizjonera z Kentucky, podczas gdy jej m ą ż próbuje odnaleźć sens swojego życia gdzieś wysoko w górach . Jak ujęła to L i d i a Burska, bohaterów Białego kruka 12 12 Por. wypowiedź Jana Błońskiego z recenzji Białego kruka: „O kobietach, tym wypoczynku wojownika, w Białym kruku niewiele. Istnieją, owszem, jako Ibid. obsesja, lup i kubeł na spermę..., ale same przebywają A. Stasiuk, Biały kruk, Czarne, Wołowiec 2002, s. 28. w świecie trosk domowych i porad zdrowotnych, mętnej duchowości (...) i telewizyjnych seriali (...). Jak widać, l (15) P009 BARBARZYŃCA �16 Kamila Solon wkurza ( . . . ) , że czekają na nich od dawna gotowe role społeczne i nudna, męcząca jednostajność czynności codziennych, od których trudno się uwolnić, bo każdy odlot od rutyny, każde święto chłopców zwykle profanuje jakaś żona . (...) Po to tu przyjechaliśmy, żeby przestać żar­ tować, żeby nareszcie przestać żartować, żeby zeskrobać to gówno żartów i rozchodzenia się do domów, gdy kończy się piwo, gdy kończy się wódka, herbata... 16 13 Gąsiorowi, Małemu i narratorowi, przynaj­ mniej na początku, w y d a w a ł o się, że jest to zwykła „wakacyjna" wyprawa, a nie wędrówka w poszukiwaniu czegoś, co ukonstytuuje ich życie . N i e sądzili, że Wasyl Bandurko i Kostek mają własne ukryte zamiary. Bandurko szedł w przekonaniu, że t y m , co nada sens jego życiu, będzie śmierć, natomiast Kostek wierzył, że jest to wyprawa po „krew do serca", umożliwiającą m u ucieczkę od dorosłego życia, które według niego jest tylko pozorem wolności . Obydwaj chcieli ocalić wszystkich uczestników przed pro14 15 codziennego życia konsumpcii i staenacii praeneli zapoczątkować proces poszukiwania własnego i a" Narrator poznaie prawdę dopiero w momencie kiedy musi ucie k a ć z K o s t k i e m przed strażą graniczną: Czy ty naprawdę nie wiedziałeś, co robisz, wy­ bierając się w te zasrane góry? Czy naprawdę byłeś takim idiotą? Myślałeś, że trzydziesto­ letni faceci jadą na obóz wędrowny bratać się z naturą i tropić zwierzynę płową i drapież­ ną? Przecież to absurd! Naprawdę myślałeś, że poskaczemy po górach, wyślemy kartki do rodziny, a na koniec pstrykniemy sobie zdjęcie. Stasiuk ukazuje swojego bohatera jako z n u ­ dzonego już codzienną monotonią mężczyznę, który pragnie znaleźć cel swojego życia. Kostek nie wie jeszcze, że wyprawa zakończy się klę­ ską i że m i t solidarności męskiej grupy nie tyle ulegnie kompromitacji, ile w ogóle straci rację bytu. Wspólnota mężczyzn, tak często opisywana przez Stasiuka, doczekała się już swoistej idealizacji, dzięki nieustannemu podkreślaniu braterstwa, jedności i odpowiedzialności za każdego jej człon­ ka. Wynika to, jak twierdzi Błażej Warkocki, po­ wołując się na koncepcję Eve Kosofsky Sedgwick, z „pragnienia homospołecznego" - pisarz pragnie być piewcą i wyrazicielem męskiego stylu życia, pragnie znaleźć się w społecznym i symbolicznym kręgu wraz z innymi mężczyznami . M i m o to wydaje się, że ta męska wspólnota to piękny mit, który niewiele ma wspólnego z rzeczywistością jak pokazuje to zakończenie Białego \ru\a. Sam Sta­ siuk mówi zresztą o Białym \ru\u, że jest to książka o infantylnej mitologii chłopackiei" . Pisarz wv stawia męska przyiaźń na wielka p r ó b ę - w obliczu niebezpieczeństwa strachu bólu i zagrożenia każ­ dy z bohaterów myśl, tylko o sobie a drug, człowiek jest m u potrzebny po to, by przeżyć. 17 18 jeśli nie sam Stasiuk to jego powieściowe uniwersum jest 15 Ibid., s. 47. światem prawdziwego mac ho... Feministki, obudźcie się 16 A. Stasiuk, op. cit., s. 83-84. i podrapcie go dotkliwie, zamiast występować wspólnie na 17 B. Warkocki, op. cit., s. 94. wieczorach autorskich!". J. Błoński, Stasiuk u natury bram, 18 Wywiad z A. Stasiukiem Mar, czyli stany „Tygodnik Powszechny" 1995, nr 19. człowieczeństwa 13 L . Burska, op. cit., s. 35. 1 4 S. Niewczas, Pielgrzymia w: S. Bereś, Historia literatury polskiej w rozmowach. XX-XXI do sanktuarium tożsamości, wiek, W A B . Warszawa 2002, s. 408. „Polonistyka" 2006, nr 6, s. 47. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �17 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"... Mury Hebronu jako inicjacja w męskość Prawdziwą mitologię i realizację odwiecz­ nych opowieści o męskiej inicjacji znajdziemy w Murach Hebronu, czyli powieści, od której za­ częła się archetypiczna wędrówka po obszarach męskiej tożsamości. Wędrówka iście piekielna, bo debiut Stasiuka przypomina to, o czym pisze Robert Bly w Żelaznym Janie - katabazę, czyli upadek, pierwszy etap duchowej drogi m ę ż który zostaje ze wszystkiego ograbiony i musi zmierzyć się ze swoimi słabościami i ogra­ niczeniami . Bohater Murów Hebronu, więzień odbywający karę za dezercję zstępuje na samo dno swojego jestestwa, gdzie nie ma nic prócz bólu apatii i tęsknoty To iego nowa topografia istnienia, ledyne co m u nozostaie to on sam a właściwie"jego d a ł o : 19 20 Prawa noga. Lewa noga. Prawa noga. Przynio­ słem tutaj wszystko, co miałem, i jestem, wciąż jestem. Samowystarczalny . 21 uregulowana kontrola ciała jest podstawowym środkiem utrzymania ciągłości biograficznej i tożsamości, ale jednocześnie sprawia, że „ja" jest prawie cały czas na widoku w tym sensie, iż jest ucieleśnione. 25 Bohater jest więc nagi i całkiem bezbronny, czuje się rozbity, czuje też, że jego oczy, uszy, dłonie, nos tracą swoją rolę i są zupełnie niepo­ trzebne. Dopiero wraz z m o m e n t e m podążania w stronę tytułowych murów H e b r o n u następuje powolne scalanie jego ciała, które tożsame jest z p o n o w n y m scalaniem jego osobowości. Ten moment, kiedy mężczyzna rodzi się na nowo, jest według Blya najważniejszym etapem jego duchowego r o z w o j u . 26 Bohater odbył w więzieniu swoisty obrzęd przejścia i rozpoczął nowe życie - brutalne, peł­ ne agresji, przemocy i rywalizacji. Najlepiej od­ dają to słowa starego więźnia, który w Opowieści jednej nocy przejmuje na chwilę rolę narratora całej powieści i opowiada młodszemu więźniowi - naszemu bohaterowi - o swoim życiu. Zwraca się do niego: Wziąłem wszystko, co m i było potrzebne. Mój worek ze skóry, a w n i m mięso i flaki, które przelewają się miarowo, kiedy stąpam . Nie dygaj, nic nie dygaj, małolat. Puszka jak puszka, ani lepsza, ani gorsza. Nie dygaj, nie myśl sobie, że to pączki u cioci. Pączki u cioci się skończyły, tam, na sali, kiedy słuchałeś wy­ roku. Już tam powinieneś wiedzieć, że cię nie ma, że jest ktoś inny. Umarł król, niech żyje król. Kumasz? 22 Uginam się pod ciężarem mięsa i k r w i . 23 Świadomość bohatera zamknięta jest w jego ciele, które t y m razem odmawia m u posłuszeń­ stwa. J a " bohatera nie czuje się w n i m bezpiecz­ n i e , nie ufa m u , obserwuje je i intensywnie wsłuchuje się w „bulgotanie k r w i " i „szelest mięśni". Jak pisze Giddens, 24 1 9 R. Bly, Żelazny Jan. Rzecz o mężczyznach, tłum. J. Tittenbrun, Rebis, Poznań 1993. 27 Stary więzień objaśnia reguły nowego życia, reguły męskości, których bohater będzie musiał przestrzegać, jeśli chce uczestniczyć w w i ę - 24 Goffmann nazywa to „wrażeniem normalności". 25 A. Giddens, Nowoczesności tożsamość, tłum. A. 2 0 B. Warkocki, op. cit., s. 100. Szulżycka, PWN, Warszawa 2007, s. 81. 21 A. Stasiuk, Mury Hebronu, Czarne, Wołowiec 2001, s. 5. 26 Por. co o tym pisze Warkocki, op. cit., s. 102. 22 Ibid., s. 5. 2 7 A. Stasiuk, Mury. ..,op. 23 Ibid, i. 6. I (15) P009 BARBARZYŃCA cit., s. 33. �18 Kamila Solon FOT. KATARZYNA ZAWADA, ziennej wspólnocie. Sam bohater podczas m o ­ nologu więźnia milczy, ale jego obecność jest znakomicie wyczuwalna dzięki l i c z n y m z w r o ­ t o m opowiadacza do jego osoby. T o milczenie m o ż e być w y r a ź n y m symptomem pozwalają­ cym z a u w a ż y ć pewne pęknięcie w b u d o w a n i u męskiej tożsamości. Warkocki, powołując się na badania Julii Kristevej nazywa ten stan „milobecnością" - p o d m i o t nie m o ż e nic wy­ artykułować, wydusić z siebie ani słowa. Tylko HTTP://KATARZYNA-ZAWADA.COM jeden jedyny raz u j a w n i a swoją obecność sam, poprzez gwałtowną reakcję na opisywaną przez więźnia scenę zbiorowego gwałtu („Widzę, że ci się to średnio p o d o b a " - m ó w i do niego opowiadacz). Metafory przerywania m i l c z e ­ nia, mówienia w ł a s n y m głosem, odzyskiwania w ł a s n e g o głosu, które o z n a c z a j ą wyjście ze sztywnych ram narzuconych przez społeczeń­ stwo, są zazwyczaj przypisywane dyskursowi feministycznemu, tutaj natomiast z a u w a ż a m y 28 Ibid., i. 122. BAR8ARZVNCA P (15) P009 �19 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości". przełamanie tego m o d e l u . Wydaje się, że Sta­ siuk specjalnie igra z „efektem kobiety" właśnie poprzez specyficzną konstrukcję p o d m i o t u . Bohater nie akceptuje do końca reguł rządzą­ cych męskim światem. W t y m kontekście zna­ czące m o ż e być ostatnie opowiadanie w tomie. Bohater przemierza celę w z d ł u ż i wszerz, m o ­ notonnie i m i a r o w o odliczając k r o k i , by w koń­ cu udać się w k i e r u n k u H e b r o n u , biblijnego miejsca, gdzie ukojenie z n a j d o w a l i wszyscy więźniowie: rośnięte do nadnaturalnych rozmiarów. Nie­ toperz kierowany zachciankami facetów. (...) Zaciąga się głęboko, zapominając na chwilę o pogardzie. Przymyka powieki o niewiary­ godnie długich rzęsach. Spomiędzy wybitych zębów snuje się cienka smuga szarego d y m u . 32 Cwel z Murów Hebronu przypomina abiekt Kristevej, czyli nie obiekt ani subiekt. Tomasz Kitliński proponuje, aby abiekt przetłumaczyć na język polski jako „pomiot", co wskazuje na podmiot, a raczej balansowanie na jego granicy . Jego obecność jest wypierana, drażni, powoduje rozdarcie „normalnego" świata. Abiekt 33 Gdy mijał tysięczny kilometr, obejrzał się za siebie i zobaczył klawisza myszkującego w celi. Klawisza chodzącego w kółko i w kółko w na­ dziei, że za którymś zwrotem odnajdzie szcze­ linę, którą wydostał się więzień. Lecz jego to już nie dotyczyło, bo na horyzoncie bielały mury Hebronu . nie jest w pełni ani przedmiotem, ani podmio­ tem ( . . . ) . Stanowi on jednak obszar podmioto­ wości, gdzie gromadzi się to, co nieakceptowane społecznie: nieczystość, nikczemność, ohyda. Wzbudza tyleż wstręt, co fascynację. W życiu społecznym to w obiekcie ogniskuje się niena­ wiść i przemoc . 29 N i e oznacza to, że bohater ucieka przed swo­ ją męską tożsamością, ale przed więzieniem, któ­ re, paradoksalnie, może tej tożsamości zagrażać. Reakcja na scenę gwałtu jest wiele mówiąca mężczyzna został t a m potraktowany przedmio­ towo, został wykorzystany i zhańbiony, do końca swego pobytu w więzieniu skazany na szykany i pełnienie roli kozła ofiarnego . Staje się ob­ cym, podrzutkiem, kimś balansującym między tożsamością mężczyzny a tożsamością kobiety. Kimś t a k i m jest Maria - więzień. Jego tożsamość psychiczna i fizyczna zostaje zawieszona, to t y l ­ ko kobiece imię i bezużyteczny penis" N i e przypomina nawet człowieka. 30 31 Ciało chude, nieproporcjonalnie długie. Szma­ ciana lalka skąpo wypchana trocinami. Skulona i czujna. Wsłuchana w mruknięcia mężczyzn. Odgłosy wściekłości albo pożądania. Uszy roz­ 34 Abiekt musi być ciągle usuwany, gdyż ina­ czej męska tożsamość może ulec dezintegracji. Szczególną uwagę na ten problem zwraca E l i ­ zabeth Badinter. Z a u w a ż a , że osobowość dzi­ siejszego mężczyzny jest zachwiana, ponieważ w w y n i k u rewolucji feministycznej stracił swoją dominującą pozycję, a raczej pozwolił, aby na tej samej pozycji obok niego znalazła się k o ­ bieta. Sprawiło to, że jego męskość stanęła pod znakiem zapytania i że razem z kobietą „stali się bliźniętami różnej płci. Zagubiony, często sfrustrowany, potrzebuje coraz więcej czasu, aby przełamać kryzys tożsamości, gdyż zdaje sobie że zniewieściały" mężczyzna jest dużo bardziei represjonowany m z kobieta o męskich cechach charakteru. 29 Ibid., s. 149. 32 Ibid, s. 17. 3 0 W znaczeniu Girardowskim. 33 Por. B. Warkocki, op. cit., s. 114. 31 Ibid, i. 17. 34 Cyt. za B. Warkocki, op. cit., s. 115. P (15) nn BARBARZYŃCA �20 Kamila Solon W poszukiwaniu abiektu Ta granica tożsamości, zarysowana przez f i ­ gurę cwela jest obecna nie tylko w Murach Hebro­ nu, ale także w innych utworach Stasiuka, takich ]ak Dziewięć, Biały kru\ czy Przez rzeknę. Błażej Warkocki szuka szczelin w tożsamości męskiego bohatera w jego ciele, a mówiąc prościej, w ob­ jawach zniewieścienia, które są śladem abiektu. Wskazuje, iż najczęstszym śladem zniewieście­ nia, poj awiaj ącym się w tekstach Stasiuka, są dłu­ gie włosy, które charakteryzują pojawiające się poboczne postacie. Porównajmy kilka opisów: Nawet Wasyl Bandurko wymknął się na chwilę. Rozmawiał z jakimś chłopaczkiem o długich fa­ lujących włosach. Przez te włosy nie widziałem jego twarzy, lecz tylko jego dłoń, którą podnosił papierosa, szczupłą, białą, dziewczęcą . 35 Koleś nie podniósł głowy. Dwa pasma ciemnych włosów sięgały prawie do kolan . 36 licznej przemocy, która stawia ich w pozycji kozła ofiarnego z Murów Hebronu. To jest właśnie owe niszczę go, jak w przypadku M a r i i nie abiektu . 39 W nieco innej sytuacji jest Wasyl Bandurko, główny bohater Białego kruka, choć też reprezen­ tuje Innego, Obcego. O tym, że jest homoseksuali­ stą, dowiadujemy się już na początku powieści: Ja mam trzydzieści dwa lata, byłem pianistą i pederastą, potem czytałem książki i chodzi­ łem po ulicach, i wierzyłem, że jestem obrazem i podobieństwem . 40 Wasyl, przywódca całej grupy i pomysłodaw­ ca wyprawy, dołączył do nich na samym końcu. Był inny niż reszta, uczył się w liceum, pochodził z bogatego d o m u , jego matka była artystką pla­ styczką. Budził zdziwienie grupy, gdy pił w i n o , podczas gdy wszyscy raczyli się t a n i m p i w e m . Bardzo chciał dołączyć do grupy i był w stanie zrobić wiele, aby to osiągnąć. Początkowo trak­ towany pogardliwie, z czasem stał się częścią męskiej grupy. Od strony Krugera podszedł długowłosy chło­ pak o szarej wynędzniałej twarzy. Trzymał przy sobie kartonik z nagryzmolonym napisem, że jest chory, prosi o wsparcie, bardzo dziękuje, czyli to, co zawsze . A potem Wasyl usiadł, opierając się o poduszki, a my obsiedliśmy łóżko, po raz pierwszy two­ rząc ten krąg, o którym później myśleliśmy, że jest nierozerwalny . 41 37 Nie wiadomo, skąd pojawił się ten chudy facet. Po prostu wyszedł zza pleców Bolka i stanął przy biurku. Miał na sobie obcisłe dżinsy i żółty podkoszulek. Długie szare włosy zasłaniały m u twarz i Bolek nie mógł odgadnąć jego wieku . 38 Warto przypomnieć tutaj tytuł powieści - Biały kruk, - corvus corax albus - to odmieniec silniejszy od pozostałych; nie ma wątpliwości, że tytuł wskazuje na osobę Bandurki. Białego kruka zauważył narrator, który tłumaczy Małemu: Był biały jak śnieg. I duży. Kruk. Cowus corax. Zjada wszystko. Nie kracze. To wrony kraczą. To mógłby być zwyczajny albinos. Ale inne po- Wszyscy bohaterowie są do siebie podobni, nie mają i m i o n i przeważnie milczą. Ale co najważ­ niejsze, zawsze są obiektem fizycznej lub symbo- 3 5 A. Stasiuk, Biały kruk, op. cit., s. 172. 3 9 B. Warkocki, op. cit., s. 118. 36 Ibid., s. 210. 4 0 A. Stasiuk Biały kruk, op. cit., s. 28. 41 Ibid., s. 60. 3 7 A. Stasiuk, Przez rzekę, Czarne, Wołowiec 2001, s. 136. 38 A. Stasiuk, Dziewięć, Czarne, Wołowiec 2003, s. 118. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �21 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"... winny go zadziobać lub odpędzić... chyba, że jest najsilniejszy ze wszystkich . 42 Wasyl jest najsilniejszy z całej grupy i może właśnie dlatego został kozłem ofiarnym - ginie z ręki jednego ze swoich przyjaciół, Kostka. Toż­ samość męskiej grupy została w pewien sposób ocalona, ale męska wspólnota już nie. zuje sposób myślenia mężczyzny - czyli Ciała oraz kobiety - czyli Duszy. Dusza wypomina mu, że nigdy jej nie słuchał i że całkiem o niej zapomniał, bo zajęty był swoimi bandyckimi wy­ padami na Zachód. Kiedy martwy przyznaje, że faktycznie niewiele o niej myślał, ta odpowiada: Bo słuchałeś swoich zasranych basowych gło­ śników. Też zresztą kradzionych . 45 Wolałbyś pewnie, żeby dusza była chłopem. Kradlibyście wtedy i jeździli z czystym sumie­ niem, a on, twój dusz, za przeproszeniem, ko­ chałby te wszystkie pojazdy, tak samo jak ty . To państwo mężczyzn, kobiety wstępu nie mają... Psychika mężczyzny, jego problemy i sposób życia ukazane są poprzez uwydatnienie przepa­ ści dzielącej dwa światy płci. Jak stwierdza Anna Nasiłowska, tylko w jednej sytuacji „ja" bohatera uzyskuje swoją ostrość: wobec kobiety . Kamila Budrowska pisze, że w prozie Stasiuka kobiety i mężczyzn dzieli dosłownie wszystko: czas, emocjonalność, praca i przestrzeń . Rozdźwięk ten obrazowo ukazuje dialog Duszy i Ciała z Nocy, 43 44 czyli słowiańsko-germańskiej tragifarsy medycznej. Świat opisywany w Nocy, jak twierdzi Chór, zrobił się dziwny, bo opiera się na dziwnej sym­ biozie: na Wschód podążają auta i brylanty, a na Zachód płuca i wątroby. I w t y m właśnie egzo­ tycznym świecie „ruski" mężczyzna, który od dawien dawna jeździł na Zachód, by kraść auta, złoto, srebro oraz przywozić dla swoich kobiet sukienki i perfumy, zostaje pewnego razu za¬ strzelony przez Niemca, któremu włamał się do sklepu jubilerskiego, by ukraść brylanty. Podczas gdy towarzysze zabitego piją wódkę nad jego trumną, Dusza z całych sił dobija się do niego, stara się z n i m porozmawiać i chociaż po śmierci przekonać eo że postępował źle za życia Nawiażuje się ciekawy dialog, który znakomicie obra­ 42 Ibid. 4 3 A. Nasiłowska, Rzeka wątpliwości, 44 K. Budrowska, Kobieta i stereotypy, Trans Humana, op. cit., s. 53. Kraków 2000. I (15) P009 BARBARZYŃCA 46 Ten dwugłos Duszy i Ciała odzwierciedla cał­ kowite rozdzielenie sfery myślenia i odczuwania kobiety i mężczyzny. Są oni podobni do dwóch gór, które nigdy się nie zejdą. Mężczyźni prowa­ dzą inne życie, z daleka od domowego ogniska. Wciąż udają się w niebezpieczną podróż, a po­ trzeby kobiet są tak naprawdę jedynie pretekstem do tego, by wyjeżdżać i kraść. Kobiety są i m po­ trzebne jako wytłumaczenie pozornie niezbęd­ nych prezentów, takich jak biżuteria i sukienki. Muszą być wierne jak pies lub j a k . . . samochód. Kobiety wciąż mają przypisaną jedną rolę. Stanowią opokę d o m u , fundament stabilności i bezpieczeństwa rodziny. D o ich obowiązków od zawsze należało zajmowanie się dziećmi, czyn­ ności porządkowe oraz karmienie zwierząt. Po­ ruszaj ą się wciąż po znanym sobie terenie - d o m , podwórze, kościół. Ograniczony do k i l k u stałych miejsc i zajęć świat kobiecy zostaje odarty z ta­ jemnicy, a przez to odrzucany przez mężczyzn jako nudny, nieatrakcyjny. Stąd kobiety czują się osamotnione z podwójną siłą bo same musza bo­ rykać się z codziennymi problemami. W Opowie- 45 A. Stasiuk, Noc, Czarne, Wołowiec 2005, s. 25. 4 6 Ibid, s.30. �22 Kamila Solon setach galicyjskich mężczyźni także często opusz­ czali swoje żony, wyjeżdżając na sezonowe prace, które jeszcze często się przedłużały o kilka d n i z powodu knajpianych libacji z dużą ilością al­ koholu. Kłótnie z mężami, narzekanie na własny los - karę bożą i niezadowolenie z życia są wyra­ zem niezgody na niezależność męskiego świata. Ale oschłość mężów wobec swoich żon, ich kry­ tyczny lub obojętny do nich stosunek mogą mieć swoje uzasadnienie - być może wdzieranie się kobiecych wartości do ich życia budzi sprzeciw i lęk przed utraceniem męskiej tożsamości . 47 M ę ż c z y z n a w Opowieściach galicyjskich to typ brutalnego „wiejskiego" macho, któremu się na wszystko pozwala i którego uczynki się usprawiedliwia. „ C h ł o p to chłop" - mówi Babka ze spokojem o swoim zięciu Czesku, oglądając połamane sprzęty i stół podziurawiony siekierą. Przyzwyczaiła się j u ż nawet do tego, że nieraz w zimie musi biec kilometr przez zaspy, aby schronić się przed n i m u sąsiadów. Sąsiedzi też j u ż do tego przywykli, czasem tylko, kiedy Czesiek za Babką pobiegnie, szczują gQ psem dla świętego spokoju. A l e nawet on wpisuje się w ustalony schemat zachowań i m o n o t o n i i : [Czesiek] miał czterdziestkę. W tym wieku nie zmienia się przyzwyczajeń: pracuje, pije, bije, śpi przewidywalność jest warunkiem bezpieczeństwa . 48 D o b i t n y m podsumowaniem tożsamości męż­ czyzny są słowa Babki wypowiedziane po poża­ rze jej domostwa: Gdy wszystko ostygło, dzień albo dwa później, Babka, brodząc po kostki w grząskim i chrzęsz­ czącym pogorzelisku, rozgrzebywała kijem węgle. Nie przetrwało nic, nie miała przecież srebra ani złota. Nawet żelazne garnki zyskały 4 7 Por. K. Budrowska, op. cit. 48 A. Stasiuk, Opowieści galicyjskie, Czarne, Wołowiec kruchą strukturę minerałów. I ona sama wyglą­ dała tak, jak gdyby ją dosięgną! ogień - czarna, wątła, postrzępiona. Grzebała swoim kijem i mruczała: - Pan Bóg jest chłopem, Pan Bóg jest chłopem . 49 Postać Babki ma w sobie pierwotną kobiecą siłę; m i m o tragiczności swego istnienia, próbuje znaleźć uzasadnienie wszelkich zdarzeń. Pożar, który pochłonął wszystko, co udało jej się zgro­ madzić przez wiele lat, tłumaczyła bezwzględ­ nością i brakiem litości Boga, którego utożsamiła z mężczyzną, gdyż tylko od mężczyzn nigdy nie doświadczyła ani dobrego słowa, ani gestu, a t y l ­ ko cierpienia i rozczarowanie. A u t o r Murów Hebronu opisuje kobiety dość stereotypowo, ukazuje je nie tylko w roli żon, ko­ chanek i matek uwikłanych w zwykłą codzien­ ność i własną biologię, ale - co gorsza - cza­ sem traktuje je jako przedmioty l u b zwierzęta. W Białym kruku kobietę można kupić, zmusić do prostytucji lub wystawić na klatkę schodową. Jednocześnie kobiety są zawsze z boku, na mar­ ginesie opisywanej rzeczywistości. Zdarza się także, że nawet ich status ontologiczny zostaje podważony. Tak dzieje się na przykład w Przez rzekę gdzie jedna z bohaterek Z u l a Egipt praw­ dopodobnie w ogóle nie istnieje lecz jest tylko wytworem męskiej wyobraźni i fantazmatem. Narrator najczęściej postrzega płeć piękną po­ przez jej seksualną rolę. Mężczyźni w prozie Sta­ siuka rzadko zwracają uwagę na charakter i osobo­ wość kobiety, opisuj ą j ą stereotypowo - wymieniaj ą uwagi dotyczące kształtu biustów, pośladków czy ud. Cielesność jawi się tutaj jako jedyny aspekt kobiecości. Kobieta jest zmuszana do uległości i zaspokajania męskiego pożądania, sama nie może wymagać nic w zamian. Faza zdobywania kochan­ ki jest dla bohaterów najważniejsza. Towarzyszą 4 9 Ibid., s. 76. 2001, s. 73. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �23 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości". jej ekscytacja, podniecenie i silne zainteresowanie, głównie seksualne. Gdy kobietę już się zdobędzie, zostaje złamana jej tajemnica, ekscytacja ustępuje nudzie, erotyczna moc powszednieje i wzmaga się jedynie poczucie jałowości i pustki. Wynika to z pragnienia doznania przez mężczyznę głębokich mistycznych lub metafizycznych przeżyć, ale za każdym razem się rozczarowuje tym, że kobiece ciało może jedynie zaspokoić ciało, a nie umysł. Erotyzm zamiast radości przynosi poczucie klęski, nie daje bohaterom nic, co mogłoby ich zadowolić . 50 Nasze twarze były nieruchome. Oczy Kaśki były puste. Wzrok Małego sunął po sprzętach, po rzeczach, jak kamera w jakimś awangardowym filmie. Nasze ciała żyły życiem mechanizmów. Gdzieś u brzegu nocy, gdy hałas ulicy osiągnął rozpaczliwie karnawałowe natężenie, utraciliśmy zdolność odczuwania. Skóra i nerwy zgrubiały, jakby przeznaczone były dla jakichś ogromnych ciał, dla wielorybów albo nosorożców . 51 ka po knajpach i nierządnica, ale także wybawicielka z opresji obdarzona wyższą mądrością . 52 Opowiadanie zaczyna się opisem myjącej się pod prysznicem dziewczyny. Narracja jest pro­ wadzona przez bohatera obserwującego nagą kobietę, spojrzenie na sytuację jest więc typowo „męskie" . Bohater z namaszczeniem przygląda się jej gestom, żaden najdrobniejszy ruch jej ciała nie u m k n i e jego uwadze, zauważa nawet - wyda­ wać by się mogło - nieistotne szczegóły, takie jak na przykład charakterystyczny sposób trzymania filiżanki. Narrator jest oszołomiony jej wdzię­ kiem i urokiem, w i d z i w niej pełnię kobiecości. Sama Nadia mówi o sobie niewiele, lecz w każ­ dym geście widać jej pewność siebie i świadomość swojej urody. Fascynuje go jej niezależność, pro— wokacyjne zachowanie swoboda obyczajewa - Nadia iest także kochanka Wasyla bohatera którego znamy z wcześmeiszL BiaLo kruka Wasyl wraz z narratorem i Nadia tworzą erotycz' ny trójkąt od samego początku znajomości : 53 54 Kobiety, co prawda rzadko, mogą też w z b u ­ dzić w mężczyznach lęk i fascynację. Obcując z n i m i , mężczyźni dają się dobrowolnie spro­ wadzić do roli poddanego, przekonanego o ich wyjątkowości i niedostępności. Stasiuk stworzył kilka ciekawych kreacji kobiet, które są uciele­ śnieniem, w dosłownym sensie, męskich projekcji o kobiecie idealnej, mitycznej i niezależnej. Ta­ kiej, która jest dopełnieniem męskiej osobowości, a nie tylko dodatkiem. Taką postacią jest Nadia, tytułowa bohaterka jednego z opowiadań w tomie Przez rze^c. J k pisze Z y g m u n t H a u p t , Nadia a jest figurą nie z tej ziemi (...), to gnostyczna So­ phia, Helena Szymona Maga (.. .),przewodnicz- Gdy Nadia pojawiła się w naszym życiu, ani mnie, ani jemu nie przyszło do głowy pytać, skąd się wzięła i dlaczego . 55 Najważniejsze, że po prostu jest. A nie jest to fakt tak oczywisty, jak mogłoby się wydawać. Kobiece ciało bez imienia nie istnieje realnie, jest fantomem męskiego pożądania . Ta kobieta zo­ stała wymyślona, stworzona po to, by wabić swoim urokiem mężczyzn. Nadia „rozpływa się" w tek­ ście, jest zagadką, zagrożeniem, jest przezroczysta i wciąż znikająca. Jest taka sama jak Zula Egipt - w c i ą ż tropiona, a nawet ścigana. Mężczyźni pró­ buj ą j ą pochwycić, zatrzymać przy sobie, ale nigdy 56 Motyw miłosnego trójkąta pojawia się też w Białym 5 0 Por. K. Budrowska, op. cit., s. 72. 54 5 1 A. Stasiuk, Biały kruk, op. cit., s. 39. kruku - Gżanka, szkolna miłość bohaterów, była 52 Z. Haupt, Sto gram i piwo, „Czas Kultury" 1997, nr 1, w pewnym stopniu spoiwem grupy. s. 81. 53 Por. B. Warkocki, op. cit., s. 131. P (15) nn BARBARZYŃCA 55 Ibid., s. 40. 56 Por. Z. Haupt, op. cit., s. 81. �24 Kamila Solon i m się to nie udaje . Najprawdopodobniej dlate­ go, że - tak jak w przypadku N a d i i - w ogóle jej nie ma. Pierwszą wskazówką, która doprowadza do tej konstatacji, jest dedykacja rozpoczynająca opowiadanie Zula Egipt: „Dla Jacka Sucheckiego, który pierwszy wymyślił i opisał Zułę Egipt" . Kolejne znajdujemy w tekście opowiadania. Nar­ rator, przyglądając się Z u l i i gładząc ją po udzie na przemian z doktorem S., snuje różne przypusz­ czenia dotyczące istoty jej tajemnicy: 57 58 Zula należała do tych istot, których pojawienie się uruchamia wyobraźnię. W miejsce, które zajmowała w czasie i przestrzeni, mogliśmy wpakować wszystko, co nasze ześwirowane od alkoholu i kombinacji umysły były w stanie wy­ produkować. Zabieraliśmy ją w różne miejsca i często zapominaliśmy o jej istnieniu. Pochła­ niała nas rozmowa o niej, układanie łamigłówek, była jedynie kluczem tego szyfru . 59 Z u l a i Nadia są wymysłem męskiego umysłu, zmaterializowanym pragnieniem i fatamorganą. To kobiety mityczne, idealne, tajemnicze i nie­ dostępne, będące ucieleśnieniem męskich ma­ rzeń. I tak jak marzenia czasem rozpływają się w powietrzu i znikają. Zostaje po nich przelotny zapach perfum, wgniecenia na fotelu, zapomnia¬ ny fragment garderoby taki jak porzucona przy oknie torebka i czarne czółenka Z u l i Egipt. ginesie jedną uwagę. Stasiuk postrzegany jest jako pisarz, który brutalizuje świat męskich spraw. Ale trzeba też zauważyć, że istnieje też Stasiuk liryczny, który potrafi zadziwiać delikatnością opisu kobiety, zwłaszcza właśnie tej kobiety mitycznej, nieobecnej i niedostępnej, takiej jak Nadia i Zula Egipt, w i r u ­ jąca w tańcu Maryśka z Opowieści galicyjskich oraz młodzieńcza miłość bohatera z Dukli. Zwłaszcza dwie ostatnie postacie zasługują na szczególną uwagę. Maryśka, córka Babki, była dziewczyną nietypową, w niczym nieprzypominającą innych dziewcząt mieszkających we wsi. Różniła się od nich urodą i sposobem bycia. Biała krótka sukienka kontrastowała z jej opaloną skórą i ciemnymi wło­ sami nigdy nie nosiła spodni i pierwsza w czerwcu kąpała się w zimnej rzece do której nikt nie śmiał weiść N a zabawach zawsze tańczyła sama nie zauważając ciekawskich snoirzeń l u d z i którzy przysiadali sie każdemu iei ruchowi Był tó taniec wktórvrnsiezataniała zapominała o otaczaiacvm ia świecie iakbv o r a j ą c nciec od s w o i e J z w i a i znaleźć "się zupełnie gdzieś indziej - A ona sama wpadała w to krążenie, w ten wir, co jej czarne włosy zawijał dookoła szyi, a białą su­ kienkę dookoła nóg i bioder i czasem tak było, że wszyscy stawali, a grajki grali tylko dla niej, coraz głośniej i szybciej, stawali, żeby popatrzeć, jak w końcu zrzuca pantofle i boso, z rękami nad gło­ wą, z zamkniętymi oczami okręca się w miejscu, jakby ją na jakiej nitce opuszczali z sufitu, bo te gołe pięty to chyba już i podłogi nie dotykały . Pisząc o tożsamości męskiej i postrzeganiu kobiet przez mężczyzn, warto poczynić na mar­ 60 57 Por. co o tym pisze Warkocki, op. cit., s. 128. dopiero w momencie, gdy kobieta staje się obiektem 58 A. Stasiuk, Przez rze\ę, op. cit., s. 77. Tę dedykację zainteresowania innego mężczyzny. Istotny jest jeszcze Warkocki interpretuje znowu w kategoriach „pragnienia fakt, że rywal musi być godzien rywalizacji. W ten homospołecznego", bo „oto jeden mężczyzna dedykuje sposób „tworzy się strukturalny kontekst «pragnienia drugiemu tekst o kobiecie". Autor Homo niewiadomo homospołecznego», lokującego się na zewnątrz powołuje się na teorię „pragnienia trójkątnego" Renć «trójkątnego» heteroseksualnego pożądania". Por. B. Girarda. Według niej jeden z mężczyzn walczy o kobietę Warkocki, op. cit., a. 129. nie dlatego, że posiada ona przymioty, które czynią ją 5 9 A. Stasiuk, op. cit., i. 87. atrakcyjną, ale ze względu na zainteresowanie drugiego 6 0 A. Stasiuk, Opowieści galicyjskie, op. cit., s. 97. mężczyzny tą samą kobietą. Pragnienie rodzi się BARBARZYŃCA ł (15) P009 �25 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości". Ludzie przyglądają się jej śmiałym ruchom, plotkując o jej prowokacyjnym zachowaniu. N i e są przyzwyczajeni do takiej śmiałości i swobody, jaka cechowała tę dziewczynę. N i e dostrzegali, że Maryśka próbuje uciec od roli, j aką w jej rodzinnej wsi ludzie chcieli jej narzucić - roli przykładnej gospodyni domowej, której życie ogranicza się do oporządzania gospodarstwa, gotowania obiadów, a często także do przyprowadzania nocą męża z pobliskiej gospody. Ucieczka od przeznaczenia zakończyła się powrotem w rodzinne strony po k i l k u latach nieobecności. Odmieniona, z pofarbowanymi na rudo włosami ze złotymi zębami którymi błyskała do każdego mężczyzny, stała się dokładnie t y m , k i m zostać nie chciała. W Dukli także pojawia się tańcząca kobieta, którą trzynastoletni wówczas bohater jest zafa­ scynowany. Cała sytuacja przypomina tę, któ­ ra została opisana w Opowieściach galicyjskich. Tańczyła sama; nie zważając na tłum, który się przed nią rozstępował, wirowała białą sukienką i ciemnymi, kręconymi włosami, które opadały na opalone plecy. Jak twierdzi bohater, reszta tańczą­ cych kobiet wyglądała przy niej j ak przypudrowa­ ne t r u p y . Oczarowanie młodego chłopca trwało bardzo długo, chodził za nią na każdą zabawę, szukał jej na plaży, śledził każdy jej krok. Dopiero jedno słowo zasłyszane na jej temat ^yy syczane przez starszą kobietę obserwującą jej taniec, na­ 61 znaczyło jego miłość czymś zakazanym. To słowo w zetknięciu z jej ciałem sprawiło, że zniknęła całkiem z jego życia, pozostawiając po sobie falę wspomnień, grę światła, zapachów i dźwięków Być może jest tak, jak sugeruje Warkocki, że u Stasiuka kobieta najbardziej jest, kiedy jej nie ma . 62 Ta obecność/nieobecność kobiety u Stasiuka raz jeszcze naprowadza na trop fantazmatu i potwierdza, że „naiwne" czytanie kobiety (określenie Kazimiery Szczuki) w przypadku twórczości Stasiuka może (choć nie zawsze musi) być mylące. 63 Podsumowanie Męska tożsamość w prozie Stasiuka została zbudowana w opozycji do kobiecego sposobu my­ ślenia i kobiecych emocji. Jedynym sposobem obro­ ny przed zachwianiem męskości jest zachowanie dystansu do wszystkiego, co kobiece lub uchodzące za zniewieściałe. Męskość utożsamiana jest z siłą, wojowniczością i bogatym życiem emocjonalnym, kobiecość z seksualnością, uległością i posłuszeń­ stwem. Kobieta pozostanie tylko ładną ozdobą, która nie wie nic o „prawdziwym życiu", bo „prawdziwę życie zawsze było zabawą mężczyzn". T h e text presents the problem of identity i n Andrzej Stasiuk's works. Identity issues are fundamental for the modern humanistic research, especially for sociology, anthropology and literary studies. Stasiuk not only creates outstanding prose, he also shows skills o f obserying the w o r l d we live i n w i t h ability to present i n a poetic way a very prosaic reality. H i s w o r k also comprises rich materiał for research into identity problems. H i s protagonists incessantly seek for their place i n the w o r l d ; they try to describe themselyes i n contrast to others w h o became their mirrors by w h i c h they can get to k n o w themselyes. Protagonists i n Stasiuk's works often build their identity on masculinity and memory. 61 Ibid., s. 26. 62 B. Warkocki, op. cit., s. 132. P (15) nn 6 3 BARBARZYŃCA Ibid, s. 132. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08cff29160f94a2ba1b78843d81084e8.pdf 4564d537f4ee9c3302823b6981ea9b9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2583 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2400 Title A name given to the resource Łeś Kurbas / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.58-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chojak, Bruno Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Łes Kurbas Bruno Chojak Według metryki galicyjskiej: Aleksander Zenon (dwojga imion), według zapisu ukraińskiego: Ołeksandr Stcpanowycz, w życiu publicznym: Ł e ś Kurbas. Urodził się 25 lutego 1887 roku w Samborze, w rodzinie aktorskiej. Jego rodzice - Stepan i Wanda, występujący pod scenicznym nazwiskiem ,,Janowicz'' na deskach objazdowego, ukraińskojęzycznego teatru galicyjs­ kiego „Ruska besida" („Biesiada Ruska"), kierowanego przez antreprenera Iwana Biberowicza - znani są dość dobrze ówczes­ nej publiczności tego teatru jako para czołowych amantów. Stepan jest synem grecko-katolickiego duchownego, probosz­ cza parafii w Kuropatnikach i Starym Skałacic koło Brzeżan na Tarnopolszczyźnie. Kiedy zostaje aktorem - jego ojciec wy­ rzeka się go. Wanda jest córką „urzędnika przy Starostwie", z mieszanej rodziny (prawdopodobnie) niemiecko-polskiej. Wieloletnia tułaczka i ogólna nędza życia aktorskiego do­ prowadza rodzinę Kurbasów-Janowiczów do tragedii. Ojciec rozpija się do tego stopnia, że nie może j u ż grać. Matka wraz z ciężko chorym mężem i dziećmi zjawia się na probostwie w Starym Skałacie. Teść, który niegdyś odmówił przyjęcia młodych małżonków i ochrzczenia ich syna (a swego wnuka) Aleksandra Zenona, teraz poruszony widokiem nieszczęścia udziela im schronienia. Odtąd probostwo w Starym Skałacie staje się właściwym domem rodzinnym małego Kurbasa. Środowisko rodzinne dziadka jest kulturowo charakterystyczne, ponieważ jego dorośli członkowie zaliczają się do tzw. „moskw o f i l ó w " . Kurbas j u ż we wczesnym dzieciństwie - obok rodzimego ukraińskiego, szkolnego polskiego i urzędowego niemieckiego - poznaje również (i to całkiem nieźle) język rosyjski, co było rzadkością w ówczesnej Galicji. Kończy gimnazjum w Tarnopolu. Po maturze wyjeżdża do Wiednia, 58 gdzie na tamtejszym uniwersytecie rozpoczyna studia na wy­ dziale filozoficznym. W tym samym czasie jego ojciec umiera w stanie delirium (wrzesień 1908). Zrozpaczona matka wymusza na swym synu przysięgę, że ten nigdy nie zostanie aktorem. Jest to środek ostateczny. Wcześniej chłopca, przejawiającego wyraźne skłon­ ności do aktorstwa, starano się odwieść od tych zainteresowań bardziej łagodnie, próbując nakierować je na muzykę (opano­ wał grę na fortepianie) i literaturę (nawiązał kontakt z Iwanem Franką i nawet przesyłał mu swe utwory). Dotrzymanie tej przysięgi jest dla młodego Kurbasa niełatwe. Po przyjeździe do Wiednia związał się już z ruchem amatorskim tamtejszego ukraińskiego środowiska studenckiego, gdzie jest jednym z naj­ aktywniejszych organizatorów, reżyserów i aktorów w przed­ stawieniach i wieczorach artystycznych. Podziwia teatr Маха Reihardta. Poznaje grę Eleonory Duse w jej późnym okresie. Poznaje osobiście i zaprzyjaźnia się z najgłośniejszym aktorem rcinhardtowskim, Josephem Kainzem. Znajomość ta umożliwia mu m.in. statystowanie w wielkich realizacjach teatralnych Reinhardta. Po śmierci ojca Kurbas zmienia miejsce studiów z Wiednia na Lwów, by być bliżej owdowiałej matki. Kontynuuje studia filozoficzne, a jednocześnie nie przestaje interesować sic teatrem. We Lwowie poznaje tamtejszy teatr w jego najlepszym okresie - dyrekcji Tadeusza Pawlikowskiego. Nadal 0 w przedstawieniach amatorskich. Ściśle współpracuje ze swy" bliskim przyjacielem, Adamem Kocką w Komisji Sztuki D * matycznej przy Związku Studentów Ukraińskich. Kres ternu kładzie tragiczny przebieg wydarzeń w dniu 1 lipca 1910 ro na uniwersytecie lwowskim. W trakcie manifestacji student 1 1 1 �ukraińskich, domagających się utworzenia we Lwowie uniwer­ sytetu z ukraińskim językiem wykładowym, dochodzi do bójki, w której ginie śmiertelnie zraniony Adam Kocko. Kurbas, jako współuczestnik zajść, zostaje aresztowany, a następnie karnie relegowany z uczelni. Po tych wydarzeniach położenie Kurbasa staje się tragiczne, pragnie poświęcić się wyłącznie teatrowi, jednakże jest związa­ ny przysięgą, złożoną wobec matki. Próbuje popełnić samobójs­ two. Tylko dzięki przytomności umysłu kolejarzy na jednej ze stacyjek pod Lwowem unika śmierci. Matka uwalnia go od przysięgi. Kurbas - zainteresowany reżyserią - nawiązuje wpierwszej połowie 1912 roku krótkotrwały kontakt z działają­ cym na Zakarpaciu „Teatrem Huculskim", kierowanym przez Hnata Chotkewycza. Jest to unikalny, jak na owe czasy, przykład teatru „etnograficznego". Aktorzy - niepiśmienni górale - uczą się ról „na s ł u c h " , po czym grają. Tematyka przedstawień dotyczy tradycyjnego życia Hucułów. Kurbas jest rozczarowany pracą w tym zespole, ponieważ nie ma tam właściwie miejsca dla nowoczesnego reżysera. Oczekuje się po nim raczej funkcji kogoś w rodzaju administratora teatru. Porzuca „Teatr Huculski" i wraca do Lwowa, gdzie do 1914 roku będzie występował jako aktor w zespole „Ruska besida". Jego role (poza tradycyjnym repertuarem Mychajły Stariekiego) to m. in.: Setnik w Wiju wg Gogola, Morales w Carmen Bizeta. Luter w Opowieściach Hofmana Offenbacha, Astrów w Wujaszku Wani Czechowa, Karenin w Żywym trupie wg Tołstoja i Waśka Popiół w Na dnie Gorkiego. W kwietniu 1914 odbywa podróż po Europie (Warszawa, Praga, Berlin, Monachium), aby zapoznać się z tamtejszymi teatrami i galeriami sztuki. Wybuch I wojny światowej komplikuje jego sytuację. Galicja w dużej części trafia pod okupację rosyjską. Ogranicza swą działalność do Tarnopola. Organizuje na przełomie lat 19141916 swoje pierwsze samodzielne przedsięwzięcie teatralne -„Tarnopolskie Wieczory Teatralne" (,,Ternopilśki teatralni weczory"). Poza repertuarem tradycyjnych autorów ukraińs­ kich (Kotlarewski, Stari cki, Karpenko-Karyj) występuje m. in. w Niedźwiedziu i Oświadczynach wg Czechowa. W 1916 roku. wykorzystując okoliczność okupacji rosyjskiej, przeprowadza się wraz z matką na stałe do Kijowa, gdzie zaczyna grać na scenie teatru Mykoły Sadowskiego. Sytuacja kulturalna Ukraińców w Rosji przedstawia się w tym czasie relatywnie korzystnie: od 1876 do 1881 w Rosji obowią­ zywał bezwzględny zakaz drukowania ukraińskich książek oraz wystawiania przedstawień w języku ukraińskim; po 1881 roku dochodzi do pewnej liberalizacji - wolno już wystawiać tradycyjny ukraiński repertuar „etnograficzny" (np. Kotlarewskiego), ale nie wolno dokonywać tłumaczeń utworów literatury światowej na ukraiński ani wystawiać ich po ukraińsku w teat­ rze; po 1905 roku, w wyniku rewolucji lutowej, następuje dalsza liberalizacja. Wykorzystuje to Mykoła Sadowski, obok Marii Zańkowieckiej - najwybitniejszy z ówczesnych koryfeuszy sceny ukraińskiej. W 1916 tworzy w Kijowie pierwszy w histoЙ, stacjonarny teatr ukraiński. U Sadowskiego Kurbas debiutuje rolą Zbigniewa w Mazepie Słowackiego. Ale do historii przechodzi jego kreacja Chles•akowa w Rewizorze Gogola, którego wystawiono na 10 °cznicę istnienia sceny Sadowskiego. Rola ta utwierdza pozy4? Kurbasa już jako aktora wybitnego na tle dominującego *tym czasie w życiu kulturalnym Ukraińców ..teatru koryfcuУ - tj. Sadowskiego-aklora i jego otoczenia. Jednakże ten niewątpliwy sukces nie satysfakcjonuje Kur~a. Niebawem dostrzega całą złożoność sytuacji; teatr ukraińuwolniony od dotychczasowych ograniczeń administracyj™> Powoli wydobywa się z ciążącego na nim „etnografiz• ale jednocześnie szybko kostnieje i nabiera wszystkich r 11111 najgorszych cech tradycyjnego teatru mieszczańskiego. Tej refleksji sprzyja niezwykle bogaty krajobraz kulturalny przy­ frontowego Kijowa. Kurbas styka się z pisarzami: Aleksym Tołstojem, Ilją Erenburgiem, Osipem Mandelsztamem, Michai­ łem Bułhakowem i Jarosławem Iwaszkiewiczem. Poznaje pri­ mabalerinę Bronisławę Niżyńską (siostrę W a c ł a w a ) oraz Juliu­ sza Osterwę i Stefana Jaracza, działających wówczas w teatrze na Meringowskiej. Jest świadkiem powstania teatru "Studya" Stanisławy Wysockiej. Kurbas gra nadal na scenie teatru Sadowskiego, ale równoleg­ le, na przełomie maja-czerwca 1916, organizuje własne studio, zwane potem „Młodym Teatrem U k r a i ń s k i m " („Molodyj ukrajinśkyj teatr"), złożone z młodych aktorów i uczniów Szkoły Dramatycznej im. Łysenki w Kijowie. W 1918 zespół ten przyjmie formę statutową: Towarzystwo Wzajemnego Zaufania „Młody Teatr" w Kijowie (Towarystwo na wiń ,,Molodyj teatr" u Kyjewi), będące jednocześnie towarzystwem udziało­ wym akcjonariuszy. Przez całą jesień i zimę 1916-1917 zespół intensywnie pracuje nad Edypem królem Sofoklesa oraz nad utworami scenicznymi Winniczenki, Łesi Ukrainki, Ibsena, Hauptmanna i Maeterlincka. W trakcie tych prac Kurbas opuszcza scenę teatru Sadowskiego. Z początkiem 1917 na pierwszym wolnym zebraniu działaczy ukraińskich Kijowa wybrany zostaje sekretarzem Komitetu Organizacyjnego oraz sekretarzem redakcji nowo powstałego czasopisma „Teatralni w i s t i " („Wiadomości Teatralne"). Za­ jmuje się pracą przekładową (ma już za sobą nic opublikowany przekład Młodości Маха Halbego), zaś ukazują się: Tragedia aktora Emila Lessinga, aforyzmy Oscara Wilde'a, Dramat i scena Rudolfa Bliimnera i [jola Jerzego Żuławskiego. We wrześniu ma miejsce pierwsza premiera „Młodego Teatru Ukraińskiego" - Czarna Pantera i Biały Niedźwiedź (Czorna Pantera i Biłyj Medwid') Winniczenki, w reżyserii Kurbasa, gdzie on sam gra również rolę Kornija. Do 1919 reżyseruje w zespole „Młodego Teatru" (także grając role w tych przedstawieniach) m. in.: Młodość Halbego (Iwaś), Ijolę Żuławskiego (Arno), W puszczy Łesi Ukrainki (Richard), Biada kłamcy Franza Grillparzera (Leon), Kandydę George'a Bernarda Show (James Mevore) i wreszcie - Edypa króla Sofoklesa (rola tytułowa). To ostatnie przedstawienie staje się wydarzeniem niebywałej wagi w historii teatru ukraińskiego, gdyż sumuje się w nim już ogromne doświadczenie Kurbasa jako reżysera i aktora. Szczególną pozycję w repertuarze „Młodego Teatru" za­ jmują kameralne „ W i e c z o r y " , poświęcone twórczości poetów ukraińskich: Ołeksandra Ołesia, Pawła Tyczyny i Tarasa Szew­ czenki. W styczniu 1919 Kubas wystawia Szopkę (Rizdwianyj wertep). Niektórzy badacze przypuszczają, że właśnie to przed­ stawienie Kurbasa, wraz z jego oryginalną architekturą scenicz­ ną ukraińskiego wertepu, wpłynęło na koncepcję strukturalnoprzestrzenną powieści Biała Gwardia (a zarazem dramatu - Dni Turbinów) Bułhakowa, który wówczas mógł je oglądać w Kijo­ wie. Na przełomie marca-kwietnia 1919 dochodzi do połączenia się zespołu „Młodego Teatru" z Państwowym Teatrem Drama­ tycznym w Kijowie. Nowa instytucja przyjmuje nazwę Pierw­ szego Teatru Ukraińskiej Republiki Radzieckiej im. Szew­ czenki (Perszyj teatr Ukrajinśkoji Radianśkoji Respubliky imeni Szewczenka). Dzieje się to w ramach powszechnej nacjonaliza­ cji teatrów miasta Kijowa, zgodnie z postanowieniem Wszechukraińskiej Rady Sztuki z 15 marca 1919. Kurbas obejmuje kierownictwo artystyczne nowego teatru. W tym okresie warta jest odnotowania współpraca Kurbasa (który posiadał wykształcenie muzyczne) z teatrami operowymi Kijowa. M . in. w sierpniu przygotowuje Halkę Moniuszki. Do 59 �premiery nie dochodzi. Kijów staje w ogniu walk pomiędzy bolszewikami, oddziałami Petlury a armią Denikina. Kulturalne życie miasta zostaje sparaliżowane. Wielu Ukraińców ucieka, ponieważ oddziały białych po wkroczeniu z wyjątkową bez­ względnością niszczą wszelkie ślady odradzającej się dotąd z dużym trudem kultury ukraińskiej. We wrześniu 1919 Kurbas zawiera związek małżeński z Walentyną Czystiakową, córką znanego solisty operowego Teatru Wielkiego w Moskwie, Mikołaja Piotrowicza Czys­ tiakową. Przed kilku miesiącami, w lutym, wstąpiła ona jako praktykantka do studia przy „Młodym Teatrze''. Aby grać, musi się nauczyć ukraińskiego, którego nie zna. Z czasem stanie się jedną z czołowych aktorek teatru Kurbasa. Będzie towarzyszyć mężowi w jego drodze twórczej i w życiu niemal do końca. Po przywróceniu władzy bolszewików w Kijowie, z począt­ kiem 1920 roku, Pierwszy Teatr Republiki wznawia s w ą działalność. Kurbas ponownie występuje w roli Chlestakowa w Rewizorze, w reżyserii Ołeksandra Zaharowa. Wkrótce potem wystawia swą pierwszą realizację Hajdamaków Szewczenki. W kwietniu 1920 powstaje nowy, Kijowski Teatr Dramatycz­ ny, znany pod swą nazwą skrótową „Kijdramte''. Obok Kurbasa do jego ścisłego kierownictwa artystycznego wchodzą: Wasyl Wasylko i Pawło Dołyna. W czerwcu 1920 „ K i j d r a m t e " wyjeżdża z Kijowa na prowincję, do Białej Cerkwi, gdzie kontynuuje działalność teatralną. Zespół trafia na ten teren tuż po kontrofensywie A r m i i Konnej Budionnego i Grupy Opera­ cyjnej Jakira. Przedstawienia są dawane we wsiach i małych miasteczkach, gdzie publiczność stanowią chłopi i robotnicy z okolicznych cukrowni. Za bilety płacą cukrem, ziemniakami i kilkoma rodzajami walut ( „ c a r s k i e " , „radzieckie", „kier e n k i " , hrywny). Kurbas nabiera wielu cennych doświadczeń w zetknięciu z tego rodzaju publicznością. W takich warunkach realizuje swego pierwszego Makbeta Szekspira, który - jak wspomina w swoim dzienniku - nie odnosi powodzenia. Ale wspomina też: „Byli tacy, którzy przez nas płakali. Byli tacy, z których tylko nasze przedstawienia uczyniły świadomych Ukraińców." Z dniem 18 listopada 1920 „ K i j d r a m t e " zostaje przemiano­ wany na Państwowy Objazdowy Teatr Wzorcowy Ludowego Komisariatu Oświaty USRR (Derżawnyj mandriwnyj zrazkowyj teatr NKO URSR). W grudniu 1920 Kurbas wystawia Haj­ damaków w Humaniu, gdzie również gra rolę Gonty. W 1921, w tymże Humaniu daje m.in. premiery: Rewizora Gogola (reżyseria) i Białych goździków Alphonse'a Daudeta, a w Białej Cerkwi - Mirandołiny Goldoniego i Nory Ibsena. W Norze Kurbas po raz ostatni występuje jako aktor (gra rolę Helmera). Z końcem 1921 Kurbas powraca do Kijowa. W marcu 1922 tworzy kolejne przedsięwzięcie: Pierwszą Pracownię Teatralną Zjednoczenia Artystycznego „ B e r e z i l " (Persza teatralna majsternia mystećkoho objednannia ,,Berezil"). Z czasem przedsię­ wzięcie to przyjmie formę instytucjonalną pod nazwą: Państwo­ wy Teatr Dramatyczny „ B e r e z i l " (Derżawnyj dramatycznyj teatr „Berezil") w skrócie: „ B e r e z i l " . Nazwa „ B e r e z i l " właściwie jest nieprzekładalna. Kurbas był poliglotą. Poza ojczystym ukraińskim oraz polskim, niemiec­ kim i rosyjskim - znał jeszcze francuski, angielski i norweski (z takich języków zachowały się jego przekłady literackie). Nie uznawał czytania przez siebie obcojęzycznej literatury dramaty­ cznej w tłumaczeniach. Sam bardzo dużo tłumaczył na ukraiń­ ski, ponieważ brakowało w tym języku tekstów z repertuaru światowego, który chciał wystawiać. Nazwa „ B e r e z i l " nawią­ zuje do norweskiego wiersza Jeg vaelger mig april Bj0rnstjerne Bj0rnsona (poety, twórcy tekstu norweskiego hymnu narodowe­ go, laureata nagrody Nobla z 1903), który Kurbas przetłumaczył (ukr. Ja wybyraju berezil). Berezil (lub: berezol) to staroukraińska forma współczesnego berezeń - czyli: „ m a r z e c " . Jednakże 60 kiedyś oznaczała ona „drugi miesiąc wiosny", czyli: kwiecień Ewentualnym polskim nowotworem j ę z y k o w y m dla oddania tej nazwy przez analogię: berezeń - brzezień byłby: berezil . b r z e z i o ł . Jednak, ponieważ jest to nowotwór językowy dlatego nazwę „ B e r e z i l " uznajemy za nieprzekładalna. Z utworzeniem „ B e r e z i l u " wiąże się początek stałej współ­ pracy Kurbasa z Wadimem Mellerem (1884-1962). Meller kończy monachijską Akademię w 1912, po czym przenosi się do Paryża, gdzie wstępuje do klasy Emile'a Bourdelle'a. W rok później wystawia j u ż w Salonie Niezależnych, obok takich twórców, jak: Picasso, Braque, Delaunay, Derain, Gleizes i Metzinger. Po rewolucji powraca do Kijowa. Robi scenografie dla studia Bronisławy Niżyńskiej. Od 1921 wykłada w kijows­ kim Instytucie Sztuki. W „ B e r e z i l u " obejmuje pracownie dekoracji, wprowadza grupę uczniów i tworzy pracownię makiet. Odtąd będzie stałym scenografem w przedstawieniach Kurbasa. Bierze udział w wystawach międzynarodowych. W 1925 na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu jego makieta scenografii do jednego z przedstawień „ B e r e z i l u " zdobędzie złoty medal. Latem 1922 Kurbas wyjeżdża wraz z grupą aktorów do Białej Cerkwi. Żyją w teatralnej komunie. W repertuarze m.in.: Mirandolina Goldoniego i Angelo, tyran padewski wg Wiktora Hugo. 7 listopada 1922 w Kijowie odbywa się pierwsza oficjalna premiera „Berezilu'' - Zowteń (Październik), do tekstu i w reży­ serii Kurbasa. W styczniu 1923 otwarte zostaje białocerkiewskie (zamiejs­ cowe) studio „ B e r e z i l u " . W tym samym miesiącu powołane zostają komisje: muzealna, biblioteczna i wydawnicza. „Bere­ z i l " zamienia się stopniowo w rozbudowaną instytucję artys­ tyczną, złożoną z wielu pracowni, laboratoriów i „sztabów", zajmujących się szkoleniem aktorów, reżyserów i scenografów. W lutym 1923 ma miejsce kolejna premiera w reżyserii Kurbasa: Rur (Ruhra) do jego tekstu, a w kwietniu tegoż roku - Haz (Gaz) do tekstu Georga Kaysera. W czerwcu 1923 do Kijowa przybywa z występami Teatr im. Meyerholda z Moskwy (Meyerhold w tym czasie nie towarzy­ szy zespołowi). W Kijowie dochodzi do swoistego „pojedynku teatralnego". Teatr Meyerholda wystawia: Rogacza wspaniałe­ go Crommelyncka, Ziemia staje dęba wg Martineta i Śmierć Tariełkina Suchowo-Kobylina. Teatr Kurbasa swoje trzy naj­ nowsze przedstawienia: Październik, Ridirę i Gaz. W sierpniu tegoż roku we lwowskim czasopiśmie „Teatralne Mystectwo' ukaże się recenzja Mykoły Bażana, w której m.in. czytamy: Biomechanika u Kurbasa nic jest celem samym w sobie - jest środkiem wyrażenia celu. Ideologiczna wartość inscenizacji Meyer­ holda - delikatnie mówiąc - wątpliwa. Meyerhold jako inscenizaW to typowy futurysta poprzez fakturę i jego ideologiczna bezsilność jest typowa dla każdego czystego futurysty. Jeśli można tak иее - Meyerhold zreformował cyrk, rozszerzył jego granice, popchną) S'' naprzód, aby nadać mu szerszego znaczenia. Ale teatru nie poruszy do przodu. Meyerhold zniszczył teatr, uczynił go niepotrzebnym Meyerhold zapomniał, że teatr można wykorzystać, a co świetne uchwycił Kurbas. Meyerhold jest bezprzedmiotoweem, jest bezdusz nym, powierzchownym, ordynarnym i silnym materialista- (•••) Nie bez powodu w Kijowie powiada się. że Kurbas роков» Meyerholda. Czempion Kijowa [Kurbas] powalił na obie top* czempiona Moskwy [Meyerholda]. 20 listopada 1923 ma miejsce nowa premiera „Berezilu Jimmy Higgins Uptona Sinclaira, w reżyserii Kurbasa. rr stawienie to wywołuje ogromne, ponadlokalne "Г w oczach opinii publicznej. W styczniu 1924 Kurbas otrzyn) Jimtelegram od Meyerholda. aby zechciał wystawie swego "' ' my'ego Higginsa w Teatrze Rewolucji w Moskwie. Do wyj zespołu do Moskwy nie dochodzi. u z n 3 D �W okresie tym krystalizuje się oryginalna koncepcja teatralna kurbasowskiegoperetworennia („przetworzenia"). Nie ma ona nic wspólnego z rosyjskim terminem prieobrażenije, który ukuli rosyjscy symboliści - jako „znak pewnej nowej jakości albo zjawiska". Kurbasowskie peretworennia albo obrazne peret­ worennia („przetworzenie obrazowe") oznacza pewną teatral­ ną metaforę, względnie - „wyrażenie inaczej". W g Kurbasa widowisko teatralne składa się z szeregu scen-numerów, gdzie w każdej z nich musi wystąpić właściwe jej peretworennia. Jest ono „podstawową jednostką systemu danego spektalu". W 1924 w jednym ze swych wykładów wygłosi: I. Współczesny aktor nie przeżywa, a gra. We współczesnym teatrze jest to tendencja, którą wysuwa się jako postulat. II. Oddzielenie faktury od człowieka i mechanizacja jej (tj. faktury). III. Tendencja ku teatrowi jako wytwórczości. I V . Odejście od wszelkiej iluzoryczności. V. Nieobecność psychologizmu. W tym samym roku, w innym wykładzie: Trzeba: 1) Zważywszy, że tematy zadań na mimodramy, za pomocą których wychowujemy aktora, nadają mu sylwetkę na resztę życia, trzeba wyznaczać inne zadania. 2) Nauczyć techniki gestu: a) umiejętności wykonania gestu; b) umiejętności jego zafiksowania; c) umiejętności wykonania gestu na planie faktury zewnętrznej; d) umiejętności wykonania gestu teatralnie, to znaczy tak, aby widzowie na całej sali widzieli ten gest. 3) Co do peretworeń - to dwie trzecie można wyrzucić jako niepotrzebne aktorowi (może je znać, ale nie musi ich umieć). Te.peretworennia, które, wychodząc od psychologii, pozostają psychologiczne - odrzucić, zwrócić uwagę na peretworen­ nia akcją. 4) Rozszerzyć pracę maską. 5) Umiejętność władania ciałem z wykorzystaniem skrótu perspektywicznego. 6) Gra re­ kwizytem. 7) Nie zapominać o improwizacji. Zaledwie z tych dwóch zacytowanych fragmentów możemy wywnioskować, jak bardzo teatr Kurbasa musiał się różnić od ówczesnego teatru rosyjskiego, nie mówiąc j u ż o wszelkiego innego rodzaju „stanisławszczyźnie". Dla Kurbasa, jeszcze za jego życia było zmorą ciągłe analizowanie przez krytyków pracy jego aktorów w kontekście dorobku szkoły rosyjskiej. Dowodził wówczas, że zanim nastąpiło zetknięcie się aktorów z jego zespołu z wielką sceną rosyjską (jak choćby w czasie wspomnianego tournee zespołu Meyerholda w Kijowie), byli oni już w pełni ukształtowanym artystycznie kolektywem twórczym. Pełna rekonstrukcja kurbasowskiej teorii peretworennia bę­ dzie możliwa dopiero po intensywnej pracy badawczej spec­ jalistów. Wiadomo dotąd, że cały wysiłek twórczy zespołów -najpierw „Młodego Teatru", a później „Berezilu" - skupił się na złożonym procesie przemiany zastanego teatru repertuaro­ wego w teatr zupełnie nowy, w dużym stopniu niezależny od literatury, skoncentrowany na zagadnieniach nowego wyrazu aktorskiego i niekonwencjonalnych rozwiązaniach scenografieznych, wykraczających poza dotychczasowe ramy teatru realiyczno-iluzjonistycznego. W żywej pamięci widzów - jeszcze Powojennych - pozostała gra aktorów, wykształconych przez kurbasa, którzy odznaczali się m. in. zupełnie niepowtarzalną, •asctwą tylko i m , plastyką ruchu scenicznego. Tzw. " u k r a i ń s szkoła scenografii", również wywodząca się z tradycji rbasowskich, do dzisiaj uchodzi za najlepszą i najciekawszą obszarze teatralnym na wschód od nas. Jest rzeczą znamien­ n i że dla samego Kurbasa jako indywidualności twórczej J ardziej liczącymi się kierunkami były symbolizm i ekspreszm. p y y j widział on sprzeczności między taką ntu" ' ' ' orientacją estetyczną, a koncepcją tzw. „realizktórą to tezą odważnie występował w dyskusjach licznych. st 3 n a r Z 1116 w a s n c / m n c 1 z а Г С и ty к ^ ' ^ 4 Kurbas po raz trzeci wznawia Hajdamaków. 'ctntu tegoż roku - ma miejsce kolejna premiera jego Makbeta, a w czerwcu - w odesskiej wytwórni reżyseruje dwa filmy: Wendettę (Oko za oko) i MacDonalda (Pryhody Makdonalda, abo istorija odnijeji uhody), zaś na przełomie 19241925, w tej samej wytwórni - kolejny film: Czerwony,,Arsenal" (Arsenalci). Na marginesie należy nadmienić, że jego przed­ stawienia Jimmy Higgins i Dyktatura były ilustrowane fragmen­ tami filmowymi, również wyreżyserowanymi przez niego. W grudniu 1925 - nowa premiera Kurbasa Naperedodni (W przededniu) wg utworu Rok 1905 A. Popowskiego i A . Piotrow­ skiego. W tym samym miesiącu Kurbas zostaje wybrany delegatem do Kijowskiej Miejskiej Rady Delegatów Robot­ niczo-Chłopskich. W marcu 1926 zapada decyzja władz o przeniesieniu na stałe siedziby „ B e r e z i l u " z Kijowa do Charkowa, gdyż od tego roku miasto to staje staje się nową stolicą radzieckiej Ukrainy (będzie nią do 1936). W maju 1926 odbywają się ostatnie, pożegnalne występy „Berezilu" przed kijowską publicznością, a w czerwcu tournee zespołu do Połtawy i Odessy. 16 października 1926 Kurbas daje swą pierwszą premierę w nowej, charkowskiej siedzibie „ B e r e z i l u " . Jest nią Zolote czerewo (Zloty brzuch, franc. Tripes d'Or) Fernanda Crommelyncka. W styczniu 1927 wystawia Prolog do tekstu Stepana Bondarczuka (jest to jedno z dwóch przedstawień Kurbasa w „Berezilu", w którym Wadim Meller nie był scenografem - zastąpili go Walentyn Szklajew i M i l i c a Symaszkiewicz). Z końcem tegoż miesiąca wyjeżdża do Moskwy - wspomina o tym w swym dzienniku: Moskwa. 27 I 1927 r. Wczoraj widziałem Rewizora w teatrze Meyerholda. Po przed­ stawieniu chciało się usiąść na środku ulicy i płakać. On mnie nie może niczego nauczyć. Z wyjątkiem swojej indywidualności, która jest mi na nic. On nie może dać czegoś głębszego, niż ja. I dlatego - jego teatr - [to] rzeczywiście jedyny w tej chwili w Związku [Radzieckim], o którym warto i należy mówić, interesować się nim i studiować go. [A] zmuszeni jesteśmy tylko - śpieszyć się i chał­ turzyć. W ogóle jednak przedstawienie podobało się. Jutro idę sprawdzić wrażenia jeszcze raz. Tutaj należy zaznaczyć, że Meyerhold właśnie Lesia Kurbasa uważał za najlepszego reżysera teatralnego w Związku Radziec­ kim. Inną osobą, bez zastrzeżeń uznającą wielkość Kurbasa był Osip Mandelsztam. Notabene: właśnie we wstępie Ryszarda Przybylskiego do jego przekładu A rtykułów o teatrze Mandelsztama możemy odnaleźć pierwszą obszerniejszą wzmiankę 0 twórczości Kurbasa w polskiej prasie teatralnej ( „ D i a l o g " , styczeń 1966). Bardzo bliskie związki łączyły Kurbasa z artys­ tami Państwowego Teatru Żydowskiego w Moskwie. W kwietniu 1927 Kurbas odbywa podróż do Niemiec 1 Czechosłowacji dla zaznajomienia się z osiągnięciami tamtej­ szych teatrów - m. in. Reinhardta i Piscatora. W Pradze wygłasza wykład o życiu teatralnym Ukrainy. 4 października 1927 w uroczystym otwarciu sezonu w „Bere­ z i l u " uczestniczy Henri Barbusse - ogląda Jabłunewyj polon (Jabłoniową niewolę) I . Dniprowskiego, w inscenizacji reżysera-laboranta Januarija Bortnyka. 31 marca 1928 pojawia się kolejna premiera Kurbasa: Reformator (Narodnyj Małachij) Mykoły Kulisza. W tym samym roku Kurbas wraz z kilkoma swymi aktorami wyjeżdża do Moskwy, do MCh A T - u I I , gdzie ogląda występy japońskiego teatru kabuki, z udziałem sławnego aktora Icikawy. W g wspo­ mnień Jewgienii Striełkowej Kurbas nadzwyczaj wysoko ocenił ten tradycyjny teatr japoński, przede wszystkim w porównaniu ze swymi wcześniejszymi doświadczeniami: technikę gestu, konwencjonalnego, ale zarazem niezwykle precyzyjnego i wy­ razistego plastycznie, grę maską (tzn. maską tworzoną mięś­ niami twarzy żywego aktora), technikę długotrwałego nierucho­ mienia aktora, a także szczególną technikę przemiany aktora na oczach widza w człowieka-kukłę - odnośnie tego ostatniego 61 �elementu wspominane były doświadczenia z jego kijowskiej Szopki z 1919. 18 kwietnia 1929 Kurbas daje nowa. premierę: Myna Mazajio Mykoły Kulisza, w maju - występy gościnne „Berezilu" w Kijowie. 31 maja 1930 kolejna premiera: Dyktatura Iwana Mykytenki, w czerwcu - występy gościnne w Chersoniu. W lipcu 1931 dochodzi do gościnnych występów „ B e r e z i l u " w Tbilisi, w Gruzji, w ramach dekady kultury ukraińskiej, na zaproszenie teatru kierowanego przez Sandro Achmetelego. W repertuarze: Myna Mazajio, Hajdamacy, Dyktatura i Prolog. Są to j e d y n e występy teatru Kurbasa poza granicami Ukraińskiej SRR. 1 października 1931 premiera Narodzin Olbrzyma (Narodżennia Weletnia) - kolażu literacko-dokumentalnego wspólautorstwa Kurbasa. Reżyseria zbiorowa (Bałaban, Werchacki, Dichtiarenko, Dubowyk, Iszczenko, Sklarenko, Wesełow). 15 czerwca 1932 premiera dramatu Tetnułd gruzińskiego autora Szałwy Didianiego, w opracowaniu reżyserskim Kurbasa - reżyseria Władymyra Sklarenki. 24 września 1933 ma miejsce ostatnia premiera Kurbasa w „ B e r e z i l u " : Maklena Grasa Mykoły Kulisza. Na Ukrainie następuje początek Wielkiego Głodu. Sytuacja staje się nie­ zwykle napięta. Od roku już w prasie ukraińskiej szykowana jest nagonka na Kurbasa. 5 października 1933, po burzliwej dyskusji publicznej, kolegium Ludowego Komisariatu Oświaty USRR zwalnia Lesia Kurbasa ze stanowiska dyrektora i kierownika artystycznego „ B e r e z i l u " . Zaraz potem, 9 października, Kurbas wyjeżdża z Charkowa do Moskwy. Otrzymuje propozycję współpracy od czołowego aktora Państwowego Teatru Żydows­ kiego w Moskwie, Solomona Michoelsa. Tu następuje jeden z najbardziej niewyjaśnionych okresów życia twórczego Kurbasa. Prawie kompletny brak bliższych świadectw uzasadniony jest tym, że Kurbas wtedy był już śledzony przez N K W D . Wedle badań Nelli Kornijenko właśnie wtedy, w owym niezwykle krótkim okresie współpracy z Kurbasem Michoels tworzy swą rolę szekspirowskiego Leara, która przejdzie później do historii i do legendy Teatru Żydowskiego w Moskwie. Na afiszach jako reżyser przedstawienia wystąpi! Siergiej Radłów, z którym Michoels nie rozumiał się w ogóle i który w pewnym momencie chciał nawet zrzec się dalszej współpracy z Michoelsem. Kto więc był rzeczywistym autorem tej kreacji od strony reżyserskiej? - jest to ciągle pytanie otwarte. 26 grudnia 1933 Kurbas zostaje aresztowany w siedzibie Teatru Żydowskiego i odesłany z. Moskwy do Charkowa. Tutaj władze śledcze zarzucają mu szpiegostwo na rzecz Austrii i udział w spisku, mającym na celu zamordowanie czołowych urzędników we władzach Ukraińskiej SRR. Kurbas przyznaje się do stawianych mu zarzutów. 9 kwietnia 1934 sądowa trójka skazuje go na 5 lat więzienia. Kurbas zostaje zesłany i osadzony w obozie na Wyspach Solowieckich. W obozie, gdzie przebywa, funkcjonuje teatr przeznaczony dla administracji i personelu. Są w nim dawane przedstawienia (w tym operowe), z początku realizowane przez pracowników sprowadzanych z zewnątrz. Poziom artystyczny przedstawień jest mierny. Dlatego władze obozowe decydują się powierzyć 62 ich dalszą realizację komuś z więźniów. W y b ó r pada na Kurbasa. W latach 1936-1937 Kurbas wystawia w teatrze obozowym dla personelu następujący repertuar: Sławę Gusiewa, Arystokratów Pogodina, Wesele Kreczyńskiego SuchowoKobylina, Ucznia diabła George'a Bernarda Show, Interwencję Sławina i Demona - operę Antoniego Rubinsteina (tego samego, który nauczał w konserwatorium kompozycji młodego Piotra Czajkowskiego). 3 listopada 1937 - w trakcie obchodów 20 rocznicy rewolucji październikowej - Łeś Kurbas zostaje rozstrzelany z wyroku sądu obozowego wraz z grupą ok. 500 współwięźniów, przed­ stawicieli inteligencji ukraińskiej. Na zachowanej liście straceń jego nazwisko sąsiaduje z nazwiskiem Mykoły Kulisza, jednego z najwybitniejszych dramaturgów ukraińskich naszego stulecia. Badania nad życiem i twórczością Kurbasa dalekie są od zakończenia. Np. zupełnie niedawno dopiero udało się odnaleźć dokumenty zawierające dokładne dane zarówno o jego urodze­ niu, jak i o śmierci. A i te nie zostały jeszcze gruntownie zbadane i we właściwy sposób opublikowane. W Polsce, poza wspomnianą wzmianką pióra Ryszarda Przybylskiego, o Kurbasie milczano zupełnie. Pierwszym wydarzeniem publicznym, w którym jego postać została Polakom ukazana, było spotkanie z zespołem ukraińs­ kiego Teatru-Studia „ B u d ' m o ! " z Kijowa, kierowanego przez Serhija Proskurnię, które odbyło się 13 kwietnia 1991 roku w siedzibie Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. Doszło do nawiązania stałej współpracy między kijowskim Teatrem a wro­ cławskim Ośrodkiem, zaś Serhij Proskurnia przekazał do biblioteki Ośrodka kilka unikalnych książek o twórczości Kurbasa. W wyniku nawiązanej współpracy, w dniach 3-6 listopada 1992 roku (a więc dokładnie w 55 rocznicę śmierci Kurbasa) we wrocławskim Ośrodku odbyło się sympozjum Dni Lesia Kur­ basa, w którym uczestniczyli czołowi teatrolodzy ukraińscy: Łeś Taniuk, Nelli Kornijenko, Natalia Czeczel, Natalia Filipczenko i inni. Ze strony polskiej w sympozjum wziął udział m. in. ówczesny redaktor naczelny „ T e a t r u " Andrzej Wanat. Sympozjum towarzyszyła wystawa kijowskiego Muzeum Teat­ ru, Muzyki i Kinematografii Człowiek, który był teatrem, złożona z oryginalnych, najcenniejszych pamiątek po Kurbasie. W lutym 1993 miesięcznik „ T e a t r " publikuje pierwszy, obszerny artykuł o Kurbasie pióra Natalii Jermakowej lei Kurbas. Los artysty. W lutym 1995 w krakowskim Teatrze Starym, w trakcie konferencji Spotkanie z Ukrainą polscy widzowie mogli obej­ rzeć współczesną realizację Makleny Grasy przez zespól Malej Sceny Teatru im. Szewczenki ( „ B e r e z i l " ) z C h a r k o w a - w reży­ serii Stepana Pasicznyka. Trwa stała współpraca wrocławskiego Ośrodka Grotows­ kiego z ośrodkami ukraińskimi, m. in. z Centrum Lesia Kurbasa w Charkowie i z Międzynarodowym Centrum Lesia Kurbasa w Kijowie, kierowanym przez Nelli Kornijenko, dzięki czemu materiały biblioteczne i prasowe, dotyczące życia i twórczości Kurbasa są stale uzupełniane, przez co stało się możliwe m. Mopracowanie niniejszego biogramu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d61fa91b156ffeb763e61e28ca5e6954.pdf c2f43f8ecd6e0da73727d6e2c15b0302 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1825 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource kultura badania etnograficzne teoria kultury Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1691 Title A name given to the resource Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.31-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • ..... MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA Lud, t. 66, 1982 TEORETYCZNY ASPEKT ETNOGRAFICZNYCH BADAŃ NAD KULTURĄ * Rr.zede wszys;tJkim wy;pardar074>QC.Ząć od kilku uwag odnośnie do charakiteTU prezenst'OWanego tutaj tełkstu. Powstał· on ja'ko próba zaipisu WSipólmej il"·efleksji nad rzeczY1WistOOciąbadawczą IW ;ramach WlSipółczesnej etnolgcr-afiipo1s1kiej, re:file:ksji, która za swój lwntek:st miała ooozar wspókzesnelj humalfiilSltylki;jak się zda:je, takie ustawienie !p~as;zczyzny naszych roz,ważań ipo'zwailanieco inaczej spoj!I'Zećna ~jawiska, z którymi stykamy się na gruncie etnograficznych ,badań nard kulturą. SIWiadiomienadaliśmy również prezentowanemu tutaj itelksrt;,c)wi charakter na :poły 'eseiiStycrz:ny,stąd nie zalWsze być moiie pełna weryiikowalność trw,ieTr<izieńi dbałość o "logicmość" konselkiwencji - aae tak właśnie być miało; - nic tnie U!pI'l3lWlnia nas do :występowania w rOili "jaśnie oświeconych", którzy wska'zują "jedynie słuszny" punkt widzenia i model rozwiązań. W 'Sumie więc jest to rodzaj propozycji i tez do dy.sikusji. I Nauka, a w jej obrębie dyscy;pli<ny srezegółOlWe i ich !kompleksy, przechodzi ;różne Oikl-esysw:eg,ort>~o:jupowsta'je i rozw~'ja się IW określonYJID :czasie, rpełniąc przy tym wyznacwne jej OibiektylwlIlie:funkcje wobec calokSzt'a'ltużycia Slpole'C~nego(całok!szrtaUu prakitylki 'Społecz,nej). W miarę rozwoju historycznego il"ola danej gałęzi wiredzy rÓW!Ilteżodpowiadać mUsi nowym wymog-arn, musi "dopal'>QWaćsię" .do nowych warunków, by fUJI1Ikcj,o<IlJować 'w nich IW ~(jsób efekty;wny (jej Z1bylteCZiI'liOŚĆ musi tpIl"owadzićdo ohwma:rcia). Równolegle z tymi zewnętrznymi (ohiekrt)'iwnymi) dr€lt€lliIIlinantami ro~O'ju naruiki, mamy do czynienia z wewnęitrmyimi procesami IW joej obrębie - ciągle nalstępuje IW niej 'diaSkonallenie, dOj:rz'elWaniei precyzowanie me:tod, weryfi!ka~cja wyników badawczych, fonrliowanie się nowyeh współczynników te'or~yrc,zno-mletodl()]jogicznychitp. Całokszta'łJt nalUJkZlwykło się dzielić na nauki przyrodnicze i hwmaniSltyczne - zagadnienie istoty tego podziału do dziś skulpia uwagę filozofów nauki, met'Oc1d1ogówipnze!dswwicieli PrOlS~zególnych dyscyplin * Wiele wątków niniejszego tekstu inspiTowanych było koncepcją pracowywaną w poznańskim środowisku kulturoznawczym. kultury wy- �MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA 32 szczegółowych 1. Pomijając tutaj różnice w metodach badawczych i przeclnniocie badań (a więc wetWlnęt'1"ZIle :niejako), można podział ;ten uza:s.adinić W\SIpomnianyunijuż funkcjami nauki ·wohec hiell"alrcihicznieustrrukturyzowanego całloikszta'ł:ttupraik.tylki społecznej. Jak pcmcza nas matetrialitzm hisboll"yc.zny,,po;d!stalWowymtypem :pmk:tylki SipOł'ec:zme1j jest zawsze praktylka materialna (iprodukcji, wymiańy i !konsumpcji) - na jej to wła. śnie zajpotrze!bOlwaniebeZipOŚil"'eidrrio odpowiadają nauki pIl"zYIl"oldnicze, dostarczając pr~esłalIl€lk dla efektyIWnego .dzi'a1ania w je'j obrębie. PrzyrodoznalWstwo pełni więc fuI1kcjępll"a:1ctyc:DIl'o"'poznawC'zą ta ,właśnie :funJkcja jem dlla .nauki jailro talk:iej specyfi:ozna i powoduje, rże możemy w ogó1e m6wić o oidll"ębnymtYiPie praktyki społecznej - nauce właśnie. Rrzedstaiwiciele "teorii kryTtycznej" mówią o ,przyrodozna'Wlstwie, że realizuje inJtelrelS\Władania przyrodą i spoleczeńStw1em2. Z barid.ziej z'łożoną sytuacją mamy do czynienia w ptr'zy:padku humanisty1ki. Również i ,tutaj spotY1lmmysię, rzecz jasna, z :funkcją tpraiktyc:zm'CHpo.znawczą {ika!ŻJdy humanista tak określi cel swO'wh działań), ale istnieje coś, co lIlie \pO'ZIWa'la np. Anglosaoom mówić o humanistyce jako "science", a oIkIreślać ją mianem "knowłedge". Ozęsto b)'l,wa bOiwiem tak, że funilocja czysto poznawcza w:eale .nie jest 'nacz'elna - sZCizególnie uwidac:zmia się to w przypadkach słabiej :z:.aawalIlS'Qlwanych teoretycznie . dyscyplin. Obok więc funkcji (1) praktyczno-'poznawcze.j, moiŻna wymienić specyct:icznie humanistyczne funkcje: IC2) .światopoglądo!wą oraz (3) ku1turowo-dyclaktyczną. Spróbujmy funkcje te omówić na prlzykła!dJzleetnografii, Ibędzie to jednocześnie ;wY1godnew;pI'owadzenie w sedno niniejszych rOZlważań dzień dzisiejszy tej dyscypliny i problemy jakie się z tym wiążą. II W momencie SlwlOi:ch na,rQldzi:netnOlg;rafiapOllska sterowana była p:rze- ' sł-ankami .natuTy światopoglądowe'j. Mówiąc inacz·ej - działalność etnograficzna pełniła f'llnk,cję Slpecyfic~ej walaryzacjiświaJtopog:lądowej OIkreślOluych f:ragmentów rzeczY1wistości, rozpo'ZJna1wanychjako "chłopskie", ,,}ludowe", "tYlPowo poLskie". Wiąż'e się to beZlpoŚTednioz powstaniem nurtu "socjologicznego romantyzmu", w ,przeświadczeniu którego plf:zyszł'ośćwyrasta z kOT'zeni pTlZ€iSzlO'ści,cospralWia, że ,nale'ży s.'wJkaĆ tlrad)'lcji Iwłasnego :narodu tam, gdzie posiada ona jeSlzc:ze.nie.s:każonąpoZob. np. K. ·P,opper, Logika odkrycia naukowego, do metodologii ogólnej nauki, Poznań 1973. 2 J. Habermas, Technika i nauka jako "ideolvgia", gii?, Wartslza',wa 119'77,'ss. 342 - 395. 1 Warszawa 1977; J. Such, Wstęp W: Czy kryzys socjolo- �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 33 stać - wśród społeczności chł'opskiej. W związkIu Z urtratą niepad:ległego byJtu !państwowego zaistniala pobr'zeiba dosta:rcZieniaprzekonań, kitóre IlIogłJ1byrewaloryzować autentyczność polskie'j kultury naroo.'OlWej.Klasę chłJop6ką starano się włączyć ,w nurt spraw narodowych, a jedną z dziedziin tego działania byiło rOZJpoznaniei wlkooniponowaniejej kiUlitUlly w całokisZJtałrt sprI'aIW p'O'lskich. W ślad za pOl~ępującymi coraz szybciej zmianami cywilizacyjnymi zJwiąrz.anymiz rozwojem kaJpitahzmu sądzono, że nastą!pił .ostatni moment uchwycenia tej czystej polskiej kultury, jaka zachowała się na wsi. Stąd wśród badaczy XIX-wi·ecZJnYc'htak wielka pasja zbierania starożytności sJowiańSikich, zapisu i rejestracji m,łej niema'l uchwytnej rzecZ)'1WistoŚ'ci naszej wsi. Najlepszym wyrazem tego rodzaju dążeń jest ocrz;ywiścietytaniczna wręcz dzia'ła'1nośćO. Kolberga. Ta funkcja rewaloryza'cyjna k:onS'tytuo wala etnografię jako naukę (etnografia dostarczała prze:słanek wykorzystywany:ch głównie przez dmeclzinę'prawlll'o-pollitycZ'nątego okuel5u).W płas,~zyŹinie czysto badawczej doo,złiojednocześnie do wypraoowania metod, których zadaniem było slrodyfil!wwaći uśoiś1ić pOls.trzeganą ,rzeczywi!sItośćempiryczną, oddzielić to, co za kiulturę ludową się U!waża od tego, C'O nią nie jest. W ten sposób Ikrystahzował się ~ wolnaza'kres przedmiotowy etnografii. Okres międzywojenny przyniósł już więc·ej dociekań ściśle poznawczych. Falkt .istnienia w rnialTęspójnych teorii etnoi10gi:cz,nychw Europie miał tutaj znaczenie podstawowe. Wątek wal{)Tyza:cjiśiwiartopogiJ.ądiowej przewijał się jednak niemal cały czas, długo jeszoze dominujqc, a i dzisiaj odgrYlWani'ehagatelną rolę. Swoją drogą olwa wa~oryza:cja nie opierała .się na całkowicie :nieuzasadnionych przesła,nka'ch. Wiadom!o bowiem, że nurt kultury chłopskiej znalaJzł duż·e odzwiemiedlenie w ramach kultury polskiej; nie chodzi przy tym ty1ko o tZJw. i.mpirracje ludowe w twó.rczośC'iartystyc.znej, czy wąsko rozumianej kU'ltU!r'ze,ale o św.iadomość spoleCizmąi jej genezę (choć wydaje się, ż.e jest ona w tym względzie hardziej pluralistyczna niźli kultura ościennych narodów - zawiera wątki ludow'e, szlacheckie i mieszczańskie). P'l'zy .tym wszystkim doszło jednakże do znacznej "mitologizacji" kultury ludowej, o czym będzie jeszc'ze mlOlWa. Okres po II wojnie światowej ma niezwykle istotne zmaczenie dla sytuacji etno:grafii ,w naszym kraju. Ot·o bowiem zmienia się os.ta'tecznie badana rzeczywistość, a odmienne warunki gOSlpodarcrzo-społecmesprawiają, Że prakitylka społeczna (.poLs.zc'zególne jej typy) nie wyLSIt;ępujejuż z dJOftychczalSOlWyun rodzajem zalpOtrzeihawania :na przesłanki światopoglądowe i ,po.znalWczo-praktyczmew doty:ohczasowym kształci'e. Okres odTodzenia słowiańskiego już minął, na'sza krul1JUTa naiTodowa ma własną samoświadomość i usilnie ,walo:ryzować przeszlości nikt nie musi. Je1 3 ,.Lud" - tom 88 �34 . ,MICHAL BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA d!nocześnie 7lIlli'elIlianarzeazywiStość badawcza (zanik tzw. 'kultury ludowej) .~a:wia, że etnografia nie j'est w stanie pełnić Siwej funkcji poznalWczej. 'NY konselkwencji dOS1!łowięc (i Sltan t,en iU~zyrrnUij'esię) do sytuacji, że nacze1lIlą funkcją, jaką peŁni tOIboonieetnografia, jest funkcja edukacyjno-kil'1tuTO'Wa.W czym się to przejawia? OtÓŻ chodzi o to, iż ustalenia etnogrr-aificznewykm-zystuje się w dzia'łalności dydalktyc'znej [ub artystycznej ;priZYwtlTażaniu do pa!rtyc)'!pacji w "ludowości". NIP. z etnogira'ficznych alI18..łizt:raidycyjnydh wesel chłopSkich IW różnych re'g'ionach kra;ju wyidOlbY1Wa się te elementy, które ,wykoYzylStujesię .później' w folldoryza:cyjnej już dzia'la.]Jnościróżnych zes~łów relgionalnyrch, odtwarzających na scenie ,weslela luclOlwe.Etnografów powołuje się IWchaJ"alkter.ze e/kspe!rtóiw do oceny stopnia arutentyczności wytwolfÓW "ludoiwych" (np. na ta~alCh SzJ1Julki). Je:dnyrrnsł.owem etnografdwie ,pe!rswald1l!jąniejako spclec:zeństWIUco ,1;10 znaczy "llUdQWOŚć",jak w niej ,pa'liycYJPOwać, "uczą" elI?oclj'Onalnejidentyfikacji z okr-eślonyrmiobszatrami kultury, które roZl{)O'2'JnaSlięja~o je 1Uidowe. N&t tu oC'zytWiStcie nie twierdzi, że owa fiwnkcja eduJkacyjno-,kulturowa sama w soIbie jesi czymś złym lub nienomnalnym. Rzecz jednalk w tym, że idzie ona w parze z nioooWładem pOlZnalwczej.penebracji etnograficznej, co dotprO'waJ<fizilo do IfzeczOlnej "miJtologi'zacji" lUidnowoścl ,w życliu społecznym współc~esnej PQl1ski.PrzejdŹlmY więc teraz do za1garlnień ZJWiązany:chz t ror etYl:ZJnymi podstawami etnograf.ii. P.owinno dać 1lonam .odpawiooź na pytani-e: d:laoze.go doszło do oWYl:h edu:kacyjno-kJulłUirOłWych nadUżyć względem tej nauki? i III Okres .niepokoju ,etnografów o przys'zło'ść ich na'ulki ulw~dro'ClznH 3lę dość ostm 'W latach 60-tych. Doszło do .postawienia kwe\s!tii wprost: czy kryzys etnOlgrafi.i? Z czaSfflr1jednak sprawa UlCichłai tylko a'kcydentalnie Wtraca na łamy czasopismetnlcYgraiicznych, w dyskusja'c!h i na zJazdach 3. A przecież w zasadzie zniknęło to, CeJ uwaŻlano za kulturę ludową. Podczas g.dy Ulprzednio nie miano wąrtu)liJwo'ści,ż,e plf,zedmiotem badań etlnOtgtrafliijest wZJg'lędnie iwlowana kultura warsrt:wy clhłopskiej, teraz takie !rozróżnienie byłoby :zjbyt jaskrawym schematyzmem. Gdzie więc iznaleźć kryterium ludowości, na czym miałaby ona polegać, co I W laJtach 6O-tych zaporc:z.ąt'k.owa.łten nurt refl.elcs.j.i m.im . .T. Burs.zAa artykułem Czy kryzys wetnografi?, "Studia MeltIJJogi,c:zme" 11Ir l, 1965, s.s.. 91 - 10~. W tej kiWesltii rob. też J. Heymann, Etnografia na rozdrożach, "W,spókzeSlność" 1970, nr 7; A. P06ern-Ziel'iński, Optymistyczna wizja etnogrrafii, "WSPÓłCZ€lSfiO;;Ć" 1970, rur 13. �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 35 w mej badać it!d., itp? Pogniły już ostatnie radła, cepy zawędrowały na strych, ka1żdyoglądalł telewizor, jechał na rowerze, i nie ucieka na IWidoksamolotu; dury i ga'jdy są natomiast równie egzotyczne dla młodego miesZikańca wsi, co clilamie:s,zc~ucha.Jeśli zaś naty:lmmy się dziś na elementy kultury ma1Jeria1nej tY'powe dla ubiegłowie'cZfiej wsi, lub pelWne fragmenty kultury symlbohrc~nej (IlIp. z zal~resu świardlorruoŚici magicznej), nikt nie będzie OIPoncxwał,że nie są już one składnikami "tradycyjnY1Ch struktUr". Podsumowując - nie można od da1wna mówić oz,waT'terj kulturze l:udDiWejrOl~umialn€'jw jej tradycyjnym sensie. W dużej mierze całe społeczeństwo partycypuje ,w kuI,tuITze ogólnona!TodOłWej, pracuje w prz,emyś[e, pi~dróżuje itp. A więc etnografowie zostają bez pracy? Wcale nie! Owo zaprzeezenie nie odnosi się jednak w naszym mni'emaniu do dotychczasowych poczynań - nie chodzi 'O to, by wykIPić się badaniami nard wzpadem tradycyjnej kultury chłopslkiej, przemianami zwyczajów ludow)'lch, kultuiTą roibotniczą itp. Chodzi o to, by spróbować n a IIIo rwo r o z iwa żyć k we s t i ę r o l i t e o r i i w k IS Z t a łt o wan i u p ITZ e d m i o t u b a d a ń danej nauki - IW naszym plI'zypadku - e t IIIo g r a f i i. SplTobujmy pójść tIl"0IPemA. Asnyka, który pouczał: "Trzeba z żyrwymi naprzód iść IBo życie sięgać nowel a lIlie w uwiędłych lauróiw liść/ Z up'orem stroić głowę" 4. Zasadiniczym pr obIerrnem, jaki się w tej s;praiwie rylsuje, jest sposób traktolw'ania i ujmolWania :lml!ltury.Generalnie rz,eez biorąc, dotychczasowe jej definicje fO!Tmułoiwanena ,gruncie etnologii (antropologii kiulturowej) mają chalI'akter n\ominalisrtYC'Zlny lub ,psycho'1ogistyozny. Pi'erwszy z rod'zajów definicji dkreś'la kuJturę jako zbiór lWyt,wQ!rólW (przedmiotów), zarówno o cha!Takterze materia!1Jnym, jalk i poZamaterialnym. Takimi kilasycz:ny:midefini:cjami są definicje stwoTZOlIleprze1z Tylara, Czarl1owskiego, czy MOSlzyńskiego.Nat:OImiastded'rnicje drugiego rodzaju nakazują uj:mować kulburę jako zespół zachowań i roo 'wytlWorÓiW, będących rezUiltatem procesów o charaWterze psychologicznym 5. Zostawiając na później 1~wesrtię,o ile teoretyczne deklamcje polkry:wają się ~ykle z p!Talktykąbadawczą, wskarŻJmytylko na pe'Wlnekonsekwencje, jakie pociąga za sobą omeślone pojmOlwanie ku'Itury (nieistortmy jest ;piTZY tym fakt, że jeŚ'li pozoSita!jesię na ,giI"Uincie jakiejś definicji kultury, trudno jest zaulWalżyćjej isłabości "od werwnątrtz"). Gdybyśimy dOIsłownie traktowali kultJurę ako ~biór wytwOT6w, to np. roz:przestiTzenienie się danego typu oibyozaju [U!b zespołu narzędzi byłoby wynilkiem oddziałYlwania na sielbie obyczajów i przedlmiotów (traktor wypaiTł konia), co jest A. Asnyk. Daremne żale. Zob. A. Pałubicka, O dwóch pojęciach kultury, W: Wartość, dzieło, sens. Szkice z filozofii kultury artystycznej, J. Kmita (red.), Warszawa 1975, ss. 60 - 61. 4 5 �MICHAŁ BUCHOWSKI, 36 WOJCIECH BURSZTA OCZ)'IWiStym Głbsurdem, gdy wziąć to d~łownie. Jeśli nllitomiast ujmuje się kw1tuTę jakla zespół zachowań, także dojść more do w'ie[u nieścisłoś· ci i nieporozumień. Je\dno\Slt'kiwylkonyrwać bowiem mogą te same czynności, lecz ucze:st'Iliczyć w odmiennych dziedzinach kIUltury. Przykładowo, oibchodzący BoŻie Narodzenie głęboko wierr-zący ch!rześci'janie oraz ateiści: - pierwsi z nich paa:"tycypują w praktyce relhgijl!1ej (i najwyżej wtórnie Oib)'lC'zIRjowe'j), drudzy tylko w obyczajowej. Mamy więc te same zacholWania,in'Ile jednak przyświecają jednostlkom cele, realizowane są inne war:tości, towarzyszą więc im odmienne stany świadomości. I odwil'o1mie.BYlwa i tak, że w tralkcie wykonywania róż'nych czynności biaid.anepodmioty uczestniczyć mogą w tej samej sferze kultury, lub inaczej: alktualiWlwać te same stany świadomości. Np. czytający książke i rozmyślający nad jej treścią osobniJk, który akurat rąbie dirzewo. Poza tym istnieją zalWiszeTO'71bieżnoŚ'ci między czynnościami "pomyślanymi"(zamiemonym~), a ich wykonaniem. UWlZiględniająt wszystlkie powY:Źl9ze'Uwagi, z k>onJi.e:cZIIlOŚCi tyJko za·. sy:gnalizOlwame,postulować można ,odmienny sposób patrzenia na kulturę - jako pew:ną "rzeczywistość myślową". Z tendencją do takiego jej ujmowania spo!tykamy się COTa'Zczęściej na gruncie ws:półczeSJTlejhumanistyki. Taiki zdetytdowanie charnkter posiadają badania nad językiem prowadzone p.rrzezN. Chomslky'ego, jego właśnie koncepcję kompetencji lingwiSlty'Cznejpróbuje uogó1Jnićna całość kultury R. Keesilng i inni przedstawiciele współezelS'nej antropologii ameryikańskiej ,(mowa jest tam o kOlmipelencji kultuTOwej) 6. "Struktura1i:znn" Levi-Slraul5:sa również stanowi slwoisltą odmianę takiego sposoibu patil'zenia na kulturę, przy czym w przypadku tego badacza występuje jeszeze dodatkolwe "rwZlloicnielnie"teoiTi'ikultury przez uslainowienie wrodzonych strUiktur myśl{)wych, krtór-esłużyć mają w tej koncepcji siiworzeniu uni'wersalnej, ogórnie ważnej te>OTiiezlowie'ka. W. Goodenough, jeden z twórców elnosemantyki, prezentuje jeszcze inną z kolei .wer:sję teorii tego typu, która zawęża pojęcie kultury do ideacyjlIlyah kodÓiWimmanentnie przynależnych pO'szczegółnym jednostk'Om paT'tycyfpującym w życiu społecznym swoich wspólnot 7. W sygnalizowanym przez nas ujęciu kultura byłaby OIkreślonym zespołem form świadomości społecznej, zespołem p.owszechnie respekt 06 in R. M. Keelsing, Toward a ModeL of RoLe AnaLysis, in: A Handbook of Method AnthropoLogy, R. Naroll and R. Cohen (ed:s), New York 1973, ss. 423- CuLturaL - 353. W. H. Goodem.ough, Cultural Anthropology and Linguistics, in: Language and Society, D. Hymes (ed), New York 1964, ss. 36 - 39. Tegoż C'-l.lture, Language and Society, Massachusetts 1971. 1 in Culture �Teoretyczny aspekt etnograficznych 37 badań nad kl.lUurq wanych przeikonań regulujących w trybie subi'eiktywno-'Slpo1eoznymczynności podejmorwane w ramach różnych praktyk społelc'zmych - religijnej, obyczajowej, językowej itd. Nie je,st celem tego arty\kułu pre'zentować s'zczegół1orwo ffi!oililw1019ci, jalkie rysują się przed takim pojmowaniem kultury (iwymagałoby to wpTowadzenia szeregu ustaleń ,wstępnych, określenia podsta1wowych pojęć w rodzaju praktyki społecznej, Slpołeczno-slUibiekityrwnego regulatora praikityki, przeikionań nO['lffiaitywnyCIh i dyrektywnych itp.). Nadmieńmy więc jedynie, że UlIllożliwia ono odmienne Slpoj!fzeniezarÓlWnona (1) tradycyjną kulturę ludową, jak i (2) wspólczesny stan "łuidowości". Jeśli chodzi o kwestię (1), wymaga ona oczy:wiście starannYich analiz hi'Sitoryczno-teoretycznych, kitóre musiałyby UJSitaJ.ić w pierwszym rzędzie zak!fes występujących w obrębie tradycyjnY'ch w6lpómot wiejskich prakitylk i ,vwiązków deitermina1cji funkcjonalnej między nimi. RÓiwnocześnie byłoby niezbędne określenie procesu wyodręhniania się iPoszczególnych sfe:r świadomości "ludoiwej" (poszczegMnych dziedzin kultury właśnie), które regulowały we wspomnianym trylbie suhielktyrwno-sipołecz;nym dany typ praktyki. Wydaje się, że można zasadnie t/wiierdzić, iż brak było w kulturze chłOpSkiej wyraźnie wyodrębnilOnej praktylki artystycznej, tzn. na pewlno nie pełniła ona funkcji porlobnY'ch "oświeco· nej" sztuce - była ściś[e powiązana z religią li. obyczajem i w tym senslie nieautoIllomiczna 8. Zwrócić warto też uwagę na wyją1tkową pozycję języka, spełniającego szczególnie wyraźnie integrując1o.cróŻlllicującąfunkcję w Slpołeczności wiejskiej. Funkcja komunikacyjna języ!ka, zawsze podstalworwa, także posia!dała swoisty charakter (np. zryitualizowanie pewnych komunikatórw o treścii obyczajorwej lub rehgijnej). Pojęcie tradycyjnej kultury ludowej można przy tym rozpatrywać w zmaczeniu szerszym, tj. uw:zględniającym technkzno-użytilmwą sferę kultury (potoczne doświaidczeni'e regulujące działalność maiteria'lną), lub skupić się jedynie na kultmz,e sym;bdlieznej, ,tj. na zespole sądów normatywnych od[:Jowiadających pos2Jczególnym dziedzinom kultury symbolicznej, czy to o charakterze ,komunilm.cyjnym (obyczaj, języik), czy też światopoglądowym (religia IZ elementami marg1i,k,osmologiia). J eŚilichodzi o symboliczną kulturę spofeiczności .wiejsikiej, to przeciwnie niź;1idzieje się to oibe'cniew kuJJturze ogólnonar:odorwej, nikła była rola jednostki w rozwoju rp.oszczergólnYich dziedzirn kuQltury. Falkt powszechnej akceptacji danego zespołu Imzekonań nie wymagał zWy1kle up!rzedniej indyrwidua/Inej iJch artyikulacji. Rola jednostek, t~. autoryt,etów wiejskich w rodzaiju księdza, pol'egała jedynie na "wzmacnianiu" już wy8 J. Górecki, Nowe perspektywy poz.ael'iitamnych (malsizynJo!P1s). etnologii w świetle problemu tzw. "sztuk �38 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA kJształconych sądów, na podikreślaniu ich zasadności i niezbędności akeeptacji i relS!pek!tolwalrua. PodsumolWując ten fmglment rOZlważań powiedzieć należy, że sygnalizowane powyżej ujęcie tra1dycyjnej kultury ludowej UJwzględlniaćmusi na równi składnik genetyc~ny (proces wyodręlbniania się posZJczegÓ'1nych pralkltyJk i odipolwiadającyJch iJm form świadomoŚici), jak i fU'llkcjona'lny (wzajemna determinacja poszczególnycll dziedzin ku[1;ury w ka'żidym okJresie histor)l1c2illym). Jak łatwo za,ll'ważyć, dopiero ;po SiZlczegółowej anahzie geneityc:zno-funkcjonalnej mQlżna będzie zasadnie usrtalić znaczenie teifminów "ludQ\WY" (co decydowało o "luidQlwośei" przekonań), "tradycyjny" ("trodyrcyjny" wcale nie musi oZinacmć "statyczny", "niezmienny" ittp. - a talkie właśnie rozumienie tego terminu zakłada się zwykle w ertnografii i przeciwstawia "wLSrpółc"lesmemu"). Co się zaś tyczy punktu (2) - wLSrpókzesnegostanu ,,}udlowości", wydaje się om być konsekwencją punktu poplI'zedniego. Mając scharakteryzowaną "rzeczyiW'iJstośćmYJślolwą" tradycyjnej kulitury ludo1wej, można poslZulkiwać we wrspółc:aesnym społecz,eństwie polskim e,lementów przekonań (ho chyba nie są to już zwarrte ich zespoły) właśnie o tarkim ,,}udowym" chamlktterze. Nie jest przy tym absolutnie istotne, czy badać się bęidzie wieś, miastec:zJko, czy wielkie miasto przemysłowe; pyrtanie może bowi'em mieć pOIstać następującą: czy wrspókzesnym tyJPom praktyk społec7Jnych w grl,{)ibałne j Slkarlispołeczeństwa odpowiadaiją typy przekonań, znajidow1alny'chkiedyś w tradycyjnej kulturze chłopskiej, jaka jest ich roJa w reguJlowaniu np. proildYJki relirgijnej "cywilJ..i'z{)lWanego" miesZiCzucha? Proponowane ujęcie badań nad kulturą rOZlwiązuje talkże problem wielu zachOiWań"styliL'Jowa'llych", pomaga zawsze je rorzpo'znawać. W tym kieT'Ulnku poszlli już zresztą etnografowie wprowadzając roz:różni.ernie foliklOTu od f:()il.kloryzmu.Uczestnicy autentycznego wesela ŁOlwicik:iego, uczestniczący w kulturze religijnej i obyczajowej, reahzują niby ten sam zakres kulitury co członkioiwie zespołu regionalnego, - ale pirzerciee ci drudzy partYJcypują tylko w kulturze a!rtystycznej! Jaik już podlkreślaliśmy, nie jest naszym celem b~żerj wchodzić w prezentację wlslzystkiich możr!iwoś:ci, jakie rysują się przed badaniami kultury w porwyżs;zyJmujęciu. To, że akurat zalwarliśmy tutaj szereg uwag odnośnie tej teorii kultury, miało służyć niereo innemu celowi niż wy~nalczenie zaikresu badań, uzasadnieniu semsawnoś;ci takiej a nie innej lmllcepcji, ukazaniu stopnia jej prawomocności, odmienności spojrzenia lrtp. Chodziło nam bowiem o rzecz w naszym mniemaniu gerneralnierjszą o rolę teorii w wyznaozaniu możliwego pola pene'tracji poznawcze j etnografii. �Teoretyczny aspekt etnograj,icznych badań nad kultu,rq 39 IV Mówihśmy już o tym, że ba:r'dzo ezęs;bo dzieje się tak, że zauwazyc moima nikły (lub żaden) stopień pOlkry'wania się delkJ.a'racji teoretycznych P'o6!zcrzergó\lnych badaczy (werbalizowan)l1ch w postaci odpowiednich beozdotyczących kultury jako przeidmi'otu badań) z reahzacją praktyczną tych założeń, tj. w rzeczywisItym postępowaniu ba1dalWczym.WystalI''czy sięgnąć do wieilu oprracOlWań,aby upelwnić się w tym wzgdędzie. Oto bowiem z jednej SItrony częstuje się czyteWll'ikateoretyczlll)l1ffiwyrwodem, kJtÓlI'y usil;ala, co na'leży rozumieć pod określonymi pojęciami, jaki przyjęto model ro:zumienia ba1darny!chzjawisk, jaki jest ich charakter, w czym zasadza się istota problemu itd., ,po Cizymna'stęipuje empiryczna część pracy, w której zalwieS'zasię jak g'dyby pierwotne u:stalernia i rejestruje w ZJwyjkłymopri'siepostrzeganą naoezni'e rzeczyiw:istoŚć. Jeslt to na jozęściej p!TolSIta indUlkcja faiMów, które ,poddane pottem uogóa:nieniu prezentuje się w ost'at'niej ezę'śoi pracy jako koń'colwy re'zultat anahzy, jako chall'a:kiterysty!kęi wy;ja'śnienie !procesów Składają!cy!Chsię na obraz danego zjalWil9ka(danej dziedziny ku1tlury lub jej £ragmentu). Na czym zasadza s'ię podobny spolSób pOrstęlp<YWania?Rzecz chy!ba głównie w ciągle pokutującym pr!zel1mnaniuo fenomenalistyC':zme'jnaturze świata kulitury, danej bezpośrednio ka'żdemu śmierrteilni'kowi; każdy może jerdy;niewyciągnąć rękę, pooibserWolwać,etolkonać pewnej systematyzacji i UIPor:zą'C1lkowania, po cz)I1lffi poklalSyfikować dbse!I'lwacjena różne typy i już mamy ,,'O!biekJt)'lwny",nauikolwo widziany Sltan rzeezy. SądZl się (najczęśóej w Slposób nieuśw!iadamiany, tak jak nikt nie zal9t,ana,wia się w rozllllrowienad regułami gJ"amatycznyrrni), że fak!ty ist~nierjąw sposób naturalny, że są zaw'sze da'ne, wystar:czy posiadać odpiowiedmie narzędzia (iW posita'C'iprocedur ba!dalWczych),aby je ogarnąć i poznać. Te~ oria nie pełni więc wł,aś:Ciiwieroli ek,splalnac~jnej, plI'zy'wołuje się ją dla jej heuryrsrt:YClzJno-errud~cyjnych waxtoś:Ci. Sprzeciw budzą poezy;nania, którre nie są zgodne z takim zdmworozsądkO'wym oibrazem świata (a tym samym badająoej go nauki). Nie tlTzeba ZJbyt wyrafinoiWanych rozwa'żań, by ukazać bezzasadność obstawania przy przekonaniu o "niewzTuszalno'ści nagich faktóiw". Histocria nauki ciągle dostarcza przyikładów na to, :źleokreślony fakt w ramach jednej teorii jest zupełnie innym faktem, gdy stanie się na gruncie teorii odmiennie charakteryzuąiCej rzeczy1wisto:ś,ć.Weźmy choci8.'ż,by antropologię kulturową. Znana jest ,powszechnie rozbieżność poglądów na temat istoty rozmaitych zalka'zórwslpołe'cznych. Wszyscy, kitórzy wychodzą z potoczno-doś:wiadczalnergo punktu widzenia, odTÓ'żniają starannie egzogamiczne stosunki seksualne od stosunIków S'eiksua~nycho cha- �40 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZT A ra!kte:rze nieikazirodczym (inne efekty ciaj'e zaikaz kazirodzibwa odnoszący się do seksu, inne :zalkaz endogamii, regUJlująJcy sprawy maolżeoot'Wa). A więc np. dla MaJ:in'Owski€igO były to różne pojęcia, denatu;jące rÓŻJIlefakty z życia Slpo'leozueglo.Już jednalk dla Levi-Sitraussa, którego iDJteresują nie zacholwamia, ałe ustruiktuxyZOlWanesystemy 'reguł, Moce leżą u padlStaw zachOlWań,stOlSUnk.iegizo- i €'ndogamiczne są przejawami tego samego inwariantu strukt'Urelln'€lgo. Mamy więc klas)'Ic'zny przylkład impregnacji faikJtów przez prz)7ljmOiwa:nyzespół tez odnOŚlnie kultury. Przykład too dotyczył interpretacji faktów uprzednio już ro,zpoznanych, jest jednak kwestia inna, dużo is1iol1miejsza w ro.Zlwojunauiki. Przyjęai1e odtp(}wiedmich założeń względem charaikiter'U badanej rzeczyw:li<;.t ości, zachodzą;cych w niej relacji - tzn. w pewnym seIlJSliepowołanie jej, um01Żliwiaro~poznanie wielu nowy,ch 'problemów, :postawi-enie hipotez, które na gruncie wcześniejszych zapatrywań eliminowalosię jako co najmniej nieuzasadnione lub wręcz nieistniejące. I znowu odwolajmy się do najbliższej nam dyscypliny ~ tym razem w amerykańskim wydaniu. Ba'rciZlOdynamk'Zlnie ro'zwijają się tam badania nad z:wiązkami determinacyjnyrrni między językiem (iIraiktowanyrrnjako integra!IJna część kultury - inaczej jej dziedzina), a całokształtem kultury {sumą jej poszczególnych dziedzin). Reprezentanci talk uikielI'unkowamych badań powołują się zwyikle na F. Boasa, który m~ał dokonać w tym wzgllędzie pierwszych rozpoznań. Jalk się wydaje, rola Boasa zaiWiera się przede wszystkim w UJwydaJ1mieniupotrzeby palrtykulalrystYIc!znegosplojr,zenia na kulturę, a to ze wz;ględu na stwie'I'dzone w ramach długoletnich badań terenowych, tiI'zy charaikJterystyczme ce'chy zjaiwislk kulturOIwych: (1) ich etniczną pairJtykulHrn'Ość,(2) ,.kolllteikstowycharaikter i (3) znamiona systemowości. Te s'j;.wl'eT1dzenia, dziś już oczywiste, miały decydujący W1płYlW na moe;Uwość poo1;awienia pytalIlia o wzajemną relację języka i kultury (a byto to nieuno~hwe na gruncie unilWersalistycznych docie!kań eWlOlucjonllsrt;ólW i s2lkoły kul:t.urOlWo-hist'OTyczne;j). Sam Boas jedJnaik,mimo 'P'OId:kTeiŚila!I1ia wagi, jaką mają badania językowe cNa "psychologii ludów świa,ta", nie zrobił w tym w~ględzie nic więcej; replrezentowalIly przez niego zespół za'łożeń odnośnie kultury, ściśle ZTe'sztą respektowany, kazał mu 'Za jedynie sŁuszne u:mrać twierdzenie, że: " ... Nie wyda~ je mi się więc prralWrdopordohne, by istniał jakiś bezpośredni związek między Ikulturą plemienia a jego języikiem, poza tym, że forma języka ksztaŁtuje stan kultUiry; natomiast olkreślonego stanu kultury nie warunkują bynajimfI1iejmodologiczne cechy języka" 9. JUQ: jednalk E. Sapir, mająlC za podłoże dorobek emprin'yczny Boasa, g F. Boas, Introduction hiJngton I911, s. 67. to Handbook of American Indian Languages, Was- �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 41 dokonał zdecydowanego przełomu w dotychczasolWym sp'osobie ujmowania owej relacji «język a kultura». Skłonił się on, p'o pi'e["w~ze,do peIWnego za:wężeuia dort;~chiC'zasol\Veg1o pojęcia kultu["y i sikoncellitrolwał się na kultU!I'lZesym'bolic:zmej, identyfikując ją ze wzorami i SlpiOlSoibami myślenia s!PO'łecznościbadanych' ku1Jtur. Z drugiej strony, jako clZołowy liingwista stru:k:turainy, p'Osiadał o,dlpoIWiednizespół na:rzędzi badawczych, pozwałający mu precyzyjnie ogaT'niać zjawiSka języftmwe. Stąd bie:rz,c się fakt, że mógł Sapir .postawić !problem aktywnego IWipływu struktury języtk'Olwej(składnia, semantylka, ale także f'Onologia) na spolSoibypercY'Powania rzeczylwil9to'ści przez <kuną grupę k1UlItura.wąbędącą "na las-'ce" swego jęrzy1ka.Tak narodziła się etnolingwistyka; rozważania Salpj,ra kontynuował w zradyka'lizowane.j postaci B. L. Wharf, jego z koleiśladem (<ł'lejuż w umiartkowanej formie) pos:zJliH. Haijer, D. Lee, C. Kluc'khohn i i,n. 10 W ramach e1molin:gwistyki język trwkIt·owany był jako jeden z systemÓiw kulturowych, Sizlczególnie istoilny ze względu na możli1wość"przenilkania" za jelg'Opomocą w pozajęzykowe dziedziny kultury symbolicznej, !których taką a nie i.nną poISItaćdodatikowo on właśnie warUn!kuje. "Z anty,()lpOilogicznegopUJ1lktuwidzenia i.stnieje talk wiele różnych światów na ziemi, ile jest języków" - powiada C. KllUakhohn 11. Przed&ta:wiciele najnowS'zych trendów w amery(kańSkieoj antropologii kultuTQlwej, nawiązując do osiągnięć e.tnohUl@wilStyc~nych i ada\ptując pewne tezy dotY1czące języlka i kultury wypracowane w ramarc:h tamtych badań, zawężają z ko'lei pojęcie kultu;ry do poznawczych systemów stanowiących jej zawarlość "myśłolwą". "K'ultura - pisz'e W. Goodenough - nie jelgt zja!wisbem mat'eTiaWn~, nie składa się z rzeczy, ludzi, zachowań albo uczuć. Jest raczej OTganizacją tych rzeczy. Jest formą tego, co ludzie mają w umysłach, ich modeli postr,zegania, kiojarzenia i inte'rpLr€lto1waniaty;ch rzeczy" 12. W podobnie ideacyjnym duchu def1ntują etnosemantycy język - jako składający się z tego, co ,jednostka musi wiedzieć w celu odpowiedniego komunikowania się. Z epistemologicznego więc punlktu widzenia, język należy do tej samej dziedziny, co kultUJra - jest bo'wiem zespołem ideacyjnycih kodów, niedos.tępm.ych bezpośredniemu oglądowi i i:nterr;preitacji. E1Jnosemantycy zakładają jedno,cześnie, iż ideacyjnie pojęty język ma fundamenta'Lne znac:zenie clila kultUJry, jego badanie po:zolwalaodkryć S'ernantye:zmy świat, w którym żyNp. H. Hoijer, The Relation of Language to Culture, in: Anthropology A. L. KPoe1berr (ed), Ch.kago 1'953, śs. 554 - 7'3; D. Lee, Being and Value in a Primitive Culture, un: Readings in Anthropology, E. A. Hoebel, J. D. J€lnnliJngs, E. R. Sm1tJh (edJs), New Yor:k 1955, 'Ss. 2-83-,295; C. KluckhQhn, Mirror for Man. The Relation of Anthropology to Modern Life, New York 1949 oraz inne. 11 C. Klwckhoh:n, 'O,p. cit., s. 1060. 12 W. H. Goodenough, Cultural Anthropology and Lingui·stics ... , s,. 36. 10 Today, �MICHAL 42 BUCHOWSKI, WOJCIECH BURS,zTA ją Jej C'złonJkolWie. SyI5temy semantyICzne są implicite zawarte w języlw, stan'O!W!ią jedne z najtbaTdzi,ej 1JJlaczących cech 1udz:ki'ej [komunilkacji. Ich od!kTylWania i opiiS'u dok<llnU'je się za pomocą najr'07JTIlait6zych ,proced!ur, z których na'jibaroziej 'I'O'zrwin,ięta jeSlt, stwOlI"'ZOna prZelZ Goddenougha i LounsibUJry'.ego, analiza SlkładniklQlWa (componentiaL anaLysis) 13. Prakrtyka badalWcza et:nos'emantyik6w sprowadza się de facto do alIlaliz pos:zx:zegÓ'lnych systemów term'i'nolog1i:cznych kultury - z nich to wnioskuje .się o po1JJlalWc.zyro Ś1Wiecie jej uczeSltnikó:w. Talk więc, porlczalS gdy e,tmo~i'ngwllstylka lat 30 i 40-ltych tralkrtowała język jako modelujący obraz iku'lltUIry, et;in<)IselInantyka kcmoontruje się na analizach języUm jako źródła informacji o tyro, jak społeczność myŚJli. PO'ŚłWięciliŚ1ńy nieco uwagi jeiCllnemuz nwrtów antmpo'logii amerykańskiej po to, by wskazać na pelWien hieratrchiczny Ulkłaid zależności wyznac·zenia pola badań i możlilwości f.ormułowania twierdzeń, z jalk.im spotykamy Isię w poznaniu nakowyun. Chotl:zi o to, że odJpowieldnie przesłanki, dotyczące tearii kultury, wyznaczają 'zakres mo;żtliWych ujęć s:zx:zegółoJWych problemów. W omaJW1ianych prz)'lPadlkach umozl.iwiły OIlle badania powiązań determinacyjnych między językiem a resztą kJultutry. W kOiIl\seklWeneji ·zaś us1aliły rolę badań nad językiem w po:zmaniu istoty z'jawis\k kuJLtu'I'OIwych. OczYJWiście, pomijamy tu:taj aibsod.utnie kwes1ię ptraworn'Ocności takiego ak'lllraJt ukieru:nll{'Qwania badań, zasadności przesłanek i spralWdizaJności oS'tall;'ecznych w!IlioSlkó'W. POJWieidzmy tyle ty1lko, że nie jest to oczywiście dominująK::1e stanolwisko, na:wet w ramach alllltrop'olog'ii amerykańskiej. Na,dał ptrze1waża tralktoIWanie języka jalko zespołu zjawisk odrębnego od inlIlych faik'tów kuatuT'OJWych; rezygnuje się za['órwll10 z do'ciekań gene.tycemy!Ch, jak i stawia!Ilia hipoJtezco do chara[klteru stO'sun!k:u zjawrisik z m!Me\5u ku1tUTY syrnbol~;:zmej (w tym języka w szc~e:gól.ności) do zjalWislk z technologlcZll'O~uży\tikOlwej ("ma.teiI'ialnej") sfery kuiltutry. Jalk mówią Ziółkowski i Piotrowsiki: "SymiboHczne aspekty kultury oraz te zja'wislka, kJtóre nie są zwią!zane .z tworz·eniem i przelkazywa.niem znaków, trakJtJUje się wtedy jako równoczęrdne i odrębne podzbiory ogólnego terminu «kultura»" 14. Obojętnie jeidnalk jak definiuje się kultuTę, potwierdza się wl~P'omniana impiI'eg'nacyjna właś:ci;wość twiero'zeń o charakJt€rze teoretycznym wzg[ędem "nagich faktów", względem postrzeganej TzeczYJWiSltości. I tutaj właśnie docieramy do sedna nalSzych rOZ1Ważań. W. Goodenough'a Comin: Explorations in W. H. Goodenough (ed), Chicago 1964, ss. 221- 238. 14 A. PiilQ/trowoo, M. ZiółkowSki, Zróżnicowaniejęzykowe a struktura społeczna. W.an;rz;a)Wa1976, s,. 27. 13 PrzYikładem ponential Cultural zastosowania Analysis of Anthropology, tej analizy KOOTl;kama Lapp jest Kinship artykuł Terminology, �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 43 v Mając w pamięci poiwy7;sze Ulwagi, raz jaszore 21W!róćmysię w ltierUD!k.urodzimej etn()lgra:i)ii.Mamy tutaj do czynienia z S)'ituacją na pewno kryz.ysową ('OIoojętnie jakie był)'iby deiklamcje samych eltnQgTafów), ale cizy pies pO!gT'ZeibalTIy jest jedY111iew zrnienionej rzeczyrwasitości,w _q;ani:ku traciycY'jneg'op1rzednl1'iotubaidań? OtÓŻsytJUacja jest niec~ baTd.ziej zł00ooa. R'zecz w tym, że zmieniająta się rzeczyTwiL9tO'Ść (;pl'oces piQlstl'zegalny dla ka:idego, nie tylJko etnografa) unaoczniła tylko pozna.wczą słabość dotychcrzasowego modelu urpTa'wiania eltnOlgrr-afii. Uparte Qbs1;aJWanieprzy dotytchczasOiWymmetodolQJgiczno-teOlreiycz.nymwspółozynniku humanist)'iCznym (!które spraiWi:a, że ciągle widzi się rzec'ZYlwi'Stośćprzez pryzma't p:r~zeszłości,że konLrOlTItuje się "tradycyjność" ze "współozesnością" nie mają1c narzędzi ujęcia w nOlwy Slp06óibtej ostatniej) sPYlchaettnO!grafię na pelI'y!feryjne pozyc'je, pozooitawia jej za'jmowanie się prze'żytkami (w klasycznym, nie struktura,lli5tycznYJIll sensie) i zmU!szado rejestracji niewiele znaczących zjawisk - niewiele znaczących wporównalni!u z plrolhlemami ogólnoiku'lituro,wymi, w których partyc)'ipują wS'zYlscy.Nie7Jmienny bowiem zespół założeń odnośnie do .przedmiotu badań sprawia, że ciągle patrzy się tak samo na wsze[lkiezdarzenia, że nie .wydolby.wasię istotnie nowych zjawisk, adJbo też nie ma się odmiennego Slpojrzenia na ddtyc'hciZaeowy dOI"QIbeik. Etnografia, jeśli chce się naprawdę wyzwolić :ze sposobu XliX.,wiecznego traktowania i siebie, i zjawisk, którymi się zajmuje, musi przede wszystkim pogłębić refleksję nad swoimi podstawami teoretyc7mymi (mówiąc zaś ściślej - nad prawomocnością dotychczasowego sposobu uprawiania etnografii). Thwba zarzucić dotychczasowe podziały, które dokładnie wyodręibniały gdzie zaczyna się, a gdzie kończy pole działania etnografów. Nie jest bowiem żadnytrn wyjściem koncentrowanie się na doskonaleniu p<Yswzególnych technik bada1wczych. Dobrze ujmU!je tę sprawę jeden z naukoiWcóW amery1kańs!k'ich twieridząc, że "ko'llcentr<Jiwanie się na technilkaClh,zarówno w nauce, jak miłośici, prowadzi nieuchronnie do impotencji" 1:'. Nie jest też wyjściem w!pwwadzanie nOlWinelktenninol'Olgicznych; co da na,zywanie naszej naulki etnologią (:ogodnie z tradycją podziału nauk - dyscypliną nomotetyczną) - miast etnografią? A ku temu zdają się zmierzać wysił1kupewnych ooób. Jest naSlzą telZą tego wystąpienia, że ty~ko teoretycznie odmienne rozpoznanie badanej rzecz)'lWilstości i roli etnografii w jej ogarnianiu, może zmienić syltuację naszej nauki w dobie wSlpółczesnej. A więc: naj15 P. L. BergeT, Invitation to Sociology, Chic'3,go 1962. �MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJ,CIECH BURSZTA 44 pierw właooe samOOlkT€Slenie,potem spory o prawomocność danych koncepcji, OiSiągJIlięćetc. W innym bowiem wypaidku cią,gl'e stać będziemy "na poiboc·z,uwie1lkiej polityki" w tym sensie, że z mO'żhwości jakie tworzy pl'ooes dziejOIWysami wybIerzemy wboczne miejsce. MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA THEORETICAL ASPECTS OF ETHNOGRAPHIC RESEARCH ON CULTURE (Summa,ry) The preseJIllt a,rtdJC1.e a,ims at aJna1ys'iJnga par:ad~gm hiJthel'to ex'istinlg in Po'Usn ethnogjraphy. AC'C'O!l1d.ing to the au'thoI1S thbs paJI"adigm hard met the reąui:remen'ts of the social reality of the 19th century. Nowadays, however, it is impossible to ca1rry on an ethnographic research f,ollow,ing the assumptions of those days, for various fundamental changes have occurred in the social practice of present-day PoJ.amid. The ClonJt,tIllUalbon of that s'cientif~c model would lead inevitaibly to a deglralda,tiOlnalf c~itive fU'nd~on of elthl1Jogra.pthy~n f.avor of its dlidaiCtiocand cultural functa-ons. Thus, the present article aims at presenting indispensability ot theo:r-e.t.tcal and methodO'loQlgicalred'le1CiLion on presant ethnography. The authors' commeruts and remalr'ks r.egalDd mai-ru1y the role od' theolry in appointing a possible scope of scientific research of our discipline. The examples dr,a;w,n fil'o1lTI wOTlld anthr,opolngy aJre to demonstrate an im,pregna'tory role of theoJ·e'tica1-aSls.urrnplti()(l1lS in relethon to aln <observed reality. 1m conC<!us'ion, it is elear that only an elaboration of new theoretical principles of ethnography will enable our discipLine 11;'0 play a cognll~ive fwructi'Onin new ciI"cumstalnlces, • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f1e1a3c26031890fa1cef86ce9780ed.pdf 3846d7cae1ddc1b820a4f3b537fcb1b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1827 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource biografie Malinowski, Bronisław (1884-1942) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1693 Title A name given to the resource Bronisław Malinowski - szkic biograficzny / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.61-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica - Klyszcz, Grażyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ BRONISŁAW MALINOWSKI - Lud, t. &0, 1982 S~IC BIOGRAFICZNY RoZJpO'C'zęcie prz'ez PWN edycji Dzieł Bronisława Ma1linOlWskiego spo~woduj,e zapewrne wz·rootzainteresowania jego 1wórcz,ością. Z inic'jatyiWą w tej drz:iedZJi'l1ie !Wyszło krakowsk:ie środowisko socjologie'zrne 0lPracO\Wując lmiążlkę pit. Antropologia społeczna B7'onisława Malinowskiego pod. redakcją A. K. P.alucha i M. Flis. W 1I9i81r. wydano monogra[ię o Malinowskim na'Pisaną przez ,A. K. Palucha dla serii "Myl§li i Ludzie" wydanej \przez Wiedzę Powszechną. Wymienione QlPTacolwamiaomaw~ają głóvm1e tlwórcYlJośćnaukową M.alinowskiego, mniej mieljlsca 'POOwięcając jemu samemu. JaJk dotychczas, brak oIoS'zeI'Ill'iejszeji zadaIWałającej mografli Malinowskiego, choć probleunaty\ką tą za,jmolWało się już S1pocobadaczy 1. Nilniejszy szkic stanQwi !podsumowanie ddtychc,zasowe'j wiedzy Malinowski Browisław Kasper, w: Polski Slownik BioW;I1ocłaJw 1'974, s. 332 - 330; E. HOIl1aw1Ska,Lata polski'ej młodości Bronisława Malinowskiego, praca magisterska 1971, Uniwersytet Jagielloński; Commemoration of Professor Malinowski, "Bulletin of the Polish Instit'ute of Arts and Scien-c·e5 'of Amer:i-ca" 1942 - 3, t. 1, s. 18'7- 2.12; R. F.i:rlth, Bronislaw M.alinowski, w: S. S'ilvermam (ed.), Totems and Teacherr.~. Perspectives on the History of Anthropology, New Y·aI1k: 1981, s. WO - 137; tenŻie, Professor BronisLaw Malinowski, "Man" 1942, t. XVII, s. 661 - 662; tenże (ed.), Man and Culture. An Eval.uation of the Work of Bro,nislaw Malinowski, LOII1.dOirl W5·7; F. GrOls.s, Bronisław Malinowski, "Lud" 1'948, t. XXXVIII, s.. ',.,'77~ 288; P. Ka.berry, Bronislaw Malinowski a Citizen of the Worrld, "Social HmLwnls" 1943, s. 91; A. K'ar:diner, E. PirebIe, They Studied Man, Cle'V'el.a:nid 1961, 5. 160 - 1,86; C. Klu~kho'hn, Bronislaw Malinowski, 1884 - 1942, "Jol\.l'I~na,lof American F'O~ądore" 1943, t. LVI, s. 208 - 219; E. KoitalT:ska, Joyce antropologii, "K()D{ty;nenity" 1~}i73,nr 1;1, Ś. 26; A. Kuper, Anthropologist and Anthropology. The British School 1922 - 1972; L(){J1dan 19'7,3; C. M. Law:rEll1!ce, Wspomnienie o Bronistawie Malinowskim, "Wiadomości" 1951, '!1ll'13, s. 2; E. R. LeaJch, Int'Toduction, w: B. Mwlioo!WlSlki., Coml Gardens and Their Magic, t. 1, B1oominghton "1965, wy.d. II, s. VII - XVII; M. F. A. Mon1a.gu, Bronislaw Malinowski (1884 - 1942), "II5is" 1942, t. XXXIV, s. 145 - 150; G. P. MUJrIdacik,Bronislaw Malinowski, "Amer.i!can A.nthr:o!pal.OIgisit"1'943, t .. XLV, s. 441- 451; A. K. Paluch, Malinowski, War,szawa 1981; tenże., Wstęp, w: B. Malinowski, Dzieta, t_ l, Wall1SizalWia 1980; L. PaJSi7Jkows,J<ll, Malinowski i Witkacy w Australii, "Wiadomości" 1972, r. XXVII, nr 41, s. 2 i nr 43/44, s.5; Piotr, książę Grecji i Danii, Wspomnienie o Bronislawie Malinowskim, "Wiadomości" 1953, r. VIII, nr 25, s. 1; Professor Bronislaw Malinowski. An Account of the Memorial Meeting Held at the RoyaL Institution in London on JuJy 13th 1942, London 1943; A. RLchalf'ds, Bronislaw Kasper Malinowski: Born 1884 Died 1942, "Ma:n" 1'943, t. XLIII, s. 1 - 4; K. Syunm'0'IlIs-SYl!TI'onoI,ew.1cz, Bronislaw Malinowski: Formative 1 Por. np.: W. Armon, graficzny, t. XIX, �62 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ o życiu i osobowo'sci Bronisława Malinowskiego, wykorzystuje także no_ woodikryfte materiały archi!walne. Z tego ipdWodu SI1;OSlUiIlkOlwo więcej mi'ejsca poświęcono poilskiej młodości Mahn:owskiego oraz jego kootaktom z poilSkoimiucwnymi po QPuszcze'Iliukraju. S'ZJ~icniiIliejszy ma 'na celu IprzY1b:Hżenie polslkiemu czyte1nikowi postaci BronilsłalWaMalil11,owsbegoi 'POIdlkreśl:enie,że warta jest uwagi nie tylko jego twórczość, lecz również ks~talłtująca ją i wywierająca lwieLki wpływ na QI1;oczelni'e osobowość tego /Uczonego. PrOf.esOlr anljn-opooogjjspołeczJnej Uniwersytetu Londyńskiego i Uniwensytetu Yale IW New Hav'en, twórca kierunIku funlkrcjonalneg:o JW antropologii, wyJbitmy badacz społ'elCzeństw piel'lwotnych - Bronisław Malinowski, urodził się w Krakowie 7 IV 1884 w rodzirri1e językoznawcy, profesQira U~).'iJwersytetuJa.giellońskiego - Lucjana Malinowskiego i Józ,efy z Łąckich.Wychowywał się w atmasferze młodolp()llskiegoKrakowa i Zakopanego w kręgu Stanisława Ignacego Witbewicza, Leona Chwis1:ika,Józefa Litwi!nis'zyna, młodość spędził z Jerzym i ZJ"gmuntem Zuławs.kilmi, Janem Kasprowiczem, Tadeuszem Boyem Zeleńskim, Tadewszem Szymberskim, Tadeuszem Nalepiń:skim i innymi. W biografii Chwisltka, pióra Karola EoSJtreichera,znajdujemy taki oto ohraz Malinowskiego i jego stoSJun'kÓtwz kolegami - Chwils1kiem i Witikacym: "Bronisław Malinowski, wątle,go zdrOlwia, ,był synem młodo zmarłego Lucjallla Mahnow:~kiego (... ). Bronisla:w był pilnym, nie dbdarwnym fantazją ch1Olpcem, uczącym się dobrze, ale z trudnością o'bjaJwiającym swe 'zamiary. (... ) Malinowski nie mówił CoO myś:h, był Qstrożny, by później postąJpić siaJnowczo, zrzucając z siebie od!pCJlwieJdz,ialność. Dochodziło do częstych kiOOlfhMów.(... ) Wszyscy trzej czytah sobie .nawzajem dramaty, wiersze lub pisali wyimaginowane traktaty naukOlwe. Tak opowiadał to ChJWliJst'ek .w trzydzieści łat później. 1.. .1 Literacka imaginacja chł-otpców była pobudzona, ;podniecona zmieszana z eroty~mem o typie młodopolskim, będącym wtedy 'li szczytu triumfu. Sny IQ !pOiWonzeniu,potędze, sławie łąc:zyły się ~zma~enia'ffii o miłoś'ci, do'ść naiwnie pojmo-, wanej, jako.o 'ZmY'slOlwym :szaler1l<>t!wie" 2. and Thęoretical Evolution "The Polish Review" 1959, t. IV, nr 4, s. 17 - 45; tenże, Bronislaw Mal·inowski: Individuality as a Theo.nest, .,The Po. !ish Review" 1960, .t. V, nr 1, s. 53 - 65; tenże, Bronislaw Malinowski: An Intelectual Profile, "The Polish Review" 1958, t. III, DIr 4, s. 53 - 76; tClnrie, Bronislaw Malinowski in the Light of His Diary, "The Polish Review" 1967, t. XII, nr 3, s. 67 - 71; A. Waligórski, Poslowie do przekładu polskiego, w: B. Malinowski, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, w: Dziela, t. 3, WarS'zruwa 19;81, s. 605 - 645; M. L. Wax, Tenting with Malinowski, "Ameri.caJn SOiciolog;icaJ Review" 1972, t. XXXVII, s. 1 - 13; C. Znamierowski, Etnograf i socjolog, "Marchołt" 1936, r. III, t. 3, s. 539- 543,. 2 K. Estreicher, Leon Chwistek biog.rafia artysty, Kraików 1971, s. 7 - 8. Influences �Bronisław Malinowski ~ szkic biograficzny 63 Naybhższa przyjaźń łączyła Malinowskiego z Witkacym, który przebywając rw Kraik{)lwi'eczęsto mieszkał u MaHnowskich, co Illie'~byt podoba'ło się Stanisławowi Witkiewiczorwi :re w.zglęidów "hiJgienicmlych", choć i on ten dom {)Idwiedzał3. Wakacje spędzali przyjaciele najczęściej razem w Zakopanem. Ich wzaJemne stosunki były dla nich czymś bardzo ważnym, s.prruwądo kJtórej przytwią'z)'lwali duże znaczenie. DOiwIOdem tego może być list Stanisława Witkiewicza do syna: "W jednym ,z listów piJsałeś ż,ebym Ci coś pOIwiedział w kwestii Bronia. Ściśle biorąc, ja go znam bardzo p{)lwi€!rzchownie.~nam zewnętI'lZną fOO'TI1ę jego inteHigencji,. oriootUją'cą się łaibwo w bar!d:zJoróżnych s:pra:wach i pol5ługującej się ba,rdzo S'pra,wną dialelktyką. Rohi on wrażenie człowi,~ka, który zachowuje zupełną niezależmość myśli i wymowy' i od wpływówzewnęrt:r:znych, i od wplywó,w samego siebie, swoich uczuć, tego ja, które s'ię nalrzuca i ta,k często pods1;a'wiasię pod słowa i (... ) myśli, bez ~wiadounOiŚCi tego który mówi. Oto są zelwnętrzne wrażenia. Po.za tym znam parę cynicznych IistÓIW z Afryki. Ten cY'ni~m u C'złowielkataibego, jak się Bronio wydaje pOlwi er wholwnie, może być również czystą diałelk.'tyką,k1tóra jemu nie zawadzi w życiu pojętym jako pewna suma dohrobytu. (... ) Ja, wi'esz, jak poiważnie szanuję Twoje przywią'zania i jak dbam o to, żeby ich nie naruszyć, więc i na Twoją sympatię do Bronia patrzę z szacunkiem. 'l.. ,) Jeżeli Wasza harmonia i bliskość ,poJe:gana Z<godnoś:ci wyższych potrzeb .duszy, ll1awspólności dążeń umyslo.wych,ria podobnym tonie uczuć - zawsze wyższej skali, tym ,lepiej i niech ta harmonia trwa ... " 4. O taki właśnie model przyjaźni im zap€lwnecihodzilo. Witlkacy problem ten podjął w SIWejmłodzieńczej, autobiograficznej pOIWa:eści 622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta, pisanej w laltach 19D9 - B. Jest to w warstwie fabularnej zaJpj,swielikJiejnamiętności do "demonic~ej" pani Akne - Ireny Solsk1ej, a także dokument e!P'OIki -'- życia klrakow3lkiej b0hemy i aS'pirującej ku niej młodzieży. Wśród gł6wny!dh bohaterów p()lwieści odnajdujemy: satmelgo Witkac(O'go (Bungo), Chfwistika (baron Brummel) i Malinowskiego (Książę Nevermore), a {)Itofragment opi:sujący tego ostat:nieg.o: "Nevermore .zapaliwszy cY'ga~orozglądał się po pokoju. Głowę miał ostrzy.żoną krótko maszyil1iką; twierdził, że z tą fry3 S, Witkiewicz, Listy do syna, opracowały B. Danek-Wojnowska i A. Micińska, WarslZa,'W,u1'969, s, 83 'i 87. DezarproJbatę Stalt1isŁa.W1aWiltkiewiJClZa dla mie~ szkallria lVlahnolWlsIkJichilu!s/trują na'stępujące f'rwgm€lnty li:g~ólWdo sylt1a: "Bafldw mnJie niepokoii to, ż,eś zamie5lzka'ł u BI'on'ia. Boję się telgo domu" BalI1dzo, bairdizo Cię PI'O!5'zę.uwa;L,.aj iI1U siebie, a za na'jlżej'Szym ś}adem niezd;rolWia ulc.iekaj do Zakopahego" (list z Zakopanego z 30 I /1903), "U Bronia byłem, Orgia smrodu i bunza brodu" (li3itz Kr:allrow.a z 29 V 1903). Te Q/sibreSJformuł'owam!ia mo'gły być r~zej wynikiem tY!PClwej dla Slcho'I"owamych ludzi "higienicznej matrui'i" niż opisem rzeczywistego stanu rzeczy. • Ibid., s. 280 - 282, list z 17 VI 1905. �64 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ najWiększe robił WTai.enie na kobiety, szczególnie w kLra1jachpołudniowych. Jego zielone, zimne j'aik u gada oczy, p:r7;eszytwające szikła siedemnasboidri.opitl'iowych binokli staiIlJowiły nie\Pd~ojący kontrast z dzieciJl'lnym uśmiechem ogromnych, czerwonych, pmeiŚlicznie zarysolWanych waug. (... ) Brummell patrZ)"ł wylupionymi ocza!Ini, stara;jąc się na prÓŻno znaleźć zasadniCiL)' ton swoioh po1lworni!e zaJWiqyc!huczuć i zapanQwać nad komp1ilkującą się sytuacją (... ). S:postr:z.egł, że Bunrgo ~ócz !tego, że miał monopol na wY1prowadmnie ~ięcia z równOlWagi przy pomocy naJPrędce ~nsceni.Wwan~h przeżyć artys.ty,C7lIlych, znalazł wreszcie sposób istoUnegiDzachiwiania tym :pr:z.edzi1wnymmechani'ZInem do wyilJWar.zanm siły żyrciolWej,jalkim był poiJerany przez siedettn chronire.:z.nychchorób Nevermore" 5. W iiIIDyrehmi'ejsctWh 1lIlajidujemy również następującą ciharaJkJte,rystyk.ę: "Nev.emIDore \Wypięty jaik struna, booo (lIlog.i. miał jaik u gredkich JPOSągów),w kakowych spodniach i SZJty1llpach, stąpa'ł pewmym, miamwym Ikrdkirem i patTZył w dal, pdkonU!jąc astyg'matyZlIIl lekkim ptr:ZIegięciemgł,owy, a bwalI"zjego, pełlna stifaSlZ1iiwewoli, 1j wyrażała tęsknotę za nasyc€1Illiean W'szys1JkilChajpetyrtów życiowyicli, CIZIe'ffiU sprz.eciJWiało się jeg{) nadiw,!!1J1oneod 'trzydzi1e'Sl;.usześciu iPOOt!oleńzdirawie" (s. 7.5). "Książę miał chrolIliczną chorobę ocZ/u, jedno ·Z najpotwK>'1'niejszych widm, z ktÓlI"ymi walczył" (s. 78). "Książę si,edzia! na łmnapie, TIOiZlWtl'lOIIlY z tą nieuchwytną nO'nsm1.ancją, :ktÓlI"ąbez skutku staralii. się lIlaśladować preedstalwiciele wy:z:sz,egotowarzystwa. NaJWet,w tej pO'zie nie trr-acił 0IIljednak wy;g.~ądu pewrnej S1iebi,esiły i rdbił wmżenie odipolCzywa'jącego tygrysa" (s. !ilJ7). "Sceptycmly~ią'żę nauczył się nawet Ułpadać swiadomie. Zboczenia jego z raz powziętej drogi były jedyrnie świadomym OIt!wierani·eIffi weIIltylru bezpi'ooze'ńSltWla,kiedy lIlieistotna żądza żyreia pOd Zibyt wySOlkim znajdo!Wała się oiśnieniem" (s. 88). Witkacy scharaikterylzowa'ł talkże łąazące ich wzajem uczucia: "Przy'jaźń ich, umooniona wallJką, wyma'gała trwalszych, baro z:iej iidealnylC.n pieczęci. NevarmOTe !poza tytrn, że był przyjaciełem Bunrga, Móry dopełniał jego natuiię, tak jak kolor czer;wony dOipełrniaodipolWi'edniziel>OIly,wywte:rał dotąd zasadniczy wpływ lIla jego życi;OIW€poglądy i Bunrgo, mim'O ciągłych kłótni z Edgarem, był z nim au fond coraz lelplie'j.Umiał bra'ć z nie:go to, 00 by'lo w nim na'jlepszego, ponieważ kochał go naprat~dę. Kl5iążę był dla niego najisrt:otniejszy;m 'd~pingiem' w chwilach życiowej depresji i symlboliziO!Wałw tej wake wewnę1;rzmej BUIIl!gaelement dążenia do jednolirtlości w życiu." (s. 76), 71Ull'ą 5 (Z k,ry:tycznoliterackiego punktu w1dzenia nie można tej powieści traktować jako dokumentu, jednakże wszystko wydaje się świadczyć o tym, iż była ona sfabularyzowanym pamiętnikiem a zawarte w niej opisy bohaterów odpowiadały OlpilnJiW:1'tkaJcego.na temat jego przyj'<łlciół) S, L WlitkLe'W'ilC'Z, 622 upadki Bunga czyH demoniczna koiJieta, opr,acOlwa1a A. Micińska, W:aIl1SIZalWa 197:8, s.. 6<1. �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 65 "BUJrlgowierzył be'llW:aglę!dniew spryt życiowy i niew71l':uszonądiaJektyikę księcia." (s. 67). W pQWie&:iznajdujemy także orpi1shomoseksualnego aktu Bunga ,z Nervermorem 6, który poflJOĆmiał mdejsce w rzeczywistO'ści i który wedbug autoriki wstępu - Alllny Micińlskiej - był nie "wyzwani'em arJtyLsrty,lecz jednorazowym eksperymentem psychologicznym" i. Porwieść Witkacego w wa:rsfwie pozmfaibularnej jest glóiwlI1ie obrazem młodzieńczych r:o:zterek bohaterów, p:vezentorwaniemróżnych postaw w kwes1Ji,isensu życia, samookreślenia się, szulkania swej tożsamości. Jalka była postawa Malinowskiego wohec tylch prQblemó1w? Stał on na stanowisku, że mOŻlnai należy świadomie !kształtować 3wiat mocą włal'lnej woli i eneTlgii "tworząc niejako życie z siebd'e samego, w sobie samym odkryrwrając źródło potęgi i mocy, a w ni!ch o!dnajdując wartości nadrzędne, ceil i środelk zarazem - osiąga w re21u1tacJie(... ) upragnioną 'jedność w wielości': cel niedosięimy dla inm.ych" 8. Stan ten nie był kJwestią wI'QIdwnyoh pmdyspozyICji Malinowskiego, lecz efektem wytęŻOinejIpracy nad sobą, lO czym świadczą np. W!spomnienia Ka:zJimiery Żułarwskiej o zalkopiańskiej młodoślci MalinOIWsldelgo', spisane przez póżniejszego jego uc:zmia- prof. Walilgórskiego: "cechą wąHego Mali<nOlWsikiego był~ wyrabianie ,w soibie siły i spralW!lliośd,siły woli p["zede wszystkim, naw)'Ików niemal jogistycznych, co osiągnął wspinając się sam na niebezpi'eczne skaił:ki czy kominy. Toteż (... ), gdy Mahnow,ski miał wyznaczony czas na pracę, nie było ta!kiej siły, która by go ~ 1'gła oderwać. Te narwyki, w)'iroib~'Orne podczas młodości .zakopiańskiej, oddały nielWą,tpliwie nie'jedną us1ugę etnografowi podczas jego wypraw Kula, na które udawał się 'WII'azz kraj-awcami."9 Również Wi'iJkacy .w swej IPowi'eści w rozmowie BUinga z księci'em -zwracał uwaigę na :listnienie "tej siły twórczej, którą tytiworzysz przy pomocy pr:zJeZlWy:cięŻJalnia siebie i ciągłej drobiazg:orwejpracy nad sobą ( )" (s. 79) omz w słowach Tym!beu~ sza (Tadeusza Szymberskiego): ,,( ) jest to człowieik piękny. Nie jest figurą dramatu, jest napra1wdę TYM, który móghby tworzyć życie. Tworzyć z Niczego (... )" (s. 65). Młodzieńcza powieść Witikacego t.o także próba zajęcia sta'll{)rwcłs!ka w istotnych k:westiach filozoficznych ogniskujących się wokół problemu jednmst1kiludzJkiej. Polemikę m~ędzy Malinowskim i Wittlkacym w tej kiwe!stii można naj'ogólniej przedstarwić jako polemiikę uC7Jcmego i art)'lsty - pierwszy wid:zJialzalws:zejednostkę w jej kontekście spoleClznym, drugi nat'Omiast skłaniał się kuindylwidua1i:zJIDowi. Iillnym spolmylIDproiblemem była rola i znaczenie sz:tukli w życiu :; 8 Pat,~z iib'1d., s. 149 - 152. 7 8 A. Midńska, Ibid., s. 32. 9 A. WalLgór"ki, op. cit., s. 675. .,Lud" - tom 66 Wstęp, w: ibid., s. 37. �66 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ cZ!łowieka, dla Witkacego ibyła ona czymś zupełnie od życia ddeTlWanym, dla Malinowskiego była "środkiem do Z!dobyciasiły -życiowej" (s. Wił). Nie wEW'omniialIlo dio tej POTYo .za'interesowaniach naulkolWychprzysz~ łego UCZOOle<gO. Proces ich :ksztalł1taWlalIlia nie był prosty i na sylwetkę naukową Malinowskiego złożyło się wiele czynn~ków_ Głównym były niewątpliwie studia w Uni:wersyteci'e Jagiellońskim, które podjął po ukończeniu gimtnazj:u:mim. Sobieskiego i elkS'term.i&tyciZłnym zdaniu matury z wyróżne:niem w W02 roiku (do szkoły nie mógł UCzęsDczaćnormalni'e ze w.zglęidJuna stan zdrowia, przez .pewielIl okres czasu nie mógł nalWet nic czytać, ,wtedy mart;ka służyła mu pomocą jako lektor'ka). Ma1inow~i ipOCijąłstudia na Wydzia1leFil1ozofi'Cznymwybierrają:c jako przedmiot główny nauiki ścisłe, a z bi·egi'em lat posw.ięcał coraz więcej czasu naukom humaIllistyczmym. Na Uniwersytecie Wy1kładali w owym czasie uczeni wie1Jki,'egoformatu, tacy jak: K. Żorawski i S. Zaremba - matematycy; A. Witkowski i W. Na,talTISon- fizycy; S. Heirurich - psycho'~org;L. Kuczyński - pedagog; S. Tarnowski i S. WindakJi€lwiczhistorycy ht'erartrulryoraz M. Stra,szewski i S. PalW1ic!ki- filowforwie. Na kształtowanie się postawy naUlkolwej Ma1lilI1Owskieg o szczególny Wipływ miał ks. Stefan Pawlicki (:pozytywilStai teolog), prowadzący wykłady i seminaria z historii fi1ozo:fiii,w ,których uczestniczyli Malinołwski i ChWli.stek.Ot:rzymaili oni tam nie tylko sDeroką wiedzę his-toryc7illą, lecz taikże u\WTażlJ..iwiienie na 'szukanie :prawdy. O zainteresowaniach filozoficznych Ma'1ino'\\7'Ski'ego moliiemy .się dowiedJzieć z jego listów do milst'rza - ks. Pawlicikiego: "Ja prz,erabirum obeonie piłnie historię fi10'Zofii.O Arystotelesie czytam z książki Piata, którą mi Oj'ciec polecił i pożyc,zył. Przeglądam też ZeHera. Czekam jelclmalkna Ojca, pragnąc rozjaśnić sobie parę punktów wątpliwych, których nigdzie nie znajduję wyraźnie sfOlrffiuł01wanych.Poza tym czytam Schopenhauera w oryginale, co sprawia mi 'Wieliką przyjemność i z ·trudnością pT'Zeciskam się poprzez Grundriss Uelberwe:go. Uczony Niemiec potrafi z ka:7Jdejrzeczy ~robić coś talk nudnego, jałowego, niestrawnego!" 10, "Z wiel1ką niecierpliJwością oczekuję chlWili, kiedy Ojciec na stałe już do na'S !powróci .i kiedy będę mógł moje fi1ozoficZill'ewą1Jp1Jiw.ości i niepokoje u żródła zaspokoić. Na razie oddaję się pr:zy:czynowości, c.zyitając Kausalproblcm 10 List z 1 IX 1'906 (i następne Hs:ty do PawliiCIki,e,go)Bilbho-ie'ka .Jagielloń;.o;,k,a. sygn. R:kp 8698, t. 3 (Cytowane niżej Hslty, pI"Zy których nie podano miejSlca opublikowania, pomieszczone są w zebranej i opracowanej przeze mnie korespondencji Malinowskiego w aneksie do Antropologi społecznej Bronisława Malinowskiego, pod red. M. Flis i A. K. Palucha (w druku)). Malinowski pisał w tym l,iśde o na5-tęputiący;ch pOIZy;cjach: C. Piat, Les grands philosophes, Paris 19{)3; E. Zeller, Die Phi1osophie der Griechen in ihrer geschichtlichen Entwicklung, Til,bingen 1856 - 1-1162; F. UebeI'weg, Grundriss der Geschichte der Philosophie, [3eTl~n 1-876 - 1880. �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 67 Langa omz ostatnie dzieŁo Macha, z którego praglnę Ojcu zdać dQkładnie spraiWę. DowiadylWalem się nadto, !kto będzie brał udział w tegmocZil1ym seminarium. Kilku kolegów l'o,z,ebrało między siebie parę pierwszych il"ozdziałówHume'a (... ), talk, że pieT!wS'zeposie:dz,enia będziemy mieli zapełnione." 11 Zaint'eresowania fi'loz'ofi.czne MalinowSkiego oscylowały ,woikółIlJtu,tuziWa.negiO empil'i'OIkrytycyzrnem,o czym świadcrzy .jego praca doktorska pit. O zasadzie ekonomii myślenia 12, stan-awiąca krytyikę poglądów Avenari.usa i Macha. . Malinow!ski :plozostalWałtakże pod znacznym wpływem ,przyjaciół ojca, ppof'esorów: L. Darguna, S. Estreichera (praWlIliJk6w)i K. Potkańskiego (historyrka). Ich wspólną cechą było zainter,ooowanie etnologią i socjologią, iktórymi starali się wzbogacić badania pra!Wllicz,e:i histOTyczne. Wśród mistrzów Malinowskiego naJeży wymienić również W. Matlakowskri.ego (lekarza i etnografa), M. ZdzieoholWskietgo (slawistę) oraz K. Ni,tscha i J. M. RexlIwadowskiego(języko'znarwców).Gdy czyta się biografie tych wiełkich uczonych, .nieodparcie na,rzuca się sikojarzenie, że Malinowski nie tylko pozosta'wa:ł pod ich wpływem intelektualnym, lecz że jako człc)lwieiki jako uczony mał się do nich bardzo podobny, ślwiadczy o tym zalrólWnogłęboka wiedza, jak i wysdka kultura osobista, któru ich cechowała. O wpłYJwie tym pisał .po latach sam Malinowski: "W pamięci staje mi Slzer,eguczony,ch, p~sarzy, artystólW. Wspomnę tu tyłkJo tych, z kJtórrymida!nYJillmi było zetkinąć S'ię osdb~cie i zaczerpnąć tych pralWrdziw!iewielkich wartości kulturalnych, jakie reprezen.tolWali: talkie Po;91;acie,jak prof. WitkowsIki, Karol Potkański, Marian Zdziechowski, St. Witlkiewicz, Ks. Pawlicki, Matlaikow.ski. DZJiś,patrząc z pelWnej perspektyrwy, widzę, jak wielką i jak napralWdę dobrą była ta poilska kultura, sklulP'iającasię na tym lIliewielkim odain(lm życia narodo'we'go." 13 Momentem przełom'OiwYJm w za'irnteresowaniach naukoJ\.vych Malinolwskiego było przeczytanie Złotej gałęzi Frarzera w latach 11904 - 1B05, co wspominał w 1:925 roku w przeanówieniu wygłoswnym ku czci sir Jamesa F.razera na Uni:weTSYJteciew Liver.poolu: "Gdybym posiadał moc wskrzeszam.iaipTzeszlości,chcia'~bym przenieść Pana o jalkieś dwadzieścia lat wstecz, do starego słowiańskiego. miasta unrnwersyteckieg.o - mam tutaj na myśli Kraików, dawillą stolicę Polski oraz sied~iibę najsta'rs.zego 11 List z 1 XI 1906. W tym liście Malinowski pisał o następujących książkach: A. Lang, Das Kausalproblem, Koln 1904 i prawdopodobnie o: E. Mach, Erkenntnis und Irrtum, Skiźzen zur Psychologie der Forschung, Leipz.ig 1905. l! Po ra:z pieTiwszy wydana zo/:iJtała drukiem dopiero w obecnej edy,cji Dziel w tom.ie 1, WaJrsJZawa'1'980,s. 359 - 39,h 13 B. M:J!lilnoiw:slki,Przedmowa do wydania polskiego, w: Zycie seksualne dzikich, w: DZiela, t. 2, Wmszawa 109'80,s. 109 - HO. Tekst t,en pochodzi z 1937 roku. �GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ 68 uniwersyltetu w Europie \WSchodniej. Mógłbym wórwczas wskazać Panu pewnego studenta opuszerza'jącego jeden Ze średniOlWiecznych budynków kolegium. Młody człowiek, 2lllaijid'Ująicysię w stanie w!iJdocz.negoprzygnębienia, ni'estie pod lP'alCihą lklsią'2ikębędącą jego jedyną pociechą w strapiem.iu - trzy 'Z'ie1Jone .tomy z talkznanyrn złotym nadrukiem i pięknym rysUlI1kiremjemioły - symbolem The Golden Bough. Wówczas bowiem z powoidu mego stanu zdrowia kazano mi pr~e1"Waćna jakiś czas studia w zakresie fizy1ki i chemii. POOlWdlonomi j'ednaik kontynuować moje uiLuibionestu:dlium uiboczne, toteż postanowiłem dokonać pielriWszejpróby prz.eczyrt;allliawaryginale angieUskiego ancydzieła z tej dziedziny. (... ) Mbowiem &kiOTO tylko T'OZJpocząłemczytać to wi€liki'e dzi'eło porwało mnie i zniewolilo .bez reszty. ZrOlzumiał'em wÓWIC'Zas, że antropologia. tak jak ją pTlZedstawia Sir James Frazer, jest wielką nauką, go'dną takiego samego oddatnia, jak któreikolwi,etk ze :,iarszychi bardziej od niej ści:słychSltud.iów pokrewnych. Talk to wstąJ,pilem na służbę frazeT'Olwskiej an1:rqpo:log.ii."14. Analizując ,przyczyny zmiany zainiteresowań narUikiowych Ma'hnorwskiego na'leży wziąć pod uwagę rÓW1nieżosohisty wrpływ jego nauczyrcieli i znajomych profesorów, wśród których tego typu problematyka była barid2lOpopularna, oraz sytuację społeczną, w jalkiej wzras.tał. Sytuację tę stlwoT!zyły:z jednej skony bra!k nieza'leżności państwowej narodu 15, a z driU;giej- pozycja społeczna samego Malinows'kiego, umożliwiająca mu oh6€llwowani·e różnych klas i waTSItwspołecznych: od ziemiaństwa i arySl1iolkracji,poprzez inteligencję i bohemę artystyczną, !pO egzotyczną góralszczyznę. Wszystkie te Iczynniki razem wzięte mogły zrodzić potI'1Z€bęs'ocjologicznej i antropo,logicznej ,refle'kJs'ji,któr:ej teoretyczny wyraz znalazł Malinowski w dziele Fraz·erra. Wracając do biografii: pracę doktorską ulmńc1zył MalilllOlwislkiJUż w Hl06 roiku, zaraz po ukończeniu studiów. Promotorem w przewodzie doktorskim był Stefan Paw,:hcki.Opiniowali: Pawlicki i Shaszewstki, uznając ją za znakom!i,tą. Podobnie {lC·enionotakże rJ71gorJ71za z filozofii ścisłej i fizyki, odbyte 5i 10 X 1906. ObT'OOlępra:cydolkto'l'Sikiejmusiał jednak Malinowski odł.o'żyćaż do 1908 roku ze wZlględuna stan zdrowia. W międzyczasie prwbywał z matką na Wyspach KanaryjSkich, skąd donosi! ks. Pawlickiemu: "Oddaję się teraz mianowicie zupełnie kuracyjnemu trybowi życia, przede wszystkim więc dużo jem i śpię, 'poza tym biorę kąpiele morskie i słoneczne, cały dzieil siedzę nad brzegiem morza, jed14 ;"Iit F.ra.gme-nit tego w psychologii wykladu ludów jako pierwotnych, dedykacja zam~'e6zczorny Z (}"tJ.l w książce (wyd. pol.) w: B. Malinowski, Szkice z te- WaTsza:w:a 1958, s. 469. Co znalazło wy,raJz np. w spo:s.obie podejśC"ia do problematyki nar.octu i oddzielanie jej od pojęcia pal1stwa, patrz B. Malmows.ki, Freedom and Civilization, New York 1944, s. 252 - 263. orii kultury, 15 �Bronisław Malinowski - 69 szkic biograficzny nym słowem jesi'eIillspOkojny, szczęśliwy i próżnujący. Mieszkam z mamą w małej wini, ładnie nad .br:zeg,ielillmorza, za miastem połioiżonej.WarunJki z.naleźliśmy tu idealne: klimat doskOl11ały,nieporówna.ni'e ;równiejszy i c.i€iplle'jtszy n'iJżna wyłJlr,z,eżalCh Morza Śród~i:elIDnego;wieillki spokój, 00 CUdZOZ1ecrncÓW, p'olza nami, na całej wyrspie absollutnie nie ma, ludność zaś m~ejscowa, talk, jak jest cofnięta jakie 100 la'\; pod względem kulitury, tak z ,drugiej strony odznacza się oralkiem z,wpeiłnym temperamentu i życia, nie jest więc deneI"lwującym środoiwiskiem." 16 Po powrocie MalinQwskiego do KraikpJWa,odbyła się jego uroczysta promocja na srtorpieńddkto:ra filO71ofiisub aUiSpic!iisIm:pff'a,toris (7.xU908) - co stanowiło wielkie lwyróżnienie dla dokt'oTanta 17. Z tej oikaz.ji świeżo upiecwny dolkitnr wydał bal dJla prnyjadół, opiSalllY pr~ez WJirtJkacego w 622 uplLdkach Bunga 18. PraJWdo!podJoibrrie nie udał się on zbytnio, o czym świadozy opis stanu ducha Malinowskiego po jego zakończ,eniu: "Stalowy ks'iążę był ,w sialllie talkiego raztrzęSliernia, że Bu.ngo poznać go prawie nie mógł, Neverm,ore wynagradzał sorbi'e wszystJkie sku!pienia i aske,zy w sposób spotęgowany." (s. 146). Jedną z przy'~Y1n tego stanu były s/kom!plilkiowallle ,,1ove affairs". Na ich ślad napoltyikamy w :pamiętniku :pall1J1yHeleny Czerwijowski'ej, której Malinowsiki w tym czasie pomagał w nauce: "Po palI"lUwizytach młodego fi'lozo.fa 'zauwa,żyłam, że cel jego pomocy w mej pracy leży w młodej i pięk:ne:jżorri'e muzytka, Mórą u mnie widuje. (... ) Na szczęście talk ,się zl{)1żyło,Ż€ pięikna dama muSliała wyjechać do Warszalwy, a fHo,zofna daliS1Ze studia do Lipska." 19. Ową damą była prawdopodobIllie żona pianisty i dyrygenta Karola Szustera - Felicja Ciszewsika. Po kilku lata'oh w il.iśiciedo panny Hedeny uspra,wiedliwiał się ze swego ,pO!stępowania: "Ja obecnie j-estem znacznie przY1Woitrszyduchowo niż wrtenez,as, kiedy mnie Pani znała. Były to smutne czasy wewmękzne:gollipadJku." 20. MalindWSki zaltem, chcąc uciec bid swych probdemÓ!W,poszedł w ślady co :zkldlniej\Szychaibsoliwen:tów krakowskiej wszechnicy i udał się na da'lsze sltJUdiaza'gralllicę. Decyzja ta nie spotkała się jedlllak z a,pTtobatąks. Pawlickiego, na co w~azuje list Malinowskiego z LiJpska: "KO'chany OJcze, radzi mi Ojciec abym zdał egzamin profesorSki i zaczął uczyć w g,imnazjum. Niewą:tphwie mam zacrnialTtalk zrobić i zrobię talk w przyszłośd, aile otwRr'Cie się przyznaję, że wolałbym, aby to byŁo tylko począ,tkiem mojej kariery, a to ponie- ° 11 17 LLsrt z 4 I 1907. p.allrz A. H'i's, Krakowski doktorat Bronislawa Malinowskiego, w: Antro- polo,gia .... 18 S. I. Witkiewicz, op. cit., s. 141 - 145. l' F~agmet1lty w: Listy Stanisława Ignacego Witkiewicza do Heleny Czerwi;owskie;, OIpIiaJc.OfWała B. Dane:k-WQljm)lwska, "TwóJX'ZOŚć" 1971, nr 9, &. 46. ze Lis.i z 12 VIII 191'1 w: j,bri'd., s. 46 - 47. �GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ 70 waż 'zajęcie to jest .bardzo męczące, a ja mam bardzo slaby 'głos i ciężko ani durżomówić. Waiżnym jest ta~że do tego, aby móc mieć dobry iWipływ na mł'Odzież,aby samemu być wykształconym i UIffi'iećwi~€'j lIliżdotychczas urnie iPrzeciętny nauczyciel galicyjski. Chciał,e'ill też konieC!Zlniechoć na rok pojechać do Anglii, gdyż tam o ile mi się zdaje kultura jednak najwyżej stoL" 21. Co też zresztą w!krótce uczylIlił po spędzeniu trzech semestrów w Lipsiku, gdzie słuchał wykładów W. WundJta (fiIl'Ozofai psychologa) i K. Biichera (€Ikonomisty) i pozostając w kon:ta'!ct;achz Feliksem Kri.1gecr-em(ucz:niem Wund:ta, p.r:zeds.taJWicielem tz:w. psychologii postaci) zajmował się głównie psychOllogią, nie Z3Ipiominająco naukach ścisłych. W cytowalIlym wyżej liście prosił talkż,eMalino'wsikiiks. Palwlicikiego o poparcie w uzyskaniu stypendium habilitacyjnego, krt;óre, po początkowych nieptorolzumieniach, otrzymał i pobierał je w latach 19'10- 109,14 wniewieJ:kiej kwocie 600 koron rocznie 22. List z LipSIka z 5 I 1910. Dokumenty dotyczące pobierania przez Malinowskiego stypendiów znaJdują się w zbiolra<ch Anch~wum UJ syg·n. WF II - 94 i 96. MalimolWski raz;polCzął \ch pobieranie będąc na II roku studiów w 1905 roku, było to stypendium szla che ckLe z fuondacji Poitockiego w kwocie 315 kotr.en Te,cznie, w n.as:tQpnY'm f(~ku zamieniono je na stypendium szlacheckie z fundacji Barczewskiego z 600 koronami roczn:ie. któne pobierał t'a:kż·e w 1907. p.o pOlwroóe z Wysp Kan:aryjskkh starał się o nie ponoWInie w 1909roku, jednak Wydzial Kr.ajo'wy (wykonawczy organ galicyjskiego Sejmu Krajowego), który był dysponentem tego stypendium, nie przyznał mu go 1U'zaJ5alc!'niając, że Malinowski ".nie jest już obc."Cn:ieuczniem (. .. ) Uniwersytetu, uk'ończył bowiem '(... ) przepisany okres 4 letnich studiów filOiZOfic.znyoh w raku szkolnym 1'90617, jako ilaś dalWlniejszy sitYlpClnidy.st.a z tej fundacji utl'ac.ił prawo pobiel'ania stypendiiUm z pow·oelu zani,edbania zglo:.izenia się z początkiem roku szkolnego 1907/8 o pozostawienie mu tego stypendium na czas habilitacji. (... ) nie mógł uzyskać w myśl ogólnych przepisów żadnego ze stypendiów obec:nie przez Wydział Ka-ajowy p_ad:awamY'ch" (piSImo z 31 III 1909). .Mimo takiej decyzji Grono. PTofesorów Wydziału Filozoficznego na posiedzeniu 3 XII 190B ponoiWnie wY'typowało Broni's'lal\'I7.aMa,Linolwslkic'Wo,"który już n'i,egdyś posiadał stypendium szlacheckie z funelacji śp. Barczewskiego i tylko z powodu przerwy wywołanej chorobą je utracił. Dziś wedlc załączonego świadectwa lekarskiego jest już zdrów i odznacza się wybitnymi zdolnościami (o czym świad.czy promocja sub auspiciis)". Wydział KrajOl\vy przychylil siG. do de<2y:zj'i Wydziału (pismo z 10 I 1910). lntel'Wencja ks. PawHc,kicgo o:kaza-ła siG n:i'epo:tnebna. Malinowski pobierał to stypendium aż do roku 1914. W 1910 wystąpił a podwyższenie jego kwoty, lecz Wydział Krajowy nie mógł tej prośby zrealiz(}wać "dla bra,kuodpowiedniego f.unduszu" (piJsmo z 18 II Hlll). Op.rócz sILtu·,ni.a s'iq o stypendium Barczewslkiego, MalinQJW,s.ki wystąpił w 1909 ro:ku o pI'zyzrunic mu stypendium "z fundacji jubileuszowej im. Cesarza Franciszka Józefa II (w Archiwum UJ zachowało się podanie Malinowskiego w tej sprawie). Było to bardzo wysokie (2 tys. koron), roczne stypendium dla absolwentów uczelni galicyjskich na studia za,graniczne. Rocznie przyznawano tylko dwa, ó>tąd b'l.rdzo s.iln:l kon.kurencja, .w wyniku której kandydaturę MalinowsIkiego odrzucono. 21 22 �Bronisław Malinowski - szkic biograficzny 71 Jeszcze w 1910 rOlktu,po krótJkicrnpobycie w kraju, MalinOiw~i wyjechał do Londynu i tam rOZlpocząłsię nowy okres w jego żyeilU współpraca z London School of Economics and PIoli:ticaI Science (częśclią Un~wersyrt;'et:uLondyńskiego). NajpteTW WY1stępowałjako "pos1:-~adJualte student" (do 19112), !pracując pod kierunkiem E. A. Welstermarcka (socjologa, f.iloz'Oifa i a1n11I'OIpo'loga, wykładowcy L.S.E. i Uniiwensytetu w He':Lsinkach), a w latach 1'913 - 14 był łektiorem przeclmi,01ów specjalnych, wykładał za,gardini1enia socjologii rełigii i psy,cholagii społecznej. Malinowski nie od razu pr:zy7.1wycza.ił się do Aing1i'ii jej mie.srzikańcÓ'W, ezęsbo cwł się sam'otny i opuszczony, po:zostawał mu wtedy ty~o korespondemcyjny k'OI1tak,tz przyjaciółmi, pisy.wał t,eż naJWeil:do niezbyt bliskich mu lud z'i, aby dać upust swej melanchoJiJi. Ef€lktem tego był liJsit do Heleny Czepwij'owskiej, której udzielał kiedyś ikoreqYetycji: "Ja dziś właśnie cielI'pię na atalk silnej ,nas1alg.i,i,kitóra dawniej calikiem mi nie znana, tera'z eOTazezęś:eiej zaczyna się pojawiać. (... ) Niech Pini mi wybae;zy, że piszę talk dużo i talk bez;wSitydnie o sobie. Ale c,zasElillnajbardziej skryty i dyskretny C'złowielk(a tym ja nie jestem!) cZiuje po<tlI'z€lbę wynurzenia się przed kimś. Ja wówczas Iprzypominam s'obie jalkieg:ośdalelkiego przyjaciela - naprawdę pr:zyjacielai naprawdę da1eikiegto;w tym wy,padku można być szClzerym nie nara'żając się ani na pewne :ziwichnięcie s<tosunków,kt6ry sprowadza nagły wybuch poufałości zezłOIwiekiem, którego się wildzrico dzień, ani na 'śmiesznlQśći Iwewnęibr'ZiTIe zawstydzenie, które się odczuwa dając siebie zbyt laitwa. Na koniec uci'eklerrn z Londymu i 'od paru Idni jestem już nad mcu-z'emi iwypoczy(wam. (... ) Cale wybrzeże IwprlOs:tusiane kąpielowcami, kitórzy, gdy słońce zaświeci, ;wyłażą jalk kraby, alby się wygrzefWać. Ja j·es<temtIU IZJulPełnii€ sam i zwłaszcza wobec wielkiej sZity,wności Anglilków CZiUjęsię dosyć 0!Samotniony, a raczej właśnie opuszczony nie mając dosltatecz,nej samotności. (... ) Na jesieni będę mo:Ż€ w kraju. Tęsknię do tego, aby być w górach oWZakopanem. Jest to jedyne miejsce, oWktórym czuję się naprawdę dobrze" 23. W dalszym ciągu utrzymywał bhskie kontakty z Witkacy:m i w 19,'1!l zapraszał go do Londynu: "Przyj'eżdżaj więc albo natychmiast mi 'Odpisz, kiedy przyjedziesz. Obecnie jestem trochę wolniejszy i nauka minie stoi w ,dir1odze,co zaś do '!kohi,ety' to by to nie było zawadą, z,r,esztą nie ma niestety nic! PrzyjecŻdżaj za tydzień lub dwa (.. } Będę się starał dać Ci najwięcej czasu ile mogę" 24. Witlkacy 'Skorzystał 'z tego zaproszenia, odwiedził przyjadela w Londynie w połowie lipca i SlpędZiiłtam dwa tY1godnie.W tym samym czasie był tam 2~ N Cyt. list w: Listy Stanisława Ignacego Witkiewicza ... , s. 47. List z 16 VI 1911, Muzeum TGitT'z:ańskre,sygn. AR/No W-l!. �72 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ rówm.ież ich wspólny kolega - poeta Tadeusz Na'1€1pińskioraz matlka MaJ.inO!Wski'ego 25. W lutym 19!1i2roku Malinows!ki Iprzyjechał do kraju i przebywał tu cały rok - dio ma:rca 1913. Podczas tego potby1Juspędzał wi,ele czasu z Wi1Jkacym w Zakopanem. Tych hraters1kJichstosunków nie była w stanie Z!buTtzyćnalwet iklohieta, ktma pojawiła się w życiu oibu przyjaciół. Była nią wZIIl1ianilmwanajuż He!lena CzertwijQlws1ru,urt:r!zymującado tej pory hliJsk,ieslbosunlki'z Wi:ttkacytm.Po przy'jeź,clJzieMalinowskiego przerZilUciłanań swe uczucia 26.W li:ście doWi1Jkacego, mspralWiedhiwiającsię, pisała: "Za Panem 'był BI'onio"27,co mogłoby świadczyć o lWieHtim wpływie, jaki na niegto wywierał Malinowski, a co stalWało się lWidoczne, gdy bliżej poznawa'ło się ich obu. Ta skomplikowana syituacja nie trwała zbyt dł1wgo, gdyż zainteresowanie "B["onia" było tylko przel'otne. ZnoM7uIWróc'iłymiędzy nim a' "Stasiem" dalwne stosUIll'ki,które jednak przechod:zJiły lTóżne koleje losu, ponieważ WirtJkacy w· stlo'SunKu do swycih iplI'!Zyjaciółbył zmienny 'w uczuciach. P.odobini,e jak !parę lat wcześniej Stanisław Witllkiewicz rad:z;ił syn'Owi 'wspraM7ach osobistych: "Poza Twoją twórcz.ością obchodzi mnie bail'"dJZiO T,wój stosunek do ludzi. Na przyikład to, co mówisz ,o Broniu. Czy moiletszsformułolwać, na czym opiera się T,woje przeświadezenie,ile to jedymyTwój istotny przyjaciel, i jak teraz Ci się przedstawia iSltota ~ud:zjkaBronia. On był na pochyłości do zupełnego utonięcia w zupełlny:m egoiZJIl1ie.Jego antyspołeczne teorie były i ciasne jako 'pojrmlowalnieży1Cia, iWYlTażały ciasnotę własnych jego !Uczuć. Co lSię z niego ostate'cznie wyrobiło? Jaką jest jego umysłowość? ,(... ) Bronio inteI'esuje mnie jako zagaidnienie życiowe, ale głównie dlatego, że Ty maszgto za IPTzyjaciela" 28, Tę niezbyt p~zychylną opinię można chyba wytłumaozyć intrOlwertye~nym naSltalWieniemMalinowskiego, ja[m neurotJllcznym 'zajmowaniem się własną osobą i własym ,wnętrzem, co przesłaniało mu resztę Śiw,iata'i moigło rodzić opinie jak powyższa. Również Witkacy 'dostrzegał w Maliinowskitm celchy, które go raziły, mimo iż dalej miał do nielgo wiei]ki sza'Cunek i przyjaźń. Ambiwalencję tę dobrze ilusItrują :llls.tydo H. Czerwijolwsikiej ('już po oktresie nief.ortlUnnego trójkąta): "BrOlnio jeden ma 'W s·obie wJllższe wartości i nie ma tegozyciiowego rchałujlst:Wa,którym ordznaczają się robi iruni 25 S. Witkiewicz, Listy do syna, s. 507 - 510. List z 15 VII 1911 to pierwszy list adresowany do Londynu, ostatni pochodzi z 24 VII 1911. 20 Ni,e był to w życiu pIiZyjaiCliół pier'WslZy 't.rójkąt tego md~ajru. Podobna sytU'aicja miała mie'jlslce w 1'906 !l1oku i dOltyrC'zyłaZod'ii Dem:JJbowyskiej.P:atr:z fr3!gmenity l1stów DembolW'sk:iej do MalimiO'W1S'kiego w: E. C. Ma:rrtJinek, Wstęp, w: S. L WWkiewicz, Listy do BTonis~awa MaUnowskiego, Wa,nszatw.a 19'81, s. 13 - 16. 27 Cyt. za: Listy Stanislawa Ignacego Wit'kiewicza ... , li:slt z 5 V 191,2, s. 25. 28 S. WitkievTicz, Listy do Syna, list z 10 XII 11'912,s. 571 - 572. �BronisŁaw MaLinowski - szkic biograficzny 73 'przyjaciele'" 29, "Bronia jest nadZJwyazajny" ,(s. 3(0), "Btrooio, w istotnych rz.€Czacih głęboki, cza-sem C'OŚ talk oibrzyclliwego zrobi (a małeg,o) i talkie coś pdkaże, że wstręt :mnie 'W\Str:ząsa" {s. 32), "Jest 'tu Bronia i 'WzdYJChateraz lIla \kanapie da1jąt mi dozrozmmienIa, ż,e mu spać nie daję. Są 'W nim dr'obne rzeczy, które mnie peszą, a poniewatŻ, stosując się do jego żądania, :stCJISuję do ni,ego j'ego ,włalSną metodę, więc mnie Va trochę w stosunIku do niego zatruwa" (s. 3i3). Było to zapewne efektem, charaktery3tyoznego dla nich obu, 'POIdwyższania sobie i i1nnyIDpoprzeczki - rówmież w pTacy nad sobą. MaliJnowski w tym ceil'llstoso'wał metodę wn1'khwej anaili:zy własne<go 'Postępowania li jego mOity'wów, aby wynajdy,wać swe słabe strony i wa1C'zyć z nimi, co cza:salITlirobiło wraż'enie cynizmu ,posuniętegG do najdalszych ,granic - 'własnej 19iod:noŚiCi. J,edJnak zar6wno dla artyst6w, jak i dlauczonY'Ch, ,kltórzy za przeldmiot swoich badań mają czł'owielka, tego t)'lpu "wiwilsekcja" jest ni'8Zibędna jalko Inarzędzie poznania. Właśnie metodę infu'o!srpeikcyjnąwyk!or,zysltał Malinowski w Wierzeniach pierwotnych, allla!li:zującge1nezę rel<irg'ii. W okresie pobytu 'w Anglii Ma'lino,wski uitrzymywał talkż,e kontakty z Akademią Umiejęj;no'ści w Kralkowi'e, na której 'PO'sie!dzeIll'iacih, w c'zasie odwiedzin 'W ikrajiu, 'wygłosił dwa referaty: Plemienne związki mężczyzn w Australii (18 III 1912) ,i Stosunek wierzeń pierwotnych do form organizacji społecznej. Teoria totemizmu (12 X 1(913) 30. W HlrH roiku rozpD<:zął puhh!lrowalllie w "Ludzi~/' swej pierwszej TO'z;pTa:wyTotem.izm i egzogamia, będącej krytycznym stTes'Z!czeniem dm,eła FTezera \POd tym samym tytułem 31. W cza'sie jej o.praco'Wy:wa.niapisał do ;redalktora "Ludu" Adama Fischera: "PrzY'PusZiczam, że ido tego czasu II część mojego artykuŁu jest już wydrukowallla. Jeżeli tak, to będę W\dzię'clZnyje'Ż<81li mi ją Pan zechce przysłać. Obecnie iDrpracoiwujęIII część i mam ją już prawie cabkJiem goVOIwą.Aile 'W trakcie ,roQbOlty odjęitość jej \tak się zwięk!s~yła, że przypuszczam trzeba ją ibędzie druk<owa<:wv 2 luib 3 porcjach, chyba żeiby Sz. Pan zechciał poświęcić jej !Znaczną część Z!eszyrtlu'ptr"ZylSzłego. PrzY1Puszczam, że będzie ,około 1:20 stron dTu!ku, moiŻe nawelttmchę więcej. C:zęść ta pOl'>iadajednaJk niepoT6w.nanie ,wię\ksze znaczenie teoretyczne, niż to co dotąd druikowanebyło. Jest to próba posrtawienia i TOZ,wiązania rpIiOiblemutotemiiZimu nazUipełnie innej drodze .niż to dotychczas robiQlllo, (... ) czy mógŁbym mieć nardZlieję w)'ldJ:'lukowania tego w to przeciągu 6 miesięcy. Gdyby Sz. Pan nie 'Chciał mi tego giwarallltOlWać, u Listy StanisŁawa Ignacego Witkiewicza ... , Ja Stre&'?Jczenia tych odczy:tów ukJazaly S'ię w Posiedzeń Akademii Umiejętności w Krakowie" 1913, t. XVIII, nr B, s. B- IB. 11 "Lud" 1911, t. XVII, z. 2, s. 3'1 - 5,6; 1'912, t. s. 163 - 17'1. s. 31, list z pa:£dzier:nika 10912. "S~a\Wo'l;daJl1I~adh z CiZY;nT1lOści 1912, t. XVU, nr 13, s. 5 - 13; XVIII, s. 14 - 5q; HH3, t. XIX, �74 GRAŻYNA KUBICA-KLYSZCZ 3 c,zęść slkrócę (;zamieszczę krytykę Fcr.-a'Z€Ta i og. zarys mojej teorii) A !resztę ogqoszę gdzie indziej. Wolałbym jednak pozostać wiernym ,Ludowi'. Gdyby S. Pan wolał możnaby tę 3część drukować w ,Ludzie' osobno pod nowym !tytułem" 112. Ostateczme tTz.ecia C'l.ęść mieściła ty1lko k!ry;tyikę FTaz.era, a !w pa"zy;pisi'eMalitnowski wspominał, że jego punkt widJzenia :zmajdzie C'zyte'lrriik.w pracy o "wier:zieniach pierwortnych i różnirc:zkowaniu ;pierwotnym". o zamiarze habili,tacji na jej piodsrtalwiepisał do swego dawnego lkiar€lpetytora, przyjaciela ojca, pI'ofelSOra Kazimierza N:itLscha:"Moja Mama miałaby ochotę, abym jaik :najprędzej habilitował się wv Krakowie. Otóż mam już :gotl0WYrpol:skimanus.kTyJpi !pt. Pierwotna religia i zróżniczkowanie społeczne. Studium o wierzeniach i organizacji totemicznej. Tyrt:uł ten przetłumaczyłem 'z angi'eils1kiego Primitive religion and social differentiation. A study of totemic beliefs and its social organization. {. .. ) Jast to rzecz, która wy:nikla ·.Z TO:zJSzerzanianieOigranicwnego 3:. crzęści arlytkułu do "Ludu". A:ż na koniec 7)dec~clJOiwałem się :przec,iąć w peiWU1ytrn miejscu Illi,ć łączącą ,te dwa niesklooTJdynowva.ne hliź..niacze płody mojoeg,oducha, !ku ,zobopólrrej ilch !korzyści. Sam jestem, do pewnego stlorpnia, ;zadowolony z tej rzeczy :i 'Uważam ją 'Za fit fm pubhcation i chcę rprzet'1umaczyć na alllgie:I!.c:;ki 'piol1Rm" 33. Nie'St'ety do hahilitac ji Mal:jJnow~kie:gow Uniwersytecie Jag:i,eH1ońs.lktim lIligldy ni'e doszłQ, !nie rprzertłJu:maczył,t'eż ~wej ksiąŻ!ki na angielSlki. Po rpolisiku!Ukazała się ona wv roiku 1/91t5nakładeim A:lka:demiiUmiejętności i nasiła tytlJuł Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego 34. Pra'cę redakcyjną l korektę przerprowadzH prof. Stanisłam E'st.re'i'CIher.W liście doń z czerWiCa 11911(4 ł10ku Malinowski pisał: "Wyjeżdżam {JibeClDlie na Nową Gwineę celem ba·dańetnografilClzny:ch na przeciąg mrnie'j 'więcej dwóch lat. PratglIląłbym '!bardzo, ażeby pra'Ca moja pollJs.ika,tkltÓ'rąPan Pr'OfeSOT zna z referatu w :Akademii Uimiejętn'ości, została wy1dr'lllkowa1nateraz zaraz, gdyż za rpowrcx1emnie będę mógł zapeWU1'ezająć się jej druikliem, mając :materiały do {)Ipra'oowania. Druk 'odwle1ka'~bysię nieotg'raniczenie i IffiIO,ż,e ZlUipełnielIlie doszłoby do Sk,'u:1!ku" 115. Deibiut lksią~ko,wy MahnCiwskiiego nastą!pił jesZicze Iwcześniej - w T'O-ku 191.3, był lIlim The Family among Australian Aborigines, monografia uikQńC'zanajuż IW1:gn.:1 ;r,ok'll,Qpa.nta 'wyłąQZlni'ena źródłach zastanych ('raporty, 'Oipilsy),w której autor Iwystąlpił przec-iiwko tezi,e o hraiku in32 Li,sil; z 29 V 1913, AirchiW1Um Pols:kiego T{)'W.aJ1zy.siltw.a Ludoznaiw~"zc,go we WrC'cł.:llwiu,nr irnw. 578, 33 List z 30 VI 1913 (i następne do K. Nitscha) Oddział Archiwum PAN w Krakowie, sygn. K III - 51, jedno 197. 34 Praca ta została przedrukowana w pierwszym tomie Dziel. 35 F,ragmemt liJ9tu z 7 VI 1:.114 z.najdującegu s,ię w an:hiwum l'od;zinnym prof. K. EJ31ureiche:ra,podaję za: W,alilgó.rslki,op. cit., s. 678 - 679. �Bronislaw Malinowski - 75 szkic b.iograficzny styttu:jonalne'j To!d~iny wśród !pierwotnychplemion Austrałii. K!sią'ż,ka ,ta spotkała się z wiewkim umalTIiem ze strony autoryteaJt6w naukowych, o czym pisał sam Malino'wlski do p~of. Jana Rozwadowśkiego: "Załączam revie!W:mojej ikJsią~ki,Ikltóry lukazał się w najibaiI"dziejmia:ro!da'jnym piśmie angielis!k'im'Atheneum'. Pisamy j'elst pJ'lzez Frofesora MaTetbta'z OxfO!r'du(zastępca na ka,tedrze antropologii socja'lne:j Edwarda B. Ty'lora). Revie!W jest balT!dzodobry, taik że myśla'ł'em że facet nie miał w ręku książki. Ale !Wczoraj byłem w OxfOTdzie i ,pokazywał mi ikisiąŻlkęcałą poznaczoną - widać czytał! poza tym miałem parę reviews w 'prasie dzienne j, lpodolbno,bardzo dobre ale s.am ich nie wid!ziałem" 36. Do pracy naid tą książ,ką nawiązywał Ma'linowSki IWiele lat ,późmoiejw ,przedmo!Wie do mOITIografui s,wego uczn-ia - Feliiklsa Grossa : "Ja równie'ż !bylem :ZJwiąizany ni'egdyś z na'szym sta,rym Uniwersytetem JargieHoń'S1kim.Ja również jak dr Gross Ibyłem !W mej 'pracy lns,pir'owany naukami i osobistymi wskazówlkarni prof. Stanisława Estre~chera. Ja ró!Wnież rozip'o'cząłem swe studia nad prymitylwnymi :społeC'zeńS'1Jwami ,w h~blJi.i()Itęlce i dOlPi,eropóźnj'ej wYT'U'Szyłem iW teren" 37. Było to ko11>kI"etniew 1914 roku. Wyjazd. do Auskałii iPOprz·edziły prace przygotowa'~ze, w których wydatnie 'pomógł Ma'linO!WlSlkiemu prof'esor ertmologii Uniwersytetu Londyńskiego C. G. Sehgman. Wyprawę zdecydował się z.f'inans:ować przemysłowiec Roib€rt Momd, praJwdopodobnie pod wpłylwem Se<bgmana I(który już wC1Ze:Ś'niej hewwocnie starał się znaleźć fundusze na iWY'pra:węMalinowskiego :do Sudanu). Samą podróż uła1:wHo mu British Association ·for the Advancement of Science, które w 191M ,roiku miało swój :kongres 'w Melibourne 38. Mahino'WsKl został członlkiemtego towarzystwa dzięki lpopaa-ciu Marii Czap~ickiej, która wykładała wówczas etnografię w Oxfordzie, a ja'ko SJe'kretarzowi kieTownilka sekcji antropologj'cznej - R. R. Matretta, przysługUwał mu wolny prz'eja:dd .na koozt rządu Austra1hi 39. W ,pOIdrÓżytowariy!SZył mu Stanisła!W Ignacy Witkiewicz,kJtóry taJkż·e został c'złonkiem TOłWarzY'stwa, Bezpośrednią oprzyczy,ną.wyjaZJdu Witikaceg'o była samobójcza śmierć j'ego narzeczonej, Jadwigi Janczewskiej. Fakt ten tak nim W 8itI1ząsnął, że prz2z lki'l:kamiesięcy nie OIpusz.czałag.o chęć pozbwwieniasię życia. Chcąc przyjść 'z pomocą (przyjacielowi, Ma'linowski pod~unął projekt wspólnej wyprawy do Au:stra:lii (być może ,za nalffi'Ołwą ma,tIkiiWit!ka,cego). I mu 36 List z 18 VII 1913 (i następne do J. Rozwadowskiego) Biblioteka PAN w Krakowie, sygn. 2571, t. L 87 B. Malinowski, WS,tęp, w: F. Grass, Koczownictwo, \Varszawa 1936, s. X. 38 Pabrz R. Firth, Introduction, w: B. Mahnowski, A Diary in the Strict Sence of the Term, LOIrud,on1967, s. XIII. 89 R. R. Marett, w: Professor Bronislaw Malinowski ...• S. 'l. �GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ 76 Cały ten okres naj::Lepiejilustrują liisty W1t1kacegodo Ma1ih~sIk.iego pochodzące z 19'114 TIO!ku:"Kochany Broniu: Spotkało mnie na:jsiraszmiejsize nieszczęście, jakie być może. Nies:zJczęlslIla panna Jadwiga popełJniła samobójstwo.Wie[e było IW tym, co zasZJl0od początku tego roku, mojej winy. Czułem się ib. zle, ona brała tlo '<iosiebie i wy:niJkłystąd rzeczy, krtólre [przy fatalnym zbiegu dkoliezn:ości doprowadziły ją do tego. Gdyby nie MartJkajuż bym dawno nie żył. (... ) Widzenie się z Tobą byłolby dla mni'e iSzczęsc1emw ItymokrOlpnym apUlSzeZJeniu" 40. "Jestem bardz.o głęboko !W:zlruszonyTwoimi hstami. Ta myś'l, że jesteś~e !lnną, i to w talki sposób, jest dla mnie ,czymś InieZiffiiernieważnym" (s. 5(7), "Stan mój z dniem karżdym eorarz okrOlpniejs'zy. Nie mogę się opanować wobec Matlki, !dila!której niby 'żyję, a k:tórejżycie zatruwam i niszczę 2Jdrorwie.(... ) J,edy11iiemyślI o 'Podróży z Toibą IW jalkiś :kraj dziki coś przedstawia. Jakaś 21miana tak rady:karlna, Żelby wszy:stko w)'lwrócić do góry nogami" {:s. 57), "Napisz, i'le trzeba t'eraz, a :potem ile mniej więcej miesięcznie. Czy nie mógłbym ,pełnić funk1cj:ifotografa i rysownika? Rysuję szybk,o i podoibnie" (s. 7 0), "Co do ja'zdy trzecią !klasą to niemożliwe. Muszę :się tą podróżą odrestaurować, abY'm do czegoś był ZJdolnyna miejscu. (. .. ) Chciałbym jechać razem 'z Tobą. Nie narzucałbym Ci się już z moimi stalIla!mi psychi:c2mymi, ale mOigliJbyśmymówić po angielsku, 'czytał!bylm'coś takiego, co mogłoby mnie wykształcić w kierunku pomocy dla Ciebie. Nieodirzelkam się od tej pomocy i wszystko, co będzie w mojej mocy, zrohił!bym, aby Ci tam być pożytecznym" 1 (s. 7(2). Przyjac.iele wyjechali w SIWą,wielką podróż w czerwcu HU4 roiku z Londynu. Writ'kacy pełnił funikJcję fotogiI'afa i 'Tysowniikaekspedycji. Po drodze zatrzymali się ,na Cejloini'e. O tym, że Witkacemu podróż ta nie na wiele się zdała, świadczy list do władz Cejlonu, w którym uspra_ wiedlilwia się z decyzji odebrania sobieżyCli:a (na szczęście list nie mUJsiał zostać dCX5ltarc.zony ofdresaltom): "Ja jednak widzę, że poidróżolWaniezamiast poprawiać mój stan spra'W1iami {)kropn~ cierpie:nrie. (... ). Piszę ta z pełną odpowi,ed:zialnośdą, :Żelbymój najdr'o'żsizy \przyjacid dr Malinowski nlie :miał :żadnych iJ.doportĆffl IW Z!wią!2'!ku 'z moją śmriercią (... )" H. Do Austiralii dJotarli 21 1iJpca l~M Iroku i wysiedh ze srtatiku "Orontes" w porcie Frema.nt[e wra,z z kiillkunast'<jmainnymi uczesrtnri!kamikongresu. PI~zyjaciele SpędZl1liraze:m tYlko kilka tygodni hiorąlc udział w kongresie: Ulcq;es,tnic'ząc w ofilcjalny:ch banlkietach, słucharjąc wykładów, po· dróżując li. ~wieidzając tereny zamie'szkalłe przez pierwoli;nych twby[ców u. 40 41 41 S. L Wi:tkJietWiJcz,Listy do Bronisława Ib~d., s,. 77'Paltrtz Pasrz1k{)wski, op. cit. MaLinowskiego, s. 52. �Bronislaw MaUnowski - szkicbzografi,czny 77 Oficjailmie7.ja·:zrlzakończył się 19 sierpnia. 25 tego miesiąca Małi:n<JIWski wygłosił odcz)'lt na Uniwer:sy;1Jeci'e ·w Sydney pt. Fundamental Problem of Religious Soc.iology 43. 1 lWcr"iZ€śnri.a drogi przyjalCiół się rozeszły, pawOO€lffibył wyibuch WOJny";~iatowej. Witkacy piootanowił .wracać, 'O c:zym d!OlIlmsił rodzicom: "Dziś otrzymaliśmy wAlbarny fata'1ne wiad'OU11ości co do wojny. Jeśll to 'O!ka~ się \pll"alWaą, to ,wracam zaraz z Frerrna'l1'Uerpie!f!\VlSlZY1mpaTffiVcern. Jeszcze jedyna foo-ma, w jakiej mogę być uiyrt;eeznym i coś 'zrobić" 44. Decyzję o rpolwroci'emogło .przyspieszyć ochłodzenite się iPTzyjaciet1sich si1;osuIlIkówz MahnOlWskim (("Bronio jest cora,z ibairldziej obcy dla mnie" (s. 7190; "Rady Bronia, pozornie dobre, ,wychodzą zawS'Z€ na źle" (s. gil)) oraz niespełnienie pokładanych w wyprawie nadziei ({"Zmusiłem się gwałit·errndo tej podróży, a j·echałem eią:gl€ z myślą o śmierci" (s. 83)). W końcu doszło do osta;teczmej sprzoo~i i zerwania stoounków. Be:zJp'ośrediniąprzyczyną mogla być nalstęJPująca sytuacja: Mahnawski, jako poddany a'llJStriacki,czyli oIbywa1telwrogiego ,państwa, miał :poc'zątkowa kłopoty, ,w których p;rawdopod.obnie chciał mu porrn<'>cWit!kacy. sugerując przyjęcie obywate1sbwa brytyjskiego .i wszC'zynając IW tym 'kierUJlllku pewne staramia u znanego fizyka sir OlivieTa Lodrge'a. Mallinowski ll1iec!hciał !przystać na tę prop'oozycję i uznał ją .za afront. Jest to tylko hiporteza. Równie dobrze powodem Elprzeczki mogło być coś innego (np. pieniądz'e) 4;;. W kaildym razie dr'agi przyjaciół lSIięrozeszły. chociaż o:baj tego ża'łowa1i. Witkacy ro~ał !Się :z. Mahnowskim 1 września, a piątego wsiadł na \State!k"Morea". Już 2 IX pisał: "OkJwestii ,naszego stosunJku .nie piszę, bo (dodać nic nie mogę) na razie nie mam me do pOłWied:oenia.W Papui będziesz miał :Wlie'1'eczasu na Tomnyśla.nia i moi'e wiele :r:zeczy zrozumiesz, jak cię na nie z dalerka ri z samO'tności popatrzysz. Jeśli nie będzie ,zapó7mo i jeśli mnie będziesz lubił rnapra,wdę (czego 1eTa'zdQpatrzyć się nie mogłem), może kiedyś na OIczy będziemy i'naczej o tyrrn mówić. Chciałbym bardzo, abyś sięmnienil, zanim Cię źy'oie nauczy różnych rizeczy w .sposób hardziejokrultny '!liż dotąid. Za 'Pewne rzeczy mam :dla Ciebie głębo!ką wd~ię:czność. Jeśli nie byłó skutku, to dla tego, że jestem człowiekiem koOil11'P'letnie 'załamanym, którego jedynie śmierć uleczyć może." 46, a w dwa tygodnie później "Chcia1byrmabyś się zastanowił mad SWONn charakterem. Nie dla mnie. 43 Streszczenie tego odczytu ukazało się w; "Reports of the British Association for the Advancement of Science" 1914, t. XXXIV, s. 534 - 535. « S. 1. Wilt'bewicz, Listy do Bro'Tllis/,awa Malinowskiego, s. 79. u hllterpreitalcje talk'ie pnOlP()ln'l.ljePaszkO'WIski, op. cit . •e S. 1. WitkiewiJcz, Listy do Bronisława Malinowskiego, s. 95. Olcza to obecnie dzielnica Zakopanego. Matka Malinowskiego posiadała tam lub wynajmowała dVlIn, w kJtórym spt;:dzali wa'kacje. �GRAŻYNA KUBlCA-KL YSZCZ 78 tylko dua sLeiOO'e samego. Może Ci ,być Ikiedyś baTidzo przyikro. Można popełniać błędy i staiI"aćsię je o:dpokutQwać. A'le lIlie ffi'o'ż'nana samego siebie patTz,eć z cynizmem. Droga do pra'Wldy Je:sl1W1tedyzamknięta. Muszę się prizyznać, !Żena ra:zie nie iWieTzęw Ciebie" (s. 9'7). "M~mo IWszystko mam lW)'lTzu:ty:sum~,enia,że tam sam zostaleś. Ale postępowanie T:wo'Jeze mną nie (byłozac'hęcające. Piszę do 'Dwoj.ego dawnego ducha. Malinowski lIlie istnieje dla mnie zUlpełnie i muszę pr'zyznać,że allli raw ·za nim lIlie tęsknił'e:m. Tęslmilffin będąc .z TClibąza Broniem i teraz myślę o naszych dawny,ch dobrych czasach, kiedy dIalektyka pustki i hełkotanie 'i&totnych 'kłamstw 'zakrywa'łonędzę ,czynu. (. .. ) Jaikże Ty st<raIszniekłami'el'>zmówią'c,że ja Ciebie nauczyłem cynizmu. To Ty mnie nauczyłeś patrzenia na wszystkb i na lsieibie z cynizmem. P.omyśl .nad tym chwilę. StalIlowiSko wygodne zupe}nego hrailm 'wia'1'y 'W jakJj'ekolwiek szlacheitne \porywy i Twój zimny uśmieszeik, i to >przekona'nie, że na dnie Jest zaIW13zepodłość. Jeśli się chce talk widzieć życie, to jest bardzo łatwo. Na błocie rosną 'kJwia:ty.Moż,na :paikzeć na nie a nie !Wtykać no'S 'W .błato. {. .. ) Wybacz 10, 00 piszę. Nie myśl,że Cię ni'enalWidzę. Ty]Jk,oMalilIlo~.i nie istniej<e 'dla minie zupełnie. Piszę do Bronia o Mahnowskiim :i o tym, !który przestał być 8rtalsiem, a nie stał się niczymi.nnym" (s. 1:02 - 104). Nat'omia1'3tMahnowslti 'W pierwszej notatce swelgo australijskiego dziennika zapisał: "Pierws'zy września 'zapoczątkował :nolWąepolkę ,w IDDim życiu, ca~kOlwiciesamodzielną wypra1wę w tropiki. We wtorelk 1..09.14 d::>tarlem (Z Bry1;yj'skim Towarzystwem aż dD ToolWo'Om:ba. Poznałem sir Oliviera i lady Lodge. Pogadałem z nimi, a on zaofiarował pomoc. Fałszywość mojego położenie i próba ze strony Stasia, by 'to wyjaśnić', mOj'eroz,stanie z Desire Dickinson, moja złość na Stasia, która się \przerodziła w głęboką urazę, niewygalSłą !po dziś dzień - Wls.zysvk,o to należy do mi:nionej epoki (... t 47. "Dręczy mnie problem stasia. Jego zachowanie w stolSunku do mni'e było dopra"vVdynie dopuszczalne. W OibercnościLodge'a nie powi'e'dzialem 'ni'Ctaikiego; nie ;po,winien mnie poprawiać. J'ego zarrzuty są bezpo<istalwne, a sposób wyrażania !Wyklucza 'WISze'1ką możliwość ,~gody. Finis am'icitiiae. Zakopane bez Stasia. Niet~sc:he zrywający w Wagnerem. Szanuję ,1 podz:iwiam je-go inteligencję, CZc.zęi!11łdyw~dualnO'ść, ale cha,ra'kberu "niieść nie mogę" 48. "Li!st Stasia stra&znie mine ziry.1:o'Wał.Jednocześnie robiłem sobie wy~ rzuty, ż.e nie zachowałem się całkiem nie nagannie, a jego zachowanie w st'Olsunikudo mnie budziło głębdką n.iechęć i urazę. Swoim lis.tem niemal do szczętu zniszczył me uczucie. Nie widzę 'pralwie żaidnej moż1iwo~ci pogodzenia. Wiem te~, że n1-eJZa'leżnie od 'li'czby POipełnionych przeze mnie 47 48 Ma1ilrLo,wlSiki, A Diary ...• s. 3, iIlJo,tallJka Ibrd., s. 34, notatka z 2 XI 1914. Z 20 IX 1914. �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 79 błę<iów .postępował !Z<emną bardzo bezwzględnie; sta!l'e .pr.zyibiera g'esty i ,pozy prześ.ladowanej wielkości moralizuje sławami przepojonymi głęboką, dojrzałą moralnością. Odnosił się do mnie bez cienia życzliJwości. Nie, obiektYIwnie <rzecz biorąc, !Szala dobra i 'zła przechyliła się na jego st'ronę... Jestern okropnie zide:prymowa:ny i pITzyibitybankr:uctwem najlniezbędniejsz,ej dla mnie przyjaźni. Górę bierze pierwszy odruch winienia siebie za wszystko i C'zuję capitis diminutio -człowiek :pusty :o ;pomniejszonej wartości. Przyjaciel nie jest jedynie wielkością dodaną, jest czynnikiem, pomnaża naszą wartość jednostkową. Stra:szna s~oda - winę za zerwant.ie pono:si 'w :pieT!wszymr:zędzie jego lnieustępliwa duma, jego bez:pzględn'O:ść,niezdo1ność do wybaczenia czegokolwiek innym, chociaż sobie bardzo dużo potrafi wybaczyć" 49. Nawet po zacytowaniu tych obszernych fragmentów listów i zapisków trudno orzec, co właŚ!C'twieostatecznie zadecydował.o o zeTlwaniu. Pew,ną możliJwość i'n:ter.pretacyjną nasuwa porównani'e z Nietzschem i Wagnerem. Wszakże mogło to ibyćcoś więcej <niżtyLko powierzchowna metafora obrazująca zerwanie dwóch widbch przyjaciół. Warto może się zastanowić, czy lnie ma tu głębszych analogii .. Nietmchezarzucał Wagnerowi m. in. nacjonalizm, ahsolutyzację wartości jedn€lgo narodu oraz dekadencję w sztuce i w życiu, postalwę pozbaiwi,ooąstałych miernilków i trwalszych kry:teriów walTt.ośc i, co rodzi ta'kie przesadne pr;zy;pisywanie znaczenia pewnym Slpra'wom50. Witkacy w swyrrn stanie ducha popadł na pewno ,w euforię palt:ri'otYiCZOą i chęć udziału w vlojnie przesłoniła mu inne :spra'wy, któl'e akurat d.la 'pcr-zyjacielabyły Tównie ważne lub 'nawet waŻlI1u.ejsze. Trzeba wziąć pod Jl\iwagętakże nastęopujące okohczności: Malinowski planował swą wyprawę na okdło diwa lata, a w mQll1lencie'wybuchu wojny jeszc:ze :nawet nie rozpoczął badań - w tej sytuacji lPolWróts1a'nawilby ka:ta:strofędla jego przedsięwzięcia; poza tym był poddalnym aU3tria'ckim, czyli obywatelem wrolgiego kraju i dlatego nie mógł wyjechać z .Ńu:strahi - UlWażał·za,pewn'eza OIporotuni'Zllzmia!Tlęobywatelstwa 'w takiej sytuacji; trzecia okoli,czność to zdrowie - a raczej jego bmk, które Uiniemo:żJl~W'iało MahnowSikiem'Usensowny udział rw woJni,e. Czynniiki te na pewno głę;boilw różmiły przyjaciół: Witkacy nie był be:z;pośrednioi pro£esjona'lnie związany z ekspedycją Malinowskiego - miał mu tylko pomagać; 'był poddanym rosyjskim - kraju sojusznicZiego Wie'Ekiej Brytanii; zdl'owie ,po'Zwala<łomu Ina Cizynną wallkę. Uczepił się tej ewentua'lnoŚ!Ci 'Z determilnacją czł'owi'eka pnzibawionego poczucia SH11Iso'VJlIlości swego istnienia. "Przyszedł czas, że O'£OIbisterzeczy ,trzeba by odłożyć, wyrzec :się myśli samobójezyoh, które są głup49 Ibid., 50 Po'r. Z. KuderQwi'C'z, s. 219- :30, notUJtka z 29 X 19]4. Nietzsche, WaJr.szawa 197H, s. 24 - 25. �GRAZYNA KUBICA-KLYSZCZ 80 s.twem wo.bec teg,o co się Idzieje, i Mobić nareszcie coś ze swego życia, rz. resztiki sił, ,które Z{)IStaly" 51 pisał ido I'ddziców. SfonnułolWania takie jak "Og;ląd.a:niemśhneik. aUlstrallijski'ch,kiedy tam wy:padJkiitak straszme,ż.aidJnegosensu nie ma" (s. 19 - 80) - musia'ły ,ranić MałiJnawslkiego, dla którego mo~e nie oglądanie ro:śliJnek, ale praca naukowa w ogóle miała wielkie :nnamenie. Różriice te spotęgowaJy rodzący się między nimi dystalIlS. Dawno mi:nęły ezalSy,!kiedy ich osobowośc'i dopebniały się wzajemnie, Z czasem stawali się wielkimi indywidualnościami: artysty i uczonego, zby!\:może wIelkimi, aby się nawzajem znieść. Rozstanie nastąpilOlby,wcześnJ.ejczy późmiej. Mimo nieforrtullllI1egoepilogu wspólnej wyprawy mia'la ona dla obu wie1kile zmaozenlie.Wspomnienia z tej podróży opublilk.Qlwał Witkacy w "Echu ZaIkQIriańSki:m"w 19;19 rdku 52 a jej ślady moima także znaa.eżć: w trz'ech jego ISztuka,ch:Mister Price czyli Bzik Tropikalny, 1920; Bezimienne dzieło - cztery akty dość przykrego koszmaru poświęcone Bronislawowi Malinowskiemu, 19.21; Metafizyka dwugłowego cielęcia. Tropikalno-australijska sztuka w trzech aktach, 119121. W tym o.:rtatnim utwo:rzeZlna'jidu'jemy taką oto kwestię doty!czącą Malinow:skiego hezpośredinio, IWYlPowiaidaną przez !króla klanu ApaiI"Ura:"Mój przyjaciel umiera. W'ci go na swoje łono, Iwiclka złocista żabo Kapa-iKa1pa.To nic, że zbaldał na.s Malinowski, ten 'PI'zeiklęty anglez'owany, niepoSkromiony marrz:ycieJ.Totemy są prawdą. Wszystko jedno, eo piszą o nich uczenli" 53. Fragment ten ulkazuj-estoounek Witkacego do poglądórw Ma!linowsiki.egona temat religiJi. Polemika mi~dzy nimi dotyczyła głównie problemu genezy religii. Witkacy zna'ł poglądy MaliJnowskiegow tej kwestii zawarte w Wierzeniach pierwotnych (w 'Przedmowie Malinowski dziękuje mu za korektę rę.kopisui uwagi krytyczne). Au:tor WierZe1L ... utrzymywał, ż,e ,,-elementarne akty wiary" tkwią w .postawie emocjonalnej wywoła.nej ;waflUJIlikamiżycia,nat'omiastWitikacy twierdził, że pierwotne uc,zucia religijne pojawiły siię wraz z r·ef;leiksją fi1o'Z'Oficznąpnez uświaidOiillien~esobie przez jednostkę własnej odrębności w świecie 54. M.imo ł'ozluzni'enia się kont'aiktów między przyjaciółmi Witkacy talk pisał po la'tach o wpływie, jaki nań mieh Ohwistek i Malinowski: "Ale co s:zJkoidzi mnie np. (... ) przyZ'llać wyżs:wść intelektualną nad sobą takiemu np. LeOlI1owiChwistkowi, którego estetyki li teorii wieloścl .1 S. L Wiltkiewi!cz, Listy PJ'IZe!druk w: Bez w~ 1976, s. 48:5 - 493. 52 do BronisŁawa kO'tnpromisu, ~3 S. L Wii:kioawic'z, Dramaty, pisma Malirwwskiego, krytyczne 5l 81. i publicystyczne, War.sza- t. l, Wa['sJLalWa 1972, wyd. II, s. 553. S.. L Wiiliew!i'Cz, O stosunku religii do filozofii, przedruk w: Bez kompromisu ... , s. 68 - 73. SZeI"Ziej na temat tej po1em'iJkJi w mojej rocen:z.j'i z Listów do BronisŁawa Malinowskiego, S. L Witkiewicza, "Kultura i Spolc'C'Zeństwo" 1982, nr 1. 54 Piatrz �Bronislaw MaHnowski - szkic biograficzny 81 rzecrzyrwistości nie UJzmajęi z którą, mimo całego pddzi:wu dla tego wspaniałego mózgu, !Walczy~bym (... ) do 'Uipadłeg? - albo 'U'Zmaćwy7i5zość takiego Broni\5łalWaMalino:W'skiiego (obecnie j~ docentem londyńSkiego UIIliwersytetu), Ilctórego teorię :powstawania uczuć re'li<g.i'jnychziWalozałbym bezmiłosiernie, gdY'bym mógł się z 'nim zmierzyć. Mimo, że są to wrogowie, szczęśliwy jest'em, że z nimi to spędz.iłem ,pierwszą mł·odość, i wiem, ile tym pierwlSz·Oldaoowym łbom 'za!Wldzi~zam, wi'em, w ilu ciem!nych lzakamaI1ka'Chmyśli błądziłbym jeszcze, gdylby nie <mi" 55. WipłylWMahno:wskiego .na !przyjaciela opisywał również J. M. Rytard: ,,(... ) walkacje HlJ1'4roku spędził Wi:tikacy w tak zwanych przez siehie 'l1Jropikach' (... ). Poldróż ;tę ,odbywał w towarzystwie swego przyjaciela profesora Bronisława MahnOlWskiego. Był 'on już wówczas jednym z asow (... ) angie1:skiego śWJiata nau!kQW'eg'o.MallinOlWlskiperegrynując po najdzikszych ostępach 'izaikamarikach globu ·zbi'e.rał materiały do badań nad ipierwOltnymi kultami religijnymi, 'pasjonując się w wygrZiebywan.iu IPraan:haicznych pojęć i f.orm,zacholwa:nych jesZiCz'edo dzisiejszego dlrria wśród szczepów, stojących na najni:ższym stopnriJu rozwoju cy.wilizacyjno..Jkulturalnego. Sądząc z teg,o, co mi ni'ejednokrotnie wspominał o nim Witlkacy, :przyjaźń ta odegrała dużą rolę IW fo:rTIl'OlWa:niu się jego inteiektu, wpłytwa'jąc niezawodnie lIla rozległość i wrrelolSttl'OIIlIIlOŚĆ artystycznych, naUJlkowych i ś:wiatopogl~dowych zailllteI"es-owań.Gdy poznałem Małilnowsbego iW jakiś ezas .późni,ej po -opisywalIlych tu wydarzeniach, roUlSZęrzeozywiście tprzy:zmać, że c2'Jlowiek ten mógł 'iJStatnie 'Wy:wierać w:płytw na!Wet na taik wyibitną i'n:dy'Widua1Jność,jaką był W,iitlkiew~C'z" 56. Powróómy jednak do hi,ografii io\bu aus.tra'1ijski:ch peregrynatorów: 'Witkacy iPrzedosta'wlSzysię do Petersburga, wstąpił do woska rosyj'skiego, o c.zymzalWia!damiał Malinowskiego: "Od dwóch dni Jestem w 'Petrogradzie' i roibię starania o przy!j~i'e mnie do wQljSlka(... ). Był'em sam w moich my'Ś'ladh lORosji li :k'o:niecznościwalc::z.e.niaz nią pl"ze.ci1W Niemoom (... ). Teraz ruah sbrzelecki iW Galicji iklalpnął 'zupe'łnie i Ilm~dy Polaik moż·e z czystym sumieniem iść prl"z'ecilW tna1SZe\IIl'U jeidy;neIlliuisto1:nerou wrogowi, przeciw Niemc0In" 57. NatomiaSIt Ma1inow.ski pozostał w tTO'pilkachi kontynuował swe studia i PQldróże. 1i2 wr.wśnia !Wylądował na Nowej GAAninei 'W Port Moresby. Na:stępny miesią1c spędził na :nawiązywaniu ikonta~tólW ,z hia'łymi 55 O poLemice i wrogach, M J. M. Ryt:amd, Witkacy przedruk w: Bez kompromisu ... , s. 333. po drugiej strQ<Tl,ie rozpaczy, w: Sta- czyLi o życiu nislaw Ignacy Witkiewicz, człowiek i twórca, WaI''i'JZarwa 1957, So 2179- 28{). Malin<JIW5kin~e był Wltedy jesZlcze prmesorem, iW L. S. E. pelnił fł\ltIlikJc!je wykładowcy Hecturer), przes.aJdą jeSlt talk71e stlwieI1di:z.enie,że był jednym z asó!w - tym stlał się dopiero po pOlwrOlc'iez Anlty!podów.' 57 S. L Witktiewi'cz, Listy do Bronisława Mali1Wwskiego, s. 101. Decyzja ta spOltkała się z de=pmba:tą StarrfułaJWa W:'iltlkiewic~' 41 "Lud" - tom 66 �GRAZYNA KUBICA-KLY'SZCZ 82 i czarnoskórymi mieszkańcami osady oraz na nauce jęzYka tubylców Motu, 116 października dopłynął do wytS'py Mailu, gdzie Slpędził .ponad trzy mielSiące, bardzo duto w tym czasie podróżował, zwiedzając wyspę i jej okolice. 24 styc~nia odpłynąło:d :Portu Moresby, a stamtąd 27 lut~go do AustraLii, IWmiędzyczasie prz-eprowaldził jeszc~e badania wśród krajowców w górach Rigo orazZJwi,edzał wytbrzeże NO:we'jGwilllei58. Tak zakończyła się p1erwsza wyprawa Malinowskiego, pierwsze dłużS'zewtknięóe się ;z ludami, Iktóre stanowiły przedmiot jego badań. O tym, ja:k trudne były te po/c!ząrtJki, pisał Ipó.Ź'niejIWArgonautach Zachodniego Pacyfiku: "Wyobraź sobie czyte.1ni'ku, że ~nala,złeś się nagle z całym ekwipUlIlkiem, sam na ,tropika:l.nej pla'Zy w pobliżu wioSki tubylczej, podczas gdy statek czy łódź, która cię tu przywiozła, o!dpłYiwaiznilka na widnokręgu. Boni€!Wa!żzapewne zamies~asz w domu jakiegoś białego cztowielka, kupca ozy misjonarza, nie pozostaje ci 'nic innego, jak przystąpić od razu do swoje'j et:nografic:nnej Ipracy. Wyobraź sobie ponadto, że jesteś badaczem tpiocząitikująicym,nie masz żadnych uprzednich doświadczeń aniniclZego, co m'Qglaby ci służyć jako prz·ewadnik, am ntkogo, kto mógłby ci pomóc, biały człowiek jest ,chiwlilowo:nieobecny, lub też ni,e może, czynie ,chce, poświęcić ci ani dlwi'li czasu. Talk właśnie wyglądały początki mojej pracy terenowej. Doskonale parrniętam <owedł\fg[e wi.zyty, w !pOIszcizegó1nych wi'OISkaehpodczals pierwszych tygodni, to U'c~ucj,ebeZiIladziejności i rozpaczy po wielu uporczywych usiłowaniach, które wcale nde dOiPI'O'wadziłydo nawiązania rzeczyJWistego kontaktu z tubylcami, ani też niie dostarczyły rrni żadnego materia'łu. Miałem okresy zniechęceIllia, !kiedy to pngrążałeun się w czyrtaniu :powieści ja1k czi'Owiek, który zaczyna ,pić w napadzie tropikalnej depresji i apatii. Wyobraź sobie dalej, że wkraczasz po raz pierwszy do wioski, sam lub w tawar:zySt1wie tiwojego białego przewodnika. Niektórzy tubylcy tłoczą się wokół cliebie, zwłaszcza jeżeli tp'oezują tytoń. Inni, bardziej dosto'jni i starsi Ipozosta'ją na swoich miejscach. T,wój biały towaJI"zysz ma już swój T'utym{iWanysposób trakt'awania tUibylców i nie rozumie ani .też 2'Jbytnionie int'er'e:suje go sposób, w jarki ty, jako etnograf, będu,esz do nich lPoddholdzil. Ta pierwsza 'wizyta pO'zostawia ci pdne ,nadziei uczucie, ż·e kiedy wrócisz tu sam, wszystko pójdZJie ła:tlwiej. Taką prilynajmniej nadzieję miałem ja. PowiTócilem ,zgodnie z planem, i 'wlkrótce zebrała się wokół mnie grupa ikra;jOlwców.Kilka .1wmpł'emell1Jtów w pidgin-E1nglish z obu stiI'o!n,trochę tytoIl!i.uwymienianego z rąk do rąk s'tworzyło atmosferę wzajemlll~j ZycZJ1iwości" 59. POZJwolilaona Mahnawsbemu na we'j-śic.iew baldane śroidowi:s1ko,jegooibser'wację, co dostarcza'ło P:aiŁr:zPaszkow:ski, op. cit. B. ,MalinoQlWski, Ar~wnauci wa 19811.s. 31 - 312. 6S 50 Olraz Ma1i11JolWs,'ki,A Diary .... Pacyfiku. w: DzieŁa, t. 3, Warsza- Zachodnie{)o �Bronislaw MaUnowski - szkic biograficzny 83 coraz bogatszego mater,iału i coraiZ ,bardziej wartościowego. Na tej podsta'wie pOlWS1;ała monografia The Natives of Mailu 60, ibędąca pier.wszym studium krajowców Mailu. Następną wyJ)rawę podjął w czer,wcu 1'915 r<Jku. Jej celem ,były Wyspy TrobriaIllda, a bazą - wieś OmaTatka:nawpół'l1'ocnej części najwi~szej wyspy arch~pe1agJu- K'iriwiny. Przebywał tam niemal rok - do maja 19,16 r. Z :początkiem czerw.ca po:wróci'ł do MelhoUI'!le i powstał tam ,cały roik następny, oprac:Qwując materiały praoując iW Bitbli'Otece PwbhcZlnej i MUlzeum. W Melbou:me pOlzna'łswą przyBzlą ŻIOnę- Elsie Masson, pielęgn,iaI"lkę, cór.kę profesora chemii :tamtejszego uniwersytetu DaiWida OTme Ma'ssona. Za,p:r~yjaźnił się ró'wnież z aiUs'bria'Ckimmałżeństwem - Paulem i Hedwigą Khunerami. We wstępie do ,Argonautów pisał, że wiele skorzystał z krytycznych uwag SlWelgo"przyjaciela, pana Khurnera z Wiednia, będącego zarówno Slpecjalistą w k'westiach praktycznych nOiWoczesnegoprzemysłu, jak też wysO'ce kompeten.tnego myśliciela w zakre'sie teoretycz,nyoh problemów ekolIlomii" 61. 27 październjlka 19116 roiku został powołany przed ikomisję do ~raiW hamldIu na poluidniOlw)'lmPacyfiiku, gdzie opisy\wał zachowanie, zwyczaje i pracę kra~ joW'cówna ,plantacjach 62. 19 września }9,1'7 wytruszył w swoją trzecią eik:s;pedycję,2 grudnia wylądował znowu na Trobria'11:dalCh, gdzie przebY'wał do marca .19118 w tym czasie węUrował od wioski do 'Wioski, f.otografował i obserwował tubylców, uikładał sł{),wn~k1l1arzec,za.1.3 .marca odipłynął do arch~pelagiU Amphle:tt, gdzie przez trzy tygodni'e intensywnie prowadził sweobserwacje. W kw.i.'e.t!lJiu P'Cllwrr-óciłnaWyspy Tr()lbria'l1ldai przebywał tam następne pięć miesięcy do września 119118.Październiik 5pędzi'ł w Samari na N'ow'ej Gwinei. W hs:topadzie powTócił do Melbourne ;i pozostał tam przez 16 mies,ięcy. 6 marca 1~U:9 oiJenił się z Elsie, Mórej rodzice prawdopodobnie nie byli tym zachwyceni 63. Ki1kanaśnie miesięcy w Melbourne Sipędził MaililIli()iw~ki na opracowywa'Il~u· wyników 'elkispe:dycji, przyg'otowywaniu do drulm ma:teriiałów Ora'Z ikoIlliPleitowa.niuekspozycji dla National Museum of Vict'orr"'ia.Pracę tę ukończył 20 lutego 1920 roku. Ko'le/keja liczy 97 przedmiotów i 33 fotografie, część tych pTz~dmiotów jest wySita'Wiamado dJzrilsiaj.Z dyreiktolI"'eilllmuzeum Jamesem 60 B. Malinowski, The Natives of Mai/u. Preliminary ResuLt of the Robert Mond "Transactions and Proceedings of the Royal 80iciety of SoUJth Aifriica" 1915, t. XXXIX, SI 494-706, 11 Malinawski, Argonauci ... , s. 24. 12 Relacja ta uJk3lzała s'ię dru!ltiem w "Brit1sh a;nd Aus<tr.aliJalll Trade in the Sou:th RacJfiJc", Ra,port 11'0. 66, 1918. 13 P.attr.z Pas.zlmwsi1D, o,p. cit. Ze 2'JWiązku teg.o miał Mall.m'O!WSik:i trzy córki: Józefę, Wandę i Helenę. Research S· Work in British New Guinea, �84 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ Kershaw bliżej się zazna1jomil, o czym świadczą li:sty wysyłane Juz :po wyjeździe Malinowskiego z Australii, który nastąlpi1ł28 iliut'ego192064• Lata f'ą)ęidzoneiW AUiStraJ.i'ii Nowej Gw~nei miały dla iMalli.rl!Owsikiego znaczeruie zasaldni'OZe.Nie tyJ!ko zresztą dla niego samego. Chociaż :przesadą jest sąd (głÓwnie inspirowany przez samego Mal~nowskiego), że antrotpologia społeczma nal'odJziła się na Trobrian!dach, to jednak !tam właśnie miał począrt,eiklIl'owy tJ'1Pprowadzenia badań terenowych, który iW istocie zrewolucjouiwwał ant!r,~ologię, socjologlię i et1nograiię. Uczeń Mailinowski€lgo, Edmund. R. Leach (którego jednak nie mOlŻnaposądzać o stronniczość w stosUi11iku do mtsbrza) tak poTÓWIIlywałjego wpły'w na dortychczasOIwą'llaufkę: "Badania MahnCiW,s'kiegona Wyspach Trabrianda zmieniły to wszystiko. Najoor:dziejzasad'll'rczą innowacją było to, że on naprawdę ustawił swój namiot w śriodIkuwioski, naruazył s.ię języka krajowców w jego forunie potocznej i zaczął obserwować bezpośrednio, jak jeigO sąsied:z,i tr'Oibriandcy zachowują się w ciągu dwudziestu cZlterech godzin codziennego życia i pracy. Zaden Europejcz)'lk nigdy przedtem nic talkiego nie JZrofbiłi etnografia, iktóra z tego \powstała, była czymś zUlpełnie nowym. S1;a,łasię ona antropologią Slpołeczmą,tj. socjologią systemów /'W0łecznych o małej skali" ?5. Z drugiej strony niezmiernie ważna była prawrdziwie humanistyczna ,peropek1tywa z jakie1j MahnowSlki podejmował baldan'ia nad "dz!i:kim", a co najlepiej 'wyraża następujący fragment pamiętnika badacza: "Co jest najgłę:bszą istotą moich badań? O<::1kryćjaikie są jego 'główne pasje, motywy jego zachowania, jego cele ... Jego istotny, 'lla'jgłębszy spdsó:b myślenia. W tym punikcie konkontujemy się z naszymi, własnymi 'Pl'Olblemami:Co jest isltoltnegow nas samych?" 66. Pamiętnilk talkże mówi o tym, jak trudny był to dla niego okres, jest on z:alPi's'emżycia Iwewnętrznego badacza oidcięteg.o'od swego otoezenia, żY'jąc'egow tTludnych waruIljka~h, CJlbira.caljącego się w "ma'leńkim światku niezb)'lt ciie'kawych białych i bal'~O prymitywnych siemnoskórych mieszJkańców wysp" 67 jak p'isa.ł Lech Paszlkowsiki. ZwrócH on talkże uwagę na inny fakt: "Bronisław Malinowski miał wietkie dane by stać się wybitn)'IID profesorem, ale jed}'lll~edzięlki :przypadkowi 'internowania' go na zaigubionych wyspach Pa.cyfilku :za1wdzięczaswoją wyjątkową po'zycję w antr~ologicznej literaturze świata. Czy w normalnych warunkach, ze swoją !kapryśną i dmżliwą naturą, wytrzymałby trzy lata między dzikusami - jest mocno Wątpliiwe" 68. Być może rzeczywiście dzięlki \PI'Zypadkowizrodził się 'zupełnie TI'owysposób upraIbidem. es E. R. Leach, ap, .cit., s. IX. M MaHnolWski, A Diary ... , s. 119. e7 P.aJSlzk'()(wSlki, op. cit. es Lbidem. M �Bronislaw MaUnowski -szkic biogra!icznll S5 wiam:ia a'IlitTQPO'logii. Ma'Hnowsiki począ1Jkowo zamierzał spęJdzić na antypodach tylko około dwóch lat i nic nie wskazuje na to, że wyjechał z Anglii z postanowieniem zrew'ołucjiQiIli::mwaniaantrOtpoUogi'ii pokrewnych dysc)'lpdin. Wydaje się ra'ozej, że miała to .być talka sarna wYlPmwa jalk inne, coraz częściej wówc'zalS podjecrnQlWane{\powodem było często stanowisiko rządów państw za,interesowanych coraz szernzyrrn sprawowaniem kontrolli naid podległymi koloniami) . .DQlpiero na mie'jscu Malinowski st'wierdził, że zdobywanie materiału źródłQlWegotradycyjną metodą nie spełnia wymogów dobrego warsztat!u naulkowego (do te1jostrości sądów przyczym.ilo się zapewne jego' pozy:tYIWiStycznenastawienie wyniesione z ikraikowskiej wszeohni<:y). iPrzErlbuiJanie się pobytu dało możliwość gT1IDtowniejszego poznania badanych społec:lID'Ości,wstępnego opracowania zebranego mate:riału i 'Uzwpelni.enia . luk. Tej m1ożliwości pozbaiW,ieni bylli badacze, kltórzy opracowytWali materiał z dala od badanych społecxnoślci :bez szansy spraiwdzenia czy dopracowania zebranych źródeł. Talk więc faiktycznie mozna mówJć o przypa:dlku, lecz nie ZI1l1IIliejsza to j€ld!nalkznaczenia .uzyskanych pI'zez MalinOWl'5lkiegowyników i dalsze'j jego 'e'W'olucjitwórczej. W końcu jeid..naik nadszedł koniec wypra'wy. BT'onisłaiW Mai],iJnowski wraz z żoną 28 lutego 11920 l'oIku lila statku "Borda" opuścili Melibourme i AJmrtraJię na zawsze 69. Z palIniętników i koresponidencji wynilka, że MalinOIWSiki chJcia'ł wrócić do 'krra:ju. W liście .z Melbourne do swej cilOitki Józefy Łąc'kiej pisał: "Ja oczywiście pragnę jak na'jtprędzef wTócić do kraju i p!rawfdopOdo:bniebędę mógł tam zaWitać w lecie (eurapej3kim) roiku !przyszlego. Ale obecnie trudności !paszportowe, koszt podróży morskiej i koszt ~ia w Europie są talk odstraszające, 'ż,ewyidaj'e mi się IOZsądinie'j ,trochę poczekać. Z moich wiadomości mam cioiC'ido doniesienia, że ożeniłem się pT'zed paru miesią:cami z Miss Elsie Masson - której ojciec jest .pl'orfesorem chemi'i w tutejiSzym Uniwersytecie. Mamy zamiar osta:tecZIDieosiąść ,w Polsce. Poza tym wiodło mi się :w mej pracy i ,w spraiWach pi'eniężnych 'nieźle, gdy.ż moglem odbyć trzy wyIPrawy lI1auikowedo Nowej Gwinei z rloolronałym rezultatem naukowym (mówiąc .bez fałszyiwej skTomnośc'i), a .był'em i jestem finans'owany .z Anglii - quite comforlta,bly" 70. Równi,eż w i'P'amiętrr~kuznajdujemy de~larację ,powrotu do kraju {"W:rócę przecież do Polski i moj,e dzieci będą Polakami"; "W Polsce miolgę7JTealiizowaćmoje ambicje lepiej lIliż gdziekolwieik i,oozi'ej"). Potwierdzeniem tyoh słów był,o rozpoczęcie wstępnych pertraktacji z Uniwersytetem Jagiellońskim. Jednak ,gdy Ma~inorwskiemu m'proponowano ikatedrę etnologii i etnografii, odmówił. Powody tej deIt Ibidem. 7' Liist z 6 III 1919, cyt. za: ibidem. �GRAZYNA KUBICA-KLYSZCZ 86 cyZJji'PrzeiClstawilł w liście dod.zieikana Wydziału Filozoficznego UJ: "Przed paru tygodniami dowiedziałem się, że Wydział Filowficzny ,był tak dobry i przedstawił mnie Ministerstwu Oświaty jako kandydata na nadzwyczajnego profesora etnologii. Przede wszystkim pragnę wyrazić, jak głęboiko wdzięcznym i wzruszony'm jestem tym zaszczytnym uznaniem mojej, bardzo sze'ZUJPłejjeszcze, pra'cy naukowej. Z prawdziwymżale'm tedy mu:szę oświadczyć, że żadnych nowych obowiązków nauczycielskich obecnie przyjąć nie mogę, gdyż mam bardzo duży zapas materiałów etnograficznych, ,kJtóremuszę bez .ZJwłokiopracować. {... ) Z drugiej strony (. .. ) pngnąłbym raz jeszcze odbyć wyprawę (... ). Wobec teg.o żadnych nowych obowi~ków lnie mogę IPnyjąć, poza skromną pozycją a raczej syneikurą, :którą posiadam w Lemdynie jalko 'lecturer in Social Anthropology' (... ). Pozycja ta zabiera mi bardzo mało czasu, gdyż wykładam ty1Jkoprzez 9 tygodni roczni'e, a dochód z :niej wy&taI1Czami na skromne całoroc:me utTzymanie :się za 'granicą. (... ) Na zaikończenie chcia'~bym wszalkże zaznaczyć, że odmowa moja nie jest powodowa'na niechęcią powrotu z krainy funtem i P€'ill3eIll 'płynącej do ,bądź co bąidź rozcieńczonych st'Osunków materialnych w Kraju. Na dowód tego lW)lImienię,że w kwietniu bieżącego roiku ofiarowano mi - i to nalwetni'e bez pressji - stałą poz)lIcję w LondynLie z pełną płacą i całoroczmym zajęciem, i że oferty tej nie przyjął'em 'z wymienionych tu powodów" 71. Jednak po pewnym czasie, jak donosił w liści'e do Kazimierza Nitsc:ha: "Z LondY\l1uofiarowano mi jesienią Readerschip (odpowiada katedrze nadzwyczajnej) postawił-em ten sam lWaTuneikco w Kraikowie, tzn. że dO\Pieroza dwa la-. ta zacznę wykłady - a także inne warUnJki (finansowe i co do liczby wykładów i urlopów). Przyjęli więc i ja przyjąłem" 7~. Trudno obecnie orzekać o tym, jakie były rzeczywiste przyczyny wybrania przez Mahnowskiego "angielskiej", a nie "polSkiej" drogi życia. Jedną z haJ"dz:iejistotnych była na pewno śmierć jego matki w 1918 !roku. Ma:tka była bowiem dotąd nabliŻ5zą oso:bą, 'kttóra łączyła go z !krajem. Gd)'lby żyła w momen.cie jego powrotu z antypotdów, prawdopodobnie zdecydowałby się ostatecznie na osiedleni,e IW' Polsce. I.nną pTZyczyną mógł być wpływ' jego angielskich przyjaciół i współpracowników. Hipotezę tę~daje się potwierdzać fragment 'listu Mailinowskiego do Ja:na RozwadowSkiego: "Gdy wysłałem ostatni list do Pana równocześnie napisałem dó mego przyjaciela, helfra i impresaria po'ur a,insi dire Seligmana. Żyd angie1Jslkii., pJ'ofesor etno'logii w Londynie i na-j'przYZlwoit'Szy facet pod słońcem, dla mnie zaś przez cały czas naszej znajomości był jak starszy .brat. Seligman tll'ochę się speszył moim polskim planem 71 72 List z 12 IX 1922, Archiwum List z 18 VII 1923. UJ, sygn. WF II - 133. �Bronisław Malinowski - 87 szkic( biograficzny i :prosił mnie nic nie postanowić przed jego powrotem do Londynu w maju tego raku, kiedy się z nim zobaozę i rOl:lJffiówię" 73. Wydaje się całJkiem ,prawdopodobne, że S~liigman pnelktoo1ał Malinowskieg,o i ten ooecydowal się pozostać w London Scho:oI of Economics. Skądinąd wia,dorrno,że Seligman usi1nie () to za1biegał u rektora tej ucz.elni o,Harawując nawet część swych poborów w celu u1Jworzenia stałego miejsca dJla Mahnowskiego 74. Inną przyczyną mOigłabyć również ,obawa przed ogromem pracy ,w organizowaniu katedry i w:pływie t'egoiŻna własne badaInia. Mal'i'nows:ki pisał o tym w cytowanym wyżej liście do RozwadowSkiego: "W spralWie 'kateciTy, serdecznie dz.ięk!uję za zajęcie się tą sprawą. Jeżeli jeszcze 'kiwestia nie roztTzy.gnięta na Wytdzia~e, chciałJbYlffi iPanu 'Przypomnieć szczegóły, w moim poprzednim liście wymieni,one: ,ja obecnie wciąż jeszcze pracuję nad obmbieniem mego materiału i dopÓlk,inie skończę Magnum Opus, nie mógłbym podjąć się pracy, która by wymagała prawie wszystkioh mych sil, gdyż niewątpliwie trzeba by zOI'lgani1zowaćkurs studiów pT()lpeid€lutyc:mw-ibumall1istycznych. 'Zor~ gan:i'rować' - eufernistycZJne wyrażenie, które thy trzeba po prostu sformułować: ja sam. Będę musiał obkuć się porządni'e, gdyż jakik'o1wie:k praca etnologiozna sama w sobie trochę mi we łbie rozjaśni!ła; jak!kolwiek pracowałem nad teorią (... ) - niemniej trzeba by to W'szystlkoodpucować, bo tu i ówdzie bardzo zardzewiałe" 74. \Vreszoie ostatnia hiJpoIl:eil:yc;;ma dkohcZJlloŚĆ- mOŻe odwiedziwszy Poilskę w, lecie 1922 roku, r07.C'zarowalsię ,do swej wolnej i :lJupełnie innej Ojczyzny niż ta, kiórą OIpusz'Czałw 19Ji4 roku. Może jeszcze ten .pogląd wzmocniony zostal (ZłymsamQPocZJUci:em w tym czasie, bo jak pisał do N:i,tscha: "Ca'ła moja ipO'Ckóż do Polski i Iwlzyta w Kraju popsuta była brakiem zdrowia. Czułem się fatalnie i dQpiero teraz trochę zaczynam się popraiwiać" 76. Na decyzję związania się z Anglią QddziałaJy zalPewne po trochu wszystkie wymiendone tutaj okoliczności. Trudno ocenić, czy w o:.9tatec'ZiIlym rozrachunku zadecydowały motywy działania dla dobra nau'ki, czy partylkular.ne dążenie do ,ka'Tiery, jedll1ó'jest raczej pewne - motywy te były ZlWiąza'ne'z nauką. W owym czasie, wyjąwszy pobyt w kraju jesienią 1922 roku i krótkl€ wyjazdy do Londynu na wy1kłady, Malrnowski oddaje się bez reszty opracowywaniu materiałów z wyprawy: najpierw na Wyspach Kana73 Lis,t z 7 I 1922. a Patrz wspomnienie SłcL.". Malinowski.,., s. o Malim:aw:s:kim sir W. Beveridge'a w: Professor Broni5. Posadę dla l'v1alinOlWskioego,utworzono bez k,on1ecz- nose] ofiary ze S:Lrony Seligmana, w)'Ieh d ota,cj i. 7~ Cyt. list z 7 I 1922. 76 Li.;t z 10 XI 1922. gdyż L. S. E, po wojnie OltnymaŁa sporo no- �GRAZYNA 88 KUBICA-KL YSZCZ ryjskich, późnie!j w południowej Francji, a od końca 1922 roku w półnoonych Włoszech, ~dzie kupił dotmeik,w którym ,spędzał wszystkie waikacje. W 19t21 r. ulkończył swe pierwsze d:nieło, któr,e ulkazało się drukiem w l"oku następnym - Argonauts of the Western Pacific ze wstępem samego F,razera. Później na:stępowały dalsze: Crime and Custom ih :';avage Society, 19126; Sex and Repression in, Savage Society, 19Q7; Sexual Life of Savages in North-Western Melanesia, 19~9; Coral Gardens and Their Magie, 193'5. Po ukończeniu Argonautów tak piiSał do ROZlwadowskiiego: ,,(... ) mam zamiaer na przyszły roik p'O'święcićcały czas pracy lIlad mat'eruałelm, Móra to praca, jak ':nwykle przedłuża się bezlkreśnie. Miałem nadzie1ję, że skończę dzieło pod koniec 1,922ale teraz myślę, że może i 11923 nie WY'staTczy!Biszę niezmiernie szybko dylkbując ilonie, Móra także mój styl poprawia - nie tyle kiepską a:ng,iellSzczyznę,gdyż jęzYlkioemtJ'lffi władam obecnie dość dobrze - iJ.ezawi!kłany sposób myślenia i wysławianlia się, który także chaTalMeryz.owa'łmój styl kiedy pisałem po poiJ.sk,u"77. W dkreśleniu terminu ukończ·enia Siwego dzieła pomylił się o 10 lat, gdJ'IŻostaitnią, i jego zdaniem najIepszą, monOigra:fiię- Coral Gardens - ukończył dopiero w 1'93,4roku. Chociaż w i]JÓźniej:szymokresie Malin'owski nie był z Pi()1sikązwiązany be~erliniio, jednak kontakty między nim a i,nnyrrniuczonymi polSkimi oraz Polską Akademią Urmiejętości nie wYlgasły. Prowadził korespondencję m. in. z Kazimierzem Nitschem, Janem RO'zwadowskim, SitefalIlemEtTeichereIIl, Stalll'iisłaiwemKutTZ€lbą,Adamem Fischerem. W roku Hl126 nawo utwoTlZDIIla KomiSja Etno.grafie'zna ,pAU mianowa,ła Malinowskiego swoim !WSlpółtpracownikiem,w 1931 r. został członkiem koreS1poI1JdentemPAU, w 1938 - członkiem czynnym. KillkalkTotm.iereprezentował Alkademię na kongl'esach ,zagranicznych, a plI'Opozycjew tym zakresie prz'eważnie wychodziły od niego. W liście do Rozwadowskiego pisał: "W przJ'lSzłyan roiku jest jubileusz uni'wersyrteJtiuw NeapoJu. Ja chciałbym tam :pojeohać - OCZYiWiście na mój własny kosz,t. Bez trudności także mógłbym zostać wyznaczony przedstaw,icielem Uniw. Londyńskiego. Ale wolalbym pojechać jako Polak" 78. Oprócz konta1któw naukowych Mahuawskiego warta podkreślenia jest również jego troska a przyjaciół i xnajO'ffiych w kra'ju, także pod względem matelf'ialnym 711. Jak wSlpomilnał Felikis GToss: "Mimo pozorów Malinowski siln~e był związany z Polską. (... ) Kraju ani tej przyjaciół nie zapomniał i rni.e 77 78 Cyt. lislt z 7 I 1922. List z 7 VII ,1'923. W tym przypadku nie ~kolrzysiano z oferty 1\1a1i:n;lIW- ••kiego. 71 Jak wynika z listów do Nitlsicha i ROlzwadOlwsikiego,Malinowski pomagał p. BrooislaJWlOIwej Św1der.skbej, lecz rue udało się nieStte!ty ustalić kim byłajla MalinQWslJd'ego ta "stara kQbiety w nędzy". �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 89 porzucił w u:ezuciach swoiah. W domu jego w lJondynle •.na Oppi.daJn.s Road 6, jeden jedyny obrazek zdoibił ściany - 'Tani€C Zbójnicki' Stryjeńskiej. Przypominał mu on starego Tebmaijera z Brcmowic, starego Witkiewicza, a przede wszystkim Tatry i Zakapane. (... ) Rozmowy też łondyń.sk.iezaczynały się od spraw dotyczących lkiraju i przyjMiół, a wię<: d-opytywał się o Stanisława Estreichera, o Zygmunta Żuławskiego (... ) i ,tu zaczynał 'Wspomnienia, na przemian - ra'z krakowskie, to znów zakopiańskie, wspomnienie minionych czasów, dyskusji i ludzi. Brześć i Berezę odczuł dotkliwie. Nie mógł pogodzić tej rzeczywistości ze wsporni·eniami świetnego 'środoWiska polskiego, k;tóre znał przed .pierwszą wojlną światową" 80. Mahm)wsiki odwiedził Polskę jeszcze 'W 1913iO roku. Obywatelstwo brytyjL5kie przyjął dopiero w 1913'581. W .rakm 1<938 PQlska Akademia Umiejętności, a konkretnie Iprof. Kukzeba, }ej sekretarz Generalny, pomogła MatliuowSkiemuw ba:Ddzo przykrej sytuacji. Otóż w tymże roiku we włoskim 'piś'mie "Gmr!iera delIa Sera" ukazał się artykuł prof. L. Ciprianiego Z-aitytułowany n problema semitico, w którym znalazł się następujący passus: "DZilwnezjawisiko, że problemy życia seksualnego są aktualnie badane prawie wyłącznie JPTZ'€'Z Żydów: Fl1"eud, Adler, MalinoWSki (... )". Na monity samego Mahnoiwi.s\lciego redaJkcja nie od!po,wiadała,wohec czego prof. Kutrz€lba, po konsultacji z profesOTem antropologii fizycznej K. Stołyhwo, wystosował liSt do Akadem~i Włoskiej, w któ'Tym prosił Q wpłynięcie na redaikiCję"Corriel1"e della Sera", aby opuhliikowała ~prOiStowa·'llie. Akademia Wło~ka prue.słała Est do MinisteT'stwa Kultury i dopiero wobec takiego nacisku redaktor tego pisma opu:blikował notę wyjaśniającą w numen,e z 27. X. 19:38 82. W tym samym l'oku MaEnowski zwracał się do seikr-eta["zageneralnego prof. Kutr~eby i prezesa PAU .prof. Wróblewts'kiego także w i.nJnejs:pra,wie, już nie dotyczącej go osobiście, lecz związanej z przyjacielem z lat mł'odości Tadeusz'em SzymbeTs:killm, poetą, który pracował GrOlSls,Bronislaw Malinowski, s. 2:&.,) - 286. Z liniorma'cji u zy.skanej od pr-of. F. Gross-a wy:nika, że bezpośred:nią pl'ZYozy:ną zmiany obyw.aJte}stw:a było h:'k,ceważąc'e i bliurok:ra,tyczne portrek'tuwan~e Malinowskiego w ambasadzie polskiej w Rzymie. Fakt ten tak go zirytował, że natychmiast udał się do ambasady brytyjskiej, gdzie złożył podanie a nadanie mu ·oby,watełstw,a a,ngielskiego. 82 Patr:z na ten temat kO'I'espondell1JCjiz PAU, Odidz:ial Archi,wum PAN w Krakowie, sy~. tymcz. PAU I 167. StOSlllTlek MaliJnOlW1Slkiego do falS:zyrmnu był jednoznaczny .. ,Jako liberał i humail1lista (. .. ) był niepiI"Zejedn.alrlym w.f1Ogiem narodowego socjalizmu, czemu dawał wyraz w wielu swych publikacjach czy wystąpi€Jniach. Jego książk!i znajdowały się na GoebbelsolWlS'kim indeks'ie, a pocliCz:aiS Kongresu Arut.ropologicznego w Kope;nh<l>dzew 1938 r. - ja:k z raidoś<cią opow:iadał - uczeni niemieccy unikali go jak trędowatego." - pisał prof. Waligórski, op. elL, s. 652. 80 81 �GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ 90 Old Hl31 roku jako bilbh>otekarzw Bibliotece Po~skiej w Paryż,u, będącej placówką PAU. Fasadę tę pmwdopodOlbnie otrzymał za wstawiennictwem Mahnow'sikiego, z k!tórym w tym oikl'esie był na powrót w bardzo blislkJimkonta~cie. Mallinowski dedykował mu polski przekład Zycia seksualnego dzikich, 'Móre ukazało się w Po:Lsoew 19316 roiku, a we w,stępie pisał: "Pamiętam Go jalko świetnego mówcę, który swym darem słowa, bystrą .i 'subtelną inteHgencją, talentem literackim, szczerością przeikoInań omz umiejętnością wczucia się w psychikę ludzką wybija'ł się w naszej młodzieńczej społeozmości akademickiej. Jego dwa dzieła poeityoki'e: Atessa i Sądy - ostatnie wydane zaledwie parę miesięcy temu, ni'e doczeka'ły się jeszcze takiego uznania, jakim nie1wąr1:pliwieobdarzą je nalStępne pokolenia. Wytrącony wojną z normalnego tmu pracy twórczej, dziś zmuszony jest zarabiać w warunkach bardzo utrudniających Mu tę działalność a,rtystyczną. Niech ta dedytkacja będzie słabym wyrazem uznania i pooziękowan'ia za to, co ja o:sobiślilie,grono Jego najbliższych przyjaciół OiTalZ całe społeczeństwo Mu zawdzięeza" 83. Twórczość Szymbolr'skiiegorównież u następnych poko'leń nie znalazła zrozumienia. NiewykluczcJIlle, że Ma'l,inowski napisał tę dedylkację, chcąc podtrrzymać na duchu sfrustrowanego brakiem powodzenia przyjaciela. Stan ten na pewno pogłębiło ,zwolni,enie go z posady w Bibliotece PoJskie:j, gidy z początkiem 19,318 roku ze wZJględulila coraz bardziej naiptlętą sytuację mięązynaToidową odwołano całą obsadę Biblioteki. Właśnie w tej sprawie Mailin()(Wskiinte!I'fWelniowałw PAU, chcąc spowodować ponowne przyjęcie Szymbeirskiego. W odtpowiei<lziseKretarz genera:Lny zapewniał, ż,e jeżeli stosunki międzynarodowe ulegną pOilepszeniu, ZJewszystkimi 'Pracownikami Biblioteki zostaną podpisane nOlwe kontrakty 84, do czego oczywiście nie dOBZło.Nie wiadolffioO, co Szymberski robił w czasie wojny, zmad w 11943 \foku. Lecz wróćmy do kariery naukowej Malinowskiego w Londynie. Jeszcze w czasie jego pobytu w A:ustralii, w 19i16 roku, Uniwersytet Londyński przyznał mu stopień doktora (D. Sc.) na podsItawie plI'acy o rodzinie australijskiej i The Natives of NIailu. W 1923 r., co już wzmiankowano, został Realderem w tejże uczeLni. W 1'9';27 ot!I'zymał tytuł profesora i specjalnie dla niego ut'WOT'wuąkatedrę antro!p<Ylogiispołecznej (katedrę etnologii zajmował jego przyjaciel prof. Seligman). O okolicznościach erygowania tej katedry pisał :sir BeveT~dge:,,(... ) kiedy w 1926 Ma;hnoiwsiki, Dzieła, t. 2, s. 110. Doikumen,ty dOltyczące tej spralwy w Oddziale Archiwum PAN w Krakowie, sygn. tymclZ,. PAU 1 - 167. W kwestii kont.aJk:tów Malino'wsk'iego z PAU pa:trz mój artykuł pt. Malinowski i Akademia Umiejętności, "Przegląd Humanisty'czny" (zgłoszone do druku). 8~ 84 �Bronisław Malinowski - szkic biograficzny 91 Fundacja Rockefellera ofiarowała Szkole wspaniałą dotację, jednym z pierwszych użytków zrobionyoh z tej dotacji, .było st'wo!l"zenieKat€id.ry Antropologii SpołelCzneji mialIlawanie na nią Mali:nows'kiego" 85. W 19'26 r. po raz .pierwszy wyjechał do Stanów Zjednocwnych na :zaipl'osze:nieFundacji Rockef.ellera, wykładał wteldy na Uniwersytec~e Kahf.orni'jSkiJffioraz odwiedził Indian Hopi. W roku a'kademidkim 1.9131/32 spędził raczmy urlqp od zajęć dydalktycznych (tzw. sahbaJtical year) w TamaIris w południ'Clwej Francji. W Hl33 wyjechał ponownie do Stanów Zjednoczonych z cyklem odczytów, które wygłos,ił w Cornell University w Ithaca. W 1934 T. przebywał w Afryce południowej i wschodniej, .gdzie odwiedził swych uczniów i proiwadził własne badania wśród plemiOiJlSwazi, Bem!ba, Dżaga, Massajów, Kikujów i MarangaUi. W 1936 reprezentował PAU na uroczyst'ościacn setnej roc'Znicy Uniwersytetu Londyńskiego, w tym samym roku został zaproszony na obchody 3'OO-leciaUniwersytetu Harva'rida, na których wy:srtępował jako delegat Uniwersy<tetu Londyńskiego i PA U, otrzymał wtedy doktorat honorowy Uniwersytetu harvardzkiego. W 1,93,3 wygłosił odczyty na II Kongresie Na'wk AntrOlpolog'icznych i Einologicznyeh w Kopenhadze oraz w Rzymie na VII Kongresie "Volta" poSwięconym sprawO'm afTykJcłlllistyczmym. Lata trzydzieste stanowią trzeci etap w rO'~oju naUtkowym Malinowskiego. Pierwszy - do roku 1!U4 - mo:źma by nazwać ,,przygotowawczym" (studia, rooibywanie wiedzy, pierwsze własne koncepcje). DrugI etap - "empiryczny" (zbi'eranie materiałów i ich opracowywanie) to lata spędwne w Austrii i Nowej Gwi:nei oraz kilka la,t po powrocie do Euwpy. Następny 'Cl'kres,który moima W)'ITó:źmić w rozwoju nauikoWych zainteresowań Malinowskiego, to o.kres "teoretyc:zny". "Prace Malinowskiego ostatnich lalt :mają chara!k.ter syntetyczdy, poświęcone są problemom teoretyC'znym w zwiąlzku z wypraco.waną przez niego teor'ią kultury, której U'siluje on nadać szersze, fi~ozoficzne znaczenie. Jest to ,problem nauikowejhumanistyki, ~zawierają:cejsię w pytaniu, czy mo'ŻQiwajest taka prawdz,iwie naukowa humanisty1ka - pytanie, jakie stawiało i nadal staWla niemal kaŻJdepokolenie badaczy. Ale ,podczas gdy poprzednie polkolema szukały na ,nie odpowiedzi w historii pojętej jatko historia magistra, Malilnow~k,iszuka jej w szer'oko pojętej humanilstycznej Nauce 00 Człowieku, rozbudowanej wokół kluczowego pojęcia 'kultury'" 86. O teorii kultury MaJ.inowsikipisał m. in. w: Culture as a Determinant of Behaviour 87 oraz opracowanym przez siebie haśle Culture w Encyklopedii NaBeveridge, c,p, dt., s, 5, Wahgórs,ki, a,p. cit., s. 656 - 657. 87 Artykuł w: E. D. Adriam i in. (ed.), Factors Determining Human BehavUYI.r, Cambridge, Ma~s., 1-937,Humaczenie polskie: Kultura jako wyznacznik zach(;:vani,a się, "Ruch Prawniczy, Ekonamic.zny i Socjologiczny" 1936. ~5 M �92 GRAZYNA KUBLCA-KL YSZCZ uk Społecznych 88. NajopełniejSiZYwykład swej teorii zaJprezento.wał w A Scientific Theory of Culture 811. Opróc'z pracy naUJkowej MalinOlW\Slki poświęca'ł się głównie dydaktyce, wYkształcił wielu uczniów i stworzył szkołę. Jego studentka i w~półpmcownica, Marg'ery C. LawI1ence, ,tak wspominała ten oikT'e'S: "W ciągu lat swej profesury w London School of Economics Malinowski I"'za1dlko wykładał. (... ) Thacę profesorską prowadził w swoim seminarium, które odbywało się diwa ralzy tyg'Oldniowo.(... ) Ta'lent towarzyski Mahnowskiego był jednym z jego wie1lk,ichdarów i on niewątpliwie pomógł' mu łączyć w jedną grupę tę róż'11orodnąmieszaninę stuidEmCiką, która uczęszczała na j,ego semina:rium. Na naczelnym miejscu przy długl;m stole zasiadał MalinowSiki, otoczony ścisłym gronem swych wSlpóbprac'owniików,zło\żonym głównie z przymłych .badaczy w terenie i asystentów. Wzdłuż ściall1stały pI"'zygotowane rzędy krze:seł dla inylch słuchaczy. 'C ... ) Byli to ad:ministratOlI'Zykolonialni, misjoMlfze, socjologowie itp, Wi'ele narodów i ras miało tu swoich przeds1:awibeli. (... ) Im więcej narodowości było relPrezentowanych, tym bardziej był profesor zadowoLony, gdyż wiedział najlepiej, iż jego przedmiot badall1ia jest talk rozległy jak ludzkość i czuł, iż z tego bogactwa indywidlualności może zawsze wydobyć w dyskusji coś waTtościowego.' {... ) Cały zespół żywo reagowal na niezwytk1le:bystry i ootry zmysł humoru Malinowskiego" 90. Seminarium Malinowskiego opisywał również inny jego uczestnik książę Grecji i DaJI1ii- Pi-ok: "Zasiadłszy u góry diłitligiegostorłu, łustrowa-ł nalS oc:zyma kro1Jkowidza, by po chwili obrzucać swych słuchaczy stekiem obraźliwych uwag w rodzaju: Moje wykłady przeznaczone są tylko dla rozwiniętych i dojrzałych umysłów, jestem pew,ien, iż niektórzy z was nie mają warunków, aby się tu znajdować. A potem znac'ząco rozglądał się dodkoła, wymownie zatrzymując wzrolk na jakiejś nieiszczęśhwej ofierze. (... ) Zazwyczaj .ktoś -odczytywał jalkieś klfótlkie opracowanie, po czym przez dwie godziny rozwijaŁa się nad nim swobodna dyskusja. MalinowSki tu i ówdzie wtrącił jakąś uwagę, ale prze'Cle'Ws-zystkimkierował dyskusją, wzywając tego lub tamtego, aby coć do niej donucił, posumo1wując jej wyniki na zakończenie. Roz.koszował się atakowaniem tych z nas, którzy studiowali dawniej u iII1nych profesorów należących do szkoły ewol'Ucjon~stycz;nejczy dyfuzjonistycznej (historycznej). (... ) Pospolity kij do kOlPania był jego wuPiJony1ffioikaOZ€m etnograficzny1ffi; opisywał nam, jak zmiell1iała się jego isi-01:a,zaielŻnie od czy,nn-ościktóre spełniał. N:i:bymagik przemieniał Encyclopaedia of the SociaL Sciences, N~ Yo:.rk 1931, t. IV, s. 621 - 646 P:.raica wyidalI1!a pośmiertnie w: A Scientific Theory of CuLture and Other Essays, Chapell HiJI 1,944, pallski,e tłum·alczemie w: Szkice z teorii kuLtury, Wa~·;.za88 Sf WIa 1958. " Lawrence, op. cit. �Bronislaw Malinowski - 93 szkic biograficzny go przed naszymi zd.umionymi oczami z narzędzia db kapania w laskę do pOdpaTCia, żerdź do wiosłowania, ca<rO'dziejską.różdżkę dootojeI1stwa, broń, spnęt ceremlonialny, lub WI'eszoi,ezwykły eksipOl11art w muzIeum" Dl. "Styl pracy seminarium wynikał ocz)'lwiście ze szcrególnej konstytucji psyohofi'zycznej Malinowsikiego, uOZJonego dbdamonego niestpotykaną sprawnością umysłową, szybkością oralnego refleksu i parnię,ci słuchowej. (... )"92. "Seminarium miało chara!kter terenowy, a więc wYIPmc'Owywano tu podstalwy meiodologic'zue techniki badań w społeczeństwach prostszych, metJody analizowania, klasyfi'kacji oraz budowania konstrukcji opisu naukowego na podstawie ma,terria'łu teren'wego. Czyniono to zawsze pod Ikątem i:stniejąoej t'eor,i,iantropologicznej, którą materiały te alibo potw iel"'d m ły, albo uZJUJpełniałyna pewn)'lCh odcinkach" 93 - pisał prof. Wahgórski. Materia/łu empirycznego dostarc'zał na początJku sam Ma1in.owski ze swych dośiwiadczeń trobriandJ1Jkich, a z biegiem czasu cora'z wlięiksza gru:pa uczniów mających za sobą doś'wia!dczenia terenowe (,których MalinOlWS!ki nazywał "ma.ndalTynami"), a także inni etnologowie i afryłkaniśCii uczestniczący w seminarium, atdminilStratorzy, Mry'kanie i Aimery1kanie. Ta różnorodność doślwiadcZJeńba'dawczych pochodzących z I'OZJffiaitychkultUr umożliwiała szerolkie porównywanie oma wil:łnegioma1eriału. Z kolei uchodżcy z Niemiec, którzy mieli doskonałe p1iZylgotowanie fi'lozof.iczne i soc'jooog,iczne, w:zJbtogacaliserninari'um pod względem teoretycznym. "Nowa antrOlpologia zało:żonapr~e:z Polaka w nieikonwencjona'lne1j London School of Econlomics iPrzyeiąignęła niezwyikły zbiór studentów. Domi'nowali obcoJkrajowcy, którzy byli w większości ekspertami w innych dziedzinach i już byli uznanymi, dojrzałymi uczonymi" 94. Z .9em~narium Malinowrskiego wyszli m. in.: R Firth, M. Fortes, S. F. Nadel,. L Schapera, A. I. RichaI"1dJs, L. Mair, M. Willson, R. P~d:dington, E. R. Leach, J. Kenyatta, prZJez'Pe'Wtienczas brali w nim również udział: E. E. Evan:s-Pr,1tcharo, T. Parsons, C. K. Ogiden, Weste:rmamn, Lahour€it, KOppers. W seminarium du:ż,eznaczenie odgrywali Po'lacy, zaTówno uczniowie Malinowskiego: F,eliks GrOo""'S, Józef Obrębski (\któremu wY'je1dnałstypendium RockefeHera na !pobyt w Anglii) i A.nidrzej Wa1iJgómki, jak ,i i,nn.i rpO'1s'Cy uczeni: Kazimierz DohrowolSki, Miłria i Stanisław Ossowtsey, J. Kmyłowicz. ,,(... ) Polacy, ucz~sZJczający na jego wylkłady i seminaria, należe1i zawsze dio tych .niewielu, którzy cieszyli się przywilejem zaprooZJeń do Primorse Hill na prywatne, swobodne ro'zmowy" 95. Tych ,niewielu, Ol Pioltr, olp, <:11;, D2 Wali'gÓlI1ski, oa Ibiid" S, Op. ciit., &. 667. 666. OIl). cit., :s. 90. alP. cit., na Pdmome Ma'lLTlIolw:s:lclego,. 04 Ku.per, 05 Piotr, Hilll pnz.y ulicy Oppiidal!1ls iI1Ir6 mieśdl się dom �GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ 94 stanowiących najbliższy krąg uczniów i wspóbpTaicownikówMailiniowskie.• go, łączyły z nim bardzo bhsikie stolsuniki, które następująco scharakteryzował j'ego ch~ńfs'kistudent: "Mailinowski jest jalk orientalny nauczyciel - jest ojcem dla swych uczniów. Ma nas w swym domu, używa nas do PJ"izesyłania wiadomości, czasami nawet gotujemy dla niego. I my lubimy towszyst:ko dla niego robić" 96. Jego uczni'O'wie spędzali z nim nawet wa:kaicje.Gdy Malinowski bawił w swym tyroLskim domku, oni pracowali w g'QIsp10dzie, a wieczorem brali udział w nieformalnych seminariach. Co do tego skłaniało tych ludzi? "Sekrete'In charyzmy Malinowskiego było to, że myślałeś, iż dano ci zupełnie nową rewelację, o której wiedzą ty]ko nieliczni uprzywilejowani i która rozwiąże wszystJ:kie,p,mbilemy - możesz poprawiać ekspertów w każdej dziedzinie" 97. Jaki był więc :profesor Malinowski? Określenie sylwetki na uko1wej Malinowskiego i wskazanie głównych cech jego osohowo\Ści jest zadaniem niezwykle trudnym. Był bowiem indywidualnością wielce kontrowe:rsyjną i wzhudzającą często sprzeczne opinie: od uznania do niechęci, od zachwytu po pogardę. W każdym razie każJdy, kto się z nim zetknął, !'lie mógł pozostać wobec nielgo obojętnym, był pod jego urokiem lub z nim walczył. Wielu spośród jego uczniów i znajomych orpublikowalo przy różnych olkazjaich wspomnienia o Malinowskim. Spróbujmy więc odtiworzyć z nich jego wizerunek. Na początek Udajmy się z iPierwszą wizytą na OiPpidans Road z cytowanym już wyżej księciem. Po krótikim oczekiwaniu gości w salonie "wszedł profesor. Byl śr'edniego wzrostu, gladlko wygolony, o del,ika1mych rysach - pamiętam, uderzyła mnie filigranowość jego nosa. Nosil dkulary o grubych szkłach, zdradzające krótkowtdza, i byl lysy - łysy w calym słowa znaczeniu. - Niech panowie usiądą - powiedział bez ślaldu akcentu w wymowie - i napiją się heTlbaty. Proszę wybaczyć Że nie będę wam towarzyszyl, ale ja wolę mójSlpecjalny rodzaj pożywienia. I - podczas gdy my angie,1skim zwyczajem piliśimy hmbatę - on zabrał się do wyc'iągu z jarzyn, który jadl IYŻJkąWlp["ostze sł:oiika, i wyc.iągu z wątroby, który pil z but ełki , nie używając szklan'ki. Było to eks'centryczne, ale mial on w sobie pewien 'styl', który pozwalał mu zrobić podobne rzeczy, ibez narażania się na śmłeszność. Po helI'bacie zaczęliśmy mówić o wykładach i organizacji studiów w {)Igóle.BOPrQ'silem o program, chcąc się d!owielcizi,ećczego będę się uczyl w pi'erwl'5zymsemestrze. Kiu memu zdumłenjju, Malinowski wyda,l się obrn,żony - Program - Izawoła'l - Nie mamy tu nic taikiego! Będziemy razem prneowa1i i razem będziemy się uczylli jeden od drugiego. Niech Pan nie myśl,i że cała na!Ukabędzie pochodzila ode mnie. Dam 98 za: R. Firtth, Malinowski as a Scientist and as Man, s.9. Wypowiedź Lucy Mair, cyt. za: Kuper, op. cit., s. 36. Cyit. and Culture, !11 w: Firth, Man �Bronisław MaLinowski - szkic 95 biograficzny Panu wSlkazówki zgodnie z tym co wiem, rzec'zą Parm będzie iść za niml l uczyć mnie tego czego jeszcze nie wieo:n w pewnydi dziedzinach. Jakże mogę z góry wiedzieć, do jakich studiów się Pan nadaje? Dowiem się tego, pracując z Panem, a jeśli ,nie U's1JoSlunllmje się Pan pozytywnie do mego kierownictwa, tym gorzej dla Pana. - Bylem naprawdę pod wrażeniem. Zu:pełnie :rue w ten sposób pracowano na wydziale prawa w Paryżu" 98. Czyli cechy MalJ;nO'w,skiego,które narzucały się 00 razu, to ekscenltyczność i niepoddawanie się schematom. Lecz z drugiej strr-ony: "Ma1inows bemu brakowało tej surowej dyscYIP1i:ny,którą odznaczał się Boas '" Był on naprawdę często nieodpawie:dzialny w swych pismach i często talkże .w sposób j'eszcze bardziej denerwują!cy na zebraniach naukowych. Mógł wyJmzywać przec:wł'enie, być kłó>Vli\vy,błyszczeć i;IlJteligericją lub pOZi09tawaćw sprzecznośCi ze samym sobą. Był on czasami zbyt szczodry w ,pochwałach dla prac swoich sbudentów i przyjaciół, ZJb:yt zawzięty w dysputach, zbyt zdolny w p:mktyko'waniu aklI'obaltyki logicznej. W sumie brakowało mu niezaehwianej równowagi uC"ZJuciowej" 99 - pisał Clyde Kluckhohn. Mamy ,więc następne cechy jego OIsobov{'Ości: niezrÓow;noważeniei brak obiektywizmu w wypO'Wia:danychsądach. Z tą oceną koresponduje wYiPowie.dźgłównego antagonisty Malinowskiego A. R. Radcliffe-Bro'wna: "Profesor Malinowski pozwala sobie niekiedy na zabawę budowania chochoła, aby mieć przyjemnO'ść 'wyśmiania go i zniszczenia. Ozasem nazywa tego chochoła 'Elrriile Durkheim'. Tym razem :'taLwal go 'RadcliffE:-Brown'. Podobieiu~two tego chochoła do jego :lruE:m,ika Jest mniej więcej tak bliskie, jak pomiędzy kukłą paloną w dniu ;) listopada, a historycznym Guy Fowksem" 100. Manierę tę tłumaczy prof Symor..olewic'Z-Symmon.s pewnymi cechami stylu polemicznego IV!alin-o',v:;klcgo8, zasaodzaj'icymi się 100 potrzebie uWYlpuklenia omawianych poglądów, co często ro1dz:iloprzerysowania 101. N a inny aspekt tej sprawy zwracał uwagę E. R. Leach "Fun!kcjonahzm w ręku Malinowskiego stał się czymś w rodzaju kultu religijnego. (... ) MalinOiWski miał wiele c-ech proroka, był on liderem oharyzmatycznym, ~aś ta.cy ludzie zaWSLewyrażają swą wiarę w sloganach (... ). Uważał się za twórcę nowej zu,pełnie dyscypliny naukowej. Całe pokolenie jego zV/lolennikÓ'w było wychowanie na wierze, że antTopQllogiaspolłecmla zac1zę-łasię na Wyspach Trobrianda w r. 1914" 102. Z t0g0 opisu lwylania się postać Ma111 98 99 100 tOt PioJUr,op. cJrt. K1uckhohm., op. ci:t., s. 21'1. A. R. Radcliffe-Brown, Primitive Law, "Man" 1935, t. XXXV, K. Symmons-Symvno!ewicz, Osobistość twórcza Bronisława go, w: AntropoLogia s. 47. MaLinowskie- ... t02 E. R. Lealch, The EpistemoLogicaL w: F.i:rih, Man and CuLture, .s. 124. Background of Malinowski's Empiricism. �96 GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ nowskiego nie uczonego, lecz ideologa z całym dobrodziejstwem inwen,tarza. A oto wYlp.owledżkrańcowo odmienna Czesława Znamierowskie'glO: "Dopiero od lalt mn.tej więcej pięódziesięciu badania terenowe prowaidrzą ludzie przygotowani nauk.owo. Wśród nich Malinowskri zajął przodujące stanoW\is1<.oz pa,::u różnych racji. Po pierwsze przygotoi\vanie matematyczne i filozoficzne dało mu wysUibtelnioną precyzję myśli i jaooą ŚWliadomość metod01lQlgiJclzmych zamlierzeń. Tę ku!lturę filoZioficzną widZ'i:my na każdym kroikJu w jego !pismach; ujawnia się ona między innymi w wie'1kim powŚiCią,gui ostrożności, z jaką wchorlm w sferę uogólnień syntetycznych. Po drugie - wa,żnym regulatO'I',em w reflelkisji Malinowskiego jest jego 7Jd:rowyrozsądeik, nie dający się wo:dz,ićna mano~e. Nauka, według jego wyraźnej wypowiedzi, jest tworem zx:łrowegorozsąidku, wysubtelni<:mego i doprowadwnego do na'joo!ej idącej jasności ipojęciowe'j. Po ff1zecie - kult 'zdrowego rOZlSądlk,u wiąże się u MalinowSk..i,ego,a może WlI"ęczwyn~k:a, z jego artysty,azmej .postawy wobec badanej rzeczy_ w:istości. Jest to wie'lka pochwa'ła dla uczonego, je'żeli mama o nim powiedzieć, ż,e wirdzi rzeczywistość nie popI'zez schematy parpiemwej konstrukcji, lecz w plastycznym aglą<izie, w jakim poznaje je artysta" 103. Mamy tutaj z kolei Ma1i'now'Skiego jako pozytywistycznego nalUk<YWca z artystYCZlIlą duszą. Niektórzy wracali UJWa,gęna inny nieco rys jego osobowości i poczymań ha'U!kowych, np. uczeń ~ kontynuator Malinowski'€go - RayrrncmdFmth pisa,ł, iż "nie był on systematykiem", miał "niewielkie zali'I1Jtereso'wani,e dla dr{)l1)iazgowychbadań iPorownawczych", niecierpliwił się "scMurd'nymi defirrtcjami słoWlnymi" i wolał "znaJeźć pię!kno swoich naulrowych tez w nieregularności, gdyby regularność mia'ła O'znaczać wtłaczanie jego wiedzy !rub intuicji w jakieś sZJtuczne formy" 104. W'iąlŻesię to z przY'2JnalWall1ym mu powszechnie talentem lite.rackiun, który uanailiwia'ł mu op:i:sywanie najbaTtdziej te'chmc:zmy,ch prac w sposób interresująlcy i nadający im posmak ,przygody. Poido!bnie całe badania w jego relacji U'zytSkiJwałySWIOlistą dramaturgię. Talent ten birał się z geniusza posialdalllego zaz'Wyc.zaj przez ludzi sZ'tu1kioraz umiejętnmki "dojlI"'zewania i UitOŻlSamieniapowszechnośc~ w zjaw'iskach jednostkowych" 105 piisał Robert Redfield. Często zwracaTIiOuwagę na jego pol1lskiepacho/drenie jalko iLSt~ny element jego osolbowości: "Urodzony w Krakowie, za rządów alU1Sftriarckieh, pewnie głęibolkocierpiał z powodu t€igo stanu rzeczy. Ujawnialo się ,to wyraźnie 'W je-g,oskłonności do traktowania wSlzystkich plemiQln s~CZiepowychjaklo uci'śniooych mnieJszości i oikazyiwaiIliaim sympatii pcmaid mvykłą mialI"ę.Kto wie? Może to właloa ZlllJalmrerOlWlsk.i, QP. dt., S. 54l. 104 Firth, Professor Bronislaw Malinowski, s. 66l. R. Redifllie'l'd, Intr·oductiton, w: B. Malrnows.ki, and Other Essays, Bos.ton 1,948, $. VII. 105 Ma,gic, Science and Religion �Bronisław Malinowski - szkic biograficzny 97 SIlle był<l :istotnym początkiem jego antropo1ogiCZllelgo powołania. Choe p:rrzyjął oJby.wait1elSit'wo brytyjlSkie, w głębi serca powstał Polalkiem. Nawet sposÓlbbycia, mający w sdbie coś z 'grand seilgneura', :zm.atdmł jego narodowość" 106. "Byk> coś specyfiCznie p<>lSkiegow jego geniuszu, powściągniętym iście angielską lronlkretmością ujmowania spraw i rzeczy. Intelektualmie był on dOSkona-łą mi€lSmni'l1ą diwóch kul-tur. (... ) CzuŁo się nieral'L, jak swe gorące uC7JUlCia ob}eka'ł w k\s~tałt zamnej, berzosobowej teorii" 107. Ozyli obrazu diQpebnia:pewna dwoistość mająca swe źródło w oddziaływaniu na osobowość Malinowskiego dwóch, 'zupełnie różnych kultur. Natomiast inny jego uczeń, G. P. Murdock, upatrywał tych źródeł w warstwie psychologicznej: "Klucza do zrozumienia osobowości Malinowskiego jak również jego twórczości naukowej szukać należy w jego wysoce wrażliwej naturze. Zasadniczo skl-omny, Ipdd :powierzchnią próżności szukał cxnciepła i u:zmania i mW'S'zebył gotów QdipO'Wieidz~eć na nie tym samym. Było mu trudno jednak ści€'llPieć niepr:zyja,:zmą .krytykę. Cecha ta wplątywała go czasami w zajadłe dy~puty" 108. Jednak najbardziej chyba trafnie ocemł sylwetkę MalinO!Wskiego, jalko czloM'elka i naukowca, książę Pi,otr, który zriOzumiał go bodaj najlepiej (czyżby odegu-ało tu rolę szlacheckie pochodzenie Malino~i'ego, czy raczej psychoanalityc:zmy talent księcia?): "Kiedy wsp.omlin:am mego miStrza (... ) nie mogę niJgdy oprzeć się uc~uciu, że w granicach swojej specjalności lZaJW{)Iaowej ujawnił on błysk genius:lJU. Był to neurastenik i dziwak, mający swoje koniiki i man~e, depresje i nagłe wyibwohy sza leńlstiwa, któ:re ni,eraz każą się dziwić, jak mógł z tak'im (powodzeniem stworzyć sobie imię w wJ'lbra<ll€'jprzez sieme dz'ied:z;inie.Aile wiidać talkJiwłaśne jest grunt, na którym geniusz rozkiwita. Człowiek 'nor:rna1!ny' nigdy nie doszedłby tak daileko i mo'że właśnie ta ekscentryczność natury 9tala się przyczymą jego or)'lgi!na,lne:gomY'ślenia i twórc'Zośc,i, urrnie1jętnoiŚ:Ci współczucia i rozumienia, jego O'dwagi'i UJporuIW szerzeniu własnych idei wbrew sil!nej opozycji kół bardziej konserwatywnych i ortodoksyjnych" 109. W ocenie Malli nowskiego należy również wziąć pdd. uwagę, ~e cale życie walczył z roz1ic:zmymichOTOibam i, a od 1:927 roiku z nieuiJecza'1ną chor<lbą żony, zakończoną jej śmiercią w 1'9315 rokJu. Dodajmy do tego lic:zmewypra(Wy (Afryka, Ameryika PółnO'cna i Ś!rodkowa, a wcze1ŚiniejA'Ust'rarlia), illb.ał w kolnferencjach i kongr~ach, oddanie Slię pracy dydaktycznej ora~ imponujący dorobek naukowy, 'a będziemy mie'1i pelny obraz tej postaci. Trudno uwierzyć, że ten schorowany człowiek miał tyle energii, l 1.. Piotr, 117 liS I" , alp. ci,t. Law:renc e, op. dL ,MurdClick, O!p. cit., P.iotlr, op. cit. ,,l>ud" - tom •• ;j. 442. �GRAŻYNA 98 KUBICA-KL YSZCZ aby przeciwS<ta'Wiiać się lasowi, który - jak pisał Firth - "dając mu kielith powodzenia, wypełnił go jednocześnie goryczą" 110. Czyż nie widać tutaj jego młodzieńezej pasji, waH i siły w kształtowan.iu siebie, a zarazem stwarzania świata? Pr,zeżyW15zyw;ięikszość życia w :E1wapi-e,dok'ończyć mu je przyszło w Ameryce, dokąid wyjecłill.ł w llł38 rok'll. Miał tam Stpędzićroczny ur'lap od zajęć dydak'tycznych, lec'z wytbuch wojny przedłu'Żył jego pobyt ,w Stanach Zjedlll'oooOlI1ych. W 1[940 r. oż-enił się po 1'3'Z wtóry - z małaTkę Violelttą B\l'ante (pseudonim alrtystyczny Swann). Pmcował w Yale Universifty, najp~eTWjako Vilsiti'll!g-Professor,później ja!ko BiSkop Museum Vlisiting Profesor, normalny etat profeosonsikimiał otrzymać w jesieni 1942 roku. Ten Amery1kańsiki okres w żylCiu Malinowskiego opisywał Feliks Gross: "Ze Stanów wbił częste wypady do Meksyku, tam t€'Ż,prowaidził badania nad górskimi szczepami indiańskimi. Zdrowie jego nie było wówClzas najtęisze. Kiedyś. w rOZlffiowiedotlknąłem tej sprawy, na!ppmlkmą'łem,że góry w Meksyku znacznie wy'ŻSzeniż Tatry, bo przecież swlica - Meksyk jest bodaj na wysokości Gietwo'll!tu,że może nie jetst wskazane by na wakacje do owego meksytkańskiego ZakOipalI1€1go wY'j'e~dżałi drapał się po przepaś'Ci>sty.chmelksykańskiJChperciach. Chw1lę wówczas Malinowski podumał - uśmiechnął się: 'IJubię Mekisylk - powiedział - b~ mi tę starą Galkję pTlzypomina. Talk ,właśnie Galicję. Inidiani'e jak chłopi - miasteczJka ma1e, star'e jak nasze. No i wreszcie bk>to, pralwdziwe błoto, a nie te cholerskie, nudne asfalty" 111. Od moment'll wybuchu wojny Mahnowsk i wiele cza'su i energii poświęcał ojczyźnie, nastąpiło w nim ja'kby odrodzenie pa'tr'i'otyzmu. Pisał o tym Firth: "Zachow:ując za'Wiszeuczuciowe sentymenty dla Polski j życzliwe Slpo'j:r'Zlenie na sprawy polskie, Mal1inowski nigdy nie wydawał się być szczególnie świadomy swej polskości w sensie po'htycZJnym i narodowym. Brutalne wy.dar:zenia II wojny śWia.towej jakby obudziły w nim nowe zainteresowania w)"wolane według wszelkiego prawdopodobieństwa przez wyraźną identyczność interesów PQl}slkichz intere:sami ca,łe-gowolnego świata. Jego żona WSlpominała,że napaść na PoJskę dotknę1a go bardzo ho'leŚIlie oraz 7ida!Wałasię w~budzać w nim na nawo poczucie całkawitej soHldarności z narodem polskim. By'ł on bardw czynny we wstępnych ,pracach Polskiego Instytutu w USA i okazywał wiele pomocy znajdującym się na Wyignaniu ,polskim uC1zonylffi. Był to jeden ze sposobów w jaki mógł i chciał on ,popierać t'O co odczuwał, że było naj1stotn~e,j!sząsprawą wolności i cywilizacji wszystkich narodów" \12. 110 111 112 R. :F1irth, w: Professor Bronislaw Malinowski Gross, Bronislaw Malinowski, s. 286. Finth. Introduction ... , s. 14. ... , s. 21. �Bronislaw M ahnowski - 99 szkic, biograficzny Podobnie wspornihał Gross: "Na Si~awy ,pol!Sk:iepatrzył Malinowski zalWSzepoprzez sprawy świata. Polska była dla ni'ego częścią cał'ości, nigdy zaś krajem zamikniętym, proble.rnem samym dla siehie. SpralWy p<llskiierro'~trytwał w świetle ,piI"{)I1Jlemów SwiartJowych,nie w;idział tej mO'Ż1iw<Jści zapewnienia kiraj<Jw'ibeiz;pieczeństwa bez radykalnego uporządkowania stosun!ków międzynarodowych. Malinowski był ;przede wszystik'im wielkim humanistą, gralIlii<:ejednego kraju za ciasne były dla jego szerokiego poglądu. Rozumiał człowieka, i to równie dobrze polskiego góraJa, jak Me'lanezyj'czy!ka i Murzyna Bantu z połuldniowej Afryki, Amerykanina czy Indianina Meksyku. (... ) Na dnie duszy tklwiło przy tym zawsze głęiholkoprzywiązanie i selThtymentdo kTaju rodz'ilIluego i rodzinnych miejlsc" 113. Sam MahnowSki swój stosunek do kraju przedstawił na5!tępując<J:"Pracować mi pr'zyszl0 w obcym środowlis'ku i nauce !polskiej służyć tylkio pośrednilo. Czyż jednak przeistałem jej służyć rzucając swą twórczość nauikową na te['en międzynarodowy i pracując w warunkach pozwalających 'mi <Jsiągnąć pomyślniejsze r€'zul~aty? Nie sądzę. Służyłem polskiej nauce zawsze, nie mniej niż inni, tylko inacz'ej. I ta'kich usług na obczyznie wymagała ona. Po'łakieun zaś nigdy czuć się nie przestałem i zawsze, jeśli zaszła tego potrzeba, p<JtITaf'iłemto podkreślić" 114. ) Malinowski zmarł nagle 115, w dzień po pieTlW'szymzebraniu Po~kiego Insttytutu NauJk i Sztuk i wybralItiu go pieTWmym je:go prezelS'eirn16 maja 1942 ro}w w New Haven w Stanach Zje:dnoczcmych, przeżywszy 58 lat. Do ostatniej chwili intensywni'e pra:Cdwał. Pozostawił wi·e:le rękopiJSów,które .po jego Ślm~erciwstały wydane wpOOtalCi następujących ks.iążek: A Scientific Theory of Culture, 1'944; Freedom and Civilization, 1944; The Dynamic of Culture Change, 1\9'45 oraz pisana razem z J. de la Fuente, La Economica de nu Sistemade Mercados en Mexico, 196!7. Dla uc,zcze'Iliajego pamięci od 19;5'9 roku w LOI!ldonSchool ,of Ec<Jnomks odbywają się coroczne wykłady pt. "Malinowski Meunoria'1Lecture". 113 114 115 ~a. 7" GrOISs, Bronislaw Malinowski, s. 2&7 - 288. Malinowski, Przedmowa do wydania polskiego, s. 109,. I3io,grafo,wie podają dwie różne przyczyny zgonu: udaif mózgu atak ser- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d31dee2a720163d15d18c952c2148de0.pdf f2aca0d3a8f2f70ae6b7452215020a32 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1826 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource etnologia - metody etnonauka ( ethnoscience) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1692 Title A name given to the resource W świecie ideacyjnych kodów - propozycje Warda Goodenough'a / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.45-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH BURSZTA Lud, t. 66, 1!8~ W SWIECIE IDEACYJNYCH KOD6w PROPOZYCJE WARDA GOODENOUGH' A Artylku'ł niniejszy będzie próbą prezentacji j'edneigiO z odłamów współczes-nej antropologii kultrulrowej w Stanach Zjednoczonych A.P .. odłamu, którego współit'wórcą i głównym reprezentantem jest Wa'1'd Goo:denougih.Jego też poglądy teoretyC'LJIlei zalecenia m~rt;odologiczne stanowić będą zasadniczą część te'kJstu, postaram się również zrelkooSitruować w zasadniczych ZJrębach podSl1:awOlW~ tezy odnośnie pojęcia kulItu:ry. ja!l<iezdaje się wysuwać ten badacz. Ze w:oględu na stolSunk1o!wo niewielką znajomość w Polsce nurtu antropologii, który rejpr€zentuje W. Goodenough, artykuł 'będzie miał charakter głównie informatyjny, dopiero na drugim zaś miejiS'Cu(w końcowej swej części) kry'tyczno-anali'tyczny. I Początlki O'l'ientacji, o której mowa, sięgają połowy lat 50-tych, kiedy to grupa młodych antropologów amerykańskich, i jednocześnie doskona1e wyszkolonych lingwiStów struikturralnych, postanowiła wykorzystać do:robek ję.zylkoznawczy przy analizie innych dziedzin kultury i stworzyć w ten .sposób nowy jaJkościowo mo'del analizy 'ZjaWisk kulturowych. GłóWlIlYwkład w rozwój badań włożył właśnie W. Goodenough, absolwent unirwe!r:sytetuYale,uczeń znanego liJngwisty, G. TTalgera. Niezależnie od Goordenorugh'a pracowali dwaj inni twórcy nolwego ulkierurukJOwania- F. Lounsbury i H. COlllk1iin.W. Sturtevant, auto,r omówienia celów i zasa:d nowego kierunku,' na:ował go ".nową etnogTafią" (new ethnography) 1. Pow:sz'e'chnie plrzyjął się jednak termin inny, chociaż bardzo wiiel,o'znaezny- e1Jnonauika (ethrlOscience). MÓ1wiącnajikrócej i odczytując intencje jego 'bwóIiCów,wslkazuje on w swym pierwszym członie (ethno) nazainter~sowanie badaezy analizą system6w kulturowych w ich właooych termlinach, drugim zaś (science) sUige'1"uje,iź tubylcze systemy kulturowe nie są jakimiś nieidoskonałymi, mętnymi wersjami "racj<mailnej" wiedzy Zachodu, a'le logicz:nymi, czasem niez,wykle SlkoIIl!phlkowanymiproduiktalmi kategoryzOlWania doświadczenia przez kultury ,tubytleze. 1 s. 99. W. Stu.rkvant, Stu.dies in Ethnoscience, "American Anil1Jropologis't" nr 3/1964 �WOJCIECH 46 BURSZTA Wraz z roowojem tak UikieTUJIlIIW1wanych badań zaezęto stosować inne olkreŚJleniana nOlWYkierunek, stąld pojalWiły się taiide na21WY,jak: "analiza formalna", "ana1J!za składtni!korwa", "taksonomia lrudOlwa","eitnoserrnantytka" i in. OstartIrio waje się diooninOlwaćOI1creślenie"anJtT'O'pologiapoznawcza" (cognitive anthropology), rotóre OibeJjmujeswoim zasięgiem poprzednie 2. Poza wymi'enionymi już badac'zami (Gooidenorugh, Lounsbury' i Conklin), przeldistaw~cielami tego kierunku są: Oh. Fraike, A. Wallace, J. Atlkins, A. Kimball Romney, R. G. D'Alfi'drade, S. A. TyileT i in. Swego czasu oolrdZ'Oblisko antrOlpologów kognitywnych był znanyantropol'og, trwórca oryginailnej i głośnej obecnie "etnog:rad'ii mówienia" (ethnography of speaking), Dell Hymes - spod jego zresztą pióra wyszły najcieikalWszeomÓlWieniai krytyczne anahzy tego kierunku 3. Antrorpo'logta koign~tyW!naod samego p'o'oząitJkunie była kieT'Unikiem jeJdno:rodnym. Najpierw istniał dychotomic~ny podział w jej obrębie na badaczy skupionych na semantyce kultur (idh poszczególnych dziedzin, talkich jak poik:reiWień'sbwo,religia) oraz tych, których bardziej interesowały wewnę!t'l"1Z'Ile stany psychologiczne (,były to poszukiwania tzw. realności psydhol'ogic:zJnych w kuilltu'Tze).W lata'ch 70-tych badania uległy da1s~emu zróżn~c'olwaniu, rOZiwinięto wiele nowych technik badalWczych, zarzucono inne - słowem trudno byłoby dzisiaj :nnaleźć wJ'ITaźne krytell"ia wyodrębniające "iko:gnitywistów" jaikozwaiI'tą grupę. Nie je51t to z:reslZJ!;ą zadaniem tego takJstu, prr-zejdŹ1mY więc do prezentacji poglądów W. Goodeno.ugh'a, k'tóry naj.peł>niej ze wszys'tkich wymienionych wylożył i udokumentował swoje stanOlwiSkobatda.wcze. Jest cechą charaikte:rys,tYIC:znądoro,łjku W. Goodenou:gh'a, że od sw\>jej pierwszej większej pracy, Property, Kin, and Community on Truk, poprzez Cooperation in Change, aż do ostatniej - Culture, Language, and Society 4 - pozostaje on wierny swoim poglądom, tematyce badawczej i nie UISta.jew źalf'liwości OIm.onyprezentowanego stan'OlWiskate:oretyc.zno-me101dologicznego. Całość Jego drogi badawczej odznacza się konsekwencją, mimo iż p1"zychodzi mu stawiać cZ'oła coraz to nowym zarzutoon i wąitplilwościOiIIlze strony antropologów - s:wzególnie tych reiPrezeiIlltujących krańeowo odmienne spojr.zeni'e na pooo.ta'wowe !kwestie teorii kulibury ;;. Zoob. S. A. Tyl€'r ('ed.), CogniNve Anthropology. New YHrk Hlfi9. s P,o,r. ohoćby, D. Hym.es., Linguistic Method in Eth7wgTaphy: Its Development m the United Sta,tes, w: Method and Theory in Linguistic, P. L. Garvin (ed.), The HaJUge Inl, SIS. 249 - 3126; tegoi A Perspective for Linguistic Anthropology, w: Horizons of Anthro'])olo'gy, London 1965 S'S'. 92 - l07ora:z wi'cle iinnych. 4 W. GoodffillOlUgh, Property, Kin, and Community on Truk, New Haven 1951: tegoż Culture, Language, and Society, New York 1971 amrz; Cooperation in Change, Naw Y'Oirk 1963. 5 Tutaj szczególnie charakterystyczna jest polemika Goodenough'a z "histo'2 �W świecie ideacyjnych kodów 47 Zdaniem Goodenough'a, wiele nieporozumień w hilstorii antropologil Śiwia,f;(»wej, szczególnie w odniesieniu dozaidań jakie :powinna spełlIliać ta nauka, wypłyTWało(i wY1Pływanadal) z niez:byt starannego oddzieolania dwóch porządJków rzeczywistości, które zamien:nie nazywa się kuLturą i poddaj'e Oip~()Iffi i in.teI"pr,e1;acj'oon. Piwwszy z nich, to f,enomena1ny porządeik oibserwDlwany:chZ'darzeń Wł"aiZz ich regularnościami. Dla wielu badaczy ten porządek materialno-zachOlWaniowy tażsamy jest z kulturą dalJ1ejspołeczności. Zakłada się tyrrn samym, że kultura to tyle, co "sp'Osób życia" czy też chatrakterYiSty1kaspo'łecznośiCi6. Badacz jest w .:>tanie bezpośreidnio doświadc1zać zjalW'iskaz lrręgu danej ku'ltury, ()łp1s)'lWać je ptrzy użyciu listy anatomic:zmych cech i instyttu'Cji, ta!kich jaik t)'1p domu, typ rodziny, tJ'lP pokrewieństJwa, typ ekonomiczny itp. W przeikona'llliu Goodenough'a, kultura nie może być utożsamiana z porządikiem fenomena'lnym, który, jego Zldaniem, składa się na Sltrulkturę społecz<eństwa pojmowaną jako artefakty uśWiadamianych bądź nieuŚ'Wiadamianych działań zespołów l/udzi w rama'0h danej wspó1noty i. Istota kultury w ujęciu Goodenough'a zawiera się więc nie w statystycznym uwzo'I"Cnvaniu społeczności 8, ale tKwi w ramach porządiku ideacyjnego {ideCLtional order). Porządek ten to za'ś nic innego jak zbiór idealnych £ocr-mistniejących w ludzkich umysła,ch, porządkujący całość doświadczenia i stanOlwiący podstawę organizowania i inteIip['etowania świata, w tym rówruież zjawisk, które z zastanym doświadczeniem nie są zgodne 9. Jako tak/ie, owe f{)Tlffiysą immanentnie przyna1eżne poszczególnym uc:uestnilkomkult,UTy,ka'zda jednostka posiada więc indywidualny i swoisty obraz swojej kultury. Goodenough :pisze: "Kultura nie jest zjawiskiem materialnJ'lm, nie składa się z rzeczy, ludzi, zachowań lub uczuć. Jest racz'ej organi'za'cją tych wszystkich składni!ków. Jest formą tego, C'O ludzie przechowują w swoilm umyS1e, ich modeli postrzegania, kojairzenia i interpTet'owania śwliata" 10. Kultura - kontynuuje autor Cooperation in Change - będąca tyim, czego ludzie się uczą, w o:dtrÓ'żnieniu od ich dziedzidwa biologicznego, musi składać się z końcowego ryc:z.nym story m<Jit'er:iali~ą" M. Hair,rris,em. Ostatln:io and Significance of the pooQ'gy" nr 511'967, ss'. 3'29 - 350. Emic/Etic glos Distinction, z~b1'"<JłHa,r:n,s wartyrKule Hi,.AnJl1ual Review of Anlthro- 8 W. G oOldenou,gh, Introduction, in: Explorations in Cultural Anthropology, W. G'OOIdeJ1lo.ugh(€Id.), New YOO"ik1964, ss. 11 -12. 7 Por. W. Goodenough, Description and Comparison in Cultural Anthropology, Ch'ic:ago 1970, s. 103. B W. Goodenough, Introduction ... , s. II. 9 Loid em. lO W. G'<JIodenolU:gh, Cultural Anthropology, and Linguistics, w: Language in Culture and Society, D. Hymes (ed.), New York 1964, s. 36. Po 'faz pierwszy artykuł ten ulkarz.ał się w 1957 ro'ku. �WOJCIECH 48 BURSZT A efektu uczem.ia się, a więc wi'eidzy, pojmowanej t'llltaj w najibardziej ogólnym se'ooie tego terminu. Winnym miejscu GooidenoUlgthdodaje. że " ... kuJt'ura społeczeństwa składa się z tego wszystlkiego, co jednostka powinna wiedzieć, a'lbo w co .pQWinnawierzyć w celu działania w tym społecz;eńSitwiew mojlliwy do akc$tacji .dla jego członków sposób; czyni talk w każdej roli, którą ono przYlPisuje kaidemu czło'rlkowi" 11. W .swoich ost'atnichpracach Goodenough coraz częściej posługuje. się pojęciem stand.arclu def'~ni!ująckJulturę wła'śnie jako 2Jbiór (zespół) indy" widualnych standaroów, które umożliwiają człon:k:oiwidanego Sipołeczeń~ s:tiWapostrzeganie, ocenianie, kamuillJkowanie się, dziiałania itd. "Te standardy konstytulują kultucr-ę, którą j€'<inosbkaprzytpi:suje drugiej jednostce" - czytamy w Description and Comparison in Cultural Anthropology 12. W jalki sPQsób powlstają Oiwestandardy? Goodenough tłumaczy to fa!krtem, że rudzie mający często ze sobą do czynienia wyttlwarzają w sobie oc~ekiwaill.ia odnośnie SipO'sohukierowania tymi kontaiktami. NieikJtórez tych oczekilwań pTzytbie,rają fomnę reguł lub zasad zachowania się. Je'<inOiStik,i nie formułują tych reguł w Sip06óibświadomy, lecz reagują na ich niedotrzymywanie, co odczy:ty'wane jest jako na!l"uszeme stand'a~du oc1pO'WiedniegozaehO!Waniasię. OczYlwiŚ'Cie nie jest tak, że pozostająlcy ze sobą w kontakcie ludzie mają a:bsolUllmiejednakowe oczekiwania względem innych. Goodenough ,podkreŚila jednak z naciskiem, że owe indyiwi'Cliualnewarianty (niezgodności) oczekiwań nie mogą być sprzeczne z OlgMniepa'nującytrn sy1&temem13. lrunytrni solowy, w każdym spoJeczeństwie wymagana jest pewna unif·ikac:ja standardów, którym podpQrząrdkO'Wująsię jego członkowie. W wielu dziedzinach kultury niezgodność indywidualnych standardów zredukowania jest do milnimum, najlep3zytrn przytkładem w tym względzi,e jest oczyw:iś.ciejęzyk - tutaj jednostka musi rozumieć innych i sama być zrozumiałą. Dlatego też sprowadza do minimum możliwość nieporozumienia. W szczególnie istotnych dla społeezeńsbwa kwestiach standairdy przY'hiera'ją postać nakazów (precepts), 'olkreŚllająicychwzajemne prawa i obowią:ziki różnych kategorii osób i grup. Z jednego jeszcze w!zględJunieZJbędny jest mały stopień niezgodności pO'dsta;wowych standa,rdów społecznych (tzw. law "ariance); otóż ludzie wchodzący w życie nie posiadają jeszcze wiedzy o standardach ZJac.holwaniasię, wiary, oceniania, pos.trzegania, działania, czy też komunikowania się - uezą się tych standardów od starszych lub, szczególll1iew odniesi,ooiu do ezo:terycznej wiedzy, od loikalnych autorytetów. 11 W. Goodel1JOugh, op. cit., s'. 3'6. ]2 W. Goodenough, ]3 Ibiidem, s. 9'8. Description .. " s. 99. �W świecie ideacyjnych kodów 49 A więc i z tego powodu ustalony zespół stabilnych standardów jest niezbędny tł. Jak moina domyślić się z doty:chczasowych wywooów, o.pi:s danej kultury to dla Goodenough'a sformułowanie zbioru staJIldaTldówtej kultury i krytyczne ich sprawdzenie. "Jest to więc określona i zaIWężona definicja kultury" - dodaje autor Culture, Language, and Society. Zohaczmy te:raz, jakie są zalecenia Goo.denough'a dla praikJtyki badawczej etnonau'kowców. WY'Padatutaj ro'ZlpOC'ZąĆ od pewnej uwagi natury o.gó1niejszej, chodzi mianowicie o cechę chara!kteryzującą antropoilogów poznalWczych generalrrie. W ich działalnoś'Ci można za;uwa'żyć pokrywanie się założeń teoretycZlnych (charakteryzujących przewl1'iot badań) z rzeczywistym pastępoiWaniem pralktyczno...badaIWczym. Także w przytpad!lw Goodeno'Ugh'i;l jego zapatryWania na teorię kultury, opowioozenie się za określoną jej wersją, steruje p:mktyiką badawczą; jeśli istnieje 'W tym wzglę'dzie rozdźwięk, to wyniiKa on raczej z niedostatków i słaibóści teorii - do kwe .• stii tej jeszcze zresztą pOlWrócę. Dla Goodenough'a głównym zadaniem an1TOtpolQgicZlnym jest zawsze adekwatny o p i s określonych kUl1tur, do niego tei sprowadza s'ię cała reszta pmblemów tej nauki. Opisem zajmuje się etnografia, która w ujęciu etnonauikowców staje się, jak widać, najistoimejs'zym momentem postępolWania badawczego. Opis danej kultury, jak wynika z zadeklarowanego rozumien.ia tego pojęcia, a więc traktowania jej jajko zespołu ideacyjnych no·rm i zasad zawartych "wewnątrz głów jej uczestn~ków" 15, ogniskuje się na od!krY'waniu,w jaki spoisÓbróżne ludy organizują i używają swoich kultur. Jest to przy tym nie tyle ,próba znalezienia kilku ogólnych jednoIStek anaHzy behawioralnej, ile próiba ZTO'zumieniai opisania ukrytych zasad regulujących zachOiwania. Chodzi tu więc nie tyle o wydobycie reguł zachowań kulturowych, ile o ustalenie reguł «dla» odpowi,edniego w danej kulturze postępowani-a. Adaptując na swoje potrzeby zrupatry1WaniaSapira i Whorfa, GoodenQugh zakłada jeidnocześn:ie, iż każde społeczeństwo posiada jedyny w swoim rodzaju system postrzegania i por:ządikmvania zewnętrznych zjawisJk- stąd nie ma sensu szukania w tym w.zględzi'e jakieg:oś ogólnego wzoru dla kultbury jarko takiej w ogóle (pr:zynajmni'ej do czasu, gdy nie wyikona się wi,eLuporó'wny1Walnychopi:sów poszczegóLnych kułtur) 16. 10\ l bi'CIem, ss.. 100 - 101. Właiinie ja'k.o z;baldamńe, co dzi.eje się wewnątnz głów uc:ze;slt.ników danej kultury, określił 'Cel eino;na;u:k'i Ch. Fmke. Zob. jego aTtyikuł, The Ethnogmphic Study of Cognitive Systems, w: Anthropology and Human Behavior, T. Gladwin and W. L. Sturtevant (eds), Washington 1962, ss. 72 - 85. JG POIf. W. GOIodenQlU'gh,Cultural Anthropology ... , s. 3,6. 15 4 ••Lud" - tom 86 �50 WOJCIECH BURSZTA Zdaniem etnonaukowców , ku1tUirYróznią się między sobą me tylko spOiSOibem wLSlpomnia:nejorganizacji zjawisk, ale i tym, że różnice uwidacznia1ją się taikJże w rodzajach zjawisk podlegających poznawczemu upO'nządkO!Waniuw różnych ku'l:turach. Na dodaitek .często bylwa tak, że te same zjalwiska mogą być rO'ZJffiaiciezOTlganizowanew obrębie tej samej kultury, IlIP.przez różne klasy ludzi, w rÓ2mych kiornite/ksJtach społeczo)'!ch, itd .. - Etnonaukowcy mówią .wtedy o tZiw. różnilcach intrakultuT'OIWych(w odróżnieniu od, leJpiej ich zdaniem ZJbaidanych,różnic interkuliturnwycih). Temu zagadnieniu poś'więdł się między inn)'!rni Goodenough pracy Cooperation in Change. Wszystlko po'wyżs'ze prowadzi an1JTlapalogówpo·znawc.zych do wniosku, że nie SIp!Osóbopisać tak rÓŻllioUijącyohsię -kultur posługując się jednym, uniwersalnym ZJbi-oremorganizujących zasad. Wra·cając zaś do celu opisu etnografic2'Jnego i wyra·żając się nieco inaczej, powiedzieć można, że Goodelliough'a i innych r€\pre'zentantow podobnego podejścia interesują ustaJenia, jak ludzie jakiejś kultury myś1ą o niej. W s1rookTetyzowanej pOSltaci adekwatny opis ka1roej ku1tury musi dać odpowiedż na dwa zasaidnicz,e pytan~a: (1) jak się to dz:iejo2,że akurat te a nie inne zjawiska ma>teria1ne (artefakty porządku ideacyjnego) są zml.czące dla członl(ów jakiejś kultury oraz (2)w jaki sposób organizują oni te zjawiska 17. Aby do:brze zr,oLU!mieć istotę opisu etnograficZll1ego w wydaniu Goodenough'a, niezbędne jest odJwolani,esię do hist''}rii .powstania i wykorzystarna wantropologi amerykat1'Skiej pary pojęć sLwoTzonych swego czasu pr3ez K. Pi-ke'a, a upowszechnionych wla~nie przez "antropologiG lingwistyczną", jak nazwał kiedyś interesującą nas oT!ientację D. Hymes18• Pojęcia, o których mowa, to «etics» i «emics», po'wstałe 'od afiksów phon-etic i phon-ernie. Pike chcia,ł przy ich pomocy oddzielić w ramach sw-ej "tagm~iki" elementy pozajęzylk'owe (e:tJlcz.ne)!Od języko~ wych {'emicznych); pojęe<ia te grały zres~tą wiełką ro1ę nie tylJk:o,w odniesieniu do języka, Bike uogó1nił je na całość swej teorii zachowania kulturowego 19. W bandzo krótkim c'zasie t'erminy porwyższe zrobiiły zadziwająq karierę iW a:ntropolo@ii kulturowej Stanów Zjednoczonych głównie ZIl"€S'ztą 'za sprawą etnJonaukorwców. Nigdy też nie zostały dokładni.ezdefiniowane, co doprowadziło do lWi-ellunieiporozumień i podiwa- w Wg S. A. Tyler, op. cit., s. 3. D. HymelS, A perspective for ... , s. 94. 19 Zob. K. Pake, Language in Rdation to a Unified Theory of the Structure of Human Behavior, The Ha:gu.e 1967 (wydanie 3-tamO'We wyszło w 1954 T.). Hrak miejsca nie pozwala na omówienie poglądów Pike'a. Na polskim gruncie przybliżył tę pooitać M. CiZ1elI'wińskiw pracy Kultur.a i jej badanie, War'StzJalWa1971. 17 18 �W świecie ideacyjnych kodów 51 żenia zasadności ich stosolWania. OpieTając się na nich dokonano jednaik podziału całości antTopologii na jej wersję etyczną i emic2ll1ą.Postępo~ wanie o charaktelI'ze elty;c:z:nymmiało być próbą stworzenia uniwersalnejtYlPologii ma!jącej zastosowanie do wszystkich !znanych 'kultur ś'wia~ ta. Hrzerdstawiciele tak pojmJowanej' nauikii posługiwali się takiimi teJ.m1li.~ nami, jalk: jądro kultury, norma !k1ul1JUTowa, Iwzór kU'lturowy, struktura modalna, tyip osobowości i in. Nacisk kładziono ni'e tyle na OIp~Sjakiejś konkretnej kultUlI'y, ile na porównylwanie między :so1łą wie/lu :kuLtur według określonego 'schematu Iteoretycznego. NatomJia:st postępowanie etnonauikolWe ma dla Goodenough'a naturę emiczną i odnosi srię·zawsze do jednego społeczeństwa - może się pTZy tym Iposi~kować pojęciami etycznymi, aile zawsze" konkTetyzlOwanymi w ramaóh o!kreś1onej kultury. Mówiąc słowami Sturtevanta, każdy opis emiczno-€'tnonau!kowy jest sprawdzeniem, jak zaehowują s'ię :kulturo!wo-lwo~ne terminy etyczne badane w lokalnym ,wymiarze 20. PiI'zykładem może być w tym względzie np. klasyfikacja kolorów w różnych kulturach, sprawdza się, co dla uczestn~ów tej a nie innej kultury oznacza term'in "odcień", czy rzeczywiście :znaczy on dla nich ,to sa'lll!O,co my z'wykliŚimy !pod słowem "odcrień" rozumrieć. Goodernough, móiwiąlc o opisie emicznym, zalwsze powołuje się na przyikład lingw'istyki strukturalnej, gdzie dwa rodzaje operacji "fonemika" i "fonetyka" są istotne i nierozłączne. Talk jak "fonemiika nie j-est tautologicznym IOlpisywaniem podstawowych elemerntów języika poprzez same te elementy, tak dla Goodenough'a emiczny opis kultury musi opierać s'ię na niezależnych (a więc kultUr owolnych !) !famach !pojęciowych. JęzY'ko~nawshwo strukturalne, S'zc'zegĆY1!llIie 'w wersji amerykańskiej, jest ~resztą icHa Goodenough'a i innych etnonaulkowcÓiw absolutnym wzmem ścisłości i precyzji naukowej. Pragnieniem autora Description . " było 'Uczynienie z niego modelu dla badań antToplo~Qrgicznych; mÓ'wiiącściŚlIej, chciał on metody wYlpraoowane na gruncie analiz językoznarwczych przenieść również na .inne dziedziny kulitury (badane przez antropologię) i stworzyć 'Oipierającą się ,naemicznych olpisach 'tZIW.g r am a t y k ę k li lit u r y 21. Aby tego dokonać, musiał jednak GroodenO'ug!h!poczynić odpowiednie założenia odnośnie relacji łączących język z kulturą. Tyłko bowiem 20 Porro W. Sturntev:alnt, op. crt., ss. lal - 102. P,I1Ob1ematy,ce stolsunku opisów emic:zmych do etycznych pośw,ięcił ulwa(gę GOiOldenough w swej Oist:a:tniej książce, Culture, Language, and Society, CaQ.ifQlM~a1,981 ('II W;y'd.), 21 Zob. A. DUI'bin, Linguistic Models in Anthropology, "AlllJlual R<ervie;w of Anithl1opolorgy" nr 1/197'2, SIS. 383 - 410. SzeI'oki przegląd probLematyki języikorz.ma:wczych inspiracji antropologii amerykańskiej daje D. Hymes w artykule Linguistic Models ... , •• �WOJCIECH 52 B"URSZTA znalezienie tutaj parale1ności stwarza sytuację, że lingwistyczne założenia i metody lbadalWczemogą 'Wstać efe1ct)'lwnie wylkorz)"Sltane także i na innych OIbszarach lmltury. :ArÓlbąokreślenia ow~h !Współzależności języka i kultury był, często tutaj przytaczany, artykuł Cultural Anthropology and Linguistics z 195'7 roku. Jego autor staje !Wnim genera'lnie na stanowisku, iŻemo~iJwe i u!praWiIlionejest ZJdeiirniowaniejęzylka w termilIlach, kitórymi popr:zedlIlio chara;kiteryzO'wał ~u%urę ja1kocałość. W ten sposób pOiWs:taladefinicja języka jako składa'jątego sli.ę z tego, co jednostka mlli'li wiedzieć a:by móc odpolwiednio komwniJkować się w obrębie swojej 'W\SIPólnoty, przy czym m'llSi ona ·znać język !Wsto!pruiuUillOżliWliającym alkc€fPtację ze strony 'W1Spółuczesi.nikÓlW kultury (tzn. wiedza o języku tej jednostki musi !korespondować z umiejętnościami językowymi innych). Jeśli określa się język w zaprezentowany powyżej sposólb i /porówna jego rozumienie z definicją całolkształtu IlmlJtury MdeklarOlWaną !prze'z Goodenough'a, widać, że język jest parale:Jiny z !kulturą, stanoiWi je'j nie~ylkł.e istotny aspekt 22. Z tegD właśnie faktu Goodenough wyciąga prarwomocny, jego ZJdani'em,wnioselk, że teoria i metoda stosowana do jedlI1ej z dZiiedzm kw1tutry, jaką j,esrtjęzyk, musi mieć swoje impdilkacje dila dzi'ed.zinpowstałych. Etnona:udrowcy zgadzają się, że przy opisie kultury anrtropohg srtyka się z tymi samymi problemami, .z \którymi ma do czynienia jęzY'koznawca opisujący jakiś nie:zna~lY sohie język. Talk jak ten drugi musi w pierlWs.zyrrnrzęidz.ie 1.llPoTlZądkować Sltr<U rniel'l dŹJWiękówwydobywanych .. pnez móiWcę, talk antropol'og usiłuje wy:dzi-e1i.ći zdefiniolWać "podstarwy emiczne" danej sp oleczności, alby móc następnie wyitłumaczyć, jak te najffilIliejsze !kulturowo-znaczące elementy (jakby odp'orw~'edniki fonemów) łączą się ze sobą tworząc \bardziej .złożone formy społeczne. Goodenough ceni sOibieibal'dzo i uważa za jedyni'e słuszny indulkcyjny sposób postępowania lingwistów skUiktura1;n~h - sam chciałiby :również przetworzyć oIbserwowane :zjaiWislkaIW taikli sposób) by moc na drodze indukcji skons:tT'U<Y.Wać teo:rię mówiącą o i)'lffi, jalk czlon'lwwrie określonej kultury ikonceptualiZ'Ują świat materialny. TW1O;rZ'eIIl~e owej teorii, która w rozumieniu Goodenough'a jest jednocześntie prawomocnym opisem e:tnogra:£icznynJ.,musi dok,onywać się "od Iwewną,trz", a pielr1W\Szym krokiem do pozJnania kultury innych ludz·i jest ;PQ;znanieich standardów ję:zyikolWych.Talk zdaniem autora Cooperation... /postęplowaH au.torzy, spod którycih. tręki !Wyszły najlepsze opisy etnografiICzne - byli to jego zdaniem MTówno etnograf'CW',ie{Malinowski, F,irlh), misjonaTZe (Junod), jak i adlmiJn:istratorzyrządowi (Rattray) 23. 22 23 W. Gooder1JOugh, Cultural Anthropology Tenże, Description ... , s. Ill. ... , s. 37. �W świecie ideacyjnych 53 kodów Dodajmy w tym miejscu od siebi'e, ż·e mając na myśli zarpoZinawanie się z tubyłczym językiem jako :I»e'r!W'Szym etapem po~nawania kultury, Goodenough ma na myślti nie tyJJko praktyczmą j,e:goznajomość {co jest już dzisiaj silwiierozerrriembanalnym - nauka języka ekisrplorowanej kultury to standard badań antr'Qpologicznych), ale równi,~ż, a może nawet głównie, badawczo..,teoretyczną 'znajdmOOćItej dziedzilIly. I t·Ultaj dochodzimy do nie~y1kle <istotnego mom'€lI1.wanltrOlp!dlogiipoznalWczej, nie tylko ;zresztą 1W lWersji GooidenoUlgh'a. Zdotychczasawych rozważań wynikają naSJt~piującew:nJioski:(l) ikultura jest dła Goodenough'a tożsama z \poZln~zyuni standardami jej 'uczestników, a więc ni'e jest rzeezyw,iSl1;ościąbeZlpośreidJniodaną badaczowi; (2) języik, jako a'sp'~t ikultury,zalwiera w sobie część oJWYChS1tandardów - dodajmy - część niezwykle istotną orarz (3) prawomoone jest wlięc stosowanie anaili'z typu lingwistycznego w ibadaniach poszczególnych dLD.edzinkultury. Po:wsta'je 'ZalSCliClnicze pytanile: w jaki sposób dotrzeć do tych zako:dOiWanych"wewnąrtrz głów infOlr!Ila:torów" s.tanriaJl"dów? W jaki SlPosó:bo nich WlniJookować,skoro nie można ich he.ZlpOśrednio zaobserwować? Mówiąc słowami Goo'd:enough'a, jest to problem, jak przejść od otbie:lct:ywnegoświata materia'lirlości, do suibiektywnego ŚWliataform egzystujących w lud7Jki<:humysłach. Etnonauko!Wcy odpowiadają tutaj, że jednym ze spOlsoibó1w "przejślma" jest badanie znaczenia terminów tU!bylczy<:hjęzyków, które są przewodniikami mówią<:ymi o tym, jak różne ludy struktUJ1"ytzująI5WiOj'edO'Świaidcz·enia z otaczającego je świata 24, Właśnie poprzez języ1k uzyskuje się najłatWlie1jlSzy dostęp do !Wiedzyo k>ultu:rze- etnogra.fia zaś staje się po prostu rodzadem semanrtyki opisOlWie'j. Sam Gooden{jU;ghpoświębił się głównie badaniom nad pokrewieńsi!Wem, za-ło~enia których om6wil z słaJWlnymarty1kuleopubltikowanym w "Language" 25, P'odS1;awatyoh badań opiera się na 'założeniu, że iW\5zysilkie rrec'zy, zdarzenia lub zjawiska denotowane przez wyraz tiWOT'zą 7Jbiór, który kontrastuje z wszystkimi rzeczami, zdarzeniami lub zja!Wiskami, Mórych wyra'z ni,e denotuje. Pozwala to ucz.estni:kJOlwi ku1tury uŻYJWać!Wyrr:a:zów IW sposób Ip~rawny. Jest teraz sprawą badacza systematycznie przeciwstawiać sobie denotaltywne zbiiory wyrazów w celu uzyska1nia hiJpotez o rodza,jach kryt!:eriówzbiory te odróżniających. Kryterium :pralWomocnościIkaidej hipote.zy stanowi zalWsze rzeczywiste zachowanie językowe. Następnym /krokiem jest ok!reślenie wzajemnych zaleimości siruJkturalnych między różnymi rodzajami kry;1;.eriów. W tym wypadku mówi się o tzw. składnikach semantycznych, skąd u Terui:e, Instroduction ... , s. 10. !5 W. Goorlenoug,h, Componential guage" n.T 3211956, ~S. 195 - 216. Analysis and the Study of Meaning, "Lan- �54 WO.JCIECH BURSZT A zresztą nazwa całej analizy składnikowa (componential analysis). Okazuje się, że w dzliedzilIliepoll®ewieństiwa (gidzie pTowadmno najintensywIlliejszebądania i osiągnięto największe wyini:ki) termilIly, którymi o,znacza się stQpnie pokrewieństwa, można analizować na rozmaite sposoby. KaŻidy z tych sposQbów jest niesprzec:zny, kaidy o.dróżnia określone elementy syst'emu leksyka'1nego od innych elementów tego systemu, każdy również :poZ/walabadaczowi (przy użyciu odmiennych kryteriów) zadecydować, jak się nazywa w danym' systemie leiksykaJJnym relacja między palrami kf.E~lwnych.I tak np. relacja "brat" : "siostra" zawiera \Wspólny składnik "potome!k w linii beząx>śI'edn~ej"- równocześnie jednak relację tę mOŻJnaroz,patrywać ·Z pUin:ktuwidzenia "współ1i·ni·()IWoŚ!Ci" . ZdalIl'i'ernGoodenoug.h'a, różne systemy lpokrewieństwa wymagają różnych mode1Jije opisujących, a wspólny mianownik ty~h badań nie zawiera .się w formal1JnejzawaTtośai różnych systemów, ałe w operacjach, dzięik:iktórym ibwdujemy model zalwarr-tościsystemu 26. Swiat kU'1t'Uiry w ujęciu etnonauki rozpada się na ,szereg d z i e d z i n semalI1ltyczmych,anahzuje się je 'POiprz.ezsystemy terminologticzne tuby lczycih społeczeństw. Sema:ntyka języków natuxalnych zys!kuj'e 'Więc fundamentalną waŻ'I1o'ść- ka.tegorie kulturowe są reprezentowane w terminach językOWYIchi właśnie z wY'ników docieikań w posz1czególnych dziedzinach semantycznych wnioskuje się o poznalWczym świecie uczestników ku1Jtury, o tym, jak konceptualizują oni ów materialJl1Yświat zjaiWisk. Poza badaniami nad pokrewi'eństwem, które rozpoczął G()()deno'Ugh, analizami typu etnonaukorwego objęto także: choroby i medycynę ludową (Frake, Metzger i Williams), religię (Frake), prawo (pospisil), kolory I(Conklin), poży;wieni'e(Berlln, FriSch), rośliny (Berlin, Breedlove, Price) i in. - we wszystkich tych przypadkach są to dziedziny semantyczne. Szczególnie cie!kawe były wyniki badań H. Conklina nad nalJWami barw u HanUJIloona FUipinach. Odkrył on,że rozróżniania batfw dokonuje się tam na zupełnie innych zasadach niż \W świecie europejskim. Ana1iza Conklina wykazała, że system barw o!pieiI'asię w języku hanunoo()na dwóch wymiarach dośw;iadczenia - jeden jest kolorometryczny ("ciemny" : "jasny"), drugi nie ("wilgotny": "suchy"). Stąd wniosek autora, że pojęcie ba:I'1WY w sensie ,właściwym Zachodowi wcale nie jest 26 Jest to o~;zy·wiście tylko za.rys określonych problemów an.al'izy sk·bdnikowej Na tein temat Zlob. szerzej chociażby w cytowanym artyrkule Goodenougha, Componential Analysis ... ; zob. także R. Burling, Cognition and Componential Analysis: God's Truth or hocus-pocus?, "Ameri.can Anthropologi:st" nr 66/1964, ss. 20 - 28. W literaturze polskiej o analizie składni.kowej można dowiedzieć się z prac językoznawczych. �W świecie ideacyjnych 55 kodow uniwe~sa~ne, a to, za pomocą jakich opo,zycji oikre:ś'lasię substancję barwy w różnyrch kJulturach, zależy główn~e !Oldkulturowej ważnośrci cech przedmiotów 27. KJonkluZija'powyż.sZJajest jalk gdyby zawęi10ną wersją tezy relatYlwizmu języ1koweg.oWhorfa, zawężloną, bo odnoszącą się do wz.gil.ędności.semantycznej. GoodenoUigh talkiże u1Jrzymuje, że ni'e rna diwóch kultur, iktó:re posiadałyby ten sam zbiór dZiieldz]nsemantycznych. Twierdzi [plrzy tYlill, że m1lffio'zawierania się sYISitemówsemantYCZillych danej kuiltury głównie w jej języku, wpł)'IW na okTeśl!onyobraz tych dziedzin ,ma takż,e ikontekst komunikacji - ;sposób komunikowania (werba/lny i pisany), położenie społeczne oraz językowe zasolby nadawcy i odbiorcy. 'W praktyce jednak wlSzy,stlkiie analizy GoodenoUigh'a mają ohaTakter stricte fmmalny, tzn. zbiór danych odnoszących się do jakiejś dzied:z'ilIlysemantycznej jest zawsze wy jaŚiniany 'Poprz'ez zależności między jakościami zalWartymi w tej dz,iedzinie. Abstrahuje się więc Ziupełnie od determinant zewnętrznych. I tutaj zno'WiUmamy analogi'e z języ1koznawstlwem. Eitnonaukowcy zakładają, że tak, jak gramatyka języka nie musi tlumaczyć procesów rozwojowych, podobnie gramatyka kultury nie mlJsli się z nimi borykać. S. A. Tyler ujmuje to następująco: "AntiI'opoltogik'ulturowy (t'zn. poznawczy - W. B.) interesuje się ty1lkJotymi zidarz,eniami, Móre są wyrazami ukrytych myśli. Jego celem jest przenil1mąć poza ma'terialną reipl'ezentację do logicznego 'Z;wiąJzku pojęć" 28. Pozos.taje jednak oiągle pytanie: jak sprawdzić słulSzność i prawomooność dOlkonywanych analiz? Czy wS'zystkiie one, niez'Wyilde skoomplikowall1e i operujące pojęciami ,w rodzaju "dyst!I'y:bucja ~omp[ementarna", "składnik semantyczny", "poziom !kontrastu", ,,:paraidygmat" ibp., pozostają w jaikim!lmllwiiekZlwiąz!kuz rzeczywistą za'wart'OśiCiąmyślową infOTTl1atorÓiw? Goodenough wYlszczególnia dwa etapy spralW1dzaniazade\klarowanej teorii (ii jednooze>śillli€ prawamoonoś1ciOlpisu etnograficznego). P'ier;wszym etapem jest możnO'ść interpretowania i przew~dywania wydarzeń w badall1ejspolecznoś:ci. Dalszym testem jest sprawdzenie się bądź niespralWdU'ni'e rodzajów reakcji ze strony członków spolecznośiCii,na które oczeklujemy na podstawie teorii-op~su 29. W póżniejszej 'Piracy Goodenough mówi a alkceptacji opisanych zbiorów standardów przez lokalne autory- 27 H. Conklin, IIanunoo nr Jl/1955, 28 SIS. Terms, S. A. Tyler, op. cit., s. 14. Jest The Idea of History, 29 Color "Southwestenn Joulmal of AnthrorpolrO!gy" 339 - 344. New York W. Go'O'dEmough,Cultural to parafraza zdania 1956, s. 217. Anthropology ... , s. 36. Collingwooda z książki �WOJCIECH BURSZTA 56 telty 30. Nieco inaczej, ohociaż w ipoidoibnymduchu, wypoWliada 'się w tej samej kwestii Ch. Frake: "Koncepcja Qpisu kulturowego zakłada, 'Że etnogTafia powinna być teartią zachowania k'UltUJrOlWeigO właściwego danej społec'ZJ!1ości, trafność któl'ej jest oceniona pTZle'Z:zJdolmośćobcego danej lkulrtUJrze(którym może być 'eitnograf) użyciatJwier:dzeń etnograficznych jako iru;rt;rulkrcjidla właściwego antycypowa[lia obrazów społeczeństwa. Używam sformułowania "wła'ściwie antylcy:pOlwać"'zamJiast prze,widywać, ponieIWa1żbłąd s1JwierldzelniaetnograriciZnego w zalktresdepra~ ,widłowego odgadYlWania nie!kiool'iec'ZJnie rwskaizuje na IllieadekJWaitnośćopisów, szczególnie wtedy, gdy qpil<;ywanespołeezeńStMr.ojest :lJdzJiwione tym ,błędem taik samo jaik e:tJnograf. Test na opisową adekwatność musi zaw~ sze odnosić się do interpl'etacjli wypadkówpTizez i:nformatoca, a nie po prostu .do występowania wypaldków" 31. FaktJlcznie wię:c sytuacja wygląda talk, że .tulbylec nie ma ,pojęcia o regułach generujących jego wie~ dzę w okreŚllonych Sprawach, ailoeetnonaulkowcy !pneprolWadzają tzJw. .test adekwatności, Ik~óry potwierdza intuicyjneopeTacje myślowe tubyl~ ca zgadinie z tymi Telgu·łami. Goodenough uważa dodaltkowo, że tra finość opisu mOiŻll1a sprawdzić na samym sobie - poIPTZ€zodpowiedniie zachowywanie się etnografa «jak tuby1oec». Jak łatw:o lZauwa1żyć,FJ.'ake, ConlkJin, czy te.ż Goodenough nie mów:ią tutaj nic nowego; .w historii antropologii kulturolWej temat prawomocn<>ści anahzy naukowej obcego SpG1łec;zeńsruwa powraca regularnie i każda z istniejącYICh "szkół" próbowała się doń UJSt'OS'UlnUWWYlW3Ć. Z rnajibardmej ZIllanych an1Jr'opolOigówwy;powiada'1i gję w tej kwesti~ m. in. E. Sapir, C. Kluckhohn 32, !Wi~lemiejsca tego iyipu m:nważaniorn !.pO'święciłB. Malinowski, głównie w swoich Argonautach. Go'Ode'I1Jou:gh utrudnia sohie dodattkowo zawmi'e przyj'Jnując, że za'saJdniczym prOiblemetrn nauk 'O człowi~u jest owo 'prrejśaie "od obiektywnego świata .przedmiotów materialnych, z ich niekończącą s·ię !różnorodnością, do subieGclywll1egośiwiata formy, którą z braku leplS!zegQsłowa nazwać musimy umysłamitu~ dzi" 33. WIIlli.'OsKowanie o "świecie formy" odby:wać się mUlS:i'zawsze pośrednio - poprzez rzeczYlwilitez1aohowanie ku1tulrowe: Tak więc w przekonaniu tego ba:dacza ~zjawi!skaspołeczne (w rama oh porzą'dku fenomenalnego) TelpTeozenitują Teahzacje '~dealnych 'Wzorów życia danej kultury. ks~ąice, Description ... , s. 102. Ch. F T a k e, A Structura~ Description aG W of Subanum "Re~igious Behavior", w: Exp~orations in Cultwra~ Anthropo~ogy, W. Goodenough (ed), Chicag·o 1964, s. 1:12. 32 C. Kluckhohn podkreślał np., że "AntiI'opolog w pi,eT'Wszym rzędzie odpow;ied·zialny jest za takie przedstawienie faktów, jakimi widzą je ludzie, k:tórych bada", Mirror for Man. The Re~ation of Anthropo~ogy to Modern Life, New York 31 1949, s. 300. u W. Goodenough, Cu~tura~ Anthropo~ogy ... , s. 39. �W świecie ideacyjnych 57 kodów III Jak byaa już mOlwa na wstępie tego arrty1kJubu,koncepcja k:ultUlI'Y w wersji GO{)jdenoU!gh'a od samego powstania spotykała się .z dość ,zasadni- czą krytylką. Jej stopień i charaik1te:r ści1śle za,letżny jeSit, rzecz jalSna, od załoiŻ;eńtelQlI'eltytcznych reprezentowanych ptrZiezplos'Ziczególnych adwersarzy. Aibsolut'niezaneglowah sensowność i prawomocność takzOlri'entowanych !badań wszyscy ci, którzy CZiUjąsię :zJwiązaniz rOZJffiaiciepojmowanym "malterrializmem kulturowym". Klasyc:zmym przy/kładem jest M. Harris, który uważa, żeobiekrtywną wartość nau1kiolwąmają jedynie 00da'l1Iiao charakrteTL~eczysto ohserwa1cyjlnym; ca'łość etmonaulki, usiłującej przecież badaćUJkryt,e kody pCIDzą,dku~deacyj'fiego, ma dla niego wydźwięk idealistyczny 34. Dla Ha,rrisa nie ma 'właśei:wie r6żniJcy między idealizmem helgJowsikim, niemiecką filozofią humaniE:tyki, neoikantyzmem, Levi-Srbraussem, a rodzimą e1monalUlką. Pomijając już w tym miejscu ahistorY1czność spojrzenia tego autora na rozwój ref1e1ksji nad kUltUTą w dziejach humanistylki, roziważania wymaga sam termin - liidealiZJffi. POiwied:zJieć,że ktoś jest ideaHstą, to jeszcze niewide znaczy. Z jakiego rodzaju ideahZJffi,emmarny do czynienia w przypadku etnonauki? otóż w przypardJku Goodenou,gh'a sprnwa wydaje się wyglądać w sposób następują1cy. Z czysto epiJstemologicZlIlego' purukt:u wadzenia można by go naZlWać idealizmem nieikonseikwentnym. Dopuszcza się tutaj bowiem mo:żJhwośćdeterminacj'i poznawczlega świata uczestników danej !kultury przez zjawis:ka materialno-iprzyrodnicze (głównie o cha'rakterze klimatycznym i geografie:zmym). Tak więc "idee w ludzkich umysłach" ezęśeiowo tłumaczone są illllgeTencjąwarunków wwnętrmlych w idealny świa.t form. Można się dOllllyŚilać,żlepTzyjęcie przez GoodeI1lough'a tego rodzaju założenia było pró\bą unillmię:cia dylematu pocho.dzelI1iaindywJiduaJinych kodów poznawczych - próbą uniknięcia załOlżerniao ich apriOTyC':zmyrm hądź fizjologicznie uwarunkowanym eha,rakterze. K,iedy jednaik przyjrzeć się praktyce postępowania naukowego etnonarukowców widać wyraźnie, że "za1wie!sza"się problem Ulwarunkowań wliata kUlltury .(a 'więc pOTząid:kuiJdeacyjnergo)i postępuje w spos6b, który wyraźnie zaik,łardajego odrębność i samoistność. J.est nawet jakgdJ71by na odwrót - to właśnie ów porządek ideacyjny determinuje fizyczllIie :zaistniałe wytworyokreśllonego tylpu lub czystozerwnętrZlIlie opisyiwane regularnoślci zachowań społee:zmych akreślon ego typu. Na margineslie powyższyoh uwag dodać można, iż GoodenlOugh'a zupełnie nie interesują doc,ieikania o charaikterr-zegenetycznym, zakłada on to wyr S4 M. Ha~rilS, The Rise of Anthropological Theory, pt. "EmiJcs, Et'ks, a;nd the New Et hoo(g'I'laphy", ss'. 568 - 642. Chicago 1968, ro,zdział �.wOJCIECH 58 BURSZT A ł'aźnie iWswej (koncepcji k,ulJtury, jak i w pmyjętych metodach badawczych. Swaat pO'Zna:wezybadanych przedmiotów jest statyc:ZJIlyi możli-'Wy do ana1:.izowalrliaw rótl3lych kultu'l'aeh i róiŻnych przedziałach cza<SOIWych pirZy użyeiu jednego zespołu stałyICh założeń i metod. Ma rację M. Ha!I"Tiskiedy tiwierd2ji, że w etmonauce l~ultuTa jest pooadczasowym systemem logic'znych kategorii. Inny 'Z krytyków, M. Hammer, idąc śładem ana[~tl Goodenough'a i innych, pOiWraca do sta:rego proiblemu antropologii, t'j. różJnicy jaka istnieje pomię\dzy sltrukturyzowani'em rzeczywistości przez b~dane podmioty, a danymi analityka. Twierdzi, :if> forrmalny charaikter pToceidu'l' odkrywczych etnOlJ1a:ukfiniewiele ma :wspólnego z "alIla[iiząelIl1IT'ilTyczną" (ibl,i'Żejni'e definiowaną) 3". Warto się przy tej kWestii na dhwilę zatrzymać. Całość analizy typu emi.czno-etnonaulkolwego składa się z brwch etarpów. Pierwszym z nich jest 'Pozy;~wanie materiału empirycznego za pomocą techniki tz.w. controlled eliciting. Celem tego typu ujal\vniania danych jel.st nauczenie się przez etnografa języikolwych zachowań zma'Czący:chw da1nej ku,ltutr:Ze.Zgodnie bowiem z ,założeniami, właśnie poprzez jęrzyk wchodzi się w poznwwe·zy świal1;iTIlIlychlutd<ZJi i posługując się ich języ1kiem mOŻlIlauzyskać dane o wiedzy, za pOlIIlOCąktórej struktuTyzują oni rzeczywistość. Zdaniem badacza jest tak postępować, 'by de(:~zje o poiW·iązaniu różnych zjaiwisik, ith chalTaikJterze,wychddzHy od infOTmatora. Uzyskany w ten sposób wyjści·owy malteriał poddaje się na:stępni.e obróbce formalnej. W tym momencie pr:wstają liczyć się ludzie, konteklst kulturowy itp., a zaczyna świat dziedzin semaiIlltycznY.Ch.których zawartość wyjaśnia się poprzez załeinooci pomiędzy jednos1:kami weiWnątrz danej dZli,edziny. Formalna analiza w rodzaju analizy składnikiOiWejjest całkoiWita, kiedy opisane zOIStaly wszystkie możHwe relacje ;pomiędzy jecLnost1kamli zaiWartytrniIW dZl'edzi'niesemantycznej 36. Całość poSltępoWiania iWcieńczywspomniane już sprawdzanie iPralWo~ ,mocności anafti:z fOlI"ffiailnychpoprzez Ikonf.rOJlitacjęz rzeczywilstymi za~ chowaniami ku1turowymi, które regulowane są 101gicz1ną wiedzą podmiotów. Dla porządku dodać 1;rzeba,że jalk dotąd autrarpologowie :poznawczy nie bardzo wiedzą, jak spraWldzić swe analizy. Goodenough zresztą 35 M. Hammer, Semantic Chicago 36 Por. oj Some Comments Systems, w: Theory 1968, SIS. 523 - 5i30. Konkama choćby Lapp logy ... , ~s; 221- in on Formal Anthropology, of Grammatical and R. Ma;nJnetrs and B. Kaplan Analysis (eds). TOizważaJrna Goodenoug.ha w artykule Componential Kinship Explorations in Terminology, w: Cultural Analysis Anthropo- 2J3'2. Lil1!gwiści amery'kaJlS\Cy podkJreślają na ma.rgines,j,e Oipea-acji fOlrmail.ny,ch etnonau!koW'ców, że mimo opaIrlCi:a na mode!lu językazmawc;z;ym. nie zawsze są to operacje rz.nim zgodne. Kontrowersje wzbudza na przykład s·U:Js{)lwalll;j'eprzez ,Goodenougha pojęcia .,dystrybu.cja kOIlTIiplemerutarna", wo. A. Durbin, op. cit., ss. 390 - 395. �W świecie ideacyjnych kodów 59 ba,roZiiej jest zainteresowany rygol'em i Iprecyzją swoioh opisów etnograficznych niż ro~a'żaniami, czy rzeczYlwi'ście jest tak, że jednootka w taki właśnie sposób "pomyślała" d1m'eślonądziedziinę semantyczną. Nie bardzo też jest w stanie wyjaśnić, jaki jest właściwie status owycih dziedzin. Czy t1:OOwią ClInew umy.sła'ch Iposzczeigó'linychluidzi, czy może telŻ posiadają charakter ponadjednostkmvy? Jak właściwie wyglląda owa wewnętrzna struktura kultur jako systemów poznawczych.·W tym momenC'iedochodzimy do ostatecznych konkluzji odnośmiiekO!l1oepcjibadań -nad !kulturą W. Good-enogh'a. Reduikcjonizm ;poznawczy, któremu hołduje ten badacz, stwa,rza nie-: przekraczalne granice dla odpowiedzi na wiele istotnych pytań o istotę kultury. Talk rozumowania Goodenough'a można przeid.staw,ić'następująco: ludzie uczą się kultury jako jednostki, skorro zaś zaikładaqny, że kultura jest przeka'Zywana w procesie uczenia 'Się, jej miejsce ,0lSlaiteczne jest w jednolstlkach.Tyle Goodenough. Można więc właściwire rpOlWiedzieć, że istnieje tyle kultur, ile jednostek. W jaki więc sposób 1:wmzy się struktura danego społeczeń:stwa, sko'To opiera się ono jedynie na zbiorze indywidualnYlCh!kompetencji pozna'wczych swoich członków? Wydaje się, że przy powyższym ujęoiu dochodzi do sytuacji, kiedy samo pojęciJekultury traci .swój sens. Goodenou~h jak gdyby nie zauważał wielu tych momentów swojej ,k'oncepcji kultury, faktu, że poznawczy św:iat jednostek "wisi w powietrzu". Wszystkie,zasy.gnaliz()Wane tutaj jeidymie, wątpliwości pOltw~e:rdzają się na płaszczyźnie pra:ktyki badalWc:l!ejetnonaukowców. Zaistniała następująca sytuacja: wszyst'ki'e braki i ograniczenii:l teoI'ii ikJultury, 1;0, ŻE' nie je.st ona !w stanie dynamicznie sterować badaniami sprwwia,Ż€ zamiast ich meryttorycZlI1egoro,Z)wojumalIny do cZ)'lnienia jedYlI1iez dos!<onalemem i dalszą formalizacją procedur, które .stosuje się jedna,k ciągle do !tych samych prohlemów. Okaz,ało się, że !kulturowa gramaJtyka Goodenough'a jest nieproduktywna, nie określiła nawet w !przy'bliżeniu zależno'ś'ci pas:zczególny'Chdziedzin semantycznych, pamija kluC'zowe zagadnienia teorii kultury, np. stOlS u neik: świadomości jednostkowej do świadomości społecznej. Przede 'Wlszystkrimzaś niewieile powiedziała nam a tym, jak myślą członkowie różnych kultur - a to było celem badań �60 WOJCIECH BU'RSZTA WOJCIECH BURSZTA IN THE WORLD OF IDEATIONAL CODES PlOSITIONS WARD GOODENOUGH'S PRO. (Su mma,ry) Ward Goodencl!Ugh is a co-ori!§rrmtor and a malin representative of ethnoscienoe - a mooern trend in American cu),tJural ail1:thropoIQgy.The present paper ain1S a,t presenting some elements of the theory 'of culture and its methodology as elaboifaJted by Wialr.dGoodenough. The basis for the elaboration of ethnoscience was a desire for precision and 'innprovem€łl1't of 'amhropol.o:gj,ca~ resJeaJrch methods; an Amer'icaln vers,hm of SitwctUiTal linguistics 'became an example to be fonowed by the ethnoscientist. Assuming a parallel relationship between language (as a domain of culture) and culture itself, Goodenough h<łJSrmpl·emen1.ed CI usage ad' ling'\.risJtjjCmeiJhods to lnv.est·iigate oJther spheres of culture. Thus, S'ellmnt1Jcs ad' natulra'l langua1g·es became fundamentally valid and culture wa·s 'recognized as a set of semantic realms; e.g. klnship system, color k!assification, religious behavior and so on. The s'elcOOldpatrt of the a!l':dlClepresents several cd:tical a,rgumen!ts regarojng Goodenuu~h':s c,on<lelpbs;these argument's are t'O dem'OlIlsirate h'a:p; a.wai:tJingel!h:1.o· scient.il'k a/PPTOaoh. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e86bcd51fdf316a25280cf9399051e69.pdf 8827bc817aafa0a070600c6cf3ca2656 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1829 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource demonologia ludowa wierzenia ludowe Małopolska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1695 Title A name given to the resource Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza (region sądecki) w świetle badań empirycznych / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.113-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text URSZJUiLA LEHR WIERZENIA Lud, t.. 66,1.982 DEMONOIJOGIGZlNE WE WSI OBłDZA (<REGiON SĄDECiKI) W ŚWIETLE BADAŃ ffiMP:IiRYCZNYCH Wierzenia i nierozerwalni'e z nimi związane życie duchowe mieszikańców wsi, wykazują znacznie wnększą zachowa'WC'z'Ośćwe wsiach peryferycmych, leżących z dala od ośrodków podilegających wpływom współczesnej ,kultury. Żywym teg'O przykładem jest wieś Obidza, w któr-ej zachowało się wiele tradycyjnY'ch wątków wierz'eni'oWych 1. Krótki rys geograrficzno"';histolrycznypozwoli na wSkazanie pO'diStawowych elementów, determinujących zach'Owawczy charakter tej wsi w za'kresie ,kulflury duchowej. Wieś Obidza należąca do gminy Łącko w woj. nowosądeckim, położona jest w Beskidzie Zachodnim, na północ:nym stoku pasma Radzie:: j6wej. Z pun'k1u widzenia osadniczego, posiada olna charakter wsi zarębnej, zacho'wany po dziś dzień prawie w niezmieniouej postaci. Kon:fiigulracjatelrenu (:strome stoki gÓTskie) i występujące tu gleby charakteryzujące się niską klasą i dużą ilością nieu:żytJk6w, uniemolŻliwiły rozwój intensywnego roilJnictwa. Niska jakość gle1b i wynikająca z tego powoounędza, prr-zyczyniły się do migracj.i mieszlkańców wsi w poszukiwaniu dodaitkowego źródła dochodu z,a'równo do większych miast i miasteczek, jak też poza granice kraju (Węgry, USA). Nasilenie ,ruchów miglTacyjnych datuje się na okres międzywojenny. Mimo migracjii i związanych z tym .kontaktó'w kUllturowych, Obidza poZO'staławsią zaehowawczą, której start ·ekonoonicZlllo-spolecznyzostał wyraźnie opóźniony. Zasygnalizowane powyżej determinanty spowodowały, iż baTdziej tu niż w innych badanych ws'iach teg'o re,gionu, wlSipółczynnilktra'dycj'i za-' chował swą stosunkowo pi'erwotną pOIstać. Odnosi się to między innY'mi ta:kże do większości wątkaw wierzeniowych tam zal':ltanych. Świat nadzmysłowy warstwy nieellitalruej cechowała nriezwy'k.łaróżnorodność wątków wiecrzenio'wych, ucllwytnychnawet i współcześnie. Wiąże się to z jednej strony z czynnikiem natury isubiektywnej, a więc samymi nusicielami kultury ludowej, jak też z elementami w zalsadniezy sposób warunkującymi ich powsianie i ukształtowanie w określonej formie, z drugiej strony. Wielrz'enia, jak podaje J. Krzyżanowski to "poglądy 1 W latach 1976- 77 i 1980 prowadzono we wsi Obidza badania terenowe i ani<:iet""'ie d()ltycz~lced-emono1o;;ifi ludowe}. Opracowane mate:r'k1ły zna'jodują się w Archiwum Pracowni Etnografii IHKM PAN w Kra~owie pod nr inw. 1512176, 1555/77, 1mO/l~Oora:z ankietowe 1554/77. 8 "Lud" - tom 68 �URSZULA LEHR 114 i ptrZ€'konaniao występowaniu yvprzytrodZiiei życiu ludzkim zjawisk nad- przyrO'dz.o:nych"2. Wyni1ka z tego nierozerwa'lnyich związek z WS7lellkimi poczynaniami jednostki, w niektórych nawet wypadkach do tego stopnia silny, :żJe powodujący zaskakujące reakcje u osób uważających się i uważanych ,prz'ez .innych za po-zbawione przesądów. Jakie'ż są zatem czynniki w sposób talk kat'egoryczny implikujące postawę jednotstlki, zachowanie i ptrze111wani'ewąrt!ków wier:z,elniowych?Dzie!lą się one na dwie grupy, subiektywną i abi'eiktywlną. W grupie pierwszej, do podstawowych naJleż.ećbędą przede wszys1<kim€I1emenJtypsychologiczne. W pojęciu tym zawierają się stany emOlCjonal1ne, podatność na wISzelkiegorodzaju bodźce zew.nętrzne .będące jedynie hallucynacjami słuchowo-wZlfokowymi, nadwradiwość czy w końcu wyobraźnia, wykraczająca poza ramy Iracjonalizmu. Pomilnięte tu zostały stany chorobowe powIStałe przede wszystkim na tle nerwicowym, które w zasadniczy sposób mogą przyczyniać się do twoiTz'eniafantastycznych wizji. Do grupy drugiej zali'czane są następujące czynniki: ekonomiczny, społeczny, historyczny i ogólnokUJlitruTowy,które to określają pozycję jednostki i wY'znaC'zająjej rolę jaką pełnić będzie w danej społeczności wioskowej. We wspomn'ianej grupie WLSzystikie te elementy są jednallwwo wa'żne. Ludowe pojęcia o istotach nadprzyrodzonych obejmują: demony, istoty demoniczne, ludzi o wiedzy iTlracjo,nalnej oraz inne, a więc różnego rodzaju duchy, strachy itp.3. Podział ten pozwaaa na ogólne zorientowanie i u'Sy:st€lilla'tyzowanietej mnogości istot jalkie występują w ludowych wierzenia'ch. Jednakże dla bardziej operatyWnego i bliższego przedstawienia tychże, jak też ukazania ich stosunku do człowieka - co w końcu J. KrzyżaJl'0'W1ski, Slownik jolklaru polskiego, Warszawa 1965, s. 436. Przyjęty tu prileze mmie podział je3<t umo,wny. Różni się tei. od podziału pnda.neg.o przez K. Mo~zyńsk'ieg.o, ktary u wilględnia jedynie dwie gru.py: demony i p61demoalY. Wychodząc z założenia, iż 'S'klasyfli.koiWanie .iJsrtort'nie bGdący,ch bóffiwam·i .nIie jest pPOiffiei jed:ruozm.a,C'zneprzy ich g'fUpo.warruitu,ze \'vzglr:du cho::ia,;:by na z;m,ieszanie s.ię w kalejnyc.h prrz,e'kaZla'ch wątków wierzeni·o,wy;c,h, przeto zasitosow,mo kilka .g]rup. za kryt.erium prrzyję'to bzyczną pMtać jaką mngą pl'ZYb.ierać te istmy. Tak w,ięc I - demo'Dy to i'St,orty:niemat'eTiail'IJ-e,ale posria,d,ające właściwości materializowania się pod różnymi po.staciami f.izycznymi, w tym także ludzkimi, II istoty demoniczne postacie zmaterializowane lub realizujące swą fizyczną egzystencję poprzez namacalne działanie, III ludzie wiedzy magicznej (irracjonalnej), a więc będą to osoby żywe, ludzie, posiadający umiejętności zadziałania magLc'zTI<egona otaczającą TilOCrzywist-o'ść, IV grupę srtaTIio:wiązjawisika nie mieszczące się w kategoriach trzech wymienionych wyżej grup, a będące wytwo[·am.i wyohr.a.Ź:rui,nie wynikające z ,traidy·cyjny,ch wi,erzeń czyli: duchy, sl1;.rachy różnego f'odzaju widma itp. Poróiw,naj .podział K. Moszyński'e<go, Kultura ludowa Slo wian, 't. II, cz. l, Warszawa 1967, s. 598 - 599. 2 3 ° �lIS Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza jest najistotnie'jlSze - dokonano w obrębie głównegb podział'li rozbicia na mniejsze pod.gll"upy.Po:ni!żej zamieszczona taJoola, wyjaśnia przyjęty na pO'dstawie kryterium funkcjona1nego schernalt próbnego podziału, pogrupowania i:s1:otnadprzyrodzonych, występujących w wątkach wierzeniowych, zachowanych we wsi Obiidza. Schemat klasyfikacji istot nadprzyrodzonych Działalność Podgrupa --Gru.p~J~~ Demony Rodzaj wg kryterium funkcjonalnego I I Grupa II-. _ Grupa III Grupa [~ Ludzie o wie-i Istoty_ demo- d zy trraCJo. . lnne i nieme _ naJnej _ __II_ I i------I-------I-------pozytywna, m. in. ochronna, przynosząca korzyści materialne A diabeł pośrednio negatywna - szkodząca diabeł (3) \v różnym stopniu od 1) , topielec (3) drobnych, przejściowych I boginka (2) dolegliwości fizycznych czasami (I) poprzez 2) stany choro- li południca (I) bowe, aż po 3) zgon śmierć (3) -;:'egaty-wno':;:;wtralna--:.:.: --I-i>oroniec----- !: II płanetnik iI -1---------- 'Ii B I E- I (np. stras?:enie, drobne ~~~!!.~ości, psoty) I I zmora (2) strzyga (I) czarownica (I, 2, 3) diabeł I ?~~~y_ ognj~_ Jak wynika ·z zamieszczonej tu tabeli, na ogół kaj)da z istot nadprzyrodzonych mana z przekazów tcr-adycyjnych na terenie badanej wsi, daje się podporządJkować określonej grupie i podgrupie za wyją'tkiem diabła. Jak przypuszcza się, wynikać to może z fakitu, iż istota ta była bardziej znaną, której to istnienie i wiarę w nią podtrrzymywał Kośdół. WŚiród zachowanych w Obidzy wąrtkówwieTZeniowych o demonach, a więc przynaileżących do grupy I, a zalmasyfi'kowanych wedle zamieszczonego wyżej schematu zarówno do pod~upy A (pośrednio) B i e, należy jedna tylko istota, a mianowide diaheł. Nieujednolicony charakter działania tego demona jest wynikiem - jak można przypuszczać - kolejnych etapów metamorfozy tej istoty, trwa;le zapisanej w chrześcijańskim systemie wierzeniowym, aż po dziś dzień. Wprowadzona jako uosobienie zła przez chrześcijańlstwo, została cwtakiej postaci zaadoptowana do świata wi€1I"zeniowego.Diabeł był zatem tym, który porywał dusze nielSzczęsnych grze:sznik6w do piekła, w którym to podlegały one naj'wy~ myśln:iejszyrn i najokrutniej:szym torturolffi. Taka wizja przyszłego życia po śmiea'ci, odstraszała wie!lu od popelniania grz'eiChów,a także sprzeciwiania się .na1ka'zomKościoła ,i ws~e1]iki'mzarządzeniom duchownych. W miarę upływu czasu, władza kościelna ingerująca VI tak zarsadniczy •• �URSZULA LEHR 116 sposób prwcle wszystkim w życie duohowe chłopów, straciła na swym znaczeniu, powodując tym samym złagodzsnie form działalności tego demona, ja!k i ,bardziej sympatyczne przedstawianie jego postaci. W okresie powojennym jeśli gldzi,eik'Olwiek moźjna było się spol11kaćz wiarą w diabła, przedstawiany był on jako nieszkodliwy na ogół pso!fmi'k.WiSpókz.eśni'e, jest on nielled'wie postrachem dzieci zarówno w społeczności wiejskiej jak i mie'j15kiej. Wąt1ki wi€lI'zeniowe dotyczące tej istoty, pochodzące z Obidzy, uwzględniają wszystkie wymienione tu etapy ewO'lucji, przez które przeszedł ten demon. Wśród wię'kszośei mieszlkańców Obidzy ni'e przetrwała w wierzeniach g·eneza pochodzenia tej istoty, niemniej Jednak zetknięto się zaró'wno z tą pierwotną znaną z lilteratUiTY,jak terż i bardziej współczesną. Obie są wynikiem nauki Kościoła. Wersja pierwsza podaje, że diaib'ły "som strącone z nieba, bo się Panu Bogu sprzeciwiły" (1556/77) 4. Bar~ dziej popularną i nowsz'e'gopochodzenia genezą tej istoty jest przekonanie infOO'matorowo tym, jakoby ty:l'ko złe duchy mogły być diabłami, a takimi S'tają się po ~nieTCi dusze ludzi niewienzących w Boga. W zachowanych wąt:kach diabeł mógł przyibierać postać człekokształt~ ną, a więc występował iraz w postaci małego, nagiego dziecka, okopciałego cZYJliusmolonego w wie1ku do dwóch lat {rys. 1), a~iboteż przybierał postać dorosłego mężczyzny częstokroć przypomi'na'jącego swym wyglądem sylwetkę znajomego. Jego dialbe1l"lkie pochodzenie zdradzać miały ogromne pazury i większy niż u ,normaln€lgo człowieka nos (rys. 2)1 a także - jak podano - "głowa rochmata, duzy, corny łeb" (1610/80). Ludzie opowiaidali, że palił fajkę, "no ,brał mech i t10m pahł fajke" (1610/80). Podany w tej wsi, jeden z opi'Sów postaci diabła SJuge[,ujeaż nazbyt wyraźnie jego nieludowe, a bardziej rebgij'ne wyobrażenie 00 nim: "taki czarny i tu mo pełno ognia w pysku, śmieje sie, woła, takie białe zemby, a tom mu "ie pali, jarzy mu sie ... " (1555/77). z'nane są również na tym ,terenie ślady zoormofizmu pTzejaw'iające się w przybieraniu przez diabła pOlstacikozy, psa lub "bycka" (1610/80). Diabła można ,było spotkać wszędzie, aile najczęściej w lasie, w ,górach czy w krzakach. Ulubionym miejscem jego pr.zebywania i uwalŻa4 Jest to wersja podobna do podanej przez J. Święt'ka, z tym,' że bardzi·ej szczegółowa: "Kiedy Pan Bóg na pO'C'Zątku świata ~1trąc;ił z nieba do piekła złyc.h aniołów, którzy !pod wodzą Lu·cype:ra podnieśli rokosz przeciw swemu s,twórcy, nie wszyscy oni potrafili w przeciągu 40 dni i nocy dolecieć do piekła. Niektórzy lZ nich pa,dli na ziemię i tu pO'ZoQsta,jl na pokusę dusz" (J. Święt·ek, Lnd nadrabski . .od Cdowa po Bochn.ię, Kraków 13!}3, s. 453). POTów.naj także pracę S. Udzie.li, Swiat nadzmysłowy Warsza,wa ludu krakowskiego micszlcajqcego po prawym 1900, s. 23 - 30, jak tci inną ciekawą wC'rsję podaną Krakowskie, t. 7, cz. III, W'focław 1962, s. 40 i 42. brzegu Wisły, przez O. Kolbe:rga, �Wierzenia Ryc. 1. Diabeł -. Ryc. 2. Diabeł - demonologiczne rysował Józef Owsianka, Etnogr. w Krakowie, rys. Anna Tomasiak. 117 we wsi Obidza UT. w 1885 nr 1613/80/1/1 lat 76 Arch. r. A,rchiwum P. E. w Krakowie, PTacowni nr 1613/ /80/III1 nym powszechnie - nie tylko w Obidzy, ale i na znac~nych obszarach Polski - za siedzibę diabła, był jedłlak krzak czarnego bz:u (Sambucus nigra L.) 5. Wedle ,pa:nującej powszechinie opinii mieszkańców wsi uważa się, że za sprawą dia'bdską mOliJna!było się wzbogacić poprzez uzyskanie tzw. jn'kluza. Był to pieniądz posiadający tę właśówość, że przechowywany z innymi pO'wodował, iż zawsze pi€'ll.iąd!zewracały do właściciela. Uzyskać i'nkluza można było w sposób następujący: "Thzeba było chodziĆ przez 9nie'dziel do kościoła i pieniądze w bucie mieć i patrzyć stojąc (nie walno było klękać) przed ołtanzem t)"lko mówić w duchu, że się wyrzeka (wiary). I jak wyjął tego piełniądza to patem. do niego pieniądze szły. Staile nosił tego pieniądza i .stalleprzychodziły do niego pieniądze. I mówili, że taki człowiek ma i,nklursa"(1512/76). Nieco inaczej przedstawiony został sposób uzyskania inkluza w innych regionach Polski 6. 5 Patrz m. in. E. Kolbuszowski, Ro.~!iny w wierzeniurh ludu, .,Lud" t. 1, Lwó,w 1895, s. 120, F. Kotula, Po Rzeszowskim Podgórzu ?>łą.dzqc, Kraków, 1974, s. 35, 3,9.. G Na przykład .w Kra:kow9kiem, aby uzyskać i:nlduza nad·eżało włożyć do lewego buta monetę i tr.zyunać ją tam prZiez 9 dni. W tym czasie nic mo:7.:nabyło wyk-onY'wać żadnY'ch pdktyk relig;ijny.ch, a nad1;o nie było w5(ka~ar-{m myć się,' �118 URSZULA LEHR Z innymi formami pozytywnej działalności dialbła nie spotkano się w tej wsi. Jest rzeczą powszechnie znamą, że dem<m ten namawia ludzi do złego, kusi do grzechu, by tym samym pozyskać sobie duszę taikiego człowieka. Wedle mniemania miesZkańców Obidzy i ogólnie przyjętego w literaturz.e rysu działalności diaibła, roia'ł on prawo tylko do grzeszników i tacy też ludzie, nie podlegający ochronie ze strony środków religijnych, musielli mu ulegać. Stwierdzono !bowiem, że "jak w Boga wierzy, modli się, to ,żadna pokusa do ni'ego nie ma prawa" (1557/7;7). Owo złe, do którego namawia człowieka diaJbeł to między innymi odebranie sobie życia, a więc samobójstwo, uW31żaneprzez Kościół za jooen z cię:żJkichgrzechów. Stąd też uwa'żano do niedawna, iż samobójcy nie należy się chrześcijański pog.rzeb, ani też pochówek. Na potwie:rdzenie słów, iż diabeł namawia między innymi do odehrania sobie życia, przytoczono mające miejsce w Obidzy następująoe zdarzenie. KiIiku pastuc<hów pasło bydło i jeden z nich dla żartu postanowił się powiesić, co później zinterpretowano jako zdradziecki podszept diabła, Byłby zapewne się udusił, bo "piane jus tocył", gdyJby nie szybka interwencja jednego z nich. Potem opowiadając swoje wrażenia, niedoszły wisielec mówił, że widział diabła, który "chytał za garło i chciał go udławić" .(1555/77). Na ogół jednak w większoś'ci wypadków działa'1ność tego demona sprowadzała się do czynienia złośliwych ża!Ii\)w i psot ludziom pijanym, ale także i trzeźwym, którym owe złośliwości wyczyniał na wezwanie w przekleństwie, gniewie lub ,na życzenie człowieka, który chciał drugiego za coś ukarać, względnie działalność jego sprowadzała się jedynie do straszenia. Stosunkowo najwięcej opowieści krążyoprzyJgodach jakie spotkały nietrzeźwych. Często powtarzający się motyw w tego typu opowiadaniach to pijany chło,p idący pod górę, z któTej to, gdy był już pod szczytem, coś (czytaj diabeł) ściągało go ustawicznie na dół, lub - jak podaje nieco odmi'oony wariant tego ~motywu - d:ialbełpo prostu siadał na grzbiecie nietrzeź'wego chłopa i kazał mu zjeŻ'dżać~ gÓlry (na siedzeniu oczywiście) tak długo, aż zdzierał sobie spodnie. Dopi'elI'owypowiedziane słowa modlitwy, jeśli człowiek zdołał sobie przypomnieć w takim momencie i ochłonął na tyile, uwalniały od tego demona. czesaćitd, Po spełnieniu powyższyrch warunków pieniądz ów nabier,ał Wł:.łSln,O,Ś(;1 mag~:::zmych, stawał się inkluzem, a więc ;tym, który przyciągał i,n.ne, (;zyli przyczyniał s'ię do wzbogacenia czł.ow.ieka pOIsia.d,ającego in'kluza (M. Brylak, Wi0Tzenia ludowe (w:] Monografia pow. myślenickiego, t. 2, Kraków 1970, s. 301 - 302) Jesu:ze inny slpolSób zdobycia in'k:1uza podaje O. KoJbel'g, lvTazowJze t. 42, cz, VII, Wrocław 1970, s. 371. ' �Wierzenia demonologiczne we ws,i Obidza 119 P['zed II wojną światową miało miejsce w Obidzy zdarzenie innego rodza'ju, wska'zujące na kolejny waTiam.t działalności dialbła. Otóż rozgniewany na swą 2:onęchłop, któremu owa k6bieta odmówiła wypełnienia oIbowiązkó\vma'!'ż'eńskich "jak się zaibieTał na wojne", wypowiedział życzeni'e, by wobec takiej jej postawy przez cały czas jego nieoibecności przychodził do niej diaibeł w jego zaJstępstwie: "to ni,ech cie diarbeł gniecie" ,(151217-6). Tak też się staro. Nieszczęsna kobieta prooiła sąsiadów o radę i pomoc. Ci przychodzili, czuwali po nocach, ale diaibel chował się wtedy do pieca. Nie widząc innego wyjścia z sytuacji, wlali do pieca naftę i podpalili. Wytbuch rozwalli-ł piec, dia!beł wyUecial przez okno, ale czatował nadal nieopoda'l domu. I tak do końca wojny i powrotu męża. zgodnie z jego wolą df'mon ten ,nie op.uszczał kobiety, wypełniając wypowiedziane w złości przez jej męiŻażyczenie. Diabeł przyjść może i wtedy, gdy nieopaitrzmie wezwi'e się go w pyzekileństwi'e. Poa-ywa on wtedy tego na kogo ono zostało rzucone. Przed I wojną św,iatową w tej wsi - jak opowiadają jej mieszkańcyna weselu kiioś po,wiecizriałw przeil<lIeństwie,żeby jakąś 'kiolbietędiabli wzięli. Natychmiast po wYipawiedzeniu tych słów, zja'wić mi'a'ł się diabeł i "Ją porwał w powietrze" (15 112/7.6). Dalsze losy tejkioibiety n~kQmu nie były 'znalne. Diabeł 'znany był takż.e z licZlIlych złośl~ych ż.aTltówcZ)'lnionych ludziom. O jednyrrn z takich zdarzeń ~TJZ.edI wojny 0pOI\viadanorównież w tej wsi. Jeden z jej mieszkańców, wracając od swej dziewczyny przez las, spotkał si,e:dzącego przy ognis;k!u i palącego fajkę mę~zyznę. Pnysiadł się do niego, a ponieważ tamten miał ładniejszą fajkę przeto wymienili się nimi. Przysz,edłszy do domu chciał się pochwa:lić lIlowym nabyVkiem, ale znala,zł w kieszeni tylko suchą gałązkę i końskie "gówno". Powrócił szyhko na to samo miejsce. Męż.czyzny już nie było, a na pniu, na którym siedział leżała jego fajka. Inne zmów opowiadanie mówi o tym, jak diabeł przybrawSlzy postać dZIecka, a potem rosnącego w 'o:czach do d1brzyrrnich!roZillliarówmężczyzny, nie !pozwolił jednemu z mies7Jkańców tej 'Wsi iść do narzeczonej. Przybierając tak dziwną postać IPOwlodował,iż tamten tak się wystraszył, że musiał zawrócić z drogi i do narzeczonej nie poszedł. Cza'sami jednak diabeł nie poika'zywał się ludziom, lecz słychać było tylko gwizdanie: "gwizdał diabeł w potoku, tu na osiedlu. (... ) Koło półruocy,tak jakby ktoś gwizdał :na paka,ch" (1610/80). Jak więc wynika z powyż.ej przytoczonych przykładów istota ta w podśmiadomie wypowiadanej opinii za,wa-rte'jIW przekazywanych treściach wierzeniowych, pełniła kilka swO'istego rodzaju funkcji. Była to zatem funkcja S'połeczno--dyda~ty:czna,wychowawcza, będąca naturalnym - wykorzystującym naiwność ludzką - probierzem trzeźwości, jak 1 �URSZULA LEHR 120 też i w lPeWlI1ytm sensie stała na straży moraloo!ści. Ze społecznego punktu wid~enia wyimaginowana postać diahła 'WY'wi'erała pozytywny wpływ na tę waIist1wę społec,zną, choć środki jakie do swych celów przedsiębrał ów demon - jak wynika z przekazów tradycji i literatury - bywały ICizęstokroćdra\Sty~zne. Istota ta na poły lokrutna, na poły złośliwa, nie była jednak aż tak strasznym demonem, przed którym nie można by się było jakoś obronić. Z racji relPI'e'zellitowaniasobą sHy nieczystej, stosQwano p.rzeciwko niej te apotropeje, symbole czy okr'eślone sposoby zachowania, które stanowiły ich przeciwwagę. Były to więc: święcona woda, 'znak krzyża czy reJ.igijny tryb życia, bo wtedy "do takiego czł'Cl'wieika diabeł nie ma dostępu" {155M77). Sipotkano się również w tej wsi z formułą, której wypowiedzenie miało równielŻodpędzić diabła. Brzmi ona następująco: "Abraham prosił i uprosił, a ja nie mogę ulPrlolsić"(1512/76). Należy tu dodać, ż,e postać diabła, która stosunkowo talk żywo przertTlwaław Wierzeniach ludowych w Obidzy, a także i w warstwach chłopskich lllnych wsi, by !!lie mówić szerzej, że również wśród niektórych przedstawicieli waI'Sltwy elitarnej, p!rzema,wia za tym, że diabeł był jednym z tych demonów, którego uznawał, respektował, malo - "lansoiwal" Kościół. Przyczyną takie@o stanu rzeczy może być Istwierdzenie, ;iż diabeł uważany za bóstwo zła stanowił przeei>wieństwo bóstwa dobroczynnego - Boga. Nadto przyta'C'zając tu słowa A. Kasi, które dopełnią ohrazu przY1czynegzystencji tej istoty w czalsach współczesnych należy d0dać, że diabeł "był w Ikażdejepoce jalk gdyby alienacją ludzkich pojęć i wyobrażeń złu, był on niejako kwintesencją i personifikacją zła, które właśnie ~udzi gnębiło, zarówno zła społecznego jak i i,ndywidualnego 7. Demonem znanym z racji Siwego wybitnie negatywnego charakteru działalności wobec człowieka jest topielec, kt6ry to pod taką nazwą znany jest w Obidzy. Sporadycznie tylko występuje nazwa wodnika. Wywodzić się miał - jak podają infolimatOiTzy- z nie1nal'odzonegodziecka, które zglinęło wraiZ 'z mart:kąw wodzie: "z kobiety w eiąży, co sie utopi to były OOpieke" (1161O/80). Dotyczy to najczęśC'iej kobiet niezamężnych, co wielokrotnie podkreślano. Odmienne wersje na temat pochodzerua tego demona znane na innych terenach, jak i z hteratury, nie występują tutaj 8. Podawana plTzezmies.zkańców Iwsi geneza tej istoty zdaje się być ° A. Kaslia, Metamorfozy diabla, WarszalW<l 1977, s. 13·. We w:sli Łą!cko poloż.Q'nej w tym samym regionie podają m.in., że gdy ktoś umrze w grzechu to może stać się po śmierci topielcem (1596/79). Wersję tę należy przyjąć jedna,kże krytycznie jako, że jeslt OIna przypadkiem sporady,c.znylR H. Biegeleisen natomiast zwraca uwagę na biblijny rodowód tych is10t pisząc, że "toiPielce wedle wyobrażeń ludu JJJadra:bski,ego to pyszni aniolowie, któ.fzy s{orą7 8 �Wierzenia demonologiczne 121 we wsi Obidza stosunkowo starą, jako że współcześnie spotykane przekazy topielcem nazywają zarów11JO takiego czło!W~eka,który utopił się przypadkowo, jak też i samobójcę. ./ Topie'lec zamieszJkLwaćmiał ty.}lkoi' wyłącz·nie obszary 'Wodne, a więc miej'sca, w których został "zrodrony". Były to głębokie jeziora, a także miejsca pod br.zegami rzek. Opis postaci tego demona jest nia:o zró:żJnicowany i raczej nieścisły. Niektórzy ilnformatol'lzy podają, że ukazywać się miał w pootaoi dziecika, ilJJI1i,że miał wygląd dorosł'ego człoW1ieika(rys. 3), ewentualnie .. - Ryc. 3. Topielec Ryc. 4. Południca rys. - - Anna Tomasiak, lat 1613/80/II/3 rys. Franciszka Jasińska nr 1613/80/1/5 76 Arch. lat 56 P. E. w Krakowie, Arch. P. E. nr w Krakowie, ceni z nieba na ziemię pa,dli w wodę, gdzie d.o-dziś palzostają ... " (H. BiegeleiserJ, U kolebki. Przed ołtarzem. Nad mogiłą, Lwów W29, ·s. 521). PO'rórw.naj także inn·e wersje różniące się 'od wyżej wymienionych jak np. wersja mówiąca o tym, że topi·e1ec jeSJt synem bog,inki (S. Polaczek, Wieś Rudawa, Bibliolte'k.a "Wisly", t. IX, Warszawa 1892, S. 98), czy 'też ma s'ię wywodzić zoży;wiomych przez diabła s<lirnobój1Ców lub uiop;iomych przy,padko-wo (O. KolherJg, Krakowskie, op. cit., s:. 59). �122 URSZULA LEHR pół-r)T1by,:pół-czlQlWiek.a(patrz :przypis 37). Jetdoo z dokładniejszych opisów podaje, ~ Ibył 1.0 "niedUlŻYchłopak, włosy takie wielkie (mial). 'że jak siadał to się nimi OIkrył, bielutkie włosy" (151Q/76). Przedstawianie wItem tolPielca iW postaci d2ji>eclka joes:tbardziej adekwatne z jego pochodz,eniem li wS'kazU'jena reliktową fOiI'męIt-egowierzenia. DzialaJność tego demona sprowadzała się do ~powodowall1ia śmierCI czło,wielka pOlpT'zelZ jego ut.opienie. Ten głóWIl1Ymotyw wątku powtarza się we wszystkich znan)'lch z terenu i literatury przekazach. Zdarzały się ,wypadki - na ogół siporadJ71czne-że topielec wyrządzał jedynie drobne szkody, lOp. wyjadał groch na polu. Z większości jednakże przekazów pochodzący~'h z Objjdzy Iwynika, że była to istO'ta niebezpieczna, ale dla oikreślOłl1ejgrupy osób, a mianowicie "takiich, którzy się nie modlrili, nie chodzili do Kośdoła to wciągał topielec" (1555/77). POIdkreślany przez informatorów - w IprzYlpadikutego demona, a ta!kże innych JTIort)'lwTehg:ij:ności czł'Owielka determinujący jego bezpieczeństwo wobec istniejących rw,wierzeniach demonów,przemawia za występ:ującym wyrażni€ synkreityzrnem chrześcijańiS1ko-magic;znym. Inne wyjaśll1ienie tłumaozące, iż "topielec wciągał tych, którzy kąpa'lri się w głębokiej wo:' dzie"(1,555V7;7),polS'iadajuż cechy racjonalne. Wątki wli·erzeniowe ZTIaJnew tej wsi nie zawierają jedna1k dokładnych S'zc7iegółów.oooośni;e mochanizmów d2jialania tj. sposobu w jaki demon ten wabił swą ofiarę ido wody, a następnie topił. MiesZJkań-cyObidzy są prz e!kona ni co do tego, że osoba wybrana ,przez topiielca illa ofiarę nie mogła w żaden spooób przed nim się wybronić. Uważano to niejark,o za przeznaczenie, kJtórego człowiek nie jest w stanie uniknąć. Iluskuje to następujące opowiadanie jednej z ,informator;ek: ..Jeden ... opawi8!dał co inny ma siC; utopić, - bk:ie przeznaczeni-e. Pirzelatuje taki (chłopak) ku Dunajcowi, a ci co na tratwach południowali. widzieli (tego chłąoalk,a) 'i g10iWętOiPielca ja'k gadał: - już pół god>z:iIny:czek,am - jes7Jcze go nile ma - dZieslięć miil1>utprz.eszł-o - jes,ZlclZego ni-e ma - j-e:':ZJczedrzi.esi.ęćminut p'I'!Zeszł.o -.i nie m<.l ;;ikrył się do wody. Zaraz potem leci chło'pak di) wody. do tego miej;,x:<.Ico siC; skrył topielec. Flisa-cy go zatrzymali, że tam coś w wodzie siedzi: jak sie bedziesz kąpał to zginiesz. Zabrali go na kieliszek do karczmy. Wypili pod zdrówko, a on udłalWH S1ięwódką na śmierć. Sta;w'iają gn na nogi, a on jes1 bezwładny I powiadają: ,chcieli my go zatrzymać, a i tak śmierć po niego przyszła w tej wodzie" (1512f7.6). �Wierzenia demonoLogiczne we wsi 123 Obidza l choć panuje 'Olpinia,iż demon wodny jest ,tak "mocny", że człowiek m.usi mu ulec '(w Ityrrn wypadku pr:cez działanie pośrednie) jest to wypowiedź jedyna li pełna za!razem odnośnie tej rkJwetstii.Panuje 'bowiem pr'zelkoalanie, że mo'Żna się p!rzeld topielcem obronić znając odpowiednie sposoby zachOlW<lnia z tym związane i stosowane aIPotrropeje. WŚ!rÓrd znanych 'We wsi sposobów iObrony przed tym demonem, dają się wyróżnić dwi'e ich grupy wskazujące na ich odmienny icharakter. Są to środki i sposoby o charakterze religijnym starnowiące pierwszą grupę OTaz ślwieckie tworzące grUlpę drugą. Podstawową oibrioną przed wszelkiego rodzaju ,siłami nieczystymi, a więc także i topielcami Jest modlitiwa wypowiedziana w momencie sport:kania z nim, ś1więcona woda, którą krolpiono mającego zamiar się kąpać, iltp. przedmioty zlwiązane z kultem, rlehgijnym. Daje się tu zauważyć wyraźna ik:melacja dwu przejalwów kultury icluchowej: religii i traidycyjnY'ch wierzeń, gidzie ten pierwszy zdaje się górować nad drugim po.przez swoje atry!buty (modlitwa, woda święcona) przeoiwdziałające istotom demonicznym. W grupie drugiej na uwagę zasługuje jedyny, znany z IprlzekazÓrwtLradycyjnych sposób zachowania, czynna obrona przed topielcem. NajleiPszą ilustracją tego będzie egzemplifikacja dwu wypowiedzi pocho'dzących z tej wsi. "ZDobili buta i pos'taIW.iJli.Topielec włożył jedną nogę, n!ie udawało mu się. ,I poltem dwic (w jeden but, nic mógł więc uciekać) i g,o złapali i bili, a on mówił: siostrzyczko nie powiadaj na co białe ziele i dwoisty owies. Tak mówił do drugieg-o, a1e go nic widzieli". n51'2/76) 10. ..Był grO!ch w palu i one ze rz.clki p!'zycholdzili na groch złapać. Bili, a topielec mówił do tego miesiączka: - ~lwieć, świeć - świeciłbyś - nie biłbyś" (1512/76). (ludzie) chcieli Je W ostatniej cytowanej !wypowiedzi informato-ra występuje niezwykle Istotny elememt; słowa topielca skierowane do księżyca, który jak pisze H. Bieg:ele·isenmiał być jego "Bogiem", do którego Z1aw:sze się zwracał 'w taikich prz)'lpadkach 11. Szczególnie podkreślono tutaj tę wypowiedź, ponieważ jest ona jedyną, jalką udało się uZYSlkaćw trakcie ba10 Białe ziele o jalkim wspomina topielc>c 'to pI'zestęp (Bryonia aLba L.), a dwoisty olwies to podwójny 'kłos zboża. Przes'tęp uŻylwany był do czar,owa.nia, ściągania k]1owom mleka, natamia9t klm poidlwój,ny .- jakmni,emano -- przynoslić mial szczęście. Nie uzyskano jednakże wyjaśnienia dlaczego właśnie te dwie rośliny były a.ż tak: ważne. Być może chodzUo tu () za'chowacflie 'W tajemnilcy prz.ed ludżm: ich magim:n)'lch właśc'iwości. 11 P,.trz H. Biegeleis,en, U kolebki ... alp. cit., s. 525. �124 URSZULA LEHR dań prowadzonych we wsiach karpackich, a Móra Ito Ipodaje niezmieruoną do 'dnia d:zilSiejs'zegoformułę "modlitwy" d€lIllOIlawlodnego dio księżyt:a. , Na k'OO1fi·ec waTlto 'WSIpomniećo jeszcze jedm.ym ciekawym moonencie znanym nie ty1JkoIW ht'eraturze, a mianowicie, że jeśli człowi€'kowi udało się IW jakiś sposób \WytdOlStać 'z wody, do ktocej wciągał go topielec i stanąć na gruncie ornym był już wówczas heZiPieczny12, PrzedstaWlione demony reprezenJtO'wały .sobą płeć męską i jako takie ZiIlaJI1€ są w literaturze dotyczącej innych terenów Bols!ki13. Pozostałe demony występująee w tradycyjnych wierz,eniach ludolwych w Obidzy (patrz tabela s. 1'1<5), wyobmżane są jako istoty rodzaju żeńskiego loa wyjątkiem jednego .- pOlrońca (niechrzczeńca) - 'Przedstawianego'N postaci dziecka. W grupie żeńskich demonów istotą, któlra s'tosunkowo najmlllej krzywdy miała wyrządzać ludziom jest południca. Niektórzy utożsamiają tę .istotę z boginką wyjaśniając, że "potnice to 'PTZ€zwa boginek" (1610/8D). Nazwa tej 'istoty - ja'k moma mniemać - wywodzi się stąd, iż ukazywać się miała w południe wśród lpól14. Mieszkańcy wsi nie znają pochodzelnia tego demona względme ,w tradycji usrtne'j nie ,zachowały się wzmianiki na ten temaL J. S. Bystroń wyjaśnia, iż jest to klasyczny daemon meridiamus będący uosobieniem nagłego wiatru 15. Podczas \badań terenowych ni·e slpo;1;ika:no się jed'Ilak z najmniejszą wzmianką na ten temat, która mogłaby .sugerować takie pochodzenne. W Obidzy w)'Iobrażająsobie tego demona w postaci kobiety na ogół starej i brzydkiej, nieidbale ubranej z długimi, Irolocloochranymi\Włosami, posiadającej IW nich wse.y (rys. 4). Ten ostatni element charakte1rystyki znajduje na':1PTawdOipo dobnie j wytłumaczenie w ich specyficznym dzia_ łaJI1ilU w stosunikJudo ludzi, !k<tórepolegać miało na zm.'ll5zall'iuich do wylaPY'wania i zaJbijall1iainsektów. Niektórzy 'podkreślają, ż·e południca nllJala posiadać bardzo duże, obwisłe piersi. P1oda'wanatu również inna cePa'brz materiały tereno.we z Obidzy (1555/77), a tak?e ibidem, s. 526. Mcri..na jedna'kże ~p()lbkać w literaturze wąt'k.i uWZJgl~dniają;ce pleć ż.ep',;~ą demona wodIDoe-gio. Patrz m. i'll. A. Fis,c.her, Lud polsIki, Kraków 19'2'0, s. t )~. O. Kolberg, Góry i Podgórze, t. 45, C'Z. II, Wrocław 1968, s.. ~ll, G. Morcinek, Ziemia Cieszyńska, Katowice 1962, s. 134. 14 W.a,nto tu naJdmienić, iż ten s.am demon lub bardzD podobny na terenie Walr.mii i Maiwr przyjął ncuzwę m. illl. Żyt.niej Baby . .Tak można przypu.sz,cl.ać nazwa jego wywodzi się od stałego miejsca przebywania, a więc żyta (A. Szafer, 12 13 Ludowe obrzędy, wierzenia Wrocław 11976, s. 431). li J. ByS't!roń, Etnografia i wiedza Polski, [w:] Kult1ira ludowa Pozna!1 1-947, s. 141. Mazurów i Warmiabiw, �Wierzenia demoT!ologiczne 125 we wsi Obidza coo .południcy: jej zdolność przemieniania się 'w 'postać ZJwiecr:-zęcą, w ,tym kon/kretnym prz)'lpadku w konia, jest jedynym i niezbyt jaiSnJ'lffiśladem WLSIkazującym na cechy 'z'oomorfiewe tego demona 16. Południce ulkazywały się rw poŁudnie wśród 'pól uprawnych, a więc mlejsc, gdzie znajdowali się i pracowali ludzie. Do dziś d'rlia zachował się 'w tej wsi i .nie tylko tam - na ogół przestrzegany - nakalZ przerwania pracy a godzinie 1200. Uzasadnienie tego nalkazu znajduje wytłumacZJeniez jednej 'stro:ny w wierze -- 'kiedyś bardz>osilnej - 'w istnienie południc, (które napastowały ludzi pracujących przez południe, z drugiej natomiast st'T<:myjest poniekąd usankcjonowany pTIez Kościół. O godzinie g~oowieT!Iliodmawiają knioł Pańs\ki co wymaga skupienia, a przede 'Wszyl5tkimprzerwania na czas modlitwy wS'zel1kitehczynności. Stąd też nie wypełnienie owej c'zyIllnościTeligijnej - jaik :wieliZlol11o narażało człowielka na spotka;nie z·ezłym duchem, w tym wJ'lpadku z południcą 17. Demon ten jak kaida inna siła niecz)'lsta miał prawo do takiego człowieka, 'bo nie chroniła go modlitwa. Najczęściej zmuszał on ludzi, by Z1ahija'liwszy, \które posiadał, nie czyniąc. im przy tym nic złego, choć na terenach nie tak od:1e'głychmiał on rozszarpy.wać swe ofiary 18. Zakaz .pracy w południe i grożące z racji nied'oS'tosowa:niasię do niego k'Onseklwencje, jest ,podkreślany przez infOO'ffia:1;·orów s,t'OS'l1lnlk.owo wyraźnie: "w południe nie 'wolno było pracować prz,ez conaijmniej pół godziny, a jak lnie to t,rzeba było ją (południcę) iskać" (1-5111217,6). Częstokroć człowiek "iskający" połud:nicę, znuż>ony jednO'stajną czynnością zalSY'piałna 'S'ł<Jń'Ou. Bowodowało to bóle głowy, a nieraz mOlgłodOiprowa,dZJićdo uiclaru słonecznego. Nie prz)'lpisY'wano jednak iY'ch 'Oibjawów działaniu siLnych r;v południe promieni słonecznych, lecz południcy, co rpod!k<reślano mówiąc, iż "zdrowie rnrszczyły" (1<51,2/716). Tak więc działanie tego demouabez.pośrednio - wedle opinii miesL'Jkańcówwsi - było rpnyczyną st'osunkowo niewielJkich dCJileglirwQlści fizycL'JnY'ch.Poza tym - jak wyżej :wspomniano - demQn ten nie podejmował innego rodzaju wrogich 'w sibosunikudo {:'zławielkaakcji. Mało, zaart;akowa'l1Yprz·ez istotę ludzJką, która o:cllwa'żyłasię stanąć oko rw {)ikoz demO'nerrnpo prostu uciekał. W zwiąr~U z zarysawanym iu profilem działawności p olurdnicy s.posoby obrony przed nią były nie~wY'kle Ipraste i logiczne, sprowadzające r Ie Jeden z mic'3zkańców Obidzy padał, że zaaitaJkowa·na przez c~lo:wi.ek.a połud"w konia się zamieniła i ud·ekŁa" (16'1.2176). 17 Za godz~n<:, w którcj działają złe dUichy u,waża się ni'e tylko 1200 w !1O'.cy, ale takż.c 12m w południe. 18 W okoilricarch ,nad Rabą, gdy olfiara n,arparsto:wana przez prrzypołudnrcę nie poslucha jej Jlo,zkarzu tj. nie zechc'e jej is!kać, .wtedy "rozdziera OO1a[... ] Dcl części i we:>pół z psami pożera" (J. Świętek, Lud .,. op. cit., s. 472 - 473). nka �]26 URSZULA LEHR się do iprrzeT)'lWania pracy w okresie jej Ipoja·wiania się tj. 00 godzinie 12°°. a nadto ,oidmawiania oWtym czasie modlitwy "Anioł Pań'Ski". przetTlWała zaltem IW tradycji [ludowej mieszlmń'cólw Ohidzy postać 'ipobudnicy zarówno \pod w~ględem iS'tO'SUI1kO'wo łagodnych form aktywilloścti'wobec człowielka jak i nie na1jgOlI''Szejpowi·eTlZchO'wności (np. oWporównaniu z opisami z ]Il'nych terenów) 19,zdaje się być zaleidiwie przyozynJldem do falkit~clZin€'j działalności !złych ,ciuchów. Remimisoell'cjąż}'lwej dawniej wiary w tego demona jesi przestrzegany po dziś d~j.eń zakaz Ipracy w :południe. Przerwa zJU'żyJtllwwana jest na odmówi,enie modłitwy i południ'owy posiłelk, jak też i przecz.ekanie okresu, kiedy to słońce najmocniej grz.eje. Bardziej niebe~i.ecznym demonem przede wszystkiim dla ko.biet i dzieci jest bOlgi·nka.NieZJbyt jasnego pochodzenia i za'Pornnia:nego już dzi'Siaj, IpOltrafi:przyspoT'ZYć wi·e1u ntieszczęść. Uważana jest w Obi.dzy bądź to za 'Prz.€Iklętegoducha, b~dź też tylko :za złośhwego, występująoego :zawsze w postaci kobiecej. Jedna z inteTlpretacjizawa:rlych w lite'f'a.turze :przedmiotu podaje, że bogi'n!ką stawała się kOibieta, która była Izłą za życia, względnie zmarła przy porodzie bez salkramentów świętych 20. Wynika z itego, że illUlSiała rto być dusza poikrutująca, a więc zasadnicza myśl została .zachowana w przekazie ludowym, 'choć po'z.bawionym wyraźnie bliżsizych sZ'cz'egółówna ten temat. Bogi'IlJkęprzedstawiano jako istotę pk,i żeńskiej, której cechą charakterystyczną mia'ły być nielzwylkle "dŁugie", "wOłfikowa'te"piersi, oraz "ręce, nogi suche jak kijaki" (rys.5). Czasami - jak podano - "taikie małe były te bogin:ki" (1610/80). Mia/no je wi:dywać kuło głębokich potoków, w Mórych rzekomo mieszkały, w ipOib1iżurzek, a na\wet iW lesie. P:rz.ebywanie demonólw W tych miejs'cach, Szc~E'gólnie w blislmrści wody (Bwko/wy Port'ok), tłumaczono tym, że często ;prały w niej pieluchy swoich dzieci. Słyszano baw,jem wieleIkroć stuk ort ik,/ija:nek;najczęściej C'zY'niłyto w porze nocnej, ale czasa·mi także i rarno. Jak uważają niektórzy inf.ormartor:zy,hogi/nki miast kijamek używały do prania własnych piersi. To pa-iologi'czne za,cholWanie uwz.ględniane i mocno 'W}'Ipunktowane w wątku wierz.eniowym ma na celu - jak lSięIprzypuIYZcza- pOid!k'f'eślenie,iż wbrew pozornym cechom ludzkim (zewnętrznym) była to liSto/ta nie z te-go ś!wiail:a.Uzupebnienie 19 Jak np. podaj,e J, Swiętek, południcą miała być "postać niewieścia, biało ubra.na, nad'zJWyre:za'jbrzydka z kłami śWlińs'kiani p=d wa~'gami wY~ltają·eymi, z ogr,orrnnerni 'k>rOlwiemi oczami, z pazurami u rąk i nóg jak :radce by'dlęce" (J. Swięt.ek, Olp.ciLtL,s. 472). 20 J. 8kJoiWfQineJk, ZWY'C'zajei obro:ędy l'od'zirnne [w:] Monogr,aJia pow. mysleniockiego, op. cit., s. 256. �Wierzenia Hyc. ,l. Boginka - rys. Anna demonologiczne Tomasiak, 127 we wsi Obidza lat 76 Arch. P. E. w Krakowie, nr 16131 18D!II/2 Ryc. 6. Smier(' - rys. Franciszka Jasińska, lat 36 Arch. P. E. w Krakowie, nr 1613/80/117 charakterystyki tego demona stanowi przypisywana hoginkom 'zdohlOŚĆ znikania w momentach dla nlch krytyc,znych, np. zbyt b1i~kie podejście człowieka, czy przy;bieranie postaci znajomej są:sia'd!ki,albo dziecka, co .'izczególniemiało im 'pomagać w dręczeniu kobiet. W działalności tych demo'nów uwa'ża'nych za nie'be.ZJpiecznedają się wyodręhnić dwa kierunki :pieI'Wszy, 'ZJwiąlzaJlyhezopśreidnio z iPo1oż.nicą,zagrażający jejżydu, oraz idrrugi, wią1żący się z filowonarodzonym dzieckiem. Naileży tu na wstępie wyraźnie zaiZnaczyć, że bogin!ki zainteresowane ,były tylko takimi kobietami, które nie były jeszcze - z różnych względów - na wywodzie o1'a,zdziećmi, ktć'rych nie ZidąiJonoochI"Zcić. Wiadomo, że kobieta po urodzeniu dziecka była uwa'żana za ni.eczY'stą, aż do wywodu - obrządku religijnego zmywającego z niej grzech nie.czystości. Okres pomi~dzy poro:d€!Illa wywóde:m traikltowany j'e'SIt; w chrreścijańskim sySttemi!e rehgijnym jako moment przejścioWy; w :krt;órym to kohie1a-poło'ŻJIlioapo'Z'bawioQlla łask oo·żych, nara'żona bywa na działanie złych duohów. Podobnie tralktowane jest no'WonarooWiI1edziecko od momentu :swych naro:dzin do 'chrZitu wprowadzającego go w świat �URSZULA LEHR 128 chrześcija ńslci, a tym samym polddającego go o:cłux>niereligijnej, w.ajduje się w !Okresi,eprzejścia i podlega tym samym mocy "zła". Naj.bardziej więc ożywioną działa'l'llość Iprzeja'wiają boginki w tych właśnie okresach. Stąd też ;zachował się - kiedyś baTdz<oprzestr:uegany - zaka~zmówiący a tym, .że "za miedzę nie mogła wyjść, aż Ido wywodu, aż dziook.o ochrzciła" ('1610/80), /bowiem "póki na IWYlwód nie iposzła do sześciu dni to przyszła (iboginika)i Iprzyniosła swoje (dziecko) i ulkrad~a tamto" (1~10/80). Przybrawszy postać dziecka "ssa'ły mańkę tak długo, aż ją prawie całą wyssały i uciekatly" (1 5ił2/76). Potem dopieTO taka k>oIbietamiala się zorientować, że to !była przemieni'o:na w dziecko boginka. Nie potrafiono jednaJkże wytłumaczyć powodu, dla kitórego tak są'dzHa. MoŻ'Jnapr·zyp'USZC'Zać,. iż 'Zibytt'rrieosłahienie po 'karmieniu ta!kiego "dziecka" mogło nasunąć mrode1j i :prze'sądnej ma:1Jcetaką myśl, a w rzeczywistoś.ci było tylko i ,wyłącznie IPr'zyczynąchwilowej niedY61pozycji. Kobieta, któTa 'nie poszła lIla lwywód nara!żona była takż·e nazwadzelIlie jej prze1ziboginkę, która - jak podano - "stała za oknem. Zielona chustka 'na głowie. Przybrała postać kogo innego. Miesiąc świecił i gada stojąc plOdokn€iIIl:chodź-ze, chodź-'ze. Wyszła na po'1ei uwi!<1ziala, że nilkogo mile było i zemdlała. Ta kobieta nie poszła na wywód" (16112/716). Na ·ogół jedJna'k zwraca 'się uwagę na tradY'Cyjny motyw wierzenia zwią~zanegoz tynl demonerrn, a mialnowicie na porywanie nieochrzczonych dzieci MimzJkańcy Obidzy znaleźli tu 'proste, logiczne wytłumaczenie tego faktu. Uwa'żają oni, że boginki choć posiadały własne dzieci, porywały jednakże, a właściwie zamieniały Ina ludzkie z tej racji, że ich własne były "nieidorajdawarte", lub też ihrzydkie i 'ułomne, "inne na oer:ze", a nalde" wszystko placz<liwe. Fa'k't przypisywania boginkom tego I!"Odzajudziała'lnoś:ci tj. zamiany dZJieci,stanowił również dla niektórych i:nfo:rmatoróiw,tłumaczenie '~darzających się uyQldzindzieci nienormalnych. Celem zamienienia dzieCka, hogtnki uciekały się częstokroć do podstępu, który :po~'egałna wywoływaniu położnicy 'z domu, by podczas jej chwilowej nieobecności zCłmienić dziecko. Zamienione klz.ieckonazywano tuodmieńrcem, a 'Po~nać go ffi'O'Ż'Jnabyłoni~ tylko 'Po brzydo'Cie czy kalectwie, ale takźe po wielkiej żarłocznoś'Ci!i nienasyceniu, ora'z umiejętnoś'Ci cho'Ctzenia i mówienia zara'z po ur,oidwniu: "udawało, że nie umie chodzić, wychodziło z kołyski jak kto nie widział" .(115112/716).Aby Uipe,VIIlić się co do tego, że dzieclkowstało faktycznie odmienione, należało rozpa'1ić ogień, !rozbić jajka, do skoruipe'k włożyć jedzenie i o.bse'rwować. Wtedy odmi,eni,ecmiał wyJść z kołyski i powiedzieć: "tu mało, tu malo, tu sie nie Illahaju" (15112/76). Oba więc fakty: :zdolność parui �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 129 szania się i umiejętność mówienia były niezaprzeczalnym dowodem, że dzieckonaileżydo boginki. W,edług optni,i mieszJkańców wsi, młoda matka chcąc uniknąć spotkania z .tym demonem, pOw'inna jak naszybciej ochrzcić dziecko, a sama pójść Ina wywód. Jak stwierrdzono:"ochrzcić dzieako to najlepiej jest, a też przy chrzcie te modlitJwy są dobre" (li61Of80).Jeżeli jednak nie uczyniła tego w stosunkowo krótkim czasie - boginki jako duchy wiedziały przecież, gdzie urodziło się dziecko - musiała Ipi:1nieje strzec. Gdy mimo to boginkom udało się podmienić dziecko, kobieta zmuszona była uciekać się do drastycznych posunięć w stosunku do odmieńca. Najbardziej skutecznym działaniem w celu odzyskania dziecka było bicie odmienionego. Czyniono to w ,ten sposób, że "bili dzieck,o bogrrJiki rękami, scapami", ailbo też radzono "wynieść na kapę i święconą palmą (wie!lkanocną) bić" 1610/80). Usłyszaiwszy ikrz~k odmieńca, boginka przybiegała natychmiast oddając zabrane dziecko i mówiąc przy tym z wyrzutem do matkii: "Na mas 'oddaje ci, ja sie nad twoim nie znęcam jak ty nad moim" (1512/76). Dziecko ludzkie, które trzymała u siebie bog'inka" suche było i zabiedzone jak oddała i na trzeci dzień umarło" (115'12f7r6). Informatorzy tłumaczą ten fakt w sposób ,następujący: "zabiedzone było, bo to był duch, a duch mleka nie ma" (1512/76). MieszJkańlcyObiJdzy przekona'llri są co do szczególnej mocy rośliny -nwanej zwonkiem (Hypericum perforatum L.), czyli posiadającego lecznicze właścilwo,ścidziurawca 21.Miał on skuteczmie chronić napastowaną przez boginkę ,położnicę. Wystarczyło bowiem, że dotknęła ona tej rośliny, a demony te uciekały w popłochu pozostawiając koibietę w spokoju. O tyrrn, że roślina w sposób ,tak skuteczny przerciwdziałała boginkom miała się dowiedzieć od nich samych. Jak podano: "boginie tak wołały: Połonlka, trzymaj się zwonka" (Hii55/77)22. Istoltą, która z racji tego, iż kończyła ludzkie życie, a więc zawsze, od wieków tOlwarzyszyła człowiellmwi i towarzyszyć będzie, a zdecydowanie jednym 'kierunku działania i to na niekorzyść człowieka - zgon, a także dlatego, że nigdy istota ludzka nie mogla się jej przeciwstawić 21 Na temat dziurawca patrz mój artykuł pt. Ro'śliny jako magiczne śl'Oidki apl~tropeiczne w polSlkiej demonOl!ogii ludowej i magii (artykuł w druku). 22 Poda,ny tu wątek dotyczy wywiedzionej prllez boginki położnicy. Jest to przekaz zniekształcony, uwzględniający jedynie matkę, względnie drugi wariant tego wątku. Pełny przekaz znany z literatury mówi a porwaniu przez boginki dzi·('('ka. PlJdaje także Clko,licznoś('i w jakich gOlniąca je maltka, a nie porwana. dowiedziała się () cudowny,ch właś'Ciwoś'Cia.ch dZlwonka (J. Ś'Wię:tek,o'p. cit., ~. 474). Porównaj ta'kże O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 46 - 47. 9 "Lud" - tom 66 Góry ... op. cit., s. 503 - 509 i 510, tegoż autora �130 URSZULA LEHR jest śmierć. Wybitnie negatywne funkcjono'wanie tej is,toty, jak też jej nie mają:ce :zJwiązkuz człowiekiem pochodzenie, poiwoliły zaklasyfiktOWaćją do grupy demonów i podgrupy B, którą to podgrupę zamylia!. LudOIWawersja rodowodu demona zwanego 'śmiercią poldaje co następuje: "jak się aniołowie zbuntowali to jedni poszli na jedną stronę, a drudzy na drugą. Jeden nie wieldział gdzie iść i został na ziemi śmiercią" (1:5<112176). Jest to :postać ucieleśniona, żywa, 'widzialna przez człowieka nie ty lIko końc:zącego swoje iŻy>Cie, dokitórego przychaidzi, aile t,eż i przez mnych. Przyibiera postać kobiety, jak niektórzy informatorzy podkreśiają "wielkiej baiby, suchej w łoktusie białej" (161<0/80), czasem z koszykiem w ręce lub z kosą (ryc. 6), przy czym cz,ęsto miewa zasłoniętą twarz. Przychodząc natlQlmiast do konającego ma nieść w ręce "jakisi kielich i daje cosi do wypicia" (1151217i6). Głównym ceilem jej działalności jest odebranie człowiekGwiżycla, co wszyscy uważają za naturalną kolej losu. Przychodzi więc do konających, by wypełnić swą misję, bo takie jest główne zada'nie tego demona, z czym się na ogół godzą. Oba1wia'jąsię jednakże spotikania z nim ludzie zdrolWi i slprawrni. Nie spotkano się jednak z t'wierdizeniem, by śmierć mogła zaszkodzić w jakikolwiek sposób tym, którym rychły z.gon nie jeslt prze:Zlnarczony.Pojawienie się tego demona zwiastuje śmierć w poib~iżurnie1jlSca, w którym go widziano. "Prr:z.ecież chłop wió,zł śmierć w Jazolwsku. No sła baba pięknie ubrana. c'ws~'eiCz:kana głowie no i przybrał babę. Weszła pOltem do domu jakiegoś, gdZie chło,p leżał i u:mie[1ał. I we5zła i :.;'traciła slię" (1610/80). Ujrzenie natamialSit tego demona przez j'akąś osobę bywa talkiŻezalPorwied:ziąjej zgonu. "Na roik przed śm1ercią widziała matka moja łolktl.:us'iąn.a plecarch. Wieczorem w'idz;~ała" (11610/80). śmierć. Z jak wierzą - płachtą białą. tJiką Czasami zdar:za się, że zagadnie człowieka pytając czy w dalnym ohejściu, do któreg,o ,zmielTzasą psy, które wyC'zuwają tego demona będącego przeoież duchem mimo cielesnej powłoki. "Sed chło!p i śmierć sła z nim. I on rOIZJma:wiał(ze śmi'crdą). Pó:'.ni pTzesz.li kawałek drogi i ona nie pyto tego chłopa: a pan w tamtym osiedlu? - ono t1lLalo być bhsiko - a w tamtym osi,edlu po,wiązane óum psy? A pOlWiązalne.pOlWiazanc. No i podziała się" (1555/77). Demon ten zaezerpia człowielka nie tylko w ce'lu uzyskania jaktejś informacji. Nieraz prO'S'i'O jakąś przysługę, zaOldldanie której potrafi się odwdzięczyć - jak podano - iW dwojaki sposób; może przedłużyć życie lub też powiedzieć po kogo idzie. Poniżej zamieszczone krótkie opowiadania najlepiej to zilustrują. �Wierzenia demonologiczne 131 we wsi Obidza "Deńko sta.ry chlap przechodził pr.zJez Dunajec. Ja'kaś kobieta podeszła i gada: pflZeni,cś mni'e. A ,on s'ie bał, ż'e SJle wY'Wlró.ci,a ona gada: przenieś mnie, bede ciężka jak gęś. A potem podziękowała i gaJda, że będz~ie żył długo, 102 r:Dki bedzies żył. To była śmierć" (1;51217<6). "Majerski szed z roboty i spotkał ją (śmierć) i niosła koszyk. mógł i na końcu powiedziała mu gdzie idzie i po kogo" (1512176). On jej po- Bywa też, że śmierć może niechcący kogoś przestraszyć s'Woją os-obą, wtedy 'l1'jawlIliacel swegozj'awielIlia :się, uspokajając poprzez podanie powodu S'wej orbeonośd. "Idzie dziwka po IWode, a smi'erć ją zadągnęl.a za rl;kę, a na) gada: śmierteczko mojaś ty, nie bier mnie. A śmierć: ja po ciebie. I jak ta dziwka wróciła to gazda już nie żył" (15112/76). (dziewczypo górala, nie 0Iillł Ale ZJdarzają się wypadki, iż jej nagłe pojawienie się powodujące strach u człowieka, który ujrzał t~go demona jest celOlwe.W tym wypadku doty:czyć to miało - jak podkreślano ...• takiego "c,o wódke pił, pije, a mało chodził do spowiedzi, to ta:kiemu sie traf~o śmierć zobaczyć" (155,5/77). Ów strach zatem wywołany niespodJzi'ewanym ujrzeniem śmierci ma być niejako przestrogą, patrząc na to p'1,z€'zpryzmat wierzeń ludowych. Tego rodzaju "nauczka" może wywrzeć - jak uważają mieszkańcy wsi - (pozyty1WlIly Iwpływ na takiego człowieka, albowiem strach jaki się wówcza\S u niego zr'odzi, w)'lwołany oWYIIDspotkarniem jest IPonoćokropny. "To idzie w nocy ze smlerciom rozmawia, a ta śmierć leci koło niego, żeby ten człowiek ją nie widział, żeby ją nie poznał. Lezie taka biała kobieta z chłopem i rozmawia z nim. A łon niby to widzi, że to kobieta idzie. Późni ona zniknie, podzieje się i chłop zostanie i późni chłop nawróci we swoją strone, a to zniknie na miejscu, że tego wiency nie widzi. No i późni go biiClre~trach, t.ak go ogarn~ic strach i on sie okropnie boi. Jak zaleci do domu to słowa wtedy nie może wyp:)wiedzieć tak mu ~micró stra~ha dał,a" (15'5.';/77). Przerl demonem tym nic, ani też nikt nie jest w stanie się obronić. Co prawda ·literatura podaje szereg ciekawych przypowieści o przechytrzeniu śmierci, na których to kanwie powstało wiele bajek, ale tu raczej traktuje się tę istotę pawa'żnie, z należytym szacunkiem dła spełnianej przez nią misji. Poja1wienie się tego demona jest nieubłaganym wyJ.'lcikiem, a :na!wet kIQniec'z:nością.Zrozumienie tego fakrtu spowodowało, że nie starano się 'nawet wYlIDyślaćsposobów mających na celu odwrócenie losu czy pokrzyżowanie planów tego demona. Zresztą byłoby to bezce-lowe, albowiem nic nie zdziałałyby ani ŚTodlk:imagi:czne, a .tym więcej rehgijill<e.Dem·on ten stoi ponad nimi. Jest posłańcem Iwyk1ollliującYIIDpolecenia Istoty Najwyższej, której człOlwiek WlieTlZący nie będzie i nie jest w stanie się przeci'wstawić i talk le'ż rOZJUmianajest przez mieszkańców Obidzy spełniana przez niego funkcja. II· �132 URSZULA LEHR Przedstawione dotychczas wątlki wierzeniowe wiązały się ze światem dorosłych i ich to głównie dotYCizyły.Istnieją jednak zachowane - choć w pO'staci :znac~nie zubożonej - przeka'zy o demanaich wywodzących się z rpoJmtujących dusz dzieci, które takimi stawały się za sprawą swych matek. Mowa Ituo ,porońcach, Z1wanych wymiennie w Obidzy niechrzczeńcami z racji zatarcia ,różnic pomiędzy nimi w kolejny.ch przekazach ustnY'ch. Znany tu wątek wierzeniowy o demonie dziecięcym łączy w sobie dwa ba:I1dz.oZ;ohżone, których rozid:zie1enie na etapie jedynie fragmentarycznego przekazu jest niemożliwe. W związku z tym potraktowany został jaiko jeden i tak przedstawi,O'tly23. Wedle iPolWszechniepanującej qpinii, pokutuje dusza dziecka, które martka zabiła Irozmyślnie to jes,t poprzez sztuC'znie wywołane poronienie, wzgilędnie uśmiercenie go zaraz po urodzeniu. NajlczęśCliejczyniły to kohiety niezamężne, aby ukryć O'wocswego ,grzechu. Ponie'waż działanie talkiej matki okryte było tajemnicą, przeto embrion lub zahite dZliecko :zakOlpYIW:ała w jakimś usironnym miejscu. Tak więc z niezależnych od niego ,przyczyn dziecko, awłaś'Ciwie je.ga dusza musiała po swej śmierci pokutować; po pierwlSZerl1atego,że Ziginęło śmiercią glWałtOWiIlą,a po drugi,e zmaTło bez salkrame.ntuchrzDU. Stawało się więc jak podają wierze'I1ia ludowe -z tych dwu powodów dem'onem w pasiaci najczęściej bliżej nieokreślonej. Funkcja jaką pełnić miał ten demon przejawiająca się w jego negatYlWno-neuiralnej działalności (podgrupa C), a więc w sposób fizyczny nie krzywdząca ludzi, to rodzaj wyrzutu :sumienia, w tym kOlllikretnym przypad!kudo pewnego stopnia zmaterializ'O'wanego, wywołującego wizje. Przejawiać się miał dojącym się słyszeć głosem płaczącego dziecka, lub nawet widywaniem jego postaci tak przeiZ ludzi obcych, ale nade ws.zystko przez matk,i w godzinie ich śmierci. Jak podano niechrzczeńce "som tam, gdzie je matka zakopie" (1612/ /76), a więc mogą być zaTówno IW kTZakach, w lesie, a nawet wodzie. W każdym razie w miejscach odludnych. Mimo toZ'b['oidnia zostaje odkryta dzięki ingemncji sił Iwyższych. A dz,ieje się t'o w następujący sposób: "zawsze jak talkie dziecko jest gd:zJiepochowane, to biją pioruny i deszcze leją, ,żefby:g~ wyrzuciło i aby woda spłukała" {l5,l,2/'ii3).Zdarza się, że nie zawsze za pierwszymrozem woda wymyje dziecko, wtedy to tak długo pada, aż w końcu ukaże się ono na poiwiel"zchni. 23 Zasadnicza ró,żnica tkwi w poc.hodzeniu tych is~·o<t.Po-r-Ollcem "taje siG dusza dziecka poronionego umyślnie, niechrzczeńcem natomiast dusza dz.iecka zmarłego lub zabitego bez chrztu. Ale talk w jBdnym jak i w drugim przypadku elementem łączącym obie 1ó>1Q1;y jest bra'k sa!k,rementu chr:z.tu. Porównaj K. MO'szyński, op. ciA., s. 674. �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 133 "Ta!k bije w dzieck.o zakcxpaTI'e, nieochrwz,o.ne, m.ałe. Biło kiedyś i ulikt nie wiedział o tym (-o dziecku tam leiącym). Przyszła powódź, była pod korzeniem. ale go ni,e wy.rz,udlo. Drugi raJZ prlzyszla i jeSlZlC1Ze nie wY'niosło, piO'rUlny biły i nic. Trzeci dzień, pioruny wY'w;rócily gr:us.zkę i .dz.i,eoko się pO:k.azał,o i u:-ltało" (151~176). Na ogół mielszJkańcywsi wiedzą jaka jelSrtprzyczyna tych gwał,townych ulew, a już na pewno bijących w Jedno miejs'ce piorUil1ów,co wyjaśniają w spooób na:stępujący: "jak jednym pasem idzie bur.za to znaczy, iż coś tam jest sohowalIle (w .obrębie tego pa'sa). Zawsze jak pioT'ulIlybiją w jaikieś miejsce to dziecko wyniesie" (1'512/716) 24. Dziedw wymyte przez desze·ze chrzczono i chowano na omentaTzu. W przypadku, ,gdy słyszalIlo jooynie .płacz dziedk.a, za poradą ,księdza postępowano w taki oto sposób: "Przyszli na to miejsce z księdzem i za-ezęlichrzcić: jakeś panna, to niech będzie Anna i kropi święconą wodą. Ale zaczęło jeszcze bardziej płakać i wtedy paiwiedzieli: ja1keś pcm to niech będzi,e Jon. W:tedy za'klalskalo i udSlzylo s.ię. I nigdy już nie p.htkalo w kj kępie" (1512176). Z przytoczonego :tu cytaltu wynika, że dem()lIlten (potrzebował dla swego wybawienia sa;kramentu chrztu, Iktóry to wy!pełmionynawet oW takich okolicznościach Izwatniał go od pollmty. Jak już wspomniano, zabite d·ziecko mogło ukaiZywać się swojej matce w godzinie ·jej śmierci pOIwodującprzedłiużalIliek'onani.a. DOIpietropo wypelni€lniuodpowiednich czynnośó talk.magicZ'nych j'aik i religijmych znikalo, a matka mogła spokojni'e umrzeć. "Jedna taka we wsi zgubiła siedmioro dzieci. Jak umierała to nie mogła Clmrzeć, bo t.e d'zioci latały ko'lo ni·ej. Musilała uszyć s'ied-em su:ld'enek, poświęcić je i ochrzcić i n,lr:zucać na ka:i-de dzi.et:Ko i wtedy już ~pok,O'jnj.euIDalrł,a" (1512/76). Do demonów liteTatura przedmiotu zahcza także tak zwane błędne ogniki. Mają to być duchy pDllrutujących .geometTow, którzy za swego życia niesprawiedliwie wymierzali :granice pól, krzywdząc tym samym ich właśció€lli. UikalZYlwa'ły się w postaci światełek. W badanej wsi, w wątkach wierzemiowych ,zachowały się jedynie:zmaczoniezu:bozone przekazy sugerujące jednozmac~nie przynależność tych istot do poikutujących duchów. W związku z :tym wyjątkowo, odnośnie materiałów doitycZących tej wsi, błędny ognik :został pr:zemiesionydo 'grupy IV. Drugą grupę stalIl'owią istOltydemoniczne. Wśród nilch niezwylkle ci€ka'wą istotą z pUinktu widzenia ,etno-medycznego jest zmora, która wedle przekonania inf.ormatorów ~ co prawda sporadycznie, ma się uaktyw,niać jeszcze obearrie. Uzasa'dniono to następująeo: ,,'ej teraz i tak będzie, ho ludzie grzeszmi" (1610/80). 24 Poró"\VInajK. Moszyński, ,o!p.cit., s. 677. �134 URSZULA LEHR Zmora uważana w tej wsi !Zaniewidzia·1nego ducha, przychodzić ma do czlowielka rw nocy, podczaISsnu najczęściej - jak podano - o 1200 godzID.ie.Na ogół i'nf.OII'matorzytwierdzą, że siada przeważnie Ina piersiach śpiącego dowieka i dusi go. Przejalwiać się ,to ma IW ten sposób, że albo gniecie swyan ciężarem powodując 'Uczillicie 'dusznośoi, \Względni'edusi poprzezw\kładanie ISwoj~g()języka - tak to odczuwano - do ust śpiącego i ssie krew. Celem obezwładnienia ozlOlwieka,co ma jej ułatwić jego dręezenie, zmora ma chwytać go za duży palec li Illogi. Podkreślano tu również fakt, ~ zmora ma .napastować tylko tak'ich ludzi, którzy śpią na wznak. "Dusiła, nie można było oddychać. Na wznak jak ·kto leżał to pr.zychodziła. Najbardziej jak leżał w stodole pod strzechą" (1610/80). Opisany wyż,ej ze<spółobjawów wywoła,nych przez tę ist'otę wskazuje jednozna,cznie na dolegli'wo'ści 'związallle z sercem i układem Ik:rą:żooiowym, które to nie uŚWliadamiane,!przypisywano izmorize.Pot,wierdzeniem takiej htpotezy są sposoby o charakterze mag.icznym i magiczno-religijnym mają'ce na celuobrO'nę przed nią jak' i jej rpozJbyciesię. Przede wszystkim zalecano, ,aby człowiek udający się na spoczynek "położył Tęce na piersiach na krz)'lż, itO 'W-tencZ'as go zmora nie napadła" (1,5.57/77), lub skny,żował nagi. WskamnYJffi było również nie spać na wznalk, :bowiem "jaik się inaClzej poł'Oży to nie dusi :nmoca" (1:5J.:217i6). Jeśli człowiek nie 'Zas'tosowałsię d,o powyższych wskazań i zmora przyszła w nocy, należało 'Za'W1szel:kącenęprzezwyciężyć ów bezwład ~powodawany jej dzialaniem i przewrócić się na bok, lub przeżegnać się, albo też "jak zmora dusi to poruszyć palcem u nogi" (1151\2/76). Przedstawiiana w przekazach tradycyjnych Ipochoidzą'cychz tej wsi postać zmory wskazuje bardziej na fizjologiczne źródła pochodzenia tej istoty, aniż,ełi - mówiąc ogólnie - demoniczne. Nie jest tu między innymi :ona1na,a przytPi:syiwanazmorze zdo,lność dręczenia przez nią zwierząt, a nawet rQŚ'lin25. Inną istotą, Iktórej działanie w 'sto:SIJ.,nku do czł01Wiekaposiada charakter zdecydowa,nie negatywny jest strzyga, strzygoń. Są to na;:nwyokreślające jedną istotę, a wynikające zró:żmicowa'Uiegramatycz'ne ma wskazywać na jej płeć. Wywodzić się rna znieochrzczonego ducha ezłO'wieka, który to po swej Śmierc.i,chodził i I?-a'pa'stowałludzi. Wiąże się to przekona,nie z wiarą, iż niektórzy ludzie mieli po:siadać dwa duchy. Dawniej nie było tak rozpowszechnione bierzmowanie, jak też nie było zwyczaju dawania :przy 25 Wspomina nowski, Kultura 1971, s. 198).. o tym-B. Ludowa Bara.no.wo:tkiodn:o~nie ziem Polski XVII i XVIII w. na ziemiach środkowej PoLski (B. B:naŁódź środkowej, �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 135 chrzcie dwóch 'W iOlI1 , pr..zeto je/den z tych dUlchów jak wierwno nie poskromiony pTZ€Z saikrament chrztu lub ibie:rzmowa.nia stawał się złym duchem. Z przekazów 2malIlYlChw t'ej wsi, istota ta była niewidz'ialna, ałe za to można .było poz,nać czlO'wieka, po śmierc.i którego duch chodził, a mianowicie: "rodzi się z zębalffii",. a "dorOlSrłego strzygonia poznać pOZJTO'śniętych brwiach" (1/511:2/716).Tak więc oooiliniki rodzące się z 'Pewnymi adchyl00'iami od normy (zęby, ni€'1:ypowy wygląd zewnętrzny), a nawet zpewnymi ohjawami chorooowytmi tuż 'Po UI'odzooiu nip. powszechna u mały~h dzieci p~eśnia:wka, były uważane za potencja'lnych nosicieli diwóch duchów, a co za tym ~dzie kandy;datów na strzygi i strzYlgO'nie. Z tym, że naJeży tu podkreślić raz jeLsZClze,że to jeden z dwu duchów po śmierci takiego człowi€lka, a nie 'on sam, stawał się :s'trzy.goniem. Można jednak było w porę z<łJpobiec zwcizeniu się tak~ej istoty. Zorie~ntowawszy się - po cechach wyżej wspomnia,nych - tnelba było jak najszY1bciej ochr2Jcić dzie~ko nie jednym lee.z dwoma imi,onami. Strzy,goń pojalwiał się w nocy i jak powiadają nie da\wał spać. Szczególnie miał przychodzić do tych osób, a nawet domo'WIni'ków, 'którzy mu mieli za życia wyrządzić jakąś krzywdę. "Po śmierci przychodził do domu i straszył" (1.6W/80). Bliższych danych na temat jego działalności mieszkańcy wsi nie umieli padać. Aby uchrolIlić się od tej istoty, gdyby 'ni,e zdołano w porę tj. nadać jej za życia dwóch imion należa'ło: "rtaki jalk U1IlXlzeto się go chowa twarzą do ziemi, aby chodził pod ziemią" (1512/76). Irnni n:atmp.iagt podali, że trzeba było posiadać ,,<palmy wie1Jkalnocme i tymi palmami się ludz·ie bronili, bili" (15:55177), lub też ,)uid7ie się m od:l11i i na msze da.wali. To miało pomóc." (1:61<0/80). Talk 'więc te dwa, jakie prze.tpwały w wierzeniach o tej istocie archaiczne elementy rt:u wskazane, a mianowicie posiadanie dwóch duchów (dusz), rodzenie się z zę'bami lub zrośnięt'e brwi, a także specyficzny rodzaj pochówlku, ułatwiają identyfikację ,tej istoty jako strzygi, a równocześnie wskazują na 7Jna,cZJnezubożenie ,wątku wierzeniowego. PiTzedsta<wione Idotychczas demony i istoty demoniczne występujące w wątkach wierzeniowych w Obidzy charakteryzowało wyohrażanie ,ich jalko istot człek.dkszta łtnych, wywodzących się od duszy człowieka, ale ukazujących się w ludzkiej i częścio,~o ludzkiej postaci, wL)ględnie :niewidzialnych. Inne za,noto,walD€ w tej wsi przekazy traktują o ludziach posiadających szczególne predyspozycje i wiedzę irracjonalną (płane1milk, czarownica), które to upoważniają do umieszczenia ich w osobnej grrupie tj. nI. Jak wynika z zachowalnych 'w Obidzy przekazów, płalDetlIlikiem był człowiek "ży:wy nie duch, :wyglądał jak chlap s.tary", wzg'lędnie "siwy �136 URSZULA LEHR dziadek z ksiątżką taką" (1:5'1217-6). Była to więc osoba i to wyłącznie mężczyzna, w starnzym wieku, a więc posiadająca jakieś doświadczenie. Musiał to być człowiek znający się na zjawiskach zachodzących w Iprzyrodzie, a nade wszystko stosUlnlmwobiegły w meteo[,o'IOlgiiludowej. Na bazie tej wiedzy potrafił p['zewidY1waćmające nastąJpić ZJmia'nykJimartyczne. Umiejętność ta a:ni lnie była ZJnanąwe wsi, ani też tym więcej praktykowaną przez wi'e'le osób. Posiadana na ten tem'at wiedza przez pojedynczego człowieka, stwarzała lwokół niego mitY0ZJnąotoczkę, czyniąc go kimś innym, wyższym, przy!pisując mu właściwości nadiprzy['odzolnei nadając mu miano płanetnilka. Uważa się nadto że posiadał on zdollność nagłego znikania lub "wciągania" przez ,chmury 26. J ak podają ludolwe przekazy, ipłaUletnik różnił się Old iI1lnych ludzi także i tym, że oprócz szczególnego posłannictwa jakie mu zostało dane, urodzić się miał w tzw. "czepku", który to zasuszony lnosił zawsze przy sobie, a nadto "zaWiSizez jednego raga kabata kapała woda" (15112/';"6). Niektórzy zlwracają uwagę, że "miał taką pła1chtę lnialną", w Mórej to "nosił się" (1,512/76). Wszyscy indagO'wani twierdzą zgodnie, że była to istota dobra, której działanie sprowadzało się do ochrony wsi od deszczów i burz. Wspominają, że we wsi miało być dwóch płanetników; jeden z 'nich żyjący około 100 lat temu Mróz lub Bil Qnaz.wi.skadoikładnie nie pamiętają), oraz drugi niejaki Warzecha. Podany przez infoirmatorów profil działalności płanetników bazuje na Slposohie.zachowania się pierwszego z nich. Zakres działania tej istoty jest ściśle określony i ogranicz.ony jedynie do ingerolwania w momencie niekorzystnych układów atmosferycznych. Tak więc, gidy zbliżała się burza - a czym płanetnik wiedział znacznie wcześniej - wtedy znikał ,gdzieś na jaikiś czas, a potem "wracał cały mokry i zmor,oowany, ale nie chciał się przyznać gdzie był" (16012/76). Nagłe znikanie plainetnika wytłuma'czolno ,w sposób następujący: "chmury prrzychodzą i wynorszą .go w powietrze - taka mgła go przesłaniała" (1512/76), lub "mgła spadała na niego. Unosił Slięw powietrze do chmur" (1610/80). Wyrnika z tego, iż "pTalcę" swą wylkon)7IWał wśiTódchmur, a nie na ziemi. Polegała ona na odganianiu burz, co przejawiało się w podtrzymywaniu chmur i IprzEmosz1en1iu iJchnaj'czę.ściej na oibszary neutra,lne np. lasy, dlat,ego też "un~LSiłsię w powietrze i rozganiał je" (1)610/80). Ale bywały i takie 'WY1padki,·żepłanetnicy "bili się między sobą w odganianu chmur. Ten od swego odganiał, tamten od swojego pola czy wsi" (m1l2/ 17.6). Gdy naitorrnialstw powie!trzu s'ły,szano szum mówi'ono, "że zmalwiały się - te płanetniki - żeby te chmury trzymać" (l,5ilI2/76). W ObiJdzy panuj'e powszechna orpiJnia,że "płall1letnikisą dobre" (15l!21 2G Porólwnaj K. MOiszyńJski,op. dt., s. 649. �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 137 /76). W związku z tym nie tyl.ko nie urni!kano ich czy obalwialIlo się, ale nawet usiławano im pomóc. Wierzono, że <płanetnicy bory1kają,cy się z chmurami potrzebują dla wzmocnienia siebie pokal'mu, a za talki uważano dym. W tym celu sypall1JOmąlkę jęczmienną (żytniej nie używano, ale dlaczego ni'e potrafiomo wytłumaczyć) "z chleba lPieczonego na Boże Narodzenie" (11610/80), na żarzące węgieliki UilllieszC'zone na łopacie chlebowej czy pokrywce. Mąka tląc się wydzielała tak potcr:zebny:płanetnikom dym. Czyniono to na ogół na z8W1I1ątrz dOffiU. Czasami mąkę sypan-o wprost na blachę pieca, a wtedy dym wychodził 'przez rkom1n, c·o wcale nie umniejszało jego wartości "odży;wczych". Zamiast mąiki "smeJldzono" nieraz "cetynkę" lub "ziela święcone w wiąza'nkach alho w wialnkach" (1610/80). Niektórzy informatorzy Iwyraz'!llie podikl'eś1ają, że dym miał być pOIkarmem dla pła1netni:ków, i'llII1ina'tomiast uważa'li, że sam ,w sobie posiadał zd·O!lność odpędzania chmur 27. Do dziś dnia w czasie gwaltow.ny{;h burz, względmie ulewnych deszczów, przynajmniej starsi mieszkańcy wsi wykonują tego rodzaju zabieg m3Jgiczny, uzupebniany częstokroć ślwleceniem ipoświęccmy;ch w dniu MaiJki .Moskiej G:['l()mnicznej (2 II) gromnic lub świec. Obok wiary wopielkuńczą ro'lę płanetnika chroniącego wieś przed skutkami gradobicia i podobnego typu zjawiskami atmOlSlerycz:nymi, mane były inne sposoby z3IbeZlpieczające, .sto:sowalIle już przez samych ludzi, bez udz'iału tej istoty 28. Przedstawiona tu dŹJiałalność płanetników wSikazuje na cechy archaiczne tego wątku przez podkreślenie, iż istota ta zabiera'na była przez chmury i walczyła z nimi w ,powietrzu, a nie ogralIliC'zała się do wykonywa'nia tylko i wyłącznie magi'CZlny:ch gestów i iWypo'Wiadaill'ia zaklęć, jak to miało miejsce na ;przyiklad w innych W1siach ikanpaekich 29. ZreSiztą S:lill !przekaz mówiący o istnieniu tego rodzaju ist'ot jest świadl€ctwem przetrwania ,tradycyjnych 'Wi~rzeń, za którym przemawia także i to, że wiara ludz·i w istnienie pła,ne1m1ków była niej€ldmokrotmie wykOlrzystyPaitTz mat. terenowe nr inw. 15,12176. 8:pos·oby te wskazujące na ich arc'haiczl1iOoŚćpoleg.ały mi'ęd'zy innymi n:a 1) obOlrY'w<lmrugranic pól ciolętami-bhźniakrumi, 2) zakopy:w,Wi~U czy cholwa,iliu do -ctl1zewsciojqcyoh na gra'Il'i1calchpól lub wsi CIClpoIWiedrllkhwers'etó\W przepisywany.ch z Ewangelii, co czyniono 'We wrześniu (1555/77). Do innyich, zn<l'nych i pawszed],nie ·9to.si()\w.amy.ch ob ec'nli'e spos()Ibó\\,v nale'LY: 1) "kl1Zyżyk albo pasyjkę wy.st<llwiaU .pr.zed dom ·i ter.az jak shalS'zna burza:', 2) "na Zielone Swiątki jak brzezinę z ołtarza urwali to w burze smendzili to wy ja.śniało sic", 3) "albo n:iemowlę wynoSiili i da'WaJi dO' rękii grad .j to też przechodziła bU.l1za", 4) przechawywanie naiomias.t w d.omu "l;>'Slki" po'święc'o'Uej, zapewniało, że "pioruln nie bije w taką chałUlpe" (HHO/80). Zł PatI'Z po'rów.nawczo mat. terenowe z Lądka .(1575178) Oira·z Istebnej (156317!/ i. 1:556n7). 27 28 �138 URSZULA LEHR wana przez IOOJnegoirodzaju oszustów podszywających o czym opowiada j'erlen z inf.ormatorów: "Kabat llJaJm{)crw,nyw rzece, wchodzi do iJzby i g,aida: 00 dzie mÓ\wią, a on: to za:ra:z betdzie s,łYiChać burze-lWied:ział, Wiet7.OIT,emto bedzie burza. I gaJ.a: jak mi dacie co żreć Masła, jedzenia, kawe mu naszykowali, on to wziął i wyśmiał się pod nich, słychać? Ano nic Luże czer.wona chmu;r.a to bede wa,s bronił. się w lesie" (1512176). iWykOTJzys1Jujący naiwność ~Uidzką oszuści 'wi,edzie1i doibrze, że płanet'niikowi nie 1W0~no,nie godzi ':się odmówić iPOCzęs.~unku,bo ohrażony złYJ11rtrakowaniem nie ibronrŁiby,wsi pr~ed iburzą czy deszczem. Kole'jny, zaichowany IW tradycji :1u!d!Olwej wąt,e(k wierzeniowy dotyczy isto1ty, której pÓ'jawienie się na air'enie dziejów wywołało niemały zamęt w umysłach lud'zlkichz wszelkimi najibardziej dramatycznymi MiI1sekwencjami dla niej. MOWiatu o czarownicy, której 'wiele prac nauko_ wych i pseudona'll!kOlwych:poświęcono, a prz,edst'awiającY'ch świadec,tlwa tragicZlnych losów osóib :padejrzanych o zajmowanie się czarami. Owa swoistego mdmjiU p:sychoza, Mó.rej podłożem ibyły walki religijne, nie ornim;ła i Polski 30. Przetrwał e w Ohi~dzyprzeka'Zy mówiące o czarownicach, odbiegają ,:z:natC'zmie .od htt'€lrackiego pieTlwowzoru na co między innymi zł,ożyły się talkie czynnilIDijak: z:nietkształce:nie przelkazYl'vvanych z pokolenia na pokolenie u:s1mychre'lacji, modyfiJkacja postaci do rodzimej kiUltiUJrY, czy w końcu działalIlie czasu. CzarOlwnircebyły. Co do tego mieszkańcy Ob~dzy nie mają żadnych wątrphwości. Mi€lSikały w tej wSi trzy kobiety u:nnalne za czarolWnice. Wszystkie zmarły mniej więcej przed II wojną światową. Jedną z nich ibyła "taka mała baba i mi'ała z:a:pa1trzeiIliec na twa['Zy" (1512/76), a dwgą ikobieta zwana "ś!wilniką",która "mag'll1e miała w oczach" (1512/76). O trzeciej bralk bliiższych danych. Były to więc kobiety, kltóre zewnętrznymi cechami fizyc,zmymi lub wyglądem różniły się od innych łudzi, co dawało mieszkańoom wsi - wedle kh mniema'Il'ia - prawo do różnego rodzaju podejrzeń skierowanych pod adresem tych kobriet (patrz przypis 37). ZaTzuty jaki'e w'Zględem ,nich kierowano to· przede wszystkim szkodzenie iby1dłlupoprze'Z ozary jaikie miały wykonywać oraz rzucanie uroków między innymi także na ludzi. Dniem, który uważano za szczególnlie ni'ebeZlpiecZlny,'albowiem wtedy to czarownice najwięcej szkód wy30 Pi.szą na ten temat m. in .. J, KeHcr, Zt!)yrzaje, obrzędy i symb9le religijne w chrześcijaństwie (w:) Zwyczaje, obrzędy i symbolc religijne, War;.z;.\IW:l 1!J74, s. 45.6 - 457, A. Fis'cher, Opowieści o czarownicach z doliny nowotarskiej, "Lud" i. 25, Lwów 1926, s. 78 - 94, R Bugaj, Nauki tajemne w Polsce Ul douie Oc!ro:lzenia, r'odz. 6, Pro/cosy o czary i praJktyki czarno.J<~ięskic, W:r-odaw 1976, B. BaTaJnolWski,Poslowie [w:] K. Ba'schwibz, Czarownice. Dzieje procesów oczary, WroGlaiW1971. �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 139 rządzały był dzień św. Wojde<:ha .(23 IV). Na1leżało zart€ID.pilnie strzec swego bydła. Nie na wiel'e je.dna\k to się zdawało ja!ko, że ich coory oparte były na magii homeopa!tyezmej. Talk więc przed dniem ś!W.Wojciecha lub wczesnym rankiem tego!ż dnia, .czarownica chodziła po polach sąsiadów i z,bi'erała ,,'T'Osęz gówien, ła'jtna i to do garczka li Ludziom :kirzYlwde robiła, ona miała mleko, a inni nie" (11512/76),względnie "ZJbierała rosę do ,podołka, pt"zynosiła do domu i ten z którego pola zbierała to nie mieli mleka" (H>j,2176).Po takim zabiegu magicZJlYlffi,ałbo kr.OIWysąsiadów mleika w ogóle Jllie da/wały lub też "klagało im się, ściina'ło słodkie" .(Hi/12/76), względnie "ikr<liwykrwią sie doiły" (talO/80). We wlSzy.stkich wymienionych tu przypadkach taki stan rzeczy bezapelacyjnie przypisywano czaTownicy. Miały OInetakże podobno .posiadać umiejętność rzadlko spotykaną, "ze wszystkiego co żyło, co się doiło ściągały mleko, z żaby, węża" (1511 217:6). Czarownice mtały hodować przestęp (Bryonia aLba L.). Była to r,oślina, Mórej korz'eń kształtem swym przypom~nający sylwetkę lUJdzoką,podohny był do śr'edniOlwiecznej mandra,gory lub cizrwo<strrętu (Mandragora sp.). Wedle przekonania informatorów "przestęp ziele jak kto zada krowie to traci mleko" ,(1,6110/80). Roślina ta, jak w,ier,zą mieszkańcy Obidzy, p0't['af<iławydawać gkJlsna widok człcwlieka abc,ego chcąc.ego ją dotknąć. Były to nasrtępujące sł<;iwa:"nie biel' mnie, bo to mO'je, nie bieli' mnie, bo to moje, to mnie drze" (1.511:2/76). W tejże WlSi podano magiczny sposób na wyhotdoJwalllier.ośliny ~walllej przestępem, polegający na tym, że IWwigilię Św. Woj'Ciecha należalozabić węża i ,wyjąć jaąowity ząb tZiW. żądło. Następni'e żądło M'lkładano do czosnku i zaikopywano do ziemi. Wyrosłej z tego rośliny nie wolno było ruszać aż przez 9 lat. Po upływie tego okresu czasu lI1adawać się miała do praktyk magicznych. Dzi,ałalność cza'roiwlllicnie ograniczała się tylko do jednego dnia w roku, w.tedy jedYiI1i'e;najba:r\dziej się nasilała. NieiheZjpiecznebyły przez cały roik. Szczegó~nie na'leżalo się wystT'Z'e'gać koibieity, która przychodziła w dniu ocielenia się krowy. Mogla być bowiem czalI'ownicą, choć nie zawsze świadczył a tym jej wygląd ze.wnętrzny. Jak już wspomniano wyżej, czar;owlllica mogła rówlllież rzucić urOlk tak na bydło i inne Ziwierzęta domowe jak i na czł,oiwie'ka.Wysltarczyło, aby ty~ko spojrzała, a było to rÓWIllOZ'llaICzne z przykrytrni tego spojrzenia konsekwencjami np. chorobą, a nawet padnięciem w pTzy,padku zwierząt, bólami glo'wy czy na/gły.m zasłahnięciem w 'wYJpadkuczłowielka. W celu za'beZJpieczeniabydła prz·ed czaTami, urokiem, masowano sposoby i środki o profilu magicznym, 'Wz,ględllliemagiczno-rehigijnym. Za najS'kuteczniejiSzy sposób o chara:ktelI'ze z3.ró'W'no profilaiktyc7Jlly:rD jak i leczniczym uważano olkadzalI1iebydła ziołami. Były to między innymi takie zioła jak: ruta (Ruta graveolens L.), barwilllek (Vinca minor L.), kłosyzbóż, koniczyna, a talkże luhczyk (Levisticum officinaLis Ko'ch.), len 1 �URSZULA 140 LEHR Matki Boskliej (Linum usitatissimum L.) 31 przywJIXltnik (Alchemilla silvestris Schm.) 32. Zbiera!I1o je w wiJgIliędnia Mai1JkiBoskiej Zielnej i święcono IW tym dmu. Za:suiszOlnew pOlStalciwiązanki, ~wanej także zielem lub wianus2JkÓiwz ziół świę:co.nych w oktaiwę Bożego Ciała 33, wytkorzys:tywm€ były później do oelów magiczmych. Gdy na przykład "kmwa krew daje zamiast m!le1kato kadzą wiankiem święcOlnym pod kOlI1ieco!ktalwy - to jest środek radykalny" (1511:2n6). Chcąc natomiast zabezpieczyć krowy przed Ctlarami to jaik ,,!VJychodzHy,pieTWszyraz w pole i kadzili ziołami" (16/1:2/716). Przed wtaTg.nięciem czaif'owni'cy do stajni miały ch:ran~ć nakreś10ne na Jej drzwiach święcOIną kredą krzyżyki lub poikropienie pomieszczeń dla bydła ŚiWięconąwodą. RÓi\\lmieżziołami święconymi na Matkę Boską Z'ietLnąkadlZono tk-rowy, a talkże "kładziOlIl'Opod próg, aby krowa pTZesżła przez niego. To sie roibiło, żeby nie było uroków" (1,5.12/7 6). "Krowy ikadzih zielam/i z wialników a'l\bo z;iela w wilię św. Wojciecha, bo czaro,wniiki chodziły i mleko odbierały. TI'lochę z wianka, trochę z ziela sie dawał'o do kadzenia. Też jak by:dlo szło pierwszy raz w raiku na wypas, to też kadzili" (16110/80). Przestrzeganie nakazu "żeby jeden od drugiego nic nie pożyczał w wiHię św. Wojde!cha" {16liO/80) miało talkże uchronić przed .odeb["aniem kro.wom mleka. Niektór;zy starsi infOTmatorzy czynią te zabiegi magicZlne po dzień dzisiejszy. J eŚih bydło wstało poczarolwane mimo podjętych uprzednio środków zabezpieczających, .należało je raitować. Albo udawano się w tym celu do zna:chora, albo też zdawano się na wla:,me umiejętności. Oikadzano więc bydło podobnie jak w celu pro'fi1a'ktycznym luib też czasami ucieikano s·ię do zabiegó,w bardziej skomplikowanych, o jakim w~pomi.na jeden z Lnf ormatO'I"Ó'w: 1 '.1 "W Obidzy służy! ja u jednego. Miał trzy krowy, dobrze mu sie doiły. Bab(goopod.yn,i) na,składała mleka, a tu nie ma śmiet.any j,na woda. To wziela to :111eko do wiadrów i do pola (pala).Gdzie był pierwszy pol, tak go wyjęła i wy- ).;:~l 31 J. RO'stafil'Ls'ki, Przewodnik do oznaczania roś1in, Wał~s.z.awa 19-62. s. 110, l;,)fl, 120, HJ7~ L. ŚwiejkOlW:;.ki, K~ucz do oznaczania po~skich roś~in ~eczniczych i przemyKr<llkólw 1932, s. 341. 33 W skład wianuszków święconych w o.MalWę Bożego Ciała wchodziły następujące rośliny: ł-Ilopytnik zwany kopelnikiem (Asarum ewropaeum L.), rozchodnik (Sedum acre L.), śmietanni·k, ruia (Ruta graveolens L.), bar,w~nek (Vinca minor L.), rumianek (Matricaria chemomiL~a L.), dziuraw.iec (Hypericum perforatum L.), koniczyna (Tr,ifolium prat.ense L.) 1555/717, biały bez (Syringa vu~ga ,is L.), przy,w,rotndlk (ALchemi!!a vu~garis 1..), kode pa,z;du:ry, ziele kukułki, żabie oc.zka ~na:z:wy nie ilidentyftlwlWane) 1,610/80). S'kład. wią'za.rrki czyli ziela wyglądał na'stępująC'Q: "kłosia z:boża ro.zm31te", po gałązce z dT'zew O(WCJ!C'Otwy'c.h, oOIrzoch, bób, dzwonek (Hypericum perforatum L,), ma:eiotka (Thymus vulgaris L.), śpiolcrh ('11610/80),' lubczyk (Levisticum officinale L.), len M3Itlci Boskiej (Linum usitatisimum L.l, ruta, bar.wiJnek (1512176, 1556n7). 32 słowych, �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 141 lała mle:lm, albo do wychOidka. P,o dwulllillSiej godzini'e zbiCIT'ała gałęzie i !uople we młyrnie co wracały z powrOltem. Zaparzyła te wade i myła nią gaTki co w nic,h było mle'ko. Frz'ez trzy mJes-iąee ta,k parzyła. Potem byl0 cZY'ste mleko" ('1610/30) Czarawnicom przYJpisYlwanotailde zardulwanie u[,OIków,choć w :zmac:zmie mni'ejS'zym stopniu l11:iżczarów, !k.l1:óre stanowiły ich domenę. Na urok podatne były przede wszystkim kOlnie,ale 'także - jalk zam1a~zono - ludzie. Ta sfera magicznego działalIlia czyli urok jest szeroko r01JPOwszechniOl11a w Obidzy i można się spotkać z jego odczynianiem nawet po dziś dzień, na przykład z jego odmianą będącą rodzajem pierwszej pomocy 34. Ze 'Względu na TI!ieZJWy;kłą "popularność" tego rodzaju działalności nie tylko - jak podlkreslono - cZRirOiwnic, ja!k też :dosyć mocną wiarą w urok, zachowały się we wsi stooun'kowo dokładlIl·e spols'Qlbyodclzyniania oraz formuły ja'he należało w talkich okolicznościach wJIIPowiadać. A ot'O dwa nieco odmienne w swym charakterze "przepisy" odczynial11iauroku zadanego koniowi, podane przez osoby, które czyniły t-ooiS'obiŚJciei to kilika lat temu . ..W~d:z:ia!C'Jm takiego Iwnia (zauTO'cz'onego) i chci.dlenn mu po,móc, a robiłem t'o tak: wzi'1łem przetak, co s'ię zboiŻe przesiewa i mi'et!ę do zam1atal1'ia poło,żyłem na pr.zE'itak. Do tego miałem zwykłą wodę z węgla,mi S)'cizącyrni, gorejącymi, wypa}(JInymi.w gar:l1luS/zk:u.Lałem wodę przez przet.a'k i mietłe, tr;zymając' to n.ad kon:iem, nad gł'Ową i lalem mówiąc: oczy urz,ekly, ooCzy uzdrowią, Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch ŚwiQty. Tak mówiłem do t,rzeoh r.a;z.ólw. I koni'owi przeszło, otJ2epa! się i już" (J512176) . ..Przypn~w.adzUi ko;nia. Fra,wie zdyc,hal. Trząs się, makrusieńki, z:imni,utki pot na nim. W,pPC1wadzilina bO!i:s'lw,koń padł. G.a'Claji1,że uroki, a ja, że ni·e, że trz-eba po weterynarza, a jak nie pomoże (weterynarz) to uroki odczyniać. Ale stary czlowiek powiedział, że to uroki to i musiałam odczyniać. Wzięłam ogień jarzący z drzewa (ch,ociJz,io węgiebki), zimną wode do gaiI"ka i te wom.gl·e puś.cilam na wade. Wongli ma być nieparzyście 5 lub 9. Rzuciłam. na wode po jednym wonglu i mówiłam: jeden cie urzek, trzech cie uzdrowi, Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch SWi(,'ty. Potem po trzy r<rz.y "Zdro\waś Maria" i "Oj1cze Nas'z". POltem wl·ałam prz.c:z nozdrza koniowi te wode, dalej pot.arŁam człcn'kami (pakami) do trz.eciego razu po c;z.()·le(knn.i:a) i przelaŁam prze'z siebie (wedę) w stronę dl7Jwi. Ja:k tr()'~hu uroki to zaraz pomoże, a jaik s,tral";'zne to do ·t,rz(Y:h ra'zó.w tlrLeba (po'Wta'!':wć całą pw~edun; magicZJną)" (1555177). Jak podano najlepiej było do tego I"Odzajuzahiegów brać wodę z prądem rzeki i to "za prą.dem do hrz-ec'i,eg'O razu", przy cQ:ym "nu·e wolno sie 'ohzi,erać" (15,12/716). Na ogół po zabiegu wodę przelewano Iprz-ezpróg. Celem uchronienia koni "kaiJdy fUrman u uzdy ma c,z,erwOinąszmatkę przeciw urokom" (1,5112/76). Jeśli urolk zadano człDwiekowi wystarezylo, aby popluł pake i trzy 34 O uroku, jego rodzajach i s,toS'o'wa'ny'chfOlrmula,ch pi:szę w artykule pt. Urok u; aspekcie dziaŁań magiczno-religijnych, "Lud" t. 65 W'roe!aw 1981, s. 91 - 105. �142 URSZULA LEHR razy pneń:arł po czole mówiąc: "oczy urzekły, oczy uz:drowńą, Bóg Ojciec, Syn BOfŻy,Duch Śiwięty i ~'zeszŁo" (151:2176). poza wymieni{)lIlymi tu slpos'OibalIll'i działania czaro!WlIlic,szeroko roz-' powszechini()lIlei prak!ty!kowlllnebyło czarowanj,e OIparle na magii homeopatyc2lIlej, stOGowalIleprzez ludzri znających się na tym, nielkoniecznie przez cz:aT'Ownice.Byh to na ogół męż.czy:Zmi.Ilustracją tego są następujące diwa przelkazy: "Jak murz.y!kanty grały na wes-ela:ch, jak jeden miał złu;:ć na dru.gi0g.o tu '.ak rz.robił, j,a:k Z3lcUą,gnąłsmy;c<zki to struny zleciały. A ten co mu pOlps.QIw'lłs!kII-zypee, związał struny na węzełek i szpilkę wbił we środek, a ten zaczął z płaczem prosić, żeby prz~s~ał, bo tak mu jakby miał we Halkach j'głę. A ton rozwiązał. a tamten zapłacił koszta wszystkie" (1512176). "Raz jech.ał funna'n, a chłopy stawiali dom i konie nie pu;>zły. A cm (furman) gada: chłopy puśćcie mnie, a oni nie chcieli. To wziął bat i prosił: puśćcie m:nie, a oni ś,mi-eją się. A on gada: nie pUs-Cltle =ie? l wziął bat, zło:i.ył tl<l cztery części przerżnął ,chłopu flaki i ten zma'rł. Za starych ludzi tak było" (1512/ /'ifJ). Magia i zwią!zaJne z nią czary, urok itp. praktyki nieZIwykle silnie egzystowały w środowisku wiejskim o czym świadczą zacholwal11eprzekazy, a nawet praktyki, jak to ma miejsce w przYlpadku uroku, wykonywane - co perawda - ,~p.Q[radyc'znie, aż do dnia dzisiejszego. Pirzyczyny tkJwią nie tylko w irracjonalnym tmkto'waniu zja'wiJsk, ale i ta!kże w zacofalnuugospooarczym tej cz,ęści regionu. Pr:zedsta'W'ionew niniejszym opracowaniu posta'Cie świata nadzmysłowego,a więc delIno'ny,istoty demoniczne oraz ludzie o wierdJzymagiczaej, wskazują na w,zglę1dnążywotność tego rO'dz.aju w'ttlków, wierr-zenio1wych w badanej wsi. J,edne z nich w f.ormie większego za,nilku, inne stosunkowo dobrze zachowane, stalIlawią grupę tradycyjnych wierzeń właściJwych kulturze lurdolwej, a także charaLkteryzująsię pewną odrębnością regionalną· Osohną grupą IV są natomiast wszelkiego rodzaju duchy, zjawy, strachy będące monirtanli w:rażeń :słucho'Wo-wzrolkolWych,powstałe bądź -to w stanach chorOibOlWych,w trakcie popełniarnia czynów niezgodinych z prawem, bądż t,eż u os'Ohników o zbytniej wrażliJwośc'i 'Psychicmej i wyolbrzymionej wyoJbra:zmi,jak też uSa''l1kcj,o'n'owa'ne wierz.eniarni religijnymi o pokucie za ,grzechy popełniane za życia. Częstokroć też perce,pcja zJawisk natu.ralnych, a nie :zmanych czy też w porę nie uŚlwiadamianych przez mies:zlkańców wsi, t1umacz,Otnabyła IW sposób irracjo'nalny. Anah~ując zeiJjTainymateeriał, wśród opowieści o duchach i tym podohnych zja1wilSikach,dają się wy'rÓ'~nićcztery niejalko erodr.':ajetychże biorąc za p'Odstalwęich wyodrębnienia padane przez mie:szkańcó,wwsi motywacje �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza egzyste<IliCji tych i:stot. Są to więc. n~tępujące - duchy: 35 1. Straszące 2. Pokutujące z własnej winy I 3. Pokutujące nie z własnej winy 4. Wywołane - 143 nazywając je ogólnie a. 'icientyf]kovo.:ane z ogólnie 'pojętym "złem" a. za kradzież QlWiec b. 'za zbrodnię c. za czary d. za niewykonaną za życia, a opłaconą pracę e. 'za niesprawiedhwą działalność f. za targnięcie się Ina własne życie a. dusza zamordowanego człolWi·eka a. b. c. d. chorobą nadużywaniem alkoholu strachem przed karą za przestępstwo sugestYWInym pra·gnieniem ujrzenia izmarłej osoby Duchy czy te·ż strachy, które ludzie mieli v<.ridywaćmogły przybierać różne postacie (patrz przypis 37). Widywa'no' zatem małe dzieci na biało ubrane, przybierały postać olsoby L'jmarłej, a więc mogła to być postać kobiety lub mężczyzny, względnie jedynie o zarysach ciała ludzkiego. Częstokroć duch nie wkazytwał się ludziom, lecz głośnym zach'J<waniem się na przykład trżaskalnieim, szuraniem, przesUIWalni-emgarnków, człapaniem, a nawet wyda!waniem głosu, datwał znać o swojej obecności. Mógł równiież przybierać ksztalty zwi.erzęcenajC'zęściej kO'zy, a także możlna było widzieć światełko wL'Jględniemgłę. Najbardziej adekwatną egzemplifikacją wspomnianych kategOlrii duchów będą wypOIWiedzisamych ~nformal\;orów,'Zamieszczone poniżej i Ulsystemal1yzowalllewedle wymienionych uprzednio kategorii. la ... Na Chudotbówce g.adali, że ~tra!slzylo. \VarzElcha tam chadzal. Wid;ljiai capy jak hipkały w stodole. Raz kiedyś pO'5'<.edld'O Sttodoły. Tam było coi; t:l'kil' małe i wymłócił cepem i już nie było" (inf. M. K. UL 1928, arch. pryw. autora) 35 Pod tym popu:larny;m pojGciem. w tym ko:nte:kś'Ci-er.a!ZluiTTliet .na.leży wSl:wlkie zjaJWi5ka b1iiej nie-dkreślcme. Moż'na by pr.zyjąć, zgo.c!Jni.ez wierzeniami ludu. iż duszę posiada człowiek żyjący. Po jego śmierci, jeśli za życia czlowie'k nie spełnił pewnY'ch waru:nlków, .przede wszy,S:ŁtkiJnnatury reliJgJij.nej, duch (już nie dusza) tego czławieka .odl;>ywapO'ku1ę tu na ziemi,- wŚ<ród żyją'c}'lc,h. �144 URSZULA LEHR za. "Pastuch niemy pasł wdowie owce. W św. Trójcę owca zginęła. Wziął koszyk taki stary dziadek i porwał owce i zabił. Do tygodnia zmarł. Pochowano go i sltira1slZyło.Widziały tego du'c:ha w postad kozy" (inf. F. .J.. ur. ).922, <lorch. plfy,"". aut.) <Nale'ży tu zwrócić Ulwagę ITa fakt .podJkreślalny przez informatorów, że chodZLilogłównie a k'rad'zi.eż dwi~,co się wią'że z następującym ich wyjaśnieni'em: "Olwca to jest jak barranelk na of!iarę był złożony. To może wyjrś'ć jak kto ukradnie OWCie, jalk inne zwierzęta to nie wy;chodzi" (ilni. T. K., ur. HJO.2, arch. pryw. autora). 2b. "Wystawili dom i przenosili, ale znów straszyło. Fucało koło pieca. I pytają się: co r()b~s? (duch) na to: obuwam sie, a gdzie idz:iC's? (duc'h): za wami do nOlWej chałupy. Przenosili' stół i S!pytałi: po co?, a (m ga.da: pl'Zy tym <to,le ,zabiłem brata. I wyrzucili stół i nie ~"1raszyło" (i.nef.F. .J., UL i9-2,2,arch. I)ryw. autora). 2c. "W 1939 roku s'z!y my na KalwaJ·i(~. Nocowali my w Przyslowie i tam straszyło. Umarła mait'ka, rodzina priZenliol,ła się do innego domu, bo nie wytrzymywali, tak ~tra'szyło. My z sąsiadką tam nocO!wały. Była kuchnia i pokój. O 1200 przYPl1owad:zili czarną babę. Dwóch 'chłopó,w był·o. Przypalili (~gie11choć nie było zapałek. Dudniło. Nagotowały olbrzymi gar mleka, ją posadzili na piecu i lal~ jej mleko, aż wypiła wszystko i poszU jak minęła północ. Kobieta była podłużna, czarna na twarzy. Matka czarowała mleko i dlatego w nią lali mleko po śmierci. To taka pokuta" (inf. E. R., UL 1910, arch. pryw. autpra). 2d. "Chodził taki ,duich i sąsiad po'łożył S'obie ziemię Iw~'Zelki ,dwch Parna Boga ·chw.ali, a on oo<].>owi'eidział:ja tC'L. trzebujeSlz?, a duch mu taJk gada: rz WieT1chów ktO'ś mi dał zr,ob~lem. To zrób ty wóz, albo pie<niądizeO'ddaj" ('inf. B. S., auto,ra). na gł'Jwie .i Ilzekł: To on pyt.1: co pozard.a:tek i wozu n.ie ur. 190 I, a,mh. pryw 2£'. "Któryś pr]je'kupnie mierzył, rOlzgralfl'i'czałto po śmiercichordzi po miedza'ch świ.a,tełk,o jego dU5iZa. Błędny ognik, to mowili, że geomelt.ra pokutuje (1555177). 2>£. "KO!bieLa.co Slie powie3ila, ,chodziła po :nocy i talk sp'i'e'wała: Po .pa.gÓI'kach'Wy,wiało hOlp ciup wywiał,o bo .mi żle sie zasiało horpciup ,za.siało po dolirn'k.ach wymokło hopciu:p wymokło bo mi sie źlezawlOlkło hop ciup z<JJwlOlkło"(1nf. F .. T., ur. 1922, arch. pryw. autora). 3a. "Jak weźmie okropa (strach) to ani sie człowiek nie może modlić, ani prz£'żegn"ć, aż chuś'cinę ;wyJ)f(~ży.Słyszałam j,ak neką szło i -cłapało, plus'kalo - tam zahito parotyzalil.ta i to j-ego duc'h chodzi!" (i·oJ. F. J., ur. 1!t22, arch. pryw. autora). 4.'1. "W,tedy sta.wja.Ji krzyż na M·igootOIWie.Nie pOIs:zła.mdo kościo'ła, bo noga byLl Zinies-i·ofi<a. Za'częłam się modhć do d'U'sz, aby tn:niie nie puściły do s:zpitala. Ciupa'c:ki (duSiZyczkii) w świetle księżyca taką pr{)lccsjąsły i przysłydo łól..kJ �Wierzenia demonoLogicz.ne 145 we wsi Obidza i tak mi się ciężko zrobiło. Zaczęło skrzypieć. Tak przycisnęły pierzynę, że ni mogłaun Slię 'fIU:sIZyć. Bije 1121lO• wtedy ja sie osa.'lała (,aprzytOO'TlJniala).Potem ooraJZ lekcej, \ekcej, aż sie całkiem zlekcyło. Pachnęło (wrzód pękł)" (inf. F. J., ur. 1922, at'Oh. pryw. aUltora, rys. 7). Ryc. 7. Duch Ryc. 8. Widmo rys. - - Bronisława rys. Franciszka Słowik, lat 1613/80!Il8 76 Arch. Jasińska, lat 56 Arch. 1613/80/1/9 P. E. w Krakowie, nr P. E. w Krakowie, nr 4b.. "W :ziJrnie UiWliJdzJiał Tomasik 'podipity dziecko na dradme. Gada Oln: jakaś franca ,c-ie cisnęła, j,aka chabra cie wy,rz:udła. RDlZipiął'\wltUlch i ,chce glo WlZiąć, aJe takie dziecko cięż'kie, że g,o nie mÓlgł po:dJnieść :i przY'Polllmial s,obie, że tu straszy oj kopnął je i zrobiło się z niego koń. Potem przewiJdziJało mu s,ie, że idzie ze Starego Sąc;z.a oj uwidział 'taIkielglo chłopa Toz'klraozOlnegO\dużego. Zgiął sie i przeszedł między nogami. Potem zdawało mu się, że jedzie furmanka z deskami wyg!.ającym.L Siadł s,e na tej pasoance, a to była ~ojó;wIka, a to dz:iecko s.ie znów paki<J!wło,i mówi: "lkqpnąleś mnie, to se ltetrarz sie!dź w tej gn'o,jó/WlCe"(inf. E. S., UL \'910, <lioch.pryrw. 'aJU,tQTa). 4c. "Wd,dZJiał= takie widmo czyli ducha 'W lWiCy k,olo HOlI g'o:d:ziny, w lesie w Obidzy ';Vol ,!'oIku W3'9. Sło z góry i wołalo: Filip CoOc.hwilla, aż ku 'I'zece taką pr:zepaś,c,ią, że lu<di:zJka ,noga nie prne5'Iaby, aż do na,s ,gdiZJiemy byE z hratem sta,rmym ist.ało przed 'nami ,i wołało daU'eoj,aż brat oikr;z.Y'c:załi otbiecal 'zjbić. Tak uCliekło i poszło tą pnzepaścią z powr,otem w górę, ale jaik wiidzi,a:łam to sie 'robiło coraz rwiękSlze, aż miZJnikło z Ólez bez 'slo,wa'. CaŁe byŁo biale jalk e,złO'wieok do :ramio,n (głorw,a i rClimiona) tyTko zarys t'wa,r'zy, restwa c:z3'ma, pOlwłólClzyst'e,'brz~są'Ce jakby 'SIz,aty" (inf. F. J., ur. 1'9'22, aneh. IPryw. aJUllJora,rY's. 8J,. Należy tu dodać dla wyjaśni,enia, że ~nfoMlaJtorka udała się wt'e'dy z bratem do lasu, alby u:Icr-a:ść trochę drewllana ;podtpałkę. 4d. "P'oszetdlem na strych z małą .cÓIl".ką.Żona, kJtÓ'1<lzmarła pr:zy5rz.łado mnie przy mnie, a ja nk .ni~ wildiz:iał. P,otem w .nocy. Ta'k baiI'dZJozilffino było i leżała 10 "LUd" - tom 66 �]46 URSZULA LEHR przyszłe1 pod okno ·i pod oknem siedziała. Była j.ak żywa, na biało ubrana, p.Jd ogródkiem siedziała. Nic nie było słychać, jak szła. Nic nie robiła, ani nie mówiła. Tak byl0 dwa ,razy" (inf. J.O., UL 1885, arch. pry'w. autora). . Jak wy,niika z zamieszczonych tu kategO'I"ii duchów, najhc:nniejSiZą grupę stanowią duichy pokutujące lUJdzi, którzy przekroczyli ok!I'eślone normy talk społeczne, 'llsankcjo!I1D1WalIle przez prawo jak i rehgijne, normowa:ne przez Kościół. Zarówno w jednym jak i w drugim przypadku rezultatem ich naruszenia były skutki w postaci pokuty duszy po śmierci człowieika, który się takiego cZJIIlu dopuścił za życia. Dusza jeg.o błąkała się po świecie nie mogąc za:nnaćspokoju .i nękała innych ludzi. Zróżnicowany cha,rakter działalności duchów został zd~teTmiJnolWanyw większości wypadków naika:zami Kościoła i 'wiaiTą chrześcija11s!ką. Rz·ecz ja.sna, iż w niektóry;ch wy;padrka!chokreślOllla działalność człowieka może być wynikiem obawy przed restrykcjami natury prruwnej na przykład zabicie człowieka, a nie religijnymi, jednakże jak moiJna mniemać, ten rodzaj sankcji jest bandziej respeiktowany. Jest Ito wynikiem bardzo głęboko zakorzenionej IW świadomości wiejskiej religijności. Prz.edstalWione w niniejszym 0piTa'cowaniu wą.tJki wierzeniolwe składają się Ina przetrwały do czasów iw:spókzesnych Olbraz jednego 'z fragmentÓowtradycyjlnej kultury duchowej. Miejscami widać wyraŹJnie lUiki w ma,ter·iale faktograficznym, lub przemiesza'nie się róiJnych wą,t'ków, będące ,wynibem jeidynej drogi 'prze\kalzu - rela,cja ul5ltma,ja!k i działania C'za.s.u- pamięć i'nfoTmatorÓiw.Zachowane 'wierzenia uŚ1wiadamiają, iż pJ'oees zanikamia tego rodzaju treści' kultuTOlwych jest niezwykle powolny w st:oSUJnkudo zmian zachodzących na przykład w dziedz,i.:nieikultury materiaill1'ej. Ostatnimi nosicielami daVv'll1ychwierzeń są bo'wiem O'sobystaT'sze, w opfulii to których, głównymi przy<Cizynamizainiiku tychże była sze~ca się oświata oraz ożywio.na działailJnośćKQścio-1a.A zatem istlIli'eIlie daIW1Il'ie'j wszelkiego .rodzaju duchów, a s'Z'Czególn:iesiLne przekonanie o i'Ch wrogim na!StalwienilUdo człowiieka, było wynikiem ciemnoty, co motyiwują sami w taki oto spolSób: ,.dzi'Sri.ato j,esi oświata. Tera:z ni ma'ją <teduchy !siły, taki .mocy 'do ludzi" (11555/717), czy też "byli dawni ludzie głupi" (1\611O/8D). KQ~dół naiJomias.t, przez wzmo,żelIliesIWej działal1ności; pOŚlwięcuil1'ie domów, l'eJmolekcje,hierzmo'walIlie, a naweit jak uwafżu'ją - misje, w opinii mieszkańców wsi przyczynił się do tego, 'Że "to zł,€, co bywaŁo to j€lSzatm6wiOllle i Iteraz tego ni. ma" (11555/77). "Przódy nie było bieTZIl10lWaniato więcej strachów bylo. Teraz ksiądz jeździ to sie modli pod:r{)ldz1e'" T'eraz ludzie chrzCiZOlne(-). To tea.-az tego ni rna. Już bedzie 80 ~oków jaik t'ego ni ma. Ptrzed pieuwszą austriacką wQjną toprzesło już. Teraz to nie s'lychać o tym" 1(116'10/'80). Tak więc uŚlWii.adomi.eniu spolec'znemu poprzez podniesienie poziomu kulturalnego (sz:kd1Jniti1Jwlo) ora'z ingerencji Kościoła w spmwy duchowe, �Wierzenia dcmono!ogiczne we wsi Obidza 147 przypisywano w tej wsi zni'lrnięaie tych wszystkich istot, zarównQ demonów,istO't demonicznych, ludzi o wi-edzy ma,gicmej, 'a także duchów wszelkiego rodzaju, które przez długie wieki gnębiły ludzi :nieomalże na każdym kToku. Uwolnienie od przeISądów i roznego rodzaju zabobonów, daje się zauważyć w opiniach dzieci szkolnych 36. Pr2iede wszys1Jkim nlie wykazują one przywiązania do tradycji, a w przY1padkukultury duchowej, wiele wierzeń nie jest im po prostu znanych. Co pTawda pOlk'Q!lenie starsze prz.ekazuje dzieciom w formie już tylko 'opowiadań da:wine wątki wierzeni,olWe lecz traktowane są one jako bajki. Naj'Siini1ejszy wpły.w przekazów tradycyj:nych daje się zauważyć u dziec'i w wieiku mniej więcej 11 - 12 lat, a potem stopniowo u wyższych rocznikóJW zatnrilkająone prawie zupełnie. I <tak na :przykład, gdy IW obrębie tej piwwszej grupy wieku dz,ieci po,trafią cokol,wiek powiedzieć na temat i:st:otnadprzyrodzonych czy nawet przytoczyć jakieś 2idarzenie z nimi związane, to w grupach starszych ni'e zmają ich w ,ogóle, lub też działa tu już czynnik samokontroli. Ogólnie rzecz ujmując można stwierdzić, iż w maeznym stopniu 'przeważają tu wierzenia o treści wybitmie reiligijnej, a llie magicz,nej. Zami'e'Szczona tabela ma na celu zilustrowanie I\V'spółczesnego sta.nu wier2ień odnośnie demonologii ludOlwej i ukazanie Sltoplrliamajomości wątków tradycyjnych w odniesieniu do wieTzeń religijnych, na podstawie wypOlWiedz:iuczniów szkoły podstawoiwej w Obidzy z klas V - VIII (przeciętna ilość dzieci w klasie około 20 uC<7JniÓIW). Na prodstawlie ilościowego prz,edstawienia wypOiWied:zi,widać wyraźnie, iż maj'omość iWą:tlkówtradycyj1nych w klasie V i VI w stosumku do ogólnej liczby uczniów w danej klasie jest znacznie większa niż w klasach 'WyZszych tj. VIIi VIII, ale ;tylko mimima'lna liczba ue~niów we wS'zystJlcichczterech klasach wierny w istni,em.ie istot nadprzyrodzonych. Najiwliększą pojp-ularnością cieszy się diaheł, .natomiast o innych istotach słyszało niewielu, a o nie wymienionych 'tutaj jak na przykład południca, pDlToniec,zmOTaczy s1Jrzyganic nie wiedzą. St'OSowane środki o chalTaik:terzepro.filaiktycZJnym,i obIiOnnym, a więc taklie akcesoria jak na przykład: kTzyżyk, szkaplerz, woda święcona czy ~eślO1ne zacho'wamia (znak krzyża), modlitwa itp., mają poldł'oiległównie religijne. W sporadycznych tytlkio wYIPadkach wylkaza'Ilo stię znajomością stosowania czeTIWonegok!alol'1Ujako zabezpiecza,jąc€lgO przed UT'okiem. POIWyżJsze uwagi nasuwają wniosek, że wialTa chrześcijańska jaką wy38 Opinie dzielc.i na temarl; wiemeń UJZyskano w opa.I'lC'itu o przeprolWadrzoną w Ob~dzy w 1976 1'. W 'k1lais·a'ChV, VI, VII i VIII ankJ.etę·. O:gółelln badalI1iami IJ'bjęt,o 87 dziecL Malteriał ariklieitOlWY znaijdu:j-e się w Anchi'wllm P.rawwni EtrJiolgr.afii IHKM PAN 'W Kir ak,OIwie, fiT iIllW. /1;554/77). �148 URSZULA LEHR Wierzenia demonologiczne w opinii uczniów szkoły podstawowej znajomość wątków tradycyjnych Klasa charakter sposobów obrony najbardziej znane istoty nad przyrodzone Ilość uczniów i I <U '2 ;; VI VII VIII 12 3 11 11 4 11 7 5 14 3 3 5 9 5 17 5 17 12 3 I 4 6 5 12 9 4 2 1 7 ----'-----'-----'----'----'----'----'-----'-------'---'---- 1 "O .~ ..>o: l 1 2 2 3 1 3 12 1 ---- 4 1 2 o ... <IS ... oD 2 9 4 13 7 12 10 Q N U 18 22 22 23 11) .s, ~ o V o. u 12 ._---_._--- znaje młoda geneIra,cja jest na tyJe 9iL1nąi jednoznaczną, że ni,e dopuszcza narwet współi:stn:ioeniawieTZeń kadycyjnych i zalbi'egówo cba,ralkteiI"zemagic:unym, w pi":oeciwieńsltwiedo osób starszych. Wyrazem tego jest na przykład stwierdzenie wielu uC:m1iÓiW, mot)l'wujących swą n~erwliaręw inne istoty IlIiż Bóg, Matka Boska czy alll.iołowi,etym, że są katiO'lilkami, względnie prarwdziwymi chTześeijanam~. Przekazane ipr.zez uczniów opowiadania 37, na 'podstawie relacji osób starszych, stano'wią minimalny procent 'w stosunku do ogólnej liczby ucznió'wz wszystkich klas i charakteryzują się dU!Żąnieścisłością. iWskazuje to na lbralk zahrteresowania tego Toci'za'juprzekazami ~ lbacrdziejracjonalny stosunek Ido 'tego ty/pU zjawisk. Najlepszym tego pr:zykładem maże 'być jedna z wY!powieidzi:"Sądzę, że jest to zwykły przesąd i uroJenie o istnieniu czegoś takiego. Myślę, 'że istoty nadprzyrodzone ibiorą się z ;wyo'braźni człowieka. Jeśli ktoś umie fantazjować, to zarnz wymyśli iStotę nadprzyrddwną" '(kI. VIII)(li51514J7~). 27 Pondż.ej zamies~czane relacje ulcZi!1iówdotyczą bądź to be:zpo.śretdniego sp,o.tkania z duchem, diabłem itp., względnie ich 'bliskich lub też są to opowieści zasłysa.a:ne. "Spotkałem się w nocy z istotą nadprzyrodzoną. Był to taki człowiek bez głowy. Był niżej drogi i mówił tak do mnie: skąd łuni, skąd łuni, skąd łuni. Ja nie mógł uciekać, ani wołać, bo mi wszystko, że nawet nic w ogóle. I dopiero zrobiłem znak krzyża świętego, wtedy mnie opuściło" (kI. V, 1554/77). "Mama spotkała się z wodnikiem. Szła w nocy szosą i płynęła rzeka i zobaoczyła wodnika. pół-ł"yby, pół-człowieka. Miało wielgie włosy. Było to po II wojnie światowej w roku 19'47 w Piwnicznej" (kI. V, 1554/77). "Był wieczór, gdy dziadek wracał do domu. Zobaczył kozę czarną i zaczął ją chwytać, a to zniknęło, bo to był diabeł" (kI. V, 1554/77). "Czarownica ma wygląd kobiety; jest duża, włosy czarne, rozczochrane, dość wysoka, .owinięta w pot'argane łachmany, wykonująca dziwne ruchy" (kI. VI, 1554/77). �Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza 149 M021namlni€lIllać,iż to pokolenie, gdy dorośnie rui.ewiel1ebędzie mogł,o pOIWioomećlIla t€mat tradycyjnych wierzeń swoich dziadków, czy w SIjJiOradycznych wY1Padkachrodziców; względnie nie bę'd2lie o nich nic wiedziało. Tak więc wlSzysrt;lkie te relacje uzyskane w ibralkciebadań terenowych, stanowić 'będą ostatni wyraźmy 'ślad JulCiowychwierzeń demono:l:ogtic2lDychwe wsi Obidza, jaik. i w innych wsiach karpackich, p!rzetTlWały do końca lat 7()~tych XX wi'eku. URSZULA LEHR DEMONOLOGICAL BELIEFS IN THE VILLAGE OF OBIDZA REGION). AN EMPIRICAL APPROACH (NOWY SĄCZ (S u m m ar y) The present article concerns maintenance of demonological plots in beliefs and views of elders and school children (5 - 8 grade). The prGblcm is discussed in r·ela.t:ilOnto dalta coile-eted dwr;in,g a fielid research carried ou;t in the village of Obidza {N·OiWySącz COUill,ty), where traditional belie.fs have been preserved in their ()lrigilfl3l fOI1ffis mairrlly due to penLpheJ'ic location 'of the village. Beliefs roga'rding supe-rna.tural be-ungs are- presented fol1Q<\v'i!n.g a classification es.'tabl·is,hed accQ;pding ,to fandona'! criterion. Thus, thre-e- caJtegOlI'ies of aJotivity of supernatural beings have been distingui·shed. They are: a) advantageous activity (i.e. pm,tection or ,J,divities yielding pJ'ofi,t), b) disadva.nitage-oiUls aictivity (L.e. activity hurting s,omebody or some/thing), and c) :neutral adivLty (eg. hal\1nJting). Dem·onu.lolg.ical plots presented in the ariticle ·nclcur in fragmClIlitary farms. HOiWcver. a va.riety Oil Sll'pel'lllatuTal bein;gls a,nd magkal ceremolnies pro'ves a cons.iderable pre:;ervaJlion and vivaC'ity of them. Magical adivities refled.ing old belief.s in supcnna'lural beings or cO'lllcerrung cC'.rtain phenomena, C'S\peciaJly t.hese which man could not ·dcal with ra:tiolna>l1y (i.e. pr·otection ·of hous.eholds from rain O,I' sto,pm) serve as a good example. A,ccofiding to the oldest generation, the lack of edl.{cation and church activity, in a broa.d sense of the word, deterrn;j,ned main;tenance of old belieh. Well-educated school ,children, however, seem not to believe in supernatural forces their grandparents talk about. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93545d16d59c7ca1a3a7ec672322a918.pdf bedd3cce3633db064dcce77298541da4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource obrzędy rodzinne rodzina obyczaje - przemiany Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1694 Title A name given to the resource Obrzędowość rodzinna jako wyraz przemian obyczajowości wsi / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.101-113 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. STUDIA ZOFIA STASZC~ OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA J,AKJO WYRAZ PRZEMIAlN OBYCZAJOWOŚCI WSI. Często spoty1ka się dążenie do W'liany lub 1lworzeiI1iaform obrzędQwych w pr~elk'Onalniu,że pociągnie to za s:abą zmiany oibyczajo(we i światopogłądowe. Wydaje się jeid:naik,~e nie obrzędowość ksz1Jałituj'eobyczaje, lecz .zaakceptowanie jakiejś obrzędowości jest doipiero wyrazem pewnych przemian orbyozajowych. Zadaniem niniejszego opracowania jest więc określenie mecohani7lffiui tendencji przemian OIbycza'j'Owości wsi, w świetle .zaniku, pojalwue'nia się i Iprz,emia,n elementów obrzędowości rodzinnej 1. Je'Sl1;to próbazgromadzema prwsłanek dla określenia tego, w jakim stopnilu i za'kres:ie stan i przemiany obrzędów rodzinnych mogą służyć do wniookowaniia o starriie i przemianach o,bytzajowośd. rolaziIllnej, tj. czy obrzędy mogą być uważane za wskaźinilk OIb~zajo'Wości rodzinnej 2. ObrzędOIwość i obyczajowość ni,e stanowią Wlprawdzie w etnografii nowych kategorii badawczych, niemniej nadal są podejmowane próby defin,icyjne zmier:zające do wyjaśni~ia różnic .zaikreoowych tych pojęć. Wyczerpującego przeglądu i podsumowania istni·ejących propozycji badawczych dokonała K. Kwaśniewic'Z w ostatnio wydamej pracy, w której wskazała na istnilejące w tyttn zakresie róŻ/nice oraz ,p:'Unktystyczne 3. Są to zagadmienia ndezmiernie :z:łożonei trudne do jed:nJoznac~nego ujęcia. W literatll1rZ€ prze1dlmiiOtunadal podnosi się, że podejmowa·ne próby TOlZI"6żnieni'a pO'jęciowego "obrzędu" od ,,~wyc'za'iu" i ,,'Obyczaju" nie są wystarczająco precyzyjne i że w teorii kultury i społeczeństwa funkcjo1 Opracowanie powstało w związku z realizacją tematu nr fi "Przemiany oby~ eza'jowo'§c'i rodzinnej na wsi w P'oJ!s,c'ePółnOlcIllo-Zalchodniej" w ram.ac·h problemu międzyrcslO.rtOlWego MR III/18 koo;rdynolw.anego przez Il1ISI1:ytutSocjo1'ogi:i DAM, w rama,ch III grupy tematyc'Z'nej, Oipracowylw31I1€j w Kat,edJ1Ze Ebniolgrefii DAM pod kierunkiem prof. dra J. Burszty. ! S. Nowak, Metodologia badań socjologicznych. Zagadnienia ogólne, W:asrs.zawa 1970, s. 102; pOiI'.też M. Mis:ztal, Problematyka wartości w socjologii, WaJrSZaIW<J. 1980, s. 19. s K. Kwaśniew'1cz, Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle wspólczesnych prze- obrażeń •.Prace wsi podkrako.wskiej Komisji Socjologicznej (studium PAN" wsi Niegoszewice nr 44, Warszawa w woj. krakowskim), 1979, s. 12 - 27. �ZOFIA STASZCZAK 102 nują rozne konc€!pcje zależne od sta'I1!owiskmetodoIlogicznych reprezentowanych przez poszlczeg6Lnych halCia:czy 4. Wskazuje s'ię przy tym, że w praktyce badalwc~ej próby rom-óżniania znaczenia pojęcia "obrzędu" od ,,~YlCizaj'll" czy "olb)'lczaju" szły w dwóch kierun1mch. Jedni badacze usił'owali wyodrębniać i polCikr!eślaćceremoniał czy rytuał towarzyszący zachowaniu się ludzi w o!kre:ślonych sytua!cjach społecznych. Podkreślano przy tym, że in< baJ"diZJiej rozhudowany jeSl1:ceremoniał, tym wyraźnie] obJ"zęd nabiera cech wicdowiska dramatycznego. Reprezentanci dr!ugiej dr'Ol~irozgrarriezenia pojęciowego obrzędu pOdkreś:lali znaczenie w pewnych określonych ramach cza!sowo...• przestrzennych mot)'lWacji religijnych lub magicznych. Obrzędem w tym ujęciu były więc wszelkie przejawy gI'U!powegoza'chowania się ludzi, zwią'zane z wykonywaniem kultu r:elliigijnego lub zabiegów ma!giciZlnyJch 5. Obie wymienione ~onceiPcje nie są zdaniem K. K'waśni!ewicz wystarczająco precyzyjne. W toku szczegółolwych uzasadnień autorka wnosi, że w obecrwm stanie teorii etnografircznej wskazana jeslt raczej pewna rezerwa w operowaniu term~nem "Olbrzęd", zwłaszcza wobec fa1k'tu, że jego definicja posi!ada wszystkie podsita'wOlwecechy, które K. KwaśnielWicz przYlpisuje przede wszystkim Zlwyezajowi ja:ko ogólnej kategorii pojęcilowej przyjmując, ż.e "zwyczaj jest rodzajem zachowania się jednostek lub grup ludzkich - najczęśdej o charakterze slpo'ntanicznym - podejmOlwanego w małych społecZJnościachw sposób celowy w określonych sytuacjaich społeeznych, na gruncie uznanych w darnej Slpołeczności tradycyjnych norm i wzorów, na stJ"aży których stoją głównie sankcje obyczajowe" 8. W tym kontekście "ZJwyczaj" - "obyczaj" autorka ustala z ko[ei taką definicję obycza'j6w, w myś'l której "są one po'zaill'stytucjonalnym systemem obejmującym normy zachowania się uznawane przez daną społeczność i wyrażone w kątegoriach moralnych, a więc poprzez stosunek danego czynu do wyobra'żeń "dobrego" lub "złego" postępowania" 7. K. Kwaśniewicz wyraźnie jednak zaznacza, że pewne formy zwyczajowego zachowania się, oceniane jako mało znaczące pod kątem widzenia interesu danej społeczności, mogą być !abojętne z punktu widzenia obyczaju 8. Ogólnie rzecz biorąc, autorzy def.inicji "obyczaju" dość .zgodnie ak,centują no:rmatywny charakter obyczaju, który traktują jako zespół dytamże, s. 12 - 22. tamże, s. 23.. paT. też R. Tomi,cki, Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na margine.sie artykułu K. Kwaśniewicz, "Etnografia Polska" t. 18, 1974, z. 2, s. 57 - 63. e Kwaśniewlcz, op. cit., s·. 21 - 22. 7 tamże, s. 27. 8 tamże, s. ~2. 4 5 �Obrzędowość rodzinna 103 rektyw zachowania się 9. W koncepcjach Wielu badaczy przyjmuje się, że obyczaj jest "zwyczajem pewnej sp0l1eeznoIŚci, lecz posiada zawsze :bo, czego brak zwyczajowi - charaiktetr normatywny. Stosowanie się do obyczaju nie jest sprawą indywidunallną, 'Obyczaj ma sankcje przymusu mora/mego, kitórego jednostka nie może zlekcelważyć bez szkody dla siebie" 10. Definicje wiążące pojęcie obyczaju z jego normartywnym chara'~terem nie wyja'śnialją jednak 'w spoiSóbjednoznaczny charakteru tyclh noT'lIl,tj. ich z!wiąz:kuz mOlfallnością.Zalgaldnienie to nadalI wywtołuje rozbieżności. Np. ,M. Ossowska poświęciła wiele miejsca w swoich pracach na poszuki'wanie kryteriów służących kJlasyfilkac'ji nOTm na mmalne i obyczajowe, nie dochodząc w tym zakresie do jednolznacznych rezu1tatów 11. ,Mimio,braku wytraźnych rozstrzygnięć w tym ostatnim zai~resie, normatywny charakter obyczaju siJwarza podsrtawę do biliJżJszego splrecyzowalIlia pojęciowego i stanowi 'zarazem prZie:słan:kędo przyjęcia pewnej konwencji znaczeniowej ustalając€j ,relację między 'termiJnem "zwyczaj", "obrzęd" i "obyczaj". Ma to szczególne zna'czenie dJla podjętej tu próby wyjaśnienia wzajemneg'O st10lSuniku (relacji) obr'zędu i olbyczaju, tj. wskazania, o ile obrzędy mogą służyć do wnioSkowania o Istanie i plrzemia uach obyczajawośei. W nawiązaniu do przytoczonych wyżej delfinicji zwyczaju i obyczaju wydaje się, i:ż właśn'ie zwyczaje należy rozumieć jako regularności postępowania społecznego powiStałe tylko wiSKJUlteik nawyku, czyli jako społeczne prawidłowościzaehowań, dla których nie ma specjalnych mechanizmów kontIrolnych zapewniających ich jednohtość 12. W tym ujęciu zwyczaje stanowią najbardziej pierwotny sposób odzwierciedl~nia rzeczywistości przez śW~ladomośćiludzką i stanlowią hezTed'leksyjne sposoby zachowania !się13. Dopiero wytlworz:enie zwyczajów pociąga za sobą powstanie dwóch skal wartośei: 1 -od 1epszego do gOTszego zrealizowania danego sposobu postępowania; 2 - wyboru sposobu postępowania przez dany podimiOit,'W danej 'Sytuacji, wobec danego przedmiotu. Sfera pierwsza jest sferą obyczaju w sensie ;ŚCiŚII€ijszyrn tego słowa i powstaJe wówczas, gidy zachowania stanowiące hezremeksyjne zW)'lczaje poprzez konfrontację z dyfuzją innego zwyczaju wytworzonego przez inną społeczność, winnych warunkach geograrf!iczn)'lchi historycznych, J Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 220 - 22,1. L. H. Gray, Cu.stom, w: "Encyklopedia of Religion and Ethic", Edinburgh 1911, vol]. 4, .s. 374 - 377, cyt. za: Cz. Roboityd{ii, Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim. Studium etologiczne wsi Jurg6w, W'rocław 1980, s. 96 - 97. 11 M. Os:,olwsika, Socjologia moralno.ki, Walrs:zalwa 1969, s. 251 - 256. 12 Lexikon zur Soziologie, HambUll1g 19'7'5,CiZ. 1, s. 108 - lO9. 13 Szczepański, op. cit., s. 219; por. też K. Kwaśniewski, Zderzenie kultur. Tożsamość kulturowa aspekty konfliktu i tolerancji, maszynopis pra:ey s. 13- 34. 9 10 J. Szczepański, �ZOFIA STASZCZAK 104 przeTadzają się rwe wskazan:ia wy1boru zachowania się, a więc stają się obyczajem. W tym miejscu należy podkreślić, że obyczaj tym różni się od normy społ€C'Zniej,iŻe jest ty11kowaTtościowa'I1~empewnego zwyczaju. natomia!St norma społeczna stanowi samą 'Zasadę, według której ów zwyczaj musi !być wartośoiowany i przemienia się w ob~'zaj 14. Wsikazana wyżej sfera Muga, związana z wyborem sposobu pO'siępO'waniaprzez dany podmiot w danej sytuacji wobec danego .przedmiotu, two:rzy system wartości i nOlrm specy!ficznych dla danej kultury, we właściwych jej odirębnośóach [ IIJIwarunkowaniachspołeczn~h. Licząc się z powyższymi usta'leniami mOŻlIlaz kolei przyjąć, że obrzęd tworzą te obyczaje, któ:re prz~"jm'Ują za kryterium WaTitośóOowa'Ilia lepsze luib gOT'szepTaktyikowanie ~wyczaju. Tworzą one sfeil"ędośWiadczeń mniej be71pośrednio egzystencjalny,ch, lecz związanych z prawdziwymi lub domniemanymi egzystencjalnymi konsekwencjami sfery drugiej, tj. wyiboru samych zachowań w związku 'zprzyję'tymi wart'ośóa'mi i normami. D[atego obil"zęd,w zależnośoi od źródła norm, może mieć challakter rodzinny, loka;lny,związany z dziennym 'lub rocznym cy1kilemprzyrody, a także może mieć charakter pań:SltwQlWoprawny i nie przestaje być zarazem ·zwyczajem i obyczajem. Zatem 'włączenie czegoś do sfery obrzędowości, jaJko czegoś godnego obrzędowego ujęcia, jest jużpI"zejawem wyeksponowania jakiegoś o.bycza'ju, który może być rozpatrywany talkże w kategoriach zmi€Jl1'ności(pojawian1ia się, utrzymywania i zaniku). Dla sformułowane'j wyżej 'tezy istotne zna'C'zeniema zatem przyjęte tu założenie, że zail"ównooibrzęd jak i obyczaj są pewnymi sposobami wysublimowania zwyczaju a następnie .fakt, 'ż'e obyczaj nie przybiera tak sformalizowanej postaci jalką prz)"biiera obrzęd. W lwnsekwencji ze sformalizowanego opisu obrzędu można wnosić, dlaczego ta a nie inna warstwa obyczajowa została wyeksponowana jako godna obrzędowego ujęcia i Co spowodowało, że przyjęto taikJiewłaśnie zacholWaniaza si.pO\Sób wyek'S,pono wania społecznego znaczenia tych .fakWw. Inaczej mówiąc chodzi o to, że sublimacja nOlfTIlatywnazwyczaju w obrzęd przYbiera na tyle sformahzowaną postać, re 'w pełni nalda'je się do etnograficznego opisu. Naltomiast sublimacja normatywna zwyczaju w obyczaj występuje wprawdzie paralelnie,· a'le nie przylbiera j'Uż tak sformaJhzawanych form. W praktyce badawczej przy wyróżnianiu zw~za'ju rfoil"ffiułowanowięc pytanie: jak to się dz,ieje, że w danym kontelkście krulturowo-ihistor~znym ludzie ukLształt'owalisobie takie ceohy za,chowania? Naltoffi'iastprzy obyczaju pytanie to formułowano inaczej, a mia'llo'wicie: jalk to się dzieje, że w danym 'kontekście kultllrowo-hi:s.toTy:cznymi :1clalsowymIud-vie ukształtowali :sobie takie za'saidy wart'ościowania sposobu zachowania? Przy J 14 K.wa>Śniewsk'i, op. cit., s. g.a �Obrzędowość ]05 rodzinna obrzędzie natomiast formułowano _pyttaniepodwójne, a mianOwtlCle: jaki kontelks't kulturoWlO-hiStO'ryczny i klasowy spOwodował, że właśnie te elementy, tj. ta walI'Stwa o:byczajowa zostały wyekspO!nowane, jako godne o:bI'"Lędow€lgo ujęcia? I po drugie, co ,waTunkuije, że przyjęto talkie właśnie zachowania za sposób wyekisponowania \SpOlłecznegoznaczenia tych fak.tów? Trzeba tu także dodać, że obrzędy rodzinne na wsi .łączą w sobie elementy obrzędu pody1ktowallleigos)'lSt1'!merilwartości i norm .grUlpyrodz~nnej, tj. związanych z cyk/lem życiowym człowieika li rodziny. Są one jednak talk:że zaalkceptowane przez społeczność lo:krulną, ktÓTa bieTZe loN nich udział, są skorelowane .z rocznym cyklem -pracy na iTOIli, a t~e z systerri,em norm prawnych obowiązujących w o:kireślonych państwach i związkach reli.gijnych. Wypada tu talkże dodać, że ,w tradycyjnej ku'1turze ludo'wej istniał wyraźny podział między obrzędowośc.ią d'OToczną związaną z rytmem rocznym, uksi~tałtowa:nym w nwwiązan~u do cyk,lu w€lgetatywnego, a obrzędo'Wością iTodzinną, związaną z tokiem ludzkiego życia. W nawiązaniu do tego podziału i 'w pralktyce badawczej ograniczano .o:ię w segregowaniu ceTe'm'Olnia!1nych fOlTmodś,wię't;ności do redukowania ich do dwóch kategOTii, tj. obrzędów dorocznych i rodzinnych. Wypracowany w tym zakresie system p'0-rządkujący zaczyna się jednak 'zaburzać, gdy z-ostał wprowadZJony cykl óblTzędów rodzinnych także w skali roku (imieniny, urodziny). Powstała bowiem w too sposób grupa obrzędów dorocznych, ale i rodzinnych. Następnie, zarówno oibiTzędydoroczne jak i rodzinne są staile wZJbogacane o nowe eilementy. Przy nowej ohrzędowośei dOToczne'jmamy do czynienia najczęśc~ej z el'ementami ś'wieckimi, bardziej oderWa:nymi od. C)'lklu wegetatywnego (np. Święto Kobiet, Dzień Nauczyriela). Natomiast w cyklu rodzinnym pojawiają s'ię uroczystości bardziej tradycyjnie związane z etapami życia, a jedynie uzupełniane 'W nowy sposób i w Zlwiąizkuz nowymi cezurami w życiu je'C1no~ki(dzień rozpoczęcia i zakończenia nauki w sziko'le,dzień przysięgli 'WojskD'Wejo'bchodZJOnypoza śflodowiskiem wsi). Czynnikiem sprawczym .tych ostatni'ch zmian jest indywiduaJlizacja jednOlstki w rodzinie oraz poszerzanie się zakresu spolecznego uczestnictwa, gdy ważne dJla jednostki wydarzenia coraz baTdziej aThga'żująi czł'Onlkówr'Oci:nilIly 15. Dla uchwycenia całokształtu współczesnej .obrzędowoŚci rodzinne<j, któiTa przeżywa na iWsi wielJkopo'1slkiellietwą'tpliwy j rO'zkwi't, zga-omadzone materialy próbowano wstępni'e zana'lizować przy pomocy wpriowadzenia pewnej syGtematyzacji w Illawiązaniu do stadiów rozwojowych rodziny, które układają się w ,okJreślone fazy. Za podstawę ich wyodrębnienia 1 11 D. MaorkQWISka, W3Ir.szawa 1976, s. 223. Rodzina w spoleczności wiejskiej, - ciiHllość i zmiana, �106 ZOFIA STASZCZAK przyjęto proste kryl1:er:iumdemografic~ne, tj. zwiększanie się lUibzmniejszanie liczebn'ości rodziny.16. Przy .pomocy wymti.enionej systematyzacji pTóbowano -także ana'lii'zowaćwyróżnione typy i odmiany zjawisk w powią'ZalIliu,z określonymi ka1:egoriami ISpa.ł€C'Znymi OlSóib,ktÓire udzielały iruformacji o!raz osób, ,októrych udZiielano imo'rmacji' 17. iP<Ydejmującpxó'bęinterpretacji zgromadzonych wyników badań empiryC'znych wypa'da Ina Iwstępie zauwa'żyć, [ile przemiany obrzędowości rodzilnnej jako wylfaz prnemian obyc.zaj'OwoiŚCi WISi mogą być roz:patllJTlWane ze względu .na to, .że: l - pefWl1esytuacJe rodziinne znajdują wyrarz.oihrzę!dowylub go nie roajdują oraz ,ze wz'ględu na falki, że poszczególne obrzędy rodzinne pojawia'ją się, zanilkają lub zmieniają; 2 - obrzędy iSąwyrazem pewnych ·oC'ze'kiwańspołecznych oraz społecznych uprawnień i oJbowiązków, które kszJtałtują zaTÓ'Wnorol'e i pozycje społeczne jak i OIbycza'jowość,ale dbrzędy potrafią tallde stać się źródłem nowych oczekiwań, uprawnień i oibowią'zkó1wspołecznych {np. nazwy określające polkTewieńs1:Jwo i powinowac1:wo za!równo poddają ich nosici~1i pe.'wnym ,normom społecznym, jak i nadają im moc ograniczonego tworzenia takich ll1orm); 3 ..:.- obrzędOIwość skorelowana jesrt z cyklem rodzinnym i produkcyjnym cykllem rocznym, co jelst szczególnie istotne w społeczności wiejsbej; 4 - zachodzi r'elacja .i sprzężenie zWlfotne pomiędzy taik określoną obrzędowością a normami prawnymi i religijnymi {można alIla'lizować, o Be nIQrmy,te modydJilku'jądbT'zęcioW'ość i na odwrót); 5 - cza'sami takż-e mogą 'być rozpatrywane ze w~ględu na to, czy występują interf€!rencje pomię'clzy T'óżnymi olbI1zęrdamiukształtowanymi w różnych regionach i narodowych kontekstach kulturowych. Opracowa'nie niniejsze nie podejmUJe trady.cyjnej problematyki etnograficznej związanej z pun'ktem piątym, gdyż badania prowadzone były tyl!k'o w wytbranych wS'iach jednego regionu 18. Traktując obrzęd 01& Z. Tys·z:ka, SocjoLogia rodziny, W,an;zawa I:974, s'. 140; A. Dodz~uk-Lityhslk';, D. Markowska" Współczesna rodzina w PoLsce, W,a'I1s.'ZalWa 1915, s. 117 - 119. 17 Baidania ~Ditensy.wne prawadz.ono w opalilCiu o krwe.srt.i{)lnaT~u5lZ wywiadu. Dobór inf.o,I'maitOlfó'Wzostał cliQlkoirranyna podstawie próby cel-olwej. przy dążeniu do równomiernej reprezen:t,CLc:)i na.iwari:[l,iej'S'zych~a!1.(Jg.QIfiis:po·łecznych. Zgodnie z wytYlPclwaJnymi 16 ka,t'egariauni ind'o.rma~'Oró.w prze'Plwwadzolno poglęb'io<!l'~, obszerm'e wywiady z 9'1 osobami. W badaniach wzięli udział studenci Katedry Etnografii UAM w Poznaniu. W roku 1977 i 1978: I. Kukawska, B. Wojtowicz, A. Piasecka, Jż Wiedeman; w roku 1979: A. Jankowska, M. Gorbaczewska, S. Schulz. 18 Badania tererliClwe przeprowadzono w 7 wsi.ach WielkopOils'ki rÓŻJniący'ch się elemen!1.ami stlfuiktury 'iPoleczno-zarwordo,wej. \V ten sposób wy t ypOiwano do badań wieś ch10iPSiką (KrOlbia Domacho;wo), spółdzielczą (By:tyń) i o mieszanej s.trukotUlrze zalYv;odolW-ej ludIllooc.i: robOltników T'olnych i chłopów (Go~a); robO'tIlli- �Obrzędowość rodZinna 1:07 wość jako p:rzeja:w przemian w obyczajowości konceni1'uje się ono natomiast .na wydobyciu różni,c pomiędzy ka'teg'oriami społ€Croyuni w jednej i tej samej kul'tul're regionalnej i narodowej, co wiąże się z pierwszymi czterema WYlI"óżni'onymi zagaidni'eniami. Na obecnym etapie ,badań 19 przedwlC'zesnabyłaby jednak pełna int'elrpretacja, zatem d'la ziJlulSitrowaniaosiągniętych wyników można tu jedynie przytoczyć przykłady r'eilacji wynikłych z faJkJtuzazębiania się określonych elementów obrzędowości i obJl(:za'jowOlŚCi w zakresie: a) ~ wychowania i opieki starszych nad młodszymi; b) - wzajemnej pozycji mężczyzny i kobiety w rodzinie; ,c) - opieki młodszych członków rodziny nad stalrszymi. Analiza danychempirycroych dotyczącyoh pierwszego wyTóżnionego zakresu wskazuje, 'ie da'wna zwyczaj'Cl'wapostać zachowań Zffl1ieniasię pod presją środowiska lokalInego, które uruchamia w róinej postaci sankcje obyczajowe. Na tej zasadzie powlsze'chnie apr'dbuje się np. przejście od pogłębionego dawniej traktowania oibowiązJkówchlr'zestnych rodziców do .ich demonstrowania. Następnie przy wy.borz'e chrres1mych rodziców Cl'glranicza się rozszerzenie ,więzi przez .nawiązywanie kontaktów z obcymi, gdyż obecnie powierza się tę Tolę młodym ludviom i to z kręgu rodzinnego. Nastąpiła zmiana idei wych'awania prrez przestawi:enie się z postawy konformi1stycznej na 'WyTóżnienie społeczne. Spe!k'ta!lmlarność wychowania przez wyróżnienie za'znacza się w .nadawaniu dzieciom imion o'bcych tradycyjnej kulturze, w ceremonialnym dbchodzeniu dnia pierwszej komunii d'ziecka, pierwszej rocznicy uro'd:z;indziecka tzw. "roc?Jka", imienin, dnia przysięgi wojskowej syna. Akceptacja wymienionych wyiej wzorów zachowań zwyczajowych stanowi przej.ście, ,od widzenia cz10wieika przez pryzmat iToli społecznej, do <widzenia go jako jednostki. W efekcie stanowią one takie symptom zmieniających się waiTUII1!ków egzystencji oraz ,potrreib i aspiracji społecznych. Relduikcji uległy również obrzędowe sankcje przeciwko ciąży przedmałieńskiej, a jeślli nawet występują to stanowią raczej wyraz elkspiacji wobec społeczności przez rodziców w tej fOTTIl'ie, .że częściowo lub .nawet całkowicie wyłączają się oni z obrzędu ślulbu kościellnegio. Postępowani,e panny młodej przestaje bowiem być związane .z jej odpowieidziaG.kó.w, chłopów, robotników ro1ny,ch i c.hłopo-r'OhO!tników (Kot'l'iJn, Orne<cholWo);chłopów, rohotn.rkó\w i chbopo..,r.obtnJ:ków (Chojno). POII1:ad'towyil;ypO!Wano do badaó Wles o składzie lU'd:nośei-owym mie9zanym, ze względu na pochctchzerrtie n:~gi·oln.arrTIe, wsi'"u1e'k za.sli·edleni.a przez nowyc·h OIsaKinikó;w·po II wojnie (OIoIboik, woj. Zi'eł,OIll:a Góra) polożoną na peryf.eria!ch hist=y'c:zmE'j W.iellmpolski. 19 Wyniki b<lJdań zoSltaly opralcow:ane w formie rapor.tu: Z. StaSfZJczaik,Obrzędowość rodzDnna jako wyraz prz,emian obycz,a,j-oMllo'śC'i wsi. MaSlZyTlJopiss:s. 99, AI1chiwum Kaltediry Etnografii DAM. �lOS ZOFIA STASZCZAK nością ,wobec !kawa'lera ,i społeczności, a staje się związane z odpowiedzialnością wychQlWawcząrodziców. Zaznacza1jące się ltakże piOwszechnie złagodzenie sankcji obrzędowych wobec matki nieślub:nej jest nie tyle wyrazem aprobaty samego faikrtu urodzenia dzi·eldka nieślulbn~g.o, co wyrazem je'szcze silniejszej de'zapr'O'baty nie urodzenia dziecka. Obecnie coraz powszechniej dopaS'Owuje się liczbę dzieci do roli kobiety ,(pracującej zawodowo) i dowięlk:szych wym~gań pielęgnacyjno-opiekuńczych. Jakkolwiek podstawową rolą kobiety w obyczajowości wiejskiej jest nadal posiadanie dzieci ,lecz uważa się, że nie .na'leży ic'h rodzić wiele, gdyż zagraża ,to innym rd10m kOlbiety. Na ~uncie przyjętych u1staleń moima zauważyć, że w badanych społecznośc:iachwiejskich podatna ,na zmianyo'kazała się równieIŻ sfera obyczajów z'wiązana z wzajemną pozycją kobiety i mężczyzny w rodzinie. Zgromadzony materiał empilTycny wyikazał w Itym zakresie, że np. pozootały po "zrękowinach" ich elemen.t tj. "zmówiny" stanowią rodzaj 1'O~ dzinnej narady organizacyjno~gospodarczej dotyczącej wesela. PocłJkreślają one IaktU'trzymywania się w obyczaj'owości wagi wejścia do społeczności wiejskiej jako połączonych rodzin, które ~g.odn:iea'plToibująplanowane małżeństwo. Pacryt'eitw ponoszeniu ko~sztów wesela (ustalanych w czasie zTnówin) jest przestrzegany prz,ez obyidwie rodziny, a jego naruszenie jest odczyrt;ywane w obyczajowości wiejskiej, jako wyraz za!leżnośCi jednej .strony 'od drugiej. Decydujący nada'l chara'k1etr ,,'2Jmówin" wO'pinii lokalnej §wiaciczy o utrzymywaniu się w Q1byczajowoś'ciwi'ejskiej zma.czenia gospodarczej fu.nkcji irodzi;ny. Zatem jeżeli nawet mężczyzna i kobieta nie są sobie równi w ma,łżeństwie, to uważa się, że są sobie równi jako reprezentanci ,rodiin. Zaznaczająca się ostatnio tendencja do przewagi na weselu gości ze Ist~ony panny młodej jelSt odczytywana w opinii 'wsi jalko chęć zdomiJIlOIwaniamężczyzny .przez kobietę. Być może, że w ten spQlSÓ\b wyTaiŻasię egoaiMaryZJffi kompensujący kobiecie mniejsze p'rzy'Wiileje w jednelj dZiedzinie, większymi ptrzywiilejami w drugiej , dziedzinie. Po'WS'z€chneapTooowanie prz'ez społe,c7Jnośćwiejską W1Spólne'j zaiba'wy i poirozumienia się obu rodzin w czasie wesel1a je1st wyrazem u"brzymującego się w obyiCzajo'wości pT'zekonania, ,że małżeństwo jest ztwią'zlkiemnie dwóch osób, ale dwóch rodz~n i pociąga za sobą konsekwencje nie tylko dla małżonków, ale i ich rodzin. Utrzyhmjący się więikszy rygoryzm obyczajowy w stosunku do dziewcząt :niż chilOlpCówwyra'ża się w tym, że nie do pomyślenia w opinii wioskQiwej jest Z€Twan'ie umowy po "zmó'winach" przez pannę, a zerwanie przez ka1waJ:eraTó1wnieżobciąża pilotkami ibaT'dziejpwnnę. To samo wyraża się także w tym, że w dkresie narzeczeństwa dziewClZynamUisi stosować się do narzeczonego w związku z udziałem 'W zabawach, uroczystościach i przy doborze towarzystwa. Pirzywiązywanie natomiast przez opinię wsi �ObTZędowosć rodzinna mJliejsZ€\goni'ż dawniej znacze'Il'iado odwiedzin 'kawalera w domu panny, jest wyra'zeim ~e>jsz€'go rygorY7illlu dbyc'zajowego. Szanse małJżeńskie traktuje się obecnie jako sprawę jednakowo inlteresującą, zar6wno dla dziewcząt jak i chłopców. Po oczepinach dawniej tylko panna młoda podrzucała welon a inne panny starały się go pochiwycić, obecnie i pan młody podrzuca mus:zJkęmiędzy kawalerów. "P'oprawiny" są nadalI wyrazem integracji nowospowinowaconych rodzin wobec opinii wiejskiej, stanowią ,bowiem oikazję do sformułowania diagnozy, jak zostało przyjęte w opinii wiejskiej weiSele oraz służą ustaleniu ,taktyiki rodziny woibec głoszonych, zwłaszcza ujemnych 'Opinii. Są wylranem solidarności, współpracy małżonków wobec społeczności WiSi. Utrzymywanie się większej aprobaty dla preZ€lThtówrzeczowych niż pieniężnych dąwodzi utrzymywania się tendencji zdobycia przez .nową rodzinę hardziej życzliwości, niż ikorzy'ści ekonomicznych. Coraz mniej określone wymagania odnośnie do posagu i jego zróŻinicowania na elementy, które miała wnosić kOlbieta względnie m~żczyzna, stanowią wyraz przemian obyczaju w kierunku zrównania ról spo1ecznych w małiżeńs't'wie oraz zmniejsze.nie znaczenia ekonomicznych funlkcji rodziny. Dowodzić to też może przedłużenie ekonomicznej odpowiedzia~ności rodziców za dzieci. Jeżeli chodzi o ostatni wyróżniony wYlŻ€jzalkres dbycza'jowości związanej z OIpieikąmłodszych nad stars'zymi, to materiał empiryc1Jny pozwala m. in. stwielrdzić, że zanikł na WIsiwielkopolskiej zwyczaj sporządzarnia przez rodziców z dziećmi umowy tzw. "wymiaru", co moie dowodzić przejścia w obycrojowości wiejskiej ohowią'ików wobec staT'SiZyiCłl ze sfery ekonomic'znej w sferę mora1ną. Coraz bardziej upowszechniający się zwyczaj przejmowania niesienia i prz)'lgotowywania zwłok do pogiI'zehu prr-zez rodzinę jest dowodem tego, ż'e obawią7Jki wotbec starców są uważane mniej za obowiąZki społeczn€, a bardziej za otbow1ązkirodzinne. PodOibnie zwyczaj rzucania na trumnę kwiat6w, zamiast garści ziemi, może ibyć uzna.ny za przejaw 'oddania zmarłemu haroziej czci, niż posługi. Rosnąca zaś staranność w budowie i konseTiwacji nalgrobków jest przejawem tendencji do bardziej demonstracyjnego okazywania szacunku dUa :mnarłych i w ogóli,edla starszy:ch. Równiocześnie zaznacza się mniej'szy rygoryzm i skrócenie okresu żałolby, co jest przejawem obyczaju e'1ianinowania takich form demv.nsbracji, które O'glranicza'jąudział w życiu społecznym, zwłas1JCzamłodzieży. Dla iSformułowa'niabardziej ,generalnych wniosków podjęto tak:ż€ próbę po'Clsuffilowania 'zgrom;ldzlonych maiteria16w, ze wzgl1ędu na zachodzące w obrzędowości zmiany oraz stopień ich akceptacji. W ten spos& można wyróżnićkij,JIlm kategorii Obyczajowości obowiązujących w badanych WISiach.Niewątpliwie istotne znacze'nie ma'ją nadalI te foTmy �110 ZOFIA STASZCZAK ZWj7lczajowe,które trwają w st'OsUJnkowo trwa'łej postaci i które są nada~ akceptO'wa'ne przez ogół badanych społ€lcznoś·ciwiejiskich. Znamienną cechą tej iformacji obyczajowej jegt jej tradycyjność przejawiająca się m.m. sfeT:ze ceremonialnych furm oibrzędowoiści i życia towarzyskiego oraz w sd'erz€ rY'goryzmu wychowawczego. I chociaż ogó'lna tendencja przeJawia się w ubOiżeni'u zakresu przejawów tradycyjnych zachowań zwyczajo'wych, jednakże utrzyimywaillie się tych elementów wynika z tendencji do zachowania formal:nej stabiJhzacji po:rządku społecznego w obrębie społeczności loika'lnych i ich podgrup. W powy:ŻJSzymzakresie przeważa akceptacja wliejs1dch wzorów postępowania, które są ciągile pod silną kontrolą lokalnej opinii. Wzory postępowania są bowiem zde'terminowane przez loka'lną opinię, a ta z kolei ksz.tałtowana jest głównie przez trraidycję, ale roz:sądnie modyfikowaną do współczesnych warunków, co pOIwoduje pewne przelkształoenie w oibyczajowości rodzinnej. Nalstępnie moŻna wyróżuićelementy ~mi€niające się, nowe, które są włączane w obręb tradycyjnego zasobu ku'lturowego a które także są akceptowane przez ,ogół społeczności wie'jskich. Te zmiany wiążą się głównie z r'Olbotni!kami(zatrudnionymi poza obrębem wsi), pracownikami rolnymi oraz ,chłopo-robotnikami, którzy odgrywają główną TOllęw przekazywaniu nowoczesnych postaw, upodobań i zachowań zbiorowych. Zaznaczają1cesię pr'zeno'szenie miejskich wzorów cywilli'zacyjno...!kU'~turallnych ma jedna'kże większe znaczenie w ,sferze warunków materiailnych, mi w stferze WZ'orrÓIW postępowania, które sąciąlgle pod silną kontrolą lokalnej opinii. Dlatego ogólną aprobatą cieszą się zwłaszcza te elementy, które nie są uznawane przez pozostałych mieszkań'ców (głównie rolników) za "konkurencyjne" i mogą 'być przez nich bez większych przeszkód przejmowane. Szczególnie szybko upowszechniają się wszel1k,ieinnowacje prestiżowe, którr-epozwalają na dodatnie wyróż:nienie z ogółu społeczności wiejskiej. Wreszcie wypada wskazać te ~lelffienty obyczajowości rodzinnej, które są w różnym sitopniu _akcep'towane. Rysujące się w tym zakresie różmce dotyczą starszej .i młodszej generacji badanych wsi oraz kategorii ro1111ków indywidualnydh i pozostałych kategorii zawodowych. Starsze poko/lenie badanych wsi odnosi się krytycznie zwłaszcza do tych nowych wzorów postępowania, które w ich mniemaniu stanowią zagrożenie dla dotychczas orho'wiązująicych i sprawdzonych norm postępowania. Chodzi głównie o teelellTIenty obyczajowości rodzinnej, które mogłyby godzić w aultorytet ludzi starych. Starsi mieszkańcy hadanej wsi nie tolerują . także zachowań, ktÓtre z punktu widzenia tradycyjnej oibyczajowo'ścibyły uznawane za dewiacyjne lub nawet patologiczne. Młodsze pokoleme mieszkańców W'.sibuntuje się przeciw:ko działającej w środowisku kontroli społecznej. Dlatego wszelJkie obiekcje i nacisiki wyrażane pod leh �Obrzędowość rodzinna 111 adresem przez członków rodziJn winny być w ich mnilemaniu wysuwane dylSkretnie i nie pOlwiJnnyabsorbować uwa,gi społeoznoŚ:Ciwiejskiej. Rohotnicy i robotnicy rolni rekJrutujący się ze środowisk badanych wsi buntują się przeciwko narzucanym niekiedy sztucznym rygorom obyczajowości rodzinnej, np. pTzere:iJwko przyjętemu podzi'ałowi zadań i ról małżonków w rodz~nie, iczęściej przeiCiwstawiają się za'leżnooci ekonomicznej obowliązującej przy zawieraniu małżeństw. Rolnicy indywiduailni nat'Omiast z trudnością aprorbowali iruspirującą rolę robotników rolnych i robotniików, jaką odgrywają w 'środowisku w zakresie wzbogacania obrzędowości rodzinnej o nowe €'1em8'Ility,niez:nacne w tradycyjnej kulturze. Jako wyraz nieptrzystos.owania się rocl.zJinrolników d'O szerszego uczestnictwa społecznego należy uznać deklarowaną przez nich niechęć do poszerzania udziału w obrzędach rodzinnych osób spoza kręgu rodzinnego. Wskazany antagonizm w sferze obyczajów nie ma jednak większego wpływu na charakter stosunków międzylud:zJkichna wsi. Jeslt to bowiem w grunoie rzeczy konflikt pomiędzy dzi'ennym cyklem pracy najemnej a cy1klemt)'lgodniowym i rocznym odgrywającym wię:kszą rOllęw społecznościach rolniczych, w wyniku którego dochodzi czasem do rozwiązań kompromi'sowych. I tak np. rOilnicy indywi'dua!lni dostosowalli dniodbywanych wesel do tygcdniowego cyklu pracy, natomiast pozostałe kategOTiiespołeczne dość często porę odbywanych wesel uzaileżniają nadal od rocznego cyklu wegetatywnego. Na tym tle można zauważyć, że je'żeli chodzi o układ odniesienia rodziny, to ginie uk'ład klasowo-warstwowy, natomiast nie ginie układ lokallny. Inaczej rzecz ujmując można stwierdzić, że więzi klasowe zanikają nie na rzecz innych więzi, lecz na rzecz styczności, czyli zanik różnic klasowych zachodzi drogą wzmocnienia się roJi styczności. Demokratyzacja obrzędów wbrew pozorom nie zmierza jednak do OOTazwięikS'zejprostoty. W związiku z przeprowadzonymi badaniami można za'uważyć że w obecnej rzeczywistości mamy do czynienia nie tyle z egalitaryzacją przez prostotę, co z egahtaryzacją właśnie I'0przez upowszechnienie i dostęp do CDł"azbardzie'j wyszukanych form obrzędowych i ceremoniailnych. W dZJieidzi1nę obrzędów rodzi.nnych coraz silniej bowiem wkracza element prestiżowy, wyrażający się w dążeniu do manifestowania sytuacji bytowe-j i podkreślenia wobec społeczności lokalnej swojego powodzenia ma'teriallnego. -Toteż wiele wytworzonych form obrzędowO'ś,cirodzinnej jest stale modyfikowanych wraz z przemianami obyeza'j6w we wsikazanym zaikre~ie. W ten sposób powstaje wiele l'epszytch lulh gorszych aile skutecznych recept na to, jak uczestniczyć w życiu Iszerszych społeczności i to nie jednostkolwo, w osamotnieniu, ale jalkozinteglrowalna grupa rodzinna. Obrzędowość przez swoją powszechność, nie wymagającą statystycznego potiwiel'dzenia, okazuje się dobrym źródłem do badania kryjącY'ch �112 ZOFIA STASZCZAK się w mej przemian obycza'joiW'ości.W badaniach ohrzędowOŚC1akcent główny może bo'wi'e'ffibyć położony na obserwację przejawów rzeczywistych zachowań zwyczarjowych. Ponadto istnieje możliwość uchWycenia ró7lnic pomiędzy rzeczywistym prw'biegiem dbrzędu, a deklarowanymi wzorami zaooowań. Obrzędy rodzinne .na wsi, mimo postępurją'cego stał:e proce~u prywatyzacji, aliieulerga'jązarrtiJkowi, chociaż przY'bierają czasem nową postać, lecz wiele ~jawis:k nadal utrzymuje się w dawnej formie, tyJl'ko nadaje im się nowe znalc'zenie. Sam fakt zaś u1rrzY'llywania się, mimo zmian w tY'll zaikresie, llitotnej J'oH i znaczenia obrzędów rod7.imnych wydaje się stanowić wyraz tego, :lie :JIbyczajowość ulega przemianom harmoni!jnY'll i unika załamań i dezol'gall1izacjJizwią;zanej z OIkTeseJm całikorwiiteju:uraty jednej, a nie wykształcenia j'e'Szczenowej toz.samości kU'lrturow~j. Taiką tezę możJnaprzynarjmniej wypowiedzieć o przebadanych śr0do'w'ilsikach. ZiOFIA STASZCZAIK. THE RITES OF A FAMILY CYCLE AS THEY EXPRESS CHANGING IN THE GREAT POLAND'S COUNTRYSIDE ,(Summ ar MORES y) The presUlpposition of this paper is, that family ,rites consist of a result and arn expres.s.ion of changiJI1Igfa'mily mores, not theirr grorund. Inv'e.stigahoI1lSin ,:.even villages of Major Poland in 1978 - 1979 aimed at showing the degree and the extent of the change. They all-owed to forward following conclusions: 1. The conformity of local communities is ,preserved in family rites, but connec;ted wiJth a ljberal rten:derrcy c'OllIc'el'ning children aloo womelJ1 ;um w~th an 'i,ncreas.ing .srtJr,eSlS t.o re~peat (JIJrd people. 2. New, urban norms and attitudes are accepted when connected with a higher sodal prestige and rejected when they turn aside the old people's authority or when the Tesulting social ·contacts seem too large. 3, NelW m();res arroeaocepted in nelW elements of family rirtes, w.hen they ar\low an adjustment of different cycles of leisure or when they are connected with the ex1el1iS'ionof mwe refiJtliednOO1m.s and cultural fmmn5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f7b3035e5a42aa8e5cf05460a2889f8.pdf f005ee6282005c3e5f5820cf008e9792 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5580 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5189 Title A name given to the resource Recenzje/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.99-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Steblik, Jakub Nieroda, Mariusz Nowak, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 99 W świecie rzeczy Książka Tima Danta, wykładowcy socjologii na Manchester Metro­ politan University, wydana w serii Cułtura przez Wydawnictwo U n i werstytetu Jagiellońskiego jesienią 2007 roku, jest jedną z wciąż jeszcze niewielu przełożonych na język polski pozycji traktujących o przedmio­ tach jako komponentach życia społecznego i quasi-spolecznych zależ­ nościach, jakie człowieka-podmiot z nimi wiążą. Autor przyznaje, że impulsem do napisania książki było spostrzeżenie dotyczące proporcji czasu, jaki on sam, jak i większość członków współczesnego społeczeń­ stwa, spędza, patrząc w ekran komputera czy telewizora zamiast w oczy swej ukochanej. Doszedł do wniosku, że bardzo często z przedmiotami łączą nas bliższe więzi niż z ludźmi. T i m Dant, Kultura materialna w rzeczywistości społecznej, Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007 Dant stawia tezę, że socjolodzy koncentrują się na stosunkach i strukturze społecznej, pomijając wpływ i znaczenie kultury material­ nej na życie ludzi. Celem autora jest zmiana tego stanu rzeczy i zain­ spirowanie badaczy do myślenia o artefaktach jak o mających znaczenie równoprawnych z podmiotami elementach życia społecznego. Książka składa się z ośmiu rozdziałów, z których każdy przybliża inną kategorię przedmiotów bądź zjawisk z nimi związanych, takich jak konsumpcja, fetyszyzm bądź ich trwająca w czasie „biografia". Niewąt­ pliwym atutem tej pracy jest dokonany przez autora przegląd najważ­ niejszych ujęć teoretycznych odnoszących się do kultury materialnej, co pozwala zyskać szeroką perspektywę. T i m Dant zadbał jednocześnie o to, by nie pozostawić czytelnika tylko w sferze konstruktów intelek­ tualnych: przytacza przykłady kultury materialnej, częściowo opierając się na wytworach kultury (literatura, sztuki plastyczne), częściowo na przeprowadzanych przez siebie badaniach empirycznych (np. wśród osób używających protez oraz poddających się piercingowi), a czC" ściowo na obserwacji najbliższego otoczenia i lekturze specjalistycznej literatury (gdy pisze o budownictwie, fotelu czy windsurfingu). Róż­ norodność przykładów i ich dokładna analiza pod kątem prezentowa­ nych teorii sprawiają że książka jest przystępna i ciekawa Autor dodał również krótki komentarz dotyczący literatury orzedmiotu dbaiac tvm samym o to by każdy czytelnik zaintrygowanyPoruszana 'orzez nLo tematyką mógł łatwo odnaleźć najwartościowsze lektury Po zapoznaniu się z książką Danta fotel, w którym zwykle czytasz, kubek, z którego popijasz gorącą herbatę, stare jeansy, w które ubierasz się w domowym zaciszu, w końcu sam dom przedstawią Ci się, drogi Czytelniku, jako zupełnie inna materia... Katarzyna Nowak �recenzje 100 Globalizacja w świetle ekonomii Książka jest zbiorem dziesięciu esejów publikowanych w czasopi­ smach naukowych w latach 1993-1998. Nie stanowią one logicznie powiązanej całości, a łączy je to, że podejmują tematykę globalizacji. Wydawałoby się, że książka z globalizacją w tytule będzie aspirować do objęcia analizą całości tego powszechnego procesu, który zawłaszcza zastane struktury i powoduje ich przemianę w nową, nieustannie imi­ tującą formę. Sassen nie podejmuje jednak takiej próby. Przeplatające się kwestie nie znajdują jednego definitywnego roz­ strzygnięcia. Można je streścić w następujących hasłowych zagad­ nieniach: (1) tworzenie się globalnych miast, w których skupiają się imigranci z krajów Trzeciego Świata niezbędni dla funkcjonowania niskopłatnych usług oraz międzynarodowy kapitał roszczący sobie prawo do narodowej i ponadnarodowej legitymizacji; (2) intensyfika­ cja migracji między państwami o ścisłych powiązaniach; (3) wpływ inwestycji międzynarodowych na wzrost migracji; (4) uelastycznienie i deregulacja rynku pracy; (5) fragmentaryzacja suwerenności i terytorialności państwa narodowego; (6) niezbędna rola gospodarki nie­ formalnej dla funkcjonowania globalnych miast; (7) ogniskowanie się władzy w przestrzeni elektronicznej oraz władzy kapitału wokół cen­ trów zarządzania; (8) unikalny i ledwo zauważalny przez męską część środowiska naukowego problem nierównego traktowania płci którego globalizacja me tylko nie znosi, a niejednokrotnie intensyfikuje. Autorka określa siebie mianem ekonomistki politycznej. Swoje rozumowanie prowadzi na płaszczyźnie ekonomii, która jest deter­ minowana przez szeroko rozumianą politykę i jednocześnie sama ją determinuje. Ten zamknięty, zubożający i wyizolowany z pozostałych płaszczyzn teoretyczny model gładko radzi sobie z wyjaśnianiem za­ chodzących procesów, porządkując przyczyny i skutki niemalże na miarę klasycznego modelu makroekonomicznego. Jednak takie rozu­ mowanie, które z logicznego punktu widzenia jest poprawne na pozio­ mie pojedynczych przyczyn i ich konsekwencji w ramach konkretnych państw narodowych, w globalnej perspektywie wydaje się nieporadne i niezdolne do całościowej analizy. Autorka pisze z punktu widzenia obywatelki państw najbardziej rozwiniętych i to czyni ją, jak by powie­ dział Ulrich Beck, ślepą na racje tych państw. Sassen, prowadząc analizę globalizacji, wraca do jej pierwotnego ekonomicznego rozumienia. Jednocześnie ignoruje pozostałe płasz­ czyzny i poszukuje wyjaśnienia jedynie w tym wymiarze, sprawiając wrażenie, jakby ludzkie działania były tylko do niego ograniczone. Jest to o tyle prawdziwe, że ekonomiczny kwantyfikator jest miernikiem do- �recenzje 101 konań na innych płaszczyznach, jednak z drugiej strony ortodoksyjny redukcjonizm sam w sobie budzi sprzeciw, gdyż proponowany model jest wyabstrahowany i uproszczony. Ponadto autorka przez ustanawia­ nie ciągów wzajemnie determinujących się czynników, będących jed­ nocześnie następstwami i przyczynami kolejnych zjawisk, powoduje, że jej wywody odnoszą się same do siebie. Niekiedy można odnieść wrażenie, że nieustannie wyjaśnia idem per idem. Warstwa empiryczna wydaje się z kolei nadmiernie obciążona ma­ teriałem statystycznym, co czyni tekst nieprzejrzystym zbiorem liczb, które trudno zapamiętać i wyciągnąć z nich wnioski. Sam język, nie­ nagannie schludny i „wyteoretyzowany", pozbawiony jest wyrażeń po­ tocznych, co czyni go nieprzyjaznym czytelnikowi, a powtarzające się sformułowanie „uważam, że" nadaje mu nieco szkolne brzmienie. Ogólnie mocno subiektywne wrażenie mieści się między intelektu­ alnym rozczarowaniem a przekonaniem, że niezwykłe i poszerzające świadomość książki należą do rzadkości, a praca Sassen z pewnością się do nich nie zalicza. To poprawny tekst o wyjątkowo solidnym (i nad­ miernie eksponowanym) fundamencie empirycznym, obracający się w kręgu ekonomicznych zagadnień, które punktowo oświetlają nielicz­ ne z wielu kwestii związanych z globalizacją. Jakub Steblik 0 antropologicznych konsekwencjach liberalnej metafizyki Konrad T. Lewandowski, Pochwała herezji, Fantasmagoricon, 2008 Wydaje się, że metafizyka we współczesnym świecie jest domeną filozofów, i to filozofów rozumianych w negatywnym sensie. Ten ne­ gatywny stan rzeczy oddajemy najczęściej słowami „nie filozofuj", co ma oznaczać jałowość i bezsens prowadzonych dociekań filozoficz­ nych. Filozofio dziwak, skansenowy dziadek z długą brodą, który był mądry jakiś wiek lub dwa wieki temu, a teraz jest tylko przedmiotem czułych i wypowiadanych z pobłażaniem komentarzy. To, co ma do powiedzenia, poważnie traktowane jest tylko przez tych, którzy sami są niepoważni i mają czas na metafizyczną gimnastykę języka, równie bezowocną co niezrozumiałą. Metafizyki nikt nie traktuje dziś poważnie, poza niektórymi krę­ gami, które od wieków się nią zajmują i dzięki niej w ogóle istnieją. Metafizyka, a więc najogólniejsza teoria rzeczywistości, która buduje �recenzje 102 zdania o naturze świata, ustąpiła miejsca naukom szczegółowym. Jest po fizyce - jak mówi etymologia jej nazwy - i chyba na dobrą sprawę nigdy przed nią nie była, jeśli wziąć pod uwagę moc i znaczenie sta­ wianych przez nią tez i przeprowadzanych dowodów. Pomimo tak fatalnych notowań na rynku naukowym pojawiają się czasem głosy o rzekomo ważnej roli, jaką ma do spełnienia ta dziedzina filozofii, szczególnie wśród nauk humanistycznych. Odświeżenie kon­ cepcji metafizycznych jest jednak zadaniem bardzo trudnym. Stworze­ nie nowych - wręcz niewykonalnym. Są jednak tacy, którzy tą opinią się nie przejmują i budują gmach metafizyki od nowa, aby nadać jej nowe znaczenie w nowej formie. Taką właśnie próbą jest zbiór trzech esejów Konrada T. Lewandowskiego zatytułowany Pochwała herezji. Lewandowski w swoim bardzo krótkim jak na traktat metafizyczny dziele próbuje na nowo dotrzeć do źródeł i odkryć wszechogarniającą zasadę rzeczywistości. Nieprzypadkowo u ż y w a m tutaj słowa „odkryć", bo właśnie na modłę nauk ścisłych jego zasada ma obwiązywać niczym powszechne prawo ciążenia. Tą zasadą jest dla niego wolność. Zasada Zachowania Wolnej Woli, bo tak doniosłe (zgodnie z fizyczną nomen­ klaturą) nazywa swoje odkrycie Lewandowski, jest dla niego podstawą rzeczywistości i jego pierwszy esej j u ż na początku konstatuje właśnie to odkrycie. W niniejszym tekście spróbuję się zastanowić nad ukry­ tymi konsekwencjami teorii rzeczywistości zarysowanej w traktacie Lewandowskiego. Poważnie potraktujemy jego niepoważną w treści i formie propozycję. W a ż n y m dla nas zadaniem będzie wskazanie na antropologiczna koncepcje człowieka i społeczeństwa jaka sie wyłania z tej teorii rzeczywistości, która nie okazuje się a ż tak ogólna, jak by sam autor sobie tego życzył. Lewandowski, korzystając z lekkiego stylu, jaki odpowiada formie eseju, podejmuje próbę przekonania swoich czytelników do autentycz­ ności własnego odkrycia. Filozofia, dla niektórych miłośników mądro­ ści przynajmniej, narodziła się z ciekawości, a więc z pytania. Tak też jest w przypadku Lewandowskiego, pyta on bowiem: Czy rzeczywistość jest wolna? lub inaczej: Czy rzeczywistość zapewnia nam wolność?, Czy stanowi dla istnienia wolności warunek konieczny? . Nadmienię, że oba pytania mają dla niego tożsame znaczenie. W ten sposób w głowie filo­ zofa rodzi się potrzeba uzewnętrznienia nowej koncepcji, która będzie odpowiedzią na to pytanie. 1 Autor rozpoczyna w dobrym guście od kompromitacji dotychczaso­ wych koncepcji wolności. Skupia się na dwóch, w jego opinii, spektrach filozoficznych koncepcji wolności - Leszku Kołakowskim oraz Toma­ szu z Akwinu. Kołakowskiego oskarża o dzielenie włosa na czworo 1 K.T. Lewandowski, Pochwala herezji, Fantasmagoricon, Warszawa 2008, s. 6. �recenzje 103 i niemożność powiedzenia niczego adekwatnego na temat wolności. Z tej samej perspektywy Lewandowski krytykuje filozofię analityczną, która w jego opinii skupia się na znaczeniu słów, a tym samym gubi ich sens w sieci bezsensownych rozróżnień. Tomasz z Akwinu nato­ miast wikła się w sprzeczności w koncepcji wolności zaprezentowanej w Traktacie o człowieku, gdyż „swoboda wyborów, oprócz ograniczeń materialnych, może być limitowana odgórnie, ponieważ wolność wy­ boru maleje i zanika, w miarę jak wzrasta w nas prawdziwa wiedza i umysłowe pożądanie, udzielające nam prawdziwej autonomii" . Spróbujmy teraz prześledzić proponowane przez Lewandowskiego tezy dotyczące wolności. Na stronie 11 swego minitraktatu stwierdza, że „człowiek jest wolny. [...] Ograniczenia wolności wynikają z samego faktu jej istnienia, a ściślej - z obecności innych wolnych ludzi, ponie­ w a ż wolności poszczególnych jednostek blokują się czasem wzajemnie i przepychają. [...] Wolność jest prawem do robienia tego, co się chce, pod warunkiem że nie ogranicza to wolności innych ludzi". Co wię­ cej, wolność nie jest jakimś prawem, które ustanawiamy dla własnego dobra. Wolność jest zasadą rzeczywistości, jej najgłębszą strukturą na tyle ogólną i zakotwiczoną, że wynikają z niej wszystkie odkryte prawa szczegółowe - także prawa fizyki. Skąd bierze się więc brak wolności we współczesnym świecie? W koncepcji Lewandowskiego jest to pro­ blem złej dystrybucji wolności, bo najgłębszej struktury rzeczywistości zmienić nie możemy. Jak dotrzeć do Zasady Zachowania Wolnej Woli? Lewandowski odkrywa ją, odwołując się do tradycji teodycei uwspół­ cześnionej przez Swinburnea. „Wolność człowieka jest boskim darem, uczynionym kosztem wolności Boga i znacząco ją uszczuplającym" . Jest to ostateczne sformułowanie źródła zaistnienia wolności w naszej rzeczywistości. Bóg ofiarował nam wolność, zabierając sobie możliwość determinacji naszego życia, a tym samym ograniczając swoją wszech­ moc. Zasada Zachowania Wolnej Woli w rzeczywistości broni wolności przed próbami zawłaszczenia jej przez jakąś grupę - czy to katolików, czy ateistów, czy terrorystów. Jest ona jednocześnie prawem tak fun­ damentalnym dla metafizyki jak zasada zachowania masy i energii dla fizyki. Co więcej, druga zasada termodynamiki oraz słabe i mocne sformułowanie zasady antropicznej są przejawami Zasady Zachowania Wolnej Woli. „Zasada Zachowania Wolnej Woli stanowi, że żadne ze zjawisk zachodzących we wszechświecie nie może sprzeciwiać się ist­ nieniu wolnej woli" . W dalszej części Lewandowski analizuje prawa przyrody pod kątem sprawdzenia, czy któreś z nich nie ogranicza naszej 2 3 4 2 Ibid., s. 16. 3 Ibid., s. 22. 4 Ibid., s. 23. �recenzje 104 wolności, i wskazuje, że zarówno liniowy oraz stały upływ czasu, jak i druga zasada termodynamiki obowiązują dlatego, że są ufundowane na ogólniejszej od nich Zasadzie Zachowania Wolnej Woli. Lewan­ dowski pyta, czy wolne wybory miałyby sens, gdyby czas fluktuował? I odpowiada, że nie, gdyż trudno byłoby coś w takich warunkach prze­ widzieć i zaplanować. Analogicznie postępuje odnośnie do drugiej zasady termodynamiki. W jego opinii, jeśli podejmujemy jakąkolwiek próbę ograniczenia wolności - rzeczywistość stawia opór, wynika to z fundamentalnej wolności zawartej w jej strukturze. W zakresie postaw światopoglądowych „ZZWW zapewnia wolność sumienia i metafizyczną równość wierzących wszelkich konfesji, na równi z ateistami i agnostykami" . Wszelkie dowody na istnienie bądź nieistnienie Boga Zasada Zachowania Wolnej Woli wyklucza z założe­ nia, gdyż udany dowód wyklucza wolną wolę. „Każde nasze działanie w warunkach jawności Boga, nieustannie monitorującego i oceniające­ go wszystkie nasze myśli, odbywałoby się pod olbrzymią presją, trudną do zniesienia dla psychiki" . W ten sposób wszelkie wolne wybory zo­ stałyby zlikwidowane. Z Z W W podważa także świadectwa mistyków, redukując je do zaburzeń libido lub psychozy. Gdy jednak wiara zosta­ nie zbyt mocno nadwątlona, Z Z W W znów wkracza, żeby przywrócić równowagę. Analogicznie rozumujemy, gdy chodzi o dowody ateistów o nieistnieniu Boga. Oba rozumowania uniemożliwia ZZWW, gdyż „ogłaszając je publicznie, godzimy w cudzą wolność" . Takie dowody możemy mieć jedynie na własny użytek, ale nigdy nie będzie nam dane przekonać do ich słuszności inne osoby, bo narusza to fundament rze­ czywistości, a więc pomniejsza ludzką wolność. „Zasada Zachowania Wolnej Woli neutralizuje wpływ osobistej gorliwości na życie innych osób, co często obserwujemy w realnym życiu. I m większe zaangażowa­ nie, tym mniejszy obiektywizm i wiarygodność aktywisty" . Podobnie Zasada Zachowania Wolnej Woli działa w nauce. Nie pozwala, aby wszystko zostało przez nią rozstrzygnięte i rozpoznane, ale nie pozwala jednocześnie, aby zbyt wiele było nierozstrzygniętą tajemnicą, „gdyż za­ równo wyjaśnienie wszystkiego, jak i fundamentalna niemożność wyja­ śnienia czegoś miałoby negatywny wpływ na naszą wolną wolę ". W ten sposób reguluje funkcjonowanie człowieka w rzeczywistości. Jakie konsekwencje przynosi taki stan rzeczy w opinii Lewandowskiego? Po pierwsze, twierdzi on, że „tolerancja to za mało, musimy dostrzec on­ tyczną równość różnych aktów wyboru. [...] można jednak przemawiać 5 6 7 8 9 5 6 7 8 9 Ibid., s. 25. Ibid. Ibid, s. 27. Ibid. Ibid., s. 30. �recenzje 105 tylko i wyłącznie w imieniu własnym, posługiwać się tylko i wyłącznie przykładami z własnego życia". I dalej: „Wolność zawiera w sobie także prawo do wartościowania cudzych poglądów, ale jedynie i wyłącznie w odniesieniu do siebie, na własną odpowiedzialność, powołując się na własne poglądy" . Stąd możemy sformułować prawo: „Ja postępuję tak z powodu X , nigdy: Powód X dotyczy również Ciebie" . Na tym kończą się rozważania eseju o wolnej woli. Autor wcześniej wskazuje na bardziej i mniej twórcze w kontekście Zasady Zachowania Wolnej Woli religie, porównuje tutaj katolicyzm, protestantyzm, prawosławie i islam, wskazując na destruktywny wpływ tych ostatnich. Uzupełnieniem rozważań dotyczących Z Z W W jest kolejny esej za­ warty w tym tomie, zatytułowany Ruch poznawalno/ci. W tej części Le­ wandowski dopełnia swoją koncepcję metafizyczną opartą na ZZWW, wskazując na drugi, obok istnienia, pierwiastek rzeczywistości. Jest nim ruch poznawalności. Zasada Zachowania Wolnej Woli tak kieruje ludzkim poznaniem, aby to, co aktualizuje się w tradycyjnej metafizyce Arystotelesa, było poznawalne. Zawsze będzie więc istniał obszar tego, co dobrze j u ż rozpoznane, i jednocześnie sfera niepoznana - tak aby twórczo stymulować człowieka, zgodnie z tym, co wcześniej napisał Le­ wandowski na temat dowodów na istnienie lub nieistnienie Boga i ich mocy perswazyjnej. W ostatnim rozdziale pod tytułem Twórczy umysł Lewandowski podejmuje próbę obrony wolnej woli przed atakami za­ równo ze strony psychologów, jak i socjobiologów. Krytykuje i podważa biologiczną determinację procesów psychicznych, pisząc o nieporozu­ mieniu w interpretacji klasycznego j u ż eksperymentu Libeta. Z drugiej strony, krytykuje koncepcję II1CII111 jako nośnika informacji, który 10 11 transmitowany jest przez ludzki umysł. Dawkinsa i Blackmore kryty­ kuje za prymitywne anty chrześcijaństwo" Susan Blackmore Richard Dawkins ora.z ci którzy nadinterpretują eksperyment Libeta chcą nas zniewolić i dlatego rzeczywistość stawia im opór. Co prawda autorzga¬ dza sie częściowo na definicję świadomości ludzkiej jako mempleksu (czyli pewnego kompleksu memów) ale poza tym teoria ta raczej n i czemu i nikomu, poza zniewoleniem, nie służy. Zaprezentowana przez Lewandowskiego koncepcja ma pewne bar­ dzo w a ż n e konsekwencje dla myśli antropologicznej. Koncepcja czło­ wieka i rzeczywistości, którą zarysowałem powyżej w oparciu o tekst Pochwała herezji, unieważnia i uniemożliwia uprawianie antropologii, a także innych nauk społecznych, czyniąc je jedynie uzasadnieniem zniewolenia człowieka. Zacznijmy jednak od formalnej strony wywo­ dów Lewandowskiego. Styl eseju pozwolił autorowi na puszczenie wo- 10 Ibid., s.35. 11 Ibid., s. 36. �106 recenzje dzy fantazji, nie obowiązuje go bowiem ścisły tryb wywodu naukowego, chociaż akurat o tezach naukowych, czasami z wielką szczegółowością, autor się wypowiada. Problem w tym, że ta praca pretenduje do miana teorii rzeczywistości, i to w dodatku adekwatnie oddającej stan rzeczy. Już przy pierwszym czytaniu widać powierzchowność prezentowanej tezy, a także jej niekonsekwencję oraz światopoglądowe uwikłanie. Nie wiemy jednak, czy konsekwencje, jakie wynikają z tej teorii, są świa­ domym założeniem autora, czy jedynie stanowią pochodną uwikłania politycznego i światopoglądowego. Przedstawiona koncepcja rzeczywistości unieważnia człowieka jako byt społeczny, czyli kogoś, kto funkcjonuje w grupie. Lewandowski nie zauważa, że Zasada Zachowania Wolnej Woli w formie zaproponowa­ nej w jego eseju jest skrajnie indywidualistycznym zlepkiem roszczeń wobec rzeczywistości. Tradycja, kultura, zwyczaj, obyczaj czy inne historycznie ukształtowane i determinujące człowieka zjawiska dla Lewandowskiego nie istnieją. Nie musi się o nie troszczyć, bo zrobi to za niego Z Z W W Co więcej, źródłem odkrytej zasady jest Bóg i mimo zapewnień autora, że koncepcja przekona także ateistów (sam autor de­ klaruje się jako agnostyk) i Bóg nie jest jej konstytutywnym elementem, nie możemy odnaleźć alternatywnych sformułowań tej zasady. Badanie społeczeństwa przy założeniu, że jest to zbiór izolowanych jednostek konkurujących między sobą o własną wolność, jest niemożliwe. Nie­ możliwe jest również sformułowanie akichkolwiek dotyczących rzeczywistości społecznej bo ta została unieważniona juz na wstępie Mamy tutai do czynienia ze zatomizowanym bytem paraspołecznym zbiorem przypadkowych iednostek zupełnie od siebie niezależnych' dzielących między siebie posiadaną wolność. ' Dostrzegamy także wyraźne uwikłanie polityczne autora. Pre­ zentowana teoria - choć ma uzasadniać rzeczywistość na najbardziej ogólnym poziomie, uzasadnia liberalną koncepcję jednostki i spo­ łeczeństwa. Nie tylko w sposób bezpośredni, ale również pośrednio autor ujawnia swoją orientację - uznając ją za najbardziej zdrowo­ rozsądkową. Niepochlebnie i mało kompetentnie wyraża się o islamie, prawosławiu, aktywistach różnego rodzaju. Zupełny brak perspektywy omawianych koncepcji religijnych i społecznych nie pozwala autorowi n<ł rzeczowa krytykę, która przybiera tutaj formę ogólnikowych, często enigmatycznych stwierdzeń czy wręcz uprzedzeń. Innym punktem, który dość wyraźnie polaryzuje zaprezentowaną wizję rzeczywistości, jest przyjęta metodologia. Pomimo zapewnień czy wątpliwości co do zasadności zastosowania aparatu nauk szcze­ gółowych do badania materii wolności Lewandowski stosuje go bez większych ograniczeń. J u ż samo sformułowanie wolności jako Zasady Zachowania Wolnej Woli rodzi skojarzenia fizyczne. Widać, że większe �recenzje 107 piętno na autorze wywarły studia ścisłe, nie humanistyczne, a jeśli te drugie w jakimkolwiek stopniu były inspiracją, to także w ściśle okre­ ślonej formie uczelni teologicznej. Wolność w perspektywie Boga opisana za pomocą aparatu nauk szczegółowych jest sednem rozważań Lewandowskiego. Dokonuje on próby pogodzenia fizyki z metafizyką, budując tę drugą od podstaw. Niestety, zastosowana metodologia nauk szczegółowych w duchu po­ zytywistycznym nie pozwala na adekwatne opisanie zjawiska wolności. Wiara w rozum, „szkiełko i oko" oraz dyskredytacja uczucia, nieświado­ mych i niezależnych od człowieka determinacji czynią opis jednostron­ nym. Świadomie lub nie unieważnia człowieka, człowieka jako istotę zdeterminowaną kulturowo. Fizyka odkrywa prawa natury rozumiane deterministycznie, Lewandowski właśnie w duchu osiągnięć fizyki próbuje analizować człowieka. Eksperyment modyfikacji podmiotu wolności - przeniesienia ciężaru wolności z człowieka na najogólniej pojętą rzeczywistość - zakończył się niepowodzeniem. Większość roz­ ważań w eseju jest nierozerwalnie związana z człowiekiem, jego wizja jest więc dcJ~hcto ćintropocentrycznći Na uwagę zasługuje zmysł krytyczny autora i dystans wobec uświę­ conych tez filozoficznych. W a ż n y m elementem jest również otwartość na dyskusję, do której zachęca w tytule. Pochwała herezji to zaproszenie do bycia heretykiem, którego autor dostrzega w sobie. Heretyk to ten, który odważył się być mądrym, a więc podjął dyskusję z uświęconymi tezami, dokonał osądu rzeczywistości i nie poprzestał na ustalonych raz na zawsze prawdach. Niestety, zrealizowanie tego projektu się nie powiodło. Koncepcja Lewandowskiego utkwiła w tradycyjnie ustalo­ nych granicach liberalnego uprawiania nauki opartej na metodologii pozytywistycznej. Stąd prezentowane tezy należy dostosować do formy, w jakiej się pojawiają, formy eseju — luźno wypowiadanych uwćig bez konsekwencji. Odwrotna determinacja jest niemożliwa. Mariusz Nieroda � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2e1406008428c262eb9f82bf8a72a7c.pdf bfac7fbdd93a26e7a53a77ae47f5ef28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5579 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5188 Title A name given to the resource Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.86-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamiński, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Kamiński Ur. w I 978 r. we W r o c ł a w i u . Jest absolwentem Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o , k i e r u n k ó w filologia angielska oraz filozofia - komunikacja społeczna, jak r ó w n i e ż podyplomowych s t u d i ó w psychologii w biznesie przy W y ż s z e j Szkole Bankowej we W r o c ł a w i u . Obecnie jest studentem s t u d i ó w doktoranckich na Wydziale Nauk Społecznych UWr. Jego zainteresowania skupiają się w o k ó ł filozofii nauki (szczególnie filozoficznych konsekwencji współczesnych nieklasycznych teorii naukowych), filozofii umysłu (relacja umysł - materia to planowany temat doktoratu) oraz szeroko rozumianego języka, w k t ó r y m zanurzone jest nasze spekulatywne myślenie. język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego T ematem artykułu będą pewne wątki filo­ zofii Alfreda Korzybskiego - polskiego fi­ lozofa i naukowca społecznego, który jest mało popularny w literaturze polskiej. Znany był, i wciąż jest, jako twórca semantyki ogólnej (SO), będącej wówczas pierwszą syntezą poja­ wiających się j u ż nieco wcześniej głosów wska­ zujących na niekompatybilność paradygmatu arystotelesowo-euklidesowo-newtonowskiego w stosunku do opisywanej przezeń rzeczywi­ stości (włączając w to człowieka i miejsce, które w niej zajmuje). Dzięki sformułowaniu systemu BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego niearystotelesowskiego Korzybski był jednym z pierwszych, którzy w sposób spójny metodolo­ gicznie dokonali krytyki zastanej wizji świata. W sytuacji zmiany paradygmatu daleko idą­ cemu przeformułowaniu ulega werbalna tkanka teorii zorganizowanych wokół podstawowych pojęć dotychczas panujących struktur myśle­ nia. Na gruncie fizyki pojawiła się perspektywa kwantowa, która w sposób gruntowny przepoj celowała mechanicystyczną fizykę Newtona. Najbardziej zauważalnej reorganizacji uległy takie pojęcia, jak czas i przestrzeń, które zaczę­ to postrzegać j u ż nie tak absolutystycznie, jak to było u Newtona, lecz relatywnie - zamieniono je w czasoprzestrzeń u Einsteina, dzięki czemu ujawniły się związki do tej pory niezauważane. W tym duchu, w swojej pierwszej książce Manhood of Humamty (1921), Korzybski po­ dejmuje próbę sformułowania nowej holistycz­ nej definicji człowieka (organizm-jako-całość-w-środowisku), według której człowiek przy­ należy do wiążącej-w-czasie klasy życia wy­ r ó ż n i o n e j przez Korzybskiego na drodze matematycznych rozważań spośród świata m i ­ nerałów (procesy nieorganiczne), roślin (wiązanie-związków-chemicznych) i zwierząt (wiązanie-w-przestrzeni). Człowiecza umiejętność wiązania-w-czasie polega na posługiwaniu się symbolami i językiem - to one właśnie służą do międzypokoleniowej transmisji wiedzy, która sprawia, że każde pokolenie może korzystać z osiągnięć poprzedniego bez potrzeby powta­ rzania tych samych błędów. Podobnie jak Tomasello Korzybski uważał, że umiejętność ta ma podłoże biologiczne. Zależy bowiem od budowy i pracy układu nerwowego, a przede wszystkim jego filogenetycznie najmłodszej części - kory mózgowej, odpowiedzialnej za myślenie abs­ trakcyjne czy język. 1 Z dziedzictwa pozytywizmu logicznego Ko­ rzybski przyjął, że wiedza dociera do nas po­ przez zmysły z zewnątrz. Na podstawie badań neurologicznych doszedł do wniosku, że abstra­ howana jest przez nasz układ nerwowy z docie­ rającego do zmysłów chaosu informacyjnego. Układ nerwowy j u ż wówczas był domeną neu­ rologii, ale dopiero teraz aspekt jego funkcjono­ wania w kontekście zdobywania przez człowieka wiedzy stał się domeną nowej epistemologii na­ ukowej - to, co wiemy i jak wiemy, jest zdetermi­ nowane funkcjonowaniem układu nerwowego w organizmie-jako-całości-w-środowisku. Dzię­ ki temu Korzybski przekwalifikował epistemolo­ gię z działu filozofii na dział nauki posługującej się ścisłym językiem i metodami naukowymi. Polski naukowiec uważał, że działanie nasze­ go układu nerwowego ma charakter elektro-koloidalny , z czego wynika, że każda część mózgu połączona jest z inną, jak i z resztą układu ner­ wowego jako całością. Docierające do naszych zmysłów bodźce poddawane są procesom ewaluacji dokonywanym przez nasz układ nerwo­ wy. Naturalny przepływ informacji ze zmysłów poprzez układ nerwowy podlega zmianom re­ prezentacji z poziomu na poziom. W którymś momencie wiedza (reprezentacja środowiska zewnętrznego) jest przekodowana na język z re­ prezentacji neuronalnej. Na tym etapie procesu kończy się epistemologia naukowa, a zaczyna językoznawstwo naukowe. Aby dokładniej zro­ zumieć owo zjawisko, należy zwrócić uwagę na to, co się dzieje w układzie nerwowym, gdy po­ strzegamy daną sytuację czy zdarzenie. Gdy upuszczamy pudełko zapałek, mamy do czynienia ze zdarzeniem pierwszego rzędu, które występuje na niewerbalnych lub tak zwa­ nych milczących poziomach. Wówczas odbite od przedmiotu światło dociera do oka, wywo1 Por. A. Korzybski, The Role of Language in Perceptual Processes, New York 1951. W) PD08 BARBARZYŃCA 87 �Paweł Kamiński 88 Tabela: Proces abstrahowania z ele\tro-\oloidalnego, mearystotelesowsĘego II WYDARZENIA zewnętrzne lub wewnętrzne MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy III pun\tu widzenia 3 IV Natychmiastowe fizyczno-chemiczne, elektto-koloidalne pobudzenie nerwowe I . Elektto-koloidalne reakcje organizmu na II. Uczucia, myślenie itd. Reakcje językowe na III, najbardziej złożone procesy elektto-koloidalne. Prymi­ tywny, arystotelesowski itd. system językowy angażuje i skłania do utożsamiania wartości I , I I , I I I i IV. MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy WERBALNE poziomy łując tym samym w mózgu pewnego rodzaju elektro-koloidalne konfiguracje. Tomasz Maruszewski w Psychologii poznania o procesie tym pisze następująco: „Światło wpadające do oka wywołuje w siatkówce zmiany fotochemiczne w fotoreceptorach, czyli w czopkach i w pręci­ kach. Następuje tam rozpad substancji światło­ czułych i barwoczułych (...). Rozpad substancji światłoczułych powoduje powstanie impulsu nerwowego, który przekazywany jest kolejno przez komórki dwubiegunowe i zwojowe siat­ kówki, a dalej przez ciała kolankowate boczne i wzgórki czworacze w strukturach podkorowych do płatów potylicznych, gdzie znajdują się pola wzrokowe (...). W y r a ź n i e widać, że proces kodowania fizjologicznego (...) jest pro­ cesem wieloetapowym, złożonym i musi trwać pewien czas" . Z kolei na owe konfiguracje możemy - wciąż na milczącym poziomie - re­ agować różnymi uczuciami, ewaluacjami itd. O tych reakcjach naszego organizmu możemy mówić dopiero na końcu, na poziomie werbal­ nym. Wszelkie nasze uczucia, myśli, miłości, nienawiści itd. zdarzają się na poziomach m i l 2 2 T. Maruszewski, Psychologia poznania, Gdańsk2001, s. 37. Personality red. R. Blake, G. Ramsey, New York 1951 3 Tabela za: A. Korzybski. The Role of Language in (przeklad wlasny). Perceptual Processes, [w:] Perception: An Approach to BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego czących, nie-wypowiadalnych. Mogą one jed­ nak podlegać wpływowi poziomów werbalnych dzięki istnieniu między nimi stałej współzależ­ ności. Owa stała współzależność możliwa jest dzięki strukturze przenikającej rzeczywistość i język. Eksperymenty wykazały, że w naturalnym porządku poznawczym pobudzenie zmysłowe jest pierwsze i jest ono j u ż pewnego rodzaju abstrakcją, natomiast idea, abstrakcja abstrakcji [OK???], którą możemy formułować dzięki ist­ nieniu kory mózgowej, jest następna. Nie należy zapominać, że abstrahowanie to wiąże się z re­ dukcją czy selekcją już na najniższych, nieuświa­ domionych poziomach odbioru rzeczywistości. Tak tłumaczy ów proces psychologia kognitywna: „Poznawanie zawsze obejmuje proces schematyzacji i upraszczania. Wynika to z ograniczo­ nych możliwości przetwarzania informacji przez umysł człowieka" . Spowodowane jest to faktem, że przetwarzanie informacji percepcyjnych przez nasz układ nerwowy wiąże się z kodowaniem. To właśnie dzięki kodowaniu informacje uzyskują taką postać, że nadają się do obróbki na wyż­ szych piętrach układu nerwowego. Naturalny przepływ informacji z zewnętrznych bodźców podlegać miał zmianie reprezentacji (kodu) z po­ ziomu na poziom. Dla Korzybskiego zachowania na poziomie językowym były formą wyrazu za­ kodowanej reakcji na rzeczywistość. Zgodziłby się on zapewne z Gregorym Batesonem, który w Steps to an Ecology ofMind napisał o języku jako cyfrowym zakodowaniu informacji, które ze swej natury są analogowe. O różnicy między kodem cyfrowym (werbalnym) a analogowym (niewerbalnym) pisze on tak: „(...) w komuni­ kacji cyfrowej grupa konwencjonalnych zna­ 4 4 Ibid., s. 30. 5 G. Bateson, Steps to an Ecology ofMind, Chicago 1972, W) PD08 ków (...) uporządkowana jest względem reguł zwanych algorytmami. Znaki same w sobie nie mają prostego powiązania (na przykład zgod­ ności siły) z tym, co oznaczają. Liczba «5» nie jest większa od liczby «3» (...). Słowo «duży» nie jest większe od słowa «mały» i ogólnie nie ma niczego we wzorze (tj. w systemie powiązanych z sobą wielkości), w słowie «stół», co korespon­ dowałoby z systemem powiązanych z sobą wiel­ kości w obiekcie oznaczanym. Z drugiej strony, (...) w komunikacji paralingwistycznej wielkość gestu, natężenie głosu, długość pauzy, napięcie mięśni itd. - te wielkości korespondują (bezpo­ średnio lub w sposób odwrotnie proporcjonalny) z wielkościami w związku z przedmiotem dys­ kursu" . Poziomy werbalne stanowią o ludzkiej wyjątkowości, ponieważ umożliwiają człowie­ kowi abstrahowanie na coraz to wyższych pozio­ mach. Poziom ostatni stanowi w życiu człowieka zasób środków koniecznych do międzyjednostkowej i międzypokoleniowej komunikacji oraz transmisji skumulowanych doświadczeń rasy ludzkiej. Właśnie ten etap umożliwia człowie­ kowi to, co Tomasello nazywa „kumulatywną ewolucją kulturową" . Skoro nie możemy i nie postrzegamy elek­ tronu, zjawisk w skali mikro, ale obserwuje­ my rezultaty ostatecznych procesów elektrono­ wych, wniosek jest taki, że cała nasza wiedza submikroskopowa jest z natury hipotetyczna. To, co widzimy, słyszymy, czujemy, mówimy lub o czym wnioskujemy, nigdy nie jest „tym", a jedynie abstrakcją „tego". Ważne zatem jest, w j akiego rodzaju formy językowe wrzucona jest nasza wiedza inferencyjna. Świat jawi nam się, jak gdyby kierowały nim mechanizmy, w jakie każą nam wierzyć nasze abstrakcje najwyższego 5 6 6 s. 373 (przekład własny). BARBARZYŃCA 89 Por. M . Tomasello, Kulturowe źródła poznawania, Warszawa 2002. ludzkiego �Paweł Kamiński 90 rzędu. Wciąż tworzymy nowe teorie opatrzone odpowiednią terminologią, by móc wyjaśnić wewnętrzne mechanizmy świata, w którym ży­ jemy, nas samych w to włączając. Nasze wnio­ skowania, jako abstrakcje z innych poziomów niż same dane zmysłowe, mogą także brać udział w niższych lub wyższych porządkach abstrakcji. Struktura naszej obecnej wiedzy jest taka, że projektujemy na procesy poziomów ci­ chych, submikroskopowych wyższe abstrakcje, nasze hipotezy, wnioski itd., zamykając w ten sposób inherentną cyrkularność ludzkiej wie­ dzy, bez której nasze rozumienie natury jest niemożliwe. Rezultatem poszukiwań teorii najbardziej zgodnej z rzeczywistością było powstanie teo­ rii kwantowej, która, jak pisał sam Einstein w Moim obrazie świata, była reakcją na niekompatybilność dających się zaobserwować zjawisk z pojęciowością perspektywy zarysowanej przez mechanikę Newtona: „(...) Newton zdawał so­ bie sprawę z tego, że pojęcie bezwzględnego spoczynku zdaje się nie mieć swego odpowied­ nika w zakresie doświadczenia. (...) Dokładne zrozumienie błędności tego poglądu przyniosła dopiero ogólna teoria względności; wykazała ona bowiem, że opierając się na fundamencie, znacznie odbiegającym od newtonowego, moż­ na objaśnić odpowiedni zakres faktów doświad­ czalnych w sposób bardziej nawet zadowalający i doskonały, niż było to możliwe na fundamencie newtonowym" . Problemy, jakie napotykamy przy próbie sformułowania teorii kwantowej, dręczyły fizyków j u ż od około 70 lat. Dostrzeżo­ no potrzebę nowego języka, który byłby bardziej zgodny z faktami współczesnej nauki. Źródło tej lingwistycznej konsternacji dostrzega Korzybski w założeniach zakodowanych w gramatyce typo­ wej dla języków indoeuropejskich. 7 7 A. Einstein, Mój obraz świata, Winowajcą miał tu być niewłaściwie stoso­ wany czasownik „być". Zdaniem Korzybskiego największą nieadekwatnością była poarystotelesowska wiara w unikatowość podmiotowo-predykatywnych form reprezentacji, która zakładała, że każdy rodzaj relacji w świecie może być wyrażony za ich pomocą. Dla polskiego myśliciela stało to w sprzeczności z faktem, że o wiele ściślej od­ zwierciedlające rzeczywistość metody opisu owych relacji w świecie wypracowywane były przez ma­ tematykę, która korzystała z innego języka zapisu niż naturalny. Powołując się na prace Bertranda Russella i Alfreda Whiteheada, doszedł on do wniosku, że struktury podmiotowo-predykatywne wynikają z przypisywania naturze cech i jakości, które nie istnieją w niej samej, tylko generowane są przez nasz układ nerwowy. Za Russellem Korzybski wskazuje na cztery różne użycia czasownika „być": 1. Jako czasownik posiłkowy: „Pada deszcz". (Itisraining). 2. Jako jest istnienia: „Ja jestem". 3. Jako jest predykacji: „Róża jest czerwona". 4. Jako jest tożsamości: „Róża jest kwiatem". Z użyciem czasownika „być" w dwóch pierw­ szych przypadkach nie ma żadnych problemów. Jednak dwa ostatnie użycia mogą być źródłem wielu nieporozumień, mówiąc bowiem: „Róża jest czerwona", zaprzeczamy wszystkiemu, co wiadome było (w okolicach roku 1950) o układzie nerwowym i strukturze świata empirycznego. W naturze nie ma czerwieni. Są tylko różnej dłu­ gości fale promieniowania, a nasza reakcja na owe fale jest reakcją indywidualną. Daltonista dostrzec może zamiast czerwieni zieleń, a ślepy na kolo­ ry - odcienie szarości. Dlatego właściwiej byłoby powiedzieć „Widzę różę jako czerwoną". Z drugiej strony: „jest tożsamości" zepchnie nas na prymitywny poziom ewaluacji, jeśli nie Wydawnictwo M . Fruchtmana, Warszawa 1935, s. 195. BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego uświadomimy sobie identyfikacji, jakich doko­ nujemy, używając tego czasownika. Struktural­ nie poprawniej należałoby powiedzieć: „Kla­ syfikuję różę jako kwiat". Zgodne byłoby to z faktem, że klasyfikacja dokonana została wła­ śnie przez nasz układ nerwowy. Korzybski był przekonany, że „jest tożsamości" w znacznym stopniu wpływa na nasze reakcje neuro-ewaluacyjne i prowadzić może do tragicznych w skut­ kach rozpoznań czy identyfikacji. Z omawianych wcześniej procesów abstrak­ cji wiemy, że to, co stwierdzamy o procesach z poziomów milczących, nie-wypowiadalnych, w rzeczywistości „tym" nie jest. Możemy usiąść na obiekcie zwanym krzesło, ale nie możemy spocząć na dźwiękach, które wydajemy z siebie, ów przedmiot nazywając. Jednym z ważniej­ szych celów systemu niearystotelesowskiego jest rozróżnienie owych poziomów, które w systemie arystotelesowskim zostały utożsamione między innymi poprzez użycie „jest tożsamości" . Jeżeli zgodzimy się, że słowa nie są rzeczami, które opisują, to ich stosunek do rzeczywistości wyrazić można za pomocą metafory mapy od­ wzorowującej terytorium (mapa nie jest nigdy terytorium, które stara się odwzorować). Z tego wynika „(...) że jedynym ogniwem pomiędzy obiektywnym i werbalnym światem jest struktu­ ra, co prowadzi do wniosku, że jedyny składnik wszelkiej «wiedzy» jest strukturalny" (Mapa jest użyteczna tylko wtedy, gdy między nią a teryto­ rium występuje podobieństwo struktury). Gdy istnieje podobieństwo między strukturą rzeczy­ wistości a jej opisem, wówczas dla potencjalnie racjonalnej jednostki świat empiryczny staje się racjonalny, co oznacza, że projektowana przez 8 9 8 Zainteresowanych dokładnym omówieniem strukturę mapy charakterystyka da się zastoso­ wać do świata empirycznego. Skoro więc język nie odzwierciedla dokładnie rzeczywistości, traci swoją ważność opozycja prawda - fałsz jako opi­ sująca relację, która zachodzi między realnością a językiem. Jednak między mapą a terytorium musi istnieć jakiś związek. Korzybski przyjął, że jedynym stałym elementem w rozważanych kwestiach może być struktura łącząca mapę i terytorium. Właśnie ta strukturalna zgodność języka i świata pozajęzykowego stanowi jedyną zawartość ludzkiej wiedzy. O adekwatności mapy do terytorium mówimy wtedy, gdy potwierdzona jest ona poprzez działanie, eksperyment. Tak o empirycznej weryfikowalności systemu newtonowskiego pisał Albert Einstein: „Podsta­ wowe zasady Newtona były tak zadowalające z punktu widzenia logiki, że impuls do ich zmia­ ny musiał powstać dopiero pod presją faktów uzyskanych w drodze doświadczenia" . I dalej: „(...) chciałbym zaznaczyć, że teoria ta [teoria względności] nie powstała w drodze spekula­ cji, lecz że odkrycie swe zawdzięcza całkowicie dążeniu do możliwie najlepszego dostosowania teorji fizycznej do zaobserwowanych faktów. (...) Jednym z najistotniejszych w ogóle rysów teorji względności jest jej dążenie do ostrzejszego uwy­ datniania stosunków zachodzących pomiędzy pojęciami ogólnemi a faktami, których możemy doznawać" . Wydaje się, że to właśnie o ten mo­ ment chodziło Francisowi Baconowi, gdy zarzu­ cał Arystotelesowi zbyt szybkie przechodzenie od twierdzeń postrzeżeniowych do ogólnych. Sam Bacon postulował tworzenie twierdzeń o średnim stopniu ogólności, umieszczając się niejako w orientacji ekstensjonalnej i występując 10 11 9 A. Korzybski, Science and Sanity, New Jersey 1933, s. 20 konsekwencji związanych z użyciem form podmiotowo- (przekład własny). -orzecznikowych odsyłam do Science and Sanity, 1933. 10 A. Einstein, op. cit., s. 215. 11 Ibid., s. 230. W) PD08 BARBARZYŃCA 91 �92 Paweł Kamiński przeciwko intensjonalności Arystotelesa. Wła­ śnie Baconowskie idolafon miały być rezultatem oddalenia się w myśleniu od faktów, od świata empirycznego. Dokładny opis tego mechanizmu znajdujemy u Korzybskiego w teorii procesów abstrakcji. Podsumowując jednym zdaniem, dla Korzybskiego wiedza ma charakter formalny, nie treściowy, i zawarta jest w relacji pomiędzy językiem a rzeczywistością. Formułując swoje prawa, które później stały się podstawami teoretycznymi semantyki ogól­ nej, Korzybski zorientował się, że przypominają one w formie arystotelesowskie prawa gramatyki myśli i są jednoczesnym ich wchłonięciem oraz rozbudowaniem. Owe założenia niearystotelesowskiego systemu mogą być przytoczone za pomocą analogii relacji między mapą a teryto­ rium: 1. Mapa nie jest terytorium. 2. Mapa nie reprezentuje całego terytorium. 3. Mapa jest samozwrotna. Mapa jest tworem symbolicznym, zakodowa­ ną reprezentacją terytorium, które jest faktycz­ ne, dlatego statusy ontyczne mapy i terytorium są różne, nieprzystające do siebie w sposób tak oczywisty, jak przewidywał to system arystotelesowski. Mapa jest przybliżeniem, z konieczności pomijającym wiele szczegółów terytorium, za­ wiera symboliczne skróty wyrażające uogólnie­ nie wiedzy. Nie ma w niej nic z kompletności, a można mówić o niej jedynie w kategoriach operacyjności, sprawdzalności. Między mapą a te­ rytorium nie istnieje żaden konieczny, fizyczny związek. Oznacza to, że można tworzyć różne mapy tego samego terytorium, korzystając z róż­ nych zestawów symboli, uwzględniając często odmienne szczegóły . Założenia te zastosowane do języka brzmią następująco: 12 12 1. Słowo nie jest tym, co reprezentuje. 2. Słowo nie reprezentuje wszystkich faktów. 3. Język jest samozwrotny w takim sensie, że w języku możemy mówić o języku. Pozostanie przy terminologii klasycznej w ję­ zyku oznacza dla Korzybskiego zachowanie jej również konceptualnie. Uniknięcie tego za­ pewnić miały między innymi narzędzia ekstensjonalne, a wśród nich szczególnie ważną rolę odgrywać miał łącznik, który spajał językowoempiryczną wielorelacyjność obecną w naszej rzeczywistości. W tamtych czasach wyrażał on wiele ważnych strukturalnych implikacji repre­ zentowanych przez ostatnie odkrycia w nauce i innych gałęziach wiedzy. Na przykład einsteinowski łącznik tworzący czaso-przestrzeń zre­ wolucjonizował współczesną fizykę, powodując, że przyjęła ona wizje rzeczywistości, w których czas i przestrzeń są z sobą ściśle splecione w nie­ ustannie realizującym się kosmicznym kontinu­ um. Zmieniło to całe nasze spojrzenie na świat i stało się fundamentem dla nienewtonowskiego systemu, który współtworzy, wraz z semantyką ogólną i geometrią nieeuklidesową, paradygmat krytyki klasycznego paradygmatu arystotelesowskiego. Łącznik w terminie „psycho-somatyczny" oznacza przełamanie klasycznego, kartezjańskiego dualizmu ciało - umysł. Między innymi dzięki niemu medycyna patrzy na człowieka jak na zintegrowaną całość, w której manifestuje się zależność pomiędzy procesami mentalnymi a fizycznymi. Łącznik w sformułowaniu organizm-jako-całość-w-środowisku wskazuje, że nie tylko organizm-jako-całość nie może istnieć bez środowiska, ale i jest on fikcją, gdy rozważa się go w absolutnej izolacji. Dzięki tej scalającej, holi­ stycznej perspektywie Alfred Korzybski de facto Por. A. Skibiński, Symboliczne ramy poznania - rzecz o semantyce ogólnej Alfreda Korzybskjego, Wydawnictwo Sorus, Poznań 1999. BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego rozszerzył granice semantyki poza jej dotych­ czasowe zainteresowania skupiające się jedynie na znaczeniu słów, wprowadzając ją na obszar nowego rozumienia ludzkiego zachowania. Jak twierdził sam Korzybski, semantyka ogólna zaj­ muje się życiem, myśleniem, mówieniem i ca­ łym królestwem ludzkiego doświadczenia. Dzięki SO Korzybskiego wiemy, że w gra­ matyce języków indoeuropejskich nie ma ni­ czego, co wymagałoby od użytkowników roz­ różnienia pomiędzy słowami a ich desygnatami. Wyrażając to w kategoriach analogii do mapy i terytorium, m o ż n a powiedzieć, że nie ma w gramatyce języków indoeuropejskich niczego, co wymagałoby od użytkowników rozróżnienia pomiędzy mapą a terytorium. Są one utożsa­ miane, a owo ciche założenie przylegalności mapy do terytorium stanowi podstawę przeko­ nania, że nasze neuro-lingwistyczne mapy są obiektywną, doskonałą wiedzą o terytorium. Jednak - przynajmniej na poziomach, których jesteśmy świadomi - zdajemy sobie sprawę, że żaden człowiek nie ma dostępu do absolutnie pewnej czy doskonałej wiedzy. Innymi słowy, założenia charakterystyczne dla mówionego czy pisanego języka eliminują ze swych roz­ w a ż a ń obserwatora nieświadomego swojej roli w procesie kształtowania się wiedzy obiektyw­ nej. Gdy jednak zdecydujemy się odrzucić owo utożsamienie, wraz z gramatyką języków indo­ europejskich upadają również obecne formy na­ szej indoeuropejskiej logiki, matematyki, nauki, fdozofii oraz religii. Recepcja SO Korzybskiego Semantyka ogólna (SO) była ruchem na¬ ukowo-społecznym zainicjowanym i skupio­ nym wokół jednej postaci, a oddziałującym 13 Por. Ch. Schuchardt, Alfred Habdan\ S\arbe\ Korzybski-A nu BARBARZYŃCA 93 szczególnie silnie w latach 40. i 50. na różne sfery amerykańskiego życia intelektualnego. W Polsce o Korzybskim niestety słyszy się dość rzadko. Tym, którym jego nazwisko nie jest do końca obce, kojarzy się ono najczęściej (mgliście) ze słynnym powiedzeniem: „Mapa to nie terytorium". Skądinąd wiadomo, że nie Korzybski był autorem tego zdania, a znany matematyk Erie Bell (1883-1960), natomiast Korzybski przyczynił się jedynie do rozprze­ strzenienia i utrwalenia w stworzonym przez siebie systemie idei kryjących się za tym właśnie twierdzeniem. W 1921 roku w druku pojawia się pierwsza książka czterdziestodwuletniego wówczas Ko­ rzybskiego Manhood ofHumamty: The Science and Art of Humań Engineering. Cały nakład sprzedano w ciągu pierwszych sześciu tygodni. Książkę szybko okrzyknięto najlepszą książką stulecia, a głosy entuzjastów (być może nieco nad wyraz) przyrównywały jej przełomowość do teorii Einsteina . Trzy lata później pojawił się artykuł Korzybskiego Time-Binding: The Gene­ ral Theory, w którym nadaje on wyraźny kształt teoretyczny swojej teorii wiązania-w-czasie. Ko­ lejne uzupełnione wydanie tego artykułu trafia do druku w 1926 roku. Jednak pierwsza książka nie wywołała takiej re­ akcji, jaką w 1933 roku spowoduje wydanie w No­ wym Jorku głównej pracy Korzybskiego Science and Samty. An Introductwn to Non-Anstotelian Systems and General Semantics (S&S). Projekto­ wi temu, ze względu na jego interdyscyplinarny charakter, autor poświęcił ponad dziesięć lat pracy, o czym sam pisze: „Przyznaję, że rozpoczyna­ jąc swoje dociekania, nie uświadamiałem sobie w pełni tkwiących w nich trudności, jak i tych, do których owe rozważania miały mnie doprowa­ dzić. I m dalej brnąłem do przodu, tym bardziej 13 Biographical S\etch, www.time-binding.org. �Paweł Kamiński 94 specjalistycznej wiedzy to ode mnie wymagało. Musiałem więc sięgać do źródeł i w pewien sposób specjalizować się w wielu gałęziach nauki, które nigdy wcześniej nie były z sobą łączone. Postęp był wyjątkowo powolny; w rzeczywistości napisanie tej książki zajęło mi dziesięć lat" . Na poparcie tego niech świadczy fakt, że pierwszą wersję S&S Korzybski miał już napisaną w 1927 roku. Wstrzy­ mywał się jednak z oddaniem materiału do druku do czasu, kiedy nie upewnił się, że synteza nauk, której dokonał, i terminologia, którą się w tym celu posłużył, były zgodne z obserwacjami naj­ nowszej nauki. Świat intelektualny Ameryki tamtego czasu zareagował na S&S sporym zainteresowaniem. W latach 1933-1938 sprzedano tysiąc dwieście egzemplarzy książki, a do 1950 roku liczba ta wzrosła do siedemnastu tysięcy . Pierwszą po­ zycją, która zwróciła uwagę większej publiczno­ ści na prace polskiego naukowca, była wydana w 1937 roku The Tyranny ofWords Stuarta Chase'a. Na początku lat 40. pojawiły się inne prace dotyczące SO, w 1941 roku książka S.I. Hayakawy, jednego z największych kontynuatorów rozważań nad SO, Language in Thought and Action . W tym samym roku pojawiła się po­ zycja Irwinga Lee Language Habits in Humań Affairs, a zaraz po niej światło dzienne ujrzało dzieło People in Ouandnes Wendella Johnsona, które do dzisiaj jest jedną z najbardziej poszu­ kiwanych książek na temat SO. W tamtym czasie na Uniwersytecie w Chi­ cago wykładali Lee Hayakawa, Anatol Rapoport, Douglas Campbell (studenci i późniejsi kontynuatorzy prac Korzybskiego). Korzybski 14 15 16 kierował utworzonym przez siebie w 1938 roku Instytutem Semantyki Ogólnej, gdzie organizo­ wał i sam prowadził seminaria z SO. W druku pojawiło się drugie wydanie S&S. W magazynie „Time" czytano artykuły na temat polskiego naukowca, a lista sprzedawanych książek i pu­ blikowanych artykułów dotyczących SO rosła. Prowadzone przez niego wykłady odbywały się w największej sali budynku instytutu, a studen­ ci na czas trwania seminariów zatrzymywali się w pobliskich hotelach. Sprzedaż S&S rosła i szczyt swój osiągnęła w latach 1949-1950. Trze­ cie wydanie pojawiło się w 1948 roku. W tym też czasie Korzybski rozpoczął pracę nad drugim wydaniem Manhood of Humamty, które dru­ kiem ukazało się j u ż po śmierci autora, w lipcu 1950 roku. Reakcje na jego myśli były przeróżne. Niektó­ rzy nie dostrzegli w nich nic nowego, inni z kolei uznali je za zbyt radykalne. Dla jednych był za­ nadto naukowy - ci chcieli, aby spopularyzował S&S dla człowieka z ulicy - dla innych zbyt dy­ letancki i prostolinijny w swoich prezentacjach - ci chcieli, aby zmodyfikował swoją teoretyczną postawę i poszedł na kompromis z ówczesnymi akademickimi i naukowymi ortodoksjami, by ubiegał się o akceptację uniwersytetów i pomoc fundacji. Dla Korzybskiego cena kompromisu byłaby zbyt wysoka. Oznaczałaby bowiem nara­ żenie integralności jego nauki, eliminację możli­ wości jasnej, klarownej wyrażalności naukowych wartości metodologii SO, która kontrastowała z zastanymi podejściami klasycznymi. Jak sam mawiał: „Gdy zabieramy się do rozwiązania problemu geometrią nieeuklidesową, nie się- 14 A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit., s. 43n. 27 czerwca 1988 roku na konferencji poświęconej 15 Por. M . Kending,^! memoir. Alfred Korzybski & His semantyce ogólnej na Uniwersytecie w Yale w 50. rocznicę Work, Lakeville 1950, www.time-binding.org. 16 Por. referat Ch. Schuchardt, The Institute of General założenia Instytutu Semantyki Ogólnej, dostępne na www.time-binding.org. Semantics; A brief historical survey, zaprezentowany BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego gamy po postulaty euklidesowe. Narobilibyśmy wówczas bałaganu" . O Korzybskim rzadko kiedy mówiono neu­ tralnie. Uznawano go za świetnego i wpływo­ wego oratora-nauczyciela albo nawiedzonego przywódcę pseudonaukowej sekty. On sam za­ biegał o to, aby jego nauki były dostępne dla wszystkich - na seminaria bowiem zapisać się mógł każdy. Ogólna metoda ewaluacji powinna się sprawdzać i działać u każdego niezależnie od wykształcenia czy zainteresowań, inaczej nie jest wystarczająco dobra. Profesorowie, doktorzy, psychiatrzy, artyści, badacze, młodzi studenci, biznesmeni, pracownicy społeczni itd. uczęsz­ czali na jego wykłady. Niektórzy uczyli się SO intelektualnie, znali reguły, terminologię i tech­ niki, ale nie potrafdi wdrożyć ich w praktykę życia, natomiast wielu poznanie przychodziło powoli, z czasem. Za Kendigiem pozwolę sobie zacytować list od pewnego psychiatry wysłany do Korzybskiego w kwietniu 1950 roku, j u ż po jego śmierci: prawie trzyletniego dziecka, które zapytane, dlaczego zrobiło to czy tamto, odpowiada: «Po prostu to zrobiłem» (...). Piszę, by powiedzieć, że czasami niektórym rzeczom zajmuje trochę czasu, nim zaskoczą" . 17 „Drogi Hrabio Alfredzie: Wydaje mi się, że winny jestem przeprosiny, głos wdzięczności i wyjaśnienie. Jak może so­ bie przypominasz, w lecie 1939 roku po raz pierwszy usłyszałem o Semantyce Ogólnej. (...) Załapałem kwestię «korowego» aspektu [werbalnego] teorii, ale z jakiegoś powodu ta «wzgórzowa» część [zmiana w życiu, czuciu] całkowicie mi umknęła. Jednak w ostatnich miesiącach coś się stało. Dopiero teraz Zciczy«odczuwać», że SO nici \y sobie coś, potrzebuję i co może pomóc. Jakie jest tego tłumaczenie, nie wiem - wszystko, co mo^c powiedzieć, to przytoczyć odpowiedź mojego 17 M . Kending,^! memoir: Alfred Korzybski & His Work, 18 Oprócz słów uznania i pochwał zdarzały się i opinie krytyczne. Kwestionowały one stworzo­ ny przez Korzybskiego system z różnych stron. Jedne rozbijały się o złe zrozumienie jego postu­ latów i nieodpowiednią interpretację twierdzeń, inne natomiast celowały trafnie i stawiały inte­ resujące pytania. Do ciekawych głosów należy opinia R.E. Kenyona , który zauważył pewne skrzywienie systemu. Zwrócił on uwagę na fakt, że jednym z głównych celów Instytutu Semanty­ ki Ogólnej jest prowadzenie kursów metodologii SO, aby uczyć ludzi myślenia zgodnego z teorią. Nie wprost zawiera się tu założenie, że SO dys­ ponuje lepszą metodą ewaluacji niż inne zastane systemy. Skrzywienie teorii polega na tym, że promując współpracę, dzielenie się wiedzą (co usprawnić ma wiązanie-w-czasie), dyscyplina formułuje pozytywne postulaty, mówiąc, jak być powinno. Dalej, kładąc nacisk na współpracę i interakcję międzyludzką, wkracza w obszar rozważań etycznych i skaża ją preskryptywnością swoich postulatów. Co w sytuacji, gdy ktoś nie zechce współpracować lub dzielić się wiedzą i zaneguje tym samym wiązanie-w-czasie? We­ dług SO takie osoby „kopiują zwierzęta", po­ wstrzymują postęp wiązania-w-czasie, działają „niezgodnie ze zdrowym rozsądkiem" (unsane) . Niebezpieczna jest nauka, która swoim językiem odbiera status człowieczeństwa tym, którzy nie chcą myśleć podług jej reguł. I po­ mimo to, że nie można zarzucić Korzybskiemu 19 20 19 Por. R.E. Kenyon, Some „biases" Lakeville 1950, www.time-binding.org (przekład własny), 1973, www.xenodochy.org. 12.02.2008. 20 18 Ibid. W) BARBARZYŃCA of General Semantics, Por. A. Korzybski, Manhood of Humanity, New Jersey 1924. PD08 95 �Pawet Kamiński 96 jakiejś merytorycznej ekstremalności, to jednak gdzieś między wierszami daje się wyczuć meto­ dologiczną nachalność SO. Krytykowano go również za nieuprawomocnione rozszerzenie znaczenia słowa „natural­ ny", gdy pisał o naturalnym porządku ewaluacji. Kenyon uważał, że tylko o „połowie" teorii Korzybskiego można powiedzieć, że była natu­ ralna - chodziło o aspekt abstrahowania, jednak zboczył z drogi nauki, gdy zaczął uczyć swojej teorii w kontekście usiłowania poprawy naszego „naturalnego" porządku abstrahowania poprzez rozwinięcie orientacji ekstensjonalnej kosztem orientacji intensjonalnej. Przyjął on tym samym pewną teorię „prawdy", a następnie uczył, jak „usprawnić" nasze funkcjonowanie. Dzisiaj wie¬ my j u ż i postęp w badaniach nad sztuczną inteligencjątez to potwierdza że ludzkie poznanie wymaga skoordynowanego balansu procesów zachodzących na linii góra — dół (intensja) i dół - róra (ekstensia) Wiadomo tez ze zmienny charakter wiedzy wymaca nawet l e k k i e g o prze wazania nrocedur myślenia intensionalne.ro 7wiazane to ,est z sytuacami nrzvimowania nowvch informacii które zmieniaia nosiadana dotvchczas wiedze 'nrzekonanie Natomiast adv K o L b . k i a r a ł , L v ć nrientarii rk.trJJ rvorzyosKi zaczai uczyć ^orientacji ekstensjonaine jako „naturalnego porządku ewaluacji, przestał Dyc obiektywny, opisowy, a tym samym i naukowy, omyst ze orientacja ekstensjonalna jest lepsza od intensjonalnej, to z pewnością dziedzictwo pozytywizmu logicznego, zakła­ dającego ze jedyną dobrą wiedzą jest ta, która przyszła do nas przez zmysły. Najbardziej znaną krytyką SO jest praca filo­ zofa Maksa Blacka z 1949 roku Korzybski's Gene­ ral Semantics, wydrukowana w jego książce Lan¬ guage and Philosophy: studies in method (1949). 21 7 7 Wielu krytyków Korzybskiego czerpie z niej inspiracje nawet dzisiaj, dając tym samym wyraz i dowód wpływu, jaki SO wywarła na życie inte­ lektualne Ameryki. Martin Gardner w 1993 roku w liście do wydawcy magazynu „ Skeptical Inqu­ irer" tak pisze o skutkach, jakie przyniosła kryty­ ka zawarta w książce Blacka na rozumienie SO: „Niewiele pozostaje z teorii Korzybskiego poza hipotetyczną neurologią podpartą dogmatyczną metafizyką" . Korzybskiemu zarzucano sekciar­ stwo i pseudonaukowość. Słuchaczy omamiał z pozoru naukowo brzmiącymi terminami, dając nadzieję i obiecując receptę na zdrowe myślenie. Prawdą jest, że oparł on większość twierdzeń swoiei teorii na zagadnieniach psychiatrycznych i psychologicznych Miał tez okazję w latach dwudziestych X X wieku pracować z chorymi psychicznie w Szpitalu św Elżbiety w Waszvnotonie pod nadzorem psychiatry Williama Alan sonaWhitea. Wtedv to zaproponował SO iako 22 orólna teorie zdrowia psychiczne™ co miało ia czynić teoria nsychoteraneutyczna R v l i e d n a k n a tvleostroznv hvnodkreslic iz SO nieiest nodei ś L m medvr J L a iedvnie . a n n h i L J ™ sciem medycznym a jedynie zapobiegawczym edukacyjnym . jednak po śmierci korzybskie­ go w i y u roku i n e American journal ot i sycniatry opublikował jego nekrolog, w którym nazwano go „wielkim nauczycielem , w pełni uznając jego status jako naukowca. Inny głos zarzucający Korzybskiemu scjentyzm i dyletanctwo pochodził spod pióra Anatola Rapporta . Wskazywał on jako problem sformu­ łowania dotyczące neurologii, gdzie źle używane terminy miały jedynie stwarzać wrażenie nauko­ wości. Poglądy Korzybskiego dotyczące koloidów (a o to właśnie chodziło w powyższej krytyce) zbadał jednak naukowiec Jeffrey A. Mordkowitz i doszedł do wniosku, że mimo iż w dzisiej 5 24 25 21 Por. ibid. 23 Por. A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit. 22 B.I. Kodish, Contra Max Black: An Examination of „The 24 Patrz: A. Rapport, Semantics, Nowy Jork 1975. Definitive Critique" of General-Semantics, [w:] ..General 25 Semantics Bulletin", 1997, nr 64. logy, [w:] ..General Semantics Bulletin", 1990 (55), s. 86-89. Patrz: J. Mordkowitz, Korzybski, Colloids and Molecular Bio­ BARBARZYŃCA E(1E| EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego szej biologii nie używa się j u ż pojęcia koloidów, to twierdzenia Korzybskiego na ich temat wydają się zgodne ze stanem wiedzy w tamtym czasie (1933). W ocenie Mordkowitza strukturalny punkt widzenia Korzybskiego, pomimo zmian w terminologii i postępu nauki, nie wymaga re­ wizji. Jak zauważa on dalej: „ ( . . . ) nowe dyscy­ pliny biologii molekularnej (...) są rozwinięciem i rozbudowaniem chemii koloidalnej lat 20. i 30., a nie zaprzeczeniem danych, na których Korzybski oparł swoje sformułowania" . 26 Korzybski popełnił błąd, nazywając stworzo­ ną przez siebie teorię semantyką ogólną. Krytyka wielu osób związana jest ze złym zrozumieniem terminu „semantyka". Na przykład niewłaściwie interpretuje się SO jako formę semantyki skupia­ jącej się na znaczeniu językowym. Korzybskiemu chodziło o coś innego. Chciał on stworzyć fundament „nauki o człowieku". Sformułował SO jako ogólną teorię ewaluacji, a użycie ter­ minu „semantyczny" na przykład w „reakcjach semantycznych" wydaje się synonimiczne ze słowem „ewaluacyjny". Ewaluacyjne czy semantyczne reakcje (wiązane przez Korzybskie­ go z neurologicznymi odpowiedziami organizmu-jako-całości-w-środowisku) me dotyczyły jedynie słów CZ V innych symboli. Reakcje se mantyczne iako reakcie znaczące wiaza sie z wv darzeniami psychologicznymi Zaangażowane sa w to aspekty intelektualne emocionalne f, ztlomczne i fizvko chemiczne k t ó r e sa n i e r o z dzielne D l a t e g o SO m a do c z y n i e n i a z czvmś w i e c e , n i z tvlko ,ezvkowvm niedostosowaniem c z v i e z v k o w v m „ s n r a w n i a n i e m Z a i m n i e sie ona r a ł v m L . a r e m Ind.kieao . a r h o w a n i a łaLie caiym ooszarem ludzkiego zacnowama łącznie z nauką matematyką, jako studium reakcji ewa­ luacyjnych natomiast usprawnianie nawyków językowycn wydaje się dobrym, ale mejedynym, sposoPem umożliwiającym zmiany reakcji seman tycznych. 26 Ibid., s. 88. W) PD08 Następna, często spotykana, linia zarzutów związana jest z przekwalifikowywaniem niearystotelizmu S O na antyarystotelizm. Przytacza się tu krytykę teorii sylogizmu Korzybskiego. Jednak zapomina się, że wcale nie postuluje on odrzucenia logiki sylogizmu. Odrzuca tylko „po­ stulat unikatowości reprezentacji podmiotowopredykatywnej" , na której oparta jest logika sy­ logizmu. Uważał on, że pewne decyzje niższego rzędu wymagają dwuwartościowej orientacji. 27 Korzybski zwrócił uwagę, że prawo tożsamości, A jest A, może być interpretowane, jak następuje: wszystko jest identyczne lub takie samo pod każ­ dym względem z samym sobą. Arystoteles i jego uczniowie twierdzili, że gdy coś podlega zmia­ nie, jakaś podstawowa „substancja" tego czegoś musi pozostać bez zmian . Z arystotelesowskiego punktu widzenia proces gromadzenia wiedzy to odnajdywanie „esencji" natury tej podstawo­ wej substancji, którą m o ż n a wyrazić definicją. Korzybski zaprzeczył sprawdzalnemu istnieniu takiej niezmiennej substancji. Interpretował on odkrycia nauk przyrodniczych jego czasów jako sugeruiace procesualny charakter wszechświata w którym zviemv. Tak wiec mc me iest z momen ' tu na moment identyczne pod każdym względem nawet z samym soba. W tvm herakliteiskim orzepływie wiecznych zmian poiawiaia sie jedynie obserwowane regularności Istnieie podobieństwo struktur nie iednakowość. Wiedza z kolei iestem 28 nirvcznvm odna,dvwaniem teao nodohieństwa Zanrzeczenie idei tożsamości nrzez Korzvhskieao zwiazaneiestwiec z rozhieznościami z teoria Arv _ . t o t l . a w noH,tawowvrh .a W n i a r h K o r i h l i stoteiesawpodstawowycnzaiozeniacmrvorzyDSK. uznał, ze tożsamość jaKo aosoiutna jednaKowosc pod Każdym względem me istnieje, w tym sensie, mimo ze m o ż e m y traktować je jako równowarto­ ściowe, A me jest A. INapisane na kartce papieru drugie A rozm się od pierwszego koordynatami czasoprzestrzennymi i rizycznym make-upem. 27 BARBARZYŃCA 97 A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit., s. 92. �Paweł Kamiński 98 To nie oznacza, że Korzybski odrzuca A = A lub 1 = 1, traktując je jako jakieś iluzje. Postrzegając logikę i matematykę jako formy ludzkiego zacho­ wania angażującego reakcje semantyczne, inter­ pretuje on „ = " jako wskaźnik równowartości, który jest wyrazem umowy ludzkiej - zgody na ignorowanie różnic. Tak więc prawo tożsamości zastąpione jest w systemie niearystotelesowskim prawem równowartości. Korzybski odrzucił nie logikę dwuwartościową, a jedynie dogmatyczną, nieelastyczną dwuwartościową orientację, do któ­ rej ona prowadziła. Natomiast przyszłość widział w logice wielowartościowej Łukaszewicza wyrażo­ nej w kategoriach kontinuum i stopniowalności, w których i logika dwuwartościową miała swoje miejsce, stanowiąc pewien moment systemu. M . Kending w A memoir: Alfred Korzysta & His Work uwaia, że najciekawsze sformułowa­ nia Korzybskiego dotyczą neuro-lingwistycznych i neuro-semantycznych środowisk (oraz zaanga­ żowanych w nie mechanizmów neurologicznych) wyprowadzonych z teorii wiązania-w-czasie, co wprowadza podejście psycho-kulturowe na inny poziom rozważań, ukazując wyraźnie mechani­ zmy warunkowania kulturowego. Miało to dopro­ wadzić do uproszczenia i ujednolicenia założeń antropologii kulturowej, psychiatrii, empirycz­ nych nauk społecznych itd. Niezależnie od tego, j ak potoczą się dalej spo­ ry wokół SO, wiele z tego, o czym pisał Korzyb­ ski, przeniknęło do naszej kultury myślenia. W pewnym sensie zaczynamy rozumieć twierdze­ nia z 1933 roku. Niech świadczy o tym chociaż­ by wzmagające się zainteresowanie problemem relacji ciało - umysł (ogólniej funkcjonowaniem mózgu) czy rosnąca świadomość tego, że wszyst­ kie aspekty naszego życia są o wiele głębiej z sobą powiązane, niż nam się z początku wydawało. Charakter kontaktu ze środowiskiem, atmosferą, powietrzem i wodą, innymi formami życia, na­ szym środowiskiem chemicznym i jeszcze wie­ loma innymi zjawiskami, które ujawnienia ocze­ kują, stał się obiektem skupienia naszej uwagi. W swojej książce The Moral Collapse of the University: Professionalism, Purity and Aliena­ tion Bruce Wilshire opisuje szkolnictwo wyższe w Ameryce X X wieku. Jego analiza wskazuje na możliwe powody akademickiego ostracyzmu, na który skazany został Alfred Korzybski. Po pierwsze, teorię swoją rozwinął on jako „wolno­ myśliciel", nie wyłaniając się z żadnego ośrodka naukowego, który mógłby mu udzielić instytu­ cjonalnego wsparcia. Po drugie, nadając swojej pracy charakter interdyscyplinarny, skazał się na wizerunek intruza-dyletanta czerpiącego bezczel­ nie z zainteresowań i specjalizacji naukowców akademickich, stojących na stanowisku tradycyj­ nych podziałów dyscyplin. Wyłaniające się z tego wnioski dotyczące struktury, ewaluacji, abstra­ howania itd. były w pewnym sensie wezwaniem do autorewizji, które rzucone zostało zastanym tradycyjnym podziałom. Negatywny odbiór no­ watorskich teorii w historii nauki nie jest rzadki, szczególnie jeśli ma się do czynienia z myślą nową, weryfikującą tło, na którym przyszło jej zaistnieć. Dla stojących na barykadach myślenia klasycznego, krytykujących a priori semantykę ogólną, Korzybski miał ulubioną radę: „Nie mów, a zrób" . Jest to jasne ukazanie niewerbalnego charakteru pracujących mechanizmów dyscypliny Korzybskiego - zarówno jej siłę, jak i trudności, z którymi się borykać musiała. 19 30 28 Por. B.I. Kodish, op.cit. 3 0 29 B. Wilshire, The Moral Collapse of the University: Lakeville 1950, www.time-binding.org. M . Kending, A memoir: Alfred Korzybski & His Work, Professionalism, Purity and Alienation, Albany 1990. BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0dc6e5429240453306d364da594d2c70.pdf 302d01917feeddc708d1c003bfe4e64b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5572 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5181 Title A name given to the resource Jak w Indiach - Królowa Japonii / Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.10-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żukowski, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Żukowski Jak w Indiach Królowa Japonii P rzestrzeń muzeum otwiera długi lastry¬ kowy hol. Szybki rzut oka wokół (osiemdziesiąte remontowane w dziewięćdziesiątych). Po le¬ wej zasuszony człowiek za małym biureczkiem, wysoka bryła maszyny Nescafe, kolorowy szum dziecięcych ubranek, kakofoniczny atak spiętrzo¬ nych głosów. Potem szatnia, płaszcze, szatniarka, bloczek, którego nie wolno zgubić („Można po¬ wiesić te dwa razem". „Panie, jasne, że dwa pójdą na jeden, i tak miejsca nie ma"). We właściwą część muzeum zanurzam się bez dalszej zwłoki, z nagła, a podróż jest krótka, bo tylko kilka kro¬ ków za przeszklone gierkowskie drzwi. Szary, chłodny półmrok. Przypadkowi zwie¬ dzający powoli dryfują zakosami. Stojące po­ środku korytarza modele chłopskich domów, ciężkie, długie i masywne, to centrum grawitacji, ku któremu toczą się ludzie. Modele dominują przestrzeń — cisną się wokół nich zwiedzający, szeleszczą płaszcze, w opuszczonych oczach lśni biały blask neonowych podświetleń. Dominują też czas — „Wykonany w 1905 roku przez malarza Antoniego Procajłowicza pod nadzorem Wło¬ dzimierza Tetmajera". Wyprzedzają prawdziwe chłopskie domy jak Baudrillardowska mapa — terytorium. Znad pomniejszonych strzech unosi się kwaśny zapach kurzu i chemikaliów. Jak bile do łuz ludzie zsuwają się z korytarza w rozmieszczone w ścianach drzwi, jamy zre¬ konstruowanych ludowych wnętrz. W pierwszej pełno (bo: [1] jest najbliżej wejścia, [2] leci z ta­ śmy ludowa muzyka, [3] jest jasno i [4] koloro¬ wo). Atrakcja wyczerpuje jednak szybko swoją moc, ludzkie bile wytaczają się na zewnątrz, j u ż wolniej. Druga chata: siwa pani bardzo ładnie opowiada i głos ma miły, na pewno jest czyjąś babcią. Nie mogło być tam, na wsi, tak źle, skoro miła pani tak o tym pięknie opowiada. W olejarni: Matka: — Wyjdź stąd! BARBARZYŃCA E(1E) PD08 �Jak w Indiach - Królowa Japonii Synek: — Ale dlaczego? M . : — Wyjdź, wyjdź! S.: — Zakazane?! M . (po chwili wahania): — No dobrze, idź szybciutko... S.: — Mamo, dlaczego to muzeum jest takie małe? W foluszu gra napięć. Ludzie chodzą w gru¬ pach. Każdy chce być autorytetem chociaż przez parę minut. Przecież nie chodzi o wiedzę, tylko 0 to, co się zrobi ze strzępkami informacji. De¬ tektywistyczna robota. Dziecko: — Co to jest? Ojciec: — To jest folusz. D.: — Czyli? O.: — Czyli nie wiem. Matka wzrusza ramionami. O. (po chwili): — Tu było na gorącą wodę. 1 te młoty tak cpyku—pyku. Kto tymi młotecz¬ kami ruszał? Dziecko i matka wychodzą. Ojciec po chwili także wychodzi, słychać zza drzwi: O.: — Już wiem, jak to działało. Wracają. O. (demonstrując): — Tutaj uderzało. I te mło¬ ty tak cpyk, a tam musiało być koło, gdzieś tam. 11 ustawionych naczyń, aksamitne draperie. To pewnie coś ważnego. Przed dalszym docieka¬ niem chroni mnie ręcznie wymalowana strzałka i j u ż idę schodami na górę. Na górze dominuje s z y b a . Bardzo dłu¬ ga, piękna, gdzieniegdzie nierówno odlana, co tylko przydaje jej masy i powagi (za nią jakieś manekiny: długi, rytmiczny szereg zdrowych, rumianych, amorficznych buź pozbawionych rysów, postacie mają jednak kolorowe stroje). Zasysa mnie ciąg kierunku zwiedzania. Zdję¬ cia. Przedmioty. O dziwo, nikt ze zwiedzających nie komentuje ekspozycji weselnej z motywem przewodnim „Wódka". W kolejnym pomiesz­ czeniu środkiem grawitacji jest rzeźbiony ul w kształcie wielkiego niedźwiedzia. Centrum emocji: psia kolczatka (faktycznie, mocno od¬ działuje na wyobraźnię). W młodych głosach brzmi oburzenie. Starsza pani muzealniczka z troską na twarzy i notesem w ręku przemierza pokoje w długich cyklach. Kobieta: — Patrz, Janusz, jakie piękne ule! Janusz: — Mhm. K.: — Patrz, jak dbano o takie rzeczy, zwykły ul. Młody człowiek A: — Co to, kurwa, młyn? Młody człowiek B: — H m m . kuchnia. A: — Co to jest, h m . Młody człowiek C (z zewnątrz, czyta): — Słu¬ żyło do zbijania i rozbijania sukna. B: — Czyli co? A: — Chodźmy. Dziewczyna A (w tle): — Jaka chuda krowa! Dziewczyna B (w tle): — Jak w Indiach, nie? K.: — Janusz, a to zdjęcie z 1988, całkiem nie¬ dawno! A wygląda, jakby ze sto lat miało. J. (z przejęciem): — No przecież ja w latach siedemdziesiątych pasłem bydło! K.: — Ty? Jakoś cię nie widzę z krową. J.: — No, czasem, jak się pojechało na w i e ś . . . Nie tak często znowu, parę razy może. U zwieńczenia ciągu korytarza białe ściany i nisza, krótka parafraza katakumby, czerwony sznur odgradza wejście jak w Luwrze. Napis głosi: „Skarbczyk". Czemu? Pięć przypadkowo Po drugiej stronie ula odnajduję sidła na jelenie. Mocna, stalowa pętla, dwa noże, w tle czarno-biały wizerunek ślicznego jelonka. Kon¬ kretne zużyte ostrza zadają kłam papierowości PD08 BARBARZYŃCA �12 narysowanego zwierzęcia. Trzy wymiary kontra fotka przelicytowują fotkę: to się działo napraw¬ dę. Cięte tętnice, szamotanina, kwiki, wiadra krwi stają w wyobraźni. Jak one mogły być tak głupie, żeby wpychać łeb w niewielką przecież pętlę? Dzieciak: — To to dziadostwo tak hałasuje? Ja: — Tak. Stoimy przed koszem z ludowymi drobiazga­ mi („Wózek dyngusowy, lata 1920"), w którym dominuje kolorowy kogut z wybałuszonymi paciorkami szklanych oczu. D.: — Co mu trzeba zrobić? Ja: — Klasnąć. Klaszczę. Rozlega się mechaniczny skrzek made in Taiwan. Przez chwilę klaszczemy obaj. Dzieciak odchodzi. Dariusz Żukowski Potem schody w dół, wydostaję się z ciągu zwiedzania i znów wpadam na stół bilardowy korytarza. Na odchodnym jeszcze raz wnętrze chaty, półmrok. Dawniej wisiała tam Matka Bo¬ ska Królowa Japonii (żart kolegi z niedostatków formy), szukam jej wzrokiem, schowano. Młody człowiek D : — Hulajnoga. Młody człowiek E: — Nie. D : — Hulajnoga, no. Bo nie masz pedałów. E: — A z którego wieku to było? D : — Nie wiem. E: — Z X V I I czy XVIII? D : — Nie wiem! Między surowe postaci polskich kolędników wciśnięty łeb czegoś w rodzaju chińskiego smoka (artefakt z diablady boliwijskiej). Śmierć, król, diabeł. Najgorszy jest turoń: wysoki, smukły, szczupły, bury, przypomina m i Bukę z Muminków. W rogu pomieszczenia hałasuje telewizor niczym instalacja wideo na wystawie w Bunkrze Sztuki. Napisów powyżej dwóch zdań nikt nie czyta. Pewnie istnieje gdzieś dla nich czytelnik mo¬ delowy. Jest to człowiek zakurzony, spokojny, powolny w ruchach i dociekliwy. Być może star¬ szy, zapewne miły w obejściu. Przyglądając się w skupieniu etykiecie, wysuwa głowę w przód, kciukiem i palcem w s k a z u j ą c y m gładzi ma¬ chinalnie brodę. Może kupiłby w szatni w dro¬ dze powrotnej glinianego ptaszka z gwizdkiem za 4,50 zł, nie dlatego żeby w niego gwizdać w domu — bo człowiek ten woli ciszę i spokój — ale dlatego że sądzi, iż tak wypada. Mama (do dziecka, wskazując manekiny ko¬ lędników): — . . . i przebierali się za króla (pokazu­ jąc boliwijską maskę), za diabła, za śmierć, za... jakiegoś. nie wiem. Dziecko nie słucha. Gwiżdżę lekko w ogonek kogutka. Fiuuu! — a niech to, działa, taki zwykły kawałek gliny. Zbliża się pani szatniarka, będzie myślała, że chcę kupić tego ptaszka. Zapinam płaszcz i ucie¬ kam w deszcz, zanim presja oczekiwań będzie zbyt wielka. BARBARZYŃCA ł[\ł) P D 0 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe840904d9626d895a706a09da38b24e.pdf 3ed493124ab5e977f42f046c143be942 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5571 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5180 Title A name given to the resource Etnografia żywych ludzi/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s. 3-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodacz, Weronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Bartosz jest doktorem nauk humanistycznych Université Paris IV en Sorbonne, znawcą literatury francuskiego średniowiecza, tłumaczem, wykładowcą akademickim na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 2001-2007 był dyrektorem Małopolskiego Instytutu Kultury, obecnie pełni funkcję dyrektora Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. atia Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Jest Pan z wykształcenia filologiem. Dlaczego wy­ brał Pan muzeum etnograficzne? Chodacz tam przeżywane wówczas gesty, odłożyły się we mnie głęboko. Wtedy robiły na mnie przede wszystkim mocne wrażenie, a dziś widzę w nich o etnografia jest dla mnie ważna. Mówi instynktowną, tajemną relację ze światem, jaką wiele o mnie samym, mówi wiele o dru­ utrzymywali moi dziadkowie i rodzice i w jaką gim człowieku. Uświadamia znaki toż­ mnie wprowadzali. samości, sposoby życia. Mam też jeszcze inne Co niedzielę obchodziłem z dziadkiem nasze motywacje osobiste. Otóż bez względu na to, pola i zastanawiałem się, co my na tych polach kim jestem z wykształcenia, a jestem romanista, właściwie robimy. Dziadek mówił: „Trzeba je, mediewistą i — jak mawia mój szwagier — „po­ synku, obejrzeć". Dziś myślę, że on wychodził robiłem jakieś sorbońskie nauki", jestem przede i patrzył na to, co odziedziczył, że to właśnie był wszystkim chłopskim synem, który kiedyś wy­ jeden z takich rytuałów, który opierał się na prze¬ szedł w świat ze swojej wioski. Dobrze pamię­ konaniu, że to, co się otrzymało, co się ma pod B nU BARBARZVÑCA �Wywiad 4 opieką, należy w Dzień Pański na nowo zoba­ czyć i ocenić stan spraw. Kiedy miałem j u ż naście lat, na święto Matki Boskiej Zielnej obchodziłem pola ze święconą wodą, żeby je pokropić. Czu­ łem wtedy, że robię coś ważnego. Zastanawia¬ łem się, czy dzięki temu ziemia obrodzi nam lepiej, w każdym razie czułem, że powierzano mi coś ważnego. W wigilię Bożego Narodzenia rano mama dawała mi paczkę, zwykle wiktuały, i wysyłała mnie „z kolędą". Słowo „kolęda" j u ż wcześniej rozumiałem jako podarunek, dar, ro¬ dzaj premii na koniec roku, dopiero na drugim miejscu jako pieśń. Wychowałem się więc w atmosferze, w której gesty wobec drugiego człowieka i wobec świata były ważne. To mi zostało do dziś. A jednocze¬ śnie mocno interesuje mnie kultura jako zjawi¬ sko, a to zainteresowanie rozwinęło się głównie poprzez mediewistyczne wykształcenie. Studia francuskiego średniowiecza pokazały mi ciekawy model kultury, który nie przestaje mnie inspirować. Zaintrygowało mnie to, jak literatura tego obszaru i tego okresu tworzyła się i była przekazywana. W pewnym sensie była naj­ pierw wspólnotą wyobraźni, stąd tylu anonimo­ wych autorów. Jednocześnie w a ż n a była sztuka wariacji. Ten sam „tekst" (z zastrzeżeniem, że współczesne pojęcia tekstu, autora, czytelnika itd. mają niewiele wspólnego z ówczesnym rozu­ mieniem tych ról i pojęć) zyskiwał nową jakość właśnie poprzez świadomą wariację. Przy czym stopień wyrafinowania sięgał tu zawrotnych wyżyn, jak w przypadku trubadurów, a obieg kultury zakładał aktywny odbiór, rodzaj nie¬ ustannego napięcia pomiędzy kreacją a typem odbiorcy i sposobem interpretacji. Na przykład pieśń epicka żyła przez ponad dwa wieki właśnie dzięki nieustającemu dialogowi z publicznością, niezależnie od tego, czy przestrzenią odbioru były karczmy, czy dziedzińce świątyń. Na tym polu średniowiecze ukazało m i to, co stano­ wi o jakości kultury: osobiste zaangażowanie. Dziś nasz system kultury jest w dużej mierze „serwisowy", wyklucza strukturalnie głębszą aktywność odbiorcy, nie daje mu na to szans, jest spełnianiem oczekiwań bardzo przeciętnych. Jeśli jednak postawimy odważnie na tworzenie sytuacji i programów, w których liczyć się będzie osobisty dialog odbiorcy z wartościami kultury, a w ostateczności jego rozwój (a każdy chce się rozwijać, choć nie zawsze to od razu wie), to wówczas kultura zacznie nabierać rzeczywistego znaczenia, zacznie stawać się tym, czym w głębi jest: podstawą człowieczeństwa. I tu dochodzimy do etnografii. W sposób wybitny etnografia ma właśnie to „coś". Ma istotową, rzec można, ofertę człowieczeństwa, sama w sobie jest ciągłym poszukiwaniem, re¬ fleksją. Dlatego kiedy myślę o muzeum etno¬ graficznym jako o „moim muzeum — muzeum 0 mnie", w znaczeniu muzeum, które jest ważne dla każdego, to czerpię i z inspiracji chłopskich, 1 z inspiracji, które przyniósł mi uniwersytet. Jakie są Pana plany na muzeum etnograficzne? Obecna ekspozycja stała ma charakter bardziej historyczny niż etnograficzny. Zacznę od najstarszej części wystawy, po­ wstałej w latach 50. ubiegłego wieku. U w a ż a m , że należy pozostawić ją w niezmienionej formie, stwarzając jednak lepsze narzędzia do zrozu¬ mienia tego, z czego jej kształt wynika, jakimi wartościami kierowali się wtedy etnografowie w wystawiennictwie. Bo to także jest ważne i cie¬ kawe. Nie należy gubić historii, nie sądzę też, że dziś jesteśmy pod jakimś względem lepsi. Jestem za tym, żeby tę historię — całą, taką jaka jest — umieć przyjąć. Co prawda patrzymy dziś ina¬ czej na wiele spraw, ale to także jest tylko punkt widzenia, który kiedyś wpisze się w historię tego muzeum, stanowiąc pewien etap. Łatwo jest nam dziś perorować na temat wła¬ ściwych zasad budowania kolekcji z nutą depre- BARBARZVNCA �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz cjonującą niegdysiejsze wybory. Należy jednak pamiętać, że kolekcja Muzeum Etnograficznego w Krakowie w ogóle powstała i stworzyli ją lu¬ dzie o ogromnej pasji. Seweryn Udziela w spo¬ sób intuicyjny, wielkim nakładem pracy, tworzył kolekcję na temat świata, który go intrygował. Przeczuwał, że kultura chłopska zawiera nie¬ doceniane skarby także dla tych, którzy nie są chłopami. Warto jego punkt widzenia zrozumieć i go pokazać. Jednocześnie jest oczywiste, że te¬ mat kultury chłopskiej czy też kultury ludowej (jak ją nazwali inteligenci) stawia dziś zupełnie nowe wyzwania. Kultura chłopska bezpowrotnie minęła. Jak zatem mądrze o niej pamiętać? A je¬ śli rzeczywiście istnieje jeszcze dzisiaj kultura ludowa, to jak ją opisać i określić? Jak brzmią dobre pytania, które pozwolą szukać na to od¬ powiedzi? Wracając do ekspozycji stałej: najstarszą część zachowamy, a nowsze aranżacje zostaną przepra¬ cowane. W przyszłości, kiedy uwolnimy ratusz od funkcji magazynowych, stworzymy wystawę stałą także z naszych zbiorów egzotycznych oraz z kolekcji dotyczącej kultur europejskich. Czy na ekspozycji w muzeum etnograficznym jest miejsce na przedmioty współcześnie używane, pro­ dukowane masowo, które należą do kultury popu­ larnej, chociaż może nie mają szczególnej wartości artystycznej? Czy raczej muzeum powinno się skoncentrować na odtwarzaniu historii? Wszystko zależy od punktu widzenia, który obieramy dla pokazania jakiejś rzeczy. Ważne, by ten punkt widzenia ujawnić, wskazać jasno kryteria, jakimi się posługujemy. Tu mała dy¬ gresja. Miałem okazję pobyć dłużej w Muzeum Etnograficznym w Neuchatel w Szwajcarii. Tamtejsze publikacje do wystaw opisują proces powstawania tychże wystaw od A do Z. Wszyst¬ ko wiadomo: kto tworzył scenariusz (zwykle grupa), czym się kierował, opisane są sytuacje PD08 BARBARZYŃCA 5 impasu, zabrnięcia w ślepe zaułki, drogi po¬ szukiwania rozwiązań, aż do opisu ostatecznej propozycji. Wracając do pytania: jest dla mnie jasne, że przedmioty będące wytworami współczesnej kultury popularnej powinny być pokazywane na naszych wystawach — choćby po to, żeby uświa¬ domić zwiedzającym proces ewolucji: kiedyś żyliśmy w klimacie takich wzorów, dziś wytwa¬ rzamy takie. Równolegle muzeum etnograficzne powin¬ no promować wzorce źródłowe, które zawiera stuletnia kolekcja. Tak czyni obecna wystawa zabawek krakowskich. Można na niej zobaczyć zabawki sprzed stu lat oraz poznać ich wytwór¬ ców. To pierwszy krok. Krok drugi to odtworze¬ nie tych zabawek, między innymi po to, by poja¬ wiła się alternatywa dla wzorów cepeliowskich. W przyszłości będziemy mieli własny kram na emausie, na rękawce, i nie tylko tam, aby pokazy¬ wać wzorce oryginalne. Jeśli taką zabawkę kupię, to po to, by moje dzieci miały kontakt z czymś, co u w a ż a m za wartościowy wzór estetyczny, a jest też wspomnieniem z mojego dzieciństwa. Ale przecież nie stanę się przez to ludowy. Ten zakup będzie znaczył tylko tyle, i aż tyle, że cenię świat rzeczy dawnej kultury chłopskiej i wpro¬ wadzam go w świat własny. Ale bez popadania w folkloryzm. Szanuję tę tradycję i z jej wzorów chcę zaczerpnąć dziś, ale na swój sposób. Trochę z potrzeby, trochę z intuicji, resztę kształtuje ży¬ cie. Taki „przekład" jest autentyczny, wyklucza sztuczność, pozę „ludowości". Jednocześnie jest to możliwe dzięki temu, że ktoś strzeże wzoru i go udostępnia. A czy Pana zdaniem na wystawie zabawek kra­ kowskich mogłaby się pojawić lalka Barbie? Jak najbardziej, można by wtedy pokazać przejście od pierwszych ręcznie wykonywanych zabawek po współczesne „automaty". Mógłby �6 też pojawić się Harry Potter (dla jasności: to nie mój ulubiony bohater, ale jest dziś znaczącym zjawiskiem). Ponieważ na wystawie, o której mowa, są bardzo ciekawe zabawki z Panem Twardowskim, zestawienie z nimi postaci Potte¬ ra doprowadziłoby, być może, do interesujących wniosków. Ale to tylko hipoteza. Co zrobić, żeby widz rozumiał, co ogląda w mu­ zeum etnograficznym? Jak Pan się odnosi do dys­ kusji w muzealnictwie na temat tego, czy lepiej eksponaty podpisywać, czy umieszczać je w kon­ tekście? Wywiad działa. Innymi słowy, żeby móc przeżyć ekspo¬ zycję, widz musi otrzymać szansę osobistego jej zrozumienia, na różne sposoby, niekoniecznie w towarzystwie przewodnika. Przy okazji podkreślę, że kontekstem dla przedmiotu może być także metafora. Na przy¬ kład gwasze, które teraz pokazujemy na wysta¬ wie „Raslila — taneczne wyzwolenie", a które obrazują hinduski taniec religijny, wpisane zo¬ stały właśnie w metaforę kolistego ruchu. Nie materializujemy tam szerokiego kontekstu tych tańców (prócz kilku wybranych przedmiotów), kreujemy jednak za pomocą analogii ducha tych tańców. To innego rodzaju kontekst, ale nie mniej pożyteczny dla zrozumienia rzeczy. Jestem zdecydowanie za budowaniem kon­ tekstu. W dotychczasowej tradycji muzealnej eksponat jest eksponatem samotnym. Nawet Bywa tak, że człowiek w muzeum etnograficznym jeśli kołyska jest ustawiona w całkowicie od­ czuje się wyobcowany. W jaki sposób można zaan­ tworzonej izbie, nawet jeśli stoi w miarę na gażować widza w ekspozycję? swoim miejscu albo zwisa z sufitu, to gdy wcho­ dzimy, wciąż nie wiemy, jaki był rytm dnia, Na przykład poprzez rodzaj gry, w której bę¬ jaka krzątanina, kiedy dziecko w tej kołysce dzie mógł wziąć udział, jeśli zechce. Wspomnia¬ przebywało, kto je bawił, jak się wychowywało. na wystawa o „Raslili" taką szansę daje. W cenie Nie znamy całego kontekstu. Widzimy wiszą­ biletu widz otrzymuje lusterko. Wchodząc na ce portki. Ale kiedy je zakładano? I czy należy ekspozycję, trafi na wolno wirujące kręgi, dojrzy pokazywać tylko te odświętne? Czy nie należy też na suficie dziwne napisy. Wszystko to narzu¬ również pokazać najzwyczajniejszej w świecie ca pytanie o ukryty sens tych instalacji, o funk¬ koszuli z tamtych czasów? Jeśli więc chcemy cję treści na suficie. A lusterko okaże się bardzo dać opis autentycznego przeżywania tamtego pomocne. Myślę, że na „Raslili" nie poczuje się świata przez tamtych chłopów, jak w cytowa¬ pani wyobcowana, przeciwnie: poczuje się pani nym przypadku, powinniśmy też dać widzowi zaproszona do myślenia. Bo wizyta w muzeum narzędzia do pełniejszego poznania przedsta¬ etnograficznym ma nade wszystko wywołać wianej sytuacji. pytania, nie dostarczając koniecznie gotowych W związku z tym wypracujemy nowe „kody odpowiedzi. dostępu" dla rozumienia odtworzonych izb ludowej i warsztatów na ekspozycji stałej. Nie zawsze Czy zamierza Pan oprócz twórczości przedmioty seryjnej produkcji współ¬ chodzi o nowe technologie, choć na przykład gromadzić w foluszu posłużymy się projekcją wideo (mało cześnie na wsi używane? kto j u ż ma pojęcie, jak folusz funkcjonował). Dotyka tu pani podstawowej kwestii, jaką Chcemy też stworzyć kopie eksponatów, które jest budowanie kolekcji dzisiaj. J u ż zaczęliśmy znajdą się w osobnej sali. Widz będzie mógł wziąć każdą rzecz do ręki, przekonać się, jak w muzeum dyskusję na ten temat. Te poszuki- BARBARZYŃCA PD08 �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz wania chcemy prowadzić wspólnie ze środowi¬ skami uniwersyteckimi. Jestem przekonany, że i teoretycy, i praktycy znajdą na tym polu poży¬ teczną cząstkę dla siebie. Wśród istotnych pytań jest i to: co za 50 lat z tych zakupów, które robimy dzisiaj, okaże się zakupem w a ż n y m ? To oczywi¬ ste, że trzeba myśleć nie tylko o tym, co zakupu¬ jemy z przeszłości, ale też z dzisiejszego świata. Choć za 50 lat, czy tu jeszcze będziemy, czy nie, powinniśmy się móc wytłumaczyć z przyjętych kryteriów, dlaczego kupiliśmy taki przedmiot, a z takiego zrezygnowaliśmy, jak również sze¬ rzej: czym w ogóle była dla nas etnografia na początku X X I wieku? Formułowany jest mocno postulat, że współ­ czesna etnografia powinna się zająć szeroko pojętym obyczajem, zarówno na terenach wiej¬ skich, które dziś z tradycyjną wsią nie mają wiele wspólnego, jak i na terenach miejskich; że na przykład dzisiejsze subkultury należą właśnie do szeroko rozumianej kultury ludowej czy po¬ pularnej i w związku z tym stanowią naturalny przedmiot badań dla etnografów. Odpowiedź na te postulaty to dla nas kwestia fundamentalna. Istnieje ryzyko, że popadniemy we wszystko¬ izm. Co nie znaczy, że mamy się uchylać od odpowiedzi. Musimy na przykład zdefiniować, jaki zakres miejskości u w a ż a m y za istotny dla opisu, jeśli uznamy, że także obyczaj „miejski" jest domeną naszych powinności. Mamy tu pew¬ ne intuicje, ale czy potrafimy jasno je uzasadnić dla samych siebie? Boję się, że niekiedy kryteria będziemy formułować post factum. I jeszcze jedno istotne w tym wszystkim kryterium: wier¬ ność historii, wierność podskórnej tradycji tego muzeum. To oczywiście kwestia interpretacji (wierność nie znaczy powtarzalność). Powinna się dokonać w spojrzeniu tyleż od wewnątrz, co od zewnątrz. Ale nie możemy jej zaniedbać. Tę pracę, skądinąd pasjonującą, musimy wykonać sumiennie, jeśli chcemy zwiększyć szanse traf¬ ności wyborów na przyszłość. nU BARBARZYŃCA Jakie są tematy ludowe we współczesnej miejskiej? 7 kulturze Na przykład temat ogródków działkowych. Jest to z jednej strony temat bardzo miejski, z drugiej chłopski, z trzeciej jeszcze nomadyczny. Czemu jestem tak przywiązany do miniatu¬ rowego niekiedy kawałka ziemi? Dlaczego go¬ dzę się na to, by był wyspą w morzu innych wysp, wyspą, którą ogradzam, a pośrodku klecę altankę z przeróżnych materiałów? Przecież i tak nie je¬ stem zupełnie u siebie! Dlaczego więc uciekam do tego erzacu niezależności pośrodku innych wysepek, które takie samo poczucie niezależno¬ ści mają dawać ich właścicielom? Ów wzorzec ogródka działkowego jest niezwykle mocny. W Krakowie istnieją osiedla, gdzie działki wci¬ skają się pomiędzy bloki mieszkalne. Co prawda nie jest to temat ludowy w znaczeniu ścisłym (choć wątek ziemi jest właśnie chłopski), ale jest ludowy w znaczeniu powszechniejącego oby¬ czaju i zachowań magicznych, które są widoczne w owym sposobie spędzania wolnego czasu, czy w ogóle sporych przestrzeni życia, przez miasto¬ wych. Zresztą, jakkolwiek by go kwalifikować, jest to temat wybitnie etnograficzny. W swoich projektach kładzie Pan duży nacisk na relacje ze społecznością lokalną. Jak by to miało wyglądać? Mieszkam blisko pewnego muzeum i nigdy nie otrzymałem stamtąd zaproszenia czy choćby informacji. Chociaż jestem jego sąsiadem, owo muzeum w ogóle się mną, jako sąsiadem, nie interesuje. Ostatnio kupowałem chleb w piekar¬ ni przy placu Wolnica, gdzie mieści się siedziba naszego muzeum. Z rozmowy ze sprzedawczy¬ nią wyszło, że nigdy w tym muzeum nie była, choć od jego gmachu dzieli ją odległość 50 me¬ trów. Powinnością muzeum jest wyjść do niej, do okolicznych mieszkańców, umieć dotrzeć do �8 Wywiad sąsiada Kowalskiego, sprawić, że nie tylko będą oni odwiedzali wystawy, ale uznają to miejsce za ważne dla siebie. Osobnym wyzwaniem jest zagospodarowa¬ nie placu Wolnica, który graniczy z budynkiem muzeum. Po pierwsze, planujemy umieszczać tam, jeśli warunki na to pozwolą, zwiastuny na¬ szych wystaw. Na przykład przy okazji wystawy o ogródkach działkowych zamierzamy założyć na placu autentyczną rabatę z altaną, którą widzowie będą mogli zagospodarować, a stamtąd przybyć na wystawę o działkach... Po drugie, przygotowu­ jemy duży, kompleksowy program etnograficznej obecności na placu. Między innymi budujemy nowe ścieżki edukacyjne, w szczególności dla licealistów, które plac Wolnica będą miały za na¬ turalny plener dla wielokulturowych tematów. | Nawiązujemy współpracę z muzeami na Ka­ zimierzu i w Podgórzu, żeby przez jeden dzień w tygodniu były czynne do późnego wieczoru, tak aby każdy mógł spokojnie zdążyć po pracy. Nie tylko raz w roku, w ramach Nocy Muzeów, ale każdego tygodnia. Chciałbym wyjść z ofertą do ludzi starszych, którzy są grupą zwykle pomijaną, ale mającą dużo ciekawych rzeczy i do powiedze­ nia, i do zrealizowania. Trzydziesto- i czterdziestolatkowie to osobna grupa, która żyje często w szalonym biegu, a którą chciałbym do muzeum etnograficznego przekonać. Wizyta u nas mogłaby przypomnieć im temat korzeni, skłonić do prze¬ myślenia od nowa ważnych spraw. Jakie inne działania oprócz wystawiennictwa za¬ mierza Pan podejmować w muzeum? Muzeum Etnograficzne w Krakowie imienia Seweryna Udzieli M E K t o najstarsze w Polsce m u z e u m e t n o g r a f i c z n e . W 1 9 0 4 r o k u p o w s t a t oddziat e t n o g r a f i c z n y p r z y M u z e u m N a r o d o w y m . Z inicjatywy S e w e r y n a U d z i e l i , n a u c z y c i e l a i k o l e k c j o n e r a , o r a z p o p i e r a j ą c y c h g o p r o f e s o r ó w U J , m . i n . Juliana T a l k o - H r y n c e w i c z a i F r a n c i s z k a B u j a k a , w 1 9 1 0 r o k u p o w o ł a n o d o ż y c i a T o w a r z y s t w o E t n o g r a f i c z n e , k t ó r e g o c e l e m byto u t w o r z e n i e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o . S t a r a n i e m c z t e r n a s t u c z ł o n k ó w z a ł o ż y c i e l i , z w y k o ­ r z y s t a n i e m m . i n . e k s p o n a t ó w o t r z y m a n y c h o d m i e s z k a ń c ó w K r a k o w a , w l u t y m 1911 r o k u o t w o r z o n o p i e r w s z ą w y s t a w ę w b u d y n k u p r z y ulicy S t u d e n c k i e j . D w a lata p ó ź n i e j m u z e u m p r z e n i e s i o n o n a W z g ó r z e W a w e l s k i e . P r a c o w n i c y M E K - u k o n c e n t r o w a l i się g ł ó w n i e n a p o s z e r z a n i u z b i o r ó w d o t y c z ą c y c h t e r e n ó w Polski i k r a j ó w o ś c i e n n y c h . J e d n a k j u ż w 1 9 1 3 r o k u m u z e u m m o g ł o się p o s z c z y c i ć blisko 8 0 0 o b i e k t a m i sprezentowanymi p r z e z p o d r ó ż n i k ó w Stefana Szolca-Rogozińskiego (kolekcja afrykańska) i B e n e d y k t a D y b o w s k i e g o (zbiory z Sy­ berii). O k r e s m i ę d z y w o j e n n y t o c z a s i n t e n s y w n e j działalności o ś w i a t o w e j i s z e r e g u inicjatyw a d r e s o w a n y c h d o l u d n o ś c i w i e j s k i e j . W 1 9 3 7 r o k u z m a r ł S e w e r y n U d z i e l a , j e g o n a s t ę p c ą n a s t a n o w i s k u d y r e k t o r a m u z e u m został T a d e u s z S e w e r y n . P o d c z a s drugiej w o j n y ś w i a t o w e j z n i s z c z e n i u uległo o k o ł o 1 2 % kolekcji m u z e a l n e j . W 1 9 4 8 r o k u m u z e u m p r z y d z i e l o n o b u d y n e k r a t u s z a n a placu W o l n i c a , a w 1 9 8 6 r o k u t a k ż e t z w . D o m E s t e r e k p r z y ulicy Krakowskiej. O b e c n i e M u z e u m Etnograficzne dysponuje przeszło 8 0 tysiącami eksponatów. BARBARZYŃCA ł[\ł) P D 0 8 �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz 9 Muzeum na pewno będzie prowadzić in¬ Czy zamierza Pan współpracować z Instytutem tensywną działalność wydawniczą. Planujemy Etnologii UJ? na przykład stworzyć obszerną monografię, Nie wyobrażam sobie naszego muzeum bez która pokaże, jak zróżnicowana jest Małopol¬ ska, a turystom uświadomi, że Małopolska to współpracy z Instytutem. Nawiązaliśmy już pierw­ nie tylko Kraków i Zakopane. Będą publikacje sze kontakty. Z jednej strony muzeum powinno naukowe, uruchomimy też serię, która będzie umieć samodzielnie prowadzić badanie terenowe zaproszeniem do etnograficznego patrzenia na i dawać opisy rzeczywistości takiej, jaką przebada­ ło. Z drugiej jednak wiele wyzwań, w tym także rzeczywistość. badania, powinniśmy podejmować wspólnie z et­ Innym projektem są krótkie filmy etnogra¬ ficzne na współczesne tematy, kilkunastominu- nologią uniwersytecką oraz z innymi środowiska­ towe etiudy dotyczące ciekawych zjawisk i osób. mi twórczej myśli. Przy czym muzeum powinno Na przykład człowieka zawodowo rejestrujące¬ zachować swoje przywiązanie do pierwszych me­ go kamerą wesela. Jego praca stała się j u ż nowym tod etnograficznych, które wcale nie przeminęły zawodem czy zwyczajem. A zawód ten powstał, i pozostają znakomitym narzędziem. bo zachodzi znacząca ewolucja w innym z kolei W etnografii musimy przywrócić też miej¬ obyczaju, jakim jest wesele. sce ludziom bardzo osobnym, indywidualnym, Bardzo w a ż n a będzie strona internetowa, żywym. Stawiamy na etnografię żywych ludzi nie tylko jako środek informacji o najnowszych i chcemy być miejscem, w którym każdy, kto wej­ wydarzeniach, ale i o kolekcji. Muzeum ma po¬ dzie w nasze progi, wejdzie na powrót we własne nad 80 tysięcy eksponatów i 200 000 jednostek buty (świetnie pisał o tym Michera). w Dziale Dokumentacji Kultury Ludowej i Hi¬ storii Muzeum. To oczywisty materiał na stronę Na koniec kilka słów do barbarzyńców. internetową, skierowaną zarówno do szerokiej publiczności, jak i w przyszłości — w formie bazy W 11. numerze „Barbarzyńcy" znalazłem danych — do środowisk badaczy. Już teraz na cytat ze Stanisława Lema, który wydaje m i się stronie prezentujemy obiekt tygodnia. Z pierw¬ inspirujący i dla barbarzyńców, i dla Muzeum szych reakcji wynika, że rubryka ta cieszy się Etnograficznego w Krakowie: „Gdyby ludzie dużym zainteresowaniem. Strona internetowa robili tylko to, co wyglądało na możliwe, do będzie też odsłaniać pracę muzealników: tematy dzisiaj siedzieliby w jaskiniach". Żyjemy w cza¬ kwerend w dziale dokumentacji, pracę konser¬ sie, w którym etnografia stoi przed rozlicznymi watorów, komisji zakupów, tematy i przebieg wyborami co do przedmiotu swoich prac i co do badań terenowych itd. sposobów angażowania się w świat. Taki czas Powstaje szeroko zakrojony program wolon- potrzebuje wizjonerstwa, odwagi umysłu. Życz¬ taryjny. Po pierwszej kampanii medialnej zgła¬ my sobie nawzajem, by tych przymiotów nam szają się chętni, młodsi i starsi, do współpracy nie zabrakło. Z drugiej strony bądźmy świadomi z MEK-iem. Zapewniam, że zakresy prac będą ryzyka, z jakim dokonywanie tychże wyborów ciekawe, a nasi wolontariusze nie będą pomoc¬ się wiąże, ale pamiętajmy też, żeby obawa przed pomyłką nie pętała nam wyobraźni i rąk. nikami, lecz partnerami. Wywiad opracowały Weronika Chodacz i Katarzyna Nowak P0 08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae4f8dfe89f760bc3f40498ac5a6d759.pdf f15e0aa41b8d16971debf83511f89b95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5574 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5183 Title A name given to the resource Analiza recepcji serialu "Siódme niebo" w Polsce/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.18-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Filip W r ó b l e w s k i Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce 1 CSiódme niebo (7th Heaven), zgodnie z re^ komendacją zaczerpniętą z internetu, to K j opowieść „o życiu wielodzietnej rodziny Camdenów na przedmieściach wielkiego mia­ sta. Akcja serialu rozgrywa się w fikcyjnym mia­ steczku północnej Kalifornii - Glen Oak. Pastor Eric Camden, jego żona Annie oraz siedmioro ich dzieci prowadzą życie, jakiego można tylko pozazdrościć" . Serial ten można by uznać za urzekającą egzemplifikację rajskiego toposu. To także saga rodzinna na miarę Dynastii czy Mody na sukces, pełna namiętności i niebywałych sytu­ acji, z jakimi przychodzi się mierzyć bohaterom. Pokrzepiająca jest przy tym wizja żywych i trwa­ łych więzi rodzinnych. Jednakże Siódme niebo 2 1 Zasadniczy zrąb niniejszego tekstu powstał na przełomie maja i czerwca 2007 r., toteż powinien być rozpatrywany zasługuje na uwagę z jeszcze innego względu, mianowicie tylko w tym serialu możemy się do­ szukać archetypicznego obrazu chrześcijańskiej rodziny, bliskiej Bogu i kultowi religijnemu. W żadnym innym przypadku - prócz hucznych ślubów z welonem, druhnami i marszem Men­ delssohna - nie mamy do czynienia z takim wymiarem obecności przedstawień religijnych w serialu telewizyjnym . Siódme niebo towarzyszy polskim telewi­ dzom od 1996 r., kiedy to rozpoczęto jego pro­ dukcję w Stanach Zjednoczonych, a zakończo­ no ją po jedenastu sezonach, z których w Polsce do tej pory wyemitowano osiem. Przyczyn tego opóźnienia nie będziemy omawiać, mimo że 3 2 Ze strony: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, 10.06.2007. tylko i wyłącznie w kontekście społeczno-politycznym 3 tamtego okresu. pełni od 2000 r. serial Plebania, który należy traktować jako Spośród rodzimych produkcji taką rolę z powodzeniem poddaną glokalizacji adaptację amerykańskiego formatu. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce wymagałaby tego zaproponowana przez Jasona Mittella metodologia medioznawcza. Analiza tekstów telewizyjnych wymusza na badających je osobach posłużenie się kategoryzacjami gatun­ kowymi dotyczącymi poszczególnych sekwencji strumienia telewizyjnego. Te zaś wywiedziono wprost z teorii literaturoznawczej, kładącej na­ cisk na aspekt estetyczny (topika, narracja, styl), ideologiczny bądź historyczny dzieła . Mittell odrzuca takie podejście, uznając je za niewystarczające. Dla niego analiza gatunkowa jest równoznaczna z definiowaniem, interpreta­ cją i oceną praktyk dyskursywnych. Środki temu służące to, po pierwsze, badanie medium i jego specyfiki (strumień telewizyjny), po drugie, ne­ gocjacja między specyficznością a ogólnością, weryfikacja intertekstualna cech zbieżnych lub stanowiących o wyjątkowości danego programu. Trzecim elementem jest genealogia dyskursywna mająca na celu rekonstrukcję historii gatunku, to jest ustalenie tego, co w nim stabilne, a co zmien­ ne. To także odnalezienie uwarunkowań zmiany i ustalenie jej wpływu na to, co stałe. Po czwarte, gatunek rozpatrywany jest jako praktyka kultu­ rowa. Ostatnim elementem analizy gatunkowej jest próba usytuowania programu w systemie kulturowych relacji hierarchii i władzy . Z zaproponowanej aparatury metodologicz­ nej na użytek niniejszej analizy posłużymy się w znacznej mierze ostatnimi dwoma narzę­ dziami, pozostałe posłużą co najwyżej za ich uzupełnienie. Wobec powyższego należy zasto­ sować klasyfikację kognitywną, uwzględniającą procesy modelowania, organizowania i definio­ 4 5 4 J. Mittell, ,4 Cultural Approach to Television Genre 19 wania rzeczywistości przez samych odbiorców. Ujmują oni Siódme niebo jako serial „typowo familijny" , tym samym nacisk zostaje położony na treść (zdarzenia) oraz elementy świata przed­ stawionego (postacie, miejsca i przedmioty), pozwalające wyodrębnić tę kategorię z pomi­ nięciem kontekstu kanału medialnego. Zostają zatem zmarginalizowane dociekania naukow­ ców prowadzone w duchu Gramsciego, mające na celu zdemaskowanie hegemonii przemysłu kulturalnego. Zatem dla przeciętnego widza nie jest istotne, kto nadaje, ale co jest przedstawiane. Jest to pozornie pochopny sąd, jednak w pełni odzwierciedlający potoczne podejście odbior­ ców nieuwzględniających struktury strumienia telewizyjnego. Problematyczne jest samo zlokalizowanie omawianego serialu w rzeczonym strumieniu, bo­ wiem nieciągły charakter nadawania oraz zmiany pory i dnia emisji, jak też samego kanału, prze­ kładają się na płynność kontekstu programowego. Problem ten wymagałby osobnego studium. W kontekście sytuowania serialu w strumie­ niu telewizyjnym na uwagę zasługuje strukturyzacja wieku odbiorców I tak w przypadku sobot­ niego porannego pasma najwcześniej pojawiają się programy dla dzieci; kolejne są skierowane do młodzieży i, ewentualnie, całej rodziny. Pozwala to odtworzyć model praktyk odbiorczych, jakim posługuje się TVP przy formułowaniu ramówki. Mianowicie, j ak mogłaby sobie życzyć owa stacj a - co niekoniecznie musi mijać się z prawdą - so­ bota jako dzień wolny od pracy pozwala na dłuż­ szy sen czy wręcz poranne lenistwo. Wyobra6 ze stron: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, http:// Theory, [w:] Television Studies Reader, red. R.C. Allen, www.7thheaven.ofpl/, http://siodme.niebo.filmweb.pl/ A. H i l l , Routledge, London and New York 2004, s. 172. Si%c3%b3dme + niebo + 1996 + opisyFilmDescriptio 5 Ibid., s. 176-179. ns,id = 95726, http://forum.serialowo.com/viewtopic. 6 Określenie to pojawia się wielokrotnie w wypowiedziach php ?p = 17440#17440&sid=c7f9ff7eaaf61c5e409cf3a7d676 internautów jako sposób definiowania czy rekomendowania serialu. Dla przykładu opisy serialu W) PD08 BARBARZYŃCA fe03, 28.05.2007. �Filip Wróblewski 20 żenię to zakłada obecność telewizora podczas czynności porannych czy przedpołudniowych, uwolnionych od pośpiechu, jaki towarzyszyłby im w pozostałe dni. Równocześnie czas wolny, jakim dysponują potencjalni widzowie, wymaga zagospodarowania, co przy rodzinnym charak­ terze weekendu sprzyja wspólnemu oglądaniu telewizji. Należy zaznaczyć za Mateuszem Halawą, że „telewizja używana jest w domach [...] do rozróżnienia między czasem pracy a czasem odpoczynku" , przy czym w ujęciu niniejszym stanowienie czasu wolnego uzależnione jest od płci, statusu zawodowego połączonego z etapem życia oraz miejsca zamieszkania warunkującego działalność widza. Niemal stała pora emisji oscylująca między 9.00 a 9.30 ma niebagatelne znaczenie ze wzglę­ du na rutynowy, jeśli nie rytualny, charakter oglądania telewizji oparty na przyzwyczajeniu. Mimo wszystko powyższe godziny są bardziej neutralne n i ż godz. 10.20, o której emitowane jest Siódme niebo, ponieważ nie ograniczają mobilności telewidza, natomiast ostatnia z po­ danych pór dezorganizuje zarządzanie czasem i aktywnością, skazując odbiorców na doko­ nywanie częstokroć przykrych wyborów, pole­ gających na rezygnacji z oglądania programu. Przyjemność odbioru wymaga komfortu wy­ kluczającego presję. Rezygnacja bądź poczucie 7 7 M . Halawa, Życie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych, WAiĘ Warszawa 2006, s. 53-54. 8 Z. Krasnodębski, Homo hierarchicus. Ranking zawodów, 9 .Wprost" 2007, nr 20, s. 36-42. Ibid., s. 39. Powyższy rodzaj zajęcia zajął piętnastą B. Wciórka, Zaufanie w sferze publicznej i prywatnej. Komunikat z badań, Jak zaznaczono na wstępie, zasługującą na uwagę cechą publicznego strumienia telewizyj­ nego w Polsce jest obecność reprezentacji grup społecznych szczególnego zaufania i prestiżu. Obecnie są to przede wszystkim lekarze i na­ uczyciele (także wykładowcy akademiccy) , nie powinna zatem dziwić ich obecność w serialach telewizyjnych, takich \akKlan czy Na dobre i na złe. Jednakże to niejedyne grupy obecne w tele­ wizji publicznej, obok nich szczególne miejsce zajmuje duchowieństwo, które choć jako zawód wydaje się znacznie mniej prestiżowe (44,3%) , wciąż cieszy się dużym zaufaniem społecznym . 8 9 10 związane z lustracją Kościoła rzymskokatolickiego nieznacznie zmieniły uprzednio notowany poziom prestiżu pozycję w dwudziestomiejscowej skali prestiżu zawodów. 10 straty przypominają, że czas wolny jest regla­ mentowany, tym samym przyjemność płynąca z zapomnienia o jego ograniczonym charakterze zostaje zmącona, wręcz zakwestionowana. Analogicznie do pasma niedzielnego, w so­ boty Siódme niebo stanowi program przejścio­ wy między filmami animowanymi, takimi jak Pettson i Findus czy Były sobie odkrycia, będące­ go kontynuacją Było sobie życie, skierowanymi do dzieci, a magazynami tematycznymi. Nie bez znaczenia jest chrześcijański program dla młodzieży Ziarno, bezpośrednio poprzedzający serial. Tym samym struktura pozycjonowania odbiorców została zachowana. Centrum Badania Opinii Społecznej, zaufania, co wykazuje przywołany j u ż artykuł Zdzisława Krasnodębskiego. Natomiast znacznie pogorszyły się w tamtym okresie oceny działalności Kościoła rzymskokatolickiego jako instytucji, z poziomu 68% w październiku 2006 r. spadły do 59% w styczniu 2007 r. M . Wenzel, Opinie o działalności instytucji publicznych. BS/39/2004, Warszawa 2004, s. 6-7, http://www.cbos. Komunikat z dwusetnego badania problemów pl/SPISKOM.POL/2004/K_039_04.PDF, 8.06.2007. Centrum Badania Opinii Społecznej, BS/17/2007, Trend ten utrzymuje się na stałym poziomie oscylującym Warszawa 2007, s. 4-5, http://www.cbos.pl/SPISKOM. wokół 75%. Wydarzenia pierwszych miesięcy 2007 r. POL/2007/KJ) 17_07.PDF, 9.06.2007. BARBARZYŃCA kraju, PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce Niezależnie od tego, czy to wyłącznie polska ce­ cha, czy nie, koloryt lokalny wymusza obecność księży w mediach, a zwłaszcza w stereotypowych przedstawieniach społeczeństwa. Nie dziwi za­ tem popularność takich seriali jak Plebania czy Ranczo , potwierdzających niebagatelną rolę kapłanów w życiu wspólnot lokalnych i ogólnopaństwowych. Ów klerykalizm telewizji może drażnić, o czym świadczy dosadność wypowie­ dzi jednego z respondentów Mateusza Halawy, zarzucającego mediom nadreprezentację świa­ topoglądu katolickiego . Łagodzący ton autora wydaje się mylący o tyle, o ile przekierowuje ostrze krytyki z uprawianej obecnie „indoktry­ nacji w drugą stronę", przynależnej stanowi­ sku dominuj ąco-hegemonicznemu mediów, na rzecz kodu opozycyjnego wobec poszczególnych audycji . Tak zarysowana perspektywa oddziela dyskurs medialny od społecznego czy kultu­ rowego kontekstu, pozostawiając go w relacji z polityką. Należy zauważyć, że „Kościół katolicki na­ leży do instytucji publicznych cieszących się największym autorytetem społecznym. Jest on postrzegany jako instytucja wpływowa, w du­ żym stopniu oddziałująca na to, co się dzieje w kraju. Mimo znacznego zaufania społecznego wpływ Kościoła na sprawy kraju, w tym przede wszystkim na politykę państwa, dla dużej części 11 12 13 11 Seriale Ranczo i Plebania zajęły kolejno drugie i piąte 21 Polaków wciąż pozostaje nadmierny" . Ponad­ to „przeważa przekonanie, że normy i wartości religijne mają dla życia społecznego znacze­ nie fundamentalne. Większość badanych (61%) zgadza się ze stwierdzeniem, że dziesięcioro przykazań stanowić powinno nie tylko podsta­ wę moralności ludzkiej, ale także obowiązu­ jącego prawa" . Taki rys społeczny połączony z ugruntowanym historycznie zaufaniem, się­ gającym przede wszystkim działalności księży w okresie PRL-u, pozwala zrozumieć stałą obec­ ność tej grupy w świadomości i wyobrażeniach Polaków. Irena Borowik w studium poświęco­ nym współczesnym przemianom religijności Polaków zwraca u w a g ę na uprzywilejowaną pozycję Kościoła, postrzeganego jako obrońca i ostoja polskości, oraz „specyficzne społeczne doświadczenie religii", stanowiące pochodną represji antydemokratycznych i odpowiedzi na nie w postaci rytuałów religijnych służących manifestacji oddolnego ruchu ku społeczeństwu obywatelskiemu . Tym samym jest to potwier­ dzenie trwania religijności typu ludowego zde­ finiowanej przez Stefana Czarnowskiego . Owa trwałość jest równoznaczna z tradycją rozumia­ ną za Ryszardem Tomickim jako część przekazu dziedzictwa kulturowego, którego transmisji to­ warzyszy świadomość pochodzenia z przeszło­ ści . Natomiast stosunek do treści kulturowej 14 15 16 17 18 BS/37/2007, Warszawa 2007, s. 10, http://www.cbos.pl/ miejsce pod względem oglądalności w okresie 10.1.2007 SPISKOM.POL/2007/K_037_07.PDF, 9.06.2007. - 4.04.2007. Zaznaczyć należy, iż w pierwszej piątce 15 Ibid., s. nienumerowana (druga po tytułowej). najchętniej oglądanych seriali za ten okres znalazły się aż 16 I . Borowik, Przemiany religijno/ci polskiego społe­ cztery produkcje TVP. Na podstawie: Najchętniej czeństwa, [w:] Wymiary życia społecznego. formaty telewizyjne, T N S OBOP, 5.06.2007, http://www. przełomie XX i XXI wieku, red. M . Marody, Wydawnictwo tns-global.pl/centrum/2007/2007-06/wid/4792, 8.06.2007. Naukowe Scholar, Warszawa 2004, s. 382-383. oglądane 12 M . Halawa, op.cit., s. 93-94. 13 O strategiach dekodowania: S. Hall, Kodowanie 17 i dekodowanie, „Przekazy i Opinie" 1987, nr 1-2, s. 69-71. 14 B. Rogulska, Opinie o działalności z badań, Kościoła. Centrum Badania Opinii Społecznej, nu BARBARZYŃCA Komunikat Polska na Patrz: S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] idem, Dzieła, t. 1, PWN, Warszawa 1956, s. 88-107. 18 R. Tomicki, Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17, z. 2, s. 49. �Filip Wróblewski 22 ma dwojaki charakter, po pierwsze, wyraża się on przez emocjonalne przywiązanie, po drugie, każe traktować ów przekaz jako święty, a zatem nienaruszalny, wręcz odwieczny . Aby dopełnić obrazu kulturowej roli obecności duchowień­ stwa w życiu społeczności lokalnych, należy podkreślić autorytet księdza, wynikający z bez­ pośredniego związku z sacrum oraz tendencji do przenoszenia kultu res sacra na osobę kult sprawującą . Znaczący to proces, zważywszy, że na przełomie X I X i X X wieku wraz z powolnym zanikaniem kultury typu ludowego doszło do zaniechania praktyk sakralizacji tzw. dziadów, czego korelatem było przeniesienie ich służebnej wobec społeczności wierzących funkcji właśnie na duchowieństwo . 19 20 21 Zatem nie powinna dziwić popularność przy­ wołanych uprzednio seriali, do których należy dodać siostrę Dorotę z Klanu czy księdza do­ brodzieja w sadze rodu Zlotopolskich. Zna­ mienny jest fakt stałej obecności wspomnianych reprezentacji wyłącznie w telewizji publicznej, w której a ż „roi się od koloratek", choć ze swej strony stacje komercyjne także usiłowały włączyć duchowieństwo w struktury własnych produk­ cji; za przykład niech posłuży ksiądz Andrzej z TVN-owskiego Miasteczka. Jednakże styl życia postaci z seriali tychże stacji, zestawiony z trady­ cyjnym modelem życia, typowym dla starszych pokoleń, prowadziłby do zbędnej konfronta­ cji możliwych, ale częstokroć wykluczających się, dróg życiowych. Toteż księża pojawiają się w nich sporadycznie jako element kolorytu lo­ 19 Ibid., s. 45. 20 Idem, Religijność kalnego dziedziczonego po przodkach z dobro­ dziejstwem inwentarza . Fenomen ów m o ż n a by n a z w a ć kleryka­ lizmem telewizji. Choć ma on więcej wspól­ nego z Polską mentalnością, traktującą du­ chowieństwo w uprzywilejowany sposób, n i ż problemem realnej indoktrynacji z jego strony. Ponadto funkcjonuje w myśleniu potocznym stereotypowe zestawienie Polak-katolik, które każe podejrzliwie traktować każde działanie osłabiające ów autorytet. O aktualności tego spostrzeżenia świadczą kontrowersje wokół sprawy arcybiskupa Wielgusa czy różnorako dokonywana lustracja Kościoła, wywołująca obronne reakcje wiernych. Ideał bowiem, Ko­ ściół i jego przedstawiciele - traktowany jako przestrzeń ucieczki od szaleństwa codzienno­ ści czy „brudnej" polityki - wymaga ochrony, wyraźnego odgrodzenia od tego, co niegodne. Uwidacznia się to w działaniach dotyczących wizerunku duchowieństwa. Każdy ksiądz wy­ daje się partycypować w świętości Jana Pawła I I . Choćby nawet było wiadomo, że daleko mu do ideału, to przynależność do tej grupy 22 nadaje m u znamiona, jakimi odznaczał się papież Polak. To swoiście elementarny i nie­ co atawistyczny sposób myślenia, stanowiący mieszankę kontagialnego i homeopatycznego sposobu postrzegania rzeczywistości, typowego dla myślenia magicznego . W takiej sytuacji nie powinna zaskakiwać fala protestów z połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, która spo­ wodowała wycofanie z kin fdmu Ksiądz . Tym 23 24 22 ludowa, [w:] Etnografia Polski- W tym miejscu pomijam wykorzystanie karykaturalnych przedstawień księży w serialach komediowych, zasadzające Przemiany kultury ludowej, t. 2, red. M . Biernacka, się na przypisywanych im przywarach. M. Frankowska, W. Paprocka, Ossolineum, Wrocław 1981, 23 s. 58. KR, Warszawa 2002, s. 19-20, oraz A. van Gennep, 21 Ibid., s. 60. Patrz: J.G. Frazer, Złota gałąź. Studia z magii i religii, Obrzędy 24 przejścia, Warszawa 2006, s. 29-39. Priest, rei. A. Bird, prod. Wielka Brytania, 1994. BARBARZYŃCA PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce samym niemożność pokazania księdza geja w następnej dekadzie nie powinna nikogo dzi­ wić, autocenzura mediów świadczy o swoistym trwaniu opisanego powyżej korpusu wyobra­ żeń. Jednolitość wzorca kulturowego, czy raczej jego jednoznaczność, wymusza konsekwentne realizowanie przyjętego w telewizji wizerunku, co spotyka się z krytyką powodowaną niezro­ zumieniem charakteru wartości wszczepionych w tradycyjnie ujmowaną kulturę tego regionu. To krytyka z zupełnie innego poziomu, jakim jest dyskurs polityczny . Stacje komercyjne nie są skrępowane gorsetem kulturowo uwarunko­ wanych wyobrażeń i dopuszczają ich globalne dialogicznosc, czego przykładem niech będzie postać Davida Fishera, diakona geja z Sześciu stóp pod ziemię, serialu emitowanego przez HBO, T V N i T V N 7. 25 26 Serial Siódme niebo jako tekst kultury repre­ zentujący pokrewne wartości i tradycyjny model życia rodzinnego, którym chlubią się Polacy, przeszczepiony na rodzimy grunt, powinien się spotkać z życzliwym przyjęciem odbiorców. Podstawową przeszkodą do wytworzenia regularnych praktyk odbiorczych związanych z tym serialem była i jest nieregularność emisji. Kolejnym utrudnieniem zaistnienia w masowej świadomości jest to, że serial znajduje ograni­ 25 Używam słowa ksiądz, bowiem ikonograficznie koloratka zrównuje duchownych katolickich i protestanckich. 2 6 Porównaj przystawalność argumentów obu stron sporu: 23 czenie j u ż w charakterze kanału i otaczającej go struktury strumienia, gdyż telewizja publiczna budzi u niektórych potencjalnych odbiorców awersję albo też stacje drugorzędne ( T V N 7) nie gwarantują wystarczającego poziomu oglą­ dalności. Jednocześnie ze względu na treść i for­ malne podobieństwo do pozostałych produkcji polskiej telewizji publicznej wykorzystujących postacie osób życia konsekrowanego serial stop­ niowo tracił atut oryginalności. Serial ten nie jest kierowany do szerokich rzesz odbiorców, o czym może świadczyć uboga liczba źródeł internetowych potwierdzających jego odbiór. Grupa docelowa jest raczej swoiście profilowana. Składają się na nią osoby o dużej rozpiętości poglądów i stosunkowo młodym wieku, czego świadectwem są następujące re­ akcje : 27 Reakcja 2: W dzieciństwie zawsze chciałam taka rodzinkę, bo moja była mieć menormałna. Reakcja 7: Oglądałam łata temu, to był taki tro­ chę wyideałizowany „amencan dream". Kojarzy mi się dosyć nostalgicznie; może ze względu na to, ze zwykle oglądałam go w weekendy w domu, z siostrą albo nawet całą rodziną (co zdarza nam się teraz bardzo rzadko), bezstresowa, a więc miałam taką k j? - sielanka na ekranie, sielanka przed nim. umulac środowiskowego wśród znajomych studentów, przy czym nie jest to grupa ilościowo reprezentatywna, uzyskane tym sposobem materiały traktuję jako źródła wywołane. http://serwisy.gazeta.pl/metro/l,75931,4193408.html, Jednocześnie pomijam wielokrotnie powtarzające się http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/l,803 54,4190426. wypowiedzi przeczące znajomości tytułu czy treści html, http://wiadomosci.gazeta.p1/wiadomosci/l,609 omawianego serialu. Zgromadzone reakcje szereguję 35,4190521.html, 9.06.2007 (casus ocenzurowania serialu według cech wspólnych. Dane informatorów są nieistotne Mała dla treści wypowiedzi i porządku wywodu, natomiast 2 7 Brytania). W związku z niedoborem danych internetowych pozwoliłem sobie na przeprowadzenie wywiadu nu BARBARZYŃCA płeć łatwo określić po osobowej formie czasowników. Przyjmuję chronologiczną numerację wypowiedzi. �Filip Wróblewski 24 Reakcja 9: O Boże, oglądałam temu, jeszcze w podstawówce, rajem. to chyba sto lat kiedy świat byl Jak widać z powyższych wypowiedzi, Siódme niebo, albo wspomnienie o nim, służy powraca­ niu pamięcią do czasów minionych. Częstokroć kojarzonych z miłym, idyllicznym okresem ży­ cia, poczuciem rodzinnego ciepła wynikającego z bliskości albo usilnym pragnieniem doznania owego szczęścia, które zapewniała substytutywna wizja kochającej się rodziny roztaczana w seria­ lu. Tak oto niniejszy tekst spełnia rolę aktywatora kulturowego w rozumieniu Henry'ego Jenkinsa , tworzącego wspólnotę znaczeń konstytuowanych retrospektywnym użyciem. Potwierdza taką lektu­ rę uwaga duńskiej antropolog Kirsten Hastrup, że „pamięć zawsze zaczyna się od odbicia teraźniej­ szości i biegnie w tył czasu. Pamięć, niezależnie od tego, czy jest ustna czy zapisywana, zbiorowa czy indywidualna, stale jest przetwarzana w procesie przypominania przeszłości" . Wrażenie sielskości uwypukla i utrzymu­ je zespół naddanych narracji transmedialnych wypracowanych przez społeczności spojlerów. Zachwyt powodowany niezmiennie rodzinną atmosferą domu Camdenów udziela się widzowi poprzez liczne galerie zdjęć rodzinnych dostęp­ nych w Internecie lub rozbudowane informacje o ich życiu . Dyskusje na forach internetowych zdradzają profile zainteresowania serialem, roz­ mowy toczą się wokół konkretnych postaci albo 28 29 30 31 28 H . Jenkins, Kultura konwergencji. Zderzenie starych i nowych mediów, tłum. M . Bernatowicz, M . Filiciak, WAiĘ Warszawa 2007, s. 251. 29 K. Hastrup, Przedstawienie przeszłości. też stanowią płaszczyznę komunikacyjnej nego­ cjacji znaczeń, ot, dla przykładu można podać próby stworzenia listy postaci według stopnia sympatii . Dodatkowo, aby się przekonać, że oni są tacy jak my, przeciętny zjadacz chleba może zwiedzać wirtualne przedstawienie domu Camdenów na stronie http://www.7th-heaven4. webpark.pl/pomieszczenia.html. Wywołuje to kuszącą wizję możliwości tworzenia w realnym życiu równie udanej rodziny jak telewizyjna. Wszystko to składa się na stadium protokultury uczestnictwa zważywszy że rozpoczęcie pro¬ dukcji serialu zbierfo się z dynamicznym rozwoiem technoloen nowych mediów na przełomie X X i X X I wieku. 32 Troska ze strony producentów Siódmego nie­ ba o zachowanie spójności świata przedstawio­ nego ujawniła się w sytuacji, gdy „grzeczna i skromna córka pastora Mary, grana przez Jessicę Biel, w numerze magazynu dla dorosłych panów «Gear» pozowała w bardzo skromnym stroju. Wszyscy uznali to za skandal, gdyż po­ stać Mary j u ż czwarty rok kojarzy się wszystkim z grzeczną, niewinną nastolatką" . Zdarzenie to maiace mieisce w pozatelewizyinei rzeczy¬ wistości, me przeszło bez echa w kreowanym obrazie. Postać Mary zmodyfikowano tak aby pokrywała się z nowym wizerunkiem aktorki: stała sie ona niegrzeczna córeczka pastora oo pełniaiaca wiele życiowych dupstw Zdarzenia te wywołały oddolną konwergencję treści me33 http://www.7th-heaven5.webpark.pl/grupowe.html, 10.06.2007. 31 Uwagi na temat Patrz: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, zakładka „Poznaj Camdenów", 10.06.2007. mitu i historii, tłum. S. Sikora, „Konteksty" 1997, nr 1-2, 32 s. 24. Cz%C5%82onkowie + 7th + Heaven + od + naj mniej + 3 0 Patrz: http://siodme.niebo.filmweb.pl/Si%c3%b3dme + niebo+ 1996 + plakaty,FilmPosters,id = 95726; http:// Patrz: http://www.filmweb.pl/topic/595305/ lubianych + do + najbardziej%21 .html, 27.05.2007. 3 3 Patrz: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, 10.06.2007. www.7th-heaven.awp.waw.pl/, zakładka „Album foto"; BARBARZYŃCA PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce dialnych opatrzonych komentarzami i spekula­ cji na temat dalszego losu serialu, aktorki i granej przez nią postaci. Reakcja 5: Oglądałam dla odprężenia. z rodzinką. Lekki serial Reakcja 6: Me porusza strasznych problemów, oglądałam po powrocie ze szkoły. Chodziło toto chyba na RTL-u czy TVN 7, już me pamiętam. 25 nasyca czas wolny treściami kulturowymi, tak że staje się on stylem życia" . Wspomniana intertekstualność polegająca na zestawianiu tego serialu z innymi wynika, po pierwsze, z kumulatywnego charakteru ikonogra­ ficznego poziomu kultury, o czym pisał Umberto Eco. Jego zdaniem każde „dzieło wizualne (film, video-tape, rysunek na murze, komiks, fotogra­ fia) stanowi już część naszej pamięci. [...A] świat emocji [...] przefiltrowanyjest przez obrazy «już kiedyś widziane*" . Tak więc uczestnik kultury nie może się odnieść do poszczególnych tekstów w sposób niezapośredniczony, niewinny. Po dru­ gie, opisane zakorzenienie wiąże się bezpośred­ nio z przyjemnością płynącą z naśladownictwa , ciągłą repetycją znanych i dających się rozpoznać segmentów lub całości narracii a to iuż element 35 36 Reakcja 10: Były jeszcze takie seriale: Pełna cha­ ta, Dzień za dniem, Step by Step, takie rodzinne filmiki w niedzielę leciały. To chyba było kino familijne. 37 Powyższe wypowiedzi wskazują na trakto­ wanie Siódmego nieba w kategoriach medium służącego doświadczeniu satysfakcjonującego re­ laksu oraz czerpaniu przyjemności z dekodowa­ nia intertekstualnej struktury telewizji. Jak pisał Edgar Morin, czas świętowania został zastąpiony czasem wolnym, co jest skorelowane z uzyskiwa­ niem przez uczestników kultury wewnętrznej autonomii. Czas wolny, który powstał na skutek wyodrębnienia pustej sfery życia, oczyszczonej z pracy, święta czy rodziny, wymaga zapełnienia zajęciami dającymi poczucie „osobistego zaanga­ żowania, odpowiedzialności" . Wypełnianie owo przybiera częstokroć postać uczestnictwa bądź korzystania z rozrywek, takich jak widowiska, telewizja, radio, prasa, czasopisma, a ostatnio internet. „Kieruje [ono] poszukiwanie jednost­ kowego dobra w stronę czasu wolnego, co więcej, 34 3 4 E. Morin, Kultura czasu wolnego, tłum. A. Frybesowa, [w:] Antropologia kultury: zagadnienia i tekstów, red. A. Mencwel, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1997, s. 492. 35 wybór Ibid., s. 493. sposobu DerceDowania i doświadczania estetyki postmodernistyczne, lak bowiem sugeruie Ri chard Shusternian pozornie oryginalne dzieło sztuki zawsze iest wytworem meuiawmaiacych sie zapożyczeń r al nowy i nowatorski tekst zawsze iest tkanka'cech i fragmentów tekstów wcześnie zvch" « Komnetencia osadu rn iest t t ' • t ł k t kt ' t • L d k •" mentom. Którzy poprzez uczestnictwo produkują znaczenia. laKjaK dawniej odrzucano wszeme aberracje myśli jako heretyckie, Do niezgodne z panującym porządkiem rzeczy, tak podważa­ nie dogmatu autentyczności umożliwia obecnie odrzucanie dotychczasowych norm i nawyków sądzenia uznanych za wsteczne. Uto kultu­ ra współczesna generuje właściwą samej sobie wrażliwość odbioru. 3 1S ; 3 6 U . Eco, Semiologia życia codziennego, tłum. J. Ugniew- ska, Czytelnik, Warszawa 1998, s. 262. 37 Ibid., s. 60. 38 R. Shusterman, Estetyka pragmatyczna. Żywe piękno i refleksja nad sztuką, tłum. A. Chmielewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1998, s. 267. W) PD08 BARBARZYŃCA �Filip Wróblewski 26 Reakcja 1: Ilekroć trafimy na mego z siostrą, zaraz przełączamy. Kiedyś to oglądałam, ale teraz me mogę na to patrzeć. Wspaniała chrze­ ścijańską rodzinką, to takie idealne, ze aż mdle, wręcz świętojebliwe. Pełno tam stereotypów, jacy to chrześcijanie są, a jacy me są. Guzik prawda, ludzie mają zupełnie inne problemy. Reakcja i: Amerykańskiepseudomądrepierdzieleme religijne. Taki serial trochę wesoły, ale to wszystko jest piękne jak w filmie. o transkreacyjnym rozziewie, bo okazało się, że bezpośrednie przeszczepienie serialu na grunt polski zaowocowało irytacją pewnej części w i ­ dzów, zamiast oczekiwanego dobrego przyję­ cia. Na ten stan mogło mieć wpływ przeczucie powiązania tematyki serialu z tematami pobu­ dzającymi życie społeczno-polityczne kraju. Rozpoznanie hegemonii i hierarchii władzy w kontekście tegoż tekstu kultury możliwe jest w odniesieniu do bieżących wydarzeń, ujęcie historyczne nie jest celem tej Zastanawiającą zbieżnością jest pojawienie się Siódmego nieba w programie telewizji pu­ blicznej przed ostatnią zmianą na stanowisku Reakcja 8: O takim pastorze i jego rodzince. jej prezesa, co w połączeniu z szeroko krytyko­ Widziałem trzy odcinki, to wystarczy. Pospolity wanym w 2007 roku upolitycznieniem rady pro­ serial, pełno takich. gramowej TVP czyni prawomocnymi domysły o ideologicznych przesłankach mających zdecy­ Reakcja U-.Tamagra na emocjach, wartości pro­ dować o powrocie serialu na ekrany telewizorów. rodzinne, proreligijne i prospołeczne do obrzydli­ W zdarzeniu tym można upatrywać manipulacj i wości, drażni, ale wciąga, można siępowzruszać politycznej, o czym mogłyby świadczyć Zcipeww niedzielny poranek nienia przedstawicieli ówcześnie rządzących Reakcja U: Amerykańska propaganda o tym, jak partii politycznych, deklarujących chęć oczysz— czenia czy reorganizacji telewizji , co m.3. szczC" powinno wyglądać życie rodzinne. gólny wydźwięk zważywszy na to że w radzie Jedno z powyższych spostrzeżeń informato­ tej podówczas "zasiadało dwóch przedstawicieli ortodoksyjnej prawicy a jeden z nich Krzysztof rów zwraca uwagę na aspekt komiczny Siódmego nieba, choć - co znamienne dla reakcji na eks­ Bosak zaimował stanowisko wiceprzewodnicza portowe produkty amerykańskiej krainy - cha­ cego^' Ponadto znacząca większość członków rakterystyczne jest artykułowanie ideologiczne­ rady rekrutowała sie z kretów nra wicowvch go wymiaru serialu. Wstępnie należy wspomnieć co w zestawieniu z zapowiadanym przez P i Ś Reakcja 4: Moralitet po amerykańsku. Fajne ta­ kie do oglądania, jak się me ma co robić. 39 41 3 9 „Niedobrze jest, jeśli w telewizji publicznej są tacy bagażem historii, a którzy dają szanse na to, że będą dziennikarze, którzy z powodu swoich prywatnych dobrymi dziennikarzami". Ze strony: http://www.lpr. sympatii politycznych nie potrafią w sposób obiektywny pl/? sr = ! szukaj &id = 5041 &dz = kraj &x=6&q = i rzetelny przedstawiać rzeczywistości. - Porównując telewizja&pocz = 0, 30.04.2007. proces naprawy TVP do czyszczenia stajni Augiasza, 4 0 Daniel Pawłowiec proponuje: - W pierwszej Ze strony: http://www.lpr.pl/?sr=!czytaj&id = 5535&dz = kraj&x = 15&pocz=175&gr, 30.04.2007. kolejności należy zweryfikować dotychczasową kadrę. 41 A następnie powinno się otworzyć drzwi telewizji dla kat,1342,wid,8496050,wiadomosc.html?ticaid=13e69, nowych, młodych ludzi, którzy nie są obciążeni jakimś 10.06.2007. Ze strony: http://wiadomosci.wp.pl/ BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce „odzyskiwaniem" telewizji publicznej (na szczę­ ście zakończonym porażką ) budowało zatrwa­ żający obraz „niezależności" mediów w Polsce. Niezależnie od tego, czy krytyka ze strony oby­ wateli monitorialnych jest słuszna, czy nie, ob­ jawia ona trwanie popeerelowskiej mentalności zamkniętej w binarnym systemie wartościowa­ nia rzeczywistości. „Jest to światopogląd oparty na dualizmie, gdzie istnieje przeciwstawność: czyści «my» kontra źli «oni», i głosi się hasło, że ten, kto nie jest ze 11111 i| jest przeciwko mnie" . Celna to uwaga Clifforda Geertza, której do­ pełnieniem może być następująca obserwacja. Zwykły konflikt jaki w normalnych okolicz 42 43 nościach wiąże się i v wyborczą y i walkąi o urzędy v y> zostaje zaostrzony przez ideę zgodnie z którą w ere wchodzi przejęcie kontroli' dosłownie nad wszystkim: jest to idea w rodzaiu «ieśli wygramy ten L i będzie należał do nas» orzekonanie ze eruDa zyskuiaca władze ma orawo iak to ktoś uiał zbudować naństwo na swoich własnych iuiiciaiiieinacii>>. i oiuyKa nauiera więc posinaKU zsakralizowanej goryczy"^ O ile perspektywa opozycyjna wydaje się oczywista, to j u ż rola Siódmego nieba w obrębie 42 Ze strony: http://www.newsweek.pl/wydania/artykul. asp?Artykul = 18922, 9.06.2007. 43 C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, tłum. M.M. Piechaczek, WUJ, Kraków 2005, s. 229. 27 dyskursu sympatyków grupy rządzącej, się roz­ mywa. Można przyjąć powrót serialu za wyraz poczucia zagrożenia żywionych wartości i próbę ich restytucji. Wskazują na to wyszczególnione przez Geertza aspekty ideologii, takie jak: 1) de­ finiowanie kategorii społecznych, 2) stabilizowa­ nie społecznych oczekiwań, 3) zachowywanie społecznych norm, 4) umacnianie społecznych konsensusów i 5) rozładowywanie społecznych n a p i ę ć . Ostatni z wymienionych aspektów przy braku kulturowych źródeł rozładowywania napięć społeczno-psychologicznych decyduje o ciągłym istnieniu ideologii. 45 O potrzebie funkcjonowania alienującej ide­ ologii zagrożenia upewniają tychże telewidzów „wybryki Teletubisiów", co rusz organizowane „maratony tęczowego pedalstwa" i inne „post­ komunistyczne zmory". To jeszcze nie tworzy wspólnej płaszczyzny z treścią serialu, jest nią dopiero wieszczony od dawna kryzys rodziny, przekładający się na zmiany roli kobiety postrze­ ganej przez pryzmat macierzyństwa . Siódme niebo stanowi niebywale użyteczną fuzję w ob­ rębie tradycyjnego światoobrazu, łączącą ducho­ wieństwo z rodziną. 46 47 w „gejnockę" i boląca dosłowność inwektyw, na co wskazuje choćby wymowna akcja plakatowa Kampanii przeciw Homofobii: „Pedał! Słyszę to codziennie. Nienawiść boli". Por. „mowa nienawiści" http:// 44 Ibid., s. 195. 45 Ibid., s. 234. pl.wikipedia.org/wiki/J%C4%99zyk_nienawi%C5%9Bci, 2.04.2008; „propaganda homoseksualna" http:// 46 Political correctness każe wziąć powyższe stwierdzenia pl.wikipedia.org/wiki/Propaganda_homoseksualna, w nawias, jednakże dla przeciętnego użytkownika języka 2.04.2008; oraz E. Baldwin, B. Longhurst, S. McCracken, cudzysłów nie istnieje albo zapomina się o nim. Można M. Ogborn, G. Smith, Wstęp do kulturoznawstwa, tłum. czynić mniej lub bardziej wysmakowane aluzje do M. Kaczyński, J. Łoziński, T. Rosiński, Zysk i S-ka, czerwonej torebki wypromowanej przez rzecznika praw Poznań 2007, s. 90-97. Wypracowanie pojęcia mowy dziecka dr Ewę Sowińską, j ak to miało miej sce podczas nienawiści uświetniającego jubileusz 750-lecia lokacji miasta Krakowa przemocy symbolicznej a rebours. turnieju kabaretowego „Kraków kontra reszta świata". 47 Ale konwencja sceniczna na scenie się kończy, poza nią w elitach -próby pozostaje ludzka fantazja transformująca dobranockę P. Sztompka, M . Kucia, Znak, Kraków 2005, s. 453-469. nu BARBARZYŃCA świadczy o istnieniu przemocy symbolicznej - Patrz: B. Burdowska, Znikoma reprezentacja kobiet wyjaśnień, [w:] Socjologia. Lektury, red. �Filip Wróblewski 28 Za Victorem Turnerem należałoby użyć ka­ tegorii procesu rytualnego do opisania praktyk odbiorczych tej części widowni. Twierdzi on, że „każda wielka formacja socjo-ekonomiczna posiada własną, dominującą formę estetyczno-kulturowego «lustra», w którym osiąga pewien stopień refleksji nad sobą" . O ile formacjom agrarnej i industrialnej przypisane zostają ko­ lejno rytuał i teatr, to kondycja ponowoczesn3 wyrosła na gruncie społeczeństwa technolo­ gicznie zaawansowanego powinna się zadowo­ lić liminoidalnymi pochodnymi tychże. Dla Turnera były to dowolne co do typu i gatunku widowiska kulturowe które powinny umozliwiać międzyludzki kontakt. Wydaje się że można do nich zaliczyć również telewizje ze względu na realizm emocjonalny* charaktery zuiacy zdaniem len Anz praktykę odbioru teeo medium. Ponadto uczestnictwo w widowisku wedłucr Fdcrara Mnrina dnknnuie sie zawsze n r z e z k a n ł a n a kierownika chór, pośrednika dziennikarza śnikera ka erzvste' L a z d e fil' b ' b h t "52 2 h 48 49 50 m 48 Termin proces rytualny funkcjonuje od 1969 roku, kiedy więc zostaje typowy dla teatru rozdział między obserwującym indywiduum a odgrywaną per­ soną społeczną . Tym bardziej że, jak zauważył Johan Huizinga, obrazowania ducha ludzkiego podczas zabawy przebiegają na linii przekształ­ cania przeżywanych wartości w „formy ruchliwe, pełne prawdziwego życia" . Uzewnętrznienie doświadczenia poprzez ruch, ekspresja działa­ nia stanowią punkt styczny praktyk teatralnych z telewizją. W teatrze dochodzi do rekreowania ekspresji kinestetycznej hic et nunc; telewizja, o ile to tylko możliwe odtwarza r*łz 113. Z3\vsze utrwalony ruch. 53 54 Proces rytualny stanowi trzecią z czterech faz dramatu społecznego. Pierwszą z nich jest pęk­ nięcie, polegające na złamaniu obowiązującej publicznie zasady. Skutkiem pęknięcia jest stan kryzysu i polaryzacji społecznej, wymuszają­ cy jego aktywność przejawiającą się podjęciem działań politycznych, prawnosądowych bądź rytualnych, prowadzących do reintegracji lub rozpoznania nieusuwalnej schizmy . Proces ry­ tualny jako jednoczesne odwzorowanie kryzysu 55 niepostrzegającego rzeczywistości w kategoriach opozycji ukazała się książka pod tym tytułem. Pierwotnie oznaczał sacrum -profanum. on praktyki społeczne oraz ich kulturowe odwzorowania, i współczesne, następnie Turner ukuł termin gry społeczne (1974), który stanowi „narzędzie opisu i analizy epizodów, w których przejawiał się konflikt społeczny" (V Turner, Gry pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczne, społeczeństwie, Por. J. Maisonneuve, Rytuały dawne Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1995, s. 9-15,43-54. 51 Patrz: J. Storey, Studia kulturowe i badanie kultury popularnej. Teorie i metody, tłum. J. Barański, WUJ, Kraków 2003, s. 24-30. tłum. W. Usakiewicz, WUJ, Kraków 2005, s. 63). Tak 52 E. Morin, op.cit., s. 494. oczyszczony termin proces rytualny znalazł zastosowanie 53 V Turner, Teatr w codzienności, w analizie widowisk kulturowych (1990). tłum. P. Skurowski, [w:] Antropologia widowisk: zagadnienia 49 V Turner, Czy istnieją uniwersalia widowiskowe w micie, i wybór tekstów, codzienność red. L . Kolankiewicz, Wydawnictwa Uniwer­ rytuale i teatrze?, tłum. G. Janikowski, „Konteksty" 2002, sytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, s. 458. nr 3-4, s. 53. 54 50 Turner dokonał rozróżnienia między tradycyjnie w teatrze, J. Huizinga, Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, tłum. M . Kurecka, W Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985, pojmowaną liminalnością, zastrzeżoną dla fazy s. 30. wyłączenia w rytuałach społeczności trybalnych, 55 V Turner, Proces rytualny, tłum. I . Kurz, [w:] a osłabioną obecnością pierwiastka numinotycznego Antropologia widowisk-, °P- ; w formach rytualnych społeczeństwa postindustrialnego, istnieją cit s - 121-138; idem, Czy uniwersalia widowiskowe..., op.cit., s. 53-59. BARBARZYŃCA PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce i kulturowa forma egalitarnej integracji uczest­ ników (communitas), czy raczej uczestniczących świadków, na płaszczyźnie symbolicznej powie­ la strukturę obrzędu przejścia sformułowaną przez Arnolda van Gennepa. Składają się na nią akty: separacja, marginalność przeżywana jako struktura zawieszenia codzienności (tu właśnie zachodzi zbieżność z koncepcją len Ang) oraz ponowne przyłączenie. Przedstawiony model stanowi znakomite narzędzie analityczne pozwalające zrozumieć przyczyny reaktywowania emisji Siódmego nie­ ba. Sytuacja dopuszczająca niespójność norm, „wieloznaczność postępowania, sprzeczności w stylach życia" zdaje się świadczyć o kryzy­ sie kultury, której pozytywnie wartościowaną częścią jest rodzina. Diagnoza ta, jak twier­ dzi Zygmunt Bauman, udaremnia kreatywność i krępuje możliwość jakiegokolwiek działania. Stan ów wymaga terapii polegającej na utwier­ dzeniu uczestników grupy partycypującej w za­ grożonych wartościach o ich stałości. Ponadto czynnikiem wspomagającym może być rytu­ alny charakter oglądania telewizji, polegający na zawieszeniu tego co jednostkowe na rzecz celebrowania wspólnotowego procesu percep­ cji, częstokroć połączonego z negocjowaniem treści. Program katalizuje towarzyskość, po­ zwalając „budować bliskie związki społeczne przy jednoczesnym zachowaniu dystansu", jak zauważa dalej Mateusz Halawa, „nie chodzi tu o patrzenie sobie w oczy, lecz o mniej angażują­ ce emocjonalnie wspólne patrzenie w telewizor, dostarczający coraz to nowych obrazów i nar­ racji zasilających rozmowę nowymi punktami odniesienia" . 56 Reakcja 11: Oglądałam to kilką lattemu, wmiarc regularnie, czasem z kimś z rodziny. O oglądaniu telewizji w rodzinnym gronie wspomniano w powyższej reakcji, podobnie jak w piątej i siódmej. Nietrudno dostrzec, że wzór zachowania sprzed telewizora znajduje swoje odbicie w prezentowanej treści, skutkiem czego jest nieuświadomione utwierdzenie funk­ cjonującego wzoru kulturowego. Owa „sielankowość" reprezentacji wpisuje się w przestrzeń pragnień, a także prowadzi do afirmacji swoistej wizji „rodzinności" odnajdywanej w serialu. W przypadku Siódmego nieba to j u ż nie tylko „rodzinne filmiki" czy „kino familijne", lecz ro­ dzina rzeczywista, fizycznie obecna i bliska. Co symptomatyczne, reakcje krytyczne podkreślają prorodzinność serialu. W ten sposób zostaje wy­ pełniona funkcja prospołeczna serialu będąca odpowiedzią na „najbardziej aktualne problemy życia społecznego" . 58 59 Reakcja 7: W każdym odcinku poruszany jest inny problem wychowawczo-rodzinny (po­ wiedzmy, ze można to tak nazwać). Zwykle pokazane były jakieś dwie równolegle kwestie jakiś zabawny wątek, perypetie młodszych dzieci bądź samego pastora oraz wątek poważniejszy, coś zwykle z tymi starszymi dziećmi (w sty­ lu: nieszczęśliwe miłości, niechciane ciąże itp.). Charakterystyczny był zawsze motyw tego, jak pastor, który powinien stanowić swoisty autorytet morałny, radził sobie z wyczynami nie zawsze wzorcowych dzieci. Reakcja 11: W każdym odcinku dzielny pastor albo któreś z jego dzieci, albo ewentualnie żona 57 5 6 Z. Bauman, Kultura ja\o spółdzielnia [w:] idem, Ponowoczesnoscjako źródło spożywców, cierpień, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000, s. 185. 5 7 M . Halawa, op.cit., s. 80-81. W) PD08 BARBARZYŃCA 29 58 Por. ibid., s. 122. 59 W Godzić, Telewizja i jej gatunki po „Wielkim Universitas, Kraków 2004, s. 39. Bracie", �Filip Wróblewski 30 rozwiązują ja\iśproblem typu przemoc w rodzi­ me sąsiada, narkotyki w liceum, ucieczka z domu zbuntowanego nastolatka itp. Oczywiście na ko­ niec wszyscy ze wszystkimi odbywają poważną rozmowę i mówią sobie, że się kochają. Sherry B. Ortner stwierdza żartobliwie, ja­ koby naczelną zasadą w etnografii miało być przeświadczenie: „Informator ma zawsze ra­ cję" . Jeżeli tak, to należy zgodzić się z zapro­ ponowanymi powyżej systematyzacjami. Zatem w obrębie omawianego tekstu można wyróż­ nić dwie przeciwstawne tendencje narracyjne, ustanawiające spektrum możliwości klasyfika­ cyjnych, chodzi o relację serial - seria. Opisana struktura organizowania akcji stanowi podstawę dla planu treści, dopiero na tej płaszczyźnie sta­ je się możliwa skalarna klasyfikacja zawartości w zakresie wyznaczonym powyższą dychotomią. Poziom serii wyznaczają w przypadku Siódmego nieba problemy ewokowane tytułem odcinka z którymi musza sobie poradzić poszczególni członkowie rodziny co często kończy sie koope racia Widać w tvm podobieństwo do sposobów prezentowania różnych często rozbieżnych do staw wobec kwestii problematycznych w takich serialach iak Ostrv dvzur iednakze' noH stawowa różnica w takim zestawieni,, ,est zogniskowanie 60 T h • • h ' I , K' ,, • mnącego moaem norm i wartości utozsamianycn z Kategorią w a m inkarnowaną przez roazinę ° Płaszczyznę serialu składają się perypetie poszczególnych członków rodziny roz¬ grywane na przestrzeni wielu odcinków. W porównaniu z innymi serialami klasyfi­ kowanymi pod względem gatunku jako oby­ n 60 W S.B. Ortner, Pokolenie X. Antropologia w świecie czajowe bądź familijne Siódme niebo odznacza się kilkoma specyficznymi cechami. Pierwszym nietypowym rysem jest komizm, dotyczący za­ równo postaci, jak i sytuacji. Nieustanne balan­ sowanie między powagą a śmiesznością czyni ów tekst pogodnym, zaś przejścia od treści obyczajowych po komediowe, niezaburzające jednoczesnej zdolności klasyfikowania gatun­ ku podczas odbioru tekstu, decydują o jego specyfice. Drugim wyróżnikiem, który należy wskazać, jest typowo nietypowa rodzina. Nikt wcześniej w Stanach Zjednoczonych nie produkował se­ rialu poświęconego rodzinie pastora . Orygi­ nalność ujęcia krzyżuje się z dającą się uchwycić zasadą doboru bohaterów. Porównując Siódme niebo z innymi przedstawieniami amerykań­ skich rodzin w serialach, można dostrzec, że pomimo pozornego braku związków między nimi - począwszy od rodzin niepełnych (wdo­ wiec z dzieckiem bądź osierocone rodzeństwo: Ich pięcioro) przez te należące do mniejszości rasowych (Afroamerykanie: BillCosby Show) po biernych teletroglodytów (Świat według Bundych) albo przedsiębiorczych krezusów (Dy­ nastia, Dallas), żeby skończyć na rodzinach żyjących z kosmitami (Alf, Trzecia planeta od Słońca) lub wtłoczonych w konwencje histo¬ ryczne (western: Dome\ na prerii, Dr Quinn) czy rysunkowe (Simpsonowie, Głowa rodzi­ ny) - mamy do czynienia z wersjami rodzin pod jakimś względem wyjątkowych. Tym, co je łączy jest typowość niecodziennego obrazu prezentowanych familii, uwydatniana dojmu­ jącym brakiem rodzin przeciętnych pośród tych przedstawień. 61 61 Wyjątkiem może być tu jedynie serial kryminalno- nasyconym mediami, tłum. M . Kempny, [w:] Badanie -komediowy Detektyw w sutannie produkowany na kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, początku lat 90. X X wieku. red. M . Kempny, E. Nowicka, PWN, Warszawa 2006, s. 438. BARBARZYŃCA nn �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce W niniejszym tekście starałem się wyka­ zać wielorakość form recepcji i kategoryzacji przeszczepionego na grunt polski tekstu kul­ tury, jakim jest serial Siódme niebo. Mimo i ż oglądalność tego programu może wydawać się niewielka, ma on stałych i wiernych odbiorców, 0 czym świadczy kilkakrotne wznawianie jego emisji zarówno przez telewizję publiczną, jak 1 stacje komercyjne. Ponadto Siódme niebo wraz z innymi programami telewizyjnymi unaocz­ nia adekwatność tezy o klerykalizacji telewizji, g d y ż obecność przedstawień księży (szerzej: duchowieństwa albo emisariuszy sfery ducho­ wej w ogóle) w telewizji nie jest l i tylko prostym odwzorowaniem rzeczywistości kulturowej Po­ laków To raczej uproszczenie, zaakcentowanie istotności obecności duchowieństwa i sacrum w życiu zarówno jednostek, jak i grup społecz­ nych. Ogólnie rzecz biorąc, winniśmy tedy trak­ tować duchownych jako kompozyt kulturowego wyobrażenia. To niezbywalny, czy raczej konsty­ tutywny, element kolorytu lokalnego, swojskości, której nie sposób sobie wyobrazić bez obecności wież kościołów w krajobrazie czy procesji Boże­ go Ciała. To także - można zaryzykować takie stwierdzenie - element tożsamości zbiorowej Polaków, a ta, jak wiadomo, konstruowana jest częstokroć w kontrze lub z całkowitą aprobatą wobec jakichś zjawisk lub grup. Ujmując rzecz stereotypowo, bez księży nie byłoby do kogo udać się po radę bądź na kogo się zżymać. Podane powyżej przykłady miały zilustro­ wać nie tyle opozycyjne odczytanie obecności omawianego bloku tematycznego w przestrzeni W) PD08 BARBARZYŃCA 31 medialnej (taka interpretacja jest bowiem na­ zbyt oczywista i narzucająca się), ile nakreślić afirmatywny typ recepcji. Warto w s p o m n i e ć o zaskakującym zjawisku związanym z ogląda­ niem niniejszego programu, jak wynikło z przy­ toczonych reakcji, serial drażni, ale wciąga. Narracja i proponowany świat zakrawający na idyllę z przedmieść zdają się nie do odparcia. Urzekająca wizja alternatywnej rzeczywistości może być wciągającą formą ucieczki dojmującej codzienności, niezależnie od tego, czy wiąże się to ze zgodą na prezentowane postawy i wartości, czy z ich odrzuceniem. Zjawisko to można by opisywać poprzez kontrast z fenomenem - ohydi odrażającego, jak można sądzić po reak­ cjach widzów - filmiku 2 girls 1 cup, który zrobił furorę pośród internautów. Te dwa sposoby oglą­ dania, mimo że dotyczą zupełnie innych treści, zdradzają generalne podobieństwo, mianowicie demaskują wewnętrzną konieczność obejrzenia do końca, poznania rozwiązania. Wrażliwość chrześcijańska, prezentowana w serialu i przezeń ewokowana, jest uwikłana w pokrzepiającą potrzebę posiadania pewności co do stałości świata i niezmienności żywionych wartości. Serial ów wraz z innymi przedstawie­ niami {Plebania, Ranczo) stanowi formę zapobie­ żenia wieszczonemu przez medialne autorytety procesowi laicyzacj i i erozj i struktur wspólnot ko­ ścielnych, do chwili śmierci Jana Pawła I I odro­ czonego za przyczyną jego osoby. Ostatecznie dla obydwu grup Siódme niebo stanowi symboliczny katalizator, a zarazem zwierciadło pozaekranowych zdarzeń. Wiadomo, jak to jest z lustrami, można w nich różne rzeczy zobaczyć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3457c1e26feda4b39f6b6b6053c06ce3.pdf 30ecb1e33d68cb4c36746dcc66876a5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5573 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource społeczności internetowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5182 Title A name given to the resource Co się kryje w "Naszej klasie"/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.13-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Liszka, Sebastian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sebastian Liszka 14 niż czytelników, a tych mniej niż użytkowników portalu. Nawet najbardziej rozbudowane fora, które należą głównie do renomowanych liceów w wielkich miastach bądź szczególnie zgranych klas, trudno u z n a ć za coś więcej n i ż w y m i a n ę opinii dotyczących ograniczonego, niemożli¬ WegO do odzyskania CZ3.SU . Taka zbiorowa identyfikacja z jedną insty­ tucją (można zaryzykować kwalifikację: grupą sytuacyjną) rodzi nieoczekiwane konsekwen­ cje - tworzy przymus uczestnictwa, przedłuża­ jąc w nieskończoność trwanie zamkniętego j u ż okresu. Temu okresowi przypisuje się pozytyw­ ną waloryzację, sankcjonując jako oczywistość relacje między dawnymi uczniami jakiejś klasy, zakładając (wymuszając) ciągłe trwanie daw­ nych znajomości (wraz z układem sympatii, an­ typatii, animozji, a może nawet miłości). W i n ę za wcześniejsze niepodtrzymywanie tych relacji można zrzucić na brak odpowiedniego interfej­ su, którego dostarczył dopiero omawiany portal. Interfejs portalu, oddając władzę w ręce bliżej niezidentyfikowanej opinii zbiorowej generuje jednocześnie przymus ujawniania informacji na własny temat Weryfikację i interpretację przekazanych informacii składa w rece świad ków z przeszłości nie zwracając uwaei na ich rzeczywiste komitencie zdolność i L o w o ś c do tezo typu zadań Efektem te.ro zbiorowego uiawnienia (czasem do zranić ekshibiciomzmu) sa cmasi zbiorowe i wsnólne - nawet ieśli warto ściowane no vtvwnie to w rzeczywistości ozra niczone-wizinamieci Doświadczenie wsnól 2 7 noty stwarza przekonanie o istnieniu swoisLo A' A A 1 ' • , co w zasadzie A • za­ ponadindywidualnego świata, 1 Bardzo ciekawym wyjątkiem, wartym odrębnej analizy, jest np. forum I I L O im. Sobieskiego w Krakowie. wiesza, uznawaną przez wielu za najbardziej charakterystyczną w nowoczesnych społeczeń­ stwach, możliwość nieskończonej interpreta­ cji sposobów tworzenia rzeczywistości czy też, mówiąc krócej, wszelkich przejawów twórczości. Wspólnotowość forum „Naszej klasy" polega na budowaniu wrażenia, że znaczenia przeszłości nie wymagają negocjacji, są bowiem tylko kwe­ stią odtworzenia. Ciągłe reprodukowanie wspomnień, ponow­ ne zapisywanie się do mniej lub bardziej odle­ głych czasowo instytucji przekroczyło (z racji masowości) granice nostalgii i chęci przywoła­ nia przeszłości. Ten zbiorowy gest wielkiej czę­ ści społeczeństwa można interpretować szerzej, jako odruch ucieczki od w y z w a ń i uleganie pokusie odnowienia obrazu „dobrych czasów", a być może ich mentalnej restytucji - jako od­ ruch uniknięcia ryzyka, ucieczki do bezpiecznej przestrzeni starego wspaniałego świata, w któ­ rym istnieją wyłącznie przyjaciele i znajomi, wybacza się surowym bądź niesprawiedliwym nauczycielom, a złe historie puszcza w niepa­ mięć. Tworem takich strategii jest społeczność z3nurzon3 w przeszłości ograniczonej tylko własnym życiem. To przestrzeń ahistoryczna o krótkiej pamięci Uczestnik portalu dokonując aktu zapisania sie tworzy podstawy potwierdzę mawłasnei obecności Sama sygnatura to i ednak me wszystko - profil wypełniał a zdiecia komen tarze do nich, rozbudowane i upubliczmone sieci kontaktów. Tkk tworzy się swój wizerunek wewnątrz portalu 'W przeciwieństwie do ś w i ¿1 towvch nortali snołecznościowvch Nasza klasa" daje ograniczoną możliwość kre'acji, a w ze- 2 Medialna burza dotycząca potrzeby ujawniania informacji o sobie w przestrzeni portalu rozpętała się na początku bieżącego roku, czyli w chwili, kiedy portal miał j u ż około pięciu milionów użytkowników. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Co się kryje w „Naszej klasie" 15 stawieniu ze sztywną metaforą szkoły i wysta­ wieniem się na osąd publiczny fundowany na pamięci z dawnych czasów w zasadzie uniemoż­ liwia kreacji zaistnienie. Musimy zadowolić się płytkim, jednoznacznym wizerunkiem, którego nie da się rozwinąć, rozbudować, który nie może wykiełkować, rozrastać się, zmieniać. W prze­ strzeni tego portalu nie można się stworzyć, można tylko grać z oczekiwaniami odbiorców i własnym wizerunkiem z przeszłości, np. przez wklejenie żartobliwego zdjęcia albo ironicznego komentarza dotyczącego s 3. mego siebie. Zamiast mnożących się wariantów, swobodnego pola kre¬ acji, przemieniających się i przekształcających wizerunków i ścieżek komunikacyjnych prze— strzeń portalu wypełniają sądy, opinie, przed­ stawienia banalne zestandaryzowane i wtórne. Chwalimy się czym możemy: samochodem domem dzieckiem m ę ż e m żoną w bardzo niewielu przypadkach partnerka czy partnerem ze związku niesformalizowanel Zwyczainość przygląda sie zwyczainości suknia ślubna suk ni ślubnej, dziecko dziecku. Czy może to zna¬ czyć że nowa klasa średnia przygląda się sama Jeśli tak, sądzę, że niewiele widzi. Społecz­ ność „Naszej klasy", najprawdopodobniej zu­ pełnie nieświadomie, zbudowała (za pomocą kontrolowanych wzajemnie własnych wizerun­ ków) totalizujący obraz swojego świata. Za jego podstawę można uznać wybranie wizerunku uważanego przez siebie za naturalny, czyli niedający się zinterpretować, który z własnej woli powtarza leżący u podstaw idei szkoły proces so¬ cjalizacji. Świat, z którym spotykamy się w por¬ talu, nie ma nic z ponowoczesnych kryzysów 3 Por. Z. Bauman, Ponowoczesnośćjako Sic!, Warszawa 2000, s. 127. nu BARBARZYŃCA źródło cierpień, i rozchwianych tożsamości. Przeciwnie - po­ wiela on tradycyjne przeświadczenie o istnieniu psychologicznych niezmienników, posiadaniu trwałych i mocnych tożsamości społecznych i kulturowych. Ze stron portalu manifestuje się konformizm i brak chęci bycia lepszym, dosko­ nalenia się, ruchu popychającego nowoczesne społeczeństwa naprzód. Reprodukując i kolo­ nizując przeszłość, społeczność „Naszej klasy" w znikomym stopniu wykorzystuje najbardziej nowoczesne z nowoczesnych doświadczeń, po¬ legające na, jak pisał Zygmunt Bauman, „sensie nadziei, że można uczynić rzeczy innymi, niż są, i lepszymi, n i ż są, i że należy to zrobić, bo­ wiem rzeczy nie są tak dobre, jak powinny i jak być mogły" . 3 A może społeczności „Naszej klasy" wcale nie jest daleko do charakteru innej nowoczesno­ ści, gdyż, jak sądzę, można ją opisać za pomocą koncepcji społeczeństwa ryzyka Ulricha Becka . Według niemieckiego socjologa ryzyko polega na dodaniu do teraźniejszej gry interesów i ich konsekwencji istotnego komponentu: przyszło­ ści, przenoszeniu w przyszłość dostrzeganych obecnie szkód, przy czym szkody te dotyczyć wszystkich przejawów życia: reform f i ­ nansów publicznych, skażenia środowiska, ale też codzienności. Spróbujmy opisać społeczność „Naszej klasy" za pomocą tej metafory. Ryzyko przyszłości w tym przypadku może polegać na, znanych z doświadczeń bardziej rozwinię­ tych społeczeństw, kryzysach instytucji, rodziny, tożsamości. To potencjalne ryzyko może być mechanizmem dzięki któremu w tak dokładny sposób w przestrzeni portalu dokonuje się pro­ ces kolonizowania przeszłości walki o jedną 4 4 U . Beck, Społeczeństwo nowoczesności, ryzyka. W drodze do innej Scholar, Warszawa 2002. �Sebastian Liszka 16 małą narrację dzieciństwa i młodości , wreszcie utwierdzania samych siebie w sensie i słuszności wyborów, a własne wybory są konfrontowane z wyborami takich samych jak ja, czyli nie-Innych. Dzięki odwołaniu się do tej metafory ma­ nifestowane w portalu zadowolenie i afirmacja mogą bardzo łatwo pokazać swoją drugą, wcale niebłazeńską, twarz - poczucia zagrożenia i nie­ pewności, im bardziej gorączkowo odsuwanego, tym silniej obecnego . 5 6 Zdumiewające jest, w jak wielkim stopniu przestrzeń „Naszej klasy" stała się areną bez wrogów, miejscem bez walk. Sceptyczność, nie­ zadowolenie, zagniewanie (główne cechy nowo­ czesności według Baumana) nie mają tu miej­ sca. Samoświadomość uzyskuje się tu poprzez uczestniczenie w rytuałach codzienności i pod­ glądanie, czy to samo co my robią tacy sami jak my. Dłuższe trwanie takiego systemu będzie przejawiać coraz większe właściwości zamykania się w sobie, kostnienia. System taki nie nabędzie cech potrzebującego ekspansji kapitału, ale ra­ czej rentierni polegającej na wzajemnym wyda­ waniu sobie kuponów, rytuału opartego na grze sztuczności, która udaje, że nie jest (uważam, że jest) światem, jak pisał Shakespeare, out offrame (bezkształtnym wybitym wyłamanym). Metafo­ rę wyłamania pojmuję w tym wypadku jako we­ wnętrzną sprzeczność rządzącą rzeczywistością 5 Por. J.-F. Lyotard, Kondycja ponowoczesna. Raport która manifestuje się i wysypuje z ram portalu. Polega ona, według mnie, na niedostrzeżeniu potencjalnie wywrotowego potencjału portalu, którego użytkownicy, zamiast w twórczy spo­ sób przepisać swoją historię i tę skonfrontować z wersją rówieśnika, wzajemnie utwierdzili się w bezcelowości takiego przedsięwzięcia. Konsekwencją wynikającą ze świata „Naszej klasy" rządzi pragnienie przyjemności, a nie przy­ jemność pragnienia. Gilles Deleuze, dając pierw­ szeństwo tej drugiej, opisywał ją jako przerywa­ jącą pozytywność pragnienia, która pozwala na uchwycenie realnej i aktywnej dynamiki wytwa­ rzania rzeczywistości społecznej . Przyjemność usypia, jest bezwładna i reaktywna. Próbując znaleźć odpowiedź na pytanie, dlaczego tak łatwo społeczność polskiego portalu popadła w bez­ wład i uśpienie, trzeba się odwołać do naszych doświadczeń historycznych. Choć to materiał na rozbudowaną socjologiczną analizę, u w a ż a m , że społeczność „Naszej klasy", czyli w dużej części polska klasa średnia, zarówno ta istnieją¬ ca. jak i aspirująca, zbyt mocno przyswoiła sobie pogląd którego korzenie tkwią w poprzednim systemie politycznym — przekonanie o istnieniu czegoś takiego jak wspólnota losu oraz lokalny i kuriozalny proces tworzenia tożsamości który w warunkach PRL przybrał parafrazując Michęla Foucaulta formę troski o siebie ale w obecnych 7 8 badania nad społecznością „Naszej klasy". Od kilku o stanie wiedzy, Aletheia, Warszawa 1997. W ujęciu miesięcy prasa donosi o próbach takich prac, spotykają się Lyotarda kategoria wielkiej narracji, w którą wierzy! one często z bezpardonową krytyką apologetów portalu. modernizm, zastępowana jest w ponowoczesnym Najbardziej rozbudowane forum, jakie znalazłem, jest świecie przez kategorie małych narracji, które mają się dostępne pod adresem http://forum.gazeta.pl/forum/72,2. mnożyć i wzajemnie współistnieć. Małe narracje obecne html?f=29&w = 73448071&s = 0, 14.07.2008. w przestrzeni „Naszej klasy" okazują się karykaturą 7 Lyotardowskich postulatów. obraz terytoria, Gdańsk 2000. 6 Potwierdzenie tej hipotezy będzie możliwe w chwili, kiedy psychologowie i socjologowie przeprowadzą szczegółowe 8 Por. G. Deleuze, F. Guattari, Co to jest filozofia}, słowo/ Czy też, równie mocno, stała się zakładnikiem tego poglądu. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Co się kryje w „Naszej klasie" warunkach - niewiedzy o jakości życia, stopniu uwikłania w ideologię oraz braku szacunku dla jednostki - formę uznania kolektywu. W przestrzeni polskiego Internetu zrobiło się ciasno. Wdarł się do niego rodzaj społecznej władzy sądzenia nadawanej przez osoby, które w większości nie są w stanie rozpocząć walki o siebie w wirtualnej przestrzeni, dającej się realizować łagodniej n i ż w rzeczywistości. Spo­ łeczność „Naszej klasy", zamiast wybrać portal oferujący rozbudowany interfejs służący kreacji siebie, wyodrębnieniu siebie, podkreśleniu siebie, czyli tak naprawdę ocaleniu siebie, wybrała portal oferujący znikomą możliwość takiej kreacji, wią­ żąc j ą, j ak pisałem wyżej, z instytucj ą zbiorowego uczestnictwa i tradycyjnych form społecznych. Społecznością tą wydaje się rządzić brak klasy i brak różnicy. Nowa klasa średnia, która 9 W tym miejscu powinien rozpocząć się drugi tekst 17 po skolonizowaniu pasaży handlowych i miej­ skiej przestrzeni zabrała się za kolonizowanie Internetu, za swój mit założycielski wybrała resentyment i nostalgię, ucieczkę od wyzwań, odrzucenie polityczności i rywalizacji o idee, oddała też bez walki formy sprawowania wła­ dzy za pomocą na przykład sądów estetycznych. Społeczność ta w zasadzie nie odwołuje się do nikogo, prezentuje siebie zadowoloną z tego, jaka jest. Nie wiem, czy próbuje dokonać de­ finicji samej siebie. Pewne jest, że społeczność ta wybrała baśniowe doświadczanie rzeczywi­ stości, rozumiane i przyjęte jako jedyna szansa na wolność. Gwałtowność manifestacji tego do­ świadczenia pozwala również na postawienie diagnozy, że oto, zapewne niespodziewanie dla nas samych mamy do czynienia z polskim riantem buntu mas . 9 ustaleniami Eliasa Canettiego z Masy i władzy oraz Petera o „Naszej klasie", napisany z perspektywy nakreślonej Sloterdijka z Pogardy mas. Moją intencją było jedynie przez Ortegę y Gasseta w klasycznym eseju, uzupełniony zasygnalizowanie tego problemu. W) PD08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13ad73694f5548dc93bc68a963ae8670.pdf 86f2916cef052a210c0f50024b15be7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5576 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5185 Title A name given to the resource Fitzcarraldo/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne s.48-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Karwat, Artur Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Borys Malkin jest etnografem i entomologiem, podróżnikiem i fotografem, naukowcem i kolekcjonerem. Przez ponad czterdzieści lat (1953-1 994) intensywnie podróżował, gromadząc na zlecenie muzeów i uniwersytetów kolekcje etnograficzne i entomologiczne. Stworzył zbiory obiektów etnograficznych liczące około 15 000 egzemplarzy. Badał kultury 42 różnych społeczności Ameryki Południowej. Na 40 000 klisz fotograficznych utrwalił sceny z życia tubylców obu Ameryk oraz nakręcił kilkanaście filmów dokumentalnych. Jest jednym z ostatnich dwudziestowiecznych kolekcjonerów działających w Ameryce Południowej. Jego badania mają szczególną wartość, ponieważ pracował w trakcie wielkich przemian kulturowych, które nieodwracalnie zmieniły charakter tubylczych społeczności. W Polsce jego zbiory etnograficzne można oglądać w muzeach w Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu, Warszawie i Szczecinie. �Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat Panie Borysie, kiedy czytałem Pana biografię, przypomniała mi się historia o pewnym szama­ nie Nawaho. Był on skarbnicę wiedzy swojego płemiema, znał mnóstwo rozbudowanych, wie­ lowątkowych mitów, rytuały i pieśni. Pytany o wybór swego następcy, stwierdził, że nie sposób już znaleźć odpowiedniego ucznia zdolnego to wszystko zapamiętać. Pamięć i pewna wrażliwość zabijane sę przez inny rodzaj wiedzy - szkolny. Pan często zmieniał gimnazja i nie był Pan pry­ musem. Ale sędzęcpo Pana osięgnięciach, szkoła nie zdołała zatrzeć w Panu prawdziwej pasji. Nigdy nie zależało mi na zbieraniu stopni. Je­ żeli jednak mnie coś zainteresowało, to dostawa­ łem dobre oceny. Na ogół było jednak inaczej. A co Pana interesowało najbardziej? Podróże. Namiętnie oglądałem i przeryso­ wywałem mapy, na których Polska była zawsze większa n i ż w rzeczywistości. Dyrektor mojego gimnazjum dostrzegł także moje wyjątkowe za­ interesowanie przyrodą i podsuwał mi do czyta­ nia odpowiednią literaturę. Wtedy też zacząłem zbierać i kolekcjonować owady. Skupił się Pan bezkompromisowo na kilku rze­ czach, które interesowały Pana najbardziej, i po­ płynął Pan przez życie wiedziony pasję. Skęd ona się wzięła? Czy to zasługa wychowania, rodzi­ ny? Robię to, co lubię. W mojej rodzinie nikt nie miał tak egzotycznych zainteresowań. Mój oj­ ciec swego czasu dużo fotografował, ale można powiedzieć, że pierwszym mistrzem był mój nauczyciel Tennenbaum - to on zaraził mnie miłością do owadów. Dużo później znalazłem poparcie dla swoich zainteresowań etnozoologicznych na uczelni w USA. Wydawałem się W) PD08 BARBARZYŃCA 49 do nich szczególnie predestynowany z powodu znajomości przyrody i etnografii, choć nikt po­ czątkowo nie chciał prowadzić takich badań. Przeniosłem się do Minneapolis. Tam zaczęła się moja czterdziestoletnia podróż. Nim jednakzaczęłPan pracować jako wykładow­ ca w Minneapolis, spędził Pan rok zachodniej Afryce. w Do Afryki wybrałem się z moim przyjacielem z Nigerii, którego poznałem w Londynie. Zbie­ rałem owady i robiłem zdjęcia. Potem podróżował Pan po zachodnich Stanach. Pracowałem wtedy na uniwersytecie w sta­ nie Waszyngton. Miałem być inkubatorem dla świeżo wyklutych magistrów i zostać na uczelni. Wolałem jednak podróżować. Mojej pani pro­ fesor powiedziałem, że nie znoszę zimna, więc muszę podróżować. Przemierzaliśmy Góry Ska­ liste. Przede wszystkim skupiliśmy się na wulka­ nicznych Górach Kaskadowych zamieszkałych przez białych osadników i tubylców. Raczej nie odwiedzaliśmy indiańskich rezerwatów. To była wyprawa przyrodnicza - zbieraliśmy owady. Jeździliśmy ambulansem z demobilu. Mieli­ śmy duże zniżki na benzynę jako pracownicy uniwersytetu. Potem dostałem grant z mojego zakładu na pierwsze poważne badania etnogra­ ficzne. Udałem się do Indian Seri mieszkających na Półwyspie Kalifornijskim w Meksyku. Był Pan wtedy niedoświadczonym Jak Pan sobie radził? naukowcem. Było to prostsze, bo nie spodziewałem się, że ci Indianie będą mnie kochać. Zdarzało się, że ktoś był niezadowolony, nie chciał rozma­ wiać. Wtedy ja odpowiadałem tym samym - nie �Wywiad 50 chcesz, nie musisz. Mieliśmy takich kolegów, którzy prowadzili fatalne badania w terenie. Gdy któryś z Indian, w ich mniemaniu, źle się zachował, od razu tracili ducha. Mnie to nie ruszało. Miałem j u ż w końcu za sobą jakiś etap w wojsku. w skrzyniach i podzielone, aby można było je racjonować. Często wracałem też do tych sa­ mych plemion, ponieważ zaprzyjaźniałem się z Indianami. Wtedy oni prosili mnie, żebym przywiózł jakieś konkretne rzeczy, najczęściej broń i haczyki na ryby. Oni, w zamian, dostar­ czali m i eksponaty. Prowadziłem po części han­ del wymienny. Tutaj Borys Malkin zamilkł na chwilę, przy­ mknął oczy i powiedział: Listen you guys! Re¬ member, you are in the army now. We will make Pana mieszkanie nie przypomina muzeum, choć you a grown up man. You play bali with us, we można by się tego spodziewać. play bali with you. Nie zbierałem eksponatów dla siebie, robiłem prezenty innym. We wszystkich armiach świata mówię to samo. Tak. Poza tym pracowałem wcześniej w naj­ większej stoczni w Stanach. Po tej pracy i po służbie w wojsku nie miałem problemów z ba­ daniami w terenie. Byłem też starszy i bardziej doświadczony od moich kolegów. W jaki sposób organizował Pan swoje podróże? Nawiązywałem kontakt i współpracowałem z rozmaitymi instytucjami. Szczególnie czę­ sto wyjeżdżałem na zlecenie Muzeum Historii Naturalnej w Chicago, bo przyjaźniłem się tam z kustoszem. Wybierałem teren i plemię, któ­ re mnie interesowało. Sugerowałem miejsce, w które chcę pojechać. Dostawałem fundusze i udawałem się w teren. To zawsze odbywało się w ten sposób. Bardzo rzadko narzucano mi - za moją zgodą oczywiście - inne plemię niż to, któ­ re ja miałem w głowie. Podróżował Pan zawsze z ogromnym wracał Pan ze zbiorami. Jak to wyglądało ny technicznej? bagażem, od stro­ Dlaczego dziś niewielu ludzi poświęca się tak drobiazgowemu i pracochłonnemu kolekcjoner­ stwu? Istnieją nadmierne ułatwienia. Można dalej jeździć, ale wszystkie potrzebne elementy zała­ twia się na odległość, bez wysiłku. Zmienia się charakter takiej pracy. Czy może Pan powiedzieć kiem pracowitym? o sobie, że jest człowie­ Nie. Jak to możliwe, skoro z taty sumiennością rannością przez tyle lat jeździł Pan po i kolekcjonował? Jak to inaczej nazwać? i sta­ świecie Jestem leniwy. Przez czterdzieści owadowi lat zebrał Pan milion sztuk Owady są małe i bardzo liczne. Wynajmowałem ludzi i płaciłem za transport. Wszystkie zbiory przywoziłem do laboratorium w zakładzie. Sprzęt, żywność były zapakowane Do tego ogromne zbiory etnograficzne wśród lu­ dów, których część zdążyła już do tejpory zniknąć. BARBARZYŃCA nn �Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat Tak, to prawda, zniknęły one albo zamieniły się w lumpenproletariat dżungli. O Indianach mówi się, że są cywilizowani, kiedy noszą na sobie cuchnący i postrzępiony podkoszulek. Oni w większości pragną czerpać z osiągnięć naszej cywilizacji, nie chcą być izolowani. Czy kiedykolwiek był Pan turystę? 51 odpowiada angielski charakter. Drugie to Sao Paulo, Rzeczywiście, to dwa zupełnie nieprzystające siebie miejsca. Wiem również, że jest Pan snikiem opery. Kolejne przeciwieństwo? do miło- Opera i podróże, wbrew pozorom, nie są od siebie tak odlegle. Muzyka to też podróż. W najprostszym rozumieniu tego słowa - nie. Czy jest Pan niespełnionym Dziś coraz łatwiej jest podróżować, ale mam wra­ żenie, że coraz mniej rozumiemy miejsca i ludzi, do których się udajemy. Czy zgodzi się Pan, ze jest to jakiś paradoks? Tak. Pomiędzy turystą a tubylcem wytwarza się przepaść wynikająca z samej sytuacji. W zor­ ganizowanej grupie zaczynamy bardziej inte­ resować się sobą n i ż otoczeniem. Z tym wiąże się moja krytyczna ocena Margaret Mead, która uważała, że trzeba badać, podróżując grupami, żeby obserwacjami wzajemnie zapładniać swoje umysły. Ja wolę podróżować sam, bo wtedy za­ mieniam się w słuch i wzrok. Widział Pan wiele ciekawych miejsc. Jeśli mógłby Pan wybrać, to gdzie chciałby Pan mieszkać? Mam dwa ulubione miejsca, kompletnie przeciwstawne. Jedno to Anglia, pomimo mo­ jej niechęci do wilgotnego zimna. Bardzo mi {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA śpiewakiem? Kiedy mieszkałem przed wojną w Polsce, dochodziły nas słuchy, że mamy krewną, która zrobiła fenomenalną karierę w Ameryce. Trak­ towałem to jako plotkę, ale kiedy się tam zjawi­ łem, niebawem poznałem tę niezwykłą osobę. Była śpiewaczką operową. Kocham m u z y k ę , więc bardzo często spotykaliśmy się na przed­ stawieniach, na które mnie zapraszała. Mówiła, że mam dobry głos, zaproponowała mi grant i studia muzyczne. Miałem zostać tenorem li¬ rycznym. Kto wie, kim byłbym dzisiaj ? Ale od­ mówiłem, jakoś mi to nie odpowiadało, wolałem podróżować... Przypomina mi to historię Herzoga i jego film Fitzcarraldo. Może występowałby Pan w operze w Manaus, w środku dżungli? Odwiedziłem kiedyś to miejsce, ale wątpię, że mógłbym tam śpiewać. �52 Wywiad 19 1 7 - r o d z i się w Witebsku, na terenie dzisiejszej Biatorusi 19 I 8 - jego rodzina przenosi się do Warszawy 1938 - w y j e ż d ż a do Nowego Jorku 1941 - uczęszcza do szkoty zawodowej w Oregonie 1941 - University of Oregon 1942 - otrzymuje obywatelstwo a m e r y k a ń s k i e 1942 - rozpoczyna czteroletnią stuzbę w o j s k o w ą na terenie Australii i Oceanii 1946-University of Oregon 1947 - Londyn, University College 1948 - w y j e ż d ż a na rok do Afryki 1949 - University of Washington 1952 - p o d r ó ż u j e po zachodnich stanach USA 1953 - rozpoczyna badania w ś r ó d Indian Sen i 40-letnią p o d r ó ż 1957 - otrzymuje stanowisko w y k ł a d o w c y w University of Minnesota 1994 - prowadzi badania w Paragwaju W 2007 roku ukazała się książka Odchodzący świat, d o k u m e n t u j ą c a p o d r ó ż e Borysa Malkina. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/216699350e7a30cfd016dc110cd98c5f.pdf 1e0637de88d10c661ec9a904e7c83bb6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5575 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5184 Title A name given to the resource Świat jako bezprzedmiotowość/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.32-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodań, Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przemysław C hodań Ur. w I 983 r., student religioznawstwa UJ. Interesuje się religiami gnozy, sztuką X X wieku oraz sztuką najnowszą. Publikował w „teksty.bunkier", w s p ó ł p r a c u j e z magazynem o sztuce „ A r t e o n " . Świat jako bezprzedmiotowość Utopijne aspekty suprematyzmu Kazimierza Malewicza Sztuka przeszłości, służąca religii i państwu (przynajmniej z pozoru), powinna w czystej (nieużytkowej) sztuce suprematyzmu obudzić się do nowego życia i zbudować nowy świat - świat doznań... Kazimierz Malewicz 1 U topia to szczególny twór ludzkiej wy­ obraźni. Jest ona projekcją stanu ide­ alnego wobec marności zastanej sytu­ acji społecznej, politycznej czy też artystycznej. Może być ucieczką od rzeczywistości, może też przybrać kształty realnych postulatów i dążeń. „Utopista nie godzi się na świat zastany, nie zadowala się aktualnie istniejącymi możliwo­ ściami: marzy, fantazjuje, antycypuje, projektu­ je, eksperymentuje" . Utopia pozwala spojrzeć 2 1 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz z dystansem na daną kulturę, jest jej krytyką. Myślenie utopijne jest myśleniem twórczym. Stwarza cele, ku którym powinniśmy kierować swe wysiłki, by w zamian otrzymać prawdziwie szczęśliwe społeczeństwo, idealny system poli­ tyczny, wiedzę absolutną lub zbawienie. Utopia jest jednak nie do zrealizowania, inaczej stałaby się ideologią czy programem politycznym. Jak podkreśla znawca awangardy rosyjskiej historyk sztuki Andrzej Turowski, pojęcia „ideologia" 2 J. Szacki, Spotkania z utopią, Sic!, Warszawa 2000, s. 33. terytoria, Gdańsk 2006, s. 65. BARBARZYŃCA nn �Świat jako bezprzedmiotowość i „utopia" odnoszą się do zupełnie innych zja­ wisk. „Ideologię wiązałem zawsze z grupami ludzi, którzy posiadali władzę i dążyli do jej utrzymania. Ideologia była czymś, co uzasad­ niało ich władzę. Natomiast utopie były wizjami świata tych, którzy władzy nie posiadali" - mówi Turowski . 3 Utopie najczęściej znajdowały wyraz w for­ mie literackiej, tworząc oddzielny gatunek pisar­ stwa. Jerzy Szacki, świadom sztuczności wszel­ kich kategoryzacji, w y r ó ż n i a pięć głównych form utopii: utopię miejsca (np. Państwo Słońca T. Campanelli, Nowa Atlantyda F. Bacona), uto­ pię czasu (np. Ro\ 2240 Merciera, W roku 2000 Bellamyego), utopię ładu wiecznego (systemy religijne lub filozoficzne projektujące społeczeń­ stwa idealne, np. w Państwie Platona), utopię zakonu (jakkomuny tworzone przez ludzi powanych wokół haseł socjalizmu, anarchizmu lub też reguły zakonów religijnych, np. założe­ nia franciszkanizmu) Of aZ utopię polityki (np. utopia państwa liniowy społecznej w osiemna stowiecznej Francji czy hasła samtsimonistów w wieku X I X ) 4 Samo pojęcie „utopia" pochodzi z dzieła szesnastowiecznego angielskiego pisarza Tho­ masa More'a, którego pełny tytuł brzmi Ksią­ żeczka zaiste złota i niemniej pożyteczna ja\przyjemna o najlepszym ustroju państwa i nieznanej dotąd wyspie Utopii . Etymologiczne znaczenie terminu ująć można dwojako. Greckie topos w znaczeniu „miejsce" z przedrostkiem „eu" oznaczałoby „dobre miejsce", a gdy przedrost­ kiem uczynić „ou", otrzymamy „miejsce, któ­ rego nie ma" . Twórczości utopijnej nie należy zawężać tylko do literatury. Aspekty utopijnie 5 6 3 Utopia to nie ideologia. 125. rocznica urodzin Kazimierza 33 mogą być zawarte w filozofii, na przykład w idei nadczłowieka u Nietzschego, w koncepcjach religijnych, gdzie przykładem są wszelkiego ro­ dzaju milenaryzmy, czy w sztuce - tu prym wie­ dli XX-wieczni malarze i poeci futuryści, z Ma¬ rinettim na czele. W architekturze utopijna była skala projektu przebudowy Berlina w latach trzydziestych X X wieku. „Sporządzone przez Alberta Speera plany przebudowy Berlina są dziś synonimem manii wielkości polityków narodowosocjalistycznych. Gigantyczne projekty budowlane znacznie przerastały ekonomiczne zasoby miasta" . Wcześniej, w wieku X V I I I , utopia w sztuce objawiała się projektami takich architektów iak Etienne-Louis Boullee czy Claude-Nicólas Ledoux. A sięgając do źródeł kulturv eurooeiskiei rzec można iż utooiinie nacechowane było myślenie artystów Grecji klasycznei ich dążenie do piękna absolutnego i próba unaocznienia w dziele zasad Prawdy Dobra i Piękna Dziś estetyka Piękna Absolut¬ nego równa się najczęściej estetyce Kiczu 7 Artysta i epoka 20 marca 1927 roku w warszawskim hotelu Polonia odbyło się otwarcie wystawy jedne­ go z czołowych przedstawicieli sztuki awan­ gardowej X X wieku, przez całe niemal życie mieszkającego w Rosji, mistrza abstrakcjonizmu i prekursora minimalizmu - Kazimierza Malewicza. Artysta, którego rodzice pochodzili z Polski, zatrzymał się tu w drodze do Berlina, skąd jego sztuka miała się rozprzestrzeniać w całej Europie Zachodniej. Dzięki temu chciał wydostać twórczość z ograniczeń syste­ mu politycznego ówczesnej Rosji, który coraz 5 ibid. Malewicza. Z prof. Andrzejem Turowskim rozmawia 6 Ibid, s. 11-12. Agnieszka Tabor, [w:] „Tygodnik Powszechny", http:// 7 J. Gympel, Historia architektury, Könemann, Kolonia tygodnik.onet.pl/1548,1153046,dzial.html. 4 Por. J. Szacki, op.cit. e ( l B ) nu BARBARZYŃCA 1996, s. 93. �Przemysław Chodań 34 bardziej ograniczał wolność wypowiedzi. Tak jak Wassily Kandinsky i Marc Chagall chciał uzyskać m i ę d z y n a r o d o w e uznanie. Pomimo iż osobiście nigdy nie dotarł do artystycznego centrum świata, jakim był wówczas Paryż, jego dzieło należy do szczytowych osiągnięć w histo­ rii sztuki awangardowej. Kazimierz Sewerinowicz Malewicz przy­ szedł na świat w Kijowie w 1879 roku . Na ogół uznawany bywa za artystę rosyjskiego, ale polscy rodzice i dzieciństwo spędzone na ukraińskich wsiach nie pozostały bez wpływu na jego twór­ czość. Ową wielokulturowość odzwierciedla język jego rozpraw teoretycznych, który był mieszaniną rosyjskiego, polskiego i ukraińskiego właśnie. Polskim czytelnikom teksty Malewicza starała się przybliżyć, między innymi, Helena Syrkusowa. Fragmenty tych pism w jej tłuma­ czeniu ukazywały się w słynnym piśmie polskiej awangardy „Blok". Przez wiele lat twórca 8 utrzymywał żywy kontakt z Włady¬ sławem Strzemińskim oraz Katarzyną Kobro. Należeli oni do prowadzonej przez Malewicza grupy Unowis Jak wyglądały prace Malewicza sprzed 1909 roku, nie dowiemy się nigdy, gdyż zostały przez artystę spalone. Ten, zdawałoby się, dramatycz­ ny akt wydaje się jednakowoż w pełni zrozu­ miały. Malewicz stopniowo, acz konsekwent­ nie, odchodził od malarstwa figuratywnego, mimetycznego ku czystej, bezprzedmiotowej abstrakcji. Tak jak wielu innych młodych ar­ tystów w tym czasie chciał zerwać wszelkie związki z uznćinćj za gorsza, konformistyczną i niepasującą do prawdziwego modernisty sztu­ ką akademicką. Z pomocą przyszły rewolucyjne hasła włoskiego futuryzmu oraz francuskiego 8 Fakty z życia Malewicza podaję za: A. Turowski, kubizmu, szybko podbijające umysły młodych, zbuntowanych artystów w całej Europie. Nowe czasy wymagały nowej sztuki, której głównym celem miało być oddanie klimatu miasta, jego specyfiki i dynamiki. Miasto, masa, maszyna! Dla niepokornych twórców rosyjskich z po­ czątków X X wieku bardzo w a ż n e były lata 1907-1912, czas intensywnej wymiany myśli artystycznej z Europą Zachodnią, czas poszuki­ w a ń własnej tożsamości w nurcie sztuki awan­ gardowej . Pierwsza duża prezentacja nowej sztuki europejskiej miała miejsce w Moskwie w 1908 roku. Pokazano wtedy dzieła między innymi Braque'a, Cezanne'a czy Matisse'a. Wzorem swych zachodnich kolegów młodzi rosyjscy twórcy zaczęli się skupiać w licznych ugrupowaniach, których celem było pozby­ cie się balastu sztuki tradycyjnej, akademickiej i tworzenie dzieł nowatorskich oboietnych na gusta szerokich mas odbiorców Przykładem może być Związek Młodzieży ugrupowanie artystyczne powstałe w Petersburgu w roku 1909 oficjalnie zarei estrowane rok DÓźniei W wystawach organizowanych nrzez związek brali udział tacy artyści, jak Kazimierz Malewicz W ł a d i m i r Tathri Aleksander Ekster 9 Olaa Rodanowa czv Michał Miatuszvn fi,n,rv,rvrznei W o n e r v 7uKrir<tu,n JnlkweLil intenJwLh autor nJjnńrrm .rtv.tvr.nvrh poszukiwana o doniosłym znaczeniu w historii sztuki, awan­ gardowe i zarazem utopijne kierunki - utylitar­ ny oraz analityczny konstruktywizm, którego początki datuje się na rok 1916, oraz suprematyzm, za którego początek uznać możemy rok 1915. Wcześniej nowatorskie idee prezentowali m i ę d z y innymi tak zwani kubofuturyści, na 9 Por. A. Turowski, Wielka utopia awangardy. Artystyczne Supremus Malewicza, Muzeum Narodowe, Warszawa i społeczne 2004; item, Malewicz w Warszawie, Universitas, Kraków Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990. utopie w sztuce rosyjskiej 1910-1930, 2004. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość których ostatniej wystawie pod tytułem 0-10 w 1915 roku rozdawano broszurę Malewicza Od kubizmu i futuryzmu do suprematyzmu. Przez lata Malewicz pracował nad swoją teorią sztuki w tajemnicy. Pierwsze będące jej wyrazem dzieło, Czarny kwadrat na białym tle, powstało w 1913 roku, a publicznie obraz po­ kazano dwa lata później. Jak pisze Turowski, „filozofia suprematyzmu była w najwyższym stopniu synkretyczna, a język, w jakim została sformułowana, zaskakujący to głębią, to znów naiwnością porównań (...)" . Tak jak wielu innych twórców tego czasu artysta wzbogacał wyobraźnię nowymi teoriami z zakresu fizyki między innymi odkryciami Einsteina nieeuklidesową pangeometrią Łobaczewskiego', energetyzmem Oswalda ale również filozofia Bergsona Schopenhauera i Nietzschego Naj większy wpływ wywarły na Malewicza teozo ficzne teorie Uspienskiego szczególnie idea czwartego wymiaru Nieobce mu były oodady psychoanalizy". ' 10 W roku 1916 manifest suprematystyczny był w rosyjskich kręgach artystycznych powszech­ nie znany, a nowa koncepcja sztuki znalazła licznych zwolenników i propagatorów, między innymi Natalię Dawidową, Aleksandra Ekstera, Iwana Kluna, Olgę Rodanową. Planowano nawet utworzenie grupy twórców suprematystycznych Supremus, do czego ostatecznie nie doszło . Malewicz pozostawił po sobie sporą spuści­ znę w postaci prac teoretycznych dotyczących zarówno jego własnej twórczości, jak i wiele analiz z zakresu historii form malarskich, na przykład Wprowadzenie do form elementu do­ datkowego w malarstwie, Deformacja w kubi12 10 A. Turowski, Malewicz w Warszawie, op.cit., s. 314. 35 zmie czy O sztuce. Często był zapraszany do wygłaszania wykładów, a jeden z nich -Analiza współczesnych kierunków w malarstwie, arty­ sta wygłosił na wspomnianej wystawie w War­ szawie w 1927 roku. Malewicz zajmował się działalnością pedagogiczną. Pracował w Szko­ le Sztuk Pięknych w Witebsku, gdzie w 1921 założył własną grupę artystyczną Unowis. Był współorganizatorem Instytutu Kultury Arty­ stycznej w ówczesnym Piotrogrodzie, a od 1925 roku jej dyrektorem. Zmarł w Leningradzie 15 maja 1935 roku . 13 Twórca suprematyzmu zawsze podkreślał nieutylitarny charakter swojej sztuki. Z pogardą pisał o „życiu praktycznym", które „(...) wciska się jak nachalny intruz w każdą formę arty­ styczną i sugeruje nam, że utylitaryzm jest jej początkiem i celem" . Obce były mu, zyskujące wówczas znaczenie i popularność, takie nurty jak konstruktywizm czy produktywizm. Male­ wicz wyznaczał artyście doniosłą rolę w kształ­ towaniu „nowej świadomości" społecznej, odże­ gnywał się jednak od współpracy z władzą i od tworzenia sztuki propagandowej . Autora pisma „Świat jako bezprzedmiotowość" uznaje się za artystę rewolucji, nie była to jednak rewolucja polityczna, lecz duchowa. 14 15 Awangardowe utopie komunikacji bezpośredniej Według Rolanda Barthesa współczesność rodzi się wraz z rozwojem samoświadomości językowej, w konsekwencji czego „(...) proble­ my kultury 2. połowy X I X i X X wieku nale­ ży rozpatrywać w perspektywie utopii języko­ wych, w których zawsze współbrzmią z sobą 13 Por. A. Turowski, Supremus Malewicza, Muzeum 11 Ibid., s. 315. Narodowe w Warszawie, 2004. 12 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 29. 14 15 £ ( 1 B ) nu BARBARZYŃCA K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 74. A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit. �Przemysław Chodań 36 mallarmeańskie «zmienić jczyk» z marksowskim « z m i e n i ć świat»" . Andrzej Turowski, niestrudzony badacz awangardy, pisze o „utopi języka uniwersalnego", której przedstawicielami w sztuce rosyjskiej byli między innymi Wassily Kandinsky, Kazimierz Malewicz i Aleksander Rodczenko. Szukali oni takiej formy komuni­ kacji, która wykraczając poza zwykły dyskurs językowy, byłaby bezpośrednim wyrażeni idei. Jednocześnie uznano sztukę za równoprawny z nauką czy filozofią sposób na poznanie 1 ZFOzumienie świata. Twórczość wymienionych arty­ stów była też buntem wobec alienacji i reifikacji jednostki w bezdusznej machinie społecznej oraz rodzącego sie właśnie totalitaryzmu poli¬ tycznego narzucającego własna ograniczona do celów oroDagandowych wizie sztuki Artysta awangardowy zdawał sobie sorawe z naradek salności konch/cii ludzkiei - noszukuiacei wol ności a Jednocześnie uwiWanei w ograniczenia iakie 'narzucaia historia s p o ł e c z e ń s t w o i e z v k ' 16 P o d s t a w o w v m w a r u n k i e m nrzv,ecia n r o c e s ó w a l i e n a r v i n v r n za ź r ó d ł o t w ó r c z o ś c i a w a n a a r d v a r t ^ J ; W,znanie no n i e r w ^ e i e L / artystycznej jest uznanie po pierwsze, ze aynamiKa twórczości jest m o ż l i w a uwarunKowana procesem wyobcowania po drugie wagi pod­ miotowej świadomości tego wyobcowania, pro­ wadzącej Ku próbom jego zniesienia lub prze­ zwyciężenia przez twórczość . U l a Malewicza sensem przekroczenia stanu alienacji, do którego prowadzi! suprematyzm nie było pogodzenie człowieka ze światem. Dąży! on do ukazania wolności w wymiarze duchowym. Z pomocą miał przyjść nowy język sztuki. Bowiem tylko sztuka, wedle artysty, jest w stanie wyzwolić świadomość człowieka od balastu racjonalnego pseudopoznania i pokierować ją ku odczuciu świata jako bezprzedmiotowości . Pierwsze eksperymenty językowe oraz uto­ pijne wizje społeczeństwa i jednostki w sztuce X X wieku były dziełem futurystów - początko­ wo we Włoszech, potem w wielu innych krajach Europy, także w Polsce i Rosji. W nurcie tym obserwujemy bezkompromisową krytykę tra­ dycji (malarskiej, religijnej, światopoglądowej - każdej) oraz pęd ku stworzeniu nowej sztuki dla jednostek, których środowiskiem jest prężne i dynamiczne miasto. Futuryzm był nie tylko wizją artystyczną, ale również, przynajmniej w ambicjach, próbą stworzenia antropologii człowieka miasta. Najbardziej skrajnym, cho­ ciaż rozgrywającym się na papierze, wyrazem buntu młodych twórców były eksperymenty lingwistyczne. Poeci futuryści zdekonstruowali język a wraz z m m dawnego człowieka i jego Świadomość. Posiłkując się wizją komunikacji bezpośred­ niej, awangarda wydawała na świat wiele utopii językowych, „wynikających z wszelkiego rodza­ ju naruszenia kodów łącznie z ich eliminacją (...)" . Nowy język miał być wyrazem wolności i próbą przezwyciężania kulturowej alienacji, miał być językiem w pełni autorskim i uniwer­ salnym zarazem. Analizę formalnych ekspery­ mentów artystów z kręgu awangardy, uznających sztukę za rodzaj języka, przeprowadza Turowski W oparciu o klasyczną rozprawę Ferdynanda de Saussure'a pod tytułem Kurs językoznawstwa ogólnego. Szczególne znaczenie ma tu koncep­ cja znaku jako podstawowego elementu syste­ mu semiotycznego. W uieciu tym znak zawiera w sobie dwa składniki - element znaczący i zna czony. Choć w założeniu wewnątrzznakowe skoiarzenie elementu znaczącego i znaczonego iest dowolne związek ten w rzeczywistości iest regulowany przez kod, który na mocy konwencj i 19 18 16 Ibid., s. 88. 19 17 Ibid., s. 181. s. 143. A. Turowski, Wielka utopia awangardy...,, op.cit., 18 Por. K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy...,op.cit. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość 37 łączy określony plan wyrażenia (przedstawiają­ ce) z pojęciem (przedstawione)" . Rządząca ko­ dem znakowym społeczna umowa daje ludziom możliwość komunikacyjnego porozumienia. „Utopia komunikacyjna awangardy ma charak­ ter paradygmatyczny w świadomym kwestiono­ waniu (...) struktury komunikatu ze względu na jego wewnętrzne prawa i konstytuujący go kod jako zasadę przyporządkowania znaczenia (...)" . To, do czego dążył Malewicz, to utopia komunikacji pozakodowej, wiara w stworzenie języka zdolnego wyrażać duchową istotę rzeczywistości . Nie bez powodu Piotr Piotrowski zali¬ cza. go do metafizycznego nurtu awangardy . 20 21 22 gra wynikająca z pozarozumowego realizmu Malewicza" . Problem języka w sztuce podjął również Wassily Kandinsky. Znajdujemy u nie­ go utopię komunikacji pozakodowej, „zakła­ dającą możliwość pominięcia języka, wierząc w pozajęzykową ekspresję" , nazwaną przez Turowskiego utopią synestezyjną. Poczynania Rodczenki nazwano utopią reistyczną, rozwój filozofii suprematyzmu natomiast doprowadził Malewicza do utopii fenomenologicznej . 25 26 27 Suprematyzm Suprematyzm był systemem filozoficznym Kazimierza Malewicza i nurtem w sztuce awan­ Śmiałe manipulacje materią słowną niepo­ gardy rosyjskiej pierwszej dekady i lat 20. X X kornych poetów futurystów oraz materią malar­ ską kubistów z początków X X wieku zainspi­ wieku. Teoretyczne podłoże swej sztuki rozwi­ rowały do eksperymentów formalnych również jał artysta przez wiele lat. Najbardziej płodnym Malewicza. Dla twórcy suprematyzmu był to okresem były lata 1913-1920. Twórczą ewolucję okres tak zwanego realizmu pozarozumowego jego poglądów unaoczniają nam okresy czarny, oraz dekonstrukcji logicznego języka malarstwa barwny i biały jego malarstwa. W roku 1915 w celu badania jego struktury. Około roku 1913 pokazany został po raz pierwszy Czarny kwa­ rosyjski twórca, zainspirowany kubizmem synte­ drat na białym tłe. Kwadrat jako podstawowa tycznym, malował dzieła, w których „zestawiane forma suprematyzmu, rozwijająca się w formy z sobą przedmioty na zasadzie dość odległych pochodne - koło i krzyż, był dla Malewicza skojarzeń układały się w formy dopełniających symbolem ładu porządku wyższego stopnia się rebusów bądź też były bezpośrednio czy­ znakiem zwycięstwa człowieka nad chaosem natury Siła obrazu tkwi w tym że ma on moc telne a czasem robiły wrażenie oderwanych rzuconych przypadkowo kombinacji" . Był tó oddziaływania równą ikonie Nawet sam artysta określił to dzieło jako naga pozbawiona ram początek drogi k u malarstwu bezprzedmio towemu oraz czas poszukiwania autorskiego ikonę swego czasu" . Czarny kwadrat na białym iezyka zdolnego wyrazić rodzące sie koncepcie tłe nie odsyła nas do żadnego obiektu poza nim samym ftak dzieie sie w sztnre mimetvcznei^ filozoficzne. „Rozluźnienie narracyjnej i kom strnkcvinei 'zasady kompozycji aż do zerwania konrentruie sie na sobie Stanowi to o antote lirznvm charakterze s,,nrematvstvrzneao Hzieła związków l n m r z n v r h a dale, nrzemieszania Nie wystawiłem «pustego kwadratu* lecz wrawielu poziomów semantycznych - to typowa 23 24 28 _ 20 Ibid., s. 71. 24 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 96. 21 Ibid., s. 188. 25 Ibid, s. 94. 26 Ibid., s. 147. 22 Ibid. 27 Por. A. Turowski, Wielką utopia awangardy..., op.cit. Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 28 Por. G. Krzechowicz, Malewicz, wielki utopista XX w., Poznań 1993. Artbiznes.pl. 23 Por. P. Piotrowski, Artysta między W) PD08 rewolucją BARBARZYŃCA i reakcją, �Przemysław Chodań 38 żenię bezprzedmiotowości" - pisał Malewicz . To, w j ak wielkie wzburzenie obraz ten wprowa­ dził zwolenników sztuki tradycyjnej, najlepiej oddaje znany cytat: „Przepadło wszystko, co kochaliśmy. Znaleźliśmy się na pustyni... Przed nami czarny kwadrat na białym tle" . Następ­ ny okres reprezentuje seria obrazów barwnych. Głównym dziełem tego okresu jest Czerwony kwadrat z 1915 roku. Jest on swoistym sygnałem rewolucji w sztuce. Oznacza ostateczne zerwa­ nie z przedmiotowością. Okres biały, przypada­ jący na lata 1918-1919, którego reprezentantem jest szczytowe dzieło Malewicza - Biały kwadrat na białym tłe, był w rozumieniu artysty kresem możliwości malarstwa i początkiem filozoficz­ nego ujęcia idei artystycznych. Teoria suprematyzmu zakłada nieograni­ czone możliwości poznawcze człowieka, wierzy w możliwość dotarcia do prawdziwej wiedzy czy może lepiej - do odczucia prawdziwej rzeczy­ wistości. Instrumentem poznawczym uczynił Malewicz wykraczającą poza logiczny dyskurs językowy intuicję. Według artysty „istota rze­ czywistości, z uwagi na swój charakter (niecią­ gły, alogiczny), nie może być (...) poznawana za sprawą doświadczenia zmysłowego i intelektu­ alnego" . Tylko intuicja pozwala odczuć istotę jedności człowieka, świata i kosmosu. Powrót do zrównującej wszystko Wszechjedni, zwanej również Otchłanią lub Pustynią, to cel, ku któ­ remu dążył artysta. W koncepcji suprematyzmu poznanie ab­ solutne jest historyczną koniecznością. Mamy w niej do czynienia z historiozofią przywodzącą na myśl idee Hegla. Według Piotra Piotrowskie­ go myślenie o historii jako ideologicznym proce­ sie, którym rządzą obiektywne prawa, odnaleźć 29 30 31 można u wielu artystów rosyjskiej awangardy . U Malewicza myślenie to znalazło wyraz w kon­ cepcji socjoenergetyki, w e d ł u g której „świat zmierza (...) do coraz większej oszczędności energii, która stanowi podstawę bytu" . Ewo­ lucja sztuki, według Malewicza, poddana jest temu samemu prawu ekonomii energii co cała ludzka kultura i prowadzi od sztuki figuratyw­ nej poprzez coraz większe uproszczenie form do abstrakcji i w końcu do suprematyzmu. „Przez suprematyzm rozumiem supremację czystego wrażenia (uczucia, doznania, przeżycia) w sztu­ kach plastycznych" - pisał Malewicz. Według niego to właśnie sztuka jest „w stanie, budując nową realność pozarozumową (...), przezwycię­ żyć pozorne sprzeczności świata logiki trójwy­ miarowej i połączyć przeciwieństwa w wyższej jedności" . Szczytowym osiągnięciem sztuki i kresem poznania jest idealnie czysty, będący od­ czuciem bezgranicznej przestrzeni, uniwersum i nicości zarazem - Biały kwadrat na białym tłe z 1919 roku. Utopię fenomenologiczną, której wyrazem jest Malewiczowski Biały \wadrat, interpreto­ wać można w ramach refleksji nad istotą języka i formalnych eksperymentów awangardy. Jak twierdzi Turowski, patrząc z punktu widzenia struktury znaku, w obrazie tym doszło do mak­ symalnego rozdzielenia elementu znaczonego i znaczącego. „Forma nie ukazuje sobą więcej płaszczyzny. Przedstawia przestrzeń, której nie odwzorowuje schematem geometrycznym" . Było to wyciągnięcie ostatecznych wniosków z eksperymentów okresu „realizmu pozarozumowego", gdzie zachwiana została logika rela­ cji wewnątrzznakowych. Był to również „atak na zdroworozsądkową relację pomiędzy formą 32 33 34 35 36 29 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 66. 33 30 Ibid., s. 66. 3 4 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 65. 3 5 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 97. 31 P. Piotrowski, Artysta między s. 50. 32 rewolucją i reakcją..., op.cit., Ibid., s. 139. ' Ibid., s. 113. Ibid. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość 39 a pojęciem" . Biały kwadrat na białym tłe zna­ mionuje metafizyczne wykroczenie poza znie­ walające, gdyż nawykowe, myślenie oparte na schematach kulturowych i kodach językowych. Dzięki wykroczeniu poza racjonalny dyskurs dociera Malewicz do rzeczywistości nomenu, przekracza nieprzekraczalny, wedle Kanta, świat zjawisk-fenomenów, dzięki czemu uzyskuje wgląd w naturę rzeczywistości. Jak j u ż wcześniej wspomniałem, teorie Malewicza przesiąknięte były historycznym determinizmem - rozwój sztuki nieodwołalnie do­ prowadzić miał ludzkość do Prawdy. Malarstwo dąży do „(...) wyświetlenia na płytach świadomo­ ści skrytej w pomroce realności świata" - pisał artysta. Myślenie to jest myśleniem gnostyckim, a funkcją gnozy jest, jak wiemy, zbawienie. We­ dług Malewicza rolą artysty i sztuki było dojście do duchowej wiedzy o rzeczywistości i prawach nią rządzących oraz dzielenie się tą wiedzą z bliźnimi. „Skoro za przyczyną suprematyzmu sztuka doszła teraz do samej siebie - do swej czystej, nieutylitarnej formy - i poznała oczywi­ stość bezprzedmiotowego doznania, to w kon­ sekwencji próbuje ustanowić nowy, prawdziwy porządek świata oraz nowy światopogląd" . Czym charakteryzowałby się ten nowy świato­ pogląd? Pomimo podkreślania poznawczego aspektu sztuki wypowiedzi Malewicza dalekie są od optymizmu, a niektórzy widzą w nim wręcz głosiciela nihilizmu . „Suprematyzm to scepty­ cyzm wyzuty z wszelkich nadziei. Suprematyzm zajmuje postawę sceptyczną wobec poczynań kultury, próbującej za pomoca^ swych wytrychów włamać się do skarbca przyrody i wywieść zeń przyczyny zj awisk. i rzeczy, by świat nieświa­ 37 38 39 40 37 3 8 Ibid. domy uczynić ś w i a d o m y m " - pisał artysta. W y r a ź n a niechęć do wszelkich racjonalnych sposobów poznania oraz utylitarnych i materialistycznych światopoglądów nie pozwoliła rosyjskiemu twórcy na stworzenie pozytywnej i nastawionej na świat i jego cele filozofii. Teoria Malewiczowska bliska jest za to mistycyzmowi posiłkującemu się językiem negacji. „Awangarda tworzy odrębną kulturę negacji - pisze Turowski - i jeżeli podważa kulturę zastaną, to tylko dlate­ go, że ta jest oddana we władanie ideologii, jest kulturą wyobcowaną" . Tak jak główną utopijną ideą mistycyzmu jest przekroczenie relacji podmiotowo-przedmiotowej w stosunku do bóstwa i rozpłynięcie się w nim, w suprematyzmie ar­ tysta dochodzi do zrównującej wszystko nicości jako podstawy świata. „Człowiek, który chce pa­ nować, realizować moc, burzy w mistyce granice zarówno swego ja, jak i świata zewnętrznego; przestaje przeżywać cokolwiek przedmiotowo, przestaje być przedmiotem jakichkolwiek wpły­ wów, przestaje być określany; zarówno przed­ miot, jak i podmiot rozpływają się i przenikają wzajem, przechodząc w stan pozbawiony formy i treści" Tym co łączy artystę i mistyka jest tu przede wszystkim uczucie bezprzedmioto­ wości jako podstawowe odkrycie ontologiczne. Pomimo ciadeeo podkreślania nieutylitarneeo charakteru sztuki m o ż n a jednak doszukiwać się u Malewicza elementów pozytywnego pro gramu chęci wprowadzenia realnych zmian w świecie doczesnym. Mam tu na myśli tworzo¬ ne tłrzez artystę tak z^vane architektonystrzenne modele budowli konstruowane zgodnie z zasadami suDrematvzmu które mogłyby pełnić przestrzeń nowego, idealnego miasta. 41 42 43 41 K. Malewicz, Świat jako bezprzedmiotowość, [w:] A. Turowski, Malewicz w Warszawie, Universitas, Kraków 2004, s. 435. 3 9 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 98. 4 0 Por. A. Turowski, SupremusMalewicza..., nu BARBARZYŃCA op.cit. K. Malewicz, Świat jakp bezprzedmiotowość..., op.cit., s. 437. 42 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 182. 43 G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa (?) 1978, s. 530. �Przemysław Chodań 40 Aspekty utopijne odnaleźć można również w suprematystycznej koncepcji przestrzeni. Tak jak cała filozofia Malewicza koncepcja ta czerpie z wielu źródeł. Turowski doszukał się w pracach rosyjskiego artysty aż czterech, nie zawsze moż­ liwych do pogodzenia, koncepcji przestrzeni . „Suprematyzm postawił (...) problem konceptu­ alnego porzucenia iluzji dwuwymiarowej płasz¬ czyzny jako jedynie wyobrażeniowej przestrzeni i przejścia do czterowymiarowej przestrzeni - tej realności w «wyższym wymiarze* - ujmowanej intuicją". Poglądy na temat suprematystycznych wyższych w y m i a r ó w były inspirowane głów­ nie teoriami teozofa Uspienskiego, wyrażonymi w słynnej książce Czwarty wymiar. Ów czwarty wymiar to mieisce gdzie przedmiotowość tra¬ ci racje bytu Tego' konceptualizacją był Biały kwadrat Dla Malewicza przestrzeń iako Ko smiczne Uniwersum .będące zarazem Absolutem i Wszechiednia — i est przestrzenia nieskończona niewymierna ^definiowalna i beznrzedmioto Tj , c e transformacja świa domośri donrowadzić nas nowinna do mowa nia r ^ J L s H . w w . L nnnktn w L r n , » ma rzeczywistości wyższego punKtuwi ozem a. w suprematystycznym zwierciadle tfog uusza, 44 w a ł 5 7 V s k f l r i f l d 7 i e k i S7n _ 1 Ir w _ ń»46 7 1Z lecnniKa, ^ztuKa, M a , inte\ ' '/ '^ f a C a K U C n r z e s t r z e n z a s . Zero symbolizuje istotę rzeczywistości, kryjącą się za różnorodnością świata i natury. Dostrzec ją można dopiero z wyższego wymia­ ru. Malewiczowska przestrzeń utopijna wiąże się z przekroczeniem podziału jednostka-swiat i taką percepcją rzeczywistości, gdzie wszystko rozpływa się w bezprzedmiotowości. Doświad­ czenie przestrzeni absolutnej równa się doswiadczemu nicości. Parząc z tej perspektywy, widać, ze 44 Por. rozdz. Teoria i filozofia, [w:] A. Turowski, Malewicz w Warszawie..., op.cit. 45 K. Malewicz, Suprematystyczne 47 48 _ m poaKresiai apsuraainosc i oezsens życia przea rl IZ > ^ wyśmiewa! wszystkicn, którzy wierzą, iz natura i świat rządzą się rozumnymi zasadami W swym sceptycyzmie pisał „(. ) byc może, iz natura nie jest zbudowana (...) mądrze, praktycznie i celowo. Byc może natu­ ra wcale nie jest zbudowana i ze to cos, co niekiedy nosi nazwę matem (...) w działaniach swych nie kieruje się ani zasadą przyczyny, ani celu ( ) , byc może jest ślepa i nieświadoma w procesach sku¬ piania i rozpadania . 1 ak samo jak egzystencjaM a l e w i c z awangardy rosyjskiej 1910-1932, Universitas, Kraków 1998, s. 178. Por. A. Turowski, Malewicz w Warszawie..., op.cit., s. 322. 46 suprematyzm ma w sobie coś z teologii apofatycznej. Z tym że zamiast Boga mamy Kosmos . Na koniec chciałbym podkreślić prekursorską, w pewnej mierze, względem egzystencjalizmu rolę awangardy artystycznej początków X X wie­ ku. Futuryzm, dadaizm, konstruktywizm czy suprematyzm - wszystkie te nurty sytuowały jednostkę mocno w rzeczywistości historycznej. Artysta awangardowy miał bolesną świadomość uwikłania dążącej do szczęścia i wolności jed­ nostki w bezlitosną machinę dziejów Turowski napisał o awangardzie, że sztuka ta „nie jest ani totalną niezgodą ani zgodą na realność- jest jed­ nym i drugim jednocześnie. Stąd jej nieustające i wciąż ponawiane rozdarcie" . Artysta aw a n^a— r dowy zdziera zasłonę konformizmu i podwóinei moralności społeczeństwa w którym żyje Kryty kuieiego religie moralność i estetykę Nie mogąc znieść pustki współczesna mu kultury tworzy utopie Demitolorizacia świętem baldachimu" i bezlitosna krytyka m eszczańskiei mentalności i iei onsrów snrawiałv ze społeczeństwa oraz svs temv polityczne (no w Rosii i Niemczech) ska zvwałv nienokomvrh artvstów na banicie i eazv iLI nn/a ołownvm n , L m knltnrv ŁJJ zwierciadło, [w:] A. Turowski, Między sztuką a komuną: teksty 47 Por. A. Turowski, SupremusMalewicza..., 48 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 178. op.cit. 49 K. Malewicz, Świat jako bezprzedmiotowość..., op.cit., s. 438. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość lizm, który widzi jednostkę osamotnioną w świe­ cie bez Boga, awangarda postrzega jednostkę w stanie alienacji, za co odpowiedzialna jest kultura. Konstruktywizm podjął próbę zmiany otaczającej rzeczywistości i poprzez budowanie funkcjonalnych przestrzeni życiowych starał się przełamać wyobcowanie człowieka. Suprema­ tyzm, dla którego świat równał się nicości, dążył do ukazania tej „zbawczej wiedzy", głosił powrót do zrównującej wszystko Wszechjedni. Czyta­ jąc Malewicza, odnosi się wrażenie, iż posiadał on niezwykle silną świadomość wyobcowania człowieka zarówno względem natury - poprzez swój rozum jak i kultury która ogranicza jego wolność i produkuje świadomość fałszywą. Na­ leży wiec wznieść sie ponad naturę oraz ponad kulturę i z wvzvn czwartego wymiaru dostrzec wszechogarniająca Pustkę N a m y ś l przychodzą gnostyczne doktryny buddyjskie, które tak samo 41 jak Malewicz podkreślają iluzoryczność naszej codziennej percepcji rzeczywistości. Awangardy tworzyły zarówno nastawione na świat utopie heroiczne (futuryzm, konstruk­ tywizm), jak i utopie eskapistyczne (suprema­ tyzm czy teorie Kandinskiego). Powstawały one w czasie szczególnych napięć w historii Europy, tuż przed i zaraz po pierwszej wojnie światowej, a dzieła, które stworzyły, stanowią najbardziej wartościowy, płodny i nadal inspirujący frag­ ment sztuki X X wieku. Malewicz zaś, pomimo że pozostał twórcą trudnym i niezrozumiałym dla większości odbiorców sztuki, odcisnął piętno na wielu artystach, którzy korzystając z dorob­ ku suprematyzmu, rozwijali własne koncepcje sztuki jak przykład Laszlo Moholy-Nagy czy JózefRobakowski. FOT. IGOR HERZYK 1" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b58e2d45a15b0b988f1ca4843241ac8e.pdf 47450c2b28279b6ede6525fe4b3c09f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5578 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5187 Title A name given to the resource Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 72-85 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poźniak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka P o ź n i ak Etnolog, antropolog kultury. Od d w ó c h lat doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tematyka przygotowywanej pracy doktorskiej dotyczy roli żeńskich z g r o m a d z e ń zakonnych we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie. Zakres zainteresowań obejmuje natomiast zagadnienia związane z szeroko pojętą religijnością i jej przejawami. Interesuje ją tez antropologia symboliczna, mit w kulturze, literatura i problematyka genderowa. Zaangażowana członkini Fundacji O ś r o d k a KARTA, bardzo dobrze czuje się w trenie i o swojej pracy badawczej m o ż e o p o w i a d a ć godzinami. Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej a problemie ciała i cielesności napisano |już wiele. Można powiedzieć, ze „cie­ lesność" stała się jedną z kategorii opiświata, a ciało jest dziś raczej manifestacją su świat; kulturową, znakiem bardziej kulturowym n i ż biologicznym. Materia ukrywająca ciało - strój - przez wieki pełniła funkcie semiotyczna odsyłaiac widza" do pozycii społeczna pełniona funkcii" Wszystkie te znaczenia" we współ­ czesna zwłaszcza damskiei modzie zdaia sie zanikać a co naimmei zostaia sprowadzone do iedneso dominuiaceo-o eksponuiace^o kobie cość" Kobiecość którei riównym atrybutem iest raczei brak zakrycia i ciarie wysyłanie syonałów erotycznych. Współczesna moda raczej rozbiera, niż ubiera kobiece ciało. Istnieje jednak pewien, pochodzący z przeszłości, styl ubierania się, któ­ ry niewątpliwie zachował historyczną funkcję wskazywania na status społeczny noszącej go osoby. Jest nim habit zakonny, który dla osób konsekrowanych dekoduje ciąg znaczeń zwią­ zanych z określonymi wartościami stylem życia konkretnym charyzmatem. Jest oń również do' strze2"cinv i odczvtvwa.riv Drzez społeczeństwo iednak nie do końca tak iak o tvm mówią i iak chciałyby tego same siostry zakonne. W przypadku sióstr zakonnych ciało choć skrywane tak że mówi z naczy" właśnie poy ' ' " BARBARZYŃCA y ' jp �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej przez noszony strój. Artykuł chcę poświęcić analizie roli, jaką pełni habit w wizerunku za­ konnicy. Skoncentruję się przy tym na jego stro­ nie wizualnej, na tym, jak można interpretować postać zakonnicy poprzez jej ubranie. Jak ono wygląda, co zakrywa/odkrywa, jaki konstruuje model noszącej je osoby. W swoje rozważania włączę obserwacje i refleksje po rozmowach, które przeprowadziłam w ramach badań z kil­ kunastoma siostrami z żeńskich zgromadzeń zakonnych. Wychodzę z założenia, że rzeczywistość jest konstruowana społecznie. Najogólniej mówiąc, znaczy to, że akceptuję przesłankę o istnieniu wielu rzeczywistości społecznych wynikającą z przeświadczenia, że świat nie jest dostępny sam w sobie, nie jest czymś „gotowym" i ze­ wnętrznym wobec społeczeństwa, „lecz zawsze istnieje w postaci społecznie konstruowanych znaczeń" . Za Pierreem Bourdieu mogę powtórzyć, że wersja rzeczywistości uznana za obowiązują­ cą zostaje narzucona i usankcjonowana przez jakąś dominującą grupę społeczną, za pomo­ cą „znaturalizowania" i przemocy symbolicz­ nej. Uzyskuje ona status tego, co „normalne", „naturalne", „prawdziwe". Patrząc na naszą współczesną rzeczywistość, w roli „grupy domi­ nującej" możemy umieścić kulturę popularną, narzucającą swoje wizje świata za pośrednic­ twem mediów. Z kolei zgodnie z interpretacją Michela Foucaulta zakładam, że istnieje wielość wersji rzeczywistości, które jako konstruowane społecznie modele mogą się różnić od siebie, 1 1 A. Gromkowska, Kobiecość w kulturze globalnej, Wolumin, Poznań 2002. 2 Omówienie teorii Foucaulta i Bourdieu podaję 73 a nawet być sprzeczne. Jedne z nich uchodzić będą za dozwolone i preferowane, inne będą piętnowane i marginalizowane, zawsze jednak oferować będą pewną różnorodność form, w któ­ re dana jednostka może się „wcielić" . 2 Kobiecość - rozważania o konstrukcie społecznym W świetle tych rozważań chcę zwrócić uwagę na dyskursywność wizerunku kobiety i istnienie w tym aspekcie wielu możliwych do realizowania „wariantów" kobiecości. Jak zauważa Agnieszka Gromkowska, współcześnie (w przeciwieństwie do epok historycznych, kiedy obowiązujący ka­ non narzucała kultura wysoka, arystokracja) nie istnieje model „bycia kobietą", który mógłby być uznany za dominujący i jedynie obowiązujący. Mamy raczej do czynienia z wieloma konkuru­ jącymi z sobą różnymi konstrukcjami kobiecości. Co jednak pozostaje istotne, to fakt, że to „do­ piero socjalizacja sprawia, i ż [osoba płci żeń­ skiej] staje się kobietą - jednostką społeczną. Jest konstruowana poprzez obowiązujące znaczenia kobiecości. Jedynie w przypadku, gdy zaakceptu­ je je i ucieleśni w sposób odpowiedni, wówczas u zna. na. zostaje za prawdziwą kobietę" . W skład konstruowanej społecznie tożsamo­ ści kobiety wchodzi nie tylko sposób zachowa­ nia, charakter, wyznawane przez nią wartości, ale przede wszystkim jej wygląd zewnętrzny: „można bez większej przesady stwierdzić, iż zorientowana na spektakl - kultura globalna jest kulturą ciała, które staje się jedną z najważ3 różnymi drogami (system edukacji, kodeks prawny itp.) takiego oddziaływania na społeczeństwo, by tworzące je jednostki postrzegały rzeczywistość w kategoriach, za Ch. Barker, Studia kulturowe. Teoria i praktyka, które wyrażają punkt widzenia klas dominujących. Wydawnictwo UJ, Kraków 2005. Zarazem postrzegają one swoją sytuację jako naturalną 3 A. Gromkowska, op.cit. Ten monopol na „prawdziwość" lub nawet korzystną czy pożądaną dla nich samych (por. opiera się na dominacji oficjalnego, powszechnie m.in. P. Bourdieu, Reprodukcja. Elementy teorii systemu przyjętego języka i oficjalnej wiedzy, uniwersalnego nauczania, Warszawa 2006). dyskursu. Przemoc symboliczna polega na uzyskiwaniu nu BARBARZYŃCA ��Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej niejszych narracji codzienności" . Ideał kobie­ cej urody i tego, co uznawano za piękne ciało, ewoluował w ciągu wieków. Dziś zmiany te następują w o wiele szybszym tempie, wraz ze zmianą sezonów mody. I tak jak nie istnieje j u ż tylko jeden dominujący sposób realizowania roli kobiety, tak samo nie istnieje jeden „właściwy" kobiecości wygląd. To, co możemy natomiast zaobserwować, to pewne dominujące reprezen­ tacje, które są przez opinię społeczną prefero­ wane, przedkładane nad inne i jeśli okaże się to konieczne, zostają kobietom narzucone . Kobieto może być definiowana poprzez swo­ ją wizualność, a w kulturze popularnej da się wyróżnić różne „formy" kobiecości - business­ woman, kura domowa, nastolatka, sportsmenka, anorektyczka, dziwka. Każda z nich reprezentu­ je inny „ideał" wyglądu ciała czy też odpowied­ niego dla niej stroju. Pośród tych ewoluujących i zmiennych wzorców i modeli istnieje ten, który szczególnie mnie interesuje - kobiety konsekro­ wanej. Wybór drogi życia zakonnego pociąga za sobą określone konsekwencje - idąc do klasz­ toru, kobieta przyjmuje pewien jednoznaczny styl życia, system wartości, wizerunek. Choć charyzmaty poszczególnych zgromadzeń są róż­ ne, w każdym z nich przestrzega się trzech rad ewangelicznych - czystości, ubóstwa i posłu­ szeństwa. Założeniem leżącym u podstaw życia zakonnego jest wyłączne poświęcenie się Bogu, jak mówi Jan Paweł I I : „Jest to ewangeliczny ide­ ał dziewictwa, w którym zarówno godność, jak 4 5 75 i powołanie kobiety urzeczywistnia się w sposób szczególny. W tak pojętym dziewictwie docho­ dzi do głosu tak zwany radykalizm Ewangelii: wszystko opuścić i pójść za Chrystusem. Nie można tego porównywać z samą bezżennością w znaczeniu niezawarcia małżeństwa, g d y ż dziewictwo nie ogranicza się do samego «nie», natomiast zawiera głębokie «tak» w porządku oblubieńczym: oddanie siebie z miłości w sposób zupełny i niepodzielny" , a poprzez poświęcenie dla Boga - poświęcenie się ludziom: „W stosun­ ku do Chrystusa (...) miłość oblubieńcza, której macierzyński potencjał kryje się w sercu kobiety, jest także gotowa otworzyć się w stosunku do wszystkich i każdego" . Wstępując do zgromadzenia, przyszła siostra może zdecydować się na życie w zamkniętej klauzurze lub też na prowadzenie działalności apostolskiej albo innej posługi w zgromadzeniu czynnym. Zawsze jednak będzie to życie w spo­ łeczności złożonej z samych kobiet, zgromadzo­ nych pod jednym dachem i dzielących z sobą wszystkie codzienne doświadczenia. Wspólno­ cie, która według Dietricha von Hildebranda jest „realną całością" , konstytuującą się w oparciu o podzielany przez wszystkie członkinie system wartości . Dodatkowym, wizualnym już, wyróżnikiem „bycia zakonnicą" jest noszenie specjalnego ubioru, jakim jest habit. Wygląd habitu wyka­ zuje pewne różnice w zależności od zgroma­ dzenia, jednak da się wyróżnić pewien ogólny kanon - jest on długi do kostek, ma długie ręka6 7 8 9 4 A. Gromkowska, op.cit. czynienia nie z taką przez nas samych ustanowioną 5 Przejawy „niesubordynacji" mogą być napiętnowane jednostką podziału, którą zwyczajowo hipostazujemy społecznie - por. określenie „babochłop". 6 Jan Paweł I I , Mulieris Dignitatem, Rzym 1988. 7 Jan Paweł II, op.cit. Trzeba zauważyć, że rola kobiety zostaje tu przez papieża sprowadzona do macierzyństwa (a więc de facto płciowości) - czy będzie ono fizyczne, czy „duchowe". 8 „Trzeba sobie w pełni uświadomić, co następuje: w przypadku konkretnej rodziny, zakonu, mamy do nu BARBARZYŃCA jako twór realny, ale która w istocie nie ma obiektywnej realności, lecz z tworami autentycznie obiektywnymi, które w swojej jedności są niezależne od naszego wyobrażenia". D . von Hildebrand, Metafizyka Fragmenty, [w:] „Znak" (10)2006, Kraków. 9 D . von Hildebrand, op.cit. wspólnoty. �76 Agnieszka Poźniak wy, jest luźny, raczej workowatego kroju (cza­ sem przewiązany w pasie), najczęściej (przynaj­ mniej w wypadku sióstr po ślubach wieczystych) w ciemnej, stonowanej kolorystyce, nieodłącz­ nym jego elementem jest welon, „bo mężczyzna nie powinien być zawoalowany, ponieważ jest obrazem i chwałą Boga. Ale kobieta jest chwałą mężczyzny. Dlatego powinna mieć welon (po grecku władze) na głowie" . 10 Kobiecość - rozważania w kontekście cielesności Nie tylko w religii chrześcijańskiej, ale w kul­ turze europejskiej w ogóle, istotny jest problem ciała i jego wzajemnej relacji z duszą. Panuje przekonanie o rozdziale tych dwóch elementów. Dualizm ten pojawił się j u ż m.in. u Pitagora­ sa , a następnie był rozważany przez kolejnych greckich filozofów W średniowieczu przybrał formę potępienia ziemskiej powłoki, wystawie­ nia jej na umartwienia i niekiedy drastyczne praktyki ascetyczne oraz uznania niematerialnej duszy za jedyną wartą uwagi cząstkę człowieka. Dualizm ten widoczny jest także w koncepcji kartezjańskiej, która wywarła duży wpływ na myślenie Zachodu. Według niej dusza to my­ śląca część człowieka, natomiast ciało to jedynie sprawnie działający biologiczny mechanizm . W pewnvch momentach historycznych ciało po­ strzegane było wręcz iako źródło w s z e l k i e j zła odrzucane iako siedlisko erzechu diabła pokus' Kościół naaal traktuie cielesnośćz oeromna re­ zerwa W doktrynie rehminei naiważnieisze iest zbawienie żywot wieczny dusza-ciało podatne na zmysłowość i grzeszne, odwodzi od zbawięnia W tvm niecili człowiek iakbv rozpada sie na część cielesną (nacechowaną negatywnie) i du11 12 10 Drugi dyskurs nad Genesis cytuję za: D . Sawyer, Kobiety i religie w początkach 11 naszej ery, Astrum, Wrocław 1999. Szerzej w M . Eliade, Orfeusz, Pitagoras i nowa eschatologia, [w:] idem, Historia wierzeń chowa (pozytywną). W historii chrześcijaństwa ciało było potępiane, a cielesność odrzucana do tego stopnia, że na przykład Justyn Męczennik nie mógł sobie wyobrazić Marii rodzącej natu­ ralną drogą biologiczną. Nieufność wobec ciała, seksu, zmysłowości wyraża się najpełniej w stosunku chrześcijań­ stwa do kobiet i kobiecości. Poza przypisywa­ niem jej cech charakteru świadczących o słabości i skłonności do występków wizerunek kobiety konstruowany jest w nim przez pryzmat kobie­ cej fizyczności, seksualności. W ciało kobiety wpisana jest (fizjologiczna) możliwość wydawa­ nia na świat życia. Z seksem natomiast związano upadek człowieka i wygnanie z raju. Kobieta, pokutując za grzech biblijnej Ewy, ma rodzić w bólu. Ciało zostaje potępione, bo uległo pod­ szeptom szatana, a kobieta zostaje sprowadzona jedynie do funkcji prokreacyjnej: „Nie wiem, do jakiej pomocy mężczyźnie została stworzona ko­ bieta, jeśli wykluczymy cel prokreacji. Dlaczego mimo to cel ten się wyklucza, nie rozumiem. Jeśli kobieta nie została dana mężczyźnie do po¬ mocy w rodzeniu dzieci w takim razie do czego ? Mozę do tego, by uprawiali ziemię? W ta­ kim razie lepsza pomocą dla mężczyzny byłby mężczyzna To samo tyczy sie pociechy w samot ności O ileż przyiemnieisze iest życie i rozmo wa edv m i e s z k a ć z soba dwai przyiaciele mz mężczyzna i kobieta" . Akt seksualny natomiast postrzegany iako moment w którym przech iest przekazywany koleinem,,' nokolenin któremu towarzyszy żądza wzbudzana nrzeź kobietę staie sie aktem k a l a n y m ciało i dnsze któreaó należy sie wstydzić N i e wchodź w zażyłość ze śniewaczka Iw iei zamiary cie nie nsidl.ły N i e 13 wLtrm I L i r e I v ś n , ™ H k i e m nie wpadł w sidła kar T iei powodu T ) Odwróć 12 R. Descartes, Rozprawa o metodzie, PWN, Warszawa 1981. 13 Święty Augustyn, De Gen. ad litt. 9, 5-9. i idei religijnych, t. 2, I W PAX, Warszawa 1994. BARBARZYŃCA PD08 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej oko od pięknej kobiety, a nie przyglądaj się obcej piękności: przez piękność kobiety wielu zeszło na złe drogi, przez nią bowiem miłość namiętna rozpala się jak ogień. Z kobietą zamężną nigdy razem nie siadaj ani nie ucztuj z nią przy winie, aby przypadkiem twa dusza nie skłoniła się ku niej, byś przez swą namiętność nie potknął się aż do zagłady" (1 Kor 9, l n , BT). Kobietę uzna­ wano za skalaną nie tylko ze względu na funkcje fizjologiczne związane z ciążą i porodem, ale także z menstruacją. Biblia mówi: „Niewiasta, która co miesiąc cierpi płynienie krwi, przez siedem dni będzie odłączona. Każdy, kto się jej dotknie, będzie nieczysty aż do wieczora. I na czem by spała albo siedziała we dni odłączenia swego splugawione będzie" (Księga Levithicus R X V 19-24) wtóruje jej British Medical Journal" pisząc w roku 1878- " M I C S O dotknię­ te przezkobiete w stanie menstruacji podlega zepsuciu" Aby dopełnić wizerunek kobiety jako istoty 'podejrzanej" ze względu na swoja cielesność przywołaimy ieszcze znane słowa św Odona: Gdyby ludzie mogli dostrzec to co'kryie sie cod skóra osiadanie kobiety D O ' wodowałoby tylko wymioty Skoro sami nawet koniuszkami palców nie chcemy dotykać śluzu i łaina dlaczego tak gorliwie nożadamv obiecia naczynia z nieczystościami?" 14 15 Alternatywą dla brudnej i grzesznej kobiecości, skalanej przez swą cielesność i seksualność, jest w chrześcijaństwie odniesienie się do wizerunku czystej, dziewiczej, posłusznej woli Boga Maryi. 14 Fragment „British Medical Journal" cyt. za: Szczecin 1987. Seksualizm w historii chrześcijaństwa, Agencja Wydawnicza Uraeus, Gdynia 1994. 16 16 17 18 na. kanwie pejoratywnego wartościowania ciała ludzkiego iako siedliska pokus grzechu zła Swoie źródło maia one u zarania ruchów chrzęści ańskich a szczególnie były nasilone w III i IV wieku (ere' mickie masowe ucieczki na pustynne tereny Nubii oraz Fpinm róre Athos nad Morzem F J s k i m ^ Dualizm ten jest silnie zakorzeniony wchrześciiaństwie nomimo że nrawdv wiarv określaia człowieka jako jedność ciała i duszy" . Jak zauważył biskup Bernard Heitz-wchrześcijaństwie wykształciły się jedynie trzy modele, dyskursy kobiecości: matka, święta i prostytut19 Grzegorz z Nysy, Bazyli, Jan Chryzostom, Atanazy, Hilary z Poitiers, Ambroży, Augustyn, Hieronim czuli potrzebę Święty Odo (878-942), cyt. za: D . Karlheinz, Krzyż Pański z Kościołem: Mamy tu do czynienia z dwoma skrajnymi typa­ mi reprezentacji - grzesznica (Ewa i każda inna kobieta) i święta (Maria). Przy zarysowaniu tego dwubiegunowego podziału następuje idealizacja dziewiczości oraz stworzenie modelu, w którym rezygnacja z seksualności ciała i asceza stanowią podstawę drogi ku świętości . Asceci w różnych religiach i czasach widzieli w ciele przeszkodę sto­ jącą na drodze do osiągnięcia zbawienia. Umar­ twiali oni ciało, w konsekwencji doprowadzając do jego wyalienowania . Model świętej kobiety, dziewicy i ascetki, zakładał, że odwraca się ona od swojego ciała, traktuje je z pogardą, umartwia, męczeńsko ginie, sprzeciwiając się np. przymu­ sowi społecznemu, który chce wtłoczyć ją w tra­ dycyjnie „cielesne" role żony i matki . Podobną wersję osiągnięcia świętości poprzez zniwelowa­ nie roli ciała propagowały wspólnoty zakonneW historii zakonów chrześcijańskich odnaleźć można podobne praktyki osadzone wychwalali taki sposób życia. Grzegorz z Nazjanzu, M. Kozakiewicz, Kobieto, ty wieczna istoto, Glob, 15 „Święty Justyn mówi z dumą o dziewicach chrześcijańskich, przeciwstawiając ich życie zepsuciu szerzącemu się w świecie. Od III do V wieku powstaje opiewania dziewictwa" (cyt. za: F. Ciardi, zakonna. Ideał a rzeczywistość, 17 Por. P. Shirard, Ciało, piękno eSPe, Kraków 2005). i seksualność, „Konteksty", 18 Przykłady - por. U . Janicka-Krzywda, Patron, atrybut, symbol, Pallottinum, Kraków 1988. 19 stwierdzić, że wszyscy wielcy Ojcowie tego okresu Warszawa 1987. BARBARZYŃCA Wspólnota 4/1999. obszerna literatura na temat wartości dziewictwa. Można nu 77 J.W Kowalski, Świat mnichów i zakonów, PWN, �Agnieszka Poźniak 78 ka. Matka i prostytutka mają rolę w y r a ź n i e instrumentalną: matka jako dająca poczucie bezpieczeństwa (bądź jako matka-żona rodząca dzieci), zaś prostytutka jako ta, która zaspokaja mężczyznę seksualnie. Nawet „rola" świętej nie zapewnia pełnej dowolności dla rozwoju ko­ biecości. Świętość kobiety, o czym pisze s. Mał­ gorzata Borkowska, definiowana jest bowiem poprzez jej relacje do mężczyzny (a raczej ich brak): dziewica lub wdowa . We współczesnej, jak zostało to powiedziane wyżej: zorientowanej na spektakl i obrazkowej, kulturze popularnej ciało stało się czynnikiem, który określa wartość jednostki. Podlega ono ciągłej ocenie ze względu na realizowanie na­ rzucanych przez tę kulturę konstrukcji, modeli, reprezentacji. Jego wygląd ma zasadniczy wpływ na tożsamość osoby, to, w jaki sposób postrzega ona siebie i innych. Ciało musi zatem wpisać się w pewien obowiązujący dyskurs, może przy tym zostać zaakceptowane lub odrzucone, ale nigdy nie jest neutralne, wolne od kulturowego przy­ pisywania znaczeń: „Ciało nie istnieje «samo w sobie» wyłącznie jako biologiczna całość. Nie ma ciała «naturalnego» - jest ono zawsze defi­ niowane poprzez kulturowe i społeczne procesy. W ich trakcie konstruowana i rekonstruowana jest prawdziwa wiedza o ciele. Społeczne presje na jednostki powodują, że wiedza ta jest przez nie akceptowana i ucieleśniania w ciałach. Wie­ dza dotycząca tego, jakie ciało ma być (aby było podziwiane, pożądane, a przede wszystkim nor­ malne), ma charakter normatywny i dyscyplinu­ jący. Wyznacza kryteria analizy, wartościowa­ nia i klasyfikowania ciał" . We współczesnym dyskursie wizerunek idealnego kobiecego cia­ ła zaprzecza funkciom fizjologicznym Figura smukłej, delikatnej, wąskiej w biodrach kobiety 20 21 20 M . Borkowska, Życie codzienne polskich klasztorów żeńskich 21 w XVII-XVIII Z. Melosik, Tożsamość, w., PIW, Warszawa 1996. ciało i władza, Edytor, P o z n a ń - nie jest z punktu widzenia biologii idealna do rodzenia dzieci. „Prawdziwa" kobieta to przede wszystkim uczta dla oczu. Inteligencja i walory umysłowe pozostaj ą miłym, choć niekoniecznym, dodatkiem. Kobieta wciąż jest przede wszystkim ciałem. Ciało kobiece jest modelowane i podda­ wane przez kulturę obróbce na wiele różnych sposobów. Trwałym elementem zachodniego światopoglądu pozostaje to, że kulturowe kono­ tacje ciała nadal umieszczają kobietę w porządku natury jako zdeterminowaną przez swoją fizjo­ logię i funkcję reprodukcyjną, w przeciwieństwie do mężczyzny, który przynależy do kultury . Od czasów starożytnych po współczesność kobieta jest więźniem swojego ciała, które poddawane jest nieustannym praktykom dyscyplinującym. Jako ucieleśnienie sił natury, przyrody, a zatem nieprzewidywalna i nieokiełznana, poddawana jest kontroli „zewnętrznego oka" nadzorcy, który formuje ją według swoich upodobań. 22 W dyskursie cielesności modele ciała męskie­ go i kobiecego różnią się od siebie. Podczas gdy od ciała męskiego oczekuje się siły, mocy, sprawności fizycznej i świadczącej o niej muskulatury, kobie­ ca sylwetka powinna być raczej drobna, szczupła i delikatna. Mimo iż może nam się wydawać, że egzystujące w kulturze „warianty" kobiecości są w stosunku do siebie w pewien sposób „równo­ rzędne", to niektóre z nich dominują nad inny­ mi. „Idealny" wizerunek kobiety łączy w sobie cechy fizyczności z cechami charakteru - praw­ dziwa kobieta ma filigranową sylwetkę, zadbane paznokcie, lśniące włosy, promienny uśmiech i idealny makijaż, jest wzorową żoną i matką, od¬ noszącą zarazem sukcesy w życiu zawodowym, jest samodzielna, przebojowa i niezależna. Można zatem powiedzieć, że we współcze­ snej kulturze j u ż nie dusza, ale ciało, i jego wy- 2 2 S.B. Ortner, Czy kobieta ma się ta\ do mężczyzny ja\ natura do kultury?, [w:] T. Hołówka, Nikt nie rodzi się kobietą, Czytelnik, Warszawa 1982. Toruń 1996. BARBARZYŃCA EDD8 �79 Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej gląd, wybiło się na pierwszy plan. Nie znaczy to, że przestało być umartwiane, zmienił się tylko sposób jego dyscyplinowania. Zamiast poddawać je ascetycznym torturom, mającym na celu jego poniżenie, wyzwolenie duszy z cielesnej powło­ ki poprzez cierpienia fizyczne, umartwia się je, wtłaczając w ramy obowiązującego dyskursu, aby za pomocą różnego rodzaju środków, takich jak diety, uzyskało wygląd „idealny". Kobiecość ubrana w habitrozważania o stroju zakonnym Elementem charakterystycznym i wyróżnia­ jącym kobiety należące do zgromadzeń zakon­ nych jest noszony przez nie ubiór. Jego krój, kolor oraz rodzaj tkaniny określa reguła danego zakonu. Strój zakonny zazwyczaj składa się z sukni, płaszcza, szkaplerza, welonu oraz pasa lub sznura. Pojawiają się także różne „dodatki" do stroju - medaliki, krzyżyki, różańce, obrącz­ ki. Habit jest pierwszym zewnętrznym znakiem statusu społecznego noszącej go osoby, który rzuca się w oczy. Zakonnica wyznaje nim, jakie wartości i styl życia obrała. Strój zakonny jest w dokumentach kościelnych, jak ilustruje to po­ niższy cytat, uznawany za znak ubóstwa i posłu­ szeństwa. „Ubiór zakonny, jako znak konsekracji, powinien być prosty i skromny, ubogi i równo­ cześnie estetyczny, a ponadto zgodnie ganiami higieny przystosowany do warunków czasu i miejsca oraz do potrzeb posługiwania. Ubiór zaś tak zakonników, jak i zakonnic, który nie odpowiada tym normom, należy zmienić" . 23 23 Dokumenty Soboru Watykańskiego I I 1965; Dekret Główną funkcją stroju zakonnego ma więc w in­ tencji autorów tekstów soborowych być funkcja znacząca, czyniąca z niego widoczny dla oczu osób świeckich znak poświęcenia noszących go osób innemu życiu. Funkcja utylitarna i zwią­ zane z nią zagadnienia wygody wspomniane są w drugiej kolejności i nie są tak istotne, co zresztą podkreślają same członkinie zgromadzeń . W rozmowach, które prowadziłam z zakon­ nicami kilku żeńskich zgromadzeń, temat ha­ bitu pojawiał się właściwie za każdym razem. Wywoływały go różne pytania, od tych o powód wyboru danego zgromadzenia poprzez pytania o stosunek sióstr do świata ludzi świeckich i vice versa, życie w zgromadzeniu, zasady, którymi się kierują, po zagadnienie ewentualnych zmian, jakie zakonnice chciałyby wprowadzić do klasz­ tornego życia. Przez same siostry zakonne habit definiowa­ ny jest w pierwszych słowach jako znak ich przy­ należności do Chrystusa, poza tym mówią o nim jako o swoistym „strażniku" składanych przez nie ślubów, a także o jego czysto utylitarnej wygodzie (wstając rano, nie muszą się zastanawiać, co mają na siebie włożyć). Spoglądając z zewnątrz, można postrzegać go np. w kategoriach ubioru uniformu, podobnego w swojej funkcji do mun­ durów policyjnych czy strażackich, który określa w sposób jednoznaczny profesję danej osoby. Ciekawe możliwości interpretacji otwiera też dostrzeżenie w stroju zakonnym swoistego rodzaju „tekstu", który niesie z sobą rozmaite interpretacje. Odwołując się do teorii Bennetta i Woollacotta , która rozumie tekst jako 24 25 25 26 T. Bennett, J. Woollacott, Bond and Beyond: The o przystosowanej odnowie życia zakonnego Perfectae Political Career of a Popular Hero, Hampshire 1987. Caritatis. 26 24 Wszystkie pytane siostry podkreślały, że w ich zgroma­ dzeniach posoborowe zmiany w stroju zakonnym szły Terminu „tekstowość" badacze używają na określenie charakterystycznego dla danej społeczności sposobu odczytywania tekstu. Odczytanie tekstu jest zależne od w kierunku uczynienia go wygodniejszym, jednakże kontekstu, w jakim został on wytworzony oraz w jakim w każdej wypowiedzi padało stwierdzenie, że obecny strój był czytany. jest też uciążliwy i daleko mu do wygody strojów świeckich. W) PD08 BARBARZYŃCA �Agnieszka Poźniak 80 miejsce, w którym w konkretnych warunkach (kontekstach) czytania powstają określone dys­ kursy, ten zewnętrzny znak, jakim jest habit, wyznacza rolę zakonnicy w dyskursie społecz­ nym. Czyni z niej osobę publiczną, która staje się tekstem i pozwala się „odczytywać" w roz­ maity sposób, zależny od warunków, w jakich to czytanie się odbywa, oraz preferowanych w danej grupie społecznej sposobów odczyty­ wania tekstów. Strój zakonny z jednej strony może być rów­ noznaczny z tym, że nosząca go osoba posia­ da nadprzyrodzone łaski, jest w pewien spo­ sób „niezwykła" poprzez swoje poświęcenie się Bogu i zostaje „automatycznie" obdarzona szczególnym autorytetem, niezależnym od jej faktycznej wiedzy, i szacunkiem wynikającym z faktu głębokiego poważania dla życia konse­ krowanego. Tym samym habit może się więc stać źródłem różnego rodzaju przywilejów. Z drugiej jednak strony ten sam strój wywołuje reakcje skrajnie negatywne, wrogie czy wręcz agresyw­ ne QQ może być spowodowane stereotypem za­ konnicy darmozjada" która ucieka od trudów życia codziennego, podejmując życie klasztor ne zapewniające 'jej wikt i opierunek za nic" Można więc odwołując sie do teorii Goffmana ' stwierdzić źe w takich wypadkach zakonnice moga mieć s t~at~ii s jednostek naznaczonych" Habit i a k o rekwizy stale obecny i widoczny na nierwszy r z u t oka u ł a t w i a myślenie o n o s z ą c e , osobie w mechanizmy kategoriach stereotypów iezo widok ugo myślenia uproszczone nnrotczone u rr uu cc h i iaam miiaa meciiaiiizmy mysiema 27 ań <jrhpmatvr7npffo k t ó r e n i e 7 a H a i e cnrłie t r n H i i go, scnematycznego Które me zadaje sopie truou przeprowadzenia gięDszej analizy inaywiauai- ne] ]ednostki. Niezależnie od tego, jak zostanie zinterpre­ towany i odczytany, strój zakonny jest czymś więcej niż „rekwizytem", „kostiumem" wykorzy­ 27 E. Goffman, Piętno, Gdańsk 2005. Rozważania o zranionej tożsamości, stywanym przez aktora grającego jakąś społeczną rolę . Jego znaczenia rodzą się i nabierają kształ­ tów w interakcjach społecznych, w kontakcie z ludźmi świeckimi, w kontekście społecznym, w dyskursie. 28 W dalszej części tekstu poddam analizie zna­ czenia, jakie mogą być nadawane habitowi ze względu na jego „wizualność", czyli zewnętrzną, a zatem najbardziej zauważalną, obecność. Habit to w odbiorze wizualnym po prostu ubranie. Jak każdy inny strój - jedna z m o ż l i ­ wych opcji okrycia ciała. Siostry często (z hu­ morem) wspominają, ż e obce są im dylematy innych kobiet z gatunku „nie mam co na siebie włożyć". One zawsze wiedzą, co mają nosić, i oszczędza im to spędzania zbędnych godzin przed szafą i lustrem. Jednak o roli stroju właści­ wie od początków jego istnienia decydowały nie tylko względy praktyczne - służył on nie tylko do zakrycia ciała czy ogrzania go. Za jego pomo­ cą człowiek wyrażał przynależność do określo­ nej grupy status społeczny zawodowy a także emocje ak żałobę czy radość. Strój zakonny zatem stanowi przede wszystkim jeunoznacz ny znak wizualny przynależności do określo nego modelu" ż y c i a - :życia konsekrowanego a zatem i d o określonej grupy osób - „powołanvch" do takiego życia a wiec w jakiś sposób wybranych" czy naznaczonych" lak może działać taki znak?"Jaki ciąg znaczeń urucho­ mić^ W Dierwszei koleiności definiuie on dana kohiete iako n h ™ L zakonnice w oaóle" n d r . y t , " J l w e t k e Postronny „ h n n , w t . k l opserwator „ooczyta syiwetKę upraną w taKą powłóczystą szatę jaKo osopę, Która wyDraia oKreslony typ życia, najczęściej na tym identytiKacja się Kończy, niewielu swiecKicn potrafi bowiem powiedzieć, z jakiego zgromadzenia wywodzi się siostra, jaki jest jego charyzmat, a zatem jakie wartości i przekonania m o ż e re28 Mówiąc o odgrywaniu społecznych „ról" , nawiązuję do książki E. Goffmana Człowiek ™ t e a t r z e ży cia codziennego, Wydawnictwo KR, Kraków 2006. BARBARZYŃCA nn �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej 81 prezentować zakonnica . Ubiór ten powoduje też, że rodzą się w ludziach świeckich określone skojarzenia i oczekiwania w stosunku do osoby, która go nosi. Pomimo że jej nie znają, mogą nie zamienić z nią nawet zdania, ale jednak zdaje im się, że „wiedzą", jaka jest i czego się po niej spodziewać. Oczekiwania te są bardzo ogólne, co znów wynika z faktu trudności jed­ noznacznego rozpoznania typu charyzmatu, a więc dotyczą „typowej" zakonnicy i tego, jaka ona powinna być, jak się powinna zachowywać, co jej wypada, ci cze^o nie wypada robić czy mówić. Wizerunek siostry zakonnej skonstruowćiny przez „wiedzę potoczną" rysuje się mniej więcej następująco: każda siostra powin¬ na być życzliwa Wodna zawsze uśmiechnięta i radosna uczynna opiekuńcza pokorna ma zachowywać sie prźyiaźme mieć zawsze czas dla innych którzy w danym momencie chcą z ma porozmawiać nie wolno iei unosić sie s i e w e m czy krzyczeć Nie nowin na także bez wyraźnego uzasadnienia wychodzić noza teren klasztorn W y H a i e sie ze większość elementów świeckich. Często w rozmowach podkreślają one, że noszenie habitu jest dla nich ważne, gdyż mając go na sobie, nawet nieświadomie, mogą spowodować w kimś pozytywną przemia­ nę. Ich osoba może wywołać refleksje poprzez sam fakt, że noszą strój, który jednoznacznie je identyfikuje i wskazuje, kim są. Podkreślają, że jeśli osoba mijana na ulicy, widząc je, choć­ by pomyśli o Panu Bogu, zastanowi się przez chwilę nad sprawami religii, a przynajmniej nad tym, „czemu taka ładna dziewczyna zamknęła się w klasztorze", to j u ż jest w jakimś sensie ich sukces" Ale musimy pamiętać że aby ten „sukces" był'możliwy dla przechodnia mijają­ cego siostrę zakonna ona faktycznie musi coś znaczyć" tzn. iei wydad zewnętrzny konotuie jakieś dodatkowe treści Człowiek ten jest więc członkiem społeczności w której istnieje pe wien akceptowany powszechnie model osoby konsekrowane! wobec którei społeczność ma określone wspomniane wcześniei •Dczekiwania dotyczące 'iei zachowania i cech charakteru czy h istnieie kontekst w którym dany tekst iakim drłaH^rh V n a W 29 30 .nrowoL^Hl^" wi.e sKiaoającycn się na zdroworozsądKowy wize¬ runek „typowej zakonnicy pokrywa się z,ocze­ kiwaniami Kierowanymi do modelowej kopiety, kobiety w roli zony i matki, tak jak Kreuje jej wizerunek tradycyjny system patriarcnalny . l a k j a k strój zakonny jest „reliktem przeszło­ ści nawiązującym do tradycyjnej tunkcji stroju jako znaku semiotycznego, tak tez oczekiwania tormu owane wobec sióstr zakonnych przecho­ wały elementy „tradycyjnego pojmowania roli kobiety Ciekawe są również oczekiwania samych sióstr co do oddziaływania ich stroju na ludzi 29 Inaczej oczywiście wygląda sytuacja w przypadku o . o L „hrana w h.hit L,r 7 ..'równo wytworze Obserwując, co się dzieje dalej w ciągu zna­ czeń, uruchamianym przez znak, jakim jest ubiór zakonny - po określeniu przynależności sio­ stry w habicie do szerokiego grona kobiet kon­ sekrowanych, strój ten definiuje ją także, j u ż na kolejnym poziomie „wtajemniczenia", jako członkinię konkretnego zgromadzenia. Identy­ fikacja taka mało powszechnej wśród osób świeckich, znajomości różnic pomiędzy strojami i dodatkami charakterystycznymi dla poszczególnych zakonów. Same siostry bezbłęd- 31 O wizerunku kobiety i jej tradycyjnie pojmowanej samych sióstr, które zawsze rozpoznają „swoją", a także roli - patrz m.in.: S. Walczewska, A. Titkow, Glos mają zidentyfikują siostry z innych zgromadzeń. kobiety. Teksty feministyczne, Convivium, Kraków 1992; 30 O wiedzy i myśleniu potocznym patrz m.in. T. Hołówka, Myślenie zdrowego rozsądku, W) PD08 potoczne. Heterogenicznosc PIW, Warszawa 1986. BARBARZYŃCA K. Budrowska, Kobieta i stereotypy, Trans Humana, Białystok 2000. �Agnieszka Poźniak 82 nie rozpoznają w tłumie „swoją" siostrę. Zatem habit jest narzędziem tworzenia tożsamości danej wspólnoty i swoistym znakiem rozpoznawczym. Znakiem, którego nie mogą się pozbyć (reguły za­ konne nakazują bezwzględne noszenie habitu), co niejednokrotnie jest (co może być) źródłem cierpień. Praktycznie każda z sióstr, z którymi rozmawiałam, wspominała sytuacje, kiedy ten widoczny znak, jakim jest habit, prowokuje za­ chowania szydercze lub nawet agresywne. Cechą charakterystyczną bycia zakonnicą jest więc to, że nie ma ona możliwości „wyjścia" ze swojej „roli". Możliwość taką mają np. księża, którzy rjfiogą pilblicznie występować „po cywilnemu", natomiast zakonnice nie. Pytane, czym jest dla nich habit, siostry zaznaczają nie tylko jego rolę jako znaku dla osób z zewnątrz, który pozwala świeckim zi­ dentyfikować ie iako zakonnice ale równie często podkreślają zejesttoich wewnętrzne oko" które ie dyscyplinuje Przypomina ono iak siostra ma sie zachowywać co jej wolno a'czego nie wy­ pada" ze względu na to ze iest siostra zakonna Ten wewnętrzny stróż działa nawet wtedy, gdy dana siostra nie iest we wspólnocie która może jej zachowanie skontrolować i ocenić. Znów więc widzimy iak siostra nod oresia" habitu wchodzi w role która umieszcza ia w dyskursie definiuia cym osobę konsekrowaną . 32 Oczywiście zarówno siostry, jak i ludzie świeccy zdają sobie sprawę z istnienia zakonów bezhabitowych. W tych zgromadzeniach także obowiązują określone reguły, siostry składają śluby, a jedyną cechą, która odróżnia je od zgro­ madzeń habitowych, jest brak jednolitego kroju ubioru. Co ciekawe - wszystkie moje rozmów­ czynie podkreślały, że nawet gdyby przyszło im z jakichś powodów zdjąć habit, pozostały­ 32 Przykład pochodzi z badań Cheryl Reed nad by nadal siostrami zakonnymi, nie przestałyby się identyfikować ze swoim zgromadzeniem, nic też nie zmieniłoby się w ich zachowaniu czy wyznawanych wartościach . Niemniej jed­ nak brak habitu w niektórych zgromadzeniach uważają często za „zbyt swobodne" odczytanie w s k a z ó w e k Soboru Watykańskiego I I . Sobór ten zalecił zgromadzeniom zakonnym większe otwarcie na ludzi świeckich oraz „wyjście" do świata. Siostry widzą więc w idei rezygnowania z habitu nadmierną chęć „wtopienia" się w tłum, błędne odczytanie tej idei „wyjścia" do ludzi. Przyznają, że być może ułatwia to w jakiś sposób dotarcie do ludzi świeckich z treściami lizacyjnymi jednak dla samych zakonnic niesie niebezpieczeństwo „zatracenia się" w świecie, właśnie m.in. ze względu na brak z jednej strony zewnętrznego stróża" a z drugiej brak autory¬ tetu który w oczach świeckich nadaje im habit Niejednokrotnie pada argument- No bo ieśli me mam habitu to skad ktoś może wiedzieć ze ia sie poświeciłam Bogu ze iestem siostra? Tak widzę księdza bez koloratki to go nie pozdrowię bo skad mam wiedzieć ze tó ksiądz ? Duch Świe ty m i tero nie podpowie" T y m s a m y m cierni autorytet Bosa k t ó r y nie doznał należne™ mu szacunku za pośrednictwem pozdrowienia jego słusi Wvdaie sie ż e ten z e w n ę t r z n y z n a k iest poważnym argumentem dla aspirantek zasta33 34 n a w i a i a c y c h sie n a d w v h o r e m ż y c i a zakonnecro i zgromadzenia K a ż d a7 do któreao chciałyhy wstanić dń«rr . W ó r , r n n L „ a ł a r n deklarnwa ' tZn.l S i TH w 7 ZZZ^Zuh^ zwracała uwagę, czy jest on nabitowy, czy DeznaPitowy. jeszcze wyraźniej w d a ć to w spojeczen- stwie amerykańskim. Cheryl Reed po badaniach a nun. Ch Reed, The Politics of the Habit, http://www. zakonnicami amerykańskimi: A couple of months after aliciapatterson.org/APF1903/Reed/Reed.html, 10.01.2008. her habit ceremony, I asked Sister Mary Anselma if she felt 33 like a sister. She told me that sometimes she forgets, but then żadna z sióstr nie stanęła bowiem przed takim wyborem. she looks down at her habit and it hits her that she's really 34 Należy podkreślić deklaratywność tych wypowiedzi, Siostra, 53 lata. BARBARZYŃCA EDD8 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej wśród żeńskich zgromadzeń zakonnych doszła do wniosku, że „po wielu latach prób pozbycia się [przez amerykańskie zakony] habitu nie­ wiele osób spodziewało się, że ten staroświecki strój będzie tym, co zachęci kobiety wychowane w duchu feministycznym. Jednak młode za­ konnice mówiły m i , że habit jest faktycznym magnesem. Ich zdanie zdają się potwierdzać badania przeprowadzone przez Georgetown University, które pokazują, że w tym kraju trady­ cyjne zgromadzenia zakonne, które pozostawiły habit, przyciągaj ą trzykrotnie więcej kobiet niż te postępowe, których większość habit odrzuciła" . Jak widać, habit pozostaje silnym wizualnym przekazem, który identyfikuje i określa dany typ życia, staje się reprezentacją wyznawanego systemu wartości, a jednocześnie widocznym dla innych znakiem poświecenia i akie podieła dana osoba Mozę trudno sobie wyobrazić że osoby które poświeciły sie dla świata nieziemskiej' przvwiazuia wage do rzeczy tak materialna iaka iest ubranie niemniei iednak to ze młode dziewczyny wstepuia raczei do zgromadzeń w których beda musiały nosić habit może tez wynikać z faktu ze chcą przyciągać uwagę osób świeckich chcą być rozpoznawane przez swoi a nrofesie Obcy Indzie często zaczeniaia zakon nice w habicie nrosza ia o modlitwy chwile rozmowy dzielą sie problemami czy choćby 35 lULiiiuw jj VJ.ZJIv_ic£ V i liii V-.ZJy L I I U ^ U J żecrnaia sie na iei widok nnhlicznie okazniac iei szacnnek Ghoć Iwwa to meczące ze słów sióstr winać wvraznie L <a .aHowolońe faktn ,e ludzie wSząTdoceniająi ich^poświęcenie Podążając tropem stroju zakonnego jako znaku semiotycznego, spójrzmy teraz na krój 7 After all these years of trying to get rid of the habit, few thought the antiquated outfit would actually attract women raised in a feminist era. But young nuns told me the habit is a real drawing card. Their statements seem to be backed by research at Georgetown University which shows that traditional religious orders in this country, who have retained the habit, are attracting on average 3-1 more women than progressive orders, most of whom do 35 W) PD08 BARBARZYŃCA 83 habitu. Na pierwszy rzut oka sprawia on wra­ żenie luźnego, workowatego. Najczęściej dość szczelnie zakrywa ciało - jest długi do kostek, ma długie rękawy, jest zabudowany pod szyją. Dodatkowo welon na głowie mniej lub bardziej zakrywa też włosy. Wydaje się niepraktyczny, zwłaszcza w wypadku zgromadzeń czynnych, które prowadzą intensywne prace społeczne, ale też nie wydaje się stworzony do zajęć domowych jak gotowanie czy praca w ogrodzie. Można się zastanowić, czy poza wizualnym wskazaniem, że dana kobieta poświęciła się określonemu ty­ powi posługi, nie miał (ma?) on także na celu, aby w pewien sposób pozbawić ją wymiaru sek­ sualnego. Taki typ stroju wizualnie likwiduje płciowość. Tylko wizualnie, gdyż zakonnice na­ dal pozostają w pełnym wymiarze, zarówno bio­ logicznym iak i świadomościowym kobietami Niemniei iednak habit mógłby być postrzegany iako pewien zewnętrzny znak wyłączenia da­ na kobiety z grona kobiet do wzięcia" panien na wydaniu sytuuiac zakonnice w gronie osób zakazanych" jeśli chodzi o kontakty seksualne Na pierwszy rzut oka wiadomo ze ta kobieta poświeciła sie innemu celowi i realizuie sie w in nei roli w związku z czym rola matki czy zony iest i u ż d l a niei niedostenna I znów habit nrzv nomina o tym zarówno światu zewnętrznemu L' \J 111111C4. \J 1 T U l J * * O V V LCX L. V / ^ J * " £ ŁJII^111 ^ y iak i samei zakonnicy 7 drncriei strony iednak nie snosóh w tym mieiscn nrawem n W s i i nie wspomnieć o nzycin hahiti, nrzez knltnr^ nonnlarna iako r e k w L t n w e r l c e r . v wrer. nornoarafi, 7 ^ ^ ^ ^ ^ pojawh^ not wear the habit. Ch. Reed, The Politics of the Habit, tekst pochodzi ze strony internetowej http://www. aliciapatterson.org/APF1903/Reed/Reed.html, 10.01.2008. Dyskusja na temat skandaliczności używania tego typu stroju do celów pornograficznych wykracza poza ramy tego artykułu, należy jednak zaznaczyć obecność głosów potępiających takie użycie habitu jako symbolu sacrum. 3 6 �84 oczywiście odpowiednio przerobione, skrócone i raczej odsłaniające niż zasłaniające cokolwiek. Habit może więc „deseksualizować" albo wręcz przeciwnie - „doseksualizować" kobietę, w tym wypadku ze względu na swoją „tajemniczość". W przypadku wykorzystania habitu jako rekwi­ zytu erotycznego zmienia się jednak diametral­ nie kontekst tworzenia i odczytywania tego tek­ stu kulturowego i pamiętać należy, że j akkolwiek sposób odczytania czy dekonstrukcji tekstu nie zależy od autora, to z pewnością takie postrzega­ nie habitu nie jest zgodne z intencją środowiska zakonnego. Kontynuując zatem wątek habitu jako znaku „niedostępności" kobiety dla potencjalnych za­ lotników, nie sposób nie wspomnieć o dość w a ż ­ nej semiotycznie jego części - welonie. Welon to przykrycie włosów, a symbolika włosów w kultu­ rze jest bardzo rozbudowana. Jako pozostałość sierści kojarzą się ze zwierzęcością. W kulturze magicznej nieuczesane, rozpuszczone włosy ko­ jarzą się z dzikością i chaosem Natury, uczesane zaś i gładko przylegające do głowy to oznaka poddania się normom Kultury. Fakt nieustanne­ go odrastania włosów (i mit ich ciągłego odrasta­ nia po śmierci) wiąże je z mocami rozrodczymi i płodnością ziemi. W obrzędach, których celem jest zmiana statusu człowieka (tzw. rytuałach przejścia), często dokonuje się czynności zwią­ zanych z włosami. Może to być czesanie, upinanie, ścinanie, przykrywanie itp. Kobiety świeckie miały przykrywać głowy w trakcie nabożeństwa, aby nie rozpraszać uwagi mężczyzn i aniołów, gdyż nie są one obrazem i odbiciem chwały Bożej jak mężczyźni, lecz „odbiciem chwały mężczy­ zny", „gdy modli się z odkrytą głową, hańbi się tak, jakby była ogolona" (1 Kor 11). W polskiej 3 7 Tertulian „o strojach kobiecych": „Jeśliby na ziemi pozostała taka silna wiara, silna jak nagroda za tę Agnieszka Poźniak kulturze ludowej przykrycie włosów czepcem było częścią weselnego obrzędu oczepin, który pannie nadawał status mężatki. Podobne zna­ czenie można przypisać welonowi zakonnemu. Jeśli mówimy, że cały habit jest znakiem oddania kobiety Bogu, welon byłby dopełnieniem tego wizualnego przekazu, mówiącym o zakonnicy jako poślubionej Chrystusowi. Same siostry czę­ sto wspominają, że habit, a szczególnie welon, czyni z nich „oblubienice Chrystusa" podobne pannie młodej. Jest dla nich znakiem „małżeń­ stwa", jakie zawarły z Chrystusem, składając śluby zakonne. „Trefienie", układanie włosów - to groźna kobieca broń erotyczna. „Włosy nad złoto są sidła zdradliwe, w które ty, panno, łowisz serca chciwe", pisał Jan Andrzej Morsztyn. Zakrycie włosów wracamy znów myślą do odseksualnienia zakon­ nic - byłoby więc wizualnym wyrazem rezygnacji z tego typu zachowań, odcięciem się od własnej erotyki w myśl ślubu czystości i ubóstwa, zgodnie ze słowami Św. Piotra: „Ozdobą waszą niech nie będzie to, co zewnętrzne, trefienie włosów, złote klejnoty lub strojne szaty". Welon byłby więc tym rekwizytem, który definitywnie i ostatecznie likwi­ duje kobiecość (w sensie „erotyzm") zakonnic. W końcu strój zakonny jest też realizacją jednego ze ślubów, które składają członkinie zgromadzeń - ubóstwa. Zakładając habit, sio­ stry jednoznacznie odcinają się od świata, który nieustannie podąża za modą, zmuszając do cosezonowych zmian zawartości szafy. I choć krój habitu również w ciągu wieków się zmieniał - co było wymuszone głównie przez warunki klima­ tyczne lub ekonomiczne - to jednak zmiany te zachodzą niezwykle powoli, z dala od wszech­ obecnego konsumpcjonizmu . 37 pragnęłaby żadnej czarującej sukni, nie mówiąc j u ż 0 sukni zbytkownej. Wolałaby raczej ubogie stroje wiarę oczekiwaną w niebie, to żadna z was, najdroższe 1 dążyła do niedbałego wyglądu. Nosiłaby się jak Ewa, siostry, od momentu, w którym uzna Boga Żywego pogrążona w żałości i pokutująca, aby mogła tym pełniej i dowie się o sobie, to znaczy o kondycji kobiety, nie odpokutować swój grzech strojem wyrażającym skruchę". BARBARZYŃCA E(1E| EDD8 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej Jak mogliśmy zauważyć, model życia kon­ sekrowanego czy też rola zakonnicy jest tylko jedną z „opcji", które kultura ma do zaofero­ wania kobiecie. Jednym z dyskursów, w który może ona wpisać swoje życie, jedną z ról, w które może się „wcielić". Wybór tej drogi nieodmiennie pociąga za sobą nie tylko akceptację pewnego systemu wartości, nie tylko formuje określony temperament, nie tylko wymaga prezentowania określonego typu zachowań, ale także w sferze wizualnej kształtuje wizerunek kobiecego cia­ ła, ciała obleczonego w habit. Obowiązujący dyskurs określa iaka powinna być prawdziwa" zakonnica, i wiedzą to zarówno osoby świec­ kie, jak i same siostry. Z jednej strony habit jest jednym z niewielu strojów, który tak wyraźnie pełni funkcję znakową, określającą przynależ­ ność i pozycję społeczną danej jednostki, tworzy tekst, który może być odczytany w odpowiednim kontekście, uruchamiając cały system „wiedzy potocznej" na temat noszącej go osoby. Strój ten także określa i umacnia tożsamość danej grupy społecznej oraz jednostki będącej członkiem tej grupy. Z drugiej strony pełni rolę zewnętrznego stróża i jest „kostiumem", którego nie sposób się pozbyć co wystawia noszącą go osobę także na różne niebezpieczeństwa i agresję ze strony nie­ których członków społeczeństwa a zatem w sen¬ sie praktycznym i mentalnym może być krzy­ żem" forma pokuty czy wręcz przekleństwem Ponadtoiesthabitrodzaiemodzieży materiałem' który służy do okrycia tak istotnego elementu kultury jakim jest ciało co czyni z niego element dvskus,i o cielesności Czy można powiedzieć ze habit uwalnia siostry zakonne od przymusu wpisywania sie w fiak powiedziałam na poczat ku - wszechobecna dyskurs cielesności? C z y stanowi w iakimś "sensie ucieczkę od cielesności? 3 8 To się jednak zmienia, np. stosuje się inny materiał do szycia habitów - niejednokrotnie wełna zostaje zastąpiona W) PD08 BARBARZYŃCA 85 Od presji bycia idealnym ciałem? W pewnym sensie na pewno tak. Od zakonnicy nie wymaga się przecież, by była atrakcyjna erotycznie - ale to także jest element dyskursu, który niejako „w zamian" wymaga innych cech charakteru czy zachowania, a także wizualności. Siostra zakon­ na według zasad obowiązującego dyskursu po­ winna nosić habit - ten zewnętrzny znak, który jednoznacznie określa jej przynależność do roli. Rola zakonnicy jest w pewnym sensie określona także przez jej cielesność, choćby w aspekcie jej aseksualności. Oczekiwania społeczne wpisane w ten dyskurs co do „normalnego" ciała zakon­ nego oczekuj ą od niego obleczenia w ubiór, który uczyni zakonnicę „bezpieczną" z punktu widze­ nia reszty społeczeństwa. Czy zatem kobiecość, w kulturze postrzegana, jak mówiłam, głównie przez swoją seksualność, w przypadku siostry zakonnej uwalniałaby się z „okowów" fizjologii? Nie do końca. Zakonnica co prawda nie ma realizować modelu grzesznej Ewy, ale za to oczekuje się od niej wpisania się w model świętej i dziewiczej Marii. Znowu więc następuje jej definiowanie poprzez odniesienie do sfery fizjologii - tym razem poprzez przypi­ saną do modelu zakonnicy rezygnację z funkcji biologicznych (z funkcji biologicznej, jaką jest posiadanie dzieci). Droga ku świętości, którą ma według obowiązującego dyskursu podążać za­ konnica, realizuje się poprzez rezygnację z sek­ sualności ciała i ascezc. Widocznym znakiem tego stał się strój zakonny. Jednak patrząc na to nieco przewrotnie, habit m o ż n a potraktować jako reprezentację głębokiego połączenia wiary z modą. Aczkolwiek niepraktyczne habity by­ wają stylowym, a nawet wytwornym ubiorem. A jak mówią siostry - któraż kobieta nie chciała­ by założyć swojej sukni ślubnej więcej n i ż raz. 38 materiałami lżejszymi. Habit ewoluuje więc także w kierunku większej praktyczności i wygody. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c91eae7b675a2d165f0a7b55b080c7c1.pdf 8fd5d28c696f96b6efe8d947db86742a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5577 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5186 Title A name given to the resource Trup i estetyka / Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne;s. 53-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodacz, Weronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Weronika I I I I | C h O d a CZ > studentka etnologii UJ. Interesuje się estetycznymi aspektami fotografii i jej recepcją przez nieprofesjonalistów, sztuką współczesną, zagadnieniami kiczu s t y k ó w kultur/ typu ludowego z dyskursem sztuki wysokiej. W s p ó ł p r a c o w a ł a przy przekładzie książki Tima Danta Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Jest fotoedytorem „Barbarzyńcy". U n w 19 8 4 n Trup i estetyka Na World Press Photo spojrzeń kilka To dziś modne, wdzięczne, ładne, Co zabójcze, co szkaradne A. Fredro, Zemsta W orld Press Photo to holenderska funda­ cja, która ma na celu promocję profe­ sjonalnej fotografii prasowej. Od 1955 roku w Amsterdamie zbiera się jury i wybiera najlepszą fotografię reporterską poprzedniego roku, kierując się kryteriami związanymi nie tylko z estetyką, ale też wagą przedstawianych wydarzeń . Zwycięskie zdjęcia jadą do 45 kra­ jów świata, gdzie oglądają je prawie dwa milio­ ny zwiedzających . Wystawa w Polsce każdego 1 2 1 Michelle McNally, przewodnicząca jury, po ogłoszeniu roku wzbudza kontrowersje, a prezentowane na niej zdjęcia są uznawane za drastyczne i brutal­ ne. Zamierzam zająć się fenomenem wystawy World Press Photo, która w Polsce cieszy się znaczną popularnością, a konkretnie skupić się na fotografiach uznanych za reporterskie zdjęcia roku i reakcjach, jakie wywołują one u większo­ ści odbiorców oraz dziennikarzy. Bogusław Sułkowski wskazuje na fakt, że aparat fotograficzny został wynaleziony w tym 3 by zechciał dowiedzieć się czegoś więcej na temat historii najlepszych zdjęć roku 2006 mówiła, co składa się ze zdjęcia. Przede wszystkim jednak fotografia ta powinna na wybitną fotografię prasową: „Powinna stanowić być prawdziwa. Właśnie owa prawdziwość powoduje, wartość historyczną - przedstawiać określone iż zdjęcie wybitne wyróżnia się na tle innych". I . Torbicka, zdarzenie w określonym miejscu i czasie. Powinna Najlepsze zdjęcia zawierać aspekt socjologiczny - tłumaczyć ludzkie 27.04.2007, s. 20. świata, zachowania i wzajemne relacje. Powinna mieć wydźwięk 2 psychologiczny i emocjonalny i powodować, że widz 30.12.2007. nie pozostanie obojętny. Powinna wreszcie mieć 3 walor estetyczny, wciągać widza, skłaniać go ku temu, worldpressphoto.org. W) PD08 BARBARZYŃCA „Gazeta Wyborcza", Poznań, About World Press Photo, www.worldpressphoto.org, Wszystkie fotografie można obejrzeć na stronie www. �Weronika Chodacz 54 samym roku co rewolwer Colt (1830). „Odtąd broń i dokumentowanie zbrodni, wojna i media wizualne będą nierozdzielne, współobecne" . Zdjęć wykonanych w czasie wojny na World Press Photo jest bardzo wiele. Co prawda pierw­ sze fotografie z lat 50. dotyczą lżejszych tematów, takich jak sport - fundacja najwyraźniej kiero­ wała się początkowo innymi kryteriami - jednak od lat 60. na trywialność nie ma j u ż miejsca, a fo­ tografie z kolejnych edycji wystawy przedstawia­ ją najbardziej dramatyczne problemy ludzkości. Na 49 zdjęć-laureatów konkursu World Press Photo tylko 13 pochodzi z krajów zamożnych, takich jak Stany Zjednoczone, Japonia czy pań­ stwa Europy Zachodniej. Reszta fotografii zo­ stała wykonana na obszarach Trzeciego Świata, Europy Wschodniej i ZSRR. Jeśliby się odwołać do medialnego rozumienia geografii, jakie pro— ponuie Paul Virilio raczei te strefy do których docieraia telemedia należałoby uznać za glo­ balne /społeczności' lokalne znaiduia sie ooza obszarem ich oddziaływania) . Z tej perspektywy trzeba by przyjąć inne proporcje i przewarto¬ mieisca tradvcvinie według 7 mnowoienne™ podziału umieszczane w Trzecim Świecie Ł nie spełnia skutecznie swojej roli wskazywania istotnych problemów społecznych w państwach zapomnianych. Zdarzają się jednak zdjęcia ofiar głodu i suszy z Afryki (np. fotografia z Nigerii z 1974, Ugandy z 1980 czy Somalii z 1992 roku) lub ubogich emigrantów w USA (fotografia roku 2000), które wyrastają poza bieżące medialne zainteresowania. Polski fotograf Tomasz Tomaszewski, dwu­ krotny członek jury fundacji, w taki sposób wyraża się o wystawie: „World Press Photo jest bodajże jedyną fotograficzną dokumentacją naszego świa­ ta. Ja patrzę na te zdjęcia w kategoriach pewnego historycznego zapisu czy pamiętnika, który my możemy w skondensowanej formie obejrzeć. To jest zapis tego, co było istotne w danym roku. Mo­ żemy się z tym nie zgodzić, może nam się wyda­ wać, że świat nie był taki zły, ale jeśli pomyślicie państwo, ile osób zostało zabitych w bezsensow­ nych wojnach minionego roku, ile dzieci zginęło z głodu, to nie sądzę, by ilość zdjęć pokazujących ten problem była przesadzona" . Obronny ton wy­ powiedzi Tomaszewskiego odnosi się do licznych głosów sprzeciwu, które wzbudza World Press Photo. Wnoszą je głównie specjaliści w dziedzinie fotografii. Krytyk sztuki Urszula Czartoryska tak kie WVDOW13.Q3. SIC O WVSÜ3.W1C* 4 5 ściować Doiecia centrów i Deryferii Donieważ i a k Wietnam i Irak^ w k t ó r y c h n r o w a n z a woienne działania woiska Jednoczonych ON7 czy Stanów n a l e z a do ścisłych ś w i a t o w y c h c e n t r ó w imi ieeduiiaa li ni iyycchn z a i n t e r e s o w a ń , iN^ a ti u o imi ni aa s ti noza ta sfera c z ę s t o z n a i r l n i a sie nhocrie i n i e i s t o t ne . n o t r . n o ś r i n . ń . t w Z . r h o H n i to właśnie J m o T n 7 h v 3 ^ uwagę na tycn amycn tematacn, na Ktorycn SKU- 4 B. Sułkowski, Przemoc i pornografia śmierci jahp przynęty medialne, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006, s. 12. 7 Z roku rok okrutnieisze zdiecia uzyskuia naerody. Nagradza się zdjęcia «dzieci wojny» albo kobiety-narkomanki lecz nawet to iuż nie wystarcza — naeradza sie wiec zdiecie orzedstawiaiace śmierć alkoholika na śmietnisku i śmierć boksera na ringu" Przedstawianie śmierci było obecne w fo­ tografii od początku. Hippolyte Bayard, jeden z jej wynalazców, uwieczniał na zdjęciach swoje wizerunki wykreowane na topielca. Fotografia 8 7 Z. Tomaszczuk, Łowcy obrazów. Szkice z historii fotografii, Centrum Animacji Kultury, Warszawa 1998, s. 63. 5 P. Virilio, Bomba informacyjna, Sic!, Warszawa 2006, s. 15. 8 6 N . Chomsky, Rok 501. Podbój teoretyczne, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005, s. 224. trwa, PWN, Warszawa- U . Czartoryska, Fotografia - mowa ludzka. Perspektywy Poznań 1999, s. 149. BARBARZYŃCA PDQ8 �Trup i estetyka 55 skiej walki o niepodległość. „Fascynacja widowiskiem przemocy, okrucieństwa i śmierci jest w kulturze najtrwalsza. Spektakle przemocy zawsze znajdują widzów, one mają moc przyciągania, która wyrasta z potężnych, tajemni­ czych źródeł natury człowieka" , pisze Bogusław Sułkowski. Autor wskazu­ je również, że współczesne oglądanie scen przemocy ma więcej wspólnego ze starożytną fascynacją śmiercią gladiato­ rów niż średniowiecznymi publicznymi egzekucjami, podczas których przynaj­ mniej dokonywała się sprawiedliwość. Współczesne oglądanie scen przemo¬ cy jest „bezinteresowne" . Wypowie­ dzi widzów komentujących wystawę zdają się temu twierdzeniu przeczyć. Lecz przed przyi rżeniem sie komen­ tarzom warto sprawdzić, czy zdjęcia prezentowane na World Press Photo na przestrzeni lat rzeczywiście sa tak drastyczne. 9 10 HIPPOLYTE BAYARD, AUTOPORTRET TOPIELCA, 1840 R. Roberta Capy Śmierć republikańskiego żołnierza z 1936 roku obiegła cały świat. Trzeba jednak pa­ miętać, że również przed narodzeniem fotografii ludzie emocjonowali się scenami przemocy, by wymienić walki gladiatorów w Rzymie czy śre­ dniowieczne obrazy przedstawiające męczenni­ ków Za pierwszego reportażystę można by uznać Francisca de Goyę, który w cyklu Okropności wojny dosłownie przedstawił sceny z hiszpań­ 9 10 B. Sułkowski, op.cit., s. 5. Ibid., s. 8. W) PD08 BARBARZYŃCA W określeniu ich brutalności posłużę się kryteriami, które Sułkowski zasto­ sował do badania przekazu telewizyj­ nego. Uznał on za przejawy przemocy wszystkie ujęcia, które obejmują: użycie broni oraz grożenie bronią, widok ofiary i krwi, zwłoki, a także katastrofy, wypad­ ki i inne naturalne kataklizmy. Obrazy broni, która nie jest w użyciu, są raczej uniknię­ ciem pokazywania przemocy, rodzajem peryfrazy, do scen brutalnych więc ich się nie zalicza . W przypadku World Press Photo osobno wyróżniłam te ujęcia, które nie przedstawiają ofiar we krwi, ale silne uczucia strachu bądź żalu na twarzach portretowanych, ponieważ niosą z sobą znaczny ładunek emocjonalny (np. znane zdjęcie dzie­ ci uciekających przed napalmem z 1972 roku). 11 11 Ibid, s. 105-106. �Weronika Chodacz 56 Na 49 zwycięskich fotografii - tyle razy od 1955 roku odbył się konkurs - zdjęć przedstawiających bezpośrednio przemoc jest 18 (w tym też bardzo brutalnych, jaksamospalenie buddyjskiego mni­ cha z 1963 czy egzekucja partyzanta w Wietnamie z 1968 roku). Bezpośrednio nie pokazuje przemo­ cy 17 fotografii - nie pochodzą one z krajów, gdzie toczyły się działania zbrojne, lub z samego obrazu nie wynika, że sfotografowane postacie to ofiary agresji (jak w przypadku zdjęcia czeczeńskiego chłopca z 1995 roku). Dodatkowo 14 zdjęć, mimo że nie przedstawia agresji, niesie z sobą silny ła­ dunek emocjonalny. Stosunek zdjęć wyrażających jedynie emocje i nieprzedstawiających przemocy w ogóle do fotografii brutalnych to 3 do 2. Na­ tomiast jeśli podsumować zdjęcia z wszystkich kategorii prezentowanych na wystawie w 2006 roku (nie iak poprzednio tylko zdiecia roku) to fotografii obrazujących przemoc bezpośrednio iest fedna trzecia lednak to obrazy brutalne naibardziei zapadaia w pamięć Wystarczy by dra­ stycznych zdieć była niewielka cześć aby człowiek zapamiętał wystawę jako wstrząsającą Przy klasyfikacji nie zostały wzięte pod uwa­ gę opisy fotografii, bez których wiele zdjęć repor­ terskich traci sens. Walter Benjamin twierdzi, że bez podpisu „wszelka fotograficzna konstrukcja byłaby skazana na przypadkowość" . Zdjęcia z World Press Photo doskonale ilustrują tę tezę. Widać to na przykładzie fotografii z 1992 roku, która przedstawia kobietę niosącą zwłoki dziec­ ka. Jej spokojny wyraz twarzy, szerokie centralne kadrowanie i krajobraz uchwycony w tle dają złudzenie spokoju. Zawiniątko, które trzyma, również nie wskazuje na to, że wewnątrz jest martwe dziecko. Dopiero opis uzmysławia dra­ mat ofiar głodu w Somalii. Bardziej wyraźny 12 12 W Benjamin, Mata historia fotografii, [w:] idem, Anioł historii, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1996, s. 124. 13 W Benjamin, Twórca jako wytwórca, [w:] idem,Anioł historii, op.cit.,s. 174. 14 R. Barthes, Światło przykład to ofiara wybuchu wulkanu w Kolum­ bii z 1985 roku. Samo zdjęcie przedstawia spo­ kojne dziecko, dopiero opis uświadamia nam, że sfotografowana dziewczynka umarła pod gru­ zami. Według Waltera Benjamina do robienia zdjęć powinni się zabrać pisarze, ponieważ tylko słowo jest w stanie uratować współczesną, nasta­ wioną na konsumpcję, fotografię masową . Zdjęcia przedstawiające przemoc bezpośred­ nio Roland Barthes porównuje z pornografią . Według niego fotografiom tym często brakuje punctum, które przełamałoby jednolite studium zdjęcia, czegoś, co „wybiega ze sceny jak strzała i przeszywa mnie" . „Punctum jakiegoś zdjęcia to przypadek, który w tym zdjęciu celuje we mnie (ale też uderza mnie, uciska)" . Rolę punctum w wielu fotografiach World Press Photo para­ doksalnie może realizować napis, czyli element zewnętrzny wobec zdjęcia. W niektórych foto­ grafiach to on właśnie najbardziej uderza widza, kieruje uwagę na określoną rzecz. Zygmunt Bauman proponuje przeformułowanie kartezjańskiego cogito na „krzyczę, więc jestem". Taki charakter mają współczesne me­ dia. „Uwagę publiczną, chronicznie przytępioną i zblazowaną przez atrakcje coraz to liczniej­ sze, krzykliwsze i coraz bardziej niesamowite, przyciągnąć mogą tylko zdarzenia szokujące, i to szokujące bardziej n i ż wstrząsy wczoraj­ sze. Jeśli zatem o pożądaną siłę wstrząsu idzie, działa niejako tendencja jednoznacznie i upar­ cie z w y ż k o w a " . Zdjęcia World Press Photo nie potwierdzają tej tendencji. Zataczają raczej pewien krąg, od twórczych zdjęć poruszających różnorodną tematykę po coraz bardziej drastycz­ ne (ich brutalność staje się największa w czasie wojny w Wietnamie w latach 60. oraz później, 13 14 15 16 17 15 16 17 Ibid., s. 47. Ibid. Z. Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesnosci, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń obrazu. Uwagi o fotografii, KR, 1995, s. 62. Warszawa 1996, s. 72. BARBARZYŃCA PD08 �Trup i estetyka 57 w latach 80.), po czym znowu w latach 90. stają się coraz bardziej artystyczne i mniej dosłowne. Większość fotografii (30) jest czarno-biała. Może to wydawać się zaskakujące, ponieważ zdjęcia dokumentalne są tradycyjnie kojarzone z barwą. Czerń i biel cechuje natomiast fotografię arty­ styczną. Zdjęcie w skali szarości nie rozprasza uwagi widza na niepotrzebne detale, pozwala skoncentrować się na formie. World Press Photo oprócz reportażu ma również ambicje formalne. Między innymi to właśnie zarzucają fotografiom przeciwnicy konkursu. Na portalu internetowym Widelec.org za­ mieszczono wszystkie zdjęcia, które wygrały konkurs od 1955 roku. Poniżej zaczęły pojawiać się komentarze użytkowników. Na 81 postów tyl­ ko jedna osoba wyraziła się o brutalnej fotografii jednoznacznie pozytywnie. Większość (60 ko­ mentarzy) zwraca uwagę na cierpienie przed­ stawione na zdjęciach. Jedną czwartą wszystkich postów stanowią emocjonalne opinie o brutalno­ ści fotografii: „Potworna szara rzeczywistość...", „przerażające", „straszne, ale prawdziwe..." . Według Baumana cechą moralności ponowoczesnej jest przeniesienie wartościowania z etyki na estetykę, niechęć do podejmowania odpowie­ dzialności do czynnego bądź emocjonalne­ go zaangażowania . Sułkowski natomiast pisze o dzisiejszym odchodzeniu od etyki przy ocenie obrazów: „Tradycyjnie dla człowieka pierwotną odniesienia było wartościowanie moralne współcześnie uczvmv sie z mediów p r z y d a d a ć światu bez odniesień do tei pierwotne ramy analizuiemy techniczne aspekty przedstawienia lub po prostu gapimy się na zagęszczony stru18 19 18 www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. We wszystkich cytatach z Internetu poprawiono ortografię. mień wypadków, nieszczęść, katastrof, ofiar i ich katów" . Jednakże do widzów World Press Pho­ to nie odnosi się ponowoczesna adiaforyzacja. Tylko pięć komentarzy na Widelec.org zwraca uwagę na walory estetyczne zdjęć, z czego trzy podkreślają jednocześnie przykre uczucia zwią­ zane z ich oglądaniem, a jeden docenia umie­ jętności fotografów. W Internecie pojawiają się wypowiedzi podkreślające fakt, że na fotografii cierpienia nie można oceniać z punktu widze­ nia estetyki: „To hipokryzja i tylko hipokryzja. Pomyśleć, że takie zdjęcia miałabym jeszcze oceniać na podstawie kryteriów typu «dobrze naświetlone*. Brr" ; „Nie lubię tego konkursu. Zdjęcia są wstrząsające, niektóre bardzo dobre, ale żerują na czyimś życiu. Na miejscu fotogra­ fa nie robiłabym zdjęcia, tylko bym pomogła, cokolwiek zrobiła. Za kasę ludzie są zdolni do wszystkieeo" W przypadku powyższych wy­ powiedzi me można mówić o baumanowskim mezaaneazowaniu Obrazy cierpienia oprócz silnych emocii wywołuia u internautów rów nież cheć działania przynaimmei na poziomie deklaratywnym oraz refleks e na tematniespra wiedliwości w świecie i własnej sytuacji (takich wypowiedzi iestSS") Fstetvzacia natomiast może noiawićsietvlkowzestaw,eniuzetvka- Zdiecia piękne, a zarazem straszne i smutne" ." 20 21 22 23 Twórcy drastycznych komunikatów medial­ nych wyjaśniają ich charakter intencją wpły­ nięcia na opinię publiczną, ponieważ obraz ma większą moc oddziaływania niż słowo. Sułkow­ ski natomiast pisze, że „zbrodnia, wojna i ludo­ bójstwo zawsze są na świecie i zawsze istnieje misja telewizji do pokazywania rzeczy godnych podzielone. Troje z siedmiu użytkowników docenia formalne walory World Press Photo, innych troje natomiast ma wątpliwości etyczne co do przedstawiania 19 Z. Bauman, op.cit., s. 58. cierpienia na zdjęciach. 2 0 B. Sulkowski, op.cit., s. 16. 22 21 World Press Photo, www.biblionetka.pl/art. photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. asp?kom = tak&oid = -l&aid = 53086, 30.12.2007. Na Biblionetka.pl opinie są bardziej rozbudowane, a zdania {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA 23 www.widelec.org/world_press_ Ibid. �Weronika Chodacz 58 interwencji i potępienia. Na widza siedzącego na kanapie we względnie bezpiecznej części Euro­ py przerzuca się odpowiedzialność za losy świa­ ta, a on tego nie zauważa, on sądzi, że pokazuje mu się po prostu rzeczy interesujące, a nawet ekscytujące" . W przypadku World Press Pho­ to nie jest tak do końca. Przedstawiane obrazy rzeczywiście mogą wzbudzać zainteresowanie, ale zawsze towarzyszą mu intensywne uczucia, a nawet poczucie pewnej powinności: „To strasz­ ne, przerażające. To cierpienie, ból śmierć... za bardzo w oczy kole. Ja wiem, że takie rzeczy na świecie istnieją, ale tak rzadko o nich myślę... bo jestem bezradna. Co mogę zrobić... nic. Było, jest i będzie źle"; „To jest tak straszne i tak okrutne, że aż brak słów, łzy same zbierają się w oczach. Nie rozumiem, jak możemy żyć sobie tak nor¬ malnie ciesząc sie iakimiś drobnymi przyiemnościami dnia codziennego, gdy współcześnie dzieją się takie rzeczy, to okrutne" . Umberto Eco Z Historii brzydoty zwraca uwa£fe na. to ze Diekno oodleea ocenie niezaaneażowanei 'na tomiast brzydota iest wstrzasaiaca Podczas dv Diekno ooisuiemy takimi synonimami iak har moniine ładne oełne wdzięku synonimy brzy doty zwykle maia związek z reakcia nolepaiaca na niesmaku ieśli nie głębokim obrzydzeni,, wstręcie czy odrazie Brzydkie iest iednorześnie odnyrhaiare nienrzyiemne nrzeraza,ace nik czemne, niepokojące straszne, obrzydliwe . 24 25 ff 26 Jeden z internautów podpisujący się nickiem Mędrzecldiota zwrócił u w a g ę na szczególne walory estetyczne zdjęcia z 1984 roku przed­ stawiającego zwłoki i jednocześnie jako jedyny 24 25 B. Sułkowski, op.cit., s. 68. www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. 26 27 U . Eco, Historia brzydoty, Rebis, Poznań 2007, s. 16. www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. 28 O przywracaniu porządku w toku interakcji: H . Blumer, Społeczeństwo ja\o symboliczna interakcja, wyraził się na temat fotografii jednoznacznie po­ zytywnie: „Kozackie zdjęcie, najlepsze, odkopa­ na twarz dzieciaka, trzasnę ją sobie na pulpit" . Opinia ta wywołała oburzenie. Internauci od razu przystąpili do odbudowywania zaburzone­ go systemu wartości (pięć postów) . Przywołując do porządku Mędrcaldiotę, niektórzy odwołali się nawet do gróźb: „Szkoda, Mędrczeldioto, że ja nie mogę trzasnąć Cię w ten pusty łeb. Ale cóż, są ludzie i ludziska. Straszne zdjęcia...". Inni człowiekowi, który stawia walory estetyczne ponad moralnością, odmówili człowieczeństwa: „Brak ci oczywistych, ludzkich odruchów" . Zło nie może być piękne, nie można się nim zachwycać. Koncepcja łącząca dobro i piękno (gr. KaXoKaya0ia) istnieje j u ż od starożytności i tkwi w umysłach ludzi do dziś. Eco, opisując pierwszą Estetyk? brzydoty Karla Rosenkranza z 1852 roku, wskazuje na analogię między brzy­ dotą i złem moralnym - „tak jak zło i grzech stoją w opozycji do dobra, będąc jego piekłem, tak brzydota stanowi «piekło piękna»" . Estetyzacja przemocy jednak nie jest niczym nowym. Według Sułkowskiego jednym ze starożytnych jej przejawów są żywe pochodnie Nerona, które przed podpaleniem zostały ozdobione, a pło­ nęły przy dźwiękach muzyki . Historyk sztuki może więc, jak Czartoryska, uznać estetyzację cierpienia najwyżej za przejaw złego smaku, w postrzeganiu potocznym natomiast takie dzia¬ łania wzbudzają najwyższe oburzenie. Czło¬ wiek który fascynuie sie ohyda musi być zły edyz'brzydota wiąże sie ze złem Zarzucanie fotografom estetyzacji cierpienia me pojawiło się 27 28 29 30 31 w socjologii współczesnej, red. E. Mokrzycki, Warszawa 1984, s. 71-87; H . Garfinkel, AspeĄty problemu potocznej wiedzy o strukturach społecznych, [w:] Fenomenologia i socjologia, red. Z. Krasnodębski, P W N , Warszawa 1989, s. 324-342. 29 Ibid. 3 0 U . Eco, op.cit., s. 16. 3 1 B. Sułkowski, op.cit., s. 6. [w:] Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje BARBARZYŃCA PD08 �59 Trup i estetyka w r a z z p o w s t a n i e m f u n d a c j i W o r l d Press P h o t o . K r y t y k o w a n o za t o j u ż fotografie gospodarczej depresji w Stanach Z j e d n o c z o n y c h Dorothei Lange . Pisał też o t y m Walter B e n j a m i n . 3 2 3 3 Z a w y k o r z y s t y w a n i e c i e r p i e n i a k r y t y k u j e się również media informacyjne. Czartoryska p i ­ sze o W o r l d Press P h o t o : „ T a k i n i e jest ś w i a t , t a k a jest t y l k o f o t o g r a f i a p r a s o w a o k r e ś l o n e g o r o d z a j u " . T e n z a r z u t m o ż n a raczej o d n i e ś ć d o 3 4 t e l e m e d i ó w , które k r e u j ą f a ł s z y w ą w i z j ę w r o g i e j r z e c z y w i s t o ś c i . S u ł k o w s k i p r z y t a c z a statystyki r e ­ alnej p r z e s t ę p c z o ś c i , z g o d n i e z k t ó r y m i n a 100% przestępstw 0,1% t o morderstwa, 0,8% gwałty seksualne, 3,5% r a b u n k i , 7,8% n a p a ś c i p e r s o n a l ­ ne n a t o m i a s t z d e c y d o w a n a w i ę k s z o ś ć 77 8 % t o w ł a m a n i a i k r a d z i e ż e . P o t r z e b a sensacji w pro¬ g r a m a c h i n f o r m a c y j n y c h d o k ł a d n i e o d w r a c a te proporcje: 87% wydarzeń w n i c h przedstawia­ n y c h dotyczy przestępczości z u ż y c i e m przemocy f i z y c z n e j . W świetle t y c h statystyk t r u d n o jest 35 z a p r z e c z y ć m a n i p u l a c j i w m e d i a c h . M o ż e dlatego k o m e n t a t o r z y prasowi szczególnie jej świadomi starają się z w r a c a ć wystawy nodkreślaiaciefmeiednoznaczność^cze- JraczeinierobiaDrzecietniwidzowiewyrazaiacy Przeważnie i e d n o s t r o n n e W e m o c i o n a l n e opinie a r t y k u ł a c h o W o r l d Press P h o t o w G a z e c i e W y b o r c z a " niektórzy dziennikarze koncentruia sie i e d y n i e n a b r u t a l n o ś c i p r e z e n t o w a n y c h foto Jani 3 6 n a t o m i a s t cześć k o m u n i k a t ó w m e d i a l n y c h c h a r a k t e r v z u i e sie n e w n y m s c h e m a t e m I c h a„ t o r z y nainierw zwraraia nwaoe na d r a s t y c z n o ś ć i d o s ł o w n o ś ć f o t o g r a f i i , ale p o t e m , j a k b y trochę 32 B. Brauchirsch, Mała historia fotografii, Cyklady, Na temat albumu Świat jest piękny 37 38 3 6 K. Kenig, Najlepsze smutne zdjęcia, „Gazeta Wyborcza", Warszawa, 11.02.2006, s. 10; Krew, łzy, upodlenie, „Gazeta Warszawa 2004, s. 29. 3 3 na siłę, poszukują w wystawie też pozytywnych aspektów, powołując się zwykle na zdjęcia z ka­ tegorii nauka i sport . Taki opis pozwala uniknąć kreowania jednolitej wizji świata. „Codziennie otaczają nas przerażające obrazy. Widzimy zdjęcia ludów, których dzieci, wyglą­ dające jak szkieleciki z nabrzmiałymi brzucha­ mi, umierają z głodu, krajów, w których kobiety są gwałcone przez najeźdźców, i innych, w któ­ rych ludzie są torturowani, tak jak wciąż stają nam przed oczami dawne obrazy innych żyjących szkieletów, wchodzących do komór gazowych. Widzimy członki ciał rozrzucone na skutek wysa­ dzenia w powietrze drapacza chmur lub samolotu w locie i żyjemy w strachu, że nas też to może spotkać. Wszyscy wiedzą, że jest to brzydkie nie tylko w sensie moralnym, ale również fizycznym - ponieważ wzbudza niesmak, strach, odrazę niezależnie od tego że owe obrazy budzą litość gniew chęć przeciwstawienia się solidarność na­ wet jeśli akceptuje się je z fatalizmem kogoi kto wierzy że życie iest opowieścią idioty pełna krzy¬ ku i zamieszania. Żadna świadomość relatywizmu walorów estetycznych nie wyeliminuje faktu że w tych przypadkach rozpoznaiemy bez wątpienia brzydotę i nie iesteśmy w stanie przekształcić iei w coś przyiemne™" Na podstawie ooinii na temat Worlu Press Photo do słów Eco można do­ powiedzieć wiecei Nie tvlko nie iesteśmy w sta nie ale za wszelka cene nie chcemy przekształcać obrazów ciemienia w coś nrzyiemnelo Fenomen reakrii na wystawę zanrzecza istnieniu chłodne, postawy ponowoczesnego obserwatora Renger-Patscha Wyborcza", Gdańsk, 8.12.2000, s. 13. M . Niemczyńska, Dziwny jest ten świat, „Gazeta wyraził się następująco: „Nawet obraz nędzy dzięki 3 7 modnemu, perfekcyjnemu ujęciu udało się jej [fotografii] Wyborcza", Kraków, 21.09.2007, s. 9; A. Bugajska, Dwie uczynić przedmiotem konsumpcji", W Benjamin, strony świata. jako wytwórca, Wrażliwość i oko, „Gazeta Wyborcza", Kraków, 27.02.2003, s. 6; Ten nasz świat, Stołeczna", Warszawa, 17.12.1999, s. 1. s. 173. 3 4 U . Czartoryska, op.cit., s. 225. 3 5 B. Sułkowski, op.cit., s. 66. {]{){]) P D 0 8 Twórca [w:] idem, Anioł historii, Poznań 1996, BARBARZYŃCA 38 U . Eco, op.cit., s. 431,436. „Gazeta � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9b563f95037af630fbfc1f66abb1527.pdf a80464bc04644478fad090b5ca8f25da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4943 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka nieprofesjonalna sztuka naiwna plastyka amatorska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4582 Title A name given to the resource Problem plastyki amatorskiej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; s.3-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Jan Pilarski, Aleksander Złocisty 61. pł., 44,5 X 60 cm. Stargard karp, P L A S T Y K I „ A m a t o r : lubiący r z e c z l u b p r z e d m i o t Linde. I wszystko wydawało jakowy" Pisarz, pisał się j a s n e , zrozumiałe. Dziś A M A T O R S K I E J poeta uczy odczuć i m o t y w ó w pojęciem, spostrzegamy, łości ani jednoznaczne. że wcale n i e jest już o n o jasne I n n a jest b o w i e m treść i b a r w a tego czy jest redakcja, ce. jej jako przykład tradycjonalny, literaturę. wtórny, nieudolny, O świetny, pisarzu głąby, początkujący. mówi nowatorski, Mówi się — parającego się p i s a n i e m , n i e d o d r u k u , a d l a t z w . w ł a s n e j a więc niezawodowe Granicę amatorem a pisarzem zawodowym kacji, w konsekwencji a dalszej przyjem­ między wytycza fakt rowi która dyplom taką sztat, Wiemy torską, chociaż w y r ó ż n i a j e wyraźna przynależność d o ś r o d o w i s k a w s i , k r ą g p o d j ę t e j t e m a t y k i ( w dużej autobiograficzny) pisarze ludowi i i realistyczna metoda i c h apostołowie określenia a m a t o r . Z a p e w n e mierze twórcza. nigdy Ale i nawet złożony oceniony r ę ­ Lite­ auto­ dla architekta czy k o m p o z y t o r a konsekwencji realizacja odsetek Wśród jest przyjęcie do i c h dzieł. większej wiedzy amatorów, war­ uprawiających oczywiste. się n a j t r u d n i e j s z y ­ dziedzinami. Jeśli są n i e p r z e c i ę t n i e ustawiają sobie dziedzinę Naprawiają święcenie i najpierw K w a l i f i k a c y j n a Związku s t u d i a n a d nią — b y w a , ż e dochodzą rezultatów. n i e używają ta kwalifikacja nie wydaje granicy w poczet członków, daje — są hobbyści, z a j m u j ą c y prawidłowo ama­ dojrza­ magicznej zespół f a c h o w c ó w twórczego, tę dziedzinę. T o te cechy, z twórczością przez t y m mniejszy mi zazwyczaj własnych się w y d r u k o w a ć t r u d n i e j s z y i wymagający stwa jest pisarstwo zwane l u d o w y m . Nosi ono b o w i e m które wiążemy zdecydowała uczelni, a w dalszej stowarzyszenia amator- obcowanie sankcję l i t e r a t a . Sankcją publi­ l publikacja. O ratów, która przyjmując Im do d l a niego i pozytywnie takim przynależność Z w i ą z k u L i t e r a t ó w P o l s k i c h . N a j b l i ż s z e pojęciu jest analizy postępowania. Ś w i a d e c t w e m k o p i s , a później K o m i s j a g r a f o m a n . N i g d y — a m a t o r . A jeśli j u ż o k r e ś l e n i e t a k i e padnie, t o n a oznaczenie człowieka z r z a d k a życia, zdolność się j e s t , c z y n i e j e s t l i t e r a t e m d e c y d u j ą : pojęcia w l i t e r a t u r z e , i n n a w m u z y c e , t e a t r z e c z y p l a s t y ­ się — o r y g i n a l n y , się s a m . Szkołą z książką, o b s e r w a c j a j e d n a k , g d y s p o t y k a m y się w r ó ż n y c h k o n t e k s t a c h z t y m ności, 1965. Jackowski P R O B L E M Y Weźmy Szczeciński, błąd się o d początku kompozytorów życia, do z n a k o m i t y c h jakim umiłowanej „amatorami" zdolni, zainteresowań było niepo- dziedzinie. byli np. Borodin O r f f . A l e , r z e c z p r o s t a , śmieszne b y ł o b y nazywać i c h się w d z i e d z i n i e twórczości l i t e r a c k i e j pożądana. Z a k r e ś l a amatorami. krąg, z k t ó r e g o i c h p r y w a t n e u m i ł o w a n i e stało się treścią i c h życia. Pojęcia nach, każdy „amator" chciałby n i e stosuje wyjść. się w j a k a r c h i t e k t u r a czy twórczość takich ( p o m i j a m t u o c z y w i ś c i e układanie p i o s e n e k utworów czy łatwych rozrywkowych). T a k architektura, j a k i twór­ czość m u z y c z n a , lonego, dziedzi­ kompozytorska wymagają skodyfikowanego l e t n i c h studiów, bowiem opanowania warsztatu zawodowego, Byli Rzemiosło to właściwie kompozytora kretne, sprawdzalne powiedzieć: partytury okreś­ tywicznego wielo­ Ale ja autodydakci, przy czy i widoczne. też b y m t o czy p r e c y z y j n i e architekta Mało zrobił. jest kon­ k t o może chyba Już s a m w i d o k wykreślonego rzutu b u d z i szacunek i poczucie własnej napisanie wiersza czy n o w e l i , podobnie lowanie obrazu, wydaje czym perspek­ niewiedzy. j a k nama­ się już znacznie p r o s t s z e . D o - �II. 2. Jan Jakubowski, strzegą się b o w i e m matykę aktu Straszna kara często n i e istotną twórczego, trudności. W y d a j e ale się w t e d y , Boża, i złożoną zewnętrzną że w y s t a r c z y ortografii i składni, a b y móc pisać w i e r s z e wystarczy umieć mieszać f a r b y , g r u n t o w a ć sować płótno, a b y sądzić, że się u m i e I jeszcze letanctwo i groźne, jedno. w Amatorstwo, architekturze natomiast w a akwarela, proble­ warstewkę znać zasady czy nowele, czy w e r n i k ­ malować. ściśle miałoby l i t e r a t u r z e czy dy­ kich ny szkoda więc zespołach poprzez pow. Jarosław, 1926. uczestników. że r e a l i z u j e „wychowania Nic amatorów przez się — dziwnego, budzą że te w że kultural­ właśnie największe ta­ sztukę", formy zainteresowanie kultury. Twórczość nie powiedzieć, idea w s p ó l n e zajęcia p o d w y ż s z a się p o z i o m działaczy oczywiste plastyce Chłopiec, ze świadomością s p r a w d z e n i a się w k o n t a k c i e z p u b l i c z ­ nością. M o ż n a działań mówiąc skutki 49 X 71 cm. papier, jest zaś t a k a , j a k m a l o w a n i e , r z e ź b i e n i e , p i s a ­ w zasadzie indywidualna, nosi charakter j e s t n a ogół n i e z a u w a ż a l n a . G d y w a l i się d o m , p o w o ł u j e osobisty, czasem w r ę c z i n t y m n y . A u t o r , śpiewak, m u z y k się k o m i s j ę , w i n n e g o wy­ przekazuje roz­ umiejętności. P i s a r z stawiane woju stawia przed p u b l i c z n i e n i e są kultury sąd. Z ł e o b r a z y zapewne społeczeństwa, ale obojętne dla nic pewnego na t e n niejszym czyjś świat wyobraźni przy pomocy czy m a l a r z w y r a ż a w s t o p n i u siebie swojej znacznie samego. Toteż możliwość t e m a t n i e u m i e m y powiedzieć, szkoda jest niemalże n i e ­ wu wymierna, niż w p r z y p a d k u zespołów o d t w ó r c z y c h . C h o c i a ż b y trudna do stwierdzenia. M ó w i ą c o twórczości a m a t o r s k i e j m a m y równo zespoły teatralne, muzyczne, plastyków. A więc z jednej n a myśli z a ­ taneczne, strony dziedziny twórcze i u p r a w i a n e zespołowo, z d r u g i e j — indywidualną. Cechą ich Są kolektywny tralne to s p r a w y charakterystyczną pracują różne c h a r a k t e r . Zespoły wspólnie, n i e d o t e j czynności. W zdobywają od siebie. kierowane przygotowane wyższe czy wiająca w z a j e m n y rzeźbiących, ujawnia się, n i e u c z e s t n i c z y tea­ tem przez dojrzewają, praca jest rysujących przecież często w nie zawsze zdolną czy najmniej malujących gestem o d życia, znieść świa­ pielęgnowaną zetknięcie z rzeczy­ wistością. Mniejsza jest więc możliwość oddziaływania mego i zorganizowanego świado­ na amatorów-plastyków. się d o k r ę g u uczestników o g n i s k Zdecydowana tury czy nych, muzycznych, big-bitowych 4 — tanecznych, pracuje a w zespołach t e a t r a l ­ czasem wspólnie, z myślą nawet i w o widowni, czy Twór­ samoobrony, tycznie ogranicza amatorów nie żadnych w y s t a w a c h nad u t w o r e m sprzyja rozszerzeniu h o r y z o n t u k u l t u r y i t d . większość dla­ umożli­ ośmieszenia, k r y t y k i . i n t y m n y m i odizolowanym fikcją, mniejsza k o n t a k t i porozumienie. Co polowa czość o wiele i s t n i e j e płaszczyzna, k o n k u r s a c h . M o ż e się boją profesjonal­ kwalifikacje, i n d y w i d u a l n y c h jest t e g o , że n i e z a w s z e n a w e t jest odtwórczych t o k u p r a c y zespoły coraz też od­ twórczość muzyczne zazwyczaj j e d n o s t k i m n i e j czy b a r d z i e j uczestnicy dość dziedzin jak raczej na twórców sil­ wpły­ plastycznej Nie znaczy społecznie kul­ klubów. t o j e d n a k , że t e n r o d z a j mniej Prak­ potrzebny. Przeciwnie, twórczości jest on jest może �n a w e t b a r d z i e j w a ż n y , g d y spojrzeć n a p r o b l e m z punktu widzenia twórczość „intymna" na i znalezienie okrutnym czuciu, że pozwala w jest niejako przez sam fakt dzieje funkcji wypowiadania estetycznych aktu taka ale tworzenia nie jest się oddzia­ się w innym wy­ w znaczy dwoistość w i d z i e ć i rozumieć. Społeczna niezaprzeczalna pożyteczna t o , że dla dla automatycznie rozwoju jed­ społecz­ twórczość kulturowego środo­ Dobrze, czynnego gdy człowiek stary, horyzontu, a życia, m a l u j e . Obojętnie publicznie, w ramach wystaw. twórczością plastyczną p o l e g a uprawia, i Warto też Trudność opieki samowiedzy, uprawianie o sztuki tyle nad m . i n . w ł a ś n i e n a t y m , że nieraz i a n i jednostce, a n i społeczeństwu. sobie, słowa czy że o i l e w muzycznych autokrytycyzm wykonawcy uczy do 3. Maria niej, twórczości Lenczewska., widzieć np. je zespołach rośnie zbliża uprawianie ll. się społeczeństwa uprzytomnić żywego dobrej wręcz innych wymagające prze­ samemu konwencji bardziej szcze­ gółowego omówienia, w t y m m i e j s c u chodzi m i j e d y n i e 0 pokazanie różnic, jakie istnieją w ramach ruchu a m a t o r s k i e g o m i ę d z y n p . twórczością plastyczną a z e s p o ­ t e a t r a l n y m i l u b pieśni specyfiki amatorskiej n y c h z nią czy twórczości tańca, o zarysowanie plastycznej i związa­ problemów. POJĘCIE: AMATOR W 1854 r . w Słowniku „Amator, lubiący rzecz języka (a po­ więc i słu­ malarskiej Pogrzeb wiejski, Linde polskiego l u b przedmiot zwolennik, — miłośnik) odnotuje i „Zajmujący się występujący z dziwną tach nie dla nagrody". Pojęcia i żyją 1 treść. A m a t o r , dyletant", pretensją „biorący zmienia s t u l e c i a , był c z ł o w i e k i e m z a j m u j ą c y m zarobku, nie dostatecznego dla nagrody, a po do się także czegoś", ich w regazakres końcu u b . się sztuką n i e d l a dyletancku czyli bez przygotowania. Dziś, g d y p a d a w s z t u c e określenie a m a t o r , m y p r z e z to człowieka, zajmującego twórczości obcho­ a udział w t a k j a k to dostrzegano Pół (lubownik, d r u g i e , nas t u sztuką, umierają, podaje: jakowy...". w i e k u później K a r ł o w i c z o b o k t e g o z n a c z e n i a oraz n a przykładzie wioślarza: rozwiązywać teatralnych, na walory nieraz odrzucenia bywa pokazuje sprzeczne t a k , a b y n i e szkodzić do co i j a k . A l e interesy i skłaniając r o z w i ą z a ń . Są t o s p r a w y „człowiek obrazy oczu c i w n i e — z a w ę ż a go t y l k o d o r a m t e g o , co się burtę o p i e k a t a m u s i mieć z a w s z e n a u w a d z e jednostki Nie poza wyrzucony źle, g d y słabe c z y w r ę c z n i e d o b r e chać), otwierać rozszerza dzące wiska. ziom nie musi sztuki. kształtowa­ społeczeństwa. T ę jest bynajmniej łami dzieje nostki, dla jej prawidłowego f u n k c j o n o w a n i a w ności, to pożyteczna, a n i e r a z i k o n i e c z n a d l a trzeba koniecznie wartość się programem s a m e g o t w ó r c y m o ż e pełnić r o l ę ujemną n i u poglądów twardym i ich postawy. „indywidualna" miarze. Niezwykle regenerację, frustracjom, po­ Ale zorganizowanym ływania na twórców na życiu, często niepotrzebnym. szerzej, społeczeństwa; bowiem j e d n o s t k i , zapobiega plastyce, a poza Twórczość psychicznej swego miejsca dla się wszystko w higieny bezinteresownie, tecznego przygotowania. szerokie i n i e o s t r e , że 61. p i . , 49 X 70 cm. Jest się jakąś niezawodowo to przy dopuszcza Bielsko-Biała, i rozumie­ dziedziną bez dosta­ t y m pojęcie różne zjawiska tak i po­ 1961. 5 * �П. 4. Seweryn Odrzywolski, Pejzaż z bukietem kwiatów, ol. płyta pilśń., 60,5 X 60,5 c m . Krasnystaw, 1964. II. 5. Euge­ niusz Bąk, Huta cynku Szo­ pienice, tempera, papier, 37 X 53 cm. Szopienice, 1962. stawy. Wspólnym nalność". Tak i c h m i a n o w n i k i e m jest więc pojęcie poprzez przeciwstawienie Opozycja wana od twórczości „nieprofesjo- konstytuuje artystów-plastyków wyższe uczelnie ność do Z w i ą z k u w a sankcjonuje Polskich Artystów kraju niezależnie przynależ­ Plastyków. A l e n i e należy utożsamiać ze sobą p o j ę ć : nieprofesjo­ n a l n y i a m a t o r s k i . P i e r w s z e j e s t b o w i e m szersze i m o ż n a w i n i m wyróżnić amatorską, jak Twórczość dzieci jest oczywiście „amatorska" w sen­ ludową zarówno czy t w ó r c z o ś ć twórczość dzieci. sie nieprofesjonalizmu, braku czy właściwej ale zupełnie ciągać termin, wtedy, gdy spoistej amatorską, w trwałych sztukę ludową, ma go stanowi zespół a b y i n a nią coś na znaczyć, określenie to roz­ tylko tylko uznać ona indywidualną ścisłego oparcia ani w za manifestacją, tradycji, ani i upodobaniach środowiska . Tak 2 z rozważań bezimienną o amatorstwie właśnie w fachowego — Brak ambicji Otrzymujemy że W amatora t y l e że p r z e k a z y w a n ą wiedzę, zarobkowo, lub dla praktycznej Kogo więc n a z w i e m y jest potrzeby. amatorem? Przeglądając 6 pracy. idealny model amatora. Niestety, sztukę wanie staje ów idealny również model przyjmiemy jego przeciwieństwo, duży obszar na marginesie się dlań różne mamy zakłóconym. treścią pośredni. Rodzą uprawiać pracy zawodowej życia — a za pojęcie i malo­ zarazem brak m u f a c h o w e g o i pełnego p r z y g o t o w a n i a i n i e m a a m b i c j i zawodowych — powstaną n i m ambicje, w czy jest jeszcze to amatorem? czy już A jeśli przestaje być amatorem? W praktyce, jak wiemy, po decyduje c a c h , można b y b o w i e m n i e j e d n e g o styka często kwalifikacjach widocznych uznać w „stempel". samych pra­ patentowanego pla­ za a m a t o r a , a z k o l e i z d u m i e w a ć skonałością w a r s z t a t u i świadomością się artystyczną do­ wielu amatorów. Granica twórczości bowiem twórcy, spojrzenie kryteria, to którymi Twórczość w między jedną j e s t dość p ł y n n a ale i od zmienia się drugą naszego na się, jak tak kategorią nie t y l k o od w o l i nią spojrzenia. zmieniają się posługujemy. amatorów k t ó r y m mieszczą a i zależy jest więc rozległym się r ó ż n e p o s t a w y obszarem, twórcze a m b i c j e . A trudność d e f i n i c j i w y n i k a n i e z b r a k u w y p o w i e d z i n a t e n t e m a t , w y n o t o w u j ę najczęściej i p o ­ 3 obejmie swoją z pokolenia w pokolenie, z rodzi­ c ó w n a d z i e c i , n o i z t e j też r a c j i , że w y k o n y w a n e od Dyletantyzm. się zresztą p y t a n i a . C z y jeśli t w ó r c a p r z e s t a j e A się o n o o ściśle s p r e c y z o w a n ą czasie w o l n y m b i e g u n , a za d r u g i samego opiera W to: właściwych zawodowych. więc p r a k t y c e jeśli jeden niczającą p o l e działania j e d n o s t k i . W y ł ą c z y m y ponieważ p l a s t y k a - a m a t o r a . Są przygotowania. do c z y n i e n i a z m o d e l e m realizującą mądrość pokoleń, mądrość ś r o d o w i s k a i o g r a ­ rzemiosło, cechy życie n i e zawsze jest t a k łaskawe i przeważnie tradycyjną t y m sensie, zawodowych. — Brak względnie można podkreślane — Uprawianie sztuki na marginesie innych, Sądząc wówczas jest zasadach wyłączymy ponieważ komercyjnych twórców. ludową znajdującą więc jeśli pozostawimy kiedy ambicji nie ma powodu, który kategorii Twórczość nie wiedzy, odrębny, wszechnie zajęć zdecydo­ naszym artystyczne, dyplomu ich profesjonalizm się zawodowej. t a k a i s t n i e j e n a s k u t e k t e g o , że większość ukończyła „amator" i różne dosta­ tecznego rozeznania, a z c h a r a k t e r u samej m a t e r i i , która jest mało k o n k r e t n a i n a d e r różnorodna. �Patrząc z p e r s p e k t y w y dzisiejszej -profesjonalista, nej granicy dostrzec można podziału. J a s n e na relację: zacieranie są s y t u a c j e amator- się wyraź­ krańcowe, ale ograniczoną. częściej słyszy są Dzieje twierdza na skutek przemian, j a k i e chodzą w e w s p ó ł c z e s n e j zachodzących rozwój we w Co się z m i e n i ł o cone zostały ludzi uczelni w formuła Przede w s z y s t k i m reguły. odrzu­ Rozszerzyła właściwie znaczy zuje, n i m staną Sztuka lizmu. Akademie l a t podstawę malarskich nowe spojrzenie. i -zachęcają kształtowania Siłą a r t y s t y s t a j e Profesjonalizm będzie i tu nych że pozycji. Autodydaktą był Granica odwaga o wybitnych malarzy spoza uczelnia­ Cezanne, Van kolei się na k o n s e k w e n t n y m tylko wycinka, t w ó r c z a zasadza b a d a n i u i pogłębianiu jednego Akade­ niezbędna, dziś n i e z a w s z e j e s t k o n i e c z n a . C o r a z częściej k o n c e p c j a problemu. Można, sztuce, jakiegoś realizując do względną stycznym, Ośrodkach, mniej cząstkową, wystaw wiedzy, n a drugą środków dobrej nurcie itd. — kontaktu niż dawniej z roku Obserwujemy łat­ stronę. informacji, reprodukcji, wszystko ze to łat­ filmu sprzyja Dodaj­ środowiskiem na ma profesjona­ opatrzeniu, rozeznaniu. Ogniskach, Domach pla­ rok, konsultacje w Twórczości. więc nieraz zadziwiające k a r i e r y l u d z i , k t ó r z y startując z p o z y c j i amatorów, szybko twórcami, o wyraźnie i c h do Z P A P s t a w a l i się zarysowanym profilu. było n a t u r a l n y m i j a k b y urzę­ d o w y m tego p o t w i e r d z e n i e m . M a m t u n a m y ś l i chociażby inż. Beksińskiego wych, razu który został Z z Sanockich od m o m e n t u uznany twórcę. wiedzą masowych liczniejszym profesjonalisty dysponować dziś z jednej łatwość ani Można więc literatury, obfitość zdobyciu pewnej p e w i e n t y p twórczości, n i e być a n i d o b r y m r y s o w n i k i e m , kolorystą. jest rozwój dostępu Przyjęcie dawniej ta swym granice Z d e r . D o s z t u k i d o c h o d z i się dziś n i e t y l k o p r z e z wiedzy, znacznym podważa wość dojrzałymi Suma w się twórcza, Renoir, współczesna „inności" i sama G o g h c z y M i c h a ł o w s k i . A r c h i t e k t a m i są M a x B i l l i C a l mię. wie­ którym propozycje, my wielu powietrzem, kładzie się n i e bezpośrednio startowało lat kilka wiejsze przechodzenie t r a c i s w ó j d a w n y sens. N i e o d r z e c z y współczesnych za ich wizji. przypomnieć, rzeźbiarzy stu­ się do wręcz nacisk tradycja, ale inwencja własnej nowej w y r a ź n a , szerszy stał się n a t o m i a s t pas g r a n i c z n y , w dziś n a t e c h n i k ę w y p o w i e d z i , i s t o t n e są n o w e m u przekazana wymagające ramach nie wychowują Mniejszy dziedziny koncepcjami oddychamy. wiele przezwyciężania. techniką, p r z e m y s ł e m , Po­ Żywe dzy. Ż y w e są p r o b l e m y , k t ó r e się j e s z c z e b a d a i a n a l i ­ przez ale z życiem, urbanistycznymi i t d . Dziedziny diów. łamania, dorocznych. tradycyjnego akademickie konwencji, Akademie pozbawionych dziś c o r a z m n i e j . Stracił s w ó j w a l o r r y s u n e k , s t a n o w i ą c y panujących pokazów że na Coraz tradycyjne. związane r e a l i z m u , która tylko obserwacja wydziały i t w ó r c z e są w A k a d e m i a c h p r z e d e w s z y s t k i m ambicje nie zwłaszcza ułatwiających plastycznej. dziesiątków a nawet eksperymentów. j a k i na skutek zmian sztuce? sztywne, się z n a c z n i e do zdobycia, i się, i t o z u s t p l a s t y k ó w , przestarzałe, to łatwiejszą studiów kulturze, sztuce, współczesnej artystyczny wykształcenia za­ więc własnych w t y m w ł a ś n i e rzecz, że są o n e dziś r z a d s z e niż d a w n i e j . się t a k z a r ó w n o A drodze pozycji za swej Zakładów pierwszej poważnego autodydakty, startowali znani a i wręcz więc dziś Samochodo­ wystawy amatora, graficy od wybitnego — nie­ Leszek 7 �6 1 II. 6. Bernard Ratajski, Z albumu dziadka, ol. płyta pilśń., 60 X 51 cm. Szczecin, 1965. II. 7. Jan Nowak, Kobieta, linoryt, 34 X 27,5 cm. Katowice, 1963. II. 8. Józeja Nowak, Wspólna lektura, lakier na reliejie z masy papierowej, 24 X 33,5 cm. Ząbkowice SI., 1965. ��Rózga i H e n r y k Płóciennik. W s z y s c y o n i mają rozległą w i e d z ę , pełną zdolność s a m o k o n t r o l i . O c z y w i ś c i e tu jeszcze wymienić co najmniej kilka można nazwisk. zawodowców poprzez k u l t y w o w a n i e własnej, niczonej, acz p i ę k n e j umiejący wytworzyć konsekwentny rzały w pewne (il. ten — dojrzałości doj­ ( i l . 32). N i e d ł u g o ( i l . 19), za­ Michałowska Mickiewiczowa, Zegadło. amatorów-plastyków dwa nazwiska ludzi, do­ których dojrzałość m a l a r s k a czy g r a f i c z n a k a ż e zapomnieć o t y m , że są t o t y l k o a m a t o r z y ( n p . P e r z — i l . 50, M y ś l i c k i Ale to jedna strona fascynacji profesjonalnych. zagadnienia. formułą Pomijam sztuki t u już Druga „naiwnej" — to artystów programowo „naiw­ n e " m a l a r s t w o M a r i i A n t o , wspomnę t y l k o o w y b i t n y c h twórcach, t a k i c h j a k L e n i c a , H . T o m a s z e w s k i , ski, Krawczyk, czy Szajdzińska-Krawczykowa, z rzeźbiarzy — Istniejąca w penetrację tłumaczy, Hasior. sztuce s y t u a c j a ułatwia więc sztuki profesjonalnej dlaczego właśnie w i ze źródeł artystycznych nawet klimacie podniet, interesujące bicje artystyczne daleko się zgłaszając jednym własne, propozycje. których pozostawiają II. 11. Koman Bazyli Albiczuk, też za sobą am­ skrom­ i pragnie Włodzimierz u amatora uzupełnić pojęcia amatora, Hodys budzą swe się wykształ­ trzeba będzie powołać -zawodowców", taką w ą s k ą staniemy t r u d n e g o do rozwiązania. T w o r z ą c do „malarzy życia wobec że taki model nowe amatora Pytać amatora, kategorie z pretensjami" czy też n i e - a m a t o r a ? kon­ problemu „pół- itd. Nie dzo też w i d z ę , j a k w p r a k t y c e k w a l i f i k o w a ć bar­ kogoś o skryte jako ambicje? Sądzę, że l e p i e j już pozostać p r z y s z e r o k i m pojęciu, t y m b a r d z i e j ze j a k d a l e j będę usiłował w y k a z a ć , w t a k i e j ^szerokiej definicji mieszczą się ramach zjawiska bardzo różnorodne. Trudno i też dyskwalifikować chęć a m b i c j e , k t ó r e rodzą się p r z e w a ż n i e czy bardziej celowość itd. — to n a jakiejś podstawie. Jeśli oczywiste jest, że pobudzamy się mniej uznajemy wystaw tym samym amatora. Model, raczej uzasadnionej doskonalenia opieki nad amatorami, organizowania ambicje jaki zaprezentowałem sytuacji 1947 r . Dziś nastąpiły jaka wydaje bowiem — uległa istniała się n a wstępie, odpowiada u n a s gdzieś przestarzały. W od 1945 — międzyczasie takie fakty, jak: zmianie świadomość estetyczna b a n i a r ó ż n y c h g r u p społecznych ( m . i n . w i upodo­ świadomości ogółu k o n w e n c j a r e a l i s t y c z n a przestała być j e d y n ą i d o ­ minującą), — twórczość o ludziach rozbudzone ambicje gdy O b a w i a m się j e d n a k , że p r z y j m u j ą c wytworzonym staje Spotkać m n i e t u m o ż e z a r z u t , że m ó w i ę szczególnie u t a l e n t o w a n y c h , w wzajemną amatorskiej. To p r z e z sztukę współczesną, a m a t o r s t w o niekiedy Mianow­ Panasowie miłośnika. z chwilą 4 cepcję — i l . 3 1 , S c i b i o r — i l . 52). sprawa t w i e r d z i , że c e n i e — s t a j e się czymś w r o d z a j u z a w o d o w c a , t y l e złego. — Piprekowa ( i l . 51), H e n r y k z wystaw jedno- inni sposób przekroczą ( i l . 35), S u r o w i a k niemal w i ogra­ malowania, Płonkowa, ( i l . 16), D a s z e w s k a można naiwni swego realizowany ( i l . 53, 54), S t y k o w a każdej strzec Tzw. klimat Przykłady próg 14), R z ą b Śliwiński Na poetyce, malarsko. ( i l . 15), R a d k e formuły. odrębny bezinteresownego zawodowe Są też i a m a t o r z y , k t ó r z y d o s z l i i dochodzą d o s z e r e ­ gów ność wręcz dzielają ki amatorów została otoczona opieką, j e j p o p a r c i a r ó ż n e i n s t y t u c j e , zwłaszcza u- Związ­ Zawodowe, Buczyński, Chopin, ol. karton, 44,5 X 58 cm. Opole, 1965. II. 12. Ogród, ol. pł., 59,5 X 48 cm. Dąbrowica Mała, pow. Biała Podl., 1965. 12 10 ��— stworzono lepiej czy sieć gorzej — istnieje ognisk masowy •— t w ó r c z o ś ć ruch amatorska pokazywana w telewizji, •— m o d a w pewnych czeństwa na Ociepka, malunki — klimat chwytne z wystaw omawiana jest i naiwnych stanowi n a świadomość strony i strony podważył przypływ plastyków prasę, naszego społe­ (świątki, który opartej amatorów, świadomości z r e p r o d u k c j i , oglądania wrażliwość malarstwo, telewizja, ale i o trudno u spowodował dla z zrozu­ drugiej amatorów szerokiego wystaw, zaś autorytet korzystania znacznie więcej. warunki warunki dawniej konwencji i Już uprawiania bodźce, amatorstwo że plastyczne realistycznych, gdzie poprawni, spo­ ambicje wy­ (!!) dziś c o r a z s t a j e się w c o r a z ważnym, a nawet rzad­ większym równanie siebie własnej nawet twórcę. jak Jeśli egzystowało w sprawdzalny był są częściej b y w a pracy, zawodowcom. pozostaje a niekiedy Amatorzy, — zajęciem sukcesy, budzą z idealnego Chyba ambicje, I nie o to chodzi modelu niewiele, po­ chęć czy zaprezento­ choć p r a w d ą że a m a t o r t o miłośnik. T y l e że z c o r a z w i ę k s z y m i wyliczyć j a k inne więc po­ nie z i n n y m i — często w i o d ą c k u z b y t p o ­ ocenom dorównania, ale być s y n o n i m e m a m a - treścią życia. W y s t a w y , film, można konwencjonalni, t o r s t w a . Twórczość z k o l e i coraz ilustrowane, amatorsko, na wzo­ pozycja społeczeństwa dyletanccy. D y l e t a n t y z m przestaje Cóż pokazują, sztuki są w a n e g o n a wstępie? jest, ambic­ pretensjami. to ludzie z różnych pod w p ł y w e m różnych p o t r z e b środowisk, tworzący i bodźców. Z d o l n i i n i e ­ inne z d o l n i , m a ł o i dużo w i e d z ą c y , w y k s z t a ł c e n i i więc Z analfabeci. a m b i c j a m i i bez. cieniu Cóż war­ Myślę, sztat, względnie jasne k r y t e r i a oceny, zauważalny i bez­ 12 wiedzieć, jami, działające i ma p r y m i t y w u jest sza. F a c h o w e p r z y g o t o w a n i e tylko faktorów te jednak czystość częściej sztukę nie na scenografia. Oczywiście t a k i c h n o w y c h swoją zakłóce­ różnorodnych Zmieniła coraz t o źle, czy d o b r z e . T a k j e s t . kształtuje pisma przez Dziewicza wpływ. który uległy z m i a n i e , bodźców, spot­ uczęszczania estetyczną fotografia, plakat, amatora, chowywania z p l a s t y k a m i , na odczyty i t d . , — nową wywierających chlebnym a m a t o r m a możność te relacje się s u m a s t o p n i u udziałem a m a t o r ó w . O w i e l u z n i c h można amatorów, uczonych, — twórca zwiększyła rów, Nikifor, fakt, zainteresowania sztuki w niu, przez również nowoczesnej, tradycyjnej s p o r n y d y s t a n s dzielący d o b r e rzemiosło o d d y l e t a n c t w a , to obecnie w s z y s t k i e amatorów, k r y t e r i a , a często p u s t e j i n u d n e j jednej dziś plastycznych, amatorów, środowiskach dzieci) sztuki miałej kania zespołów łeczna prymitywy musiał w p ł y n ą ć i dokształcających więc że świadomości stanowi przede cechę wszystkim artystycznej, wspólną brak zdolności im wszystkim? samowiedzy, samokontroli. brak Po �drugie — nieprzekroczenie progu tej człowiek m ó w i sobie — j e s t e m przede decyzji, kiedy wszystkim mala­ rzem i t y l k o to jest dla m n i e ważne. Przekroczenie i dodajmy — tego progu, uzdolnień, j e s t przy braku sprawą świadomości smutną, k i e m s z c z e g ó l n y m i n a szczęście r z a d k i m . progu przy pewnej świadomości przypad­ Przekroczenie artystycznej posiadanie jakiegoś zasobu w i e d z y , zakłada obojętnie j a k zdoby­ t e j — w o g n i s k u , p r z e z świadomą p r a c ę n a d sobą, lizę wybitnych taki n i e będzie miał o f i c j a l n e g o leżenia wym dzieł i t d . Wówczas, do Związku artystą. Moment Bez Plastyków nawet gdy patentu w — będzie postaci n a ­ on prawdzi­ przymiotników. własnej decyzji, stwierdzenia, że się t y l k o chce, a l e że się j e s t artystą, j e s t o c z y w i ś c i e trudnym do analizy z zewnątrz. bardzo istotny. Świadczy sztuce we z własnym przeświadczeniem cechą Ale o funkcji, życiu. o z chęcią p r z e k a z a n i a Oczywiście Wiąże celowości wydaje zasób w i e d z y . szeroką, p r z y g o t o w u j e amatora jest nie czymś mi się jaką p r z e z n a c z a się się też działania zazwyczaj społecznego, czegoś i n n y m l u d z i o m . wyróżniającą amatora-autodydakU; od a b s o l w e n t a w y ż s z e j u c z e l n i p l a s t y c z n e j niczony ana­ twórca Uczelnia w j e s t też zasadzie daje d o działań r ó ż n o r o d n y c h , wycinkowa, ograniczona. Czasem ogra­ wiedzę wiedza wystar­ czająca d l a r e a l i z a c j i j e g o zamierzeń, a l e p r z e w a ż n i e r a ­ żąco mała, gdy podejmuje nowe, dotąd n i e znane mu zadanie. 16 15' ŚRODOWISKA Zacznijmy o d środowisk. P u n k t e m o d n i e s i e n i a będzie t u istniejący m o d e l k u l t u r y , w c i ą ż ż y w a jeszcze t r a d y c j a l u b j e j r e l i k t y . A więc wieś — środowiska z a w o d o w e — peryferie miejskie — miasto. Wieś. Twórczość pewnego rodzaju amatorska się t a m , g d z i e d a w n e , nieprzydatne, niezdolne W tradycyjne niezdolne zaspokoić a przynajmniej na w s i rozwija kontynuacja sztuki wyrazić młodego przeszłości, w formy nowe zmienionych upodobań jako Pojawia stają treści i średniego okresie się ludowej. się j u t i tematy, środowiska, pokolenia. wszechwładnego panowania k a n o n u sztuki l u d o w e j , t r u d n o mówić o nurcie a m a t o r ­ s k i m . W y k r a c z a n i e poza g r a n i c e i zasady nosiło niem W charakter rozwoju okresie ćwierćwiecze i n d y w i d u a l n y , choć kulturalnego i znanymi przejściowym, do którego międzywojenne (a w sztuki ludowej, ograniczony sobie zaliczyć niektórych i l a t a po I I w o j n i e ) , można obserwować je tematyki, powtarza zgodnie z tradycją istniejące charakterystycz­ ludowego schematy, stylu. przed n o w y m zadaniem, d a w n e sposoby przydatne, schemat Zalipianki, tak „ludowe" zastępuje w należy rejonach n e z j a w i s k o . D o p ó k i t w ó r c a o b r a c a się w k r ę g u sobie stop­ wzorcami. Ale znanej realizuje gdy staje okazują się n i e ­ obserwacja, wyobraźnia. dekoracyjnym malowaniu s w y c h chałup, l u d o w e n a w e t w ó w c z a s g d y p o d w p ł y w e m II. 13. Maria Blumenfeld, Portret chorej, ol., dykta, 23,5 X 15 cm. Tarnów, 1960. II. 14. Marta Michałowska, Portret Matki. II, olej płyta pilśń., 69 X 50,5 c m . Lublin, 1965. II. 15. Bronisława Piprekowa, Głowa, pastel, papier, 15 X 10,5 cm. Warszawa, 1955. II. 16. Zenon Radke, Dama z pieskiem, ol. pl., 60 X 50 cm. Gdańsk, 1965. 13 �i n s p i r a c j i z zewnątrz projektowały c h u s t k i , spódnice czy problemów o b r u s y — z c h w i l ą g d y zaczynały m a l o w a ć n a k o n k u r s drewnie: sceny zacji z życia swej w s i , musiały wyjść poza schemat roślinnej o r n a m e n t y k i , r y s o w a ć i k o m p o n o w a ć bez o p a r ­ cia o znane sobie w z o r y i szablony. I w t y c h r a z i e s t o j ą c y m n a p o g r a n i c z u s z t u k i l u d o w e j i twórczości amatorskiej myślenia do (zachowały właściwego dekoracyjnego one p e w n e sztuce cechy artystycznego ludowej, jak: szczegółu, t e n d e n c j a zamiłowanie do zabudowania całej p o w i e r z c h n i o b r a z k a i u m o w n e t r a k t o w a n i e p r z e d ­ miotów). To oparcie, w pewnym przynajmniej stopniu, o tra­ d y c j ę l u d o w e g o m y ś l e n i a a r t y s t y c z n e g o s p r a w i a , że p r a ­ ce z k r ę g u w i e j s k i e g o są często zbliżone d o s i e b i e stycznie. Jest i c h j e d n a k zamiera, młode coraz pokolenie mniej, nie tradycja odczuwa już przedstawia jej się s y t u a c j a r z e ź b i a r z y . świątkarzy rzeźbi w klimacie bliskim ich odczuwamy tradycją w a żyje jako już tylko ludowej paru, jako ale tradycji. pograniczną — nurcie kontynuacji ludowej których między tradycji wszyscy, ludową Wyraźnie widzę pomimo wielu Twórczość indywidualnymi poszukiwaniami. rzeźbiarskie, w Auten­ 5 ośrodki różnic i dużej w i e d z y też co i i wprawy naturalne pomocy prymi­ z mentalności świątkarza konieczności. Realizacja z sięgnięcie do wzorów — do ze sztuką ludową, wiejskiej rzeźbie zasad a n a t o m i i , bez jest niemalże niemożliwa. ograniczenie atrakcyjność Miasto. jedna indy­ wiążą możliwości wciąż ludowej które zachowujących rzeźby. Stąd dostrzegamy Stąd wykonawczych swoją powiązania we współczesnej amatorskiej. sierpeckie. Bliski respektujący odróżnieniu — postaw, się ludności się W kultura od tradycji i napływowy, Znaczny a awans panowała konglomerat kulturowych. z określonymi Wzory procent społeczny wyprzedza której stanowi wzorów t y m ściśle a n i środowiskami. wykształcenia wsi, w ludowa, miasto one p r z y kształtują. kulturowe ludności czy rozwój Nie grupami dopiero to element zdobycie wyższego świadomości estetycz­ nej. T w ó r c z o ś c i ą plastyczną amatorską zawody, i nie tyle woli, rzeźby r e a l i s t y c z n e j b e z znajomości rzeźbiarskie łęczyckie wynikał świadomej nie: „zagłębia" przy w reali­ narzędzi. rzeźby jego w i d u a l n y c h , z a c h o w u j ą p e w i e n w s p ó l n y s t y l . T a k i e są —• l u d o w e j t r a d y c j i jest n p . A d a m Zegadło — możliwość Uproszczenia f o r m y , pewien nawet schematyzm l u d o ­ wej różnych Inaczej z rzeźbieniem ograniczona styli­ ludowa swoją. tycznych materiału, s w o i c h zamierzeń, zwłaszcza tywnych obrazkach można j u ż m ó w i ć o m a l a r s t w i e a m a t o r s k i m , a w k a ż d y m t e c h n i c z n y c h , związanych opór młodzież, ciągu technicy, emeryci. zajmują nauczyciele, Obserwując się urzędnicy, wystawy o s t a t n i c h d w u d z i e s t u l a t dostrzec głów­ wolne amatorów można w przesu­ w s w y c h rzeźbach s y m e t r i ę , u m o w n o ś ć , h i e r a t y z a c j ę p o ­ nięcia w g u s t a c h uczestników. Z m n i e j s z a się l i c z b a p r a c s t a c i — j a k b y zastygłych w złych, b l i s k i c h syn jego być nazwany swej świadomej możliwą Henryk, mimo decyzji. alternatywą — jak u wyborem przypadkowe. rzeźby Wciąż do świątków, ludowym Forma i odpowiadającej Podobieństwa И nawiązań rzeźbiarzem a przemyślanym cjonalnie d o k o n a n y m geście, a l e już jedynie nie jest może z racji u niego wiejskiego jedną świątkarza, konwencji, bliskiej m u emo­ estetycznie. ludowej bowiem i amatorskiej niektórych istnieje t u podobny krąg ilość obrazów wystawach (Łódź, Warszawa) jest ich oó 1/3 d o 1/2 w s z y s t k i c h p r a c . Powolne, ziomu wystaw n i e są k i c z o w i , n a t o m i a s t rośnie w y w o d z ą c y c h się z i n s p i r a c j i p o s t i m p r e s j o n i s t y c z n e j . N a ale przecież artystycznego (oczywiście reprodukcjom widoczne amatorów opóźnioną), podnoszenie wiąże z się z opatrzeniem się p o ­ recepcją dzięki artystycznym itd. Ulubionymi malarzami a m a t o r ó w są V a n Gogh, impresjoniści, Matisse, Chagall. �Pomijam pierowych t u zorganizowaną produkcję m a k a t e k i pa­ „ d y w a n ó w " z j e l e n i a m i czy łabędziami, gdyż n a l e ż y t o już d o szczególnego p r o c e d e r u , sztukę l u d o w ą , a częściej sztukę kontynuującego „dla l u d u " , zazwyczaj wyzutą z w s z e l k i c h a m b i c j i . Prace tego r o d z a j u ją się n a w y s t a w a c h rodziny Majów na z Nowego Targu, pokazane problemowej Dehmela nak wystawie wystawione tego r o d z a j u goriach Z amatorów, przykładem w kolei kilka produckję uwag Czy miały Wiemy właściwie obrazy Krakowie amatorskiej seryjną to po czy omawiać prostu o górnikach, w kate­ swoją zawodo­ specyfikę? a i t o n i e w i e l e °. Ale z d r o b n y c h w z m i a n e k w d a w n y c h czasopismach z literatury zawodowych: obcej znamy przykłady m a r y n a r z y , rybaków, górników, dzenie z zawodu nie w swoją stanie górniczym, tradycję I trwałych. przecho­ nie przypadkiem który i odrębność, w i d a ć grup leśniczych ciągłe f l u k t u a c j e , do zawodu. oraz twórczości i t d . A w i ę c środowisk w z g l ę d n i e z a m k n i ę t y c h , Dziś n a t o m i a s t o b s e r w u j e m y właś­ najmocniej podkreśla najsilniej zarysowu­ j ą c e się c e c h y w s p ó l n e . Sądzę j e d n a k , że n i e t y l k o dycja wchodzi t u w grę, a l e p r z e d e w s z y s t k i m charakter pracy i a także s t w o r z o n y związana z R. jed­ rzemiosło. o środowiskach one k i e d y k o l w i e k tylko w B y t o m i u (1959 г.). T r u d n o a m a t o r s k i c h . Jest wych. sztuki pojawia­ — n i m potrzeba tra­ odrębny rekreacji, przez nasze państwo system organi­ zacji odpoczynku i o p i e k i n a d a m a t o r a m i , istnienie pręż18 Dotyczy i to oczywiście głównie pokolenia średniego młodszego. W ś r ó d s t a r s z y c h , a zwłaszcza w ś r ó d stwa, bywalców robotniczego dawnej — „Zachęty", wciąż żywe ckliwo-sentymentalnego, wicza czy Styki. w są drobnomieszczeńczęści środowiska tradycje malarstwa manierze Dominują w Żmurki, tematyce Stacho­ kwiaty, są też p e j z a ż e i n s p i r o w a n e n i e t y l e naturą co częste obrazami Fałata. Nie mówię t u oczywiście o seryjnych k i c z ó w w r o d z a j u obnażonych A r a b e k lowań na w i l k i , malowanych produkcjach z wielbłądem, p o ­ kopii pocztówek i oleo­ d r u k ó w . T o j e s t już p r z e m y s ł . G o r s z y — n a b a z a r z e , n i e ­ w i e l e lepszy w sklepach k o m i s o w y c h i t p . Malarstwo bliczności, takie znajduje zwłaszcza gdy uznanie temat wśród potrafi części p u ­ wzruszyć s m u t e k , z a d u m a ) . P o d o b a się sąsiadom, z n a j o m y m , szacunek W otoczenia pokoleniu spotyka się dla malującego. średnim, obrazy zwłaszcza inspirowane w m a l a r s t w i e , czasem r o z u m i a n e g o chwyt fakturowy, o sporej coraz wśród koloryzmu powierzchownie częściej jednak jako świadczące już k u l t u r z e m a l a r s k i e j i o p a t r z e n i u ( n p . p r a c e M. Kurdziela ze S z c z e c i n a czy z Koźla). Abstrakcja, zwłaszcza prac, inteligencji, nurtem ks. M . M a l a r z a z Puław, St. Jakockiego uwagę (np. budzi nowe poszukiwania inteligencję na fakt nieraz coraz częstszego świadomie duże „ o b y c i e " — techniczną. frapują Tu młodzież, warto pojawiania malowanych, zwrócić się takich zdradzających 18 artystyczne. R z a d z i e j s p o t y k a się stylizację opartą o sztukę l u d o ­ wą: m a k a t k i , w y c i n a n k i , malowane są t o p r a c e w ludzi starszych, i c h pamięci t r a d y c j ą talerze. inspirowane Przeważnie żywą sztuki dekoracyjnej. jeszcze Wycinanki w y k o n u j ą z a z w y c z a j d a w n e n a u c z y c i e l k i a l b o też l u d z i e , k t ó r z y t e g o r o d z a j u p r a c e n a u c z y l i się robić n a l e k c j a c h r y s u n k ó w i robót r ę c z n y c h w szkołach ( o c z y w i ś c i e w o j n ą ) , a t e r a z j e n a starość kontynuują. przed II. 17. A. Wiśniewski, Ofiary alkoholu, olej, 99 X 200 c m . Toruń, 1963. II. 18. Paweł Michiejewski, Próżność, ol., 42 X 31 cm. Szczecin. II. 19. Bronisław Surowiak^ Zycie, tusz, karton, 79 X 50 cm. Warszawa, 1965, 15 �11. 20. Edward Kołacz, Dziadek, drewno, wys. 64 cm. Szczecin. 11. 21. Zbigniew Jóźwiak, Dziewięciu przysięgłych, płaskorzeźba, 18,5 X X 13 cm. Lublin. II. 22. Tadeusz Niewia­ domski, Rzeźba z cyklu „Męczeństwo Polski", drewno. Bielsk Podlaski, 1963/4. II. 23. Wa­ cław Maj, Głód, ol. płótno, wiórki, trawa, 50 X 100 cm. Kocmyrzów, pow. Kraków, ok. 1962. nych klubów plastycznych, zespołów, częste wystawy Dominuje (w pewnym tyka t u m a l a r s t w o . Pejzaż, okresie pracy). K o l o r ta potrzeba z naturalnej pod wpływem zamiłowanie reakcji w na świecie Charakterystyczna stosowana wiązania tej t u jako rodzaj jest Cepelia też i i s t n i e n i e w R y d u ł t o w y c h ków kilka odkąd nawet odeszła się i barwy. rzeźba w węglu z racji na­ s y m b o l u . Zachętą i muzea (E. B ą k ) , j a k specjalnej szkoły. Ś r o d o ­ a r t y s t y c z n y c h , są sztuką, instruk­ zwłaszcza ama­ technikami graficznymi. Prymityw raczej 16 śladu po Śląsk ma coprawda przejściową modę na (Bąk, Z i ó ł k o w s k i ) , a l e m i n ę ł a ambicje poważne, praca z tematykę ona szybko. amatorami w i ę c w k i e r u n k u d a n i a i m m o ż l i w i e dużej s u m y mości, zbliżenia k u osiągnięciom W jako innych cechę środowiskach znamienną, twórczością k w i a t jest w nich widoczny obserwuje zależność Taft skrupulatnie np. z między samotną modzie. Bazyli ogrody, każdy i można mieć zaufanie, umiejętnościami postacią powstają i i z o l o w a n ą . Zarzucają w metalu. I nie zawsze m u , że zajmuje a r t y s t y c z n e j , a l e p o p r o s t u a b y dać że malarz. zawodowymi jest Ociepko się, pracą ogrodnik piękne j e s t o n w ł a ś n i e t a k i , j a k go p r z e d s t a w i a Zgodnie idzie wiado­ profesjonalnym. zawodach pewną artystyczną. maluje i kształtuje się twórczość ślusarzy, b l a c h a r z y , t o k a r z y , k t ó r y c h t u nie w ale tych fantastyczną światła j e s t w i ę c n a Śląsku duże s k u p i s k o zajmujących Sosnowcu, i (i i n n y c h ) o b r a z a c h n i e zostało. F a m a sukcesów O c i e p k i a torów w Żywirska Kiedyś spowodowała Albiczuk torzy, sale — Górnicze dr obraz­ (!!!) godziny p o d o b n i e zresztą j a k i h u t n i c y . zajęć Muzeum stamtąd Górnośląskie wynika w i s k o g ó r n i c z e o t o c z o n e j e s t szczególną opieką ze s t r o n y możliwość nie m a Muzeum i c h miało Związków Zawodowych, Stworzono uczestniczy długie pamiątkarstwa, surowca — tema­ dziwactwami, bajkami, fantazjami. Nie pracach k l u b u przy k o p a l n i „Wieczorek", jego pleneru na jest — Prawodopodobnie do kopalnię, d l a Śląska fantastyka, inspiracji pozbawionym do m i e j s c o w e g o produkcji czasem żywy, i n t e n s y w n y . koloru, przebywania dla się w itd.' tylko z prace potrzeby świadectwo swoich �umiejętności, pokazać — n a w e t s a m e m u s o b i e — ność o k a i dłoni. I n i e w a ż n e j e s t w t e d y ponują scenę Matejki — swego nie figuralną, czy kopiują w mistrzostwa, Oczywiście znalezienia w stolarze ujścia pełni p o d c z a s i ci dla problemami sztuki wistycznym oraz którzy sposób surowca i techniki sprzyja podjęciu pracy twórczej w pracy. mają do drew­ w naturalny obranej dziedzinie. I n t e r e s u j ą c y m z a g a d n i e n i e m j e s t twórczość p l a s t y c z n a w środowiskach i n t e l i g e n c j i , wśród reprezentantów t z w . wolnych a więc zawodów. Obserwuje i u n a s , duży wzrost się na całym zainteresowań n y c h , zwłaszcza w ś r ó d i n t e l i g e n c j i t e c h n i c z n e j M a l u j e , rzeźbi, k o l e k c j o n u j e ze z n a w s t w e m świecie, techników. Odbywa się jakby r e g u l a c j i społeczno-kulturowej. W z r o s t o w i nia humanistów liczniejsze naukami ścisłymi przykłady z a j m o w a n i a środowisku abstrakcyjnej, właśnie zainteresowanie nurtem konstrukty- informelem. artystyczną n a j s i l n i e j p r z e j a w i a twórczością się w ś r ó d l e k a r z y . Nie­ k i e d y p r o w a d z i n a w e t do z e r w a n i a z medycyną i całko­ witego czy przestawienia literaturę. Choromański, Lekarze stawy swoich zainteresowań Przykładem Pomianowski, rzeźbią, malują, chociażby na sztukę Boy-Żeleński, Lutowski. mają też s w o j e liczne wy­ z a r ó w n o u n a s , j a k i za granicą, co d o w o d z i , problem jest natury ogólnej, n i e t y l k o związany że z sy­ tuacją w n a s z y m k r a j u . N i g d y n a t o m i a s t n i e s p o t y k a się i lekarzy. wystaw współczesn-j proces samo- zainteresowa­ towarzyszą się p l a s t y k ą tym artystycz­ i d a w n ą sztukę w i e l u a t o m i s t ó w , f i z y k ó w , c h e m i k ó w , i n ­ żynierów, W c h y b a świadomość i Wśród w o l n y c h zawodów zainteresowanie możliwości, c z y n i e n i a z d r e w n e m , chętniej rzeźbią w ł a ś n i e w n i e . Znajomość techników. i s t n i e j e największa obraz normalnej wszyscy, inżynierów, ujawnienia blasze twórczość w y n i k a t u z p o t r z e b y wykorzystanych spraw­ czy s a m i k o m ­ coraz uczonych. plastycznych torów. C z y m to sędziów, adwokatów Medycynę zawsze t r a k t o w a n o j a k o zawód wymagający Medycyna nie i prokura­ wytłumaczyć? tylko graniczyła wiedzy, z ale astrologią, d a w n a wśród p l e m i o n A f r y k i , i a szczególny, wtajemniczenia. jeszcze do nie­ A u s t r a l i i czy N . Z e l a n d i i f u n k c j e l e k a r z a pełnił c z a r o w n i k , n a S y b e r i i szaman i t d . 17 �24 II. 24. St. Popek, Komora gazowa, z cyklu: „Majdanek", 21,5 X 15 cm. Łańcut, pow. Rzeszów, 1964. II. 26. A. Bigajski, Chirurg, lechn. mieszana, 47 X 33 cm. Łódź, 1965. 25 18 linoryt. Głowa, 26 Lublin. II. 25. Andrzej Bigajski, tusz, 41 X 29,5 ст., 1964. II. 27. Ignacy Drzewa, tusz. Romanowski, �0 powołaniu mówiło kapłańskiego świadczył i o się t y l k o w właśnie szczególnym 1 j e g o dolą. N i c w i ę c społecznikami, wodzie do pionierami lekarza Wybór zainteresowaniu dziwnego, I zawodu człowiekiem że l e k a r z e postępu. najwyraźniej byli często właśnie uwidacznia w się za­ dyspro­ p o r c j a p o m i ę d z y humanistyczną aureolą z a w o d u a p r a k ­ tyką, która c o r a z częściej s p r o w a d z a wąsko-specjalistycznej, Warsztat się d o działalności lekarza nie daje pola dla zain­ malowanie wość zaspokojenia tego w ogromnej nieraz nego, z a h a m o w a n i a reakcji tu rolę Dla nie tyle świetnego specjalisty figurek kiem, Twórczość nawet od operacji lekarza od młodych zabaw i napięcia, w myśleć, czasie że od których uciech świat więc rekompensaty. odpoczyn­ po godzinach jego korze pełnych m u nawet palców uczuć, k t ó r e t r z e b a hamować po­ zależy życie dziecka. Rzeźba jest t u j a k b y p o w r o t e m w świat w rówieśników. swój 0 artystycznej azylu, Bywają t a l e n t , myślą karierze. ucieczki od też stanowi otoczenia, tacy, Część zrażona niepowodzeniem z dalszego u p r a w i a n i a p l a s t y k i , i n n i rezygnują ze swych którzy o studiach plastycznych, zamiłowań, nawet jednak wówczas uczelnię. p a d k u p o m o s t e m m i ę d z y n i m i a publicznością, naturalną uczuciowych, Kossakowskiego, nie wolno sprawności rodzaj od dzieci, rzeźbienie w odprężenia lat prze­ fotografii psychicz­ wymaga i polichromowanie i c h jest nie t y l k o ale i potrzebą uczestnictwa D l a w s z y s t k i c h r u c h a m a t o r s k i s t a j e się w t a k i m w y ­ a r t y s t y c z n a pełni co jako U innych teatru, g d y n i e u d a j e i m się dostać n a w y ż s z ą dr Jana serca d l a poezji, Dodać odpoczynku, chirurga prof, zainteresowań zainteresowań. k o n c e n t r a c j i , napięcia hobby formę nie n a t u r a l n y c h odruchów estetycznych. stanowi możli­ pracy m o ż n a jeszcze, że c h a r a k t e r p r a c y niego rzeźbienie pełną swojej rodzaju plastyczne czy f i l m u . Są też l u d z i e , d l a k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć teresowań h u m a n i s t y c z n y c h , podczas g d y p r a w n i k , socjo­ mają czy jawianych log psycholog swoje w życiu k u l t u r a l n y m , n i e r z a d k o o b o k j e d n o c z e ś n i e rezygnuje czy traktują s p r a w d z i a n umiejętności, celności o b s e r w a c j i . wierząc w technicystycznej. zawodowy Niektórzy o d n i e s i e n i u do s t a n u lekarzy. ludzki, bezwzględnie — bazą, z której zajęciach w korzystają, uczestnicząc w wystawach, o g n i s k a c h czy s p o t k a n i a c h k l u b o w y c h . W s z k o l e , w o j s k u , m i e j s c u p r a c y są p r z e w a ż n i e z n a n i 1 c e n i e n i , i m też p o w i e r z a się troskę o plastyczną oprawę akademii, gazetki zabaw, ścienne. Są Czy Trudno uroczystości. użyteczni, wszystkich do studiów zaliczyć osoby stricto amatorami, do amatorów? przygotowujące plastycznych, c a ł k o w i t e p o ś w i ę c e n i e się z a w o d o w i sensu sale, szanowani. i c h można u w a ż a ć za a m a t o r ó w świadomie Dekorują nastawione się na p l a s t y k a . N i e będąc uczestniczą oni w pracach a m a t o r ó w , starając się w r a m a c h p r a c o g n i s k czy z e s p o ­ aby być d o b r y m c h i r u r g i e m . ł ó w z d o b y ć m a k s i m u m w i a d o m o ś c i i umiejętności, k t ó r e dałyby MOTYWY TWÓRCZOŚCI Trudność nymi na mówienia t y m , że treści. A m a t o r w amatorowi wyuczeni, szkoleni w pewną o a m a t o r a c h polega pojęciu między i n ­ t y m mieszczą n i e jest się bowiem różne równy. daną i m wiedzą i są p r y m i t y w n i , odkrywający d l a siebie rzeczy samodzielnie najprostsze — jak których znajomości sztuki p u s t y m dźwiękiem Tycjana, Rubensa czy — jest nawet w y m i e n i e n i t u młodzi l u d z i e to p o t e n c j a l n i niż i n n i zrozumieć p r o b l e m a t y k ę dzieła. A l e rozbudzone 27 miesza, a b y t r z y m a ł y się k a r t o n u . . . L u d z i e o d u ż y m bagażu świetnej się Wszyscy świadomi o d b i o r c y s z t u k i , miłośnicy c z y n n i , z d o l n i l e p i e j się w w o d z i e czy ślinie, j a k się r o z r a b i a f a r b y w p r o s z k u , z c z y m się j e dzy, Są o g n i s k a c h , n a k u r s a c h , operujący m a l u j e , czy a k w a r e l ę r o z p u s z c z a i m w i ę k s z e szanse d o s t a n i a się n a s t u d i a a r t y ­ styczne. i nazwisko Matejki wie­ prymitywi dla Rembrandta, (bo znam i ta­ kich). Cóż może łączyć człowieka, który m a za sobą parę l a t s t u d i ó w n a a r c h i t e k t u r z e czy n a w e t u k o ń c z y ł historię s z t u k i i r y s u j e l u b m a l u j e — z szewcem żyjącym w m a ­ łym m i a s t e c z k u , d l a którego cały świat w i e d z y kończy się n a s z k o l n y c h p o d r ę c z n i k a c h . A m a t o r e m j e s t zarówno prof. jak Szuman, psycholog i znawca sztuki, i w i e j s k i p a s t u c h . J a k w i d a ć , rozpiętość o g r o m n a . dycje nieporównywalne, Występują ten fakt że i c h ogromną czynią to własnych niepokojów się uwolnić, spędzić swego to życia, się l i c z y ć w często są różne zaspokaja. Tak występuje jako ze Inni gdyż tworzą i rzeźbią, a b y chcą po prostu dopiero w twórczości sprawy ważne, z wobec i funkcje potrzeby, które sprzyjających strony otoczenia, zainteresowania jest w uprawianie rysowanie, n a t u r a l n e wśród latach są należy Powodów twórczości warunkach i w sens I amatorów. malują? np. malowanie, którymi Przy kontynuowane godziwie przegranego. rzeźbią się wizerunki inaczej zjawisko i sam im t a k czy bowiem człowieka, chęcie Jedni postępowaniu ludzie różne młodzieży. dobrze. widzą ogromne, Dlaczego wiele, inni radością, czy o b s e s j i , m a l u j ą uspokoić. czas, różnice tworzą. też i i n n e różnice. J e d n i naśladują napawa wydaje, t a k j a k i pracę, k t ó r e też Kon­ życiu sztuki rzeźbienie dużej i części przy te za­ bywają dojrzałych. 19 �ambicje, skoro nie znajdą potwierdzenia, stają się nieraz t i e farbą, k t ó r ą syn u s t a w i a j e j w słoiczkach, w źródłem l o n y m porządku). od goryczy, środowiska, ambicje niezadowolenia, do megalomanii. t a k i e n i e są d o s t a t e c z n i e wychowawczy prowadzą do Dodajmy, izolacji że uzasadnione. p o l e g a w i ę c n a t y m , a b y umieć Wyjątkową często Problem odpowied­ ludzi w p r o s t rolę o d g r y w a starych, pustkę, s t a j e emerytów. się n i o r o z ł a d o w y w a ć p r z e r o s t y a m b i c j i i n i e czynić z r a d o s ­ istnienia. Zdarza n y c h adeptów s z t u k i l u d z i zgorzkniałych i zdziwaczałych. nia Podsycanie w do p r o ­ zajęć itd. — ujemnie Enri zaczęła cesów nich ambicji i nadziei destruktywnych w na p r a c y , k o n t a k t a c h z Są l u d z i e amatorskie życia, psychice, prowadzi odbija się d o j r z a l i , a k t y w n i e pracujący, uprawianie przydaniem sztuki mu jest nowych dla których wzbogaceniem barw. Jak to ich więc l e k a r z y , inżynierów, chemik Maluje wybitny i fizyk, liryczne obrazki rysuje subtelny pisarz obok i naukowców. ptaków potrzeby, swych prac poeta, l i t e r a c k i c h rzeźbi f i g u r k i ( i l . 45, 46). C z y n i ą z konieczności to d l a siebie, rozszerzenia z ludzi własnej doznań, wzboga­ Bywają niejszą, sytuacje, może w nawet których ostatnią twórczość nicią, jest najważ­ wiążącą światem. I nie myślę t u n a w e t o p r z y p a d k a c h ludzi patologicz­ n y c h j a k M o n s i e l , a l e o l u d z i a c h zupełnie z d r o w y c h chicznie, których życie ułożyło się w ze sposób psy­ tak nie­ sesją, wania w równowagi rzeźbie, środowiskiem, gdy odczuwa swe w konflikt niedopasowanie c z y n n i k i zewnętrzne wyrzucają do ze życia, go p o z a b u r t ę nor­ m a l n e j egzystencji. Przykładem jest t u twórczość b l i s k o 80-letniego Borowczyka. we, na Eliasza dziecięco u r o c z e wpół Józefa maluje o b r a z k i lewą sparaliżowany, porozumienia się Nowak, głosem która niewielkie Maluje on swe ręką, leżąc w pozbawiony nawet z otoczeniem. mimo obrazki wrażli­ utraty Inny wzroku ( i l . 9), posługując łóżku możliwości przykład: z nie dają takiej konfliktu wania równowagi rodzinnego, (relikt wojny uwalnia wizuje umysł od Bywa, że k i e m sprawdzając k o n t u r , z a m a l o w u j e 11. 28. Kazimierz 20 poszczególne p a r ­ Łański, Deszcz, manią, o b ­ dla nich dziecka, przeważ­ tle obawy wizji, to j e d y n y Pobudki wentyl psychicznej twórcze bywają szoku, areszto­ plastyczna niejako nad nimi rzadziej lękowym, i okupacji). Wypowiedź sprawować jest stanom nie zacho­ malarstwie, na śmierci na zachowanie Sumuję. W dręczących je, pozwala obiekty­ władzę, pano­ bezpieczeństwa, równowagi. różne. Zabawa, chęć p o p i s u , s a t y s f a k c j a j a k ą d a j e s a m a czynność k s z t a ł ­ towania, lepienia, modelowania, rysowania. Potrzeba powiedzenia sensu treści, k t ó r e nurtują istnienia ustosunkować poprzez własną się d o t w ó r c z o ś c i wy­ człowieka, znalezienia twórczość. Jak więc amatorów? KRYTERIA OCENY przy doty­ jest bywa Wiem następnie, renci­ niezrozumia­ twórczości J a k i m i k r y t e r i a m i mierzyć scenę, ludzi psychicznej rozmiękłego reliefową Łucja Pluskowska ogarniętych swoim t y m dość szczególną techniką ( n a j p i e r w f o r m u j e z p a p k i papieru Kamiński społecznie. psychicznej. Początkiem zakłócenie uporem się pracy, Długosz, Felicja Twórczość ujście pozwalający wchodzi sensem upodoba­ na skutek Alfred twórczość oni Dzieje człowiek i t y l k o ucieczką, b y w a i czymś w i ę c e j — ś r o d k i e m wać. tak, gdy nawet amatorów-emerytów, ważne lękowymi. życiu powstałą późnych l a t a c h . H e l Michałowska, patologii — stanami szczęśliwy, że d o p i e r o w t w ó r c z o ś c i odnajdują j e g o sens. się Marta granica im 84 l a t a , J u l i a n n y c h , skłóconych z o t o c z e n i e m , obsesjom. c e n i a s w e g o świata. później mając w i e l u i n n y c h . Twórczość I nieraz 70 l a t , p o d o b n i e stów, t o z a g a d n i e n i e u p r z e d n i o w s p o m i n a l i ś m y , m a l u j e i rzeźbi w i e l u w y b i t ­ nych malować Mickiewicz, i treścią, ona się, że istniejące w młodości dochodzą d o głosu w ponad twórczość w Wypełnia i uzdolnienia, zarzucone mając otoczeniem. nową okreś­ jedno — być i s t o t n e , ale t y l k o w t e d y , drzeworyt, twórczość nie estetycznymi. 13 X 37,5 c m . Zamość, Te gdy chodzi 1965. amatorów? bowiem mogą o cele upow- �II. szechnieniowe. torskiej dla leży A l e znaczenie przede samego społeczeństwo Twórczość amatorska, czy użyteczna mniejszy dla samego jaką amatorska sztuki, pełni nie a n i też kultury jest niezależnie walor nie o nowe od a u t o r a , dawać ma wartości. tury. I t y l k o to jest naprawdę M i a r ą w a r t o ś c i b ę d z i e w i ę c n i e dzieło, a p r z y n a j m n i e j n i e t y l k o dzieło, a l e r o l a j a k ą Na ile pomaga m u żyć. Co zbliża czy oddala wielkich osiągnięć go Amatora należy wojowych, mu kul­ talent, K i e d y ś n a j e d n e j z t a k i c h w y s t a w przeszedłem obojęt­ pamiętam d z i e w c z y n k a w krótkiej, płóciennej sukieneczce — mała zasłaniała i ciekawe opie­ k u n k a amatorów. N i e wiedziałem i n i e bardzo sobie zda­ w nieuczona i jego możliwości a n i e obcą. ileż i trzeba widzieć sztuce amatorów. się Właśnie wiedzą. zbyt cennego Już zaczynem dlatego Cezanne, znane, dały roz­ Trzeba kultury, życia. stawała rozwiązań. też t o co nieraz nowych że cenne twórczość kierunków n i e była skrępowana Gauguin, V a n Gogh żeby je omawiać. A teatrowi powojennemu u — to nas zespoły — stu­ denckie. B I M - B O M , STS, С О - T O , T e a t r na Tarczyńskiej, Gdańska Galeria itd. Zdarzają w s t r a c h u oczy dłońmi. P r a c a n i e b y ł a c i e k a w a . „ C z y w i e P a n , k i m j e s t a u t o r ? " — zapytała m n i e m i e j s c o w a szkołę Oczywiście, można satysfakcję, ważne. C i e k a w y — skali w i ę c w i d z i e ć r u c h a m a t o r s k i j a k o w i e l k ą szkołę przykłady którym w go j e g o m i a r ą , czy kultury. czasem j a k o regułami, na oceniać mierzyć życiu daje, ma m a l a r s t w o — t o r o d z y n k i , t o w a r t o ś ć , żeby obrazka, od mu być n o robić w y s t a w y , w s p i e r a ć r u c h a m a t o r s k i . koło pełni twórczość w człowieka. t a k r z e c — d o d a t k o w a . A l e n i e p o t o się p r z e c i e ż p o w i n ­ nie cm. czy u ł a t w i a ć p r z y s t o s o w a n i e d o życia, zbliżać d o s z t u k i , rewelacyjne 12 X 28 tusz, winna tego artystyczny, Pejzaż, ama­ ona założeniu a n i p o m o s t e m do wzbogacać s k a r b c a n a r o d o w e j większy roli, Twórczość bowiem w swym podstawowym zbliżającym Kamiński, społeczne twórczości wszystkim w twórcy. 29. Julian się w p l a s t y c e a m a t o r s k i e j dzieła i n t e r e s u ­ jące, a n a w e t w r ę c z doskonałe. Z d o l n e wać a n a w e t wzruszyć. I rzecz w nas zafascyno­ t y m , że s z t u k a ama­ w a ł e m sprawę dlaczego m a m o t y m wiedzieć. N a w y s t a ­ t o r s k a czy „ n a i w n a " — z d o l n e są dać n a m t e p r z e ż y c i a , w i e interesował m n i e obraz, a n i e p e r y p e t i e a u t o r a . A l e których pojechałem współczesnego m a l a r s t w a . do w s i , gdzie mieszkał. M i a ł wtedy jakieś co t a k i e coś żyje... M i a ł t y l e siły w rękach, co dziecko. zaspokoi obejrzenie kolejnej ciach i pięknościach, odbiega od wyrażania spokajania w a ł . W i e l k i e p s y , szczerzące zęby, o g r o m n y c h l u d z i , b e z ­ człowieka. bronne, potrzeb, A które sztuka są naturalnymi amatorów czy nie­ wraca l u d z i o m t e wartości, z których nalna n a długo C z y m a sens k r y t y k o w a n i e m a l a r s t w a n p . Józefy No­ zarówno to raczej słabe u d o l n e r y s u n k i , ale było m i wstyd... się wycofała. ci, d l a których Dlatego sztuka potrzebami „naiwnych" i dzieci. Były mądroś­ treści b u ­ dzących emocjonalną r e a k c j ę w i d z a . Z r e z y g n o w a ł a z z a ­ G d y mógł, g d y m u p o z w a l a n o — rysował, czasem m a l o ­ przerażone wystawy S z t u k a współczesna, p r z y w s z y s t k i c h s w y c h d w a d z i e ś c i a k i l k a l a t , a l e cierpiał n a z a n i k mięśni, c z o ł ­ gał się z t r u d e m p o z i e m i , o b r z u c a n y w y z w i s k a m i — p o nie sztuka sięgają nowoczesna przy­ profesjo­ do niej jest nie­ w a k i czy w o l n o t o robić? Co j e j p o w i e d z i e ć ? Ż e p l a m k a zrozumiała, j a k też i c i , d l a k t ó r y c h j e s t o n a zrozumiała w ale lewym r o g u zanadto się w y r y w a z całości? P r a c a z a m a t o r a m i t o p r a c a z ż y w y m i ludźmi, r ó ż n y ­ mi ludźmi. I jeśli n i e k t ó r y m warto nawet dawać rady niewystarczająca. Na wystawach i w s k a z ó w k i , t o u i n n y c h t r z e b a umieć t y l k o uszanować dualny obraz i c h t r u d . R o z u m i e ć , że s z t u k a j e s t n i e t y l k o grą porusza o n naszą ale że za płótnem obrazu stoi człowiek, któremu s z t u k a p o m a g a żyć, i już t y l k o z t e g o p o w o d u na szacunek. form. ta zasługuje amatorów znajdujemy prace, r y c h p r z e m a w i a d o n a s osobowość t w ó r c y , j e g o czy świata. I znacznie wyobraźnię, ważniejsze nie po to, aby któ­ jest, że niż t o , że m a o n t a k i e inne malarskie niedostatki. Na wystawy chodzimy z indywi­ zobaczyć amatorów nieskazitelną kon­ strukcję czy e l e g a n c j ę k o l o r y s t y c z n y c h r o z w i ą z a ń . Z g ó r y 21 �П. 30. Paweł Michiejewski, Sam na bezdrożu, ol. płyta pilSn., 40 X 49 cm. Szczecin. II. 31. Florian Myślicki, Paryż 1960, tempera, 24,5 X 18,5 cm. Puławy. II. 32. Lena Daszewska, Kumoszki, ol. pł., Kielce. II. 33. Janusz Maksymiuk, Portret mężczyzny, akwarela, 26,5 X 18,5 ст. II. 34. Barbara Białas, Parasolki, tempera, 66 X 44,5 cm. Szczecin. II. 35. Władysław Rząb, Łaźnia w Zgierzu, olej, 68 X 57 cm. Zgierz. 22 �П. 29. Julian szechnieniowe. torskiej dla leży A l e znaczenie przede samego społeczne t w ó r c z o ś c i wszystkim w twórcy. społeczeństwo Twórczość amatorska, czy użyteczna mniejszy sztuki, dla samego nie a n i też jest niezależnie od dawać ma wartości. tury. I t y l k o to jest M i a r ą w a r t o ś c i b ę d z i e w i ę c n i e dzieło, a p r z y n a j m n i e j n i e t y l k o dzieło, a l e r o l a j a k ą pełni twórczość człowieka. Na ile pomaga m u żyć. Co zbliża czy oddala wielkich osiągnięć go Amatora należy wojowych, mu talent, i ciekawe — pamiętam d z i e w c z y n k a w krótkiej, płóciennej sukieneczce — mała zasłaniała skali jego możliwości a n i e obcą. ileż opie­ k u n k a amatorów. N i e wiedziałem i n i e bardzo sobie zda­ i trzeba widzieć sztuce amatorów. się Właśnie wiedzą. zbyt cennego Już zaczynem dlatego Cezanne, znane, dały roz­ Trzeba kultury, życia. stawała rozwiązań. też t o co nieraz nowych że cenne twórczość kierunków n i e była skrępowana Gauguin, V a n Gogh żeby je omawiać. A teatrowi powojennemu — to u nas zespoły — stu­ denckie. B I M - B O M , STS, С О - T O , T e a t r na Tarczyńskiej, Gdańska Galeria itd. Zdarzają w s t r a c h u o c z y dłońmi. P r a c a n i e b y ł a c i e k a w a . „ C z y w i e P a n , k i m j e s t a u t o r ? " — zapytała m n i e m i e j s c o w a w nieuczona i przykłady K i e d y ś n a j e d n e j z t a k i c h w y s t a w przeszedłem obojęt­ szkołę Oczywiście, można satysfakcję, kul­ jako regułami, którym w jego miarą, czasem naprawdę ważne. C i e k a w y na go czy kultury. w i ę c w i d z i e ć r u c h a m a t o r s k i j a k o w i e l k ą szkołę m a l a r s t w o — to r o d z y n k i , t o wartość, żeby obrazka, oceniać mierzyć życiu daje, ma n o robić w y s t a w y , w s p i e r a ć r u c h a m a t o r s k i . koło od w mu być t a k rzec — d o d a t k o w a . A l e n i e p o t o się p r z e c i e ż p o w i n ­ nie cm. czy u ł a t w i a ć p r z y s t o s o w a n i e d o życia, zbliżać d o s z t u k i , rewelacyjne 12 X 28 tusz, winna tego artystyczny, autora, nie o nowe Pejzaż, ama­ o n a pełni amatorska kultury walor jaką założeniu a n i p o m o s t e m do wzbogacać s k a r b c a n a r o d o w e j większy roli, Twórczość bowiem w swym podstawowym zbliżającym Kamiński, się w p l a s t y c e a m a t o r s k i e j dzieła i n t e r e s u ­ jące, a n a w e t wręcz doskonałe. Z d o l n e nas zafascyno­ w a ć a n a w e t w z r u s z y ć . I r z e c z w t y m , że s z t u k a ama­ w a ł e m sprawę dlaczego m a m o t y m wiedzieć. N a w y s t a ­ t o r s k a c z y „ n a i w n a " — z d o l n e są dać n a m t e p r z e ż y c i a , w i e interesował m n i e obraz, a n i e p e r y p e t i e a u t o r a . A l e których pojechałem współczesnego m a l a r s t w a . do w s i , gdzie mieszkał. Miał wtedy jakieś nie zaspokoi obejrzenie kolejnej wystawy S z t u k a współczesna, p r z y w s z y s t k i c h s w y c h d w a d z i e ś c i a k i l k a l a t , a l e cierpiał n a z a n i k mięśni, c z o ł ­ ciach co t a k i e coś żyje... M i a ł t y l e siły w dzących emocjonalną r e a k c j ę w i d z a . Z r e z y g n o w a ł a z z a ­ rękach, co dziecko. i pięknościach, malo­ spokajania w a ł . W i e l k i e p s y , szczerzące zęby, o g r o m n y c h l u d z i , b e z ­ człowieka. bronne, G d y mógł, g d y m u p o z w a l a n o — rysował, czasem potrzeb, A odbiega które sztuka są nie­ wraca l u d z i o m t e wartości, nalna n a długo C z y m a sens k r y t y k o w a n i e m a l a r s t w a n p . Józefy No­ zarówno dzieci. Były to raczej słabe u d o l n e r y s u n k i , a l e było m i w s t y d . . . się naturalnymi amatorów i przerażone od wyrażania mądroś­ gał się z t r u d e m p o z i e m i , o b r z u c a n y w y z w i s k a m i — p o Dlatego sztuka potrzebami „naiwnych" z których wycofała. c i , d l a których czy treści b u ­ sztuka sięgają nowoczesna przy­ profesjo­ do niej jest nie­ w a k i czy w o l n o t o robić? Co j e j p o w i e d z i e ć ? Ż e p l a m k a zrozumiała, j a k też i c i , d l a k t ó r y c h j e s t o n a zrozumiała w ale lewym rogu zanadto się w y r y w a z całości? P r a c a z a m a t o r a m i t o p r a c a z ż y w y m i ludźmi, r ó ż n y ­ mi ludźmi. I jeśli n i e k t ó r y m warto nawet dawać rady niewystarczająca. Na wystawach i w s k a z ó w k i , t o u i n n y c h t r z e b a umieć t y l k o uszanować dualny obraz i c h t r u d . R o z u m i e ć , że s z t u k a j e s t porusza o n naszą ale że za płótnem sztuka pomaga na szacunek. obrazu stoi n i e t y l k o grą człowiek, form, któremu żyć, i już t y l k o z t e g o p o w o d u ta zasługuje amatorów znajdujemy prace, r y c h p r z e m a w i a d o n a s osobowość t w ó r c y , j e g o czy świata. I znacznie wyobraźnię, niż ważniejsze nie po to, aby zobaczyć któ­ jest, t o , że m a o n inne malarskie niedostatki. Na wystawy chodzimy z indywi­ że takie amatorów nieskazitelną kon­ strukcję czy e l e g a n c j ę k o l o r y s t y c z n y c h r o z w i ą z a ń . Z g ó r y 21 �38 �Władysław Sułowski, Nowa Huta: II. 36. Starość, lakier, płyta pilśń., 60,3 X 40,5 cm. 1965. II. 37. Stwór, lakier, płyta pilśniowa, 59 X 39,5 cm. 11. 38. Władysław Kuczrado, Pożegnanie, ol. pł., 53 X 73 cm. Kluczbork. II. 39. Franciszek Kocielski, Jezioro w górach, tempera, 41 X 30 c m . Кгакоги, 1961. П. 40. Alfred Długosz, cykl „Chopin" — Nokturn, gwasz, karton, 30 X 21 cm. Gorlice, 1965. Rzeźby godzin pisania, i obrazy pracy, koszt wymagają farb, p a p i e r u jest nieraz Bronię zresztą ale i pieniędzy, więc pędzli, nie gdyż płótna, w tylko tysięcy odróżnieniu gipsu, od drzewa czy znaczny. wystaw amatorów. Mają one bowiem znaczenie nie t y l k o d l a n i c h samych, ale i d l a widzów, dla publiczności, pokazy która przeważnie upowszechniają sztukę, zbliżają Bronię j e d n a k tych wystaw w i e m , że t y l k o n a j l e p s z e między w i d z e m autentycznym, i tłumnie uczęszcza. Są w i ę c c z y n n i k i e m takie niej. z ciężkim sercem, dzieła p o w i n n y być gdyż pomostem a sztuką. Ż e w r a ż l i w o ś ć kształci się n a dobrym być m o ż e i n a c z e j była i n n a do na kulturotwórczym, malarstwie. To pisałbym i odpowiednio wszystko t e słowa, g d y b y zestawione ekspozycje wiem, sytuacja wędro­ w a ł y p o c a ł y m k r a j u , g d y b y istniał rozsądny, p r z e m y ś l a ­ ny i realizowany plan upowszechniania najlepszych tości s z t u k i . A l e t a k przecież war­ n i e jest. N i e każda j e d n a k w y s t a w a a m a t o r ó w m o ż e być z p o ­ ż y t k i e m o g l ą d a n a . T o co p i s a ł e m w y ż e j dotyczy wystaw 39 40 w i e m y , że l e p i e j szukać i c h n a i n n y c h w y s t a w a c h . tu, dostrzec u amatorów, ważniejszego, luje czy rzeźbi. znajdujemy. takich możemy coś znacznie i s t o t n y powód, dla którego W Szukamy przeżyć t y m właśnie chyba człowiek emocjonalnych siła i społeczna Ale ma­ i je wartość wystaw. WYSTAWY Zarzuca że im Amatorzy i się n i e k i e d y zależy na zrozumiałe marzenia, nadzieje. siebie, opory widzów. Zarzut jest, To że mają prawda, dla swojej wewnętrzne, o n i jakieś satysfakcji obawa — Co n a j m n i e j p o ł o w a b i e r z e nawołujące do ale ośmieszenia i już t o ś w i a d c z y , że p r z y w i ą z u j ą są głosy tego, ambicje, że w i e l u m a l u j e s w o i c h i n t y m n y c h p r z e ż y ć sprawiają, wystaw. wystawiać, niepoważny. to przecież l u d z i e , t a c y s a m i j a k każdy z nas chyba dla a m a t o r o m , że chcą opinii często czy tylko zdradzenia że stronią o n i o d udział w pokazach do t e g o w a g ę . aby tylko amatorzy Naiwne nie mieli żadnych a m b i c j i p u b l i c z n y c h i m a l o w a l i t y l k o d l a siebie. To dopiero jednym ze byłoby patologiczne! sposobów Sztuka porozumienia i jest przecież zakłada istnienie z a r ó w n o nadającego, j a k i o d b i e r a j ą c e g o . N o r m a l n y c z ł o ­ w i e k n i e ż y j e w próżni i t w o r z ą c z a w s z e m a choć i s k i e r ­ kę nadziei, wywoła że choć t o co r o b i u jednej okaże osoby się komuś wzruszenie, przydatne, uznanie. a m b i c j e są g r o ź n e , a i c h p r z e r o s t . W y s t a w y są Nie jedynym t e r e n e m k o n f r o n t a c j i prac własnych z c u d z y m i , j e d y n y m poważnym sprawdzeniem s i e b i e w zetknięciu z p u b l i c z ­ nością. Często — pracy, sensem bo n i e jest cież z a g r a c e n i e d o g r a n i c m o ż l i w o ś c i s w e g o n i m prze­ mieszkania. 25 �Obawiam się jednak, że pytania takie n i e zawsze s t a w i a n e , g d y p o d e j m u j e się decyzję z o r g a n i z o w a n i a stawy. musi A sprawa być treść cenniejszy treść jest wystaw zasadnicza. Bo prezentujących inna przecież publicznie dorobek plastyki amatorskiej, a inna i charakter wystaw problemowych są wy­ czy naj­ z kolei środowis­ kowych. Wystawy „selektywne" przeznaczone są przede w s z y s t k i m dla szerokiej publiczności. O z n a c z a takich wystawach winni się znaleźć t y l k o n i e l i c z n i w y ­ brani. Czasem jest wództwa to możliwe w skali jednego (np. lubelskiego, krakowskiego, warszawskiego stosowanej t o , że n a woje­ szczecińskiego, — c z a s e m l e p i e j sięgnąć d o f o r m u ł y np. w Opolu — wystawa c h o d n i c h i północnych), l u b zorganizować w y s t a w y jalne, jak amatorów fora np. krakowska plastyków czy wystawa w pracy Wybór i prac spec­ „Inni. prac Od Niki­ pokonkursowa w y ­ stawa centralna C R Z Z w Warszawie wiek za­ problemowa warszawska d o G ł o w a c k i e j " czy t e g o r o c z n a za­ 6 województw p o d hasłem „Czło­ nie powoduje więk­ wypoczynku". na takie wystawy s z y c h zakłóceń w ś r ó d a m a t o r ó w , k t ó r y c h p r a c e p o m i n i ę ­ to, oczywiste jest bowiem, w y b r a ć można z a l e d w i e odczuwane Inaczej złożonych z p r a c n a j l e p s z y c h , a n i e s t e t y w i e m y , że n a d ­ syłane n a n i e o b r a z y i złe, dojrzałe i rzeźby i frapujące, są b a r d z o ale także różne. dyletanckie, Dobre pre­ domość — jest więc ostra selekcja. d l a kogo Edward Błaziak, Wola wa w lesie fajslawickim sowanie w zbyt kilkudziesięciu więc dyskwalifikacja. przedstawia publicznych spośród skali się ta sprawa województwa ostrego odsiewu podczas wystaw czy m i a s t a . T u prac jest wręcz sto­ nie­ m o ż l i w e , n i e b y ł o b y w t e d y w y s t a w y . . . O d r z u c a się w i ę c tensjonalne, wtórne. Konieczna jako że k i l k a . Pominięcie nie jest i po co Konieczna organizuje się świa­ wystawę. rzeczy na najsłabsze, nieudolne, kiczowate. kilkudziesięciu Idzikowska, pow. Krasnystaw. II. 41. Portret 1863 г., akwarela, 40 X 60 cm. 1965. dziewczyny, zakwalifikowanych. I akwarela, Kilku autorów wywołuje się 31 X 23 ст. II. 42. Bit­ 42 26 �43 I I . 43. Stanisław tym poczucie krzywdy, rozgoryczenie tych kilku g o r s z y c h " . A z k o l e i , p r z y łagodnej s e l e k c j i , w znajduje tych, się które sporo prac na pewno się p o w i n n o w salach w miejscach, muzeum czy które szeroko wystaw niejako „naj­ ekspozycji n i e należących pokazywać, artystycznych, gwarantują a poziom więc wysta­ w i a n y c h t a m dzieł. wystawy środowiskowe l u b o charakterze pół-zamkniętym, (np. pokaz Domu Kultury). prac członków Wtedy klubu można, a robo­ amatorów nawet przy trzeba dać Spacer wnoszone bywają są Komisje, staromiejski, niejako zrozumiałe dla tyzmu i świeżości. nieudolny przy (np. obrazom należą Wyżej nieraz cenią i odnoszą zawsze artyści, naiwny choć n i e ustępuje prze­ plastyków. się do p r a c odrzucając 1966). D z i w n e je nawet to nieco, z wystaw z jednej bowiem tłumaczymy 0 samych się, g d y i s t o t n i e i n s p i r u j e o n a a m a t o r ó w , a b y w a , że t e ich prac z widzem, emocjonalnie o pozwolenie najczęściej z wystawiającym. i m na konfrontację życzliwym, Sytuacja związanym taka istnieje mem pokazach w w urzędach i zakładach Wystawy pracy noszą p o ł y koleżeński, t o w a r z y s k i . I n a c z e j swojej koleżanki niż obrazy w i s z ą c e n a ścianie l o k a l u Wystawy stawową kontakt lub urządzane charakter n i e znanego mu malarza, wystawowego. kontaktu ten niemal — komisja amatora zawsze którym jest kwalifikująca ma miejsce Komisje problematyki też i t r z e b a składają ruchu się przy p l a s t y k , prowadzący czy jury o nich często pod­ Ale amatorskiego. ludzi nie zawodowej. przede K r y t e r i a , które sto­ modelatora Teatru dana przez plastyków p r a c o m prymi­ w u coś n a p r a w d ę dziś z zewnętrz n i e znajduje ogromnej większości i naszej nowego, plastyki uznania i zrozu­ amatorów. p r z e k o n a n i u malują podobniej jest czy rzeźbią d o k o n w e n c j i , którą wydać werdykt, z u z n a n i e m w s z y s t k i c h plastyków to świeżego dopełnieniem Cenią w s z y s t k i m w y s i ł e k , żmudną pracę, dzięki swoim coraz już C h o d z i j e d n a k o t o , że h i e r a r c h i a w a r t o ś c i , Trudno znających dzieł p l a s t y k ó w z d y p l o ­ J . Śliwińskiego, wnoszą koniecznym wprowadzona t u mówić. z ocena nie te prace zespół, prace (np. obrazy Wysoka mienia drażliwe i t r u d ­ dziwimy N o w e j H u c i e — i l . 53, 54). udziale oceniające zaś t y w n y c h i n a i w n y c h j e s t d l a m n i e zrozumiała. B o w ł a ś ­ są z publicznością. 1 p r z y d z i e l a j ą c e n a g r o d y . Są t o s p r a w y ne, dlatego na też o c e n i a się p r a c e środowiskowe p o w i n n y więc stanowić formę pośrednika takie z drugiej a m a t o r s k i e p r a c e n i e są n a p r a w d ę g o r s z e o d większości produkowanych na wystawach zarówno w D o m a c h K u l t u r y , Ogniskach, j a k i w s z e l k i c h środowiskowych. itd. — nowoczesnej, najlepsze prace w s z y s t k i c h amatorów. Chodzi t u b o w i e m amatorów, zasady Szczególnie inspirowanych s t r o n y s t a r a m y się zbliżać l u d z i d o s z t u k i jej nie wybitni obraz niczym zawodowych nowoczesną, Poznań zewnątrz" cm. w s z y s t k i m p o d kątem i c h a u t e n ­ od takiego, który t y m nieufnie sztuką „z 77 X 58 ol. pł., amatorów. do k t ó r y c h oceniają p r a c e p r z e d e ciętnym P r o b l e m ó w t y c h n i e m a , g d y się o r g a n i z u j e czym sują, do zwłaszcza Ziębicki, zupełnie niemożliwe wśród który oni której coraz lepiej, naśladują. by się spotkał profesjonalnych. amatorów. Choćby Jest dla- 27 �t e g o , że r e p r e z e n t u j ą więc nagrody chowawczej, różne k o n w e n c j e czy wyróżnienia i zawsze wywołują n i e , żal, p r e t e n s j e . R o d z i Tak Lenczewska wy­ lic i postawy. n i e pełnią funkcji zdziwienie, rozgorycze­ się w i ę c p y t a n i e , czy Dodajmy też, źe o r i e n t a c j a n a „ p r y m i t y w " b o w i e m w amatorów o n e j k u l t u r z e p l a s t y c z n e j , sprowadzając do kultywowania naiwności i nie może zaawansowa­ sens amatorstwa prymitywu. Ale prymi­ Wystawy Może i d z i e , n i e z a w s z e z korzyścią malowania, od prymitywu do zaś „ n a i w n a " j e s t o d r ę b n y m matykę i inne f o r m y Nagrody charakter za co mają, dostaje nagród jego Twórczość n u r t e m , m a swoją Wskazują, pieniądze. uderza tego w czy co nie się Wypaczanie zasady ale muszę kim jest wiedzieć czy czy staruszka. A to nie t y l k o w Często taka właśnie ustosunkować informacja szyły emocjonalny, sprawa w pozwala odpowiednio w którym druga. drugich, aby powstała Organizując tworzyć wystawę pewne amatorów jedne S i ę g n ę d o p r z y k ł a d u . P r z e d dziesięciu l a t y zorganizowa­ Wystawa m a l o w a n e dość n o w o c z e s n e o b r a z y m i e j s c o w y c h lepiej nie właśnie dawać budzą nagród niezdrowe na sens wystawach, ambicje, czynią bo one więcej to zła historii była sztuki, świetna, ludzi materia­ członkami Z P A P , łową oraz wystawie na farby, płótno, p a p i e r na smakowanych działają jakiegoś w swym środowisku, budząc zainteresowanie II. 44. J . Błaszczyk, Portret, ol. pł., Szczecin, 1962. II. 45. Jerzy Krasicki, Macierzyństwo, drewno, wys. 63 cm. Kraków. II. 46. J . Kra­ sicki, „Komala", drewno, wys. 56,5 ст. II. 47. Stanisław Fuczek, Zachód słońca, 21 X 29 cm. Kraków. II. 48. Józef Baczek, Brama pod Luw­ rem, akwarela, 14,5 X 16 cm. 28 wyraźnych płótnach szewca, na niej niewidoczne wrażliwie aspiracjach adeptów malar­ w i ę k s z o ś ć i c h została założyli g r u p ę „ Z a m e k " stłamszone, s t y p e n d i a i n a g r o d y d l a t y c h amatorów, którzy a k t y w n i e dla sztuki i k u l t u r y . Ludzie tacy j a k np. 79-letnia M a r i a o przeważały s k i c h . I rzeczywiście, po w y s t a w i e niż d o b r a . P i e n i ą d z e zaś p r z e z n a c z y ć n a p o m o c d l a amatorów, enklawy. no w L u b l i n i e w y s t a w ę amatorów. S z u m n i e , z reklamą. naj­ dyskusję nie głu­ logiczne ich, pod kli­ praca. rozwijania stawia brak, katalogach. uczenia i t d . Z tego sobie t r z e b a zdawać sprawę. A amatorami, które rolnik. się d o o b r a z u c z y r z e ź b y , zrozumieć trzeba przemyśleć scenariusz, a b y prace opieki nad wystaw. obrazy, ale nawet chcemy, „podoba", wy­ wystawiający t y c h i n f o r m a c j i często podpisach, mat prawidłowej i formy różnią się o d z w y k ł y c h interesować o g l ą d a m , r o b i h i s t o r y k s z t u k i , b i o l o g , ślusarz c z y I chcemy społecznikowską proble­ opieki. instruktażowy. się polityki zaś dla uroku dojrzałości. nie artysta-plastyk, i rozwoju amatorów mnie Student człowieka i staw. t y w e m t r u d n o zostać ( c h y b a , że się m a u z d o l n i e n i a M a r i i się j e s t , a d r o g a energią K o ń c z ą c t e n rozdział, c h c i a ł b y m z w r ó c i ć u w a g ę j e s z ­ Antoszkiewicz...). Prymitywem swą cze n a p a r ę s p r a w d o t y c z ą c y c h s p o s o b u urządzania b y ć r ó w n i e ż p r z y j ę t a j a k o zasada w p o l i t y c e o p i e k i n a d amatorami. Uderza z B i e l s k a c z y 8 0 - l e t n i A l f r e d Długosz z G o r ­ imponować postawą. nagrody t a k i e m a j ą sens. s k o r o i c h i n t e n c j e n i e są zrozumiałe? mogą przy „Zamkowiczów" robotnika, fryzjera. itp. Na tejże ślicznych wy­ wisiały Zginęły obrazki w tym układzie. A p ó ź n i e j s z e l a t a p o k a z a ł y , że L u b l i n m a j e d n ą ��1 najciekawszych w kraju nałych w każdym Myślickiego, k s . M a l a r z a Michałowskiej, Scibiora, i i n . , aż p o p r y m i t y w l a k a , A l b i c z u k a , Błaziaka czy O d r z y w o l s k i e g o eskpresję r z e ź b Karu- i natrętną Hessa. ciągle dyskutowany. Rzeczywiście, prace a m a t o r ó w n i e uczęszczających d o ż a d n y c h o g n i s k a n i n a zajęcia plastyczne ważnie bardziej przyjąć w k l u b a c h czy świetlicach świeże, m n i e j szablonowe. j a k o założenie r u c h u są prze­ Gdyby więc amatorskiego produkowa­ n i e o b r a z ó w i rzeźb o c e c h a c h s p o n t a n i c z n y c h , n a i w n y c h i świeżych, n a p e w n o należałoby zrezygnować z wszel­ k i c h n a u k i korekt. Ponieważ jednak chodzi n i e o artystyczny, a o rozwój efekt ludzi, rozszerzanie i c h wrażli­ wości i b u d z e n i e ś w i a d o m o ś c i t w ó r c z e j — t r u d n o p r z y j ą ć założenie c h r o n i e n i a d z i e w i c z e j Nie znaczy to jednak, niewiedzy amatorów. że wszystkich należy uczyć. A i m e t o d y t e j n a u k i muszą b y ć z r ó ż n i c o w a n e . P r y m i t y w w i n n o się p o z o s t a w i ć w s t a n i e n i e s k a ż o n y m , i n n y m d a ­ wać tyle, czuję i l e może się zresztą się i m r z e c z y w i ś c i e powołany przydać. N i e do udzielania rad w t y m zakresie. Chcę t y l k o wyrazić s w o j e s t a n o w i s k o wach generalnych. ogniska o regularnym programie tylko Więc fałszywe świadectw jednakowym dla wszystkich pseudo-akademie i c h absolwenci i dyplomów, wiedzą Najbardziej pożyteczną stwarzają domagają się za dużo, a b y czuć się a m a t o r a m i , a za m a ł o , a b y r o z u m i e ć niedzielne spra­ m i się c e l o w e i pozory, w — n i e wydają nauczania. Takie formą takie j a k warszawskie L i t e r a t u r ę i historię r o z w o j u z a i n t e r e s o w a ń p i s a r ­ stwem l u d o w y m podaje ostatnio: Z b . Bednorz, Ludowe żniwo literackie. Pisarstwo ludowe współczesnej Opol­ szczyzny, W r o c ł a w 1966. 1 P o r . : A . J a c k o w s k i , Z problematyki współczesnej amatorskiej twórczości plastycznej, „Pol. Szt. L u d . " , R. I X , 1955, n r 5; K . P i w o c k i , A la limits de 1'art populaire et non-populaire, „Zeszyty Etnograficzne M u z e u m K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie", t . 1, W a r ­ s z a w a 1960; R. R e i n f u s s , Sztuka ludowa, amatorska i uczona [ w : ] Uwagi, wypowiedzi i materiały o amator­ skim uprawianiu plastyki..., W a r s z a w a 1963 (zbiór w y ­ powiedzi z okazji k r a k o w s k i e g o s y m p o z j u m poświęco­ nego p r o b l e m o m plastycznej twórczości a m a t o r s k i e j , w y ­ d a n y ma p o w i e l a c z u p r z e z C P A R A ) . 2 UCZYĆ - NIE UCZYĆ Dylemat PRZYPISY grupę a m a t o r ó w . O d d o s k o ­ sensie p r a c j a k mało wydaje wiedzą. się P o r . : S t . Szczepański, R y s u n e k i malarstwo. Wska­ zówki dla artystów amatorów, Warszawa 1957; S t . S z u m a n , Pochwała dyletantyzmu. Rzecz o znaczeniu samorodnej twórczości w wychowaniu estetycznym spo­ łeczeństwa, Warszawa 1947; M . Ż y w i r s k a , Twórczość plastyczna górników, cz. I , „ P o l . S z t . L u d . " , R. V , 1951, n r 1/2; A . J a c k o w s k i , Z problematyki..., w y d . cyt.; A . K o s s a k o w s k i , W sprawie amatorów, „Pol. Szt. L u d . , R. X , 1956, n r 6 ; ( b . interesująca w y p o w i e d ź t r a f n i e p o ­ l e m i z u j ą c a z definicją p o j ę c i a a m a t o r a z a w a r t ą w m o i m ó w c z e s n y m a r t y k u l e ) ; M . Ż y w i r s k a , Amatorski ruch plastyczny u>śród górników, K a t o w i c e 1959 (szczególnie w y p o w i e d ź W . H o d y s a , r o z w i n i ę t a następnie w r e f e r a c i e n a s y m p o z j u m ) ; I . W i t z , Wielcy malarze amatorzy, War­ s z a w a 1964. P o n a d t o l i c z n e , r o z s i a n e w p r a s i e u w a g i K . W i n k l e r a , M . W a l l i s a , W ł . Strzemińskiego, J . N o w o ­ sielskiego, J . Białostockiego i i n . s Wł. Hodys, wypowiedź n a c y t o w a n y m pozjum. 4 wyżej , sym­ [ ognisko n a B i e l a n a c h . O zróż­ n i c o w a n y m podejściu d o k a ż d e g o u c z e s t n i k a . I n n y m d o młodego, i n t e l i g e n t n e g o modystki a i n n y m do pomocnicy naiwne obrazki. Sprawa realna. i zdolnego dokształcającej się domowej malującej i n n y m do w ognisku, w skupieniu 8 rozszerzenia A l e można, ilości ognisk j a k sądzę, i średnie u c z e l n i e p l a s t y c z n e , punkty amatora, plastycznie konsultacyjne. Muzea nie wydaje t a m gdzie są się wyższe utworzyć w o p a r c i u o n i e zaś okazać pomoc w zajęciach ogólnych, w dokształcaniu z z a k r e s u winny wiedzy 0 s z t u c e . W i d z ę też c e l o w o ś ć w i ę k s z e j p o m o c y Domów Kultury dla Klubów przy t y c h Domach. Chodzi z zakresu wiedzy t u o organizowanie prelekcji finansowo-organizacyj­ przynajmniej r a z n a tydzień czy d w a tygodnie. Wszelkie, nawet będą m i a ł y amatorom 1 ze s t r o n y pracujących zespołom stałych k o n s u l t a c j i i k o ­ d l a chętnych, nawet zespołów, o sztuce, p o m o c ną p r z y z a p e w n i e n i u rekt i jednak konsultacje umiejętnościach, nicować zespół najsłuszniej sens w t e d y formy przed plastyka pomyślane o odpowiedniej dostatecznie swej pomocy się wiedzy elastycznego, a b y róż­ umiejącego uchronić i naśladowaniem działania tylko, gdy zapewni jednego wzoru, jednego „stylu". A to jest n a j t r u d n i e j . I właśnie w p r z y g o t o w a n i u takiej kadry zarówno konsultantów-opiekunów CPARA, jak i same powinny Akademie, na pomóc których n a l e ż y p o ś w i ę c i ć w p r o g r a m i e w y k ł a d o w y m trochę czasu na pracy zajęcia z Jak się w y d a j e , ilość ludzi móc t y m l u d z i o m ale 30 i praktyczne w zakresie amatorami. większa i teoretyczne celową. ruch amatorski uczestniczy okazać w pomoc. rozwija się, c o r a z n i m . Trzeba Nawet umieć niewielką, 46 �50 51 II. 49. Jan Szostak, Grupa Laokoona, korzeń, wys. 42 cm. Augustów. 60 X 42 cm. Pruszków. II. 51. Janina Stykowa, Slota, akwarela, deusz Scibior, Łodzie na Wiśle, akwarela, 23 X 27,5 cm. Chełm Lub. II. 50. Marian Perz, tusz, 21 X 29,5 cm. Kwiaty, akwarela, Kraków, 1961. II. karton, 52. Ta­ 31 �A . J a c k o w s k i , Współczesna Szt. L u d . " , R. X V I I I , 1964, n r 1. 5 rzeźba ludowa, „Pol- M . Ż y w i r s k a , Twórczość plastyczna górników, „Pol. Szt. L u d . " , R. V , 1951, n r 1/2, n r 3, n r 4/5; t e j ż e : Ama­ torski ruch plastyczny wśród górników..., w y d . cyt. oraz cały z e s z y t „ P o l . Szt. L u d . " , R. V I , 1952, n r 3, p o ś w i ę c o n y t w ó r c z o ś c i g ó r n i k ó w , a zwłaszcza a r t . M . Gładysza, Z twórczości plastycznej górników śląskich. 6 P i s z e o t y m dużo M . Ż y w i r s k a w w y ż e j książce. 7 O ognisku z paletą. Ognisko 8 cytowanej t y m pisze W . R o s z k o w s k a , Entuzjaści malarzy niedzielnych, W a r s z a w a 1963. Jan Śliwiński: II. 53. Ziemia, folia złota, czerwona, ornamenty tłoczone w metalu, 100 X 80 cm. 1966. II. 54. Kompozycja, folia złota, 60 X 80 cm. 1964. Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 3; Ewa Kozłowska-Tomczyk — il. 22; Henryk Marciniak — il. 44; Stefan Pleśniarowicz — il. 20; Zenon Radke — i l . 16; Stanisław Stępniewski — il. 10, 27, 35, 43; Jan Swiderski — il. 1, 2, 4—8, 11—14, 17—19, 21, 23—26, 28—31, 33, 34, 36—39, 41, 42, 45—54; Edmund Zdanowski — il. 9. 53 54 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a14ca407c1e8f7ff58c2dd035188054.pdf ee13cca3f54c190e7a46860445e0a7b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4944 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource Kraków malarstwo nieprofesjonalne dewocjonalia obrazki wotywne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4583 Title A name given to the resource Obrazki wotywne z kościoła Bożego Giała w Krakowie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; s.33-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Obrazek wotywny Piotra Komorowskiego, ol. pł., 56 X 52 cm. 1. pol. XVIII w. Kościół Bożego Ciała, Kraków. Stefania^Krzysztofowicz, Ewa Śnieżynska-Stolot / OBRAZKI WOTYWNE Z K O Ś C I O Ł A B O Ż E G O C I A Ł A W KRAKOWIE W kościele nagrobka obrazki nie n a terenie XVIII Ciała których klasztoru Zespół w Krakowie, Kazimierczyka, w o t y w n e z klauzurą). i Bożego Stanisława jeden znajduje kanoników t e n powstał w pobliżu wionych się 22 bogata l i t e r a t u r a opisująca c u d a d o z n a n e się o b e c ­ czyną, z której zachowały regularnych n a przestrzeni w . i był w y n i k i e m r o z w o j u kultu (za XVII Stanisława Kazimierczyka. Stanisław ków (1433—1489), regularnych dzieją i lektorem Matki Boskiej w zakonnik Krakowie, zakonnym, klasztoru kanoni­ był w y b i t n y m miał szczególny i r a n Chrystusa. Literatura kazno­ kult do dewocyjna miasta W roku tórnie Boskiej i św. Stanisława sława Kazimierczyka Ciała, przed w ołtarzem jego grobie jego Marii cie Magdaleny, „ojcowie obwiódł" , W roku 4 kościoła sługi bożego o s o b a opublikowane po raz drugi Pozycje 8 cudów autorów: Bożego Kazimierczyka gdzie obok ołtarza Stanisław n y , chociaż wymienia wystawił mimo żelazną prałat w g o Katalog spisy Wojciecha Grabowskiego . 9 Powyższe oczu oraz opisy cudów ofiarowywania wspominają do g r o b u licznych w o t w postaci tablic wotywnych wielokrotnie Stanisława jest staremi (wspomniane literami pisane" zarówno srebrnych, j a k „ k a p ł a n j e d e n . . . długo i ciężko c h o r u j ą c " wałoby, że o b r a z k i wotywne 10 znajdowały malowanych „wotum ofiarował , co w s k a z y ­ się j u ż p r z y p i e r w s z y m n a g r o b k u Stanisława K a z i m i e r c z y k a b i t e r i u m kościoła B o ż e g o Z kolei między opisy rokiem w prez­ Ciała. wymieniają 1660 i Kazi­ s r e b r n y c h r ą k , nóg, powstałe 1702 m a l o w a n e przypuszczalnie wota: fundacji Stanisława bocznej, m a s z a ; n i e z n a n e j b i a ł o g ł o w y za s z c z ę ś l i w y poród, b r a t a Albina Kłosa mieszczanina Mstowskiego i Szymona kazimierskiego, Orłowskiego . u ks. To­ Według opisu — o s t a t n i z obrazków przedstawiał f u n d a t o r a l e ­ że umarł świętych i i szczątki m u nagrobek, jednak Gorczyńskiego 1533, k t ó r e 5 n i e jest Michała pow­ Stefana żywoty z roku habi­ roku zostały 1660 r . p r z e z t e uzupełniają Ranotowicza) się t a m t a b l i c a . Kazimierczyk, święty, nawy w spisał przez dozna­ przy­ z które tablic stalle przeniósł do p ó ł n o c n e j św. Krzyża znajdująca p r z e z opinię j a k o Ciała, Łoniewski Kazimierza, wejścia była w stawiając z z wymienionych kamienny p . p . J o r d a n kratą regularnych, Stanisława co upamiętnia grób wydanie 1 m a l o w a n y c h . Najstarszą z g r o b u gdzie był p o ­ 1632 k s . M a r i a n K ł o c z y ń s k i , kanoników prezbiterium obok jest za j e g o Bożego o cudach n a d ciałem zakonnym... które miejsce generalny kościoła się w i e ś c i podnieśli... (ustawili), n a którym Stani­ 2 3 chowany... Matki b i s k u p a . Pochowano prezbiterium d o z a k r y s t i i . P o rozejściu nych przy widzenia Stanisława Ranotowicza . mierczyka n a Skałce najwcześniejsze 1616 k s . K r z y s z t o f cuda oraz kościele jednak е 7 0 zwyczaju w 1609 . I s t n i e j e 1609 pióra M a r c i n a B a r o n i u s z a . w s p o m i n a , ż e u p r a w i a ł ż y w o t a s c e t y , b i c z o w a ł się często miewał z roku Krakowa, uznawany błogosławio­ i błogosła­ ż ą c e g o n a łożu i klęczącą o b o k żonę, k t ó r y m z c h m u r Stanisław Kazimierczyk. Także błogosławi jeden r ó w s p i s u cudów, Michał Gorczyński, zawiesił z auto­ u grobu 33 �podobną actu tablicę wotywną, o r a n d i " i napisem: Wszystkie ne, jak wyżej i ze swym „Clamavi wymienione malowane, wizerunkiem et e x a u d i v i t tablice uległy zarówno zniszczeniu „in me" 1 2 . srebr­ przypusz­ chmurach. i Środek klasztoru cmentarz mi oraz obrazu zajmują przylegający kościelny, o t o c z o n y do budynki nich kościoła czworoboczny murem z dwiema brama­ i pięcioma b a s z t a m i . N a c m e n t a r z u w i d o c z n y c h czalnie w czasie p i e r w s z e g o n a j a z d u s z w e d z k i e g o w l a ­ siedem t a c h 1655—1657 l u b d r u g i e g o , n a początku w i e k u X V I I I , kiej, n a co w s k a z u j e środkowej baszcie, w m u r z e północnym umieszczony n o t a t k a u Gorczyńskiego 13 . O b r a z k i , k t ó r e z a c h o w a ł y się w kościele B o ż e g o Ciała w liczbie wotami fundacji, społy ciała 22 1 4 , j a k większość dziękczynnymi. można związane i duszy, wśród nich z cudownym szczęśliwym od k a t a k l i z m ó w Najliczniejszą tego Biorąc typu z e s p o ł ó w , są p o d uwagę wyróżnić następujące uzdrowieniem porodem przyczynę oraz z uratowaniem grupę (12) stanowią obrazki obrazek wotywny Piotra Komorowskiego 1 5 oczu, ( i l . 1), roku n a p i s u p o k r y w a się z o p i s e m cudu z a w a r t y m w dziele Ranothowicza 16 . Obrazek przed­ r e g u l a r n y c h , który i wał wa z kolei Adam otrzymane się 34 do łaski, o r a z Stanisława klęczącego Kazimierczyka w o t a n t a , który ukazującego za modli się w LaterańskiemuNa Komorowski w uroczystym wotum Bosowski, IV, wraz tywnego z roku szącym i następnych stroju składa się z b i a ł e j o podobnej dworzanin z małżonką jest odziany Kazi­ obrazkach kanoników sutanny, rokiety pokrywa się t u z 1631 p r z y t o c z o n y m się do Adama Władysława brzmieniu nazwiska d a t (1631—1651) tematyce królewicza za u z d r o w i e n i e k t ó r e j „...krwie z o c z u szły..." w Komorowskiego Korczak. jest Bos­ mucetu. królewicza fundacją — w o t y w n y c h , występuje s t a w i a kościół i k l a s z t o r k a n o n i k ó w r e g u l a r n y c h w S u ­ dziękczynną św. J a n o w i Matki j e s t w żupan i podbitą f u t r e m k i e r e z j ę . S t a n i s ł a w chej, będący i Komorowskich Drugie dotyczące który, j a k w y n i k a z n a p i s u , został u z d r o w i o n y w 1630. T r e ś ć w s p o m n i a n e g o Salwatorowi uroczystościom mierczyk, t a k j a k na wszystkich (zarazy, pożaru i w o j n y ) . c h o r o b y . K i l k a pośród n i c h w i ą ż e się z c h o r o b a m i np. ze­ choroby herb k a p l i c poświęconych № ofiaro­ Władysła­ córki Jewusi, ( i l . 2). T e k s t , n a p i s u w o ­ jednym przez z opisów Ranotowicza , 1 Э Wierzchowskiego, I V . Zachodząca (Bosowski — cudów odno­ dworzanina t u niezgodność Wierzchowski) w y n i k a z t e g o , ż e istniejący obecnie napis w o t y w n y n i e jest a u t e n t y c z n y , ale powstał o w i e l e �I I 2 Obrazki wotywne (zestaw II): Adama Bosowskiego, nieznanego kanonika regularnego, dwóch nieznanych kobiet, ol. deska, 55,5 X 28 cm, 1. pol. XVII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 3. Obrazki wotywne (zestaw Ul): Katarzyny z Kleparza, Anny Segnicowej, opętanego, wielu chorych, ol. pl., 48 X 75 cm, pol. XVII w. i 1. pol. XVIII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 4. Obrazek wotywny Aleksandra Manikowskiego, ol. pl., 52 X 54 cm, 1. pol. XVIII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 5. Obrazki wotywne (zestaw I): Anny Jagodynki, czterech kalek, ks. Czartoryskiej, ol. pl., 55 X 46 cm, 1. pol. XVII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 6. Obrazek wotywny ks. Jana Brodowskiego, ol. pl., 51 X 55 cm, 1. pol. XVIII w. Kośc. Bożego Ciała, Kraków. A MDG и M I K > < « / M tm клощч №k\ к*лкч4 ч\ш us iwoti<H4.> /мм№ и.ШШ lico Й Ш вот м / i * * * V*. tmm \VMC>«\W •ЮР\\\ W W Ц К ВО»' » * . P S V * 'l, Ж * ч т к \ Ш ы >!«Ł № » (1Л Mi I MS'* V J BBJtT^wJi/iw ШШШ > ТГ 7ШЮ ММДМУЛ MWft*KA М Н Ш Н �W.?) na miejscu później ( X I X źle zachowanego. wotant nosi wa IV do Adama . 2 0 tytuł Wynika się starego, dworzanina stąd, że Stanisława zresztą królewicza i pochodzi z żoną fakt, z odnosi Święty i córką modlą­ który ukazuje Kazimierczyka, zwraca się do Madonny, z Dzie­ wskazując ręką n a klęczącą Jewusię. O j c i e c j e j u b r a n y j e s t w n y żupan o z d o b i o n y pielatą opończę złotymi g u z i k a m i i pasem zwaną się r o k u 1631. się w c h m u r a c h , w t o w a r z y s t w i e M a t k i B o s k i e j ciątkiem że Władysła­ tablica w o t y w n a ona w o t a n t a w r a z do przypuszczalnie 1651 w y k l u c z a Wierzchowskiego Przedstawia cych Datę kopieniakiem. czar­ oraz p o ­ Klęcząca żona m a n a s o b i e czarną suknię i b i a ł o - c z a r n y obok kołpak, a c u d o w n i e u z d r o w i o n a J e w u s i a białą, atłasową s u k i e n ­ kę, z d ł u g i m i r ę k a w a m i i k r y z ą p o d szyją. W roku 1673 r a j c z y n i ( i l . 3) złożyła wotum w krakowska Anna postaci o b r a z k a Segnicowa 2 1 przedstawia­ j ą c e g o ją samą m o d l ą c ą się d o S t a n i s ł a w a Kazimierczy­ ka, w i d o c z n e g o w c h m u r a c h p o n a d ołtarzem. S e g n i c o w a klęczy n a t l e w n ę t r z a kościelnego, k t ó r e o ś w i e t l a dujące się w szlachcianki, głębi o k n o . M o d l ą c a złożony u b r a n a jest w z purpurowej sukni spod Podobnie której jak w widoczny dwóch jest koronkowy poprzednich strój wykończonej czarną koronką, białej p e l e r y n k i z kapuzą o b s z y t e j rem, znaj­ fut­ czepiec. wypadkach, przy- I I . 7. O b r a z e k wotywny Teresy Nantcli, ol. pł., 42 X 30 cm, 1. pol. XVIII w. II. 8. Obrazki wotywne (zestaw IV): ks. Mikołaja i dziesięciu umierających. Sceny z życia Stanisława Kazimierczyka: wizja w kościele na Skałce i biczowanie, ol. pł., 48 X 75 cm, poł. XVII w. II. 9. Obrazek wotywny za uratowanie od zarazy, ol. pł., 56 X 82 cm, 1. poł. XVII w., wszystkie z kośc. Bożego Ciała, Kraków. 7 czyną ski 2 2 w o t u m było wymienia czową, która uleczenie wotantkę, 22 c z e r w c a z choroby pannę oczu. Gorczyń­ Emerencjanę 1672 r . „ s r e b r n e Sygni- za przyro­ d z o n e o c z y d o g r o b u (Stanisława K a z i m i e r c z y k a ) Aleksander ofiarował gorączki Manikowski, w 1665 r . w o t u m siebie Gorczyński nazwisko 2 4 mieszczanin i swojej za uzdrowienie pasierbicy z Agnieszki ciężkiej ( i l . 4). 2 3 opisuje te d w a cudy oddzielnie, p r z y wotanta, cyrulika kazimierskiego, czym występuje t u w nieco i n n e j f o r m i e (Mańkowski), a jego nosi imię oddała". kazimierski, pasierbica Jadwiga. Obrazek, większego f o r m a t u od poprzednich, przed­ s t a w i a w n ę t r z e b o g a t e g o mieszczańskiego d o m u , z u r z ą ­ dzeniem charakterystycznym dla w i e k u X V I I . Na p i e r w ­ szym poduszkach pod czer­ w o n y m p r z y k r y c i e m , leży biało u b r a n a c h o r a p l a n i e , n a łożu, n a t r z e c h Agnieszka. Obok klęczy matka, ubrana w białą bluzkę, brązowy s t a n i k i c i e m n o c z e r w o n ą spódniczkę z b i a ł y m f a r t u c h e m . Nieco dalej — sam M a n i k o w s k i w ciemnobrązowym p a n i e , c z a r n y m płaszczu i c z e r w o n y c h oświetlone jest trzema n i e w i e l k i m i oknami, pod który­ m i s t o i ł a w a i stół, p r z y k r y t y ciemną tkaniną. N a flakon i z kwiatami, o t w a r t a książka. Z cynowy prawej dzban, strony żu- butach. Wnętrze Kubek, obok stole spodek kamiennego p o r t a l u z d r e w n i a n y m i , l e k k o u c h y l o n y m i d r z w i a m i stoi wysoki bufet. czerwoną Blat kratą, oraz k t ó r y c h ilość ś w i a d c z y ł a uzupełnia postać górne wypełnione jego są półki, zamknięte cynowymi talerzami, o bogactwie Stanisława właścicieli. z Kazimierza Obraz i napis wo­ tywny. Za uleczenie z kaszlu i choroby piersi ofiarowała w r o k u 1671 o b r a z e k w o t y w n y d o g r o b u S t a n i s ł a w a K a ­ zimierczyka (u „jejmość Gorczyńskiego Klęczy Anna Jagodynka" 2 5 ( i l . 5) 2 6 ona na tle fasady talem oraz d w o m a 36 panna Jagodyńska) . domu z widocznym o k n a m i i m o d l i się d o por­ błogosławią- �cego z c h m u r S t a n i s ł a w a . U b r a n a , j a k ó w c z e s n e c i a n k i , w podwójną atłasu, p r z y k r y w a wierzchniej suknię; spodnią, z wierzchnia, obrazka jest z datą rzędem (u Gorczyńskiego K a n t e l i ) Stanik 1672 d o w i a d u j e m y ( i l . 6) i regularnych, nawiedzonym, z prośbą o członkiem uzdrowienie klasztornym chorzy infirmarium, kobiety, mszę szlachecki, gdzie zazwyczaj przez d w a zakratowane się do składający obok łoża m a ł y chłopiec p o d a j e cho­ dwo­ głębi o k n a m i . N a t l e c z e r w o n e j , ce- wykończone , trzymająca 3 1 stole, p r z y k r y t y m ciemnobrązową książkami. tkaniną, s t o i Na wysoki, c z a r n y k r u c y f i k s , k l e p s y d r a , o t w a r t a książka i k a ł a m a r z bionej kapą kwiatami, cynowy kubek głębi, z l e w e j kościelnej Kazimierczyka, z leżącą z jest płaskorzeźba i dwie strony obrazu, w nym dwoma Boskiej tych niewielkie obrazków srebrne wota obrazki nasuwają w formie postacią. wspomina Ranotowicz i w Małe że trzech Gorczyński . 2 8 uzdrowio­ poduszce, sznuro­ jest jest ozdo­ f a r t u c h e m , a jasnobrązowy, n a białą bluzkę białoczerwony wspomniany się jeszcze z nich takiż wymienionych z cudownym 3 2 przykrytym z Dzieciątkiem, z długimi czepiec. N a osi w napisie wotyw­ trzy to obrazek ofiarowany ręce trzyma i zacho­ nie datowane. przez Katarzynę ją leżącą n a s z e r o k i m draperią, c z e p i e c . N a d nią prawej wotywnych z choroby, skromniejsze ( i l . 3). W i d z i m y czerwoną obrazków uleczeniem ubraną nachyla płonącą się w białą Stanisław, świecę. Jest to łożu szatę który jeden z n a j w c z e ś n i e j s z y c h c u d ó w o p i s a n y w r . 1609 p r z e z B a r o - rozmiary n i u s z a . Z o b r a z k a w y n i k a , że Stanisław p r z y n o s i c h o r e j były świecę, postacią o f i a r o d a w c y , i We kolumnami, w i ­ przypuszczenie, wyżej z Kleparza t a b l i c z e k z klęczącą p r z e d nisławem K a z i m i e r c z y k i e m rych wotywne. Oprócz Jeden 1632, na czerwonej ciemną głębi klęczy związanych wały zdobi k o ­ bernardyn L u d w i k Latocki. roku p o n i ż e j k t ó r e j , n a d postacią S t a n i s ł a w a , w i s z ą w rzędach strój Spodnia ona w s t a n i k nałożony nagrobkiem po na sarkofagu Matki oprawne przedstawiono widocznym powstałym wnęce r e t a b u l u m , f l a n k o w a n e j doczna sukni. kwiatem. Druga z kobiet z k o r o n k a m i . Odziana spódnicę z b i a ł y m z g ę s i m p i ó r e m . N a b l a c i e d r e s s o i r u —- f l a k o n z b i a ł o - ołtarza dwie chmurach n a rękach c u d o w n i e 1 t z w . d r e s s o i r , o półkach w y p e ł n i o n y c h formie w są koronką. G ł o w ę niemowlę, k t ó r e ' l e ż y rękawami. N a głowie — o się z podwójnej r o n k o w y czepiec z c z e r w o n y m wany nawy ukazującego się g l a s t e j p o s a d z k i rysują się c i e m n e m e b l e , f r a g m e n t stołu Stanisława światłem, o k n a , klęczą prze­ wsparty r e m u o t w a r t ą książkę. I n f i r m a r i u m o ś w i e t l o n e j e s t fragment Stanisława. żółtym k i e rękawki zimierza. skórę księgi. W z klasztoru grobie r ó ż o w a , p r z y k r y t a j e s t w i e r z c h n i ą , popielatą o r ó ż o w y m ne w Latocki przy Stanisława. W y ż s z a , T e r e s a N a n t e l a , u b r a n a j e s t w to m a m k a czerwonymi r a j c z y n i k r a k o w s k i e j ( i l . 7), Ludwik wnętrzu, oświetlonym modlące 0 p o d u s z k i s i e d z i c h o r y i m o d l i się d o S t a n i s ł a w a z K a ­ ma widocznymi w odprawił ciemnym wpadającym ojciec 2 3 w z o r z e k w i a t o w y m . G ł ę b o k i e w y c i ę c i e p o d szyją i k r ó t ­ z a k o n n i c y , s t o i łoże, n a k t ó r y m Stojący intencji 3 0 wota woskowe w p o s t a c i rąk i nóg. W którego W się, że k s . J a n ofiarował Stanisławowi K a z i m i e r c z y k o w i bywali w bernardynów ż e p r z e z p ó ł r o k u z łóżka n i e w s t a j ą c ż a d n y m 2 7 ręka­ koronek. b y ł „ o d P a n a B o g a n a z d r o w i u t a k ciężko nie m ó g ł " w o t y w n y o d n o s i się do u z d r o w i e n i a różowa. B r o d o w s k i , z a k o n n i k k l a s z t o r u kanoników władnąć obrazek „prawie umierającego" Antoniego, syna Teresy N a n t e l i s u k n i , o g ł ę b o k i m w y c i ę c i u i długich wach, wykończony Z krótsza, Kolejny szlach­ ciemnozielonego to Sta­ o któ­ 33 którą ona obiecała ofiarować do jego czego ze w z g l ę d u n a s w o j e u b ó s t w o n i e m o g ł a Następny ilustruje z obrazek opisanych wotywny przez Baroniusza ks. Mikołaja 3 5 grobu, dokonać. 3 4 cudów ( i l . 8). T a k 37 �jak poprzednie, przedstawia on wnętrze z szerokim ż e m i w s p a r t ą o p o d u s z k i postacią c h o r e g o , nachyla jego się Stanisław Kazimierczyk ło­ n a d którym i kładzie ręce n a głowie. Trzeci waniem za obrazek uzdrowienie wnętrzu. jest 3 6 wielu Na pierwszym zbiorowym chorych podzięko­ n a ból t u tłum l u d z i planie zębów, stojących brodaty s t r o n y siedzi n a g i starzec draperią. W z nogami przykrytymi g ł ę b i Cłum złożony z kobiet, s t a r c ó w i k a l e k ze w z n i e s i o n y m i w nisław Kazimierczyk występuje tłumie c h o r y c h , d r u g i Należy prze­ młodzieńców, górę głowami. Sta­ t u dwukrotnie, raz r a z błogosławi t u również wymienić w z chmur. obrazek pierwszym grób, ksiądz przykrytą wspartego kulach niemego, na którym oraz wznoszącego towarzyszy siedzący w na górę ręce ziemi ślepy, skiego wersytetu Jagiellońskiego. wydarzenia wygłosił dziękczynną chowany obrazków wotywnych ciała zachował związanych się także zgodnie z tekstem R a n o t o w i c z a , jest 3 8 za uwolnienie od złego ducha den błogosławiący z nich Aby przedstawiony został Stanisław podkreślić w który podziękowaniem u k a z u j e się 10) on Je­ 3 9 błagalnie jego stan ręce k u wewnętrzny, podartym, niebieskim w p o s z a r p a n y c h , białych s p o d n i a c h i żupanie, boso. ny w urodzeniem dziecka. Opatrzone napisem, p r z e d s t a w i a wnętrze miesz­ k a l n e z d w o m a o k n a m i , g d z i e z g r u p o w a ł o się k i l k a osób postacie szlachty, dworskie. ubranej w Katedra na z e n t " . U b r a n a j e s t o n a w b r ą z o w ą suknię z latą p e l e r y n ą tem. Z oraz w przeciwnej sltrony k l ę c z y z położnej, u b r a n e j w pelerynę dwóch nym ze Te stanikiem o podobnie jak i g r u p a kiotrieft długą, popielatą z kapuzą, służebnej w szlachcianek. suknie, (jasnopopie- b i a ł y czepiec z c z e r w o n y m ostatnie mają rękawy krótką na głowie n a sobie wycięciu, — złożona suknię i czepcu głębokim kwia­ koronką; oraz długie wykończo­ na szyi — scenę. stall różnego rodzaju zarazy, w o j ­ n y i pożaru. Do pierwszej z nich należą trzy obrazki, z których d w a to podziękowania zbiorowe, trzecie — i n d y w i d u a l n e . W l a t a c h 1677—1679 n a K a z i m i e r z u w nowało m o r o w e powietrze, Krakowie które zdziesiątkowało kańców miasta. J a k w y n i k a z n a p i s u w o t y w n e g o czonego obojej na j e d n y m obrazków ( i l . 9) umiesz­ „wiele ludzi płci t a k d u c h o w n y c h , j a k o i ś w i e c k i c h , udało się o pomoc d o Stanisława K a z i m i e r c z y k a , szego p r z y p r o w a d z i ł •znane z 4 2 pa­ miesz­ łaski (ich) z d r o w i a " . W który do p i e r w ­ księży kontusze i krótkie jest kościołów 38 stroje tureckim Bożego dywa­ Stanisława Ciała i Ofiarami dziesięciu umierają­ o d d a l i się w zarazy opiekę jest Stanisławowi ( i l . 8) p r z e d s t a w i a nach, zapewne leżących na którym Kazimierczykowi. dziesięciu m ę ż c z y z n dziesięciu w obok siebie Kazimierczyk. W r o k u 1667, j a k w y n i k a z n a p i s u w o t y w n e g o tu Gorczyńskiego , w 46 Andrzej czasie wojny obrazy w cudowne oraz kościołach nawiedzać groby kościele i Bożego Ciała zakonników: pięć Bożego Literackiego na Kazi­ Ciała złożonych bernardynów, pod Sta- z obrazków i podległych i m b r a c t w : Szkaplerznego, bractwa wotyw­ z Obok klęczących kobiet, dominikanów św. A n n y , wezwaniem oraz Niepokalanego Poczęcia M a r i i P a n n y p r z y kościele B o ż e g o Ciała, R ó ż a ń ­ cowego oraz kanów. Członkowie Męki czerwonym Pańskiej bractw przy klasztorze o k r y c i są i białym . Uczestnicy 4 a Francisz- charaktedystyczkolorach czar­ procesji pod­ trzymują f e r e t r o n y z w i z e r u n k a m i M a t k i B o s k i e j , s z t a n ­ dary, krucyfiksy Centralnie okryte umieszczony stułą oraz kościół berła Bożego j e s t o d s t r o n y p ó ł n o c n e j , z częściowo zachodnią, dwiema kruchtami i procesyjne. Ciała pokazany widoczną Ogrójcem fasadą przylegają­ c y m do wieży. T ł u m klęczących n a p l a c u postaci, między którymi widoczni są w y c i ą g a j ą c y ręce żebracy, zwraca się w stronę n a g r o b k a S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a , który d l a podkreślenia c e l u p r o c e s j i został p r z e z t w ó r c ę obraz­ ka zaznaczony na zewnątrz północnej ściany kościoła. O b o k obrazków w o t y w n y c h o t e m a t y c e zarazy i w o j ­ kanocny" mężczyzn koś­ wiernych żaru, j a k i w y b u c h ł w K a z i m i e r z u „ w p o n i e d z i a ł e k wiernych. in­ beati na cmentarzu przy procesji karmelitów, msze, i bło­ Między „sepulchrum ( i l . 11), p r z e d s t a w i a j ą c y 4 7 ciele biskup świętych krakowskich. także m i e r z u . F a k t t e n upamiętnia j e d e n nych i teks­ tureckiej T r z e b i c k i polecił o d p r a w i ć w t e j i n t e n c j i nawiedzać 4 5 cału­ ustawionych błogosławi Obrazek białych święte, modlą­ św. c y c h , j a k i c h określa n a p i s w o t y w n y , k t ó r z y o f i a r o w a l i o n i do jego g r o b u msze d o c z n y m w głębi kościołem B o ż e g o Ciała i t ł u m wi­ główną n y z a c h o w a ł się j e d e n wota. dwa nawę za d o - W s p o m n i a n y obrazek w o t y w n y przedstawia plac z w i ­ się i której podzięce liczne świece oraz s r e b r n e i w o s k o w e cych okna oraz nym, przedstawiających 4 1 wnętrzu zakonników, n y m i k a p t u r a m i z o t w o r a m i n a oczy, w obrazków za­ Ciała We gotyckie s z n u r y pereł, w u s z a c h — w i s z ą c e k o l c z y k i , n a r ę k a c h — Wśród Krakow­ Bożego kokardki. k a t a k l i z m y w y r ó ż n i a się g r u p a o t e m a t y c e tego mowę Wawrzyńca. Casimiritani" w pre­ przez długie tle nislai Gorczyń­ „srebrny Uni­ Obrazek n e m , n a d nią zaś w i s i o b r a z , p r z e d s t a w i a j ą c y Kazimierczyka z p o r ę c z a m i , s i e d z i C z a r t o r y s k a , która w e d ł u g Stanisława klasztoru udekorowana polecił grobie Akademii zakonów. profesorów, nymi przy rocznicę stoi k a t e d r a po b o k a c h gosławionych złożyła pierwszą doktorów zaznaczonym kolumn, (u Gorczyń­ profesor wymienioną w o k ó ł kołyski, n a d którą u n o s i się w obłokach Stanisław 4 1 wspomnianej i różnych krużgankach z K a z i m i e r z a . N a p r a w o o d k o ł y s k i , n a w y s o k i m krześle skiego dwóch zarazy, kościele B o ż e g o Ciała strój p r o f e s o r s k i . Ł a w k i łóżkach, ( i l . 5) z w i ą z a n e j e s t ze s z c z ę ś l i w y m 4 0 zwłoki. d o c z n e są s t a l l e . Z k a t e d r y p r z e m a w i a G o s ł a w s k i , u b r a ­ W o t u m p f i a r o w a n e w r o k u 1672 p r z e z księżnę C z a r t o ryską obecności przedstawia fragmenty ponad Kazimierczyk . t o opętany, w y c i ą g a j ą c y Stanisławowi. ulecze­ ( i l . 3). P r z e d s t a w i a klęczących dwóch mężczyzn, którym ołtarzem z jeden, w na i chorób ziemi czasie filozofii W on w i przedstawicieli cem w Oprócz na Na kopią­ następną o f i a r ę doktor 4 wypełniają niem grabarza 1678 b y ł Ł u k a s z G o s ł a w s k i — Osławski '), z białą przepaską n a d o c z a m i i głucha k o b i e t a z r ó ż a ń ­ rękach. leżące Jednym z wielu uratowanych w zarazy w r o k u kościelnym, wnętrzu błogosławi obok posta­ całunem. całunem. S t a n i s ł a w o w i ukazującemu się w c h m u r a c h . W e chromego przykryte m ę ż c z y z n niosących n a n o s z a c h (il. p o r t a l e m stoją c z t e r y p o s t a c i e : zmarłych, p l a n i e — od l e w e j — j ą c y g r u p ę złożoną z c z t e r e c h k a l e k ( i l . 5), d z i ę k u j ą c y c h z zaznaczonym i Chłopiec z d z w o n k i e m w ręku o z n a j m i a p r z y b y c i e skiej przedstawia­ 3 7 są l e ż ą c e n a z i e m i p o w y g i n a n e konających mężczyzna w k r ó t k i e j , b i a ł e j s z a c i e w s p i e r a się n a k u l a c h . Z ciwnej dzieci widoczne cie cego z kolei oczy i g o r ą c z k ę ( i l . 3). W i d z i m y we i w roku 4 9 ( i l . 12) z p r z e d s t a w i e n i e m 1623. J a k w y n i k a nego i t e k s t u Gorczyńskiego „wszystek Kraków oświecił z napisu po­ wiel­ wotyw­ pożar był t a k w i e l k i , 5 0 a wiatr niósł palące g ł o w n i e z m i a s t a ż y d o w s k i e g o ąż n a Z w i e r z y n i e c " , że się Prze- �rażeni z a k o n n i c y u d a l i się p o d o p i e k ę d o o j c a i „ d z i w n a rzecz, z a r a z w s z y s t e k Stanisława w i a t r , k t ó r y niósł ogień n a k l a s z t o r i kościół obrócił się z n o w u n a m i a s t o skie". Wspomniany obrazek otoczonego murem pierwszym planie. N a jest obronnym z doczny jest cmentarnym. Na prawo rynku Bramą osi obrazu, murem nia kościół widokiem i klasztor kazimierskiego Bożego Ciała o d niego Na cmentarzu je klęczy osób, k t ó r y m u k a z u j e się w jeszcze zidentyfikowanie dwa być i przechodzą ponad Ranothowicza kanonika Bożego Ciała, zarażoną mając nisława... u i grobu jednego znak zawiesił". przedstawiającym pozwalające c u d u ze Boskiej opisanych i kaznodziei głowy i z paraliżem się o p i e c e p o b o ż n e g o drugim ojca odmalowane (częściowo Omawiany zachowanym) Stanisława K a z i m i e r c z y k a , cykl w kościele Matka jego na zamykają n i c bliższego dwa obrazki z kiedy biskupem wraz z i scenę 5 5 ( i l . 8). T e n o s t a t n i o b r a z e k scenami składa wymie­ one wizję w ukazuje się Stanisławowi Dzieciątkiem św. S t a n i s ł a w e m ze wielokrotnie żywotach. Przedstawiają Skałce, Boska obra­ widoczny ( i l . 2). 5 ! z życia S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a , nianymi Sta­ wotum d w i e k o b i e t y m o d l ą c e się p r z e d nie można p o w i e d z i e ć 5 2 przez kościoła rękę z e m M a t k i B o s k i e j z D z i e c i ą t k i e m , za k t ó r y m i jest w i z e r u n e k na i o d n o s i się d o k s . T o ­ 5 3 wdzięczności O na względu Matce cudów „...część polecił na wzgórza. poleca z regularnego który się Kazi­ ( i l . 2) z k l ę c z ą c y m k a n o n i k i e m , i Gorczyńskiego masza, modlących nie przedstawionego może pło­ c h m u r a c h Stanisław którego Stanisław K a z i m i e r c z y k dotyczy — do z a ­ parę obrazki b r a k podpisów. O b r a z e k zabudowa­ dochodzą m i e r c z y k . D a l e k i e tło t w o r z ą z i e l o n e Istnieją na 5 1 otoczony — z ratuszem, na lewo k l a s z t o r n y c h , omijają kościołem. Glinianą na wzniesieniu w i ­ nąca d z i e l n i c a ż y d o w s k a . J ę z y k i o g n i a budowań żydow­ Kazimierza jego z dwóch przed ołtarzem przemawiającego głębi poza z Chrystusa Ukrzyżowanego katedry do tłumów, pł., regu­ 5 6 części: w y o b r a ż a j ą c e j K a z i m i e r c z y k a biczującego się w e w n ę t r z u kaplicy ol. patronem samobiczowania się II. 10. Obrazek wotywny Łukasza Goslawskiego, 90 X 58 cm, 1. poł. XVIII w. klasztor kanoników larnych przy kośc. Bożego Ciała, Kraków. oraz zebranych w kolumną. Z tematem wień: jeden rowym z zarazy związane ukazuje zazwyczaj powietrzem umieszczonymi miasta, 63 przedsta­ dotkniętego względnie na d r u g i m planie zaś — w n ę t r z e z r z ę d e m rający są d w a t y p y widok jego mo­ fragmenty, zwłokami , drugi 6 2 łóżek, n a k t ó r y c h leżą umie­ . W ś r ó d o m a w i a n y c h o b r a z k ó w z kościoła B o ż e g o Ciała O b r a z k i z kościoła B o ż e g o Ciała p o w t a r z a j ą pozycji scen przedstawień wodem rozpowszechnione wotywnych fundacji '. W się o n e d o p o k a z a n i a w jej z licznych jednocześnie i we w postaci 5 8 fundacyjnych. występujących obrazków woskowych Scena z wotywnych lenia", z odbiega go b o w i e m postaciami ust, ale w m o m e n c i e typy szatanów Wota mogą zaczerp­ ona niego rąk, o tematyce macierzyństwa kompozycyjnego jawia (il. się nóg, itp., zazwyczaj chwili „wyzwo­ Tomasza sta­ szaty. do jest w otoczeniu wotywny Łukasza powtórzeniem klęczących rodziców i rodziny, którzy dziękują kiem XV miejsce nau­ kościoła św. Grzegorza czterech czy Goslawskiego i św. pięciu postaci uczniów s t a l l e z t ł u m e m słuchaczy, z a c h o w u j ą c katedry z baldachimem, i Magister której graficznym c u m discipulis a w o t y w n y m świadczy Sohne z najlepiej z l a t 1507—1516 jest W wprowa­ przy t y m przemawia typem omawianym koloński Acciobraz­ drzeworyt rodzonego t u z w i ą z k i n i e ograniczają się j e d y n i e d o o g ó l n e g o 6 5 roz­ schematu. Quentella . 6 4 tanti postaci za s z c z ę ś l i w y p o r ó d i m o d l ą się o z d r o w i e d l a n o w o n a ­ 61 po­ w. „Accipies wspomnianego piens czeniu końca zakonników. T y p t e n zwią­ ikonografią orator. O analogiach pomiędzy 6 0 od typ zwany jak na łożu dzięk­ schematu c u m d i s c i p u l i s " , który oto­ leżącej przedsta­ świętego, b i s k u p a , d o k t o r a z wy­ z Akwinu. Obrazek motyw obrazek cudownego zapewne o miniaturze lub — położnicy to trakcie rocznicę s a n c t i " , który w także budowanym miejsce i w w y p a d k u C z a r t o r y s k i e j — kołyski z d z i e c k i e m w przedstawienia w ale upamiętnienie o w e j „Magister wprowadza jest dzono się w Chodziło w i ę c odmianą czyciela jego mowy zarazy, grafice doctoris dogmata zany sprowadzają w 13). J e g o utartego z od zarazy. t y p . Jest Goslawskiego c z y n n e j m o w y , stąd t w ó r c a sięgnął d o s t a r e g o od wylatujących podarte dziękczynnej daru dziękczynnej m o d l i t w y — t a k j a k jedynie głaszania Łukasza wienie nie samej p r z y u l e c z e n i u z i n n y c h chorób. O j e g o p o p r z e d n i m n i e świadczyć s t a n o w i zupełnie o d r ę b n y ocalenia Niemczech oczu, nieco tomiast przedstawiający i napisu Stanowi w d w a nawiązują do w s p o m n i a n y c h schematów, t r z e c i n a ­ klęczącej rozbudowana przez nie w 5 9 po­ wprowadzających złożonego lub srebrnych opętanym typu. Przedstawiono łóżku postaci której kompozycję obrazów w o t a n t a wyobrażenie płuc . kom­ sprowadzają modlitwy. Bardziej odpowiednik Włoszech obok w względnie jest tablica K o m o r o w s k i e g o , nięto choroby p o s t a c i leżącej stan, c h w i l i dziękczynnej w Europy związanych z określonym przypadku 5 wyjaśniającego na terenie ( i l . 14). Z a c h o d z ą c e sche- 39 �11 matu, ale także zawieszony z i wojną odnoszą się d o d e t a l i , j a k n p . d y w a n na przedpiersiu unikają ograniczają katedry. Obrazki bezpośredniego się z a z w y c z a j jej związane przedstawienia do p o j e d y n c z y c h l u b zbio­ r o w y c h p o d z i ę k o w a ń za s z c z ę ś l i w y p o w r ó t z w o j n y , czenie z odniesionych ran lub uratowanie od ule­ śmierci. ma Bosowskiego nika kobiet ( i l . 2). Są t o n a j b a r d z i e j się maksymalnie nym przed­ się t u j e d y n i e obraz­ postacie z kościoła Bożego udały czyka z polecenia tencji ocalenia Ciała, się ukazującego do g r o b u biskupa Andrzeja od w o j n y . takie ale upamiętnieniem p e w n e przyczyniło w in­ nakazano do grobów świętych i bło­ g o s ł a w i o n y c h ; w y n i k a stąd, że o b r a z e k dziękczynnym, pro­ Kazimier­ Trzebickiego Procesje wszystkich na terenie K r a k o w a liczne Stanisława n i e jest zdarzenia, się d o s p o p u l a r y z o w a n i a wotum które za­ kultu Ka­ Wszystkie wymienione odnoszą mierza, powyżej się z a w s z e który do osoby występuje jako średnio i n t e r w e n i u j ą c y . W przedstawienia Stanisława orędownik pierwszym p l e c a m i k l ę c z ą c e g o w o t a n t a i kładąc m i e n i u poleca to widzimy go ukazującej na przedstawienia Madonnie rach. licznych sięga jako rękę a średniowiecza. za na jego r a ­ tradycja Niekiedy które w s k a z u j ą i razem tego być m o ż e pochodzą wskazywałyby Wprawdzie rok otaczające Kazimierczyka, z malarstwem barokowym. Wydaje z zachowanych z pierwszej również połowy obrazków XVII w., n a tu stroje . występujące napisie pod pierwszym data neutral­ t o n a c j i szaroczarnej. z nich się w y k a z a ć , m występuje jest 1631. P r z y p u s z c z a l n i e to wotywne względem z z stylowym nich trzy stanowią jako w a ł o b y , że k u l t ugruntowany. przy jego n i e był wówczas Obrazki pierwszym te mogły nagrobku Stanisława bardziej zazwyczaj tworzą pod obecnie w oprawne Ada­ dwie rozgrywającą względem teryzuje nych, oddzielne się perspektywy stacie m o d e l o w a n e dziej obrazki się Kazimierczyka, N a następną grupę składa się s i e d e m zycją, Ciała pełni znajdować w prezbiterium. się o n e o d p o p r z e d n i c h Bożego inter­ jeszcze w więc Kazi­ sam po­ Stanisław bezpośrednio chmu­ grupy. trzy występuje jednak cudotwórcę, który kościoła nie mylnie powyższe w e n i u j ą c y , a l e j a k o o r ę d o w n i k u b o k u M a r i i , co w s k a z y ­ z nią w w s p ó l n ą ramą, d o k t ó r y c h n a l e ż y w o t u m f u n d a c j i 40 w Kazimierczyk malowane Pierwszą w 1651, a l e , j a k s t a r a n o przepisana ków, nieco Obrazki na związki u t r z y m a n a jest że są t o n a j w c z e ś n i e j s z e co i Wyróżniają chmury Stanisława tych p r z y c h o d z i d o łoża c h o r e g o w z g l ę d n i e b ł o g o s ł a w i z n i e b a . pod i wszyst­ Charakteryzują kompozycją poleca przedstawia bezpośredniego Kazi­ bezpo­ Boskiej, tak j a k obrazkach, obrazków z albo cu­ w y p a d k u stoi się M a t c e wotantów, występując Większość mierczyka prymitywne z ukształtowane Boskiej kano­ klęczących t w i e r d z a f a k t , że n a w y m i e n i o n y c h o b r a z k a c h zimierczyka. dów dwóch są płasko, p o b i e ż n i e . bogato Matki Całość się, uproszczoną tłem. M a l o w a n e W o j n a s t a n o w i t u w i ę c j e d y n i e o g ó l n e tło całego cesje, k t ó r e nie znanego (ks. T o m a s z a ) o r a z k i c h o b r a z k ó w z kościoła B o ż e g o Ciała. s t a w i e n i a . T o samo można zauważyć w w y p a d k u ka (Wierzchowskiego), regularnego jaśniejszy się p r z e w a g ą wykazują barokowym obrazków rozbudowaną na tle wykreślonych wprawną od wyżej barw formalnie powiązania 1. poł. X V I I kompo­ prawidłowo wnętrz. Po­ w ruchu, ręką. K o l o r y t obraz­ wspomnianych, charak­ zimnych. Obrazki od poprzednio z uję' ( i l . 3, 8). R ó ż n i ą światłocieniowo, p o p r a w n e są s z k i c o w o , wykształcone ramy cechowym w . Wspólną te, b a r ­ wymienio­ malarstwem łączącą je:cechą �II. 11. Obrazek wotywny za urato­ wanie od wojny tureckiej, ol. pl., 51X78,5 cm, 1. pol. XVIII w., kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 12. Obra­ zek wotywny za uratowanie od po­ żaru kościoła i klasztoru Bożego Ciała, ol. pl., 54X54 cm, po 1778 г., kośc. Bożego Ciała, Kraków. 12 jest motyw nym kształcie żego co kartusza poniżej z łacińskim sceny głównej, do występującego Ciała. Stalle nasuwałoby wotywne są powstać one z dziełem jest z kościoła około że około umieszczo­ zbliżony na stallach pochodzą przypuszczenie, mogły wątpliwie te napisem, który roku jednego 67 obrazki meą, Kunegundą, Janem Kantym, Kazimierzem i n i s ł a w e m K o s t k ą . T e w ł a ś n i e r y c i n y stały się „gotowymi artyści wzorami", cechowi które powielali wieku X V I I . Znane Sta­ niejako 6 9 mniej zdolni są m i ę d z y innymi o b r a z y , k t ó r e b e z p o ś r e d n i o m o ż n a odnieść d o w s p o m n i a ­ w. Nie­ nych który być n e g o w M ę c i n i e ( 1 . poł. X V I I w . ) i św. S t a n i s ł a w a XVII twórcy, Bo­ 162 9 , wspomniane połowy w rycin, n p . św. J a n a Kantego z kościoła parafial­ bis­ zatrudnionych w koś­ k u p a w K u n o w i e (2. poł. X V I I w . ) o r a z c y k l ze c i e l e B o ż e g o Ciała, g d z i e w t y m czasie p r o w a d z o n o licz­ z życia św. K i n g i z kościoła K l a r y s e k w S t a r y m Sączu n e p r a c e m a l a r s k i e i r z e ź b i a r s k i e . P a k t , że są o n e dzie­ Ta m o ż e należał d o k r ę g u a r t y s t ó w łem j e d n e j zostały są ręki, m a j ą j e d n a k o w e nalepione to obrazki z n i c h należy na dyktę, wotywne. odrzucić sceny z życia sceny zbiorowych wymiary nasuwa Wydaje się, że uzdrowień, starsze — ze s p i s a n y c h wielu cudów to ciny Jana dzy innymi w tekstach j a k się innych wydaje, jako (Katarzyna z naj­ Kleparza, 7 1 ich pierwotne przeznaczenie? ze s c e n y tego w W wieku XVII, a się r y c i n y głównej, przedstawiającej otoczeniu cudów, skimi, X V I spotyka szeregu opatrzonych ujętymi małych w scen kartusze. z jego napisami Jedną niejszych tego t y p u r y c i n jest p r z e d s t a w i e n i e życia łaciń­ z wcześ­ św. F l o r i a ­ n a (1590) i św. J a c k a (1594), z a c h o w a n e w M u z e u m rodowym w Krakowie 6 8 . Do typu się m o d l ą c e g o się ś w i ę ­ wyjaśniającymi zazwyczaj nawet składające tego należy Na­ też k o - lońska s e r i a r y c i n z l a t 1605—1606, z w i ą z a n y c h z p o l s k i ­ m i świętymi i błogosławionymi: F l o r i a n e m , Andrzejem mi, Swieradem, Stanisławem Pięcioma Braćmi Wojciechem, Męczennika­ b i s k u p e m , Czesławem, J a c k i e m , Salo­ mię­ miał również ze Stanisła­ n i e znaną, r y c i n ę ne s c h e m a t y k o m p o z y c y j n e n y c h t y c h r y c i n : scena kazania zarazę, którzy Charakter wych stanowiły nej, one w wielu szeregu z przedstawieniem omawianych (38X26 cm) niegdyś św. J a n a obrazków pozwala część umierających łożach, dużej wspomnianych o jak na Kantego. jednako­ przypuszczać, kompozycji obrazów, Wymiary wynosiłyby wielkości w s p o m n i a n e g o Wśród omawianych stępowały rycin że złożo­ i obrazu wypadku na bocz­ szatana, ze s c e n y ś r o d k o w e j i dziesięciu s c e n b o c z n y c h . tego jak w uzdrowienia leżą siedmiu wymiarach występujące w scenach biczowania, wypędzenia do w i e r n y c h , rycinie Gorczyna więc Gorczyn P o m i ę d z y w s p o m n i a n y m i r y c i n a m i a o m a w i a n ą grupą było Jakie być r y ­ o b r a z k ó w zachodzą duże zbieżności. P o w t a r z a j ą się p e w ­ ją opętanego). bliżej mogą przedstawiające 2 na (uzdrowienie . Kazimierczykiem ' . swo­ wymowę dowodem Gorczyna, św. J a n a K a n t e g o . wykonać, niestety wem w . , czego Aleksandra k s . M i k o ł a j ) o r a z szczególnie w a ż n e ze w z g l ę d u n a już p o d koniec i spośród — я s e r i a r y c i n oddziałała r ó w n i e ż n a współczesną g r a f i k ę polską X V I I ogólnikowymi odpowiednika cudów. W r e s z c i e t r z y o s t a t n i e to sceny, — Dwa bowiem Dwa opatrzone czy nie. Kazimierczyka. n a p i s a m i , k t ó r e n i e znajdują wybrane wtórnie od r a z u , przedstawiają Stanisława celowo oraz wątpliwość sama scenami 1 5 2 X 1 0 4 c m , co obrazu z K u n o w a r y c i n sceny zawsze po l e w e j , z życia odpowiadałoby (140X100 c m ) . świętego a cuda po p r a w e j co p o z w a l a na zrekonstruowanie mieszczenia zachowanych wy­ stronie, przypuszczalnego siedmiu obrazków wokół n y g ł ó w n e j z postacią S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a M o ż n a domyślać się, że z c z a s e m s a m o b r a z uległ roz­ sce­ ( i l . 15). znisz- 41 �13 I I . 13. Miniatura f r a n c u s k a , Wykład teologii na Sorbonie, pocz. XVI w. (wg Schreibera). II. 15. Rekonstrukcja 11. 16. Widok Kazimierza, fragm. ryciny z wizerunkiem czyńskiego). c z e n i u , а ocalałe s c e n y zostały w y c i ę t e i w t ó r n i e opra­ wione. Przejdźmy do o m ó w i e n i a g r u p y t r z e c i e j szej. O b e j m u j e zanych ona przedstawienia z wojną Mańkowskiego, turecką, i sceny o cią p o s t a c i najciekaw­ zwią­ Brodowskiego, Segnicowej, kalek oraz tablic ( i l . 1, 4 — 7 , 9—12). charakterze ł o w a n i e do p r z e d s t a w i e n i a dzaju Nanteli, czterech Gosławskiego rozbudowane ks. Jana Czartoryskiej, g o d y n k i , wyobrażenie rowskiego wot i zarazy, procesji scen Ja- Komo­ Łączą narracyjnym, je zami­ zbiorowych z dużą i l o ś ­ zapełnione różnego r o ­ oraz bogate wnętrza sprzętami. P o m i e s z c z e n i a , w których rozgrywają się s c e n y , są c i e m n e , m i m o z a z n a c z o n y c h w głębi o k i e n . Chętnie przedstawiano (portale, Bożego jak i fasady Ciała. U j ę c i e i widoków sufit Bożego tu domów, fragmenty filary) a r c h i t e k t u r y , jest wnętrz, prymitywne. Podłoga są przedłużenie stanowi postaci pionowo, i wnętrz szczególnie kościoła zarówno przedstawione wość i p r e c y z j a , widoki perspektywiczne Ciała Modelunek architektoniczne oraz a fasada kościoła elewacji północnej. charakteryzdje drobiazgo- w przedstawianiu strojów. P o s t a c i e o o k r ą g ł y c h , p e ł n y c h t w a r z a c h , ujętych w wójne obwódki, j a k b y ją jeden, załzawionych powtarzający się oczach wielokrotnie typ fizyczny. K o l o r y t c i e m n y , o dużej ilości b r ą z ó w i g ł ę b o k i e j ożywiony jest terystycznego, mienionych wprowadzeniem łamanej powtarzającego się obrazkach płasko, p r z y c z y m stycznienia dzanie przez nych obrazków obwódki, przedmioty łączy Stanisława i i zieleni charak­ wszystkich Obrazki cień. mającej z sposób p o t r a k t o w a n i a niejednokrotnie w rozbijający wprowa­ rzu­ wymienio­ postaci wieńcu cechy charakterystyczne d l a całej kompozycję grupy napis czasie i w y s z ł y spod pędzla wy­ nasuwają myśl, że o b r a z k i t e , m i m o r ó ż n y c h d a t , p o w s t a ł y w nym sa­ kolistych majuskułą, ujęty w c y n o b r o w ą r a m k ę . W y m i e n i o n e żej są upla­ oznaczać Wszystkie Kazimierczyka wy­ malowane t a k p o s t a c i , j a k i sprzętów, p r z e z cany chmur we bieli z a u w a ż a się p r y m i t y w n e p r ó b y szaroczarnej mego cynobru. pod­ reprezentu­ jednego malarza. jed­ Na XV w. II. 14. Q. Sohne, Dysputa religijna, drzeworyt, obrazu. Sceny z życia i cudów Stanisława Kazimierczyka. Stanisława Kazimierczyka, pocz. XVIII w. (wg Gor­ podstawie strojów, urządzenia wnętrza tektonicznych można Najpóźniejsza z występujących należałoby na więc przełomie datować przypuszczać, XVII i i detali j e n a 2. poł. X V I I obrazki w. lub te być i na nich o wiele daty, później nie Prawdopodobnie ilustracje kultu niż wskazywałyby więc fundowali spisanych i znaczenia są wotami je cudów powstały Stanisława celu w cza­ występujące indywidualnymi. kanonicy w 1 3 może 1. poł. w i e k u X V I I I . P o n i e w a ż p o w s t a ł y w j e d n y m sie w. . t u d a t t o r o k 1681 — że XVIII archi­ regularni jako spopularyzowania z Kazimierza. O wyborze t e m a t u powyższych obrazków decydowała zapewne waż- �ność wydarzenia Kazimierczyka w wypadku się (np. w obrazków przypuszczalnie osób, w ś r ó d procesja grobu Stanisława z wojną turecką). Natomiast postacią wotanta kierowano związku z pozycją do społeczną przedstawionych których występuje między Czartoryska, Teresa Nantela Segnicowa krakowskie, Piotr kanoników i Komorowski regularnych w — Suchej innymi księżna a malarstwem autorem nawet Zwyczaj ks. Jan Brodow­ trzema odmienny Kazimierza, Widok operowanie miejscowy który grupami w w dziele ( i l . 16). G o r c z y ń s k i „zakonnicy... na tablicę zawiesić z na woty widoki wspomnianej późnobarokowa z poprzednio prawdopo­ Kazimier­ cud potem z roku wspomina, odmalowaną kościoła rycinie wałoby t o , że o b r a z e k starego, zie, 17 7 8 . 75 archi­ występu­ o od której Wskazy­ musiał p o w s t a ć p o t e j d a c i e , w z n i s z c z o n e g o p r z e z S z w e d ó w . R o k 1773 s t a n o w i jednocześnie t e r m i n a d q u e r n d l a t r z e c i e j grupy wzięta ziemską wieszania obrazków w o t y w n y c h s p o t y k a różnych kulturach i w epokach, czego się do­ w od­ świętych. się z zagad­ tablicy erekcyjnej, l u b świętego. osoby ze s z t u k i i się 8 0 postaci hiera­ adorującego średniowiecznej, wotach i niebiańską świętej obok Zasada która , zanika po r o k u podział z postacią na 8 ! dwie świętego w wy­ 1500 . strefy, chmurach. W k o n s e k w e n c j i t e g o podziału p o j a w i a się w t l e pejzaż, który z czasem przekształca ilustrującą n a p i s nych w narracyjną scenę z różnych terenów i różnych atmosfera wypływająca nieszczęścia tematów się wotywny. Obrazki wotywne nastrój i choroby. z Mimo t y c h obrazków epok ogólnoludzkich przedstawio­ nie jest ponury, p o n i e w a ż mają one c h a r a k t e r dziękczynny. T w ó r c y i c h , których szukać należy ludowych, językiem zwłaszcza lapidarnym tywności. Twórczość wśród od pocz. w celu rzemieślników wieku XVII 8 2 zwiększenia i malarzy , operują komunika­ i c h j e s t s p o n t a n i c z n a i pełna eks­ p r e s j i . W y n i k a ł o t o często z f a k t u b e z p o ś r e d n i e g o i p r a ­ wie i n t y m n e g o k o n t a k t u między twórcą w o t a tem, który spraw ka Zwyczaj grobami wiąże obrazu Boskiej wytwarza 83 zwierzał mu się z najbardziej a wotanosobistych . Najliczniejsze * różnych lub przedstawiania problemów obrazków, wotywnych pojętego Matki Jednocześnie obrazków. w epitafium Ciała sygnaturka, odmienna wymienionych wizerunkami i pielgrzymek, czyli Bożego różnica w 7 8 naj­ obra­ łączy w s p ó l n a d a c h u kościoła śmierci . w i z e r u n k u f u n d a t o r a na f u n d o w a n y m przez siebie prze­ obrazkach obra­ dwóch okresie k o n t r r e f o r m a c j i i się z m i e j s c a m i obrazków jako oraz się b y ć fundacyjnego, podczas i n k u r s y j e j niewiedzieć się z k o ń c e m wydaje u r a t o w a n y c h od k a r y stępuje w e w c z e s n y c h Gorczyńskiego ten łącząc szeroko fundatora w i a d o m o , że została w y k o n a n a w r o k u miejsce nieniem pożar r o k u 1623. Stanisława , cudownymi przedstawiający o b r a z k u z a z n a c z a się p e w n a je t u b o w i e m 7 i ! Geneza tycznego zarazy i procesji z w i d o k i e m na t y m t e k t u r z e kościoła. N a k a l e n i c y pustów, jeden dobrodziejstwa k a z a l i , która inszemi z przedstawieniem znanej lub XIX jeszcze opisując znak Porównując występujące ostatnim myśl, rzemieślnik został t u z a c z e r p n i ę t y publikowanej 74 nasuwa pojawiają starożyt­ . z o k . 1400 г., f u n d a c j i w i ę k s z y r o z w ó j osiągnął w wieku 7 7 t e n u t r w a l i ł się j e d n a k o k o ł o r o k u 1500, a Chrystusa, się w czyka, padła" . i istnieje kolorycie, wydarzył Kazimierza szwedzkiej czasu formą z r y c i n y przedstawiającej że regularnych. Brak tego dobnie 1702 praco­ z braci klasztornych. tymi obrazek był W Europie obrazki wotywne zek m i s t r z a u m b r y j s k i e g o ich w w Japonii wieku X I V ; jednym z pierwszych nie z n a n y c h mężczyzn i występowania i u buddystów raj czynie obrazkami zapóżnioną obrazków jeden Poza i przykłady 7 6 klasztoru wspomnianymi krakowskim sprymitywizowaną że między będą Rzymie — wał więc na zamówienie kanoników powiązań nym fundator s k i — członek k o n w e n t u . T w ó r c a t y c h o b r a z k ó w głębszych wodem s k u p i s k a obrazków się w e W ł o s z e c h , z kolei w wotywnych Niemczech, F r a n c j i , H i s z p a n i i i P o r t u g a l i i , a także n a t e r e n i e ryki 84 . W Polsce zwyczaj t e n był o wiele spoty­ Szwajcarii, słabiej Ame­ roz- �II. 17. Obrazek wotywny, ol. pł., 1. poł. XVII w. Kaplica św. Stanisława bpa, Piotrawin. II. 18. Obrazek wotywny, ol. pł., 1. poł. XVII w. Kaplica św. Stanisława bpa, Pio­ trawin. II. 19. Obrazki wotywne, ol. pł., ok. 1680 r. Kośc. Klarysek, Stary Sącz. II. 20. J . Bieszczad, obrazki wo­ tywne, ol. pł., 1867 r. Kalwaria Pacławska. obrazków wotywnych, do których należą 94 tablice z k a p l i c y M a t k i B o s k i e j z kościoła B e r n a r d y n ó w w szowie (po Magdaleny (1780) 1766) 8Э w Rze­ Marii . Z t e g o s a m e g o czasu obrazek wotywny z kościoła T u r s k u (pow. Pleszewo, w o j . poznań­ , g r u p ę stanowią, r ó w n i e ż l u d o w e , M.Boskiej w zachowane kościele w liczbie z cudami obrazu M a t k i go S 3 z kaplicy . z kaplicy 90 z l a t 1778—1794 ludowy Najpóźniejszą lach i w Puszczy Sokalskiej pochodzi św. A n d r z e j a skie) 0 7 w Kalwarii Do 9 1 wymienionych obrazki z kościoła 85 Boskiej Pacławskiej, B i e s z c z a d a w r o k u 1867 Dominikanów oraz 27 z Kamieńca Krakowa. c y j n a , począwszy Kazimierczyka przez kowskimi: zespołów należą i krakowskie Ciała. Siedemnastowieczna od B a r o n i u s z a Izajaszem XV, w zjawiska literatura wymienia 0 2 na dewo- Stanisława z pięcioma innymi świętymi kra­ Bonerem, Janem Kantym, Szy­ monem z Lipnicy, Gedroyciem kowa, a wiek Jana ( i l . 20). Bożego wraz Gid­ obrazków Podolskie­ malowanych N i e stanowiły one j e d n a k odosobnionego terenie wota w i Ś w i ę t o s ł a w e m ze którym wszyscy c i święci Sław­ wystę­ pują, o k r e ś l a n y j e s t m i a n e m f e l i x s a e c u l i — c z y l i szczęś­ liwym wiekiem. 17 ś w i ę t y c h 18 powszechniony nie na i d o n i e d a w n a sądzono n a w e t , że w istniał. N a j l i c z n i e j s z e Śląsku, o c z y w i ś c i e wpływy niemieckie i Śląskie). Bardo Najstarszym obrazki z wotywne zespoły ze obrazków względu (wymienić ogóle spotykamy n a docierające t u można tam Wambierzyce zachowanych polskich zespołów z (obecnie jest i c h 55), z nich prawdo­ Piotrawina pochodzące z l a t 1610—1661. W i ę k s z o ś ć są p o d o b n i e została w y k o n a n a p r z e z m a l a r z a M a r c i n a B a s z kowskiego 8 5 pochodzi wspomniany w kościele 3 obrazki ( i l . 17, 18). Z Klarysek z kościoła już w przełomu XVII zespół cudami Starym św. z Sączu Stanisława i XVIII bł. (il. w 19) oraz Lublinie Z k o l e i należałoby wymienić osiemnastowieczne 44 w. Kingi S 6 . zespoły jeden Mimo tylko że spośród Jan Kanty 6 wymienionych został kanonizowany i t o d o p i e r o w r o k u 1768, a S z y m o n z Lipnicy — fikowany wielkim (1685), cieszyli się oni beaty­ kultem w w i e k u X V I I , co w i ą z a ł o się ze w z m o ż o n ą w t y m czasie pobożnością i k o n t r r e f o r m a c y j n y m do dążeniem wyszu- �kiwania coraz t o n o w y c h narodowych świętych. cudów w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h świętych wspominają ich Spisy wielokrotnie o obrazkach w o t y w n y c h zawieszanych przy grobach. O n a j s t a r s z y m z n i c h — I z a j a s z u B o n e r z e — ( z m . 1471) pierwszym planie, leży w pościeli w c h m u r a c h u k a z u j e się I z a j a s z klęczy mężczyzna, czyna. W nachyla głębi się którego n a łożu taż sama dziecko, podtrzymuje spoczywa dziewczyna. Chodzi o uzdrowienie względnie wskrzeszenie Kulsjusz opi­ go zna­ jawiającej Fulgenty Dryjacki s u j e , że p r z y g r o b i e I z a j a s z a ków łaski Bożej... świadectwa", czego które w obrócił" . W y m i e n i a (167 0) . B o n e r a „wiele... było były roku lowanych tablic z w i e k u X V I I W zbiorach chowało się pisane „1556... jednak wiele 8 4 Muzeum Dryjacki 93 i wymalowane w popiół srebrnych i Narodowego w Krakowie olejno na desce, z których obrazków, dwa jeszcze pod koniec X I X w . (wg relacji Łuszczkiewicza) dowały się przy (prawie jednakowych nie, częściowo grobie Izajasza Bonera. rozmiarów) przemalowane, o w za­ znaj­ 9 6 Obrazki bardzo złym zniszczonych te sta­ napisach, za przyczyną Izajasza rodzicom wskazała dziew­ nad tu nowo a którą zapewne narodzone­ poradą się d w u k r o t n i e d z i e w c z y n y , nieszczęśliwym owej która do kogo po­ być może mają udać się p o łaskę. 13 m a ­ . э з pięć, n i e p u b l i k o w a n y c h dotąd malowanych ogień dziecka dziecka stojąca kobieta, w s p o m i n a B a r o n i u s z , z k o l e i ż y w o t j e g o spisał A u g u s t y n i nad n i m ( i l . 24). O b o k 1 0 0 Ostatnia z tablic, fundacji Anny Krzyżanowskiej 1 0 1 ( i l . 25) o f i a r o w a n a za u z d r o w i e n i e córki M o n i k i , z r o k u 1663 m a c z y t e l n y n a p i s , co p o z w a l a ją zidentyfikować z j e d n y m z cudów opisanych przez Dryjackiego, wspomina o również o f i a r o w a n i u przez „odmalowanej tablicy" datach 1665) (1663, względnie cyjnie 1 0 2 . Występującą należy przemalowaniem nie odbiega od tu tłumaczyć napisu. różnicę w poprawieniem Wotum przedstawień który Krzyżanowską kompozy­ dziękczynnych za co u t r u d n i a i c h p r a w i d ł o w e o d c z y t a n i e , w y k a z u j ą o w i e l e u z d r o w i e n i e . K r z y ż a n o w s k a w r a z z córką klęczą modląc niższy p o z i o m o d zespołu z kościoła B o ż e g o się wieńcu Dwa z nich pochodzą z roku s t a w i a p o p i e r s i e m i e s z c z k i m o d l ą c e j się d o cego z c h m u r I z a j a s z a Ciała. 1607. P i e r w s z y przed­ błogosławią­ ( i l . 21). D r u g i l e ż ą c e g o n a łożu 9 7 do Izajasza Bonera, ukazującego z chmur. Ciekawym elementem żej fragment postaci świętego się kościoła św. k a m i z kościoła B o ż e g o Ciała j e s t , j a k już z klęczącą bez p o r ó w n a n i a łoża żoną m o d l i się d o się z c h m u r I z a j a s z a tu wspomniane nych, długich czynie na którego ( i l . 23). S z c z e g ó l n i e 9 8 postacie lekarzy płaszczach luszach, z których urynę. wychylającego i jeden ciekawe żydowskich, w wysokich, filcowych są czar­ kape­ trzyma charakterystyczne na­ Podobnie napis f u n d a c y j n y wygląda trzecie n i e zachował wotum, się. O b o k łoża z c h o r y m klęczy n a p i e r w s z y m p l a n i e k o b i e t a z rękami wyciągniętymi nistej budowaną z b ł a g a l n i e d o ukazującego a u r e o l i Izajasza Bonera scenę p r z e d s t a w i a nieczytelnym prawie 9 9 kolejny napisem. się w promie­ ( i l . 22). B a r d z i e j Na obrazek, osi roz­ również obrazka, na poni­ Katarzyny. Poziom w s p o m n i a n y c h obrazków w zestawieniu z obraz­ m ę ż c z y z n ę , o d k t ó r e g o odstąpili l e k a r z e , a o n w s p ó l n i e obok w jest t u w i d o c z n y dzą z poł. X V I I w . , n a co w s k a z y w a ł b y mieszczki na j e d n y m z Pozostałe XVII powiedziano, niższy. B y ć m o ż e d w a p i e r w s z e trzy w . , chociaż strój pocho­ nieznanej nich. obrazki można przemalówki, datować zwłaszcza na na 2. poł. przedsta­ w i e n i u z c h o r y m i klęczącą o b o k łoża kobietą o w y c i ą g ­ niętych rękach, utrudniają wstania. W Ciała są mówienie ściślejsze p o d a n i e odróżnieniu o d o b r a z k ó w to przypuszczalnie uzdrowionych, nych dawno a wota, nie czasu z kościoła malowane jako po­ Bożego na ilustracje za­ spisa­ cudów. P o z i o m i c h j e s t n i e j e d n o l i t y . O b o k prymitywnych „bohomazów" d w a przedstawiające cho- 45 �r e g o , o d k t ó r e g o odstąpili l e k a r z e wydają się względem o był zmarły wota bardziej kompozycji, Kolejnym spisane wiele z w po r a z p i e r w s z y woskowe w znakach" oraz Jedną takich z której „on według się Kazimierczyka 1475 г., w y m i e n i a j ą i cuda jego malowanych Sebastian opisu przy Jana n i e zachował do c h w i l i obecnej. scen świętego. Kantego nie w resy i cudów, Natomiast zachowało w miał roku był z zgrupowanych czasów i cuda się, kościoła , na które żaden się świad­ Aleksandra 18 m a ł y c h wokół kanonizacji św. zawieszonych wizji Jana obec­ odnoszących Oleksowicza, Gawlickiej i 11 s c e n Jadwigi się Te­ Pa- Podobny Podobnie jak t u wota nie wzory , obraz grobie w jest s t a c i a m i fundatorów sześciu 12 s c e n u góry XVI miu M 0 , a Wiwijani w obrazkach cenie mieszczki życia z z życia i podpisem roku wotywnych jego m możemy „Felix spisywano błogosławionego już w Szymona wieku XV 1 0 7 . W m u n t a I I I d o P a w ł a V z 1609 r . w s p r a w i e 21 22 Tl. 21. Obrazek, wotywny z kośc. św. Katarzyny, Kraków, ol. deska, 38 X 27 cm, pol. XVII w. Muz. Nar. Kraków. II. 22. Obrazek wotywny ~z kośc. św. Katarzyny, Kraków, ol. pl., 38 X 25 cm, 2. pol. XVII w. (?). Muz. Nar. Kraków. II. 23. Obrazek wotywny z kośc. św. Katarzyny, Kraków, ol. deska, 25 X 42 cm, pol. XVII w. Muz. Nar. Kraków. z Lipnicy liście Zyg­ beatyfikacji mansjonarzu zmarłym w Baroniusz ш przy roku . cudów. , które wspom­ seculi" już w 1655 w s p o m i n a o wie­ sied­ znajdowały się z n i c h m i a ł o być w o t u m krakowskiej z roku martwemu Najmniej ( z m . 1485 r.) o n w c e n t r u m wizję i kwaterą przedstawiającą świętych przy jego grobie. Najstarszym Anny, o wy­ n a p i s e m , a u dołu p o ­ Ż y w o t i cuda Michała G e d r o y c i a ku głównej otoczeniu niewątpliwie oparty Michała G e d r o y c i a otoczeniu uzupełniony nianych z w graficzne. w kościele św. M a r k a . P r z e d s t a w i a Obraz złożony świętego w cha­ o b r a z , z a p e w n e z 1. poł. X V I I w . ( i l . 28), z a ­ c h o w a ł się p r z y Gedroycia grobowca na Stradomiu wisi w. 1 0 9 1 0 8 obecnego wizję z życia i c u d ó w (jego) świadki . obok dla X V I I jako wspomniane Bernardynów przedstawiającej mienione wyżej zawiesza" Kantego, natomiast cały p o m o c y jego, noworodkowi powiedzieć 1521 za 1 1 2 przywró­ . o ostatnim z n i o n y c h sześciu ś w i ę t y c h — Ś w i ę t o s ł a w i e ze ( z m . 1482) s p i s y w a n o 46 . ( i l . 26). 1 0 6 Żywot Marianny 1 M przedstawiony O ich wyglądzie się 6 o b r a z k ó w l e 5 obrazków, uzdrowienia Antoniego Chylińskiej, skówny kaplicy zawiesić 1640 Kantego, p r e z b i t e r i u m kościoła św. A n n y do c u d o w n e g o liczne „woskowych z 2. poł. X V I I w . , p r z e d s t a w i a j ą c a z j e g o życia zachowały sceny, czyć m o ż e j e d y n i e w s p o m n i a n a r y c i n a J a n a Gorczyna dobrodziejstw Jana wypadku cuda, tabliczkach nagrobku w rakterystyczny o się, że „lud na otrzymanych Opato- z dzfatkami". Z grobie tabliczki Kantego, ш tabliczek Opatowiusza dowiadujemy błagając... Jana również Cyrus Szymona grobie . wielebnego srebrnych i drewnianych s a m i żona j e g o znajdowały w 1632 г., w s p o m i n a g r o b u świętego pod malowania. Stanisława zawieszone przy wydanym dziecka zarówno 1473 św. J a n K a n t y , k t ó r e g o w i u s z w d z i e l e Żywot u j a k i sposobu towarzyszy roku i uzdrowienie ciekawe, kościele Mariackim w 1489, m i m o że ż y w o t jego wymie­ Sławkowa, Krakowie, spisał już Z a p e w n e i p r z y jego g r o b i e znajdowały się �23 kiedyś podobne slawa Macieja obrazki wotywne. Ubiszewskiego W utrzymany w tradycjach wymienionych rycin i obrazków ze sceną wizji Swięto- żywocie zachował się drzeworyt XVII-wiecznych świętego i pięcioma Gros z zachowanych wotywnych i fundowane stanowią przez polskich właśnie owe duchowieństwo zespołów wtórnie obrazków powstałe obrazki-ilustracje cudów. m n i e j s z y m i s c e n a m i z j e g o życia i cudów, g d z i e p o j a w i a się wizerunek Kantego, pięciu z L i p n i c y ( i l . 27). W Swiętosława: towarzyszy Kazimierczyka, Gedroycia, Krakowie Bonera i Jana istniało o c z y w i ś c i e i n n y c h m i e j s c c u d o w n y c h z n a n y c h dzięki o p i s o m cza I 1 4 , przy grobów blice miały szenia toru których sześciu zawieszano wspomnianych znajdować Najświętszej Augustianów się jeszcze Marii Panny oraz 1 1 5 liczne w Oprócz malowane przy obrazie klasz­ Matki Boskiej B o l e s n e j p r z y kościele F r a n c i s z k a n ó w . T e o s t a t n i e jedynie są dzięki rysunkom J. ta­ Pocie­ n a krużganku kaplicy wiele Prusz­ wota. świętych znane Wojnarowskiego 1 1 6 ( i l . 29, 30). że Kończąc powyższe rozważania zwyczaj wieszania obrazków s c a c h c u d o w n y c h istniał w wieku XVI. W większości należy stwierdzić, wotywnych w miej­ Polsce p r z y n a j m n i e j wypadków już o d prawdziwe wota, z n a n e z p r z e k a z ó w p i ś m i e n n y c h zaginęły, z a p e w n e g ł ó w ­ n i e w czasie z a w i e r u c h y s z w e d z k i e j l u b uległy natural­ n e m u z n i s z c z e n i u , k t ó r e ze w z g l ę d u n a i c h p r y m i t y w n ą technikę w y k o n a n i a musiało n a s t ę p o w a ć b a r d z o szybko. F a k t zastąpienia z n i s z c z o n y c h o b r a z k ó w n o w y m i w z g l ę d ­ nie z i l u s t r o w a n i a cudów nych na zamówienie Bożego skich Ciała, n i e j e s t zespołów. Puszczy To w postaci zakonników, odosobniony samo Sokalskiej, miało Gidlach i ważnym argumentem w wotyw­ kościele wśród innych pol­ w Kalwarii O b r a z k i w o t y w n e j a k o świadectwa bardzo obrazków tak jak w miejsce Rzeszowie, Pacławskiej. cudów były procesach o bowiem kanoniza­ cję, j a k o t y m ś w i a d c z y w s p o m n i a n y l i s t Z y g m u n t a I I I . Stąd w względnie miejsce obrazy zniszczonych z apoteozą z j e g o życia i c u d ó w . wieszano świętego oraz PRZYPISY Szymona nowe ze cykle scenami O b r a z k i z kościoła B o ż e g o Ciała n i e m a j ą m o n o ­ g r a f i c z n e g o o p r a c o w a n i a , chociaż w y m i e n i a n o j e k i l k a ­ k r o t n i e . Dotąd z n a n e b y ł y j e d y n i e t e , które w i s i a ł y w pobliżu n a g r o b k a . Opisał j e A . Błachut w r ę k o p i s i e Catalogus Auctorum, qui de Beato Stanislao Casimiritano Ordinis Canonicorum Reg. Lat. Confessore. IV Ima­ gines et tabullae votivae 1902, 1918, k l a s z t o r k a n o n i k ó w r e g u l a r n y c h p r z y kościele B o ż e g o Ciała, f o l . s. 346 o r a z w a r t y k u l e Nieznany czciciel Matki Bożej, Stanisław Kazimierczyk, Warszawa 1903, o d b . z „Kwartalnika T e o l o g i c z n e g o " , s. 6. Z k o l e i w s p o m i n a l i o n i m W . Ł u s z c z k i e w i c z ( K o ś c i ó i Bożego Ciała, jego dzieje i za­ bytki, „ B i b l . K r a k . " V , K r a k ó w 1898, s. 37; W 500 rocz­ nicę założenia klasztoru Bożego Ciała, K r a k ó w 1905, s. 70), K . E s t r e i c h e r (Kraków. Przewodnik dla zwiedza­ jących, K r a k ó w 1938, s. 272), T . W i d e ł k a (Przewodnik po kościele Bożego Ciała w Krakowie, K r a k ó w 1947, s. 42) o r a z T . D o b r o w o l s k i (Sztuka Krakowa, Kraków 1959, w y d . 2, s. 420). P o j e d y n c z e z n i c h wymieniają: J . S z a b ł o w s k i (Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz to­ pograficzny, t . I I I , p o w . ż y w i e c k i , W a r s z a w a 1948, s. 166), J . B i e n i a r z ó w n a (Elementy ludowe w urządzeniu izby uboższego mieszczaństwa krakowskiego w. XVII, „Pol. Szt. L u d . " , R. X , 1956, s. 107) i S. S w i s z c z o w s k i (Miasto żydowskie na Kazimierzu w świetle nowych badań, „ B i u l e t y n K r a k o w s k i " , I I , 1960, s. 56). 1 S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia... Kraków, druk. S. L e n c z e w s k i e g o . . . 1660, s. 1 4 — 1 6 ; A . Błachut, Nieznany czciciel..., w y d . c y t . , s. 3. S. R a n o t h o w i c z , Casimiriae civitatis urbi Cracoviensis... (ad a 1693), R k p . B i b l . Jagiellońska, n r 3742, s. 143; tenże, Jasna Pochodnia..., w y d . c y t . , s. 22; T . W i ­ dełka, o p . c i t . , s. 4 1 . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 22. T a m ż e , s. 2 3 — 2 4 . N a p i s n a t a b l i c y o b o k grobu Stanisława K a z i m i e r c z y k a b r z m i : D . O . M . Beatae m e ­ m o r i a e D. S t a n i s l a i C a s i m i r i t a n i , ad hanc C a n . Reg. S. A u g u s t i n i E c c l e s i a m C a n o n i c i , P r o f e s s i Presbyteri, pietate d u m i n h u m a n i s ageret s i n g u l a r i , ac post 2 3 4 5 47 �I I . 24. Obrazek wotywny z kośc. św. 2. pol. X V I I w. Muz. Nar. Kraków. Katarzyny, mortem, quam Anno Domini M C C C C L X X X I X . Die I I I M a j i o b i j t votis f i d e l i u m , sua m e r i t a m a g n a devotione atque solatio i m p l o r a n t i u m , continuis, i n praesentem usque diem conspicui. M a r t i n u s Kloczyński, J.V.D. P r a e p o s i t u s c u m suo c o n v e n t u e r e x i t , c u i u s c o r p o r i s integras reliquias ad sinistrum C h o r i anterioris a n g u l u m , j u x t a f e r r e a m c r a t e m , s u b saxo i n ligneo l o c u l o o l i m depositas, i n t h e c a m stannea collegit, et concavo petreae huius tumbae conclusit. Anno Domini M D C X X X I I Mens. A u g . die I X . W y s t ę p u j e p o d pozycją 24. M . B a r o n i u s z , Vita gesta et miracula Beati Stanislai Polonie, Casimiria ad Cracoviam..., Cracoviae i n officine B . S k a l s k i 1609. К . Ł o n i e w s k i , Żywot, sprawy i cudowne boskie wstawienie pobożnego kapłana, Stanisława Kazimier­ czyka, K r a k ó w , d r u k a r n i a Ł a z a r z o w a . . . 1617, S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . cyt. A . M . G o r c z y ń s k i , Żywy wzór apostolskiej dosko­ nałości, b. Stanisław Kazimierczyk, Kraków w druk. A k a d e m i c k i e j . . . 1702; W . B . G r a b o w s k i , Cnotliwy i cu­ downy żywot wielkiego sługi bożego b. Stanisława Ka­ zimierczyka, K r a k ó w w d r u k . A k a d e m i c k i e j . . . 1763. S. R a n o t h o w i c z , Jasna Pochodnia... w y d . c y t . , s. 7 1 . T a m ż e , s. 77, 71 i A . M . G o r c z y ń s k i , o p . c i t . , s. 95, 96, 97, 108, 124. T a m ż e , s. 147. T a m ż e , s. 107—108. W ś r ó d w y m i e n i o n y c h o b r a z k ó w istnieją o b o k p o ­ j e d y n c z y c h c z t e r y z e s t a w y : d w a ( I o w y m . 55 X 46 c m , I I o w y m . 55,5 X 28 c m ) , złożone z t r z e c h i d w a ( I I I o w y m . 48 X 75 c m , I V o w y m . 48 X 75 c m ) , złożone z c z t e r e c h o b r a z k ó w m a l o w a n y c h n a płótnie, w t ó r n i e p r z e n i e s i o n y c h n a n o w ą deskę l u b d y k t ę . P u s t e m i e j s c a pomiędzy o b r a z k a m i , będące w y n i k i e m różnicy w w y ­ m i a r a c h , z a m a l o w a n o czarną farbą. O l . pł.. n a desce, 56 X 52 c m . N a p i s n a o b r a z i e b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1630 Jaśnie W i e l m o ż n y J . M . P . P i o t r K o m o r o w s k i c o m e s i n L i p t ó w et O r a w a s t a r o s t a o ś w i ę c i m s k i będąc c h o r y b a r d z o a o s o b l i w i e n a o k o k t ó r e m u b y ł o z g ł o w y w y s z ł o n a w i e r z c h , że go p o d w i e z o w a ć musiał t e n będąc w K r a k o w i e w k a m i e n i c y s w o i e y w e śnie okazał się m u B ł o g o s ł a w i o n y O c i e c S t a n i s ł a w w h a b i c i e s w o i m z a k o n n y m a o c k n ą w s z y się 8 7 3 8 1 0 1 1 1 2 13 1 4 15 48 Kraków, ol. deska. 34 X 41 cm, poznał, że m u się z a r a z n a z d r o w i u p o l e p s z y ł y n a o k u n i e c o b o l u p o w i ę k s z e y części zanikło, z a r a z n a z a i u t r z kazał się nieść, ieszcze słaby, d o G r o b u i e g o a t a m o d ­ p r a w i w s z y swoie nabożeństwo z J . M . X . Proboszczem B o ż e g o Ciała n a t e n czas M a r c i n e m K ł o c z y ń s k i m , p o ­ czął m ó w i ć ze s t r o n y f u n d a c y e y a b y t a m t y c h Z a k o n n i ­ ków to iest canonicos Regulares w swoiey dziedziczney maiętności w S u c h e y n a z w a n e y d w i e m i l e za K a l w a r y ą w górach у z t e y o k a z y i n a p a m i ą t k ę d o b r o d z i e y s t w a d o z n a n e g o w c h o r o b i e s w o i e y uczynił dotacyą o c z y m iaśniey w E r e k c y e y t e g o k o n w e n t u w z m i a n k ę czynią tego d o b r o d z i e y s t w a p r z e z zasługi B ł o g o s ł a w i o n e g o S t a nisł. K a z i m i e r c z y k a . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 77. J . S z a b ł o w s k i , o p . c i t . , s. 166. Z e s t a w I I a, w y m . 34 X 27 c m , o l . d e s k a (z t y ł u d y k t a ) . N a p i s n a o b r a z k u : 1651 d i e 10 S e p t e m b r i s T o t u m 1° M c i P a n a A d a m a B o s o w s k i e g o d w o r z a n i n a K r ó l e w i ­ cza 1° M c i W ł a d y s ł a w a у M a ł ż o n k i i e g o d o g r o b u S t a ­ nisława K a z i m i e r c z y k a z m o d l i t w ą u c i e k l i się p r z e z d n i półczwarta у t r z y noczy a l b o w i e m k r w i e z oczu szły czóreczce i c h J e w u s i t e g o d n i a z kościoła B o ż e g o Ciała z K a z i m i e r z a w r ó c i w s z y się z a s t a l i z d r o w ą z łaski m i ł e g o P a n a za p r z y c z y n ą t e g o B ł o g o s ł a w i o n e g o S t a ­ nisława Świętygo Kaźmierczka za czo P a n u Bogu m i ł e m u n i e c h b ę d z i e w i k u i s t a cześć i c h w a ł a . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 77-73. W ł a d y s ł a w I V k o r o n o w a n y b y ł n a króla p o l s k i e g o w 1632 r . Z e s t a w I I I c, o l . pł. z tyłu — d y k t a , w y m . 38 X 24 cm. N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : l e y Mość P a n i E m e r e n i у A n n a Segnicova Rayczyna K r a k o w s k a na oczu chore o z d r o w i a ł a za p r z y c z y n ą b ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a z i m i e r c z y k a A n n o D o m i n i 1673 D i e V i g i s i m a S e c u n d a M e n s i s i u n y za co n i e c h b ę d z i e P a n B ó g p o c h w a l o n y . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 129. O l . pł. n a desce, w y m . 52 X 54 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : ( N ) a ciężką g o r ą c z k ę b a r d z o zachorowała Panna imieniem Agnieszka w leciech dziewiętnastu sławetnego Pana A l e x a n d r a M a n i k o w s k i e g o M i e s c z a n i n a Kazimierskiego pasierbica a potem Yanny małżonki i e g o córka t a k ż e iuż b y l i z w ą t ( p ) i l i o i e y z d r o w i u r o d z i c y w k t ó r e y będąc z w ą t l o n a у o d g o r ą c z k i s p a l o n a l e d w i e mówić mogąc у oley święty n a n i e włożono i a k 1 6 1 7 18 19 2 0 2 1 2 2 23 �s k o r o o f i a r o w a l i ią r o d z i c y d o g r o b u b ł o g o s ł a w i o n e g o O y c a S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a ze mszą S.Y. ze ś w i e ­ c a m i k t ó r e u b o d z y w rękach p r z y m s z e y S.klęcząc t r z y ­ m a l i z a r a z się i e y polepszać n a z d r o w i u poczęło, у o z d r o w i a ł a za pomocą bożą w k r ó t c e a t o w R o k u P a ń s k i m 1665 d n i a 4 ( L ) i p c a , p o t y m w k r ó t c e w k i l k a n i e d z i e l r o z c h o r o w a ł się t a k ż e ( n ) a g o r ą c z k ę у s a m p o m i e n i o n y P a n M a n i k o w s k i a g d y się t a k ż e o f i a r o w a ł ze M s z ą S z d r ó w został. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . cyt., s. 121—122. Z e s t a w l a , w y m . 31 X 25 c m , o l . pł. n a l e p i o n e n a d y k t ę . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1671 jeymość p a n n a A n n a J a g o d y n k a chorowała n a p i e r s i c i e r z k o d o czego p r z y s t ą p i ł у k a s z e l nieznośny a t e n ból t r w a ł p r z e z c z t e r y l a t a у d a l e y a g d y się o f i a r o ­ w a ł a d o g r o b u B ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a ź m i e r c z y k a у t a m m s z y ś w i ę t e y nabożnie słuchała t e n ból g a l e ustąpił j a k o b y go ręką odiął czego w d z i ę c z n a będąc t a k i e p i s a n i e j a k o t o j e s t posłała. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 128. O l . pł. n a desce, w y m . 51 X 55 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : A . M . D . G . et S a n c t o r u m E i u s H o n o r e m R o k u P a ń s k : 1672 X i ą d z ł a n B r o d o w s k i Z a k o n n i k k l a s z t o r u tego będący od P a n a Boga n a z d r o w i u t a k cieszko n a ­ w i e d z o n y m ż ( e ) p r z e z puł r o k a z łoszka n i e w s t a i ą c ż a d n y m c z ł o n k i ( e m ) w ł a d n ą ć n i e m ó g ł b o go k a r m i ć у poić k t o i n s z y m u s i . Spać d l a b o l u , p r a w i e n i g d y n i e m ó g ł g d y się d o G r o b u B . S t a n i s ł a w a Kazimierczyka p r z e z M s z ą ś. o d i e d n e g o kapłana t e g o ż z a k o n u o d p r a ­ w i o n a у przez ręce у n o g i z w o s k u ofiarował zaraz p o ­ p r a w ę n a z d r o w i u s w y m uczuł a p o t y m d o z d r o w i a całe pszyszłszy t e tablicę m a l o w a n e n a w i e c z n ą p a m i ę t k ę za d o b r o d z i e i s t w o uznał o d t e g o B ł o g o s ł a w i o n e ­ go Sługi B o ż e g o z ( a ) w i e s i ł . T e k s t c u d u w y m i e n i o n y p r z e z A . M . G o r c z y ń s k i e g o , o p . c i t . , s. 130. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 72, 73, 76, 78, 96, 97, 99, 100, 101, 102. P r z y k ł a d e m t a k i e g o w o t u m m o ż e być t a b l i c z k a s r e b r n a pochodząca z P r o ­ szowic, zachowana w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a ­ k o w i e , n r i n w . 26069. O l . pł. n a desce, 42 X 30 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : А . Й . 1681 D i e 2 M a i J . M . P a n i T e r e s a N a n t e l a Rayczyna K r a k o w s k a synaczka Antoniego przyniosła do G r o b u B . S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a u s i l n i e omszą(!) św. prosząc a b y p r z y n i e y za d o b r o d z i e y s t w a doznane że s y n a s w e g o p r a w i e u m i e r a j ą c e g o z d r o w e g o o t r z y m a ł a P. B o g u p o d z i ę k o w a ć m o g ł a toteż n a t e n c z a s M s z ę św. kapłani d o m o w i p o o d p r a w i a l i b y l i i e d n a k d o O O B e r ­ n a r d y n ó w posłano p o kapłana. P r z y s z e d ł t e d y O c i e c L u d w i k L a t o c k i w i e k u s ę d z i w e g o у zeznał iż się k i l k a r a z y d o M s z y S. w y b i e r a ł a a n i e m ó g ł o d p r a w i ć z a w s z e go y a k i e zachodziły trudności aż d o p i e r o w kościele t u t e c z n y m B o ż e g o Ciała z d r o w e dziecię o b a c z y w s z y s o b i e d o b r z e z n a i o m e z p o d z i w i e n i e m m ó w i ł i e s t za co P. B o g u p o d z i ę k o w a ć . T e t o dziecię o d e m n i e wczona widziane IUŻ umieraiące t u do G r o b u B . Stanisława o f i a r o w a n e z d r o w e zostało. S i t . n o m . D n i . B e n e d . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 131—132. T a m ż e , s. 1 3 1 . Z e s t a w I I I a, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 40 X 22 c m . Napis na obrazku b r z m i (w kartuszu): Catherinae Clep a r d i e n : S i c u m c a n d e l a i n f i r m a e a p p a r v i t et e a m sinavit. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 22. T a m ż e , s. 15. Z e s t a w I V a, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 38,5 X 25 c m . Napis na o b r a z k u (w kartuszu) b r z m i : F. N i c o l a u m i n f i r m u m visibiliter amorte liberavit. Z e s t a w I I I d , o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 26 X 37,5 c m . Napis na obrazku (w kartuszu) b r z m i : A. D e n t i u m doloribus capitis o c u l a r u m t u m febricitantes ex voto sanati innumeri. Z e s t a w I b, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 37 X 22 c m . Napis na obrazku (w kartuszu) b r z m i : Surdaster c l a u d i cans m u t u s a t q u e caecus p r i s t i n a e r e s t i t u t i s u n t s a n i t a t i voto ad b e a t u m Stanislaum C a s i m i r i t a n u m facto. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 72. Z e s t a w I I I b, w y m . 39 X 26 c m , o l . pł. n a d y k c i e . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : Obsessus d a e m o n i b u s l i b e r a t u r voto ad sepulchrum Beati Stanislai C a s i m i r i t a n i facto. II. 25. Obrazek XVII w. Muz. św. Katarzyny, 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 wotywny Anny Nar. Kraków. Krzyżanowskiej z kośc, 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 8 3 7 3 8 3 9 Kraków, ol. deska, 30,5X45,5 cm, 2. poł. �Z e s t a w I с, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 19 X 47 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : Xięźna ieymość C z a r t o r y i s k a podkomorzyna k r a k o w s k a prędkie у l e k k i e w y d a n i a miała n a ś w i a t s y n a c z k a za p r z y c z y n ą b ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a z i m i e r c z y k a k t ó r e m u ią b y ł o o f i a r o w a n o g d y czas p o r o d z e n i a nadchodził A n n o D o m i n i 1672. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 130. O l . pł. n a desce, w y m . 55 X 82 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : P o d czas m o r o w e g o p o w i e t r z a w mieście K a z i m i e r z u p r z y K r a k o w i e t r z y l a t a panuiącego t o iest r o k u P a ń s k i e g o 1677, 1678, 1679 w i e l e l u d z i o b o i e y płci t a k d u c h o w n y c h i a k o у ś w i e c k i c h uciekaiących się 0 r a t u n e k pociechę у p o m o c d o g r o b u b ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a z i m i e r c z y k a p r z e z przyczynę iego у za­ sługi P a n Bóg m i ł o s i e r n y n i e t y l k o p o w i e t r z o n y c h z d e s ­ perowanych konaiących umieraiących do pierwszego przyprowadził z d r o w i a i a k o p o t e m s a m i d o b r y m ze­ z n a l i s u m n i e n i e m k i e d y za u z n a n i e d o b r o d z i e y s t w a d o g r o b u tegoż b ł o g o s ł a w i o n e g o S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a ze m s z a m i ś w i ę t y m i у ś w i e c a m i częścią s r e b r n e częścią w o s k o w e o d d a w a l i w o t a za co n i e c h P a n u B o g u w m i ­ łosierdziu n i e p r z e b r a n e m u b ę d z i e w i e k u i s t a cześć у chwała. — W s p o m n i a n a z a r a z a w y b u c h ł a 18.IV.1677 r . w K r a k o w i e a w p a ź d z i e r n i k u tegoż r o k u n a K l e p a r z u 1 K a z i m i e r z u . W 1678 z a r a z a w y g a s ł a n a K l e p a r z u i w K r a k o w i e a n a K a z i m i e r z u t r w a ł a bez p r z e r w y d o l u t e ­ go 1679 r . (S. N a m a c z y ń s k a , K r o n i k a klęsk elementar­ nych w Polsce i w krajach sąsiednich w latach 1648— 1696, L w ó w 1937, s. 92, 94—96, poz. 1079—89, 1095—1101, 1114—1120). S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 132. O l . pł., w y m . 90 X 58 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : (L)ucas Gosławski, p h i l o s o p h i a e doctor "et professor, A l m a e Academiae Cracoviensis w w i e l k i m niebespiec z e ń s t w i e p o w i e t r z a m o r o w e g o zostaiąc za p r z y c z y n ą N.Panny у zasługami B.Stanisława K a z i m i e r c z y k a do k t ó r e g o się n a o n czas o f i a r o w a ł w o l n y m o d z a r a z y m o r o w e y został у p o t e m A : D : 1 6 7 8 w d i e c z e n o ( ! ) d o b r o ­ d z i e y s t w a ad l a u d e m D : 0 : M : et B . S t a n i s l a i C a s i m i r i t a n i honorem, i n aniversaria die obit ipsis 3 M a i j occurrente i n praesentia m u l t o r u m v i v o r u m d o c t o r u m a Crac: et Religiosorum diversi ordinis, turn quoque studiosorum a p r a n d y s , p u b l i c e h a c i n ecclesia S S M I C o r p o r i s C h r i s t i Casimiriae ad Crac: habita orationem. 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 27 Z e s t a w I V d , o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 37 X 26 c m . Napis na obrazku b r z m i : Agonizati m o r i b u m d i per v o t u m a d i p s i u s s e p u l c h r u m s a n a t i 10. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 124. O l . pł. n a desce, w y m . 51 X 78,5 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1667 p o d czas n i e bespieczeństwa w o y n y t u r e c k i e y p r z e c i w k o P o l s c z e o b wieszczoney у inszych rozruchów domowych I.M.X. b i s k u p k r a k o w s k i A n d r z e y T r z e b i c k i g d y rozkazał przez d r u k o w a n y m a n d a t swoy po wszystkiey dyecezyey k r a k o w s k i e y a o s o b l i w i e w K r a k o w i e różne s u p p l i k a c y e p o kościołach у g o d z i n y d z i e n n e z w y s t a w i e n i e m n a ś w i e t s z e g o s a k r a m e n t u у p o s t y w każdą sobotę p o p u l o et c l e r o i n p a n e e t a t q u a e t u n o о р е г е у p r o s t r a t i o n e s i n f a c i e m c l e r o w każdą środę p o d czas s u p p l i k a c y i r o s k a zał też n a w i e d z a ć o b r a z y c u d o w n e w kościołach k r a ­ k o w s k i c h każdy o b r a z p e w n e g o d n i a także g r o b y ś w i ę ­ t y c h у błogosławionych w K r a k o w i e będących. Między i n s z y m i rozkazał s e p u l c h r u m b e a t i S t a n i s l a i C a s i m i r i ­ t a n i w kościele B o ż e g o Ciała n a K a ź m i e r z u n a w i e d z a ć D o m i n i c a p a s s i o n i s p o p u l o e t c l e r o czego a u t e n t y k i e s t p o d pieczęcią p o d p i s a n y m a n u s u r r o g a t i i u d i c i s p e r i l l u s t r i et a d m o d u m r e v e r e n d i d o m i n i J o a n n i s C h r y s o s t o n i B o d zanta iuris utriusque doctoris canonicis cracoviensis i n sacrario z a c h o w a n e między p r a w a m i kościelnymi a d f u t u r a m r e i m e m o r i a m et b e a t i S t a n i s l a i C a s i m i r i t a n i canonici regularis lateranensis H o n o r e m et G l o r i a m sempiternam. ' ' . ; I *. !,,; 4 5 4 8 4 7 J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, w wieku XVI—XVIII, t . I , W a r s z a w a 1932, s. 318 — w s p o m i n a o i s t n i e n i u t y c h b r a c t w podobnie j a k A . Bła­ c h u t , Nieznany czciciel..., w y d . c y t . , s. 1. 4 8 O l . pł. n a desce, w y m . 54 X 54 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1623 z a r a z p o p o w i e t r z u k t ó r e w K r a k o w i e . W p o n i e d z i a ł e k W i e l k a n o c n y stało się w i e l k i e z a p a l e n i e m i a s t a ż y d o w s k i e g o w K a z i m i e r z u p r z y K r a k o w i e t a k d a l e c e , że ogień się paląc w s z y t e k K r a k ó w o ś w i e c i ł iż opuł n o c y patrząc n a K r a k ó w w i ­ dać b y ł o l u d z i w s z ę d z i e n a s w y c h d o m a c h siedzących у o d o g n i a broniących. P o w s t a ł у t a k i w i a t r że g ł o w n i e o p a l o n e z m i a s t a ż y d o w s k i e g o aż n a Z w i e r z y n i e c l e ­ ciały. N a t e n czas będąc w w i e l k i m n i e b e s p i e c z e ń s t w i e k l a s z t o r у kościół B o ż e g o Ciała k t ó r y k l a s z t o r ieszcze 4 9 26 П. 26. Obrazek Kośc. św. Anny, Swiątosława ze (wg Ubiszewskiego). chała Gedroycia, Kraków. 50 wotywny, ol. deska, 2. pol. XVIII w. Kraków, II. 27. Sceny z życia i cudów Sławkowa, drzeworyt, 1. pol. XVII w. II. 28. Sceny z życia i cudów Mi­ ol. pł., 1. pol. XVII w. Kośc. św. Marka, �28 wiele. Miał b u d y n k u drewnianego, a wiatr wszytek ogień n a kościół у k l a s z t o r obracał p r z e s t r a s z e n i t a k i m p r z y p a d k i e m z a k o n n i c y w i d z ą c że bronić t r u d n o : i e d n i b r o n i l i dachów d r u d z y p o b i e g l i do g r o b u Błogosławio­ n e g o O y c a S t a n i s ł a w a prosząc P a n a B o g a p r z e z zasługi l e g o a b y i c h o d t e g o pożaru o g n i o w e g o z a c h o w a ł . D z i w ­ n a r z e c z , z a r a z w s z y t e k w i a t r , k t ó r y niósł ogień n a k l a s z t o r у kościół obrócił się z n o w u n a m i a s t o ż y d o w ­ s k i e у n a W i s ł ę у t a k za p o m o c ą Bożą w o l n y kościół у k l a s z t o r został. Z a co p o t e m d r u g i e g o d n i a z a k o n n i c y у m i a s t e m w s z y t k i m u c z y n i l i dzięki P a n u B o g u w o t y w ę solenną z g r o d e m odprawiwszy. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 107—108. S. S w i s z c z o w s k i , o p . c i t . , s. 4 1 , 45. Z e s t a w I I b, o l . deska, w y m . 2 0 , 5 X 1 3 , 5 c m . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 7 1 , 95. Z e s t a w I I c, o l . d e s k a , 20,5 X 13 c m . Z e s t a w I V c, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 37 X 23,5 c m . Napis na obrazku b r z m i : Oranti B. Virgo M a r i a c u m S. S t a n i s l a o a p p a r v i t . 5 0 5 1 5 2 T a m ż e , i l . 47, s. 44. M . G u t k o w s k a , Historia ubiorów, Warszawa-Lwów 1932, s. 79—82. K o ł p a k , k t ó r y n o s i żona A d a m a B o s o w s k i e g o , w s z e d ł w m o d ę o k . 1620 r . T . D o b r o w o l s k i , o p . c i t . , s. 436. N r i n w . R. 3846, R. 3855. M . M a c h a r s k a , Kolońska seria rycin świętych pol­ skich z lat 1605—1606 j a k o wzór d l a s z t u k i cechowej XVII w., o d b . ze „ S p r a w o z d a ń z P o s i e d z e ń K o m i s j i O d ­ działu P A N " w K r a k o w i e , l i p i e c - g r u d z i e ń 1964, s. 4 3 2 — 435. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t . V . z. 4, i l . 96, s. 28, t . I , z. 7, i l . 26, s. 18, t . I , z. 10, s. 40. Historia sztuki polskiej, t . I I , K r a k ó w 1962, s. 257. E . R a s t a w i e c k i , Słownik rytowników polskich, Poz­ nań 1886, s. 120. 6 5 6 0 6 7 68 6 9 70 71 7 2 Z e s t a w I V b , o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 38,5 X 25 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : I n dies c r e b r i s f l a g e l l i s r e t r o a c tae v i t a e maculas A.B.stergit. S. T o m k o w i c z , Domy i mieszkania w Krakowie w 1 poł. XVII w., L w ó w 1922, s. 37, 42—43, 6 1 , 62, 6 6 ; J . Ptaśnik, Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, W a r s z a w a 1949, w y d . 2, s. 403; A . K e c k , Wnętrza domu zamożnego mieszczaństwa na przełomie XVII XVII w., „ S t o l i c a " R. V I I I , 1953, n r 4, s. 1 1 ; S. S i e n i c k i , Historia architektury wnętrz mieszkalnych, W a r s z a w a 1954, s. 113, 118, 119; J . B i e n i a r z ó w n a , o p . c i t , s. 106, 109; M . G u t ­ k o w s k a , o p . c i t . , s. 7 9 — 8 2 . Obrazki wotywne o m a w i a j ą : R. A n d r e e , Votive und Weihegaben, Braunschweig 1904; A . C i a r r o c c h i , E. M o r i , Les petits tableaux votifs italiens, U d i n e 1960; L. Kriss-Rettenbeck, Das Votivbild, M u n c h e n 1961; tenże, Bilder und Zeichen religiósen Volksglaubens, M u n c h e n 1963. L . K r i s s - R e t t e n b e c k , Das Votivbild, w y d . c y t . , s. 82. T a m ż e , i l . 65, p o r ó w n a j o b r a z e k w kościele ś w . M i k o ł a j a w T o l e n t i n o (1511 г.). T a m ż e , i l . 70, p o r ó w n a j o b r a z e k w W e i h e n l i n d e n (1640 г . ) . T a m ż e , i l . 75, p o r ó w n a j o b r a z e k z S a n t a M a r i a d e l M o n t e , E m i l i a ( o k . 1470 г . ) . T a m ż e , i l . 7, p o r ó w n a j o b r a z e k z N i e d e n b u r g u . T a m ż e , i l . 8, p o r ó w n a j o b r a z e k z S a m m e r e i (1745 г.). W . L . S c h r e i b e r , P. H e i t z , Die deutsche „Accipies" und Magister cum Discipulis-Holzschnitte, „Studien z u r D e u t s c h e n K u n s t g e s c h i c h t e " , Strassburg 1908, s. 22. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 107. J . L e p i a r c z y k , Architekt Franciszek Placidi, „Rocz. K r a k . " , X X X V I I , s. 119. L. Kriss-Rettenbeck, Das Votivbild, w y d . cyt., s. 88. R. A n d r e e , o p . c i t . , s. 168. L. Kriss-Rettenbeck, Das Votivbild, w y d . cyt., s. 1 0 9 — 1 1 1 . T a m ż e , s. 109; A . C i a r r o c c h i , E . M o r i , o p . c i t . , s. 20. P o r ó w n a j o b r a z e k z W i l t o n , 1490 L . K r i s s - R e t t e n ­ b e c k , Das Votivbild, w y d . c y t . , i l . 145. T a m ż e , s. 130. T a m ż e , s. 135, 142; A . C i a r r o c c h i , E . M o r i , o p . c i t , s. 2 1 . L . K r i s s - R e t t e n b e c k , Das Votivbild, w y d . c y t , s. 135. A . C i a r r o c c h i , E . M o r i , o p . c i t . , s. 23. W ł . Łuszczkiewicz, „Sprawozdania K o m . Hist. S z t u k i " , V I I , 1906, s. X X X V I , Posiedzenie z d n . 23.111. 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 58 5 8 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 51 �29 II. 29. 30. Obrazki wotywne z kaplicy M. B. Bolesnej 1899; Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t . V I I I , z. 13, s. 28. J . A . W a d o w s k i , Kościoły lubelskie na podstawie źródeł archiwalnych, K r a k ó w 1907, s. 254. 8 6 J . P ę c k o w s k i , Dzieje miasta Rzeszowa do w., R z e s z ó w 1913, s. 102. J . A . Czerepińscy, Osiemnastowieczny strój biłgorajski na obrazach wotywnych w Puszczy skiej, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V , 1961, s. 84. 8 7 końca Katalog s. 2 1 , i l . 62. 88 Zabytków Sztuki w Polsce, A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Malarze „ P o l . S z t . L u d . " , R. X I X , 1965, s. 89. 8 8 Katalog ski, r k p . w 81 Т. ludowi V, z ludowy Sokal- (wg: Przeździecki, Rastawiecki). W ł . Ł u s z c z k i e w i c z , Kościół ś. Katarzyny z klasz­ toru OO.Augustianów, „ B i b l . K r a k . " , V I I I , K r a k ó w 1898, s. 78. M ( u z e u m ) N ( a r o d o w e ) K ( r a k ó w ) , n r i n w . 5685, o l . d e s k a , w y m . 38 X 27 c m . M N K , n r i n w . 5683, o l . d e s k a , w y m . 25 X 41 c m . M N K , n r i n w . 5684, o l . pł. d e s k a , w y m . 38 X 25 c m . M N K , n r i n w . 5686, o l . d e s k a , w y m . 34 X 41 c m . M N K , n r i n w . 5682, o l . d e s k a , w y m . 30,5 X 45,5 c m . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 92. A . O p a t o w i u s z , Żywot i cuda wielebnego Jana Kantego, K r a k ó w , d r u k . A . P i o t r o w c z y k 1632, s. 49, 52. T a m ż e , s. 147. T a m ż e , s. 140. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, m. Kraków, maszynopis w Inst. Hist. Sztuki U.J. w Krakowie, s. 13—14. C. B o g d a l s k i , Błogosławiony Szymon z Lipnicy, K r a k ó w 1909, s. 115.. W . S e r w a t o w s k i , Książka do nabożeństw zawiera­ jąca żywot i cuda bł. Szymona z Lipnicy, K r a k ó w 1864, s. 73. K . K a n t a k , J . Szabłowski, J . Żarnecki, Kościół i klasztor OO.Bernardynów w Krakowie, „Bibl. K r a k . " , X C V I , K r a k ó w 1938, s. 137. ino p P ę k a l s k i , o p . c i t . , s. 159. G . W i w i j a n i , Żywot pobożny... bł. Michała Giedroycia, K r a k ó w w d r u k . Ł. K u p i s z a , 1655, s. 46, 47, 49. T a m ż e , s. 46. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 59. P. H . P r u s z c z , Morze laski bożej, K r a k ó w w d r u k . S. L e n c z e w s k i e g o 1662; tenże, Klejnoty stołecznego miasta Krakowa, K r a k ó w 1861. T e n ż e , Klejnoty..., w y d . c y t . , s. 135. . T e n ż e , s. 2 6 ; A . P r z e ź d z i e c k i , E . Rastawiecki, Wzory sztuki średniowiecznej, S. 1, W a r s z a w a - P a r y ż 1853—1855. P r a g n i e m y złożyć s e r d e c z n e p o d z i ę k o w a n i e za w i e ­ le cennych u w a g d r J a n o w i S a m k o w i . 9 6 9 7 9 9 1 8 8 1 8 1 1 8 2 z. 19, Gidel, Zabytków Sztuki w Polsce, pow. przemy­ Inst. Hist. Sztuki U.J. w Krakowie. M . B a r o n i u s z , o p . c i t . , s. 12; M . Ubiszewski, Żywot bł. Stanisława z Sławkowa, K r a k ó w 1609; P. H . P r u s z c z , Forteca duchowna Królestwa Polskiego, Kra­ k ó w w d r u k . S. L e n c z e w s k i e g o 1662, s. 147, 1 5 1 ; S. R a n o t n o w i c z , Ja*na pochodnia..., w y d . c y t . , s. 1 1 ; P. P ę k a l s k i , Żywoty świętych patronów polskich, K r a k ó w 1862, s. 25 p o d a j e l e g e n d ę o k o s z u z j a b ł k a m i , k t ó r y sześciu w y ­ m i e n i o n y c h świętycn przekazywało sobie po k o l e i w d o ­ w ó d w z a j e m n e j m i ł o ś c i ; A . Błachut, o p . c i t . , s. 7. 8 2 M . B a r o n i u s z , op. c i t . , s. 12; A . K u l s j u s z , Vita et miracula beati Esaiae, Cracoviae iii ишсша N. L o b i i 1610; F . D r y j a c k i , Żywot pobożny sługi bożego b. Iza­ jasza Bonera, K r a k ó w , d r u k . B . Ł u n i e c z k o w i c a 1670. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 78. 8 3 8 4 Wota: Krzysztofa P r a w i ń s k i e g o 1607, A n n y N i e dzielanki, Hieronima Lazarowskiego 1607, Szymona m i e s z c z a n i n a k l e p a r s k i e g o 1607, W o j c i e c h a m i s t r z a r z e ­ miosła s z e w s k i e g o , A n n y S p e r c z y n y , A n n y Czapikows k i e j , A u g u s t y n a Stokłosy, S t a n i s ł a w a S u ł k o w i c z a 1608, Józefa T y r a ń s k i e g o 1609, K a t a r z y n y i J a n a Z l a h a n k a , W a w r z y ń c a Szafrańca 1621, A n n y K r z y ż a n o w s k i e j 1665 (F. D r y j a c k i , o p . c i t . , s. 78, 8"0, 8 1 , 8 2 — 8 5 , 87, 88, 90, 92). 9 5 Kraków 3 8 XVIII 8 8 30 w kośc. Franciszkanów, 1 8 3 1 8 4 1 8 5 186 1 0 7 1 8 8 1 0 9 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 4 1 1 5 116 Fot.: Ewa Kozłowska-Tomczyk —• il. 28; ks. St. Kruczek — il. 19; Jerzy Langda — il. 3—6, 8, 26; Monika Moraczewska — il. 1; Łukasz Schuster — il 21—25; Fr. Stolot — il. 10; Jan Swiderski — i l . 2, 7, 9, 11, 12, 17, 18. II. 13 repr. z: T'. Rasłanowski, Mistrzowie i scholarze, Świat, XVI, 1966, Nr 17. II. 14 — r e p r . z: W. L. Schreiber, P. Heitz, Die 'deutsche „Accipies" und Magister cum Discipulis — Holzschnitte, Strassburg 1908. II. 16 — repr. z: A. M. Gorczyński, Żywy wzór, Kraków, 1702. II. 27 — repr. z: M. Ubiszewski, Żywot bł. Stanisława ze Sławkowa, Kraków 1662. II. 29, 30 — repr. z: A. Przeździecki, E. Rastawiecki, Wzory sztuki średniowiecz­ nej, S. 1, Paryż — Warszawa 1853—1855. II. 15 — rys. Maria Czarnecka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f761adb6eb7c2eeb61a7e05a22cff33.pdf 7dd1331c0624b893f10969b1657a839f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4941 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4580 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.231-236 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres IV - IX. 1966 Konferencje, zjazdy 14 m a j a o d b y ł a się w W a r s z a w i e narada p o ś w i ę c o n a s z t u c e l u d o w e j i folklorowi Mazowsza, Kurpiów i Podlasia, zorganizowana przez Wydz. K u l t . P W R N . Uczestniczyli w niej n a u k o w c y , przedstawiciele Cepelii i t e r e n o w y c h w ł a d z k u l t u ­ ralnych. Radzono n a d p r o b l e m a m i inwentaryzacji i konserwacji zabyt­ ków a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j ( s p r a ­ wa skansenów), p o t r z e b ą u t w o r z e n i a w terenie e t n o g r a f i c z n y c h punktów m u z e a l n y c h ( w Pułtusku, S i e r p c u i Węgrowie), m e t o d a m i o p i e k i jaką należy o t o c z y ć t w ó r c ó w l u d o w y c h . Zwrócono u w a g ę C e p e l i i n a k o n i e c z ­ ność p o p r a w y i z a o p a t r z e n i a w s u ­ rowce pracujących d l a n i e j t w ó r ­ ców l u d o w y c h o r a z u a k t y w n i e n i e podległych C e p e l i i z e s p o ł ó w r e g i o ­ nalnych. D y s k u t o w a n o p r o j e k t y roz­ woju dorocznych imprez regional­ nych. * W L u b l i n i e obradował w czerw­ cu Z j a z d M i ę d z y w o j e w ó d z k i e g o K l u ­ b u P i s a r z y L u d o w y c h , zrzeszającego p o n a d 100 t w ó r c ó w z całego k r a j u . Z e b r a n i wysłuchali r e f e r a t ó w d o t y ­ czących z n a c z e n i a ludowej twór­ czości p i s a r s k i e j d l a k u l t u r y n a r o ­ d o w e j (St. C z e r n i k a ) o r a z j e j m i e j s c a w l i t e r a t u r z e współczesnej ( d r R. R o s i a k a ) . O d b y ł się w i e c z ó r a u t o r s k i uczestników o r a z ogłoszenie w y n i ­ k ó w k o n k u r s u n a poezję l u d o w ą , n a k t ó r y w p ł y n ę ł o 65 p r a c . P i e r w s z y m i n a g r o d a m i wyróżniono u t w o r y H a n ­ n y N o w o b i l s k i e j z Białki Tatrzań­ skiej (woj.' k r a k o w s k i e ) oraz Jana Pocka z K a l e n i a (woj. lubelskie). Z okazji zjazdu o t w a r t o n a Z a m k u w Lublinie dwie wystawy: dorobku pisarstwa ludowego oraz malarzy „prymitywów". kulturalno-oświatowej organizacji społeczno-kulturalnych) w y g ł o s i ł d y r . dep.,, m g r Cz. K a ł u ż n y . Wszyscy u c z e s t n i c y sesji o t r z y m a l i p o w i e l o n e t e k s t y referatów. O r g a n i z a t o r z y p l a ­ nują też ogłoszenie m a t e r i a ł ó w sesyjnych drukiem. Zorganizowano w czasie sesji objazd terenowy muzeów regional­ n y c h oraz ośrodków etnograficznych K o c i e w i a , Powiśla i K a s z u b , odbyły się w y s t ę p y z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h z K w i d z y n i e i K o ś c i e r z y n y . Szcze­ gólnie interesujące d l a uczestników o b j a z d u było poznanie zbiorów k u l ­ tury materialnej i sztuki ludowej, zgromadzonych przez miejscowe społeczeństwo w S t a r o g a r d z i e , S z t u ­ mie oraz Kartuzach (Muzeum K a ­ szubskie). Działalność muzeów W Łowiczu n a zapleczu g m a c h u M u z e u m p o w s t a j e skansen łowicki. Przeniesiono już dwie chałupy z końca X V I I I i początku X I X w . * W K a t o w i c a c h n a obszarze 20- h e k t a r o w e g o t e r e n u wchodzącego w skład P a r k u K u l t u r y p o w s t a j e s k a n ­ sen, n a j w i ę k s z y w k r a j u . N a p o d ­ s t a w i e badań t e r e n o w y c h wytypo­ wano i wykonano inwentaryzację 80 z a b y t k ó w a r c h i t e k t u r y l u d o w e j , k t ó r e znajdą się w s k a n s e n i e . - » W B i e r k o w i c a c h p o d Opolem roz­ poczęto budowę skansenowskiego Muzeum Wsi Opolskiej. Zaplano­ w a n o , że d o 1970 r . w muzeum z n a j d o w a ć się b ę d z i e 60 o b i e k t ó w . Przeniesiono już 15 z a b y t k o w y c h b u d y n k ó w , które p o d d a w a n e są k o n ­ serwacji i montowane. * W Gdańsku o d b y ł a się w d n i a c h 26—28 w r z e ś n i a „Sesja p o p u l a r n o - n a u k o w a dotycząca F o l k l o r u i S z t u ­ ki Ludowej Pomorza Gdańskiego". Organizatorami jej b y l i : Wydz. K u l t . PWRN, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, muzea woj. gdańskiego i i n n i . Uczestniczyli w sesji p r z e d ­ stawiciele instytucji naukowych, m u z e ó w , t e r e n o w i działacze k u l t u r y i p r z e d s t a w i c i e l e stowarzyszeń r e ­ gionalnych. Referaty podstawowe wygłosili: doc. d r J . Ligęza (Folklor j a k o c z y n n i k w z b o g a c a j ą c y kulturę narodową) oraz prof, d r M . Z n a m i e rowska-Prüft'erowa ( P o t r z e b y i moż­ l i w o ś c i w z a k r e s i e badań f o l k l o r y ­ stycznych na Pomorzu Gdańskim w o p a r c i u o placówki muzealne). Pięć referatów r e g i o n a l n y c h d o t y ­ c z y ł o poszczególnych d z i e d z i n fol­ kloru ludowego Pomorza. Referat końcowy (Popularyzacja folkloru i sztuki ludowej w działalności W Toruniu, na terenie przylega­ jącym d o M u z e u m Etnograficznego, o r g a n i z u j e się P a r k E t n o g r a f i c z n y , w k t ó r y m znajdą się z a g r o d y c h ł o p ­ skie z K u j a w , Pałuk i Kaszub. U r z ą d z e n i e i c h w n ę t r z , ilustrujące kulturę l u d o w ą t y c h r e g i o n ó w n a p r z e ł o m i e X I X i X X w . , uzupełni ekspozycję muzealną. P r z e n o s i się też n a t e r e n P a r k u w i e l k i s p i c h r z k u j a w s k i (dworski), w którym znaj­ dą p o m i e s z c z e n i e w y s t a w y c z a s o w e . W o r g a n i z a c j i P a r k u w i e l k i e zasługi położyło istniejące o d r o k u Towa­ r z y s t w o Przyjaciół M u z e u m E t n o ­ graficznego. W Ustce powstało, j a k o filia Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, skansenowskie muzeum rybackie. Ekspozycja jego i l u s t r u j e w a r u n k i życia i p r a c y r y b a k ó w . * W Rawie Mazowieckiej, w gma­ chu dawnego k o l e g i u m jezuickiego, otwarto M u z e u m Regionalne Z i e m i Rawskiej. Zgromadzono przede wszystkim zabytki sztuki i kultury materialnej l u d o w e j , , j a k rzeźby, s t r o j e , m e b l e i sprzęty g o s p o d a r s k i e . * Koło Miłośników Ciechanowca z o r g a n i z o w a ł o w s w y m mieście M u ­ z e u m R o l n i c z e , dysponujące p o n a d 700 e k s p o n a t a m i . * W Zwierzyńcu, p o w . Zamość, o r g a n i z u j e się M u z e u m Regionalne Roztocza. Z g r o m a d z o n o już wiele eksponatów, n i . i n . z z a k r e s u rzeźby ludowej. * M u z e u m Z i e m i Pasymskiej po­ w s t a j e z i n i c j a t y w y społecznej w Pasymiu. W lokalu miejscowej mle­ c z a r n i z g r o m a d z o n o już w i e l e z a ­ bytków k u l t u r y l u d o w e j , głównie mebli, sprzętów gospodarskich i tkanin. * I n i c j a t y w a t w o r z e n i a Izb Regio­ n a l n y c h i I z b P a m i ą t e k r o z w i j a się n a d a l ( p o r . k r o n i k a n r 2/66). W o m a ­ w i a n y m półroczu u t w o r z o n o nowe izby: w Boguszowie, pow. Wał­ b r z y c h ( m a o n a być z a l ą ż k i e m p r z y ­ szłego M u z e u m Z i e m i W a ł b r z y s k i e j ) . Na terenie w o j . olsztyńskiego u t w o r z o n o t r z y leśne i z b y r e g i o n a l ­ n e : w Jaśkowie koło W i a r t l a , Spy­ c h o w i e i w leśniczówce N i d a . W i e j ­ s k i e i z b y r e g i o n a l n e powstały w Parlezie Wielkiej, pow. Morąg, i Wrzesinie, pow. Olsztyn. W K r a k o w s k i e m i z b y powstały w Dobrej, pow. Limanowa i w Si­ dzinie, p o w . N o w y T a r g . W P c i m i u w Szkole Podstawowej i m . M . Radockiego powstał szkolny „kącik pamiątek r e g i o n a l n y c h " . Szkolną izbę pamiątek o t w a r t o też w Liceum Ogólnokształcącym w Tyszowcach, p o w . Tomaszów L u ­ belski. K l a s z t o r cystersów w S z c z y r z y c u , p o w . L i m a n o w a , z o r g a n i z o w a ł stałą ekspozycję muzealną z b i o r ó w w ł a s ­ n y c h w salach d a w n e j b u r s y klasz­ t o r n e j . Szczególnie interesująca j e s t k o l e k c j a z a b y t k o w e j rzeźby l u d o w e j , gromadząca kilkadziesiąt eksponatów z terenu p o w . L i m a n o w a oraz k o ­ l e k c j a r z e ź b J . J a n a s a z Dębna Podhalańskiego. 227 �Konkursy, folkloru wystawy, dni i festiwale Wystawę p.n. „Kultura l u d o w a P o d h a l a " zorganizowało Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warsza­ w i e o r a z M i n i s t . K u l t . i Szt. n a barce pływającej Notecią, Wartą i Odrą o d m a j a d o września. P o k a ­ z a n o o k . 150 eksponatów z d z i e d z i n y snycerki, m e b l a r s t w a , s t r o j u , narzę­ dzi gospodarskich, c e r a m i k i , m a l a r ­ s t w a i rzeźby. B a r k a z a t r z y m y w a ł a się w w i ę k s z y c h o s i e d l a c h i m i a ­ stach. W s i e r p n i u b a r k a zawinęła n a 10 d n i d o F r a n k f u r t u n a d Odrą, gdzie wystawa była centralnym p u n k t e m uroczystości k u czci M i l l e ­ n i u m Państwa Polskiego. Wystawę n a b a r c e z w i e d z i ł o w t y m sezonie p o n a d 30 tysięcy osób. * O d 2 d o 16 m a j a o t w a r t a b y ł a < w Szczecinie, w s a l a c h W D K n a Z a m k u , w y s t a w a m a l a r s t w a n a szkle H. Roj-Ciaptakowej z Zakopanego. D n i f o l k l o r u pałuckiego zorga­ nizowali w d r u g i e j połowie m a j a Wydz. K u l t . P W R N w Bydgoszczy i P P R N w Żninie, P D K i M u z e u m R e g i o n a l n i e w Żninie. Z t e j o k a z j i odbył się z j a z d t w ó r c ó w l u d o w y c h , urządzony w d n i u o t w a r c i a w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j Pałuk. P o k a z a n o n a w y s t a w i e przede w s z y s t k i m ekspo­ n a t y współczesne. Reprezentowane b y ł y : rzeźba w d r e w n i e , p t a s z k a r stwo, p i e m i k a r s t w o oraz h a f c i a r s t w o . wystawa „Tkanina-haft-koronka" reprezentująca pracę u c z e n n i c T e c h ­ n i k u m Tkactwa Artystycznego i Za­ sadniczej Szkoły Zawodowej im. Heleny Modrzejewskiej w Zako­ panem. W y s t a w a pokazywała d o r o ­ b e k o s t a t n i c h 20 l a t p r a c y szkoły. Wychowując przede wszystkim d z i e w c z ę t a góralskie, z a t r u d n i o n e p o skończeniu szkoły g ł ó w n i e w Z a k o ­ piańskich W a r s z t a t a c h W z o r c o w y c h , szkoła dąży d o p o w i ą z a n i a a r t y s t y c z ­ n e g o rękodzieła w s p ó ł c z e s n e g o z b a ­ zą s u r o w c o w ą i t r a d y c j a m i a r t y ­ stycznymi regionu. * Wystawę sztuki ludowej pow. lubaczowskiego zogranizował w m a j u w Lubaczowie Wydz. K u l t . W E N . P o k a z a n o rzeźbę, m a l a r s t w o , tkaninę i haft. * Doroczny konkurs malowania c h a t w Z a l i p i u o d b y ł się 30 m a j a . Jednocześnie z o r g a n i z o w a n o o d d z i e l ­ n y k o n k u r s d l a dzieci w miejsco­ w e j szkole i przedszkolu. Ogółem uczestniczyło w k o n k u r s i e 32 m a ­ larki i 2 malarzy ludowych. * W m a j u o t w a r t a b y ł a w Często­ c h o w i e „ W y s t a w a twórczości l u d o ­ w e j , a m a t o r s k i e j i rękodzielniczej", z o r g a n i z o w a n a p r z e z oddział C e p e l i a z K a t o w i c . P o k a z a n o snycerkę w drewnie, tkactwo i koronki, kowal­ s t w o a r t y s t y c z n e , biżuterię cieszyń­ ską F. H o r a k a , r z e ź b y w d r e w n i e . * * Wystawę sztuki ludowej pow. o l k u s k i e g o urządzono w s a l i T e c h n i ­ k u m Ekonomicznego w Olkuszu, w czerwcu, z okazji obchodów D n i ziemi olkuskiej. Organizowali w y ­ stawę Muzeum Etnograficzne w Krakowie i Wydz. Kult. PPRN. Pokazano eksponaty zabytkowe i współczesne z z a k r e s u m e b l a r s t w a , z d o b n i c t w a wnętrza, s t r o j u , t k a n i n y , ceramikę, plastykę o b r z ę d o w ą (pięk­ ne l a l k i j a s e ł k o w e ) , rzeźbę i m a ­ larstwo. * W czasie d n i K r a k o w a o b c h o d z o ­ n y c h corocznie w c z e r w c u Cepelia zorganizowała n a R y n k u M a r i a c k i m wielki kiermasz wyrobów ludowych. W czasie k i e r m a s z u urządzono p o ­ kazy w y k o n y w a n i a m a l o w a n e k z a l i piańskich, h a f t u i k o r o n k a r s t w a . * Wystawę sztuki l u d o w e j z okolic Strzyżowa z o r g a n i z o w a n o w S t r z y ­ ż o w i e w czasie c z e r w c o w y c h o b c h o ­ dów „Dni z i e m i strzyżewskiej". W y ­ s t a w i o n e e k s p o n a t y pochodziły ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h Z . Leśniaka. Pokazano w y r o b y z drewna, cera­ mikę, t k a n i n y , r z e ź b y * w W m a j u i c z e r w c u c z y n n a była pałacyku T P S P w Warszawie 228 D n i Sieradza, szczególnie uro­ czyste w związku z obchodami m i l e n i j n y m i , o d b y ł y się o d 28 m a j a do 5 c z e r w c a . Z o r g a n i z o w a n o m . i n . wystawę sztuki l u d o w e j w miejsco­ w y m muzeum, kiermasz wyrobów l u d o w y c h i występy zespołów f o l ­ klorystycznych. * W czasie t r w a n i a D n i Ł o w i c z a — 4 1 5 czerwca, otwarto w M u z e u m retrospektywną w y s t a w ę p r a c K a t a ­ r z y n y Guzek i Z o f i i Wiechno obcho­ dzących 65-lecie i 40-lecie twórczości artystycznej. Pokazano w y c i n a n k i , tkaniny i hafty. Obie twórczynie otrzymały n a g r o d y M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i . Z o k a z j i „ D n i " urządzono kiermasz wyrobów ludowych, kon­ k u r s n a przyśpiewki łowickie, k o ­ r o w ó d r e g i o n a l n y , o d b y ł y się w y ­ stępy z e s p o ł ó w pieśni i tańca — miejscowych oraz zaproszonych — k u r p i o w s k i e g o z Łomży i „Podhala". D n i f o l k l o r u z i e m i łódzkiej o b ­ c h o d z o n o o d 15 d o 19 c z e r w c a . O r g a ­ nizatorami byli Wydz. Kult. P W R N , M u z e u m Archeologiczne i Etnogra­ ficzne oraz t e r e n o w e placówki k u l ­ t u r a l n e . Urządzono wystawę współ­ czesnej s z t u k i l u d o w e j p o w . łódz­ k i e g o , poprzedzoną k o n k u r s e m n a którym p i e r w s z y m i n a g r o d a m i w y ­ różniono: Walentynę Stożkową z K u ­ r o w i c za w y c i n a n k i , K a t a r z y n ę Zię­ t e k z C z a r n o c i n a za strój, Marię Białowąs z Tychowa za wózek dyngusowy, H e n r y k a Wlazło z Ty­ c h o w a za k o w a l s t w o . W zorganizo­ w a n y m w dniu otwarcia wystawy Z j e ź d z i e t w ó r c ó w l u d o w y c h wzięło udział 45 osób. P o n a d 50 zespołów regionalnych i kapel ludowych wzięło udział w 20 imprezach. W M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m wygło­ szono s z e r e g o d c z y t ó w poświęconych sztuce l u d o w e j i f o l k l o r o w i , w k i ­ nach wyświetlano f i l m y etnograficz­ n e . N a zakończenie D n i odbył się korowód zespołów głównymi ulica­ m i m i a s t a o r a z k i e r m a s z z udziałem twórców ludowych. * Centralne uroczystości „Mazo­ w i e c k i e j W i o s n y K u l t u r a l n e j " od­ b y ł y się w P ł o c k u w d n i a c h 23—26 czerwca. Organizatorami Wiosny byli Wydz. K u l t . P W R N i PPRN w o j . warszawskiego. Imprezę przy­ g o t o w y w a n o n a terenie wojewódz­ t w a w ciągu całego r o k u . P o p r z e ­ d z i ł y ją p o w i a t o w e s e j m i k i k u l t u ­ r a l n e i e l i m i n a c j e zespołów arty­ stycznych l u d o w y c h i amatorskich (działa i c h p o n a d 150), z których najlepsze wystąpiły n a estradach płockich. Z z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h w y r ó ż n i ł y się „ K a d z i d ł o " — zespół spółdzielni K u r p i a n k a , San­ n i k i — z Sannik i Opocznianka — z Opoczna. Z o r g a n i z o w a n o też w y s t a w ę „Ma­ zowiecka Wiosna Kulturalna", w salach P r e z y d i u m P R N . Pokazano w y c i n a n k i czołowych w y c i n a n k a r e k o b u p u s z c z k u r p i o w s k i c h , pająki, b u k i e t y sztucznych kwiatów, palmy w i e l k a n o c n e i w y c i n a n k i , a także p l e c i o n k i ze słomy i k o r z e n i , rzeźbę w d r e w n i e , tkaninę, strój i c e r a m i ­ k ę . P o z i o m e k s p o n a t ó w b y ł n a ogół b. dobry. Z wyjątkiem t k a n i n i stro­ j u e k s p o n o w a n o w y r o b y współczes­ ne, lub rekonstrukcje wykonane przez twórczynie ludowe (wózek dyngusowy, gaik). Komisarzem wy­ s t a w y był A n t o n i Sledziewski, pro­ j e k t i r e a l i z a c j ę plastyczną o p r a c o ­ wali Janina i Wiktor Stankiewiczowie. Katalog wystawy „Mazowiecka W i o s n a K u l t u r a l n a " , W a r s z a w a I960, s. 14, i l . 9, z a w i e r a a r t y k u ł A . Sled z i e w s k i e g o , w p r o w a d z a j ą c y d o te­ m a t u w y s t a w y oraz fotografie typo­ w y c h eksponatów. * Wystawa haftu i stroju kujaw­ s k i e g o c z y n n a b y ł a w S z k o l e Pod­ stawowej w Sławsku W i e l k i m w m a j u i czerwcu. Organizowała w y ­ stawę n a u c z y c i e l k a M . Patykówna pod n a d z o r e m M u z . Etnograficznego w Toruniu. Eksponaty wykonane zostały p r z e z o k . 40 uczestniczek zimowego k u r s u u n i w e r s y t e t u pow­ szechnego, n a k t ó r y m prowadzono m . i n . (naukę t r a d y c y j n e g o kujaw­ skiego h a f t u i k r o j u . * W l o k a l u k l u b u „ R u c h u " w Ja­ worzynce odbyła się w czerwcu, * �¡sorganizowana p r z e z k l u b , w y s t a ­ wa k o r o n e k cieszyńskich, w y k o n a ­ nych p r z e z c z ł o n k i n i e istniejącego przy k l u b i e 3 0 - o s o b o w e g o zespołu haftu l u d o w e g o . * W y s t a w ę współczesnej twórczości ludowej O p o l s z c z y z n y z o r g a n i z o w a ł o w czerwcu M u z e u m Opolskie p r z y współudziale M i n i s t . K u l t . i Szt. Pokazano k r a s z o n k i , pająki, k w i a t y sztuczne, h a f t y , r e k o n s t r u k c j e s t r o ­ ju, s z m a c i a k i o r a z r z e ź b ę i m a l a r ­ stwo o c h a r a k t e r z e twórczości a m a ­ torskiej. W y s t a w a m a być e k s p o n o ­ wana także w Czechosłowacji. * Z o k a z j i M i l l e n i u m chrześcijań­ stwa w P o l s c e urządzono w w i e l u diecezjach w y s t a w y s z t u k i religij­ nej, mające działy sztuki ludo­ wej. W y s t a w a t a k a o t w a r t a była w czerwcu w L u b l i n i e w b u d y n k u p r z y k a t e d r a l n y m . Pokazano rzeźby w d r e w n i e , ceramikę z Urzędowa, krzyże k o w a l s k i e . Podobna wystawa, zorganizowana przez P A X i V e r i t a s c z y n n a b y ł a w c z e r w c u i l i p c u w Częstochowie w jednym z pawilonów wystawo­ wych przy I I I A l e i . Wśród ekspona­ tów s z t u k i l u d o w e j z w r a c a ł a u w a g ę rzeźba w d r z e w i e , z a r ó w n o z a b y t ­ k o w a (ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h T . Se­ weryna i J . W i k t o r a ) , j a k współ­ czesna, o r a z m a l a r s t w o n a s z k l e . * Z okazji obchodzonych w czerw­ cu D n i F o l k l o r u W i e l k o p o l s k i M u ­ zeum Z i e m i Szamotulskiej w Szamo­ tułach o p r a c o w a ł o w y s t a w y : „Lu­ d o w y h a f t s z a m o t u l s k i " , którą e k s p o ­ nowano w w i t r y n a c h sklepowych na r y n k u w e W r o n k a c h , „Relikty b u d o w n i c t w a ludowego z i e m i szamo­ tulskiej w fotografii" w klubie „Ad A c t a " w Szamotułach o r a z w y s t a w ę „Wielkopolskie m a l a r s t w o i rzeźba l u d o w a " ze z b i o r ó w M u z e u m N a r o ­ d o w e g o w P o z n a n i u , którą p o k a z a n o w sali w y s t a w czasowych M u z e u m w Szamotułach. * robów z 'drewna, iplecionek, zaba­ wek, kowalstwa oraz przegląd współczesnej r z e ź b y l u d o w e j . R e ­ p r e z e n t o w a n e są ma w y s t a w i e r e g i o ­ n y K u j a w , Pałuki, K a s z u b y , W a r ­ mia, K u r p i e i Podlasie północne. W dniu Otwarcia wystawy przeka­ zano z w i e d z a j ą c y m p i e r w s z y b u d y ­ nek s k a n s e n u : mały spichlerzyk kujawski. * Wystawa kurpiowskiej rzeźby l u d o w e j o t w a r t a była w lecie n a terenie muzeum skansenowskiego w Nowogrodzie. * W klubie M P i K w Lublinie o t w a r t a była w l i p c u i s i e r p n i u w y ­ s t a w a m a l o w a n e k zalipiańskich ( p n . „Kwiaty Zalipianek"), zorganizowa­ na staraniem lubelskiego BWA, MPiK, przy udziale Wydz. Kult. P W R N . Pokazano prace Felicji C u r y ł o w e j , M . W o j t y t o , F. K o s i e n i a k i L. Kosieniak-Rycerzowej. Ekspo­ n a t y pochodziły ze z b i o r ó w m u z e ó w etnograficznych w Warszawie i K r a ­ kowie oraz z kolekcji prywatnej. J . Stelmaszczyka. * W Wejherowie, w salach p o w . D o m u K u l t u r y , o t w a r t o 30 l i p c a wystawę prac twórców ludowych powiatu wejherowskiego. Organiza­ torami jej b y l i : Wydz. K u l t . P R N oraz Zrzeszenie Pomorsko-Kaszubs k i e . Z g r o m a d z o n o p o n a d 130 p r a c 23 autorów. N a j l i c z n i e j reprezento­ wane były h a f t y ikaszubkie, p l e ­ c i o n k i o r a z rzeźba w d r e w n i e (o c h a r a k t e r z e twórczości a m a t o r s k i e j ) . W e wrześniu w y s t a w ę p r z e n i e s i o n o do M D K w R u m i , a następnie d o R e d y . W czasie t r w a n i a w y s t a w y zorganizowano w Wejherowie na­ radę t w ó r c ó w l u d o w y c h z p r z e d ­ stawicielami władz k u l t u r y i h a n d l u . D y s k u t o w a n o n a niej głównie za­ gadnienia organizacji zbytu w y r o ­ bów ludowych i opieki n a d ich w y ­ twórcami. d e l e chałup, sprzęty i drewniane, hafty, stroje. * W y s t a w a „Sztuka l u d o w a n a G ó r ­ n y m Śląsku" o t w a r t a była w s i e r p ­ n i u w salach B W A w Katowicach. Organiza to r a m i w y s t a w y b y l i : Wydz. K u l t . W E N , M u z e u m Górnośląskie w Bytomiu i B W A w Katowicach. P o k a z a n o o k . 180 eksponatów z z a ­ kresu haftu i tkactwa, kowalstwa i j u b i l e r s t w a , z d o b i o n y c h snycerką przedmiotów d r e w n i a n y c h (naczy­ n i a , f o r m y n a masło i p i e r n i k i , n a ­ rzędzia t k a c k i e ) , p l a s t y k i o b r z ę d o ­ w e j (maski), i n s t r u m e n t y muzyczne, m a l a r s t w o n a płótnie i n a s z k l e o r a z rzeźbę w d r z e w i e (tradycyjną i współczesną). E k s p o n a t y pocho­ dziły ze z b i o r ó w M u z e u m G ó r n o ­ śląskiego. K o m i s a r z e m w y s t a w y był St. T e j w a n , scenariusz i k a t a l o g opracował E. Jaworski. Katalog „Sztuka l u d o w a n a G ó r n y m Śląsku", K a t o w i c e 1966,, s. 28 n l b , i l . 1 1 , a r t y ­ kuł w s t ę p n y w p r o w a d z a j ą c y w z a ­ gadnienie śląskiej s z t u k i ludowej o r a z spis eksponatów. * W y s t a w ę rzeźby l u d o w e j Kie­ lecczyzny, przygotowaną przez M u ­ z e u m Świętokrzyskie w Kielcach, eksponowało w s i e r p n i u M u z e u m ziemi n y s k i e j w Nysie. Pokazano kilkadziesiąt rzeźb, p r z e d e wszyst­ k i m współczesnych: L . K u d ł y , A . i H . Z e g a d ł ó w , J . Piłata, M . G r y g l a . W sali P D K w Kościerzynie o t w a r t a była w s i e r p n i u i wrześniu wystawa współczesnej twórczości l u d o w e j Kaszub á Kociewia, zorga­ n i z o w a n a przez pracowników P D K . P o k a z a n o o k o ł o 400 eksponatów, r e ­ prezentujących t k a c t w o ( s z m a c i a k i ) , p l e c i o n k a r s t w o (bogaty zestaw p l e ­ cionek z Wdzydz), garncarstwo, haft i rzeźbę w d r e w n i e . W wystawie uczestniczyli wszyscy wybitniejsi współcześni t w ó r c y l u d o w i z t y c h regionów. * * W salach w y s t a w o w y c h Domu Chłopa w W a r s z a w i e c z y n n a b y ł a w c z e r w c u w y s t a w a rzeźbiarzy l u ­ dowych z Zawidza. B y ł a t o już druga w t y m roku wystawa zawidzkich twórców zorganizowana w W a r s z a w i e przez spółdzielnię „ G r o ­ m a d a " ( p o r . k r o n i k a n r 2/66). P o k a ­ zano n a j n o w s z e prace K r a j e w s k i c h , Wierzchowskiego i Wierzbickiego; większość rzeźb zakupiła C e p e l i a . W l i p c u o t w a r t a była w P u c k u , w sali P r e z y d i u m P P R N wystawa Sztuki ludowej Kaszub, zorganizo­ w a n a przez W D K i Wydz. Kult. PRN, z okazji D n i Morza. Pokazano p o n a d 130 p r a c , p r z e d e w s z y s t k i m hafty kaszubskie, wyodrębniając t w ó r c z o ś ć h a f c i a r e k poszczególnych ośrodków: Żukowa, W d z y d z , P u c k a . Z n a l a z ł y się n a w y s t a w i e t a k ż e t k a ­ niny, ceramika, plecionki z korzeni i ze słomy, w y r o b y z r o g u o r a z i n ­ strumenty muzyczne. * * 5 l i p c a o t w a r t a została w M u ­ zeum Etnograficznym w Toruniu w y s t a w a „Sfetuka l u d o w a i rzemiosło Polski północnej", zorganizowana w r a m a c h obchodów m i l l e n i j n y c h . Wystawa obejmuje zabytkową i współczesną twórczość ludową z t e r e n ó w w o j . b y d g o s k i e g o i sąsied­ n i c h : pokazano bogate kolekcje t k a ­ n i n i strojów, c e r a m i k i , m e b l i i w y ­ W Suchej c z y n n a była w s i e r p ­ n i u w y s t a w a „Ziemia suska wczo­ r a j i dziś" zorganizowana w r a m a c h ogólnopolskiego konkursu krajo­ z n a w c z e g o p . n . „ P r z e z dziesięć w i e ­ ków". Krajoznawcom pomogli Wydz. K u l t . PRN, P T T K i inne instytucje. W y s t a w a ilustrowała historię S u c h e j , M a k o w a i J o r d a n o w a o r a z sztukę ludową i c h okolic. Pokazano m o - narzędzia O b c h o d y D n i F o l k l o r u urządzone przez Wydz. K u l t . R a d N a r o d o w y c h WDK i stowarzyszenia regionalne w t y m r o k u już p o r a z d r u g i ( w s i e r p n i u i w r z e ś n i u ) w y r a ź n i e się rozwijają. W różnych regionach, p r z e d e w s z y s t k i m w P o l s c e połud­ n i o w e j , w Kielecczyźnie i n a Po­ morzu Gdańskim zorganizowano l i c z n e i m p r e z y mające n a c e l u oży­ wienie i spopularyzowanie sztuki l u d o w e j i f o l k l o r u , zarówno wśród ludności m i e j s c o w e j , j a k turystów, także z a g r a n i c z n y c h . O d b y ł y się r o z ­ m a i t e w y s t ę p y i k o n k u r s y zespołów pieśni i tańca, k a p e l ludowych, amatorskie przedstawienia teatralne ilustrujące t r a d y c y j n e obrzędy, j a r ­ m a r k i i kiermasze wyrobów ludo­ w y c h , spotkania z twórcami i w y ­ s t a w y s z t u k i l u d o w e j . Poniżej w y ­ m i e n i a m y ciekawsze imprezy. * Dni 11.IX.) Świętokrzyskie (28. V I I I . — n a Świętej K a t a r z y n i e , w 229 �Bodzentynie i Kielcach. Zorganizo­ wano wielki jarmark (Bodzentyn) n a k t ó r y m o b o k straganów stanęły w a r s z t a t y g a r n c a r z y (S. S o w i ń s k i e ­ go, A . Głuszka z Chałupek), r z e ź ­ b i a r z a (A. Zegadły z K r z y ż k i ) , oraz tkaczek z Bodzentyna i plecionkarzy. W K i e l c a c h urządzono p o ­ konkursową wystawę kowalstwa, m a l a r s t w a i rzeźby l u d o w e j w s a l i W D K . O r g a n i z o w a l i ją: W y d z . K u l t . P W R N w K i e l c a c h , Izba Rzemieśl­ nicza oraz W D K . E k s p o n a t y cecho­ w a ł w y r ó w n a n y i d o b r y n a ogół poziom. Uczestniczyli w wystawie t w ó r c y z n a n i już z wcześniejszych i m p r e z tego r o d z a j u . * D n i Opoczyńskie ( 2 1 . V I I I . - 1 1 . I X . ) w Opocznie. Urządzono k o n k u r s g a ­ wędziarzy, k a p e l i ś p i e w a k ó w o r a z wystawę sztuki l u d o w e j w salach l i c e u m ogólnokształcącego. Pokaza­ no stroje i t k a c t w o , w y c i n a n k i , p a ­ jąki, k w i a t y s z t u c z n e , p i s a n k i i p l e ­ cionki. * D n i f o l k l o r u Pogórza w Bieczu (3—4.IX.). O d b y ł y się w y s t ę p y z e ­ społów r e g i o n a l n y c h z R z e s z o w s k i e ­ go o r a z w i e l k i , d w u d n i o w y k i e r ­ masz w y r o b ó w l u d o w y c h i p a m i ą t ­ karskich. * Dzień Z a l i p i a ( 4 . I X . ) w Z a l i p i u . Z w i e d z a n i e m a l o w a n y c h c h a t i obejść gospodarskich i kiermasz sztuki l u ­ d o w e j n a k t ó r y m znalazły się m . i n . skrzynie malowane, hafty, w y c i n a n ­ ki,, w y d m u s z k i , b u k i e t y , pająki. i * Jesień Tatrzańska ( 4 - 1 1 . I X . ) . W Z a k o p a n e m odbył się m . i n . f e s t i w a l zespołów r e g i o n a l n y c h z i e m gór­ s k i c h . Uczestniczyło w n i m 12 z e ­ społów s p o d T a t r , B i e s z c z a d i B e s ­ kidów. P i e r w s z e n a g r o d y p r z y z n a n o Zespołowi im. Klimka Bachledy przy Związku P o d h a l a n z Z a k o p a n e ­ go i zespołowi H a r n a s i e p r z y M i ­ n e r a l n e j Spółdzielni P r a c y z P o r o ­ nina. W sali B W A w Z a k o p a n e m o t w a r t a została w y s t a w a „Region Podhala", zorganizowana przez ZPAP, Zakopiańskie Warsztaty W z o r c o w e , CepeUę i M u z e u m T a ­ trzańskie. Pokazano snycerkę w drewnie, meble, tkaniny, wyroby ze skóry, s t r o j e i współczesne m a ­ l a r s t w o n a szkle. N a O r a w i e o b c h o d z o n o uroczyś­ cie 11'0-lecie m u z e u m s k a n s e n o w s k i e ­ go w Z u b r z y c y G ó r n e j . O d b y ł y się występy zespołów r e g i o n a l n y c h z O r a w y . W Jabłonce o t w a r t a została w sali l i c e u m ogólnokształcącego w y s t a w a „Piękno O r a w y " z o r g a n i ­ z o w a n a przez M u z e u m Tatrzańskie w Z a k o p a n e m ze z b i o r ó w włas­ nych. kresu Pokazano p r z e d m i o t y z za­ s z t u k i i rzemiosła l u d o w e g o . * Gdańskie D n i F o l k l o r u ( 1 1 - 2 9 . I X ) K w i d z y n , Gdańsk, K a r t u z y . W G d a ń ­ s k u urządzono s p o t k a n i e z twórca­ m i l u d o w y m i połączone z o t w a r ­ ciem wystawy sztuki ludowej w o j . gdańskiego, w g m a c h u P r e z . W R N . Na w y s t a w i e pokazano, podobnie j a k na o m a w i a n y c h wyżej w y s t a ­ w a c h sztuki l u d o w e j Pomorza Gdań­ skiego, p r a c e czołowych twórców l u d o w y c h działających n a t y m t e ­ r e n i e . W y r ó ż n i a ł y się p i ę k n e s z m a ciaki z pow. Puck, ptaszki drew­ n i a n e W . P r z y b y l s k i e g o ze S z t u m u , c e r a m i k a J . Kaźmierczaka z K a r t u z i plecionki z Wdzydz. * D n i Zielonej Góry (26.IX.-2.X). W o k r e s i e t y m o d b y ł się w Z i e l o ­ nej Górze I I Międzynarodowy Festi­ w a l z e s p o ł ó w pieśni i tańca. U c z e s t ­ niczyło w n i m 10 z e s p o ł ó w z B u ł ­ g a r i i , Czechosłowacji, F r a n c j i , N R D , R u m u n i i , Węgier, G r u z j i oraz p o l ­ s k i e zespoły „ L a c h y " z z i e m i sądec­ k i e j , dolnośląski „ W r o c ł a w " i Z e ­ spół Pieśni i T a ń c a Z i e m i L u b u ­ skiej. W M u z e u m o t w a r t o z okazji „ D n i " w y s t a w ę p n . „Sztuka l u d o w a Opola". Pokazano na niej t r a d y c y j ­ n e sprzęty, t k a c t w o i h a f t , p r z e d ­ mioty zdobione snycerką, stroje, rzeźbę w drzewie. k a m y s k a r b ó w T y s i ą c l e c i a " . Są to z a b y t k o w e narzędzia i sprzęty gos­ podarskie. Wystawa pokazywana była także n a dożynkach gromadz­ kich w Dankowicach i powiatowych w Oświęcimiu. * W regionalnej izbie muzealnej w Głuchej P u s z c z y k o ł o M o g i l n a urządzono w e w r z e ś n i u , w związku z o b c h o d a m i D n i M o g i l n a , wystawę p n . „ Z i e m i a m o g i l n e ń s k a w Tysiąc­ leciu". W dziale sztuki ludowej p o k a z a n o r z e ź b y w d r z e w i e , ptasz­ k i , h a f t y oraz p i e r n i k i K. Pijanows k i e g o z Mieściska. * W klubie M P i K w Kielcach m i e j s c o w y oddział T P S P zorganizo­ wał w e wrześniu indywidualną w y ­ stawę rzeźb H e n r y k a Zegadły z K r z y ż k i , p o w . K i e l c e . 50 rzeźb w drzewie pokazanych n a wystawie stanowiło interesujący przykład twórczości ś w i a d o m i e nawiązującej d o t r a d c y j n e j r z e ź b y l u d o w e j ii po­ zostającej w W i m a c i e l u d o w y c h po­ dań i baśni. Z a r ó w n o scenariusz w y s t a w y , j e j o p r a w ę plastyczną, j a k k a t a l o g o p r a c o w a ł s a m Zegadło. K a t a l o g — W y s t a w a rzeźb Hen­ r y k a Z e g a d ł y , K i e l c e 1966 г., s. 20 nłb. i l . 22. Z a w i e r a s ł o w o wstępne Z e g a d ł y o s o b i e o r a z spis e k s p o n a ­ tów. * * M u z e u m Regionalne w R a d o m i u urządziło w e wrześniu, z o k a z j i D n i Radomia, wystawę p n . „Kultura l u ­ dowa regionu radomskiego". Poka­ zano e k s p o n a t y p r z e w a ż n i e nowo nabyte. Scenariusz w y s t a w y o p r a ­ c o w a n y został p o d k ą t e m u k a z a n i a w a r s z t a t u p r a c y w i e j s k i c h rzemieśl­ ników, artystów i rolników. C e n t r a l n e D o ż y n k i o d b y ł y się d o ­ rocznym zwyczajem w Warszawie (4.IX.). Z o k a z j i obchodów Tysiąc­ lecia o r g a n i z a t o r z y p o s t a r a l i się o szczególnie m o c n e u w y d a t n i e n i e i c h tradycyjnej części f o l k l o r y s t y c z n e j . Na podstawie literatury etnograficz­ nej starannie opracowano kopie wieńców i strojów dożynkowych, a także choreografię p o c h o d u w którym reprezentowane były g r u p y regionalne ze wszystkich woje­ wództw. W i d o w i s k o folklorystyczne o p r a c o w u j e o d 1952 r . t e n s a m z e ­ spół a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , a r e ż y s e ­ ruje J . Mierzejewska. * W Starej W s i , p o w . Oświęcim, w s a l i g i m n a s t y c z n e j szkoły p o d ­ s t a w o w e j n a u c z y c i e l St. S i e c z k a z o r ­ ganizował w e wrześniu w y s t a w ę ze­ b r a n y c h przez siebie i dzieci szkol­ ne eksponatów n a k o n k u r s p n . „Szu­ W e wrześniu o t w a r t a była w Sztokholmie, w salach D o m u K u l ­ t u r y w dzielnicy Haegerstens, w y ­ s t a w a N i k i f o r a . W y s t a w a składała się ze 107 o b r a z ó w , k t ó r e d o końca g r u d n i a p o k a z y w a n e b y ł y w róż­ n y c h m i a s t a c h S z w e c j i . W s t ę p do k a t a l o g u napisał G u n n a i r . H e l l e m i a n . * Z o k a z j i D n i K u l t u r y Rumuń­ skiej w Warszawie o t w a r t a była w y s t a w a rumuńskiej sztuki ludo­ wej. Pokazano d y w a n y z Oltenii i B u k o w i n y , c e r a m i k ę z różnych r e g i o n ó w , s n y c e r k ę w d r e w n i e górali k a r p a c k i c h , s t r o j e l u d o w e i zabaw­ k i dziecięce. * W M u z e u m N a r o d o w y m w War­ s z a w i e z o r g a n i z o w a n a została przy p o m o c y i z i n i c j a t y w y Państwowego M u z e u m Etnograficznego wystawa p n . „Masąual" — Rzeźba ludowa krzyży etiopskich. Na wystawie z g r o m a d z o n o 150 k r z y ż y z d r e w n a i m e t a l u , z e b r a n y c h w ciągu 10 l a t p o s z u k i w a ń p r o w a d z o n y c h przez dr W . K o r a b i e w i c z a . K r z y ż e Ite są uży­ w a n e przez w ę d r o w n y c h mnichów — żebraków i t r a d y c y j n i e w y k o n y w a ­ ne b y ł y p r z e z n i c h s a m y c h l u b przez rzeźbiarzy l u d o w y c h . Kolek­ c j a K o r a b i e w i c z a j e s t największym t e g o r o d z a j u z b i o r e m w s k a l i świa­ towej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce663bbb7ed66dfe74f1e318efa2a2cc.pdf 70c02c02cc6ea5971110ccf34609dd0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4942 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4581 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ka luka umowa �TREŚĆ Aleksander Jackowski Problemy plastyki amatorskiej . Stefania Krzysztofowicz Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t Obrazki w o t y w n e z kościoła Bożego C i a ł a w Krakowie Bernadetta Turno Jan N i k i e l — malarz l u d o w y -Białej Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a Konkurs na K R O N I K A S U MM A R Y . . . 3 33 z Bielska- zabawki ludowe w Rabce . 53 57. 62 O F A R T I C L E S P E 3 I O M E Na okładce: Wnętrze pracowni rzeźbiarza Fot. Jan Swiderski. Na stronie tytułowej: 12 cm, 1966. Fot. Jan Swiderski. 63 G4 Henryka Zegadły, Krzyżka, pow. Kielce. Henryk Zegadlo, Józef i bracia, drewno, wys. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK polska sztuka ludowa XXI 1 9 6 7 NR 1 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dir K a z i m i e r z Pietkiewicz, p n o f . idr K s a w e r y P i w o c k i , priof. d r R o m a n Reinfuss, p r o f , idr T a d e u s z S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca redaktora naczelne­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n fuss, sekretarz redakcji i r e d a k t o r działu: m g r J a d ­ wiga Jannuszkiewicaowa, współpracownicy: m g r A n ­ na Kunczyńska — I r a c k a , mgr Krystyna Chojnacka, redaktor techn.: Maria Klukowska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczow a . Tłumacze: D . R o n o w i c z (aing.), N . Stasińska (ras.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i a d m i n i s t r . : P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/debf66fa10225ecb3b22c1fffc89d8a6.pdf cd6d9b59b2e8c2d56e4ded120249c5ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4586 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; s.63-64 Language A language of the resource ang. ros. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY No. 1 I S PUBLISHED H F O B Y T H EA R T INSTITUTE YEAR BOOK L OF THE K POLISH XXI A ACADEMY R T O F SCIENCES 1967 SUMMARY OF ARTICLES A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — PROBLEMS OF AMATEUR ART. T h e a u t h o r p o i n t s t o t h e m a n y meanings of t h e word "amateur", showing h o w its content changes i n various fields o f creative a r t (literature, t h e theatre, art). There a r e fields i n w h i c h t h e t e r m " a m a t e u r " i s not used, f o r instance, i n m u s i c a n d a r c h i t e c t u r e , w h i c h call f o r serious studies i n o r d e r t o m a s t e r t h e p r o ­ fessional w o r k m a n s h i p . D i f f e r e n t i s t h e role p l a y e d b y a m a t e u r dance o r d r a m a groups, w h i c h have a n i n f l u e n ­ ce i n r a i s i n g t h e c u l t u r a l l e v e l , a n d d i f f e r e n t i s t h a t of a m a t e u r a r t , t h e m a i n v a l u e o f w h i c h c o n s i s t s i n i t s solving the psychical problems of t h e artist himself. B y t h e w o r d " a m a t e u r " w e understand a person e n ­ gaged i n a r t n o n - p r o f e s s i o n a l l y , w i t h o u t s e l f - k n o w l e d g e and disinterestedly. B u t here a d i s t i n c t i o n m u s t b e made between t h e a r t o f amateurs a n d t h e a r t o f children and folk art. A t t h e s a m e t i m e — as t h e a u t h o r p o i n t s o u t — the borderline between professional and non-professional art i s becoming ever more fluid i n view of t h e n e w trends i n modern art, w h i c h reject r i g i d rules i n favour of f r e s h c r e a t i v e i n v e n t i v e n e s s . O n t h e o n e h a n d , m a n y professional artists deliberately follow t h e line o f t h e " n a i v e " artists a n d m a n y a m a t e u r s t r y t o copy the p r o ­ fessional a r t they are h a v i n g m o r e and m o r e o p p o r t u n i t y of seeing a t e x h i b i t i o n s , b y l o o k i n g a t r e p r o d u c t i o n s a n d w a t c h i n g television, etc. O f course, t h e r e i s a v e r y essential difference i n t h e a m o u n t o f (knowledge o f t h e amateur-autodidact a n d t h e graduate f r o m a n a r t aca­ demy. T h e r e a l m of amateur a r t embraces very varied p h e n o m e n a : i n t h e r u r a l areas w e f i n d w o r k s o n t h e borderline of folk art, i n t h e towns — w o r k s produced i n v a r i o u s m i l i e u s o n t h e basis o f v a r i o u s cultural patterns. T h e author examines different vocational groups, p o i n t i n g o u t h o w different vocations influence t h e a r t i s t i c w o r k done b y people b e l o n g i n g to these groups. B u t the decisive role i n d i f f e r e n t i a t i n g between the w o r k s done b y amateur artists i s plaved b y t h e versatility of their outlook and the motives behind their w o r k . F o rsome i t is a f o r m of p a r t i c i p a t i o n i n c u l t u r a l life, f o r others a n escape f r o m t h e i r s u r r o u n d i n g s , a n e n r i c h m e n t o r t h e o n l y m e a n i n g o f t h e i r l i v e s , a -com­ pensation; sometimes f o r people w h o a r e " m i s f i t s " , f o r p e o p l e w i t h obsessions, ilt i s a w a y o f f r e e i n g t h e m s e l ­ ves o f t h e i r f e a r s . the custom o f founders p r e s e n t i n g pictures, t h a t is, i n t h e b r o a d e s t sense o f t h i s n o t i o n . T h e m o s t v o t i v e pictures are t o be f o u n d i n G e r m a n y , I t a l y , S w i t z e r l a n d , France, Spain and Portugal. I n Poland, the largest n u m ­ ber of such p i c t u r e s is t o b e f o u n d i n Silesia. T h e oldest set o f p i c t u r e s i n P o l a n d a r e t h o s e f r o m P i o t r a w i n (17th c e n t u r y ) , w h i l e t h e g r o u p o f f o l k v o t i v e p i c t u r e s f r o m the Chapel of t h e V i r g i n M a r y i n t h e D o m i n i c a n C h u r c h a t G i d l e (85 p i c t u r e s ) a n d t h e g r o u p o f p i c t u r e s f r o m K a l w a r i a P a c l a w s k a (27) d a t e b a c k t o t h e 1 9 t h century. T h e a u t h o r s d i s c u s s t h e g r o u p o f 22 v o t i v e p i c t u r e s from t h e Corpus Christi C h u r c h i n Cracow, connected w i t h t h e c u l t o f Stanisław f r o m K a z i m i e r z . T h e y w e r e p a i n t e d i n the 17th a n d 18th c e n t u r y . D e p e n d i n g o n t h e reasons f o r t h e p r e s e n t a t i o n o f t h e p i c t u r e s , t h e a u t h o r s have divided t h e m into three groups. T h e first group, c o m p r i s i n g t h e l a r g e s t n u m b e r o f p i c t u r e s (12) h a v e as their subject t h e miraculous healing of ailments of the b o d y a n d s o u l ; t h e second g r o u p h a s m o t h e r h o o d as t h e s u b j e c t a n d t h e t h i r d g r o u p a r e v o t i v e p i c t u r e s presented i n t h a n k s g i v i n g f o r salvation f r o m cataclysms (war, fire, t h e plague). A s regards style, t h e pictures f r o m t h e C o r p u s C h r i s t i C h u r c h also f o r m t h r e e g r o u p s . The first of them a r e pictures of t h e most p r i m i t i v e type, flat paintings of very simple composition. S t a n i ­ sław K a z i m i e r c z y k is seen a t t h e side o f t h e V i r g i n M a r y as a n i n t e r c e s s o r , n o t o n e w h o i n t e r v e n e s d i r e c t l y . T h e second g r o u p consists of seven p i c t u r e s w h i c h w e r e p r o b a b l y n o t v o t i v e ones b u t p a r t o f a l a r g e c o m p o s i t i o n showing t h e life and t h e miracles performed b y Stani­ sław o f K a z i m i e r z . T h i s k i n d o f p i c t u r e w a s f o u n d at t h e end of the 16th c e n t u r y a n d i n t h e 17th c e n t u r y . T h e y w e r e a sort o f " r e a d y - m a d e p a t t e r n " t o b e copied b y t h e less t a l e n t e d g u i l d p a i n t e r s . T h e r e p e t i t i o n o f certain compositional f o r m s i n the seven pictures allows of t h e a s s u m p t i o n t h a t t h e y f o r m e d a s u r r o u n d i n g set o f p i c t u r e s f o r t h e m a i n scene w i t h t h e f i g u r e of S t a n i s ł a w o f K a z i m i e r z . T h e t h i r d g r o u p o f p i c t u r e s a r e l a r g e scenes w i t h a large n u m b e r of figures i n them, t h e interiors i n w h i c h t h e y a r e s h o w n b e i n g f u l l o f f u r n i t u r e , etc. T h e presentation of t h e perspective and architecture of t h e i n t e r i o r s i s p r i m i t i v e , f l a t , a n d t h e f i g u r e s a r e also a p r i ­ mitive attempt at conveying reality. This group of pic­ t u r e s h a s t h e c o m m o n f e a t u r e of s h o w i n g Stanisław f r o m K a z i m i e r z i n a w r e a t h of clouds. T h e characteristic T h e w o r k of lamateurs calls f o r v a r i e d f o r m s o f care. General discussions o f t h e k i n d : t o t r a i n t h e m o r n o t c o m m o n features i n d i c a t e that the pictures w e r e p a i n t e d by one artist. They were probably" ordered f o rt h e to t r a i n t h e m a r e of n o use. T h e r e a r e people w i t h p u r p o s e o f p o p u l a r i z i n g t h e c u l t o f Stanisław o f K a z i ­ t h e t r a i t s o f p r i m i t i v e s , t h e n a i v e , etc. a n d t h e r e w o u l d mierz. b e n o sense i n t r a i n i n g t h e m . (But t h e r e ane also p e o p l e w h o s h o u l d b e giiven a m e a s u r e o f k n o w l e d g e . I n t h e The pictures f r o m the Corpus Christi Church do not author's opinion, t h e organization o f circles w i t h a r e ­ differ f r o m t h e votive pictures t o be f o u n d a l l over g u l a r p r o g r a m m e o f s t u d y idoes n o t a n s w e r t h e p u r p o s e , E u r o p e as r e g a r d s c o m p o s i t i o n o f t h e scenes. T h o s e tor they are a sort of substitute f o r t r a i n i n g at a n aca­ w h i c h h a v e a i l m e n t s as t h e i r s u b j e c t u s u a l l y s h o w d e m y a n d arouse false a m b i t i o n s a n d pretensions. a p e r s o n i n b e d ( f i g 4) o r t h e f i g u r e o f a p e r s o n w h o s e health has been restored p r a y i n g i n t h a n k s g i v i n g f o r Exhibitions of t h e w o r k o f amateurs a r e desirable his m i r a c u l o u s recovery. T h e t h a n k s g i v i n g p i c t u r e s w i t h b o t h as r e g a r d s t h e i r s o c i a l a s p e c t ( e v e n p o p u l a r i z a t i o n ) m o t h e r h o o d as t h e i r s u b j e c t s h o w a w o m a n i n b e d and f o r t h e artists themselves. T h e most interesting for h e r confinement or a n e w born baby surrounded are t h e e x h i b i t i o n s arranged i n t h e artists' o w n m i l i e u b y i t s f a m i l y p r a y i n g f o r i t s h e a l t h ( f i g . 5). A s r e g a r d s (for i n s t a n c e , r a i l w a y - m e n , office w o r k e r s i n s o m e i n ­ p i c t u r e s w i t h t h e p l a g u e as t h e i r s u b j e c t , t h e r e a r e t w o s t i t u t i o n , m i n e r s , etc.). P u b l i c e x h i b i t i o n s m u s t b e v e r y carefully selected so as n o t t o p o p u l a r i z e b a d a r t . t y p e s : a v i e w o f a t o w n w i t h b o d i e s i n t h e b a c k g r o u n d ( f i g . 9) o r r o w s b e d s w i t h p a t i e n t s i n t h e m ( f i g . 8). The a u t h o r is o f the opinion that a w a r d i n g prizes i s not a good t h i n g , f o r t h i s a l w a y s arouses b i t t e r n e s s 'among I n conclusion t h e authors say that i n Poland t h e others, t h e criteria of e v a l u a t i o n a r e n o t understood m a j o r i t y of genuine votive pictures were lost d u r i n g and give rise t o protests. Professional artists prefer the w a r o r perished b y t h e n a t u r a l process o f age. "fresh", p r i m i t i v e w o r k s and most lamateurs value t h e Most of t h e pictures that have been preserved i n P o ­ a m o u n t o f w o r k p u t onto t h e a r t a n d s k i l l e d w o r k m a n ­ l a n d a r e n e w ones t h a t a r e c o p i e s o f t h e o l d ones o r ship. are pictures i l l u s t r a t i n g t h e miracles performed b y saints. E w a Snieźyńska-Stolot, S t e f a n i a K r z y s z t o f o w i c z — VOTIVE PICTURES FROM T H E B e r n a d e t t ę T u r n o — JAN NIKIEL — PAIN­ CORPUS C H R I S T I C H U R C H I N C R A C O W . T h e custom T E R O F B I E L S K O B I A Ł A . N i k i e l is one o f t h e most authentic primitives i n Polish naive painting. H e w a s of h a n g i n g v o t i v e p i c t u r e s o n w a l l s i s q u i t e g e n e r a l . T h i s c u s t o m i s k n o w n i n E u r o p e f r o m t h e 1 4 t h c e n t u r y , b o r n i n 190'8. N i k i e l w a s a s h o e m a k e r a n d t r a v e l l e d a n d i t s most f l o u r i s h i n g p e r i o d of d e v e l o p m e n t w a s a t a l o t i n v a r i o u s c o u n t r i e s o n foot. H e p a i n t s f r o m the t u r n o f the 17th a n d 18th centuries. I t s o r i g i n is i n m e m o r y , his preference b e i n g f o r a r c h i t e c t u r e a n d t o w n s . �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № Н А Р О Д Н О Е ЖУРНАЛ, ИЗДАВАЕМЫЙ 1 ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ГОД И З Д А Н И Я XXI И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК 1967 РЕЗЮМЕ А л е к с а н д р ь Я ц к о в с к и й — ПРОБЛЕМЫ ЛЮ­ БИТЕЛЬСКОГО ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО ИССКУОСТВА А в т о р обращает внимание на м н о г о з н а ч н о с т ь п о ­ нятия „ л ю б и т е л ь " , у к а з ы в а я на р а з л и ч н о е с о д е р ж а ­ н и е этого п о н я т и я в зависимости от вида творчества (литература, театр, и з о б р а з и т е л ь н о е и с к у с с т в о ) . Е с т ь т а к и е о б л а с т и искусства, п о о т н о ш е н и ю к к о т о р ы м п о н я т и е „ л ю б и т е л ь " неприменимо, как, например, м у ­ зыка и архитектура, требующие серьезной подготов­ к и ; и н а ч е о в л а д е т ь этим у м е н и е м н е л ь з я . О д н у р о л ь исполняют самодеятельные танцевальные или теа­ т р а л ь н ы е ансамбли, к о т о р ы е с п о с о б с т в у ю т п о в ы ш е н и ю к у л ь т у р н о г о у р о в н я , а и н у ю творчество л ю б и т е л е й ; его о б щ е с т в е н н о е значение з а к л ю ч а е т с я г л а в н ы м о б ­ разом в том, что оно у д о в л е т в о р я е т п с и х и к у творца. п р и н я т о говорить по п о л ь с к и — довольно широко распространен. В Е в р о п е этот о б ы ч а й и з в е с т е н с X I V века, причем с а м о й б о л ь ш о й п о п у л я р н о с т ь ю о н п о л ь ­ з о в а л с я на п е р е л о м е X V I I — X V I I I вв. Свое н а ч а л о о б ы ч а й этот берет от ш и р о к о г о п о н я т и я п о ж е р т в о в а н ­ н ы х образов (портрета основателя данного х р а м а ) . С а м ы м и б о л ь ш и м и средоточиями этого рода образков б ы л и Германия, И т а л и я , Ш в е й ц а р и я , Ф р а н ц и я , И с п а ­ ния и Португалия. В П о л ь ш е наиболее многочислен­ н ы е г р у п п ы встречаются в С и л е з и и . С т а р е й ш и м с о б ­ ранием в П о л ь ш е я в л я ю т с я о б р а з к и в П и о т р а в и н е ( X V I I в.), а с о б р а н и е н а р о д н ы х п р и н о ш е н и й ( „ в о т " ) из часовни Богоматери п р и Доминик анак ом к о с т е л е в Гидлях (85 образков) и с о б р а н и е и з П а ц л а в о к о й К а л ь в а р и и (27) д а т и р у ю т с я X I X в. П о н я т и е „ л ю б и т е л ь " обозначает к о г о - т о , к т о б е с ­ к о р ы с т н о занимается искусством н е б у д у ч и п р о ф е с с и о ­ н а л о м , н е и м е я д о с т а т о ч н о й с п е ц и а л ь н о й подготовки. Н о с л е д у е т о т л и ч и т ь л ю б и т е л ь с т в о от творчества д е ­ тей и народного (искусства. Одновременно •— к а к у т в е р ж д а е т автор — граница между профессиональным и непрофессиональным искусством все б о л е е с т у ш е в ы в а е т с я в в и д у н о в ы х т е н д е н ц и й с о в р е м е н н о г о искусства, к о т о р о е о т б р а с ы ­ вает з а с т ы в ш и е п р а в и л а в п о л ь з у н о в ы х т в о р ч е с к и х поисков. С одной с т о р о н ы м н о г и е п р о ф е с с и о н а л ь н ы е художники сознательно приобщаются к искусству „ н а и в н ы х " , в то время к а к многие л ю б и т е л и о б р а ­ щ а ю т с я к п р о ф е с с и о н а л ь н о м у искусству, с к о т о р ы м они з н а к о м я т с я б л а г о д а р я выставкам, р е п р о д у к ц и я м , т е л е в и д е н и ю и т.д. Р а з у м е е т с я м е ж д у с а м о у ч к о й и в ы ­ пускником высшей художественной ш к о л ы существует разница в с м ы с л е н а к о п л е н н ы х знаний. А в т о р ы статьи о п и с ы в а ю т собрание 22 „ в о т " и з костела „ Б о ж е т е л о " в Кракове, связанных с культом Станислава и з К а з и м е ж а . Они п р о и с х о д я т с XVII и X V I I I вв. У ч и т ы в а я п р и ч и н ы , в ы з в а в ш и е в о г и в н ы е п р и н о ш е н и я , а в т о р ы д е л я т и х на три г р у п п ы . П е р ­ вая, самая м н о г о ч и с л е н н а я , состоит и з 12 образков, связанных с чудесным исцелением д у ш и и тела; вто­ р а я группа п о с в я щ е н а тематике материнства, а т р е т ь я —• это п р и н о ш е н и я в б л а г о д а р н о с т ь за опасение от бедствий (война, п о ж а р , э п и д е м и я ) . Ч т о касается с т и л я и характера „вот" описываемого костела, то они т а к ж е д е л я т с я на три г р у п п ы . К первой п р и н а д л е ж а т три с а м ы х п р и м и т и в н ы х с п л о с к и м р и с у н к о м и очень у п р о щ е н н о й композицией. С т а н и с л а в К а з и м е р ч и к в ы ­ с т у п а е т здесь р я д о м с Д е в о й М а р и е й , к а к ее з а с т у п ­ ник. К о второй г р у п п е п р и н а д л е ж и т с е м ь образков, к о т о р ы е п о всей вероятности не я в л я ю т с я п р и н о ш е ­ ниями, а с о с т а в л я ю т часть к р у п н о й композиции, от­ о б р а ж а ю щ е й ж и з н ь и чудеса, т в о р и м ы е С т а н и с л а в о м К а з и м е р ч и к о м . Э т о г о р о д а р и с у н к и относятся к концу X V I и X V I I вв.; они б ы л и в своем р о д е „ г о т о в ы м и о б р а з ц а м и " д л я м е н е е с п о с о б н ы х ц е х о в ы х мастеров. П о с к о л ь к у во всех о б р а з к а х этой г р у п п ы п о в т о р я ю т ­ ся о д н и и т е ж е к о м п о з и ц и о н н ы е с х е м ы , то надо д у ­ мать, что они с о с т а в л я л и о б щ и й ф о н г л а в н о й с ц е н ы с ф и г у р о й С т а н и с л а в а К а з и м е р ч и к а в центре. Д и а п а з о н л ю б и т е л ь с к о г о искусства в к л ю ч а е т р а з ­ н о р о д н е й ш и е я в л е н и я : в д е р е в н е оно граничит с н а ­ р о д н ы м творчеством, в городе, — в зависимости от среды, — опирается на р а з л и ч н ы е к у л ь т у р н ы е о б ­ р а з ц ы . А в т о р с т а т ь и расматривает о т д е л ь н ы е п р о ­ фессиональные группы, отмечая влияние профессии на л ю б и т е л ь с к о е творчество. О д н а к о р е ш а ю щ у ю р о л ь в р а з н о о б р а з и и иакусетва л ю б и т е л е й и г р а ю т и х п о ­ буждения, и х отношение к творчеству. Д л я одних — это ф о р м а у ч а с т и я в к у л ь т у р н о й ж и з н и , д л я д р у г и х — опасение от о к р у ж а ю щ е й обстановки, о б о г а щ е н и е с у т и своей ж и з н и , и л и е д и н с т в е н н ы й ее с м ы с л , в о з м е щ е н и е д р у г и х ц е н н о с т е й ; иногда у л ю д е й , не и м е ю щ и х о б ­ щего языка с окружающими, у людей травмирован­ н ы х , — это е д и н с т в е н н ы й способ избавиться от ч у в ­ ства неуверенности, н е п о л н о ц е н н о с т и . Творчество любителей требует р а з л и ч н ы х форм п о м о щ и и з а б о т ы . О б щ и е д и с к у с с и и на т е м у : у ч и т ь и л и не у ч и т ь — б е с п о л е з н ы . Есть л ю д и п р и м и т и в н ы е , н а и в н ы е и т.п., к о т о р ы х не и м е е т с м ы с л а у ч и т ь . Н о есть т а к ж е л ю д и , к о т о р ы е д о л ж н ы п р и о б р е т а т ь и з ­ в е с т н у ю юумму знаний. П о м н е н и ю автора н е с л е д у е т у с т р а и в а т ь ц е н т р ы подготовки с о п р е д е л е н н о й п р о ­ граммой о б у ч е н и я , я в л я ю щ и е с я п а р о д и е й академий, п р о б у ж д а ю щ и е н е о б о с н о в а н н ы е претензии. В ы с т а в к и л ю б и т е л ь с к и х работ и г р а ю т о б щ е с т в е н ­ н у ю р о л ь (хотя б ы в с м ы с л е п о п у л я р и з а ц и и ) , и имеют т а к ж е б о л ь ш о е з н а ч е н и е д л я с а м и х творцов. С а м ы м и интересными являются выставки в собственной среде л ю б и т е л е й ( ж е л е з н о д о р о ж н и к о в , горняков, р а б о т н и ­ к о в к а к о г о - н и б у д ь у ч р е ж д е н и я и т.д.). Публичные в ы с т а в к и надо готовить о ч е н ь с т а р а т е л ь н о , у д е л я я б о л ь ш о е внимание п о д б о р к е экспонатов во и з б е ж а н и е распространения п л о х о г о искусства. П р е м и й автор н е одобряет считая, что они в ы з ы в а ю т л и ш ь н е д о в о л ь ­ ство и р а з д р а ж е н и е д р у г и х , к р и т е р и и оценок н е п о н я т ­ н ы и являются причиной возмущения. Х у д о ж н и к и •— пластики отдают п р е д п о ч т е н и е „свежим" работам, Примитивам, в то в р е м я к а к б о л ь ш и н с т в о л ю б и т е л е й ценит в к л а д у с и л и й в работу, у м е н и е работать. 5 Эва С н е ж и н ь е к а - С т о л о т , Стефания К ж и ш т о ф о в и ч — ДАРСТВЕННЫЕ ОБРАЗКИ ( „ v o t a " ) из к о с т е л а „ Б о ж е т е л о " (Boże C i a ł o ) в К р а к о в е . О б ы ч а й в е ш а т ь д а р с т в е н н ы е образки „ в о т а " — как 64 Т р е т ь я группа — это р а з в е р н у т ы е с ц е н ы с о м н о ­ гими л и ц а м и и интерьерами, з а п о л н е н н ы м и п р е д м е ­ тами. П е р с п е к т и в ы и н т е р ь е р о в и а р х и т е к т у р а п л о с к и е , примитивные, п о п ы т к и с д е л а т ь ф и г у р ы б о л е е р е л ь е ф ­ н ы м и т а к ж е п р и м и т и в н ы . Эту г р у п п у х а р а к т е р и з у е т о д и н а к о в ы й способ о т о б р а ж е н и я С т а н и с л а в а и з К а з и ­ м е ж а в в е н ч и к е и з о б л а к о в . П р и с у щ и е им всем х а р а к ­ т е р н ы е ч е р т ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, ч т о они п р и ­ н а д л е ж а т одному автору и ч т о в с е эти о б р а з к и б ы л и , вероятно, в ы п о л н е н ы по з а к а з у ш т а т н ы х к а н о н и к о в в целях популяризации культа Станислава Кази­ мерчика. П о к о м п о з и ц и и сцен о б р а з к и и з к о с т е л а „ Б о ж е т е л о " не о т л и ч а ю т с я от р а с п р о с т р а н е н н ы х в Е в р о п е типов в о т и в н ы х п р и н о ш е н и й . „ В о т а " с т е м а т и к о й болезней показывают б о л ь н ы х в постели (илл. 4) л и б о в ы з д о р а в л и в а ю щ е г о , к о т о р ы й м о л и т с я , б л а г о д а р я за ч у д е с н о е и с ц е л е н и е . О б р а з к и с т е м а т и к о й материнства и з о б р а ж а ю т р о ж е н и ц у в п о с т е л и л и б о 'новорожденного м л а д е н ц а в о к р у ж е н и и семьи, м о л я щ е й с я за его з д р о р о в ь е ( и л л . 5). В с л у ч а я х эпидемии в ы с т у п а ю т два вида и з о б р а ж е н и й : ф р а г м е н т города с останками у м е р ­ ш и х на втором п л а н е ( и л л . 9) и л и р я д ы кроватей с б о л ь н ы м и ( и л л . 8). В з а к л ю ч е н и е а в т о р ы статьи у т в е р ж д а ю т , ч т о в П о л ь ш е большинство подлинных „вот" погибло во время войн и л и ж е п о д в е р г л о с ь естественной п о р ч е . Б о л ь ш и н с т в о с о х р а н и в ш и х с я в П о л ь ш е собраний — это новые, в о о е с т а н о в л е н н ы е о б р а з к и и л и ж е о б р а з ­ к и - и л л ю с т р а ц и и с о в е р ш е н н ы х святыми ч у д е с . Б е р н а д е т т а Т у р н о — ЯН НИКЕЛЬ — Ж И В О ­ П И С Е Ц И З Б Е Л Ь С К А - Б Я Л А . Никель принадлежит к с а м ы м п о д л и н н ы м примитивам в п о л ь с к о й „ н а и в ­ ной" живописи. 1908 года р о ж д е н и я , с а п о ж н и к п о п р о ф е с с и и , Н и к е л ь странствовал п е ш к о м п о р а з л и ч ­ н ы м странам. Он р и с у е т п о п а м я т и о х о т н е е всего г о ­ рода и г о р о д с к у ю а р х и т е к т у р у . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61d24b8a3ea4dcd1785de4b63b58c3a8.pdf ae2d6ba968fa3f55704ca959305989b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4948 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4587 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1/ s.62 Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres X - XII. Konferencje, działalność muzeów W d n i a c h 14—16 października, w r a m a c h obchodów 10-lecia skanse­ n u w Z u b r z y c y G ó r n e j , odbyła się ogólnopolska konferencja konser­ w a t o r s k a i z j a z d społecznych o p i e ­ kunów zabytków. Organizatorami konferencji byli: Ministerstwo K u l ­ t u r y i Sztuki, wojewódzki konser­ w a t o r zabytków i Zarząd Okręgu P T T K w K r a k o w i e . Uczestnicy k o n ­ ferencji obradowali w Zubrzycy Górnej, Chochołowie i L a n c k o r o n i e . T e m a t e m k o n f e r e n c j i były: o r g a n i ­ z a c j a skansenów, r o l a m u z e ó w r e ­ g i o n a l n y c h oraz p r o b l e m y o c h r o n y zabytków drewnianego b u d o w n i c t w a wiejskiego i małomiasteczkowego. W ostatnim dniu obrad, w L a n c k o ­ r o n i e został w y g ł o s z o n y p u b l i c z n y odczyt p n . „Ochrona zabytków b u ­ d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o w aspekcie międzynarodowym". * W listopadzie, w M u z e u m B u ­ downictwa Ludowego w Sanoku zorganizowano dwudniowe sympo­ z j u m poświęcone m a l a r s t w u i k o n o ­ w e m u . Profesorowie U J i k r a k o w ­ skiej Akademii Sztuk Pięknych omówili dzieje bizantyjskiego m a ­ l a r s t w a i k o n o w e g o oraz jego r e m i ­ niscencje w p l a s t y c e współczesnej. Pracownia Badania Sztuki Ludowej ISPAN w Krakowie przedstawiła zespół p r a c z m a r ł e j d r M . P r z e ź dzieckiej na temat X V I I I - i X I X -wiecznych ikon ludowych w M u ­ zeum w Sanoku. * 26 l i s t o p a d a otwarto Muzeum Regionalne w N o w y m Targu. Jed­ n y m z d z i a ł ó w m u z e u m j e s t dział etnograficzny, który prezentuje wnętrze chaty n o w o t a r s k i e j . O b o k sprzętów i strojów l u d o w y c h z g r o ­ madzono również stare narzędzia stolarskie, bednarskie i kowalskie. * W Wiśle o t w a r t o M u z e u m Bes­ kidzkie. Zgromadzono p o n a d 500 e k s p o n a t ó w . Są t o z a b y t k i z z a ­ kresu k u l t u r y materialnej i sztuki l u d o w e j . O b o k rzeźb i s t a r y c h g ó r a l ­ skich instrumentów muzycznych, pokazano beskidzkie stroje ludowe i koniakowskie koronki. Warsztat g a r n c a r s k i , narzędzia d o czesania l n u o r a z s t a r e narzędzia rolnicze prezentują dział k u l t u r y m a t e r i a l ­ n e j . O s o b n y m działem j e s t zbiór w y d a w n i c t w i pamiątek po B o g u ­ mile Hoffie. * W r a m a c h i n a u g u r a c j i sezonu k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o 1966/67 n a Lubelszczyźnie o t w a r t o 2 3 . X I . M u ­ zeum Regionalne w Kazimierzu. M u z e u m m i e ś c i się w Kamienicy Celejowskiej. Na otwarcie przygo­ t o w a n o ekspozycję s z t u k i l u d o w e j A 1966 P o w i ś l a , n a którą składają się m . i n . w y c i n a n k i Ignacego Dobrzyńskiego, wyroby kowalskie, ceramika z Ba­ ranowa, wyroby plecionkarskie i stroje ludowe. Wystawy, K konkursy 3.X. o t w a r t o w P a ń s t w o w y m M u ­ zeum Etnograficznym wystawę p n . „Polskie stroje l u d o w e " , zorganizo­ waną z o k a z j i K o n g r e s u Kultury P o l s k i e j . Jest t o p i e r w s z a w y s t a w a otwarta w odremontowanej części nowego gmachu muzeum. Poka­ zano o k . 40 o b i e k t ó w zgromadzo­ n y c h w 10 zespołach r e p r e z e n t u j ą ­ c y c h różne r e g i o n y , g ł ó w n i e p o ł u d ­ niowej Polski. Komisarzem wysta­ w y , a u t o r e m scenariusza i k a t a l o g u -składanki b y ł d r K . Pietkiewicz. * W czasie t r w a n i a f e s t i w a l u W a r ­ s z a w s k a Jesień (wrzesień, p a ź d z i e r ­ n i k ) C e n t r a l a H a n d l o w a Przemysłu Muzycznego zorganizowała wystawę p.n. „Polskie i n s t r u m e n t y muzycz­ n e " . W y s t a w a c z y n n a była w g m a ­ chu PWSM. Dział instrumentów l u d o w y c h p r z y g o t o w a ł doc. d r M . S o b i e s k i . P o k a z a n o o k . 50 i n s t r u ­ m e n t ó w l u d o w y c h ze z b i o r ó w m u ­ zealnych, I S P A N oraz p r y w a t n y c h doc. d r M . S o b i e s k i e g o . Katalog w y s t a w y p n . „Polskie i n s t r u m e n t y m u z y c z n e " , s. 72, z a w i e r a m . i n . a r t y ­ kuł M . S o b i e s k i e g o o m a w i a j ą c y r o ­ dzaje p o l s k i c h instrumentów l u d o ­ wych. W październiku, w M u z e u m R e ­ g i o n a l n y m w Łowiczu, o t w a r t a była w y s t a w a s z t u k i i rękodzieła l u d o ­ wego zorganizowana z okazji 15-lecia i s t n i e n i a Spółdzielni „Sztuka Łowicka". Eksponaty zgromadzone na wystawie zostały wykonane przez artystów l u d o w y c h zrzeszo­ n y c h w spółdzielni. P o k a z a n o t k a ­ n i n y odzieżowe, d e k o r a c y j n e , w y ­ c i n a n k i , l a l k i w s t r o j a c h łowickich, p i s a n k i i w y d m u s z k i oraz w y r o b y ceramiczne. * 7.X. w M u z e u m w Rzeszowie o t w a r t o galerię d a w n e j rzeszow­ skiej rzeźby ludowej. Eksponaty n a w y s t a w ę w y b r a n o ze z b i o r ó w muzeum. * W Muzeum L u b e l s k i m na Z a m ­ k u o t w a r t o 16.X. w y s t a w ę l u d o w e ­ go p l e c i o n k a r s t w a . W y s t a w ę zor­ ganizowało m u z e u m p r z y współ­ udziale Wydz. K u l t . Prez. WRN w L u b l i n i e . W y s t a w a zostanie omó­ w i o n a w j e d n y m z najbliższych n u ­ m e r ó w „ P o l . Szt. L u d . " . * 23.XI. otwarto w Powiatowym D o m u K u l t u r y w Sierpcu wystawę l u d o w e j rzeźby s i e r p e c k i e j . K o m i s j a z ramienia M i n . Kultury i Sztuki z a k w a l i f i k o w a ł a n a w y s t a w ę o k . 70 rzeźb; 4 r z e ź b i a r z o m — M . R u s z k o w ­ skiemu, H . Wierzchowskiemu, W. 1 J . K r a j e w s k i m przyznano nagro­ d y pieniężne. N a w y s t a w i e p r e z e n ­ towało swoje r z e ź b y 11 t w ó r c ó w l u d o w y c h regionu sierpeckiego, n a j ­ liczniej r e p r e z e n t o w a n i b y l i czterej n a g r o d z e n i rzeźbiarze. * W listopadzie w M u z e u m w R a ­ c i b o r z u została z o r g a n i z o w a n a w y ­ stawa p n . „Zabytki drewnianego b u d o w n i c t w a ludowego na terenie p o w i a t u raciborskiego". Były to f o ­ togramy obiektów budownictwa drewnianego, pokazano m.in. 3 drewniane XVII-wieczne kościółki, b u d y n k i m i e s z k a l n e , spichrze, szopy. * 3 . X I I . nastąpiło rozstrzygnięcie XXIV konkursu szopek krakow­ skich. N a tegoroczny k o n k u r s zgło­ szono r e k o r d o w ą ilość 106 szopek. J u r y k o n k u r s o w e wprowadziło w t y m r o k u innowację, szopki podzie­ l o n o n a t r z y g r u p y w zależności o d wielkości. W k a t e g o r i i szopek „ d u ­ żych" pierwsze nagrody o t r z y m a l i : Witold Głuch, Zdzisław Dudzik, Wacław Morys, Kazimierz Pietrzyk; w k a t e g o r i i szopek „średnich": S t a ­ nisław Fijał, M i c h a ł Przeworski, Eugenia Szklarska i Franciszek T a r n o w s k i — najstarszy z k r a k o w ­ s k i c h szopkarzy. W g r u p i e szopek „najmniejszych" nie przyznano pierwszej nagrody, drugie nagrody otrzymali: Janusz Kaczorowski i Stanisław M a j c h r z a k . 6 . X I I . w P a ­ łacu S z t u k i o t w a r t o w y s t a w ę s z o ­ pek konkursowych. W t y m roku udostępniono o b e j r z e n i e s z o p e k r ó w ­ nież W a r s z a w i e . W Kordegardzie Łazienkowskiej TPSP zorganizo­ w a ł o w d n i a c h 2 5 . X I I — 10.1.67 w y ­ s t a w ę 29 najpiękniejszych, nagro­ d z o n y c h szopek k r a k o w s k i c h . W y ­ s t a w a cieszyła isię o g r o m n y m p o ­ wodzeniem. * W g r u d n i u nastąpiło r o z s t r z y g ­ nięcie konkursu zorganizowanego przez Cepelię n a pamiątkę r e g i o ­ nalną i artystyczną. Z n a d e s ł a n y c h 2 t y s . w z o r ó w o d r z u c o n o t y l k o 16. Przegląd konkursowych ekspona­ tów zaprezentował w y s o k i poziom naszego p a m i ą t k a r s t w a . R e g i o n b i a ­ łostocki pokazał p i ę k n e w y r o b y z drewna, charakterystyczne dywany d w u o s n o w o w e , zakopiańscy t w ó r c y w y r o b y z d r e w n a , skóry i k o w a l ­ skie. Obok regionów z tradycją p a m i ą t k a r s k ą p o j a w i a j ą się n o w e . Piękną kolekcję przysłali n a k o n ­ k u r s t w ó r c y z D o l n e g o Śląska. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a0e0507b72af4862f4124fe21b98c57.pdf 5a721e194b1eb929f1d3cec40e4e8a1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4946 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konkursy zabawka ludowa Rabka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4585 Title A name given to the resource Konkurs na zabawki ludowe w Rabce/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; s.57-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text twa Fryś-Pietraszek K O N K U R S NA Z A B A W K I L U D O W E W R A B C E i Kierownictwo Muzem i m . Orkana w Rabce, znane z pomysłowych i cennych a k c j i (m. i n . k o n k u r s y na p a l ­ m y w i e l k a n o c n e , podłaźniki, g w i a z d y i turonie, jarmark w y r o b ó w l u d o w y c h ) , urządziło n a p r z e ł o m i e l a t 1965/1966 konkurs na ludowe z a b a w k i . Można że w k o n k u r s i e udział karze wezmą ze s t a r y c h , dużych g r a n i c z u p o w . suskiego nickim, którzy znaną d o b r z e ośrodków przypuszczać, ze swą produkcją, O d pewnego o b s e r w u j e się b o w i e m n a w s i z n a c z n y upadek nej wytwórczości z a b a w k a r s k i e j s p o w o d o w a n y nasyceniem sklepów i kiosków na po­ i w p o w . myśle­ seryjną i z Cepelii. zabaw- położonych i żywieckiego wystąpią z targów było tylko zawodowi tanimi czasu samorod­ znacznym zabawkami pro­ d u k c j i p r z e m y s ł o w e j . C o r a z r z a d z i e j w rękach w i e j s k i c h d z i e c i spotkać m o ż n a z a b a w k i w y k o n a n e przez starsze tyka rodzeństwo, rodziców się co n a j w y ż e j drewniane konie albo Tymczasem się duża prymitywne drewnianych, lalki z Spo­ gałganków, wózki. na wystawie ilość własnoręcznie, czy dziadków. pokonkursowej interesujących, zaprezentowana nieseryjnych przez grupę wyróżniła zabawek nie znanych dotychczas twórców z Poręby W i e l k i e j w powiecie l i m a ­ n o w s k i m . S z c z e g ó l n i e interesującą spół z a b a w e k pozycję stanowił ze­ dostarczonych przez Jana R a p c i a k a (Ina­ groda), m i m o p e w n y c h usterek f o r m a l n y c h czy t e c h n i c z ­ nych. Jan Rapciak, Poręba Wielka, pow. Limanowa: Wózek z konikami, wys. 11 cm, dł. 41 cm. 3 Pokazał on wózek II. 1. Bąk, dl. 20 ст. II. 2. Lalki z dwukonnym z wiatraczkiem, zaprzęgiem wys. 26 ст. II. 3. �zaznaczyć, że n a j l e p s i z n i c h b r a l i już udział w konkursach poprzednio urządzanych w innych Rabce. T e n n o ­ w y , interesujący zespół r o z w i n ą ł się p o d w p ł y w e m m u ­ z e u m rabczańskiego, a l e j e g o k r y s t a l i z a c j a i d a l s z y wój zależy o d i n n y c h czynników, nego nadzoru artystycznego zwłaszcza oraz od możliwości Poza n i e l i c z n y m i w y j ą t k a m i , n i e powstał t u w typ do zabawki, nadającej się W y d a j e się j e d n a k , ż e w masowego naszych czasach nym powielania. z indywidualnie, utrzymana charakterze. Nie każda z nich zaintereso­ niebanal­ w tradycyj­ może liczyć r ó w n e p o w o d z e n i e u d z i e c i . Z a w s z e chętnie n e będą p r z e z n i e f i g u r k i zbytu. zasadzie w a n i e m spotkać się p o w i n n a w ł a ś n i e z a b a w k a na, opracowana zabawki narzędzi i ruchome. sprzętów zwierzęce, niezależnie o d Natomiast miniatury gospodarskich, nie są prostu k t ó r e naśladują natomiast znane n i e potrafią t y p u drobiazgów w Z karetki Jednak zapewnione zabawki jako powodzenie mają k o n i k a m i , wózki przedstawionej zabawkarzy (10 uczestników i Tarnawy kać m o ż n a w powiecie było nego. Uwagę Anny Kwaśny także zwracał z stać się ludowej. natomiast konkursu), na konkur­ ze w s i Koszarawy, Lacho­ Pewelki Sucha obok w y m i e n i o n y c h zabawki typu wdzięczny Pewelki, seria Ijak: karuzelki, ko­ nie, k o l e b k i , p t a s z k i i t p . W zawodowych po tego lokalna, sztuki sie wice które wiele z drewna, barwnie malowane, z czerwonymi twórczości dorosłych, pamiątka, ą n a w e t zbieraczy już przez dzieci miasta, m o ż e znaleźć n a b y w c ó w zainteresowania dawna jarmarczne wiejskich zajęcia z się n i m i . a t r a k c y j n a , bo niecodzienna przedmiotem zabawie dzieciom bawić spo­ wszel­ wychodzących p o w o l i z użycia, b y w a j ą j e s z c z e p r z y j m o w a n e wiejskie, na przyjmowa­ s o b u w y k o n a n i a , r ó w n i e ż l a l k i , w ó z k i , a zwłaszcza kie roz­ rozsąd­ mniej samochodzik pastelowych spot­ powszech­ ( i l . 5) koników 5 4 ( i l . 3) o r a z b a r d z o p r o s t e , p r y m i t y w n e z a b a w k i jak: mężczyzna drewniane no — żarnach wiatraczku poruszane silą ( i l . 2). O w a chałup Rapciaka, przedstawiająca kategorie Rapciak i i odziane wiatru, szczytach poza a także d z i a d lalki podmalowane przy ozdoby przy w lniane para czasem wykonali Ten także sam małe kołatki twórca toczone oraz zestaw w białym to figurki postacie odmiennych bączki (il. karłów i 1) drewniane. w typie l u b lekkoróżowym dzikich już Józef Pierwszą nagrodę otrzymał również Stanisław za na kompozycja orkę wołami, wykraczała zabawki. — płót­ przypomina umieszczane wiejskich. Wielofiguralna różnego r o d z a j u ruchome i baba zabawek, surowym domowych Stożek rzeźbionych drewnie. zwierząt, Były groteskowe ( i l . 8) i s m u k ł e b i a ł e p t a s z k i . Podobną c z ę ś c i o w o t e m a t y k ę obrał Józef Stożek ( I I n a g r . ) , z k t ó ­ rego wyrobów towaniem także zwracały bryły cały figurki komplet oraz — tych drobno stosując Z zabawek tradycyjny ogonem Jana sposób i czerpaki, szufelki się r z e ź b y tego rozsuwania klocka — nacię­ ptaszka (II drewnie nagroda) miniatur wyróżniała sprzętów do­ różnego r o d z a j u , k o r y t ­ ( i l . 6). M n i e j ciekawie przedsta­ twórcy. Ośrodek w P o r ę b i e W i e l k i e j reprezentowało — n i e z w y m i e n i o n y m i p o w y ż e j — ośmiu t w ó r c ó w . 58 on rolniczych skrzydłami. Misiury m o w y c h , j a k masielnica, skopce wiały ukształ­ ( i l . 7). W y k o n a ł drewnianego się g r u p a d ł u b a n y c h w ka, interesującym m i n i a t u r o w y c h narzędzi końców z wachlarzowatym uwagę zwierzęce łącz­ Trzeba �П. 4. Tracz przy pracy, wys. 33 cm. Wyk. Józef Faculak, Lipnica Mała, pow. Nowy Targ. II. 5. chód, wys. 14 cm. Wyk. Anna Kwaśny, Pewelka, pow. Sucha. II. 6. Miniatury naczyń domowych. Jan Misiura, Poręba Wielka, pow. Limanowa. II. 7. Świnka, wys. 13 cm, dł. 21 cm. Wyk. Józef Poręba Wielka. II. 8. Kapela, wys. 26 cm. Wyk. Stanisław Stożek, Poręba Wielka. Samo­ Wyk. Stożek, �II. 9. Wózek z karuzelą, wys. 17 cm, dl. 29 cm. Wyk. Józef Rumiak, Lachowice, pow. Sucha. 11. 10. Gwizdki gliniane. Wyk. Adam Kościelniak, Rabka, pow. Nowy Targ. 11. 11. Pociąg (fragm.), wys. 20 ст.. Wyk. Władysła­ wa Sikora, L a c f i o w i c e . I I . 12. Konie, wys. 19 cm. Wyk. Stanisław Biegun, Lachowice. 60 �12 ( i l . 12) S t a n i s ł a w a Bieguna (il. przez z 11) zrobiony Lachowic. mniejsze stylu ona zabawki Nie i Rumiaka włączyli innego się a do wypalania). zentatywnym w Wysokim wyróżniały się wyroby ośrodka nieco w Osieczanach wykonuje cechuje zbli­ (II z Lipnicy pokazał skich, nieco koło Myślenic. zwierzaki, Małej na konkursie Wypracował sylwetki on koni­ na wystawie, n p . osiołka klepek, a dobierając zabawne swej zwierzęta w czeniu — niektóre do Białej rzeźb a po­ czy Niektórzy konkursu, z pokazał chego w powiecie urządzania skromnie wykonał za Prillowej, syn figurki a także glinie i tera­ (13), l i m a n o w s k i e ­ nie spełnili nego t u również w s t o s u n k u do z różnobarwnych zakopiańskiego J u r y k o n k u r s o w e , które obradowało w d n i u 4 lutego po 450 zł nisław Józef Kościelniak (Józef Biegun Stożek pierwsze p o 800 zł Rumiak, Władysława Anna mielnej się k u r s u była m g r M a r i a L e c h o w s k a - B u j a k o w a , formie i Stanisława wykoń­ (III nagroda) Obrochty nadadzą się z Ci­ doskonale grupy n i a n y c h w y r ó ż n i a ł y się m a l o w a n e wyrobów i glazurowane kształtach muzeum konkursu gli­ gwizd­ ( i l . 10), w y ­ Fot. Jan Gacek Józef Sko­ nagród. K o m i s a r z e m kon­ kierownik Rabce. pokazano p o n a t y — n a wernisażu w na czasowej — wystawie najcenniejsze krakowskiej Piwnicy działu zabawkarskiego, właśnie w uzdrowisk i zabawki. Lokalizacja R a b c e , która dla dzieci, godną n a j w i ę k s z e g o Swiderski. a z czasem stanowi wydaje poparcia. jedno się być takiego z w eks­ Pałacu p o d B a r a n a m i . P r z e c h o d z ą o n e n a własność m u z e m zaczątek Sta­ ze rabczańskim, a p o n a d t o osobnego m u z e u m dla lalek. reprezentowanej Plon drewniane starannym Górnisiewicz Muzeum i m . Orkana w i Pewelki, Wielkiej, Na i 10 t r z e c i c h Edward z też Białej) oraz Sikora Kwaśny i J a n M i s i u r a z Poręby Małej Wiel­ z R a b k i ) , 8 nagród d r u g i c h z Lachowic, z Lipnicy (otrzy­ i S t a n i s ł a w Stożek z P o r ę b y drewna. proste tandet­ pamiątkarstwa. wykonał ( i l . 4); a p o n a d t o skó­ c h a r a k t e r u za­ przykłady gatunki kiwające i tradycyjnych produkdji malowane, zwierzęcych czy m o d e l e klasyczne warunków metalową przyrządów i sprzętów, które n i e miały b a w k i . Trafiły wiel­ Ozdobił j e t e c h ­ jednak m . i n . galanterię Faculak nowotarskim o fantazyjnych twór­ Gacek, Rabki, Klary rzaną, i n s t r u m e n t y m u z y c z n e kiej oraz A d a m typu zabawki — Józef pokoików koło (17), s u s k i e g o nich nadsyłając bednar­ formacie dużego w a h a d ł a realistycznej dalszej Ł ą c z n i e d o k o n k u r s u zgłosiło się 40 uczestników z p o ­ wiatów: nowotarskiego serię w y r o b ó w domowym. ludzików, k a r a b i n k i . Innego o do Edward kocie. mali je Jan Rapciak odpowiednie z R a b k i . Góralskie m e b e l k i ki nieco Faculak rzemieślniczej figurki pomocy dziecinne Ze nawiązujące Józef na Orawie, doskonałą zmniejszonych wypalania, marginesie do 14-letni ze S k o m i e l n e j Rabki, zabaw- tów. używanych w gospodarstwie przy garncarza uzyskał 1966 г., p r z y z n a ł o 3 n a g r o d y nagroda) niką i p a m i ą t k a r s k i e . D l a zachęty nagrodę z repre­ był błąda. Bednarz Kościelniaka na ich walory J e d y n y m , chociaż m a ł o o d ogólnie przyjętych inne Adama ze w z g l ę d u go (8) i m y ś l e n i c k i e g o (2), dostarczając o g ó ł e m 291 o b i e k ­ ków, których k i l k a zademonstrował nadto czości garncarza oceniane (m.in. sposoby i c h przedstawicielem odbiegające karskie w A n t o n i B u r k a t ( I I I n a g r o d a ) , o d przeszło 20 l a t z a m i e s z ­ kujący przez a wysoko za p o p i e r s i a i m a s k i w y k o n a n e w s u r o w e j zabawkarze znanego, konane zdobienia t e m a t y k a , ale odmienne zastosowanie połowę krowę, ( i l . 9). konkursu mniej o oraz technicznym niestety tradycyjnego, pociąg również koniki. z Lachowic Porębie, p o w . Myślenice, którego żona karetki lachowickie artystycznym Józefa także j a k też Sikora, tu produkowanych przypominającym poziomem z Wykonała od z w y k l e z Lachowic, Władysławę jako może muzem największych i n i c j a t y w ą ' słuszną � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3aca7a578628f1dbcdd7bac25cd205c5.pdf 90073d71e260dcb1480ab191ae160306 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4588 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa N S T Y T U T S Z T U K I P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K ROK XXI 1967 NR 2 �T R Е S С 67 Jacek Olędzki Wota Zofia Gródecka Babimojsko-dabrowiecki haft przewlekany . srebrne Kareł Kreuzcr Świeckie ludowe obrazy na szkle Ewa Snieżyńska-Slolot Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego . Izabella Galicka _ . , . , Hanna Sygictynska . , Chrvstus Frasobliwy z Anielowa . 93 103 . . . 105 ń ń 109 z ARCHIWUM HTKTOKYCZNEGO Tadeusz Sławski I n w e n t a r z rzeczy Wojciecha garncarza i obywatela bieckiego Bartoszowicza, 111 SPRAWOZDANIA Ewa Śnieżyńska-Stolot Drogi rozwoju szopki k r a k o w s k i e j na podsta­ w i e dwóch ostatnich konkursów: X X I I I i X X I V 113 Ksawery P i w o c k i Roman Reinfuss: Ludowe kafle malowane . . 117 Jerzy Czajkowski Tóth Janos: Nepiteszetiink Hagyomanyi dycje naszej ludowej a r c h i t e k t u r y ) . . (Tra­ . . 118 RECENZJE KRONtKA 119 SUMMARY OF ARTICLES 121 РЕЗЮМЕ , 123 , Na okładce: Fragment wotum — pożar miasta Zakroczymia, wyryta data 164S, napis, blacha srebrna, wym. całości 14 X 21 cm. Brak znaków złotnika. Czerwińsk. Fot. Jacek Olędzki. Na stronie tytułowej: Figurki z szopki: dziad i Szymek na kozie. Wyk. Jan Bielski. Pólrzeczki, pow. Limanowa. Fot. Jan Swiderski. ć u. ''OSZ �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U К ROK XXI 1967 polska sztuka ludowa NR �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman Rein­ fuss, sekratarz redakcji i redaktor działu: mgr J a d ­ wiga Jarnuszkiewiczowa, współpracownicy: m g r A n ­ na Kunczyńska — Iracka, mgr K r y s t y n a Chojnacka, redaktor techn.: Maria Kluko'wska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczo­ wa. Tłumacze: D. Ronowicz tang), N. Stasińska (ros.). Red.: Instyitut Sztuki P A N , Warszawa, u l . Długa 2G. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . Puławska 61, teł. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efc20cebbc0d37a9dcbf24da38dc59c3.pdf cd0c4aea3c25b7961b48966fb92eb980 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4950 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource kultura ludowa kultura duchowa wota dewocjonalia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4589 Title A name given to the resource Wota srebrne/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.67-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek W Olędzki O T A S R Popularne w pięćdziesiątych latach próby zawężonych oznaczeń zakresu sztuki ludowej w Polsce ustąpiły, j a k wiadomo, w latach późniejszych poszukiwaniom nowych j e j dziedzin i określeniom w materiale zabytkowym (m.in. archeologicznym) n u r t u , który można by nazywać l u d o w y m . Prawdopodobnie na tej drodze w n i k l i w s z y c h i poszerzonych badań konkretyzuje się pojęcie sztuki ludowej w Polsce. Niemniej do dziś jeszcze zjawiska artystyczne spoza głównego n u r t u rozwojowego sztuki nie zostały dostatecznie odkryte 2 3 U. 1. Współczesne oftar-y; naszyjniki, skiej, Jasna Córa. łańcuchy В R N E zwala to sądzić, że wota stanowią wykształconą w dłu­ gim procesie przeobrażeń idei ofiary jej postać w y ­ bitnie symboliczną. Zawiera ona, j a k każda ofiara, moment poświęcenia istocie czczonej pewnej wartości materialnej. N i e m n i e j jest to najczęściej wartość drugo­ rzędna — symboliczna, ustępująca istotniejszej f u n k c j i , jaką jest plastyczny przekaz ze strony człowieka do istoty czczonej prośby l u b dziękczynienia, ślubowania, wyrzeczenia. Przykładem może być prawie całkowicie zaniedbana dziedzina sztuki dewocyjnej, pątniezej: wota. Poza nie­ l i c z n y m i opracowaniami malarstwa wotywnego z jednej strony i z drugiej — w o t modelowanych w w o s k u , nie m a m y właściwie i n n y c h prac na ten t e m a t . Natomiast w literaturze obcej znajdują się i obszerne studia mono­ graficzne, i omówienia w opracowaniach ogólnych. W nauce zachodnioeuropejskiej dziedzina ta włączona została do badań sztuki ludowej już na początku X X w . Pod nazwą wota, ex wota a u nas dodatkowo ofiary *, występują rozmaite w y t w o r y o niejednakowych funkcjach k u l t o w y c h czy w ogóle r e l i g i j n y c h . Z w s z e l k i m i w o t a m i wiążą się jednak pewne momenty w i a r y , które jeśli nie są zawsze te same, to przynajmniej podobne. Po- E : Rozmaite wota wiąże też podobna zasada i n f o r m o w a ­ nia istoty czczonej przez człowieka. Wypływa ona z ogól­ nego rozumienia właściwości ontologicznych tej istoty, jako przybliżonych t y m , które przysługują człowiekowi. Istota czczona charakteryzuje się m.in. wyższą pojem­ nością. Stąd i umowność przekazu zawartego w określo­ n y m w o t u m znajduje pełne uzasadnienie wierzeniowe. Pewne przedstawienia, które mogą wydawać się mało znaczące, będą zawierały u k r y t e treści, nieraz o złożonej wymowie. Treści te nie zawsze możliwe są do odkrycia. Często pozostają tajemnicą, która znana była t y l k o ofiarodawcy. W różnych przejawach tej umowności za­ w i e r a się mniej l u b bardziej i n t y m n y i bojaźliwy sto­ sunek człowieka do istoty czczonej. Zdaje się, że miarą owej intymności i bojażnt była umowność określonych przedstawień . z cukierków 5 ofiarowane przez dzieci na ołtarzu M,B. Częstochow­ �11, 2. Wyobrażenie gromu, element okucia obrazu Sąd Ostateczny, XVIII w., blacha srebrna, dl. 16 cm. Sieradz, kość, ss. Urszulanek. II. 3. Wyobrażenie M.B. Chełmińskiej, blacha srebrna, 13,5 X IG cm. Na dole data 1757. Brak znaków zlotn. Chełmno Pomorskie, fara Wniebowzięcia N.M.P., ołtarz Cudownej M.B. Chełmińskiej. Formułowanie i u t r w a l a n i e określonych i n t e n c j i umożliwia zjawisku natury wierzeniowej, j a k i m są wota, przyjmowanie postaci artystycznej. Rozmaite też rodzaje sztuk plastycznych wiążą się z odpowiednimi odmianami wot. Wola, o jakich chciałbym mówić, to twórczość z p o ­ granicza drobnej rzeźby niepełnej oraz g r a f i k i (rytównic twa na płytkach metalowych). Wykonywane one były rozmaitymi technikami metaloplastycznymi. Zależ­ nie od zasadniczego kształtu można nazywać je płytkami m e t a l o w y m i , p l a k i e t k a m i albo f i g u r a m i z blachy. Może i m również przysługiwać określenie: wota metalowe. Nie będą t u jednak omawiane wota żelazne — w formie rzeźby pełnej. Ze względu na tworzywo posługiwać się będziemy określeniem: wota srebrne. Należy jednak pamiętać, że do w y r o b u tych w o t używano i n n y c h jeszcze metali. Bywały wota złote, pozłacane, a także mosiężne posrebrzane i ze stopów imitujących srebro. Wota srebrne, j a k każde inne, określa funkcja za­ wartego w nich przekazu, który przede wszystkim k i e ­ rowany jest przez ofiarodawcę do istoty czczonej. Prze­ kaz ten w przypadku w o t srebrnych jest stosunkowo „najnośniejszy". Nie osłabiają go tak j a k w i n n y c h rodzajach w o l silnie rozbudowane dodatkowe funkcje informacyjne i kultowe. Z w o t a m i lepionymi w wosku wiążą się momenty magii i l i t u r g i i kościelnej. Zdarzało się, że w ramach rytuału obrzędowo-wotywnego złożone na ofiarę woskowe figury przetapiano na świece do ołtarza. W przypadku w o t nawiązujących do sztuki hafciarskiej, tkackiej czy umiejętności krawieckich (sukienki na figurach i obrazach, nakrycia ołtarzy) na intencje przekazu nadbudowywują się momenty adoracji. Dążenie to przesłania właściwą funkcję wota, przybie­ rając postać f a k t u z zakresu obyczaju l u b ceremonii k u l t o w e j . Z kolei w malarstwie (wotywnym) kierunek przekazu podstawowego bywa równoważony k i e r u n k a m i dodatkowymi. Może np. występować silnie rozbudzona potrzeba dotarcia treściami r e l i g i j n y m i do szerokiego kręgu wiernych albo też manifestacji zdolności twór­ czych . Podkreślić zatem należy, żo wota, o j a k i c h będziemy mówić, wyróżniają się spośród i n n y c h nie t y l k o określo­ n y m i właściwościami m a t e r i a l n y m i , technicznymi, lecz również stosunkowo najwyrażniejszym ujednokierunkowaniem zawartego w nich przekazu. Jak już w s p o m i ­ nałem, jest to kierunek podstawowy: ofiarodawca — istota czczona. e �Г!. 4. Sw. Józef i Jezus, fragm. wotum — wyobrażenia ŚŁC- Rodziny, blacha srebrz., usym. caloici: 21 < 18 cm. Brak znaków slotu. Ofiarowane 1800 r, przez kowską. Miedniewice, kośc. iw. Rodziny. Jeśli zaś chodzi n pobudki społeczne, chęć wyrażenia stosunku ofiarodawcy do najbliższego otoczenia, to każde na ogół wota mogły służyć (emu celowi w jednakowej mierze, niezależnie od właściwości m a t e r i a l n y c h i s t r u k ­ t u r a l n y c h '. Fakt ujednokierunkow ania przekazu zawartego w określonych wotach ułatwia niezmiernie wszelkie próby śledzenia przemian światopoglądowych of iarodowców, pozwala na przyjęcie stwierdzeń uogólniających te prze­ miany. Nie trzeba zaś dowodzić, że mogły one wpływać, i to w sposób zasadniczy. na artystyczny charakter w y ­ tworów. 4 mosiężna, poMarię ('homad- zakresie miały jedynie klasztory. Stad też ws/.ti^.,. .... ogół dawniejsze sanktuaria i zarazem miejsca ku!'.'.: wotywnego lokalizują się tam, gdzie ważniejszo zgro­ madzenia zakonne . N a terenie Polski przejawy k u l t u wotywnego należy wiązać z późniejszą fazą rozwojową życia r e l i _ i ' . , e - . Wydawałoby się wiec. że ustalenie czasu, w K l o r v m zaczął występować zwyczaj składania w o t . nie n o w i n m napotykać większych trudności. Ale w świetle poprzed­ nich uwag o źródłach i ogólnym z a a w a n s o w a n i u p i w badawczych uściślenie genezy tych zwyczajów n i p i«»«t na razie możliwe. Na.jdoslępniejszym i najpelniei.siMu nagromadzeniem wiadomości pozostają nadal s a i r i r 1поr y wot. Z oględzin tych zbiorów w y n i k a , że największa popularność zwyczajów' w o t y w n y c h na terenie k r a j u przypada na pierwszą połowę X V I I I w . Najwcześniej syp z odnalezionych wot pochodzi z pierwszej polowy X V I I w . " Poza t y m istnieją dane archiwalne i relacje ówczesnych pisarzy o powszechnym o f i a r o w y w a n i u wot srebrnych i woskowych w drugiej połowie X V I w.' :a л Na obszarze Europy zachodniej rozmaite ceremonie w o t y w n e znane są we wczesnym średniowieczu . P r a w ­ dopodobnie z tych tez stron głównie wywodzą sio z w y ­ czaje, które poznajemy u nas. Istnieje duże p r a w d o ­ podobieństwo, żo przywędrowały one wraz z niektórymi z a k o n a m i . U podstaw zwyczaju jest pojawianie sio i rozwój popularności cudownych wydarzeń związanych z określonym obiektem k u l t u . Nie trzeba podkreślać, j a k w i e l k i e znaczenie w tej popularności odgrywała dzia­ łalność kościoła. Wymne.ain ona znacznego personalnie udziału duchowieństwa. Pełne zaś możliwości w t y m 11 9 11 :l Oprawą zwyczajów w o t y w n y c h bywają najczęściej doroczne odpusty związano z k u l t e m świętych i świętami osób boskich. Stwierdzenie to opieram o zgromadznne obserwacje głównie w parafiach wiejskich, w mniejszym �stopniu w ośrodkach pątniczych, Cudowne sanktuaria wiążą się bardzo często, a być może najczęściej, z p o ­ stacią M a t k i B o s k i e j . Nie można jeszcze ustalić w sposób ostateczny, jakie postacie świętych i jakie święta były osnową różnych l o k a l n y c h uroczystości odpustowych i związanych z n i m i zwyczajów w o t y w n y c h . Nie ulega jedynie wątpliwości, że większość świętych najpopular­ niejszych w środowiskach ludowych należy do rodziny opiekunów, przede wszystkim żywego inwentarza . Poza t y m wydaje się, że w rozwoju zwyczajów w o t y w ­ nych ważną rolę odegrał k u l t opiekunów zdrowia l u d z ­ kiego. A l e o r o l i tej można mówić głównie w stosunku do ośrodków miejskich i rejonów bliskich i c h wpły­ wom 4 H 1S Zwraca uwagę fakt, że zwyczaje wotywne nie wiążą się u nas prawie zupełnie z głównymi świętami dorocz­ n y m i kościoła. Występują one natomiast wespół z u r o ­ czystościami święcenia t a k i c h np. d n i , j a k Przemienienie Pańskie, św. Trójca oraz d n i M a r y j n y c h — Zwiastowa­ nia i Wniebowstąpienia. Być może, że związki te w y ­ pływały ze stopnia nasycenia i n n y c h świąt, przede wszystkim właśnie głównych, wcześniejszymi f o r m a m i k u l t u . Wiązanie się zwyczajów w o t y w n y c h z p e w n y m i tylko świętami (nie pierwszego znaczenia) następowało pod wpływem splotu okoliczności. Wchodziły w grę takie okoliczności, które wzmacniały i urealniały akty prośby, dziękczynienia, ślubowania, wyrzeczenia . ,IT i i i :s Wota: II. 5. Wyobrażenie dziecka w powijaku na poduszce. Napis na powijaku: „Ex voto V.G.AB Haickclct LB. De Doners Marek O.Maji 1753. Blacha srebrna, 38 X 32 cm. Brak znaków złotn. Jasna Góra, skarbiec. I I . 6. Dziecko w powijaku przed kaplicą. W głębi — kościół w Czerwińsku (prawdop. 1. pol XVIII w.), blacha srebrna, 25 X 40 cm. Brak znaków zlotn. Czerwińsk, kośc. Przemienienia Pańskiego, �II. 7. Sw. Wincenty, wyryta data 1758 г., blacha srebrna, pod Okiem Opatrzności (prawdop. 2, pol. XVIII w.), blacha 1Я X 12 cm. Sieradz, kośc. fis. Urszulanek. 11. 8. Mies-r.nimi srebrna, 15 X 14 cm. Chełmno, fara Wniebowzięcia Х.М l'. W omawianej kategorii w o t nieczęsto spotyka się na ogół obiekty wykonane przez samego ofiarodawcę . Jest to twórczość ścisłe zrośnięta z cechowym rzemiosłem miejskim. Wskazuje na to przede w s z y s t k i m rodzaj stosowanego surowca, sposób wykonania obiektów, wreszcie ich strona ideowo-formalna. Poza t y m w w i e j ­ skich ośrodkach k u l t o w y c h wota srebrne występują n a ­ der sporadycznie i niewątpliwie nie były t a m wyrabiane. Ofiarodawcy musieli zdobywać wota w miastach, w któ­ rych znajdowały się warsztaty złotnicze. listycznie aniżeli w Czerwińsku l u b Miednicvi-i. - -«-ь i Kodniu. Już od pierwszej połowy X V I I w. występują w u m a ­ wianych ośrodkach ustalone f o r m y wot. Nahv.a <)' nich: 1) samoistne przedstawienia osób świętych . >>••-kich właściwych dla określonego miejsca k u l t u ( i l - 'i. i , 2) samoistne wyobrażenia intencji pod postacią zwierząt, organów ciała ludzkiego (il. 5), 3) p:.!..> л przedstawienia osób świętych i boskich z intcnc.tanu (il. 7). Wydaje sic. że dwa pierwsze rodzaje wr>t т » м - я uznać jako wzory podstawowe. Który z nich jesl niejszy — t r u d n o powiedzieć. W X V I w . r o z p " " " " niony zdaje się już być zwyczaj pokrywania \"-" ' p a r t i i obrazów odpowiednio modelowanymi w srebrnej l u b złotej f i g u r a l n y m i przedstawieniem• » - ч . - . . zarówno koncepcyjnie, jak i technicznie pod:; -:::' o w y m wotom symbolizującym konkretne intencje •;! : ' i Nie można jednak zapominać, że w t y m samym x v i v; leciu i znacznie wcześniej szeroko rozpowszechni'!"-' grafika dewocyjna. Miedziorytnicze płytki z pi... .: -ło­ wieniami obrazów słynących łaskami były prawusame j a k wota ukazujące w sposób samoistny | . > - - . . • święte i boskie. Dlatego też nie można - w y k l i n . . obydwa z t y c h najprostszych wzorów pojawiły - i . . :i< • zależnie, w t y m samym m n i e j więcej czasie. >!:••••••'-• wota, w których nastąpiło powiązanie w i z e r u n k u -иni-, czczonej z właściwym wyobrażeniem intencji, -.ą n i e wątpliwie późniejsze Na osobną uwagę zasługują zasady dekoracji które w^ykonane zostały w formie prostokątnych jjUU-k Na blisko 1000 przejrzanych obiektów zaledwie naście nie miało dekoracyjnie wykonanego obrzeżema. Pośród tych „dekorowanych" w o t można wyróżnić urupy 1) równorzędnego t r a k t o w a n i a obrzeżenia z włascuw m tematem wota i 2) podrzędnego, kiedy w całości к.мпуzycji obrzeżenie spełnia wyraźnie uzupełniając; i n;t\ (il. 4, (i). 1й Trudno obecnie dostarczyć bliższych danych o twór­ cach wot. W materiałach a r c h i w a l n y c h można odnaleźć z jednej strony wiadomości o samych wotach i z drugiej 0 złotnikach (srebrnikach). Nic udało się jednak natrafić na zestawienie t y c h wiadomości razem tak, aby z nich wynikało, że określone wota wykonane były przez ściśle oznaczonego rzemieślnika . Brak jest dotychczas podpisu twórcy pełnym imieniem i nazwiskiem. Być może nie było w zwyczaju pozostawianie tego rodzaju śladu przynależności warsztatowej. W większych ośrod­ kach pątniczych, takich np. jak Chełmno Pomorskie l9 1 Częstochowa, występują niekiedy na wotach ślady cech i prób złotniczych. W mniejszych natomiast ośrod­ kach, j a k Czerwińsk, Miedniewice, Prostyń, Sieradz, w podobny sposób znakowane wota występują bardzo r z a d k o . Jeśli przyjąć, że ślady znaków złotniczych są świadectwem znaczenia i sprawności określonych orga­ nizacji rzemiosła cechowego, wówczas zróżnicowanie to jest zrozumiałe. Dowodziłoby ono zarazem, że w m n i e j ­ szych ośrodkach istniały większe swobody prawne dla warsztatów parających się wytwórczością wot. Prawdo­ podobnie w tych też ośrodkach mogły prosperować nie rejestrowane warsztaty osławionych „partaczy". Przy­ puszczenie to potwierdzałby charakter samych wot. W takich ośrodkach j a k Chełmno łub Częstochowa są one w mniejszym stopniu zróżnicowane technicznie i sty­ 20 Ł 1 , b �Spoza tych podstawowych ustaleń wyłaniają sic pew­ ne spostrzeżenia określające sposoby realizowania przez warsztaty złotnicze zamówień, które, j a k można się domyślać, były silnie zróżnicowano nie t y l k o określo­ n y m i intencjami ofiarodawców, ale także przecież ich możliwościami m a t e r i a l n y m i . Obok wot w y r a b i a n y c h masowo według jednego wzoru realizowano wota po­ jedyncze, takie, j a k i c h żądał ofiarodawca (ił. 4, 10, 6) . Są to dwie skrajności, które najprawdopodobniej w y ­ łoniły się w większych Ośrodkach pątniczych na tle prostych ekonomicznych dążności. Chodziło o sprostanie licznym i podobnym zamówieniom nie najwyżej w y ­ nagradzanym oraz zamówieniom zbiorowym, określonych kompanii pielgrzymów, a także i n d y w i d u a l n y m tych jednostek, których zamożność l u b szczególne intencje nie krępowały w decyzjach. Są to, jak powiedziałem, skrajności, które dochodziły do głosu przede wszystkim w większych ośrodkach pątniczych . Bez porównania bowiem częściej, aniżeli wota wykonane w całości zgod­ nie z zamówieniem ofiarodawcy, spotyka się rozwiązania, w których płytka na obrzeżeniu i w miejscu w i z e r u n k u istoty czczonej powtarza pewien obiegowy wzór, nato­ miast jest ona uzupełniona k o n k r e t n y m przedstawieniem intencji ofiarodawcy (il. 8, 9). M 24 W t y c h „kombinowanych" wotach sposób wykonania obrzeżenia i niekiedy również właściwego w i z e r u n k u istoty czczonej jest inny zupełnie niż samej intencji. Różni j e rodzaj konwencji formalnej. M a m y nieraz wyraźne przykłady wykorzystania wzorów ikonograficz­ nych i ornamentacyjnych z i n n y c h wyrobów złotniczych, renesansowych, barokowych, a także późniejszych. Związki te występują prawie wyłącznie w w a r s t w i e motywów stałych: dekoracji na obrzeżeniu i przedsta­ wień postaci świętych i boskich. Najprawdopodobniej posługiwano się przy t y m kopią (ił. 4, 5, 10—12). Jest to widoczne w samej technice wykonania, zazwyczaj bar­ dziej rozwiniętego tłoczenia czy nawet odlewu. Natomiast własnym rozwiązaniem twórców są na ogół niektóre wyobrażenia intencji. Realizowane są one najczęściej w skromniejszej technice repusowania l u b r y t u i p u n k ­ towania. Owo swoiste aktualizowanie półfabrykatów wot do określonych zamówień nie było całkowite. T y l k o niektóre, najprawdopodobniej więcej wynagradzane za­ mówienia, znajdowały pełniejsze rozwinięcie zleconego tematu. W podstawowej większości przypadków sprowa­ dzano temat intencji do pewnych konwencjonalnych motywów wyrażających najważniejsze momenty ofiary. A więc takie пр., j a k gesty pokłonu i uniesienia r e l i ­ gijnego, stan społeczny i płeć postaci, zakres prośby �czy dziękczynienia (liczba przedstawionych postaci) ( i l . 12—16). Stad też poszczególne rozwiązania mogły być wykorzystywane do zasadniczo różnych intencji, jeśli t y l k o owe intencje miały pewne cechy wspólne. Można przypuszczać, że twórcom w o t towarzyszyła w pracy stała troska, aby zbytnią aktualizacją treści zamówienia nie przysporzyć nadmiernych czy nawet dodatkowych trudności. Dążenie to można prześledzić na przykładach w i e l u obiektów z t y c h wszystkich ośrodków rzemiosła, które nastawione były na masową realizację zamówień. Pod t y m względem wota złotników i r y t o w ­ ników różnią się dosyć wyraźnie od analogicznych p r z y ­ kładów twórczości malarskiej. W tej ostatniej istniały niewątpliwie pełniejsze i zarazem swobodniejsze możli­ wości wypowiedzenia się, nie były bowiem krępowane tak silnie właściwościami technicznymi przedmiotu. Pochodzenie, pozycja społeczna ofiarodawców w o t srebrnych, przedmiotów niekiedy dużej wartości, aby nie powiedzieć drogocennych, pozornie t y l k o wydaje się oczywista. Okazało się пр., że niektóre, nawet najcen­ niejsze, wota (dużych rozmiarów, wykonane ze znacznych p o r c j i srebra) mogą mieć fundatorów zbiorowych. I s t n i e ­ ją dowody składania takich właśnie w o t przez uczest­ ników kompanii-pielgrzymek do miejsc c u d o w n y c h (il. 15, 17). Dotychczas udało się ustalić, iż pielgrzymi ci pochodzili z miast, miasteczek. Nie jest jednak w y ­ kluczone, że zbiorowo fundowane wota pochodziły także z niektórych rejonów wiejskich, t y c h пр., gdzie nie obowiązywały surowe uzależnienia pańszczyźniane. I d l a ­ tego też nie wydaje się całkowicie pewne, że wota srebrne, w odróżnieniu od woskowych, związane były p r a w i e głównie z warstwą „bogatą" dawnego społeczeń­ stwa polskiego . Na w o t u m o f i a r o w a n y m przez k o m p a ­ nię z Pleszewa do Częstochowy przedstawieni są ludzie 25 M 10 I I . 9. Wotum — M.B. Chełmińska i postać klęcząca, wy­ ryta data 1741, płytka srebrna, 14 X 10 cm. Brak znaków zloin, Chełmno, jara. II. 10. Wotum — s~w. Rodzina, 1800 г., blacha mosiężna posrebrz. Brak znaków złotn. Miedniewice, kośc. Św. Rodziny. II, 11. Drzeworyt z 1671 г., wierna kopia obrazu iw. Rodziny w Miedniewicach. w strojach, w j a k i c h z w y k l i występować przedstawiciele plebsu miejskiego ( i l . 17). Na i n n y m w o t u m pochodzącym z Zakroczymia, o f i a r o w a n y m z powodu klęski pożaru tego miasta, pośród wizerunków prawdopodobnie k u p ­ ców, którzy ratują z płomieni ciężkie k u f r y , przed­ stawiono również ludzi dźwigających na głowach nie­ w i e l k i e tobołki (okładka). Od połowy X I X w . uczestnictwo ludności wiejskiej i niezamożnych w a r s t w m i e j s k i c h w omawianych z w y ­ czajach stało się zjawiskiem powszechnym. W t y m j e d ­ nak czasie, dzięki wytwórczości fabrycznej, wota p r z y ­ jęły postać równorzędną z wieloma łatwo dostępnymi dewocjonaliami . гт Byłoby więc uproszczeniem przyjmowanie ogółu ofia­ rodawców wot srebrnych z X V I — X V I I w. j a k o t y c h najbogatszych reprezentantów ówczesnego społeczeństwa. Istnieją obok dużych rozmiarów płyt, w y k o n a n y c h ze znacznym nakładem środków i pracy, cienkie blaszki mosiężne, posrebrzone t y l k o jednostronnie. We wszystkich poznanych zbiorach wot natrafiamy na przedstawienia postaci w żupanach z w i e l k i m i szabla­ m i u pasa. Mają one wysoko pod golone głowy. To nie­ wątpliwie w i z e r u n k i ówczesnej szlachty ( i l . 18—20). Nie wydaje się jednak, aby wśród nich nie było przedsta­ w i c i e l i szlachty szaraczkowej. Poza t y m na pewno zda­ rzali się ofiarodawcy z kręgu ludności chłopskiej, j e j najbogatszego odłamu. Na to wskazują przede wszystkim tematy gospodarcze. Wiadomo zaś, że właśnie te tematy ii �13 •л są najbardziej reprezentatywne dla chłopskich w o t wos­ kowych . 2Я Tematy gospodarcze w wotach metalowych, w t y m ich zasobie, j a k i udało się poznać, należą do stosunkowo najrzadszych . Jak dotąd nie udało sio odnaleźć miejsc k u l t u wotywnego wykraczających swoim znaczeniem poza kręgi l o k a l n y c h parafii wiejskich, w których spra­ wy gospodarcze byłyby podstawowe. Warto przy t y m zaznaczyć, że w krajach zachodnich i południowych Europy miejsca takie występują często. Przedstawienia koni, krów, owiec i innych zwierząt w wotach metalo­ w y c h należą tam do najpopularniejszych ( i l . 21—25). W Polsce wota srebrne znajdowały się pod oddziaływa­ niem przede wszystkim zainteresowań zdrowiem czło­ wieka i jego sprawami osobistymi. Mogą to być sprawy serdeczne, rodzinne, to znów bytowe, losow'e. W cza­ sach u t r z y m y w a n i a się zasadniczych różnic społecznych te ogólnoludzkie problemy nie wyrażały prawdopodob­ nie w pełni najbliższych postulatów życiowych społecz­ ności nazywanych l u d o w y m i . Zawierały one momenty uczuć, zainteresowań, które dla tych społeczności mogły być niedostępne, aby nie powiedzieć obojętne. 29 Nie znaczy jednak, że swoisty utylitaryzrn magii w tematach gospodarczych w o t znajdował w yznawców tylko w kręgu ludności chłopskiej. Oto znamienne w y ­ znanie na w o t u m z 2. połowy X V I I I w. Pochodzi ono od pana wiosek Tylicza i w i n n i c w ziemi chełmińskiej: „Winnyc i Tylic Matko ukłon daią Tcze kłosy ciesąe pomoci zadaią Oddal wzniesioną Twą Ręką zarazy Wroc plon wyniszcz nią wszelkie w zbożach skazy Niech złość Czartowska i z Ludzką ustąpi Tak zebrze Miłosierdzia Twoiego Najniższy Ponóżek Bogusław K i l n o w s k i " . Można domyślać się, że na podobnych przesłankach w i a r y w gotowość istoty czczonej do pozytywnej inge­ rencji w sprawy f o l w a r k u opierają się wota — w y ­ obrażenia popiersi fundatorów, możnych panów, obok przedstawień pełnych figur k o n i i krów (il. 27). Dla badacza k u l t u r y ludowej ta naiwna postawa świato­ poglądowa przedstawicieli w a r s t w u p r z y w i l e j o w a n y c h ma duże znaczenie poznawcze. Jak wiadomo, jej pełne rozwinięcie czy też rozpowszechnienie poznajemy' w czasach współczesnych, w w i e l u zwyczajach ludności chłopskiej. Przekonanie więc o wyłącznie środowiskowej genezie tej postawy może być m y l n e : �II. 12. Wotum — wyobra­ żenie M, Boskiej i postaci kobiecej (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosięż­ na, 19 X 14 cm. Brak zna­ ków zlotn. Sieradz, kośc. ss. Urszulanek. II. 13. Wo­ tum, woskowe — w y o b r a ­ żenie postaci ludzkiej ze złożonymi rękami, brak dolnej części, 2. poł. XVIII w. Grodzisko k/Ojcowa, kaplica Bł. Salomei. Ob. PME Warszawa. II. 14. M. Boska oraz postacie ko­ biety i mężczyzny, pol. XVIII w., blacha srebrna, 17 X 17 cm. Brak znaków zlotn. Chełmno, jara. 14 Wota odnoszące się do spraw budowlanych i r-A\A\czych nie wyczerpują w całości zainteresowań tiospodarczych, materialnobytowych, jakie dochodzą do głosu w suplikacjach i dziękczynieniach ofiarodawców. .Na obecnym etapie badań nie można jeszcze ustalić polne­ go zakresu tych zainteresowań. Niemniej nasuwają spostrzeżenia pozwalające mówi'', że w twórczości wo t y w n e j znajdowały odzwierciedlenie niektóre lokalne odrębności gospodarcze k r a j u . Do takich przypuszczeń upoważniają między i n n y m i przedstawienia łodzi i stat­ ków. Natrafiono na nie w zbiorach wot Czerwińska i Chełmna, ośrodkach położonych na ważnym szlaku h a n d l o w y m Wisły. Szczególnie piękne i sugestywne jest w o t u m z Czerwińska. Na stosunkowo niewielkiej pb-toe o szerokim dekoracyjnym obrzeżeniu przedstawiona za­ stała łódź na sfalowanej powierzchni wody. Wyraźne skierowanie uwagi na tę właśnie wode sugeruje okreś­ loną intencję — prawodopodobnie prośbę o ochronę przed niebezpieczeństwami pracy na rzece (il. 26). W i n n y m ośrodku w o t y w n y m , w .Miedniewicach, zwraca uwagę swoiste przetworzenie tematu 'znanego w ikonografii kościelnej, j a k i m jest św. Rodzina przy stole. Sam cudowny obraz w m i e d n i e w i c k i m kościele MIw-- .' ' w i . i '• • : i .. i {>.•.;.-.-• . w nastroju mistycznego p rzęży •i • Taki zamysł widoczny jest . J ' . ': Логика, w dostojeństwie M a r i i • •, Ń4- Józefa. Przedmioty na stole - j .lawet nie najbardziej czytelne. . . <,x-,nssści określonych elementów jest zupelnio inaczej. Nicwątp!. - '• • ' : , e i \i . r r ^ v a n e na przedstawieniu endowr.i'i, : !>'.•!, - j >,'ier.m:e? dostrzega się, że nie chodziło o ukri/.;in:e mistycznemu przewidywania Chrystusowej ofiary. Wlaśi i w * «*-sty i jednoznaczność wyrazów twarzy zostaly zagubione. Natomiast nabrały głównego znacze­ nia ..dary boże", które występowały na stole. O tenden­ cji r y w i n I i ' o w a r ^ n rrt^yfrr.-eh prawd wiarv r.aizvwir przekonutą wota. na kiórych (pod przedstawieniem stołu) pojawia sio postać ofiarodawcy albo t y l k o nogi. Mogło w tych wotach chodzić o najprostsze wyrażenie prośby o pełen stół względnie o ukazanie związku między do­ statkiem a zdrowiem proszącego — zdrowiem jego nóg (il. 4, 9, ID—11, 29). 4 • ł ' 5 31 Motywy swoistej poufałości przy jednoczesnym uzna­ niu wszeehclobroci i wszechmożnośei istoty, której zło­ żono zosfnlo w o t u m , nie jest odbiciem jedynie obowiozu- �Wota: П. 15. M.B. Częstochowska i przewodnicy pielgrzymki, na dole napis: „Ofiara Campanj Kempisky" (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha srebrna, 23 X 10 cm. Brak znaków zlotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. II. 16. Wyobrażenie rodzi­ ny pod Okiem Opatrzności, blacha srebrna. Na odwrocie napis: „Ofiara J . Naymav 1823". W dolnym prawym rogu znak złotnika z Warsza­ wy T. Klimaszewskiego, jego godła (owca) oraz próba 12-lutowego srebra* 23 X 19 cm. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. U. 17. Fragm. przedstawie­ nia pielgrzymki. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. jącej postawy światopoglądowej w X V I I I w. Zdarzają sio również wota, w których wizerunek cudownego obiektu zastąpiony został okiem opatrzności — symbo­ lem Trójcy Świętej — jedynego Boga. Pojawiają się zarazem, np. na ołtarzach Najświętszej Panny M a r i i , wota z przedstawieniem samego Zbawiciela l u b po­ p u l a r n y c h postaci świętych (il. 29—33). Znamienne jest w o t u m złożone w Częstochowie przez pielgrzymów z Pleszewa. Na płytce dużych rozmiarów, w górnej części na środku, znajduje się wizerunek M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Przez całą szerokość p a r t i i dolnej roz­ ciąga się przedstawienie p i e l g r z y m k i . Natomiast po­ między jednym i d r u g i m znajdują się wyobrażenia Św. Jana Nepomucena i św. Floriana. Jak wiadomo, są to opiekunowie od żywiołu ognia i wody (il. 17, 32). 22 W przedstawionych przykładach rysuje się postawa uczuć w jakiś sposób abiwalentnych wobec głównej po­ staci k u l t u wotywnego. Naiwne rozumienie wszechmocy istoty czczonej, z poprzednio omawianej postawy, ustę­ puje jak gdyby poczuciu istnienia h i e r a r c h i i w świecie niebiańskim, hierarchii znaczenia i powiności istot świę­ tych i boskich. Wydaje się, że postawa ta jest stosunko­ wo najbardziej reprezentatywna dla w o t z końca X V I I I i z X I X w. Nie jest wykluczone, że została ona w y ­ kształcona na tle rodzącego się k r y t y c y z m u i ogólnej refleksji nad założeniami w i a r y . W wotach z 2. poł. X I X w. śledzić można rozwój, najprawdopodobniej, momentów pokory, podporządko­ wania się w y r o k o m boskim. W dawnych intencjach przeważała nad dziękczynieniem prośba, np. oczekiwania i n t e r w e n c j i w sprawy doczesne. Samo zaś dziękczynie­ nie przyjmowało charakter p r e w e n c y j n y . Jeśli dobrze rozumieć sens przedstawień, to w najpóźniejszych w o ­ tach prawdopodobnie zanika częściowo formuła otwar* 33 tej i prostej w i a r y w całkowitą stosowność czy może nawet znaczenie prośby o rzeczy realne. Pojawiają sic w t y m czasie np. prośby o przyjęcie do niebios najbliż­ szych zmarłych. Popularne stało się w o t u m z przedsta­ w i e n i e m dziecka w trumience. Wcześniej, w X V I I I w., dzieci ukazywane były w p o w i j a k u . Warto przytoczyć napisy z tych wot nowej postaci: „Andrzej Szymański Urodził się d:za Mca:T ist:Ro:182f) J Umarł d : 15 M c u : Czerw: Ro: Ш 5 " " 3 „Przed w y r o k i e m T w o i m korne schylamy Panie czoła 1882" . 35 Jednocześnie zyskuje w t y m czasie znaczenie najpo­ pularniejsze w o t u m — przedstawienie serca gorejące­ go. W zbiorach częstochowskich często można spotkać wota — wiele serc złączonych w całość (il. 35). Mogą one symbolizować' członków rodziny i sprawy, wobec których zachodzi potrzeba dziękczynienia. I w t y m w y ­ padku odzywa się m o t y w ofiary rozumianej w najsu­ rowszy sposób. Siedem serc połączonych na jednej płytce oznaczonych zostało inicjałami i dopiskiem: sieroty. W w i e l u tych wotach wyobrażających serca gorejące w y ­ czuwa się postawę ofiarodawców pokornych, podporząd­ kowujących się wszelkim w y r o k o m boskim. Na osobną uwagę zasługują wota — ręce i dłonie. Nie p o t r a f i m y dokładnie powiedzieć, j a k i e każdorazowo treści kryją się pod t y m i symbolami. Na pewno wota te, podobnie j a k wyobrażenia innych jeszcze części ciała (nóg, uszu, oczu, nosa, języka), wiązały się ze sprawa­ m i zdrowia (il. 34). Niektóre z nich (oczy, nogi) znane były we wczesnych okresach zwyczajów w o t y w n y c h . Pojawiały się one z okazji nadzwyczajnych uzdrowień, jak również w intencji oczekiwanego uzdrowienia. Nie­ mniej zwraca uwagę fakt, że spośród pozostałych s y m ­ boli ęiala ludzkiego właśnie ręce należą do szczególnie �popularnych wot. W X I X w. występują one prawie t a k często j a k wota serca. Być może, że w pewnych okolicz­ nościach nic były one ofiarowywane w związku z do­ legliwościami rąk. W zbiorach częstochowskich istnieje spora ilość wot-dłoni w y k o n a n y c h z cienkich blach mosiężnych, przy t y m niedbale uformowanych. Obok nich zdarzają się dłonie i całe ramiona — obiekty w y ­ sokiego kunsztu rzemieślniczego. Są to wota nieraz dużych rozmiarów, wykonane ze znacznych ilości srebra (il. 34). Prawdopodobnie więc w w y p a d k u jednych i d r u ­ gich intencje wykraczały poza zwykłe zainteresowanie zdrowiem. Można dopuszczać możliwość rozumienia dło-,ni, ramienia, jako symbolu przymierza, bliskiego s y m ­ bolowi serca. Pod koniec X I X w. rozwiązany został problem t r u d ­ ności technicznych przystosowania masowej wytwór­ czości wot do rozmaitych sytuacji i treści ofiarowania. W sposobie przedstawienia ofiarodawcy zachowana zo­ staje postawa na klęczkach, ale zanika gest rąk unie­ sionych wysoko do góry i rozpostartych ramion. Figury mają dłonie złożone przy sobie, j a k do pacierza i różań­ ca. Poszczególne postacie oddzielone zostały od tła, w y ­ stępują pojedynczo. Umożliwiło to produkowanie wot nie t y l k o na potrzeby określonego ośrodka k u l t u , lecz wszelkie ich odmiany. Poza t y m z tych pojedynczych postaci łatwiej było montować układy wyrażające właś­ ciwe intencje ofiary. Oczywiście innowacja ta możliwa była dzięki zmianie dawnych rzemieślniczych f o r m w y ­ 17 twórczości na fabryczne. Dzisiaj te uproszczenia poszły jeszcze dalej. Zakłady A r s Christiana wyrabiają t y l k o jeden gatunek w o t : serca gorejące. Mają one k i l k a usta­ lonych wielkości i zależnie od tego są tańsze l u b droższe. Warto powiedzieć, że w i n n y c h krajach europejskich, np. we Włoszech, a szczególnie w Grecji, nie obserwuje się j a k u nas procesu stopniowego zanikania w i e l u t r a ­ dycyjnych symboli w o t y w n y c h . Przeciwnie, w krajach tych nastąpiło w najnowszych czasach, w okresie k i l k u ­ dziesięciu lat, wzbogacenie t r a d y c y j n y c h wyobrażeń z u ­ pełnie n o w y m i . Nie do rzadkości należą np, w o t a samochody, motocykle i rowery. Pojawiły się wota ofia­ rodawców we współczesnych strojach, m.in. mężczyzn w mundurach wojskowych, z k a r a b i n a m i , wreszcie wota symbolizujące mieszkanie — klucze . W tej odmienności rozwoju symboli w o t y w n y c h znajdują niewątpliwie od­ bicie ogólne przemiany światopoglądowe społeczeństwa. Gdyby nie rozwijające się u nas w najnowszych cza­ sach rozmaite f o r m y k u l t u , przypominające pewne m o ­ menty obyczajów w o t y w n y c h , można by powiedzieć, że społeczność katolicka Polski reprezentuje dziś głębsze i pełniejsze rozumienie w i a r y aniżeli wymienione w y ­ żej analogiczne społeczności Grecji l u b Włoch . ,e 37 Pojawienie się w 2. poł. X I X w. fabrycznych f o r m w y ­ twórczości w o t było bezpośrednią przyczyną zubożenia ich wartości artystycznych. W miarę j a k następowała stopniowe ograniczanie rodzajów określonych przedsta­ wień wota utraciły te wartości. Brak dotąd materiałów �dotyczących początków występowania tej dziedziny sztu­ k i w Polsce zakreśla granice prowadzonych rozważań do stosunkowo wąskiego okresu (od 2, pol. X V I I w. do polowy X I X w.). 18 19 It. 18. Fragra. Wotum —- przedstawienia szlachciców, prubo blacha srebrna, wym. całości 24,5X23 cm. Brak znaków zlotn. Na odwrocie napis: „Jry Mość Pani Ka­ tarzyna Rzechowska Podczaszyna Różańska Ofiarowała to Volvm do tego Kościoła Za pierwszego Małżonka Swego I Mć i Pana Jana Górskiego у Stanisława Syna stolnika Zakroczymskiego Roku Pa 1721". Czerwińsk, kośc. Przemienienia Pańskiego. 11. 19. Wotum — szlachcic pod. koroną, symbolizującą Cudowną (Koronowaną) M.B. Chełmińska, pol. XVIII w., blacha srebrna, IG X 14 cm. Brak znaków zlotn. Chełmno, fara. 78 Przystępując do rozpatrzenia wartości artystycznych wot, należy stwierdzić na wstępie, że w okresie u t r z y ­ m y w a n i a się rzemieślniczych f o r m wytwórczości, t j . do polowy X I X w., jest to twórczość niejednolita. Zróżnico­ wanie charakteru pracy złotników, które uwidocznia się w samych w y t w o r a c h , możemy zaobserwować nawet na przykładzie zbiorów pochodzących z jednego ośrodka. Poza t y m zwraca uwagę fakt, że to zróżnicowanie, o którym już wcześniej wspominałem, rysuje się szcze­ gólnie jaskrawo w ośrodkach niepierwszoplanowej waż­ ności czy popularności. Uwidacznia się ono nie tyle w w a r s t w i e ideowej, tematycznej, ile w formalnej. P r z y j ­ rzyjmy się dla przykładu wotom z Czerwińska. W y b r a ­ ne do porównań egzemplarze reprezentują dwa odrębne warsztaty. Do warsztatu pierwszego, j a k się wydaje, można zaliczyć kilkanaście w o t spośród przeszło stu sztuk, znajdujących się w zbiorach kościoła. Wybrane egzemplarze wyróżniają się t a k i m i podstawowymi cecha­ m i , j a k wielkość, grubość i rodzaj użytego surowca. Można o nich powiedzieć, że są to niewątpliwie „cen­ niejsze" wota. I c h ofiarodawcy to przedstawiciele w a r ­ stwy szlacheckiej, a w j e d n y m w y p a d k u fundatorzy w o t u m zbiorowego — mieszkańcy Zakroczymia. Przed­ stawienia we wszystkich t y c h wotach wykonane są techniką repusowania, odlewu (obrzeżenie) oraz r y t o w nictwa (partie centralne). Przy pomocy r y t u oznaczone zostały intencje w o t : wyobrażenia postaci ludzkich, a w j e d n y m w y p a d k u płonącego miasta. Obrys p r o ­ wadzony jest linią zamaszystą, płynną, która przy pewnych detalach, t a k i c h n p . j a k smugi d y m u albo obrys torsu szlachcica, daje efekt arabeski czy zamie­ rzenia dekoracyjnego (il. 18, 37). Uzupełnieniem ob­ rysu są cieniowania, dokonywane poprzez z w i e l o k r o t ­ nienie krótkich zdecydowanych cięć. I c h k i e r u n k i i n a ­ pięcie jest bogato zróżnicowane. Twórcy, a może twórca tego warsztatu ukazując określono postacie poświęcał uwagę przede w s z y s t k i m i c h strojom, nie pomijając delali k r o j u i przybrania. Starał się jednak również u k a ­ zać w y r a z twarzy f i g u r y i właściwy gest błagania l u b dziękczynienia, a w przedstawieniu płonącego Zakroczy­ mia także gesty lamentacji. Wśród f i g u r ratujących m i e ­ nie można dostrzec łatwość ukazywania człowieka w ruchu. B r a k jest też „błędów" w zachowywaniu p r o ­ porcji i układu anatomicznego figur. Kompozycja ca­ łości jest swobodna, ze znajomością ujęć perspektywicz­ nych. Warsztat d r u g i reprezentuje k i l k a prostokątnych pły­ tek i jedna figura serca. Wszystkie egzemplarze są m a ­ łych rozmiarów, z cienkiej blachy srebrnej l u b g r u b ­ szej mosiężnej i t y l k o jednostronnie posrebrzanej. K r a ­ wędzie poszczególnych w o t ozdabia skromny, wąski szlak półkolistych tłoczeń l u b zygzakowatych płytkich nacięć. Właściwe przedstawienia, podobnie jak w po­ przednich wotach, są rytowane. Obrys nosi ślady n i e ­ równości, j a k b y został wykonany rylcem o tępym ostrzu. Przedstawienia dotyczą ludzi oraz zwierząt gospodar­ czych ( i l . 25, 38, 39). W j e d n y m w y p a d k u mamy ozna­ czoną t y l k o t w a r z człowieka. Oszczędność przedsta­ wienia jest aż t a k znaczna, że wzbudza zastanowienie nad b r a k i e m wymagań ofiarodawcy. W i n n y c h wotach przedstawione zostały całe postacie, ale również w spo­ sób daleko posuniętej umowności, z „błędami" w zacho­ waniu proporcji i właściwego układu anatomicznego. J �M i m o np. profilowego ujęcia f i g u r y t w a r z j e j , t a k j a k w poprzednim w o t u m , ukazana jest na wprost. T y l k o w przedstawieniach zwierząt zajęły autora bliższe szcze­ góły (rogi, sierść, wymiona). Kompozycje nie p r z e k r a ­ czają dwóch przedstawień i zawsze skrępowane pozostają symetrycznym układem lub zwielokrotnieniem określo­ nego elementu plastycznego ( i l . 25). Można zatem powiedzieć, że w małym ośrodku, t a ­ k i m j a k Czerwińsk, działały w X V I I — X V I I I w . warszta­ t y złotnicze o zasadniczo różnych możliwościach tech­ nicznych i artystycznych. Z jednej strony był warsztat nieskrępowany większymi trudnościami technicznymi, nie uchylający się przed epickimi ujęciami, z drugiej zaś warsztat przejawiający umiejętności mniejszej skali, oparte na uproszczeniach prowadzących do syntetyzują­ cych skrótów i niezwykle l a p i d a r n y c h ujęć. Podobne zróżnicowanie, chociaż nie tak samo wyraź­ ne, obserwujemy na przykładzie w o t z pozostałych ośrodków: Sieradza, Nieszawy, Chełmna, Miedniewic oraz Częstochowy. W każdym z t y c h ośrodków n a t r a f i a ­ m y na dowody koegzystencji w X V I I — X V I I I w. warszta­ tów o krańcowo różnych możliwościach technicznych i artystycznych. W większych zaś ośrodkach, t a k i c h np. j a k Częstochowa i Chełmno, występują ponadto wota. których w a l o r y ideowo-formalne nakazują zdecydowa­ nie zaliczać je do n u r t u twórczości elitarnej. Fakt, że twórczość w o t srebrnych rozwijała się w mniejszym stopniu pod wpływem zamówień środowisk l u d o w y c h aniżeli środowisk społecznie i ekonomicznie uprzywilejowanych, nie powinien przesłaniać i n n y c h m o ­ mentów istotnych dla jej charakteru. W X V I I I w., a t y m bardziej w okresie wcześniejszym X V I I w., rozbieżności wyobrażeń religijnych między społecznościami l u d o w y m i a różnymi odłamami w a r s t w uprzywilejowanych nie były zasadnicze czy wyraźniejsze. W epoce t e j , j a k mówiłem, prymitywność pojęć i postaw r e l i g i j n y c h pew­ nych odłamów w a r s t w u p r z y w i l e j o w a n y c h dopełniał swoisty u t y l i t a r y z m myślenia, j a k i bywa właściwy g r u ­ pom społecznie upośledzonym. Stąd też w obrębie treści religijnych trudno jest nieraz przeprowadzić wyraźniej­ sze rozgraniczenie na ludowe i nieludowe przykłady omawianej twórczości. Należy jedynie dopuszczać moż­ liwość, że w zakresie m n i e j l u b bardziej żywego zain­ teresowania zdrowiem i własną biografią dochodziło do różnic między ofiarodawcami ze środowisk ludowych i innych kręgów ówczesnego społeczeństwa. Być może również, że do t y c h ostatnich kręgów dotarły w X I X w . dodatkowe pobudki aktów w o t y w n y c h . M a m na myśli II. 20. Wotum — wyobrażenie szlachcica. W górnym rogu M . Boska, (prawdop. pol. XVIII w.), blacha mosiężna posrebrz. 28 X 20 cm. Brak znaków zlotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. �II, 21. Wotum — wyobrażenie krowy, 2. poi. XVIII w., grubsza blocho mosiężna posrebrz., 7 X 14 cm. Jasna Góra, ob. źb. prywatne. II. 22. Wotum — symbol bydła rogatego, XIX w., u>ys. 16,3 cm. Wg R. Kriss, Eisenopfer... s. 23. Górna Bawaria. II. 23. Wotum — wyobrażenie krowy, kute żelazo, wys. 9 cm. Muz. Jelenia Góra. II. 24. Srebrne wota z XVII—XIX w. Wg Lenz Kriss. Reienbcck, Bilder und zeichen... s. 126. Dolna i Górna Bawaria. sprawy losów już nie samej jednostki, j e j rodziny, ile społeczności w i e r n y c h czy losów religii. Natomiast w p r z y p a d k u środowisk l u d o w y c h nastąpiło w t y m czasie ogólne zwiększenie się popularności w o t srebrnych. Nio pozostawało to bez związku z ostatecznym zanikiem w większości miejsc k u l t o w y c h dawnych w o t wosko­ wych. W przemianach t y c h odegrała pewną rolę po­ prawa ogólnych warunków życiowych najliczniejszych reprezentantów tego środowiska — ludności chłopskiej. W t y m czasie między poszczególnymi odłamami spo­ łeczeństwa zarysowały się znacznie wyraźniejsze róż­ nice w wyobrażeniach r e l i g i j n y c h . W świetle przedstawionych uwag nasuwa się zasad­ nicze pytanie, czy omawianą dziedzinę sztuki można ujmować jako przedmiot k u l t u r y ludowej, czy t y l k o jako problem badawczy, mający pewne znaczenie dla poznania jej historii. Otóż j a k i e k o l w i e k byłyby w n i o s k i badaczy o rozwoju osiągnięć określonych ośrodków złotniczych w Polsce X V I I — X V I I I w., nie podlega dyskusji, że w porównaniu z osiągnięciami i n n y c h gałęzi dawnych sztuk omawiana dziedzina nie zajmowała pierwszoplanowej pozycji, Dziwne byłoby zresztą, gdyby rzecz przedstawiała się inaczej. Jeśli chodzi o rozmaite pokrewne umiejętności obróbki metali (płatnerstwo, ludwisarstwo, brązownictwo, f i l i g r a n itp.), to wiadomo, że nie mają one w Polsce a n i trwalszych tradycji, ani głębszych powiązań z głów­ n y m i n u r t a m i r o z w o j o w y m i k u l t u r y . Umiejętności te na ogromnych połaciach przyśródziemnomorskich uzy­ skały postać wszechstronną i powszechną, o w y b i t n i e l u d o w y m charakterze. Rozwój twórczości w o t y w n e j w Polsce ma wszelkie konsekwencje przeobrażeń zdecy­ dowanie żywiołowych, o krótkim stosunkowo przebiegu. 80 �1 dlatego też t r u d n o wskazywać w tej dziedzinie zde­ cydowanie odrębne n u r t y rozwojowe. Nie znaczy to j e d ­ nak, aby nie można było odnaleźć zarówno przykładów s t y l i s t y k i odpowiadającej określonym etapom rozwojo­ w y m sztuki n u r t u głównego, j a k i przykładów k o n w e n ­ cji formalnych, pojawiających się niezależnie od miejsca i czasu. A l e t e n właśnie moment rozróżnienia f o r m a l ­ nego nie jest najbardziej istotny, wiele bowiem z roz­ wiązań dalekich od ustalonych f o r m sztuki „historycz­ nej", a z s i l n y m i nieraz znamionami cwych konwencji uniwersalistycznych, łączyło się z w o t a m i ofiarodawców spoza kręgu ludowego. Zasady wytwórczości w o t , które j a k wiadomo nie podniesione zostały do f o r m poszukiwania własnej w y ­ powiedzi artystycznej, zasady oparte przede wszystkim o dążenie do uproszczeń, ułatwienia realizacji maso­ w y c h zamówień, rzutowały silnie na charakter dzieł. Wyławiane były przez twórców najistotniejsze momenty określonych intencji. W ogromnej większości w o t p o t r a k ­ towane zostały w sposób syntetyzujący. Prowadziło to do kształtowania przekazu o dużej sile wyrazu. Emocjonalność określonych przedstawień podbudowywała o d ­ waga twórców ukazywania własnych możliwości t e c h ­ nicznych. A możliwości tych na ogół nie obciążała surowa poprawność, r u t y n a zawadowa . зя Znaczna część złotników i rytowników, zajmujących się twórczością wot, najprawdopodobniej nie r e k r u t o ­ wała się spośród rzemieślników najwyższych umiejęt­ ności, aby nie powiedzieć małych czy niedostatecznych. Możliwe, że b y l i o n i przedstawicielami tej rzeszy p r o ­ wincjonalnych majstrów, których procesy rozwojowe w miejskich cechach rzemieślniczych okresu X V I — 24 X V I I w . odsunęły od pełniejszych możliwości zawodo­ w y c h i sprzyjających warunków doskonalenia warszta­ tu . 3S Starając się zamknąć dotychczasowe rozważania, moż­ na scharakteryzować omawianą twórczość w następu­ jący sposób: 1) twórczość w o t srebrnych czerpie swój rodowód z treści nierodzimego n u r t u k u l t u r y . Niemniej znajduje ona oparcie nie t y l k o w treściach ideowych oficjalnej ideologii kościoła, ale również w miejscowych wyobrażeniach i wierzeniach o charakterze l u d o w y m . 2) Twórczość ta ukształtowana została ostatecznie w póź­ n y m stosunkowo okresie X V I I — X V I I I w . — okresie nie­ bywałego rozwoju cudownych miejsc k u l t u , cudownych objawień, szerzenia się idei bezpośrednich ingerencji istot boskich i świętych we wszelkie przejawy życia człowieka. Twórczość w o t y w n a jest j e d n y m z najpełniej­ szych i trwalszych śladów t y c h idei. Zbieżność z k l i ­ matem tradycyjnych wierzeń i wyobrażeń ludowych nie pozostawała bez wpływu na przyjęcie się zwyczajów w o t y w n y c h i ich artystycznych dokumentów do n u r t u rozwojowego k u l t u r y o szerszym zasięgu aniżeli okreś­ lona warstwa l u b odłam społeczeństwa. 3) O zasięgu i sile oddziaływania omawianych obyczajów w o t y w n y c h decydowały swoistości t r a d y c j i rzemiosła p r o w i n c j o n a l ­ nego w Polsce. W X V I I — X V I I I w . rzemiosła obróbki m e t a l i nie były, j a k sądzę, na tyle rozwinięte, aby mogła zaistnieć powszechnie dostępna wytwórczość w o t m e ­ talowych, nawet nie srebrnych, ale żelaznych, t a k j a k miało to miejsce w i n n y c h k r a j a c h (głównie w niektó­ r y c h częściach Niemiec i Czech, a następnie A u s t r i i i Węgier). 4) Możliwości techniczne i artystyczne rze­ miosł, zajmujących się wytwórczością w o t srebrnych. �były w t y m okresie na tyle ograniczone w w i e l u ośrod­ kach, głównie jednak prowincjonalnych, że zamówienia w a r s t w uprzywilejowanych realizowano często w k o n ­ wencjach bliższych doświadczeniom artystycznym n u r t u ludowego aniżeli a k t u a l n y m tendencjom w sztuce. 5) Twórczość w o t srebrnych nie zajmuje zdecydowanie określonego miejsca wśród głównych nurtów rozwojo­ wych. Znajduje ona w porównaniu do innych gałęzi twórczości stosunkowo najsilniejsze i różnokierunkDwe powiązania między t y m i n u r t a m i . • Pojawienie się i rozwój, nawet bogatych i r o z m a i ­ tych, f o r m w o t srebrnych — wyrobów o znamionach przedmiotów niezwykłych, przeznaczonych na szczegól­ ne okazuje życiowe — nic świadczy bynajmniej o wyso­ k i m standarcie ówczesnej k u l t u r y materialnej. Może n a ­ tomiast, j a k się wydaje, wyrażać pewne, t r u d n e do okreś­ lenia właściwości psycho-społeczne danej zbiorowości narodowej. We właściwościach t y c h jest swego rodzaju niezrównoważenic potrzeb realności z pragnieniami i aspiracjami życiowymi. Nie ulega wątpliwości, że w obliczu istoty czczonej, w atmosferze ceremonii k u l t o ­ wej ujawnienie owych właściwości psycho-społocznyeh jednostki i całych grup ludnościowych dokonywało się w sposób szczególnie wyrazisty. I dlatego nie będzie przesadą twierdzenie, że dla czasów powszechnego f i deizmu wota są wyjątkowo czułym wskaźnikiem t r w a l ­ szych cech grupowych, składających się na wartości pod­ stawowe, unifikujące życie duchowe zbiorowości. Twórczość w o t srebrnych rozwijała się w Polsce na przestrzeni k i l k u s e t l a t . Dziś należy ona do jednej z w i e l u wymarłych dziedzin sztuki r e l i g i j n e j . Proces zaniku tej twórczości w X I X w . był równie gwałtow­ ny j a k pojawienie się nowych, mechanicznych f o r m obróbki m e t a l i . Związane z tą twórczością umiejętności i doświadczenia artystyczne nic znalazły k o n t y n u a c j i w i n n y c h rodzajach dzieł sztuki. A l e k i l k u s e t l e t n i okres w i e l k i e j żywotności w o t był dostatecznie długi, aby umiejętności i doświadczenia tej twórczości uzyskały postać ustaloną. Niemniej ścisłe powiązania ich ze szczególnymi f u n k c j a m i r e l i g i j n y m i , masowy charakter 26 �£7 II. - j . Fraym, wotum — wyobrażenie krów (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosiężna, 0,5 X I I cm. Brak znaków zioin. Czerwińsk. II. 26. Fragrn. wotum — łódź na rzece (prawdop, 2. pol. XVIII u\h blacha srebrna, culosć 12 л 15,5 cm. Czerwińsk. II. 21, Wotum — wyobrażenie krowy, blacha srebrna, i) X 11,5 cm, Znaki zlotu, w górnym rogu, w owalach — Шагу МИ, w owalu narożnym — D. Chełmno, jara. zamówień, a także ograniczone możliwości rzemiosł prowincjonalnych ośrodków nie pozwalały, aby twór­ czość w o t y w n a moe,U przyjąć znamiona zindywidualizo­ wania wypowiedzi artystycznej i t y m samym wyrażać w sposób pełniejszy postawy i k i e r u n k i przeobrażeń w sztuce. Stąd też można mówić o .swoistej stagnacji rozwiązań plastycznych. Zmieniają się w nich stroje i gesty przedstawianych osób czy nawet w sposób zasad­ niczy m o t y w y d e k o r a c y j n e . \ i e zmieniają .''K natornin-' główne zasady samych rny.wia.zan plastycznych. Wielość elementów kompozycyjnych pozostaje niezwykle ogranic/ona Organizacja określonych przedstawień spro­ wadza s; ' w najlepszym razie d o zachowania relacji między dwoma podstawowymi k i e r u n k a m i : poziomym, który wyznacza miejsce wyobrażenia intencji, a piono­ wym, który określa miejsce w i z e r u n k u istoty czczonej Wiązanie elektów rytowani„ i wypukłego modelunku kontrastuje partię centralna, w stosunku do obrzeżenia. Zależnie zaś o d warsztatu służy tr.iiic-j l u b baruzii-j wyraźnemu u k i e r u n k o w a n i u uwa«i na określone przed­ stawieniu. .Sprowadzają sic ono do oderwanych figur, traktowanych najczęściej w ayosub oymboliczny. U l u ­ dzi właściwie l y l k o odpowiednie gesty rąk i pożycia hu klvczniu-h określa zakres ujęć. Mają ono jednak odnosić .się do rozmaitych sianów i uczuć, szczególny cli zupełnie wydarzeń, a nawe! nап'ргууyiн)у/<пу ch cudów Усп zjawisk. W umowności tej możliwość podkła­ daniu pod przedstawienia odpowiednich treści jest n i t g r a n i c z o n a . Taką też, nieograniczoną (czy toż maksy mamą), wydaje się przedstawiać umowność rozwiązań plastycznych ogromnej większości wot. Jeśli umowności tej towarzyszy oszczędność i zarazem surowość środków realizacji, zyskuje nna na szczerości i śmiałości. Jeśli natomiast konwencja ta znajduje wsparcie w swobod­ S п niejszej i sprawniejszej technice r y t u l u b tłoczenia, po­ tęguje się jedynie wrażenie niedoskonałości, braku współbrzmienia. Umowność rozwiązań plastycznych jest dobrze znaną stroną w i e l u dziedzin sztuki ludowej (przede wszystkim dziedzin zaliczanych do tzw. sztuki zdobniczej). W dzie­ dzinach tych jednak o umowności f o r m d w y d u j e w d u ­ żej mierze 'zespół czynników m a t e r i a l n y c h — właści­ wości -mrowia, zasady jogu obrób)::, u * . . , ! . : „ ; _ . . . . . . . . . J . „ tu Up. Umowność, z jaką spotykamy się w wolach srebr­ nych, znajduje swoje podłoże głównie w czynnikach pozamatenalnych. W y n i k a ona między inn* m i л •••л .::-wierzeń, z przekonań o właściwościach istoty r / c / . o n e j oraz postaw zajmowanych wobec niej piie/. t/Juvtiuka Pod t y m względem stosunkowo najbliższe analogie m a ­ ją wota ^rębnie w swych odpowiednikach w y k o n a n y c h z wosku. W tych ostatnich jednak u u u i w i i - i i r Pizw.yiw pla>tyi'ziiych i n i a i a węższy zakres. Wo.-kowe l i ^ u i y zwierząt, ludzi, organów ciała ludzkiego wwnbrażab' określone ubiektj i /wiązane z m m i k o n k - e l n o poUv.eby. M e odnosiły się natuitiia.^t to figury <K> vi> dai y.cn, 4 a nów ducha, nie mówiąc o zjawiskai n cudownych. Wula w u u k u w t i arebrne udzw ioi ciedlają d w a у . а к а и т г / и т у ­ н е sposoby „kontaktowania >ię" z bóslweni. y.asatię /.wiązaną z w o t a m i w o s k o w y m i można n r / v i Y i w n a e i l e K o m u n i k o w a n i a się opartego o zaklęcia i »e«ly. nato­ miast zasada związana z w o t a m i s r e b r n y m i Ulż-,z,i mowie artykułowanej czy nawet m o d l i t w i e S/fr'ei-ie rozpowszechniony od kilkudziesięciu lat w nkktórych ośrodkach k u l t u zwyczaj pisania do osób świętych i boskich listów, a od k i l к u lat '/Ыогыли opracowywa­ nych ksiąg jest niewątpliwie dalszym rozwinięciem с1ал nvch artvstvcznvch zasad k o n t a k t o w a n i u się z bóstwem. 1 4 1 �I L 2&. Fraam. -wotum — „£w. Rodzina", por. il. 4, 11. II. 2d. Wotum — postacie z różańcami pod Okiem Opatrzności, blacha mosiężna posrebrz, 9 X 17 cm. Brak znaków zlotn. Klasztor oo. Paulinów, Częstochowa. II. 30. Wotum — postać kobiety pod Okiem Opatrzności, blacha srebrna, 14 X 18 cm. Znak złotnika KM oraz С (prawdop. znak zlotn. chełmińskich). Chełmno, fara. �PRZYPISY Jest to k o m u n i k a t o k i e r u n k a c h prowadzonych poszukiwań oraz o zarysowujących się problemach na obecnym etapie badań — etapie d a l e k i m od ostatecz­ nych ustaleń i wniosków. Podstawą do t a k formułowa­ nego celu stały się w y n i k i prowadzonych przeze m n i e w ramach stałej pracy w Zakładzie E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N na przestrzeni ostat­ nich 2 l a t rozpoznawczych badań terenowych oraz wstęp­ nych prób zapoznania się ze źródłami a r c h i w a l n y m i . Badania terenowe, stosunkowo najwszechstronniejsze i szczegółowe, prowadziłem na terenie północno-wschod­ niej Polski (Kurpiowszczyzna, Mazury, Warmia). W i n ­ nych częściach k r a j u objęte zostały badaniami wybrane ośrodki k u l t o w e . Oto one: Grodzisko koło Ojcowa, Sie­ radz, Prostyń, Miedniewice, Czerwińsk, Warszawa, Nie­ szawa, Chełmno Pomorskie, K a l w a r i a Zebrzydowska i Piekary Śląskie. Ponadto zapoznałem się ogólnie z sytuacją w południowo-wschodnich rejonach k r a j u (Przemyśl, Zamość, Rzeszów i okolice) wreszcie z tere­ n a m i północno-zachodnimi ziem odzyskanych. W każ­ dym z badanych ośrodków przedmiotem głównych prac była dokumentacja zbiorów wot, próby dotarcia do m i e j ­ scowych źródeł a r c h i w a l n y c h oraz w y w i a d y na temat współczesnych f o r m k u l t u wotywnego. 1 W poszukiwaniu źródeł do badań okazało się zawod­ ne branie pod uwagę wyłącznie popularności ośrod­ ków k u l t o w y c h . Jak wiadomo, wota należą do t r a d y c j i k u l t o w y c h kościoła grecko- i rzymsko-katolickiego. Nie sa one respektowane przez wyznania protestanckie. W Polsce, gdzie wyznania te nie mają trwalszego opar­ cia, należy oczekiwać występowania bogatych i rozmai­ tych przejawów twórczości w o t y w n e j . I t a k i też nasuwa się wniosek z pobieżnych nawet porównań materiału krajowego z obcym. Niemniej w n i o s k u tego n i e można dziś odnosić do całego obszaru k r a j u . Na obszarach byłego zaboru austriackiego wiele najsławniejszych t a m ośrodków k u l t o w y c h nie ma p r a w i e zupełnie d a w n i e j ­ szych w o t (Rzeszów, K a l w a r i a Zebrzydowska). Tereny te objęte były w X I X w . ogłoszoną przez władze za­ borcze rekwizycją przedmiotów wartościowych, głównie kościelnych. Najprawdopodobniej podobne losy spotkały między i n n y m i zbiory w o t w niektórych w y b i t n i e p o l ­ 30 skich centrach na obszarze zaboru pruskiego (Sw. L i p k a , Gietrzwałd, Piekary Śląskie). Brak jest całkowicie w o t w ogromnej większości muzeów państwowych i nie m a i c h też w większości muzeów diecezjalnych. Natomiast można oczekiwać n i e ­ bywałych, j a k sądzę, materiałów w niektórych p u n k t a c h skupu złomu srebrnego A r s Christiana oraz w p r y w a t ­ nych i spółdzielczych warsztatach j u b i l e r s k i c h . Wiado­ me jest, że w warsztatach takich na terenie K r a k o w a stopiono w ostatnich latach (w związku z uroczystościa­ m i Tysiąclecia) dużą ilość zabytkowych w o t srebrnych na blachę, m . i n . do w y r o b u wazonów na k w i a t y do ołtarzy. Jeśli chodzi o źródła archiwalne, to należy zaliczyć do nich na pierwszym miejscu inwentarze kościelne i rejestry łask uzyskiwanych przez w i e r n y c h w m i e j ­ scach słynących cudami. Rejestry t a k i e sporządzano wszędzie t a m , gdzie zabiegano o koronację papieską określonego obiektu k u l t u . Na terenie k r a j u k o r o n o w a ­ nych w X V I I I w . miejsc k u l t o w y c h jest ogromna liczba, Ale na same rejestry łask nie zawsze można natrafić v tych miejscach. Niezależnie zaś od występowania źródeł udostępnia się je na ogół niechętnie. O wotach woskowych opublikowałem następujące ргьсе: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynow'or/n Wielka, „Pol. Szt. L u d . " , R. 14, 1960, n r 1, s. 3— 22; Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, tamże, R. 16, 1962, n r 2, s. 92—96 oraz P i e r w i a s t k i tradycyjne we współczesnym Światopoglądzie ludu wiejskiego za­ mieszkującego tereny popuszczańskie i sąsiednie na Ma­ zowszu [ w : ] „1962 Rok Z i e m i Mazowieckiej", Płock 1962, s. 289—295. O malarstwie w o t y w n y m patrz: J . i A. Czerepińscy, Xfc III-wieczny ludowy strój biłgorajski na ob­ razach wotyw.tych z Puszczy Solskiej, „Pol. Szt. L u d . " , R. 15, 1961, n r 2, s. 84—93; A . Kunezyńska-Iracka, Ma­ larze ludowi z Oidel, „Pol. Szt. L u d . " , R. 19, 1965, n r 2, s. 79—100; tejże, Obrazy częstochowskie, tamże, R. 20, 1966, n r 2, s. 75—100. г Por. R. Andree, Votive und Weihegaben des katholischen Volkes in Siid-Deutschland, Brunswick 1904; A*. Gennep, Religions Moeurs et Legendes, rozdz.: Ex-Votos Bavarois et Tyroliens, Paris 1908; St. L. Kostov, Votivi, „Izvestja na Narodnija E t n o g r a f s k i j Muzej w Sofija". Sofija 1922, R. I I . t. 1—2, s. 15—22; M . S. F i l i 3 �powieź, Mietalni Votivi prawosławnich Srba, „Głasnik skopskog naucznog druzstva" X V — X V I , Skoplie 1936, s. 241—253; R, Kriss. Eisenopjer, Munchen 1957; R. Kriss, H. K r i s s - H e i t i r i c h , Peregrinatio neohellenika. Waiifahrtswanderungen im heutigen Griechenland und in Unteritalien, Wien 1955, а z wcześniejszych prac: FUhrcr durch die Sammlung fiir deutsche religiose Volkskunde, Wien 1936; R. Violant Simorra, F.l arte popular cspanol, Barcelona 1953; P. Toschi, Arte populare italiana, Ro­ ma 1960. Nazwa ofiara jest do dziś żywa w w i e l u środo­ wiskach wiejskich. W niektórych z nich jest nazwą używaną wyłącznie w t a k i c h np. odmianach gwarowych j a k „ofsiara", „osiara" (Kurpie). B y w a w y p i s y w a n a na samych płytkach. Natomiast w źródłach archiwalnych występuje prawie wyłącznie nazwa w o t u m . Należy t u również wspomnieć o u t r z y m y w a n i u się do dziś z w y ­ czajów obnoszenia, składania i zawieszania w o t . Obrzą­ dek dokonywany jest zawsze w sąsiedztwie l u b bezpo­ średniej łączności z ołtarzem (il. 1). Takie też u k i e r u n ­ kowanie k u l t u wotywnego wyraża pojęcie przedmiotowe ofiary i czynnościowe ofiarowania. Występowanie obok t y c h przedstawień tekstowych objaśnień l u b też odrębnych sformułowań nasuwa p y ­ tanie, czy wyrażały one zasadniczo różną postawę czło­ w i e k a do istoty czczonej, czy stanowiły jedynie odbicie określonych możliwości technicznych formułowania prze­ kazu. Za pierwszym przypuszczeniem przemawiałby fakt występowania szczególnie rozbudowanych tekstów, nie­ kiedy przeradzających się w odrębny utwór na wotach możniejszych fundatorów. I c h pozycja społeczna i m a ­ terialna mogła rzutować na swobodniejszą postawę w o ­ bec istoty czczonej. Natomiast za d r u g i m przypuszcze­ niem przemawiałby' f a k t niepiśmienności niektórych rzemieślników. Warto jednak dodać, że znane są w y ­ padki w y k o n y w a n i a przez rzemieślników analfabetów poprawnych i znakomitych kaligraficznie k o p i i określo­ nych tekstów. Do uwag tych upoważnia przede wszystkim n a r r a cyjność przedstawień malarskich w obrazach w o t y w ­ nych jak też analiza tekstów często występujących pod t y m i obrazami. Oto wybrane podpisy z obrazów w o ­ t y w n y c h w kaplicy M.B. Rzeszowskiej w kościele oo. Bernardynów w Rzeszowie: pod datą 1631 „Elżbieta Zakrzewska z miasta Krosna Srogi K a d u k cierpiąc tu (podkreślenie moje) Przyszedłszy Wolną Została". Pod datą 1664 „I.M.P. K u l k o w s k i zeznał (podkreślenie moje) iż córka lego T a k i Boi Głowy Y Oczu Miała że L e w e oko na wierzch wylazło. Skoro oddał Ią w opiekę N.P. го tym punkcie (podkreślenie moje) Zdrową Obaczyl". Pod datą 1635 „Córeczka P. Jana Curzyńskiego Maiąc lat cztery Gdy się w Rzece kompała Cale się zalała skoro smutni Rodzice w o t u m uczynili zdrow a została". Sformułowania i sens t y c h podpisów ujawniają, że o d ­ noszą się one w większej mierze do w i e r n y c h aniżeli do samej istoty czczonej. Najprawdopodobniej teksty te j a k też obrazy (zajmujące dwie pełne ściany w k a p l i ­ cy) namalowane zostały w jednym czasie i przez tego samego malarza. Całość stanowiła niewątpliwie swoistą reklamę zaaranżowaną przez zakon. Odmienne są zupeł­ nie teksty wot srebrnych. Mówię o nich w dalszej części pracy. Np, okazalszy obraz w o t y w n y albo nawet obrus złożony jako w o t u m na mensę mógł być sugestywniejszym dla społeczności w i e r n y c h wyznaniem przez ofiaro­ dawcę żarliwości religijnej aniżeli niewielka płytka ze srebra. ' Por. A. Gennep, op. cit., s. 102—3. Reguły zakonne niektórych zgromadzeń dawały szeroki przystęp kształceniu umiejętności rzemieślniczych i artystycznych. Jest wielce prawdopodobne, że w okresie przyswajania się zwyczajów w o t y w n y c h zakonnicy b y l i twórcami wot. Ok. 1743 r. w klasztorze jasnogórskim istniała pracownia złotnicza kierowana przez o. Daniela Katrzyńskiego. Por. L. Lepszy, Przemyśl złotniczy w Polsce, Kraków 1933. Zwraca uwagę, że w wiejskich parafiach nie spo­ t y k a się na ogół słynących z cudownych łask obiektów k u l t u . Oczywiście można powiedzieć, że niektóre ośrodki mirakularnogo k u l t u reprezentowały takie właśnie para­ fie, a z czasem dopiero stały się miejscem zgromadzeń zakonnych. Niemniej jednak, wydaje się, że również w t y c h wypadkach swoją żywotność i popularność za­ wdzięczały organizacjom zakonnym. W zbiorach w o t nie zdekompletowanych w sposób zasadniczy (takimi zbiorami wydają się być wota w Chełmnie Pomorskim, Czerwińsku i Miedniewicach) do 4 5 B T 7 9 10 11 86 Wota: II. 31. Sw. Jan Nepomucen, łan zboża i postać kobiety (prawdop. kon. XVIII w.), blacha srebrna, 10 X 10 ст., brak znaków złotn. Nieszawa, pow .Włoc­ ławek. II. 32. Przedstawienie pielgrzymki, św. Jana Nepomucena, św. Floriana i M.B. Częstochowskiej, blacha mosiężna posrebrz., 25 X 23 cm. Brak znaków złotn. Jas­ na Góra, ołtarz M.B.Cz. II. 33. Wyobrażenie chorej w łożu oraz św. Antoniego i M.B. Częstochowskiej. Napis na wstędze: „Sanda. Maria. Ora Pronobisz" (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosiężna posrebrz., 35 X 28 cm. Brak znaków złotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. ��П. Н. Wota — reka i dłonie, XIX w. Jasna Córa, Ba­ zylika. II. 35. Wolo. — serca, XIX w. Warszawa, kośc. oo. Franciszkanów. II. 36. Wotum — осгу, blacha srebrna, 5 X 5,5 cm. Miedniewice. A.D. 1591, A r c h i w u m Jasnogórskie, rkps n r 2098 s.k. 40—51. Z kościoła N.M. Panny ss. Urszulanek w Sie­ radzu pochodzi niezwykle cenny dokument, prowadzony od 1633 г., p t : Regestr rzeczy do Bractwa albo do ołtarza Naś. Panny Maryey należących, iako apparaty, vota, złoto, srebro — inwentarze, rewizje, dary do 1767, A r c h i w u m Diecezjalne we Włocławku sygn. 299. W do­ kumencie t y m podane jest, że kościół posiadał w 1668 r. taką ilość w o t srebrnych, że można było wykorzystać je jako surowiec. Oto w z m i a n k a na ten temat: „R.P. 1668 za Panowania Jana Kazimierza Króla Polskiego... za staraniem osobliwem PP. starszych y... Oica Promo­ tora zrobiona jest sukienka P. Naswietszey z srebra у wotów (podkreślenie moje), które były spobożności Dobrodzieiów ofiarowane na t e n ze obraz. Którego Srebra było i n pondere grzwien trzydzieści у Osm. jednak tego srebra upaliło się przy szmelcowaniu grzy­ wien 2. Ta tedy Panny nas sukienka która iest m i o tanomi k w i a t a m i złocista także korony dwie у Aniołowie wazy i n toto grzywien trzydzieści у sześć. Na który szaty pozłocenie dało się czerwonych zł 36. Które złoto także w rożnych pierścieniach у kawałkach od Dobro­ dziejów dane były za wota (podkreślenie m o j o f Pannie Nasw: od Roboty zaś teyze suk. у wszytkiey blachy dało się Panu Tom. Dołegowiczowi zp. 200 у 50 — Ita est Fr. Stephanus Zatorski S.T.L.mpp. 1668, Augusti 15". I n n y dokument t o : O cudownym г bardzo starym obrazie Najświętszej Maryi Matki Bożej 1720, z którego podaje obszerne wyciągi ks. Franciszek Żynda, Historia cudow­ nego obrazu Matki Boskiej Bolesnej w Chełmnie z go­ dzinkami, nowenną i pieśniami, Chełmno 1938, rkps w a r c h i w u m p a r a f i a l n y m w Chełmnie. Księga Cudów w Prostyni od 1511 do 154? [w:] B. T u r s k i , Pamiątka z Prostyni, Siedlce 1932. I n n y wreszcie dokument z głoś­ nego na W a r m i i ośrodka pątniczego w Gietrzwałdzie . podaje, że w 1798 r. zbiory w o t w s a n k t u a r i u m M . B o ­ skiej liczyły zaledwie 11 sztuk („w kształcie nogi i serca, okrągłe i kwadratowe"), Liber Proccssitm Ecclesie dittrichswaldensis in 1796 die m.cnsis 16-to Maji incipit, s. 33, A r c h i w u m Parafialne w Gietrzwałdzie. Na koniec wspomnieć można dokument innego zupełnie rodzaju, j a k i m jest Wacława z Potoka Potockiego, Ogród fraszek, wydanie zupełne A. Brucknera, L w ó w 1907, t. I I , s. 375. Por. Alojzy F r i d r i c h , Historye cudownych obrazów najświętszej Maryi Panny w Polsce, Kraków 1908. Po­ nadto prace na ten temat ks. Wacława z Sulgostowa i ks, Sadoka Barącza. u �3(1 Na terenie północno - wschodniej Pulski niezwykle popularnym patronom żywego inwentarza jest św. Roch; w Sieradzkiem i Opoczyńskiem św. Benon i św. Bogumił; w Kieleckiem i Sandomierskiem, a także na Podkarpa­ ciu św. -Mikołaj; na Śląsku św. Wendelin. n Należy wymienić takich znanych patronów zdro­ wia ludzkiego j a k : św Walenty, św. Agata, św. Rozalia oraz sw. Roch. Ważna rolę odgrywała np. zbieżność daty święta z poru głównych przemian w reku i odpowiadających im prac gospodarczych. Zwyczaje w o t y w n e w dniu Przemienienia Pańskiego znajdywały w t y m d m u opar­ cie w swoiście p o j m o w a n y m pojęciu Przemienienia jako zmiany na lepsze. Asumptem do takich skojarzeń była pora samego święta, przypadająca na zakończenie uprzątania /. pól zbiorów dorocznych. Podobnie u j m o ­ wane było pojęcie Zwiastowania. W popularnych tłuma­ czeniach, z j a k i m i mogłem się zetknąć w w i e l u wsiach Podla>ia, .święto to w niczym nie wiązało się z o f i e i a i nym jego rozumieniem Chodzi o niepokalane poczęcie Maryi. Zwiastowanie, tak j a k Przemienienie Pańskie, Uznawano za zapowiedź nnweco. lonszcen życia W jed­ nym i drugim w y p a d k u wychwycone zostały o p t y m i ­ styczne momenty nadziei opartej o zbieżność słownych sformułowań aktów mistycznych z prawidłowościami cyklicznych przemian w zvciu naturv i pracach gospo­ darczych. : " 17 " W ogromnej ilości wot, jaką miałem możność przejrzeć, wydaje się, że t y l k o jedno zostało wykonane Przez samego ofiarodawcę. W o t u m to znajduje się na ołtarzu .Matki Boskiej Chełmińskiej. Wyobrażenie nogi, obok niej nieznany znak k r a t y z zaczepem, wreszcie M - — w y k o n a n e zostały zdecydowanie niewprawnie. Możliwe, że autorem tegu w o t u m był, tak j a k głosi P 1 S napis, j e j c u /, w i e . d i i ; . u u i t n \ i , u . ^ i . , L - i i i . i > . i . . . t . o u ^ . ,,i ..'i szuka Г Ч \ e y 1 ulijucy B y л •i b i e i u i a L.is. \\ e . 1111 e j.u\ w nocy o matko endow (sic') polna w t y m ..brajle Pr: .;, bądź na piiritiie v\ цч1ц)и-«.\ m ,</i,-" - i* Niektóre zrudl.i Hlcniwaiiie. т а к I . I K : i | > . i > i m w t m sieradzki licacstr r:fc:u rin Пггнчнч!. i h i-.: : i •<--/•„ ia p o - . e nych dans e h o złulnikach. 1 т и л е , a , < v i u \ s l a i - i i . . ix. ów złotnik Tomasz Dołęgowie/. • • • Ф ' " ! Г Ч p >•<•••'!< м-/..;'." W ltiLiti l', przetopienie dawniejszych S\ol ; I - I \ S \ i % w i ; a i m sukienki do i.brn/.u M a t k i Buskiei, I » l '«ń\->-., шч* .-h wot, możliwo, /с wbiśnie U ••li. I - " ' '•• •!>> dziś w slcradzk ! ii i k o ś c i e l e 1 Na obecnym etapie badan udało mi чо roz­ szyfrować 1yll«i) njrlirxnP funk! '.'h'! ••-:•!;::•:; Korzystałem, przede wszystkim. z opracm\a;ii;i /jiakuw złotniczych, które podaie I . Lepszy, up »И .1ак Wia­ domo, autor omawia znaki t y l k o ważniejszych s-środków złotniczych. Dla Częstochowę podaje n r a w M u i bodn i 3 złotników. Z żadnym /. nich nie i den ty f i k u ią :;:c znaki odnalezione na wolach. Znacznie- lepiej p; zeusli-is\ ia -ie sytuacja w odniesieniu do zbiorów chełmińskich Odliujdujciu., ..„.i . . - - . L ^ . . , ...... ... ,, , złotnika Jana Leteńskieyu w г - ' и 1 •> U i m - i 1742—1771. Złotnik ten zajmował sic Uowulo v.-vrohcrn monstrancji. Por. L. Lepszy, op. c i i . , s. 285. W tymże zbiorze chełmińskim ione w n i i m i n..si мийу /лык u srebrnika z Gdańska (lata 1783--1789k Wilhelma F r y ­ deryku Sponholtza. Jego znak: H O L T Z SPON. Por. L. Lepszy, op. cii., s. 92. Wota warszawsK н-h srebrników: Klimaszewskiego (lata 1838—1851). Wernera (1. pol. X I X w.), Malcza (lala 1847 -1352). odn:!;d:t;«Tny koś­ ciołach nie t y l k o samej Warszawy, lecz również takich ośrodków j a k : Miedniewice, Prostyń, Kodeń. Por. L. Lep­ szy, op. cii., s. 31 Ii, 320, 32.5, л en �U 37 Franm wotum , t ragm. wmum ? ™ 5 „ S m Ь Ł C ~ Piotr r Ł Rusinowi (całość wyobraża rodzinę), blacha srebrna, całość ^ X 25 cm Brafe zrjąfcńw ,„ tum — wyobrażenie człowieka, blaszka srebrna, 8 , 5 X 9 cm. Czerwińsk. S ^ b ™ 4 e » i T c » t o « № . blacha mosiężna posrebrz., całość 19 X 10,5 cm. Czerwińsk. n T 38 �Z takiego uzupełnianego blaszanymi o k u c i a m i obrazu (Sąd Ostateczny) pochodzi wyobrażenie gromu (il. 3). Początkowo wyobrażenie to nabite było na jeden z 3 grotów namalowanych na obrazie. Dziś znajduje się ono obok właściwych wot na specjalnie zmontowanym ekranie. Wywodzenie w o t srebrnych ze zwyczaju obija­ nia elementami blaszanymi obrazów przedstawił M.S. Filipowicz, op. cit., s. 242—243. Wskazuje na to, przede wszystkim, dający sie łatwo zaobserwować na przestrzeni omawianego okresu X V I I — X V I I I w. postępujący proces rozbudowywania plastycznych wyobrażeń na wotach oraz i c h tekstowych objaśnień. T a k i m w o t u m jest niewątpliwie znajdujące się w zbiorach chełmińskich przedstawienie na dużych rozmiarów srebrnej płytce ( w y m i a r y 1? X 28 cm) B o ­ gusława Kilnowskiego przed 2-piętrowym budynkiem, prawdopodobnie d w o r u włości W i n n i c i Tylicza. Tekst intencji podaje na s. 12. W Częstochowie i Chełmnie Pomorskim bardzo często występują samoistne przedstawienia osławionych w tych ośrodkach obrazów M a t k i Boskiej. Sposób w y ­ konania t y c h wot, najczęściej „wybijanych", wskazuje wyraźnie, że wyrabiano j e w znacznych ilościach. Dziś nie spotykamy wprawdzie identycznych egzemplarzy, wiadomo jednak, że niektóre wota po upływie jakiegoś czasu zdejmowano z ołtarza do przetopienia na suro­ wiec. Najprawdopodobniej przeznaczano na ten cel przede wszystkim powtarzające się egzemplarze. Por. „Wotum małe srebrne z Przesowa kampania oddała 20 maja 1711"; „die 30 M a i i anno 1711 Kompania z Bochni i n n r o 600 osób przyniosła vota sua Matce Najświętszej"; „Z Warszawy od miasta całego w o t u m w i e l k i e bez łańcuszka, samo, które ma ważyć grzywien 10 14 J u l i i " ; Regestr wotów danych na Obraz Matki Najświętsze, 1695—1719, A r c h i w u m Jasnogórskie; rkps nr 753, s. 51, 53, 58. Przedstawione wyżej wyciągi otrzy­ małem od O. Dra Sykstusa Szafrańca, za co też składam najserdeczniejsze podziękowanie. I n n e źródło: Historia Calvarie serdu diiigenset Accuraia Descriptio situs Fondationis Privileghrum Dcvotissimi... Anno D o m i n i 1613, w y m i e n i a pod datą 1743, s. 180, w o t u m sztychowane z wizerunkiem M a t k i Boskiej i kościoła w Żywcu. Rkps a r c h i w u m oo. Bernardynów w K a l w a r i i Zebrzy­ dowskiej, obecnie w a r c h i w u m klasztoru oo. B e r n a r d y ­ nów w K r a k o w i e . Niniejszy wyciąg zawdzięczam p. mgr Annie Kunczyńskiej-Irackiej. 51 u 21 84 15 & Por. Wacław z Potoka Potocki, op. cit., s. 376. Warszawski f a b r y k a n t W e r n e r produkował w 1. poł. X I X w . w skali masowej sztancowane w cienkiej blasze małych rozmiarów ( 6 X 8 cm) wyobrażenie klęczą­ cego chłopca z t a k i m podpisem: „Boże nie opuszczaj go nigdy". I n n y f a b r y k a n t sreber A d a m N o r b l i n specjali­ zował się w t y m czasie w wyobrażeniach niemowląt. Były one także sztancowane w cienkich blaszkach mosiężnych, posrebrzonych. Wota z t y c h warsztatów zachowały się m i n . przed ołtarzem św. Antoniego w kościele oo. Franciszkanów w Warszawie, 2 ł » Szersze omówienie tego zagadnienia przedstawiłem w pracy o wotach woskowych, por. przypis 2. W zbiorach zabytkowych w o t chełmińskich, liczą­ cych około 150 sztuk, występują 4 w o t a z wyobrażeniami zwierząt. W zbiorach Czerwińska znajduje sie. taka sama liczba t y c h wyobrażeń na ogólną ilość 67 wot. W Krzynowłodze W i e l k i e j w pow. Przasnysz w miejsco­ w y m kościele znajduje się k i l k a w o t srebrnych, a wśród nich jedno wyobrażające krowę. Natomiast w t a k i m g i ­ gantycznym zbiorze w o t , j a k i m jest klasztor oo. P a u l i ­ nów na Jasnej Górze, odnalazłem również t y l k o jedno wyobrażenie tego zwierzęcia. Warto dodać, że było ono przechowywane nie w kaplicy, j a k inne wota, lecz w magazynie. W Czerwińsku, gdzie występuje stosunko­ wo największy procent w o t z wyobrażeniami zwierząt, także niełatwo jest je odnaleźć. Zawieszono te wota wszakże na ołtarzu, ale wysoka pod stropem kościoła. Szczególnie jaskrawe przykłady tej postawy świa­ topoglądowej dostarczają rozmaite doroczne zwyczaje, związane z w y p i e k a n i e m specjalnych f i g u r z ciasta chlebowego. Tę trywializującą postawę odnaleźć można nie t y l k o w interpretacjach mówionych środowiska ludowego, lecz również w e współcześnie ogłaszanych i p o p u l a r y ­ zowanych publikacjach pod patronatem władz kościel­ nych. T a k np. gest lamentacji M . Boskiej w Piecie z Chełmna uzyskał następujące objaśnienie: „Powiadają, że w czasie oblężenia miasta przez najeźdźców chciwych k r w i i łupów M a t k a Boska własną ręką osłaniała gród i jego mieszkańców. Widywano ją podczas najcięższych c h w i l , gdy żołnierze z sił już opadali, j a k w otoczeniu aniołów chodziła po m u r a c h i wznosiła ręce do góry, a pociski nieprzyjacielskie odbijały się o nie i wracając do nieprzyjaciół wyrządzały i m szkody". Franciszek Żynda, op. cit., s. 9. n ы 31 за �П. 40. Współczesne wota fabryczne. Zebrzydowska. Na sercu napis: „Za doznane Niniejsze uwagi opieram głównie na oględzinach wot w zbiorach klasztoru oo. Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie, Oto znamienne sformułowania ofiar i dziękczynień. Wotum ze zbioru chełmińskiego: „Antoni Siennicki w Twoje opiekę 1752. Paraliżem zarażony sie oddawszy iestem Pocieszony". Wotum z Czerwińska: „Te w o t u m ofiarowane Panu Bogu Naswies Pannie Czewienskiei Do f a r i premniena pańskiego Te racz uchowacz ynwentara miast Czerwiński". Alba napis z Miedniewic: ,,Na p a ­ miątko uzdrowienia od E m i l i j Kobylińskiej O M A R I O ! bez zmazy poczęta przyczyń się za nami..." Wotum w kościele oo. Franciszkanów w W a r ­ szawie. Wotum w Bazylice na Jasnej Górze. Na podstawie własnych badań w Atenach. Por. Rudolf Kriss Hubert Kriss-Heinrich, Peregrinatia neohelłenika. Wallfahrtswandcrungen im heutigen Griechenland un.d in Unteritalien, Wien 1955. P. Toschi, op. cit. " Napisy wygrawerowane na tabliczkach w kościele „garnizonowym" w Warszawie: „Do św. Tadeusza Judy, t u się modliłam i t u zostałam wysłuchana. Bardzo proszę o szczęśliwą jazdę samochodem dn. 27.IV.1965 J.W." z i 33 34 M 36 Fot.: autor; łaski i opiekę Parafia Stopnica 1951". Kalwaria ,.Św. Tadeuszowi Judzie w podzięce za zdanie egza­ m i n u i proszę o dalszą Dpiekę." W K r a k o w i e szczególnie popularnym miejscem składania „listów" jest ołtarz św. Z o f i i w kruchcie kościoła pod wezwaniem św. M a r k a . Na ołtarzu t y m w 1965 r. widziałem kilkadziesiąt k a r t e k oprawionych w rozmaite r a m k i . Oto jeden z listów: „Dziękuję za doprowadzenie do ślubu kochającej osoby i dom j a k i m i dałeś Jezu". Srebrne wota pod względem wartości artystycz­ nych dają się porównywać z p o k r e w n y m i od strony technicznej w y t w o r a m i sztuki w metalu X V I — X V I I I w. Można wymienić t u dla przykładu takie dziedziny, jak bogato zróżnicowane znaki cechowe, tłoki pieczętne, nie­ które rodzaje ludowej biżuterii, wreszcie pokrewne i od strony funkcjonalnej opłatki. Por. T. Seweryn, Krakow­ skie klejnoty ludowe, Kraków 1935, tegoż, Arcydzieła żelazorytu ludowego. (Formy do w y r o b u opłatków), „Pol. Szt. L u d . " . R. 9, 1955, n r 6, s. 335—361; A. Chmiel, Rzeźnicy krakowscy, Kraków 1930; Fr. K o t u l a , Cechowa znaki i tłoki pieczętne w Muzeum w Rzeszowie, War­ szawa 1951. Por. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław 1953. M J9 Jan Swiderski — il. 23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffeaeb528a9d635e0bab80da2d1eb228.pdf d62e4cf1e83171c1d7c3449b06d45ae1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5001 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna potwory - aspekt antropologiczny monstra - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4638 Title A name given to the resource Kilka uwag o monstrach i potworach/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.184-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOBEC CIELESNOŚCI ��Piotr Kowalski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ Kilka uwag o monstrach i potworach Chłopi w karczmie, niepomni na rozgrywające się obok nich dramatyczne wydarze­ nia, pełne egzystencjalnego napięcia, od czasu do czasu podnoszą się znad kufli i dzielą sensacyjnymi doniesieniami. C H Ł O P I Ł o ń s k i e g o r o k u , p r z e d samą wiliją, k r o w a c o ś mówiła d o M a r c i n a . C H Ł O P I I O p o w i e d z c i e no, k u m i e . C H Ł O P I A n o , p o s z e d ł M a r c i n d o o b o r y a k r o w a powiedziała d o niego w e d l e ż ł o ba: „ N i e jest d o b r z e , M a r c i n i e " . C H Ł O P I I I C o nie jest d o b r z e ? C H Ł O P I T a k ż e samo i M a r c i n ją zapytał: „ C o nie jest d o b r z e , k r o w o ? " . A k r o w a na t o : „A tak, w o g ó l e t o n i e jest d o b r z e " - i t y l k o siano jadła. M a r c i n jeszcze t r o c h ę p o c z e k a ł , b o myślał, ż e m o ż e co w i ę c e j p o w i e . S t o i , a ona nic, t y l k o siano je. Postał g o ­ dzinę, p o s t a ł i d w i e , aż g o n o g i zabolały i w y s z e d ł ( M r o ż e k 1983, s. 3 3 ) . W kolejnej chwili przytomności, gdy ockną się z prawdziwie metafizycznej nie­ mocy wspomną o t y m , że Maciejowi zaskroniec wpadł do barszczu. Chłop p o ­ wiedział wtedy że nie będzie więcej jadł, i rzeczywiście nie jadł. Za czas jakiś przy¬ pomina i m się też niezwykłe zdarzenie: C H Ł O P I Z a s i ę jeden był silny okrutnie. C H Ł O P I I O p o w i e d z c i e no, k u m i e . C H Ł O P I A n o , zadziwił c i się o n raz, aż się za g ł o w ę złapał... C H Ł O P I I I T o i co, ż e się złapał za g ł o w ę ? N i e d z i w o t a . C H Ł O P I Poczekajcie k r z y n ę . Z ł a p a ł c i się o n , a jako ż e s i l n y b y ł o k r u t n i e , głowa m u w r ę k a c h została. C H Ł O P I I M u s i w s z y i b y ł słaby C H Ł O P I W s z y i b y ł słaby ale za t o w r ę k a c h silny C H Ł O P I I I S i l n y m t e ż nie jest d o b r z e . . . ( M r o ż e k 1983, s. 5 8 ) . Głęboka prawda, cała mądrość ludu zdaje się objawiać w tych krótkich porusze­ niach ducha, które każą przerwać chłopom bezdenną medytację swojego losu. Po­ tęga ludowych przemyśleń jest porażająca - krowy gadają, jako że są wiedzące, choć 181 �Piotr Kowalski barany zapewne wiedzą więcej, niedobrze silnemu, bo ręce może silniejsze ma od szyi. M i m o wszystko zatroskanie krowy sytuacją świata czy bezgłowy korpus m o ­ carza nie okazują się faktami na tyle elektryzującymi, żeby przynieść pijącym otrzeźwienie i zmusić do podjęcia jakiejkolwiek działalności. N i e m o c chłopskich bohaterów stanowi manifestację, jak pisywał Witkacy zaniku uczuć metafizycz­ nych - oznacza więc zgodę na oczywistość świata, niemożność dostrzeżenia cze¬ gokolwiek poza t y m , co naskórkowo doświadczane, poniechanie trudu rozumienia. Spłaszczenie obrazu świata tłumaczy bierność, brak emocji, gotowości do zdziwie­ nia, tego niezbędnego warunku człowieczeństwa . W zaniku ciekawości, wygaśnię­ ciu odkrywczego i poruszającego zdumienia zobaczyć można symptomy tendencji generalnych - oto przyczynek do charakterystyki sposobu bytowania „jednowy­ miarowego człowieka" , którego poznawcze i egzystencjalne problemy komplikują się jeszcze bardziej w kontekście ponowoczesnej presji obrazów, luster i ekranów. C h o ć na razie dramat nierozróżnialności tego, co jest rzeczywistością, i jej przed­ stawień zdaje się nie dotykać codziennego życia, to jednak dyskretnie, acz skutecz­ niej symulakry zawłaszczają coraz większe obszary doświadczenia. Gadająca kro¬ wa, zaskroniec w zupie czy bezgłowy siłacz może być medialną ciekawostką, ale przecież nie źródłem zadumy nad dziwnością istnienia. 1 2 * G d y w X V I w. kolekcjonerzy zaczynali tworzyć gabinety osobliwości, ich zaan­ gażowanie i pasja były symptomem zjawiska znacznie poważniejszego: zmiany sto­ sunku do Wszechświata, nowej definicji człowieka i jego miejsca w Kosmosie, a więc najpierw - w naturze. Natura może powoływać do istnienia różne dziwaczne formy, trafiają się pomyłki, w y b r y k i czy nieudaczności. To one są atrakcjami w gabinetach osobliwości, w któ­ rych kolekcjonerzy zaspokajając swoją ciekawość i żądzę posiadania, układają w ga¬ blotach, w szafach i na półkach okazy fauny i flory, minerały, pozostałości po dawnej kulturze, szczególne miejsce rezerwując dla zdumiewających kuriozów. Niejedno¬ krotnie w kolekcjach znajdowały się słoje z potworkami zanurzonymi w konserwu¬ jących płynach. Okazy zwyczajne i te, które kwestionują normę, są po to, by ukazać 1 Tę starą formułę, prowadzącą d o refleksji o potrzebie poznania i doświadczenia metafizycznego, przypomniał w swej naukowej, i jednocześnie głęboko humanistycznej, pracy Erich F r o m m : „Jeżeli prawdą jest, że z d o l n o ś ć d o dziwienia się jest początkiem mądrości, t o prawda ta stanowi smutny ko­ mentarz d o mądrości współczesnego człowieka. Przy w s z y s t k i c h zaletach wynikających z osiągnięcia wysokiego stopnia literackiej i powszechnej edukacji - utraciliśmy ów dar dziwienia się czemukol­ w i e k " ( F r o m m 1972, s. 25). Książka, jak i inne ważne dzieła amerykańskiego psychoanalityka - co w a r t o pamiętać - powstawała w czasach pierwszej powojennej debaty o k r y z y s i e wartości, zagroże­ niach ze strony k u l t u r y masowej, niebezpieczeństwach społeczeństwa d o b r o b y t u i t d . 2 Tytuł głośnej książki H e r b e r t a Marcusego stał się skrótową prezentacją egzystencjalnych zagro­ żeń, jakie niesie ze sobą nowoczesna cywilizacja i rozwój k o n s u m p c j o n i z m u (Marcuse 1991). 182 �Kilka uwag o monstrach i potworach wielobarwność świata; ich gromadzenie i prezentacja, wymagające poukładania eksponatów, jednocześnie ujawniają tęsknotę za porządkiem, za taksonomią, której przyznać wypada rangę podstawowej zasady organizującej świat. Tym, co wypełnia gabloty gabinetów osobliwości, są przede wszystkim żmudnie gromadzone okazy, reprezentujące klasy, grupy, gatunki roślin, zwierząt, rodzaje mi¬ nerałów i t d . Atrakcją szczególną pozostawać będą curiositates, rzeczy dziwne, zaska¬ kujące przez to, że nie udaje się ich ulokować w którymkolwiek miejscu kolekcji. C h o ć bowiem nad wszystkim panuje idea taksonomii, to przecież kolekcjoner za¬ wsze „interesuje się przede wszystkimi wydarzeniami, rzadkimi, a nawet wyjątkowy­ mi epizodami, które według niego tworzą historię" (Pomian 2001, s. 70). T y m samym istotą kolekcjonerskiego stosunku do świata jest z jednej strony jego uprzedmioto¬ wienie, z drugiej zaś zachłanne zawłaszczanie przez zbieracza i nasycanie znacze¬ niami wynikającymi z jego doświadczenia czy taksonomicznych przeświadczeń: T a k kolekcjoner, jak i ocalający je [dawne k u l t u r y ] etnograf m o g l i b y się u b i e g a ć o ostat­ nie miejsce w ś r ó d o b r o ń c ó w „prawdy r z e c z y " . A u t e n t y z m [ . . . ] w y t w a r z a się b o w i e m w trakcie usuwania przedmiotów i zwyczajów z ich bieżącej sytuacji historycznej ( C l i f f o r d 2 0 0 0 , s. 2 4 6 ) . Curiosum to przedmiot, zjawisko czy zdarzenie, które manifestuje się szczególnie dobitnie w działaniach kolekcjonera, albo ogólniej - w ramach wyobrażenia o po¬ znawczych powinnościach i perspektywach człowieka. Poszukiwanie osobliwości, jakie stanowić mogłyby atrakcyjne eksponaty z coraz częściej w X V I I w. udostęp¬ nianych prywatnych zbiorów, wpisuje się w ogólną tendencję epoki - o t o tworzy się formacja nazywana „kulturą ciekawości". Podejmowane wówczas próby opisania i poznania świata wynikają z dostrzeżenia zbyt wielkiej liczby faktów, które nie pa¬ sują d o ustabilizowanego wcześniejszego obrazu świata. Ciekawość definiuje się wówczas jako pasję, która bywa ryzykowna, bo zmusza do przekraczania granic po¬ znania, naruszenia standardów, a nawet naruszania podziałów na dyscypliny pozna­ nia i gatunki pisarstwa. W wypowiedziach ówczesnych uczonych wyraźnie rysują się konsekwencje ciekawości: to emocjonalne pobudzenie i fascynacja, to zdumienie, które wstrzymuje oddech i wywołuje wypieki na twarzy.. .(Kenny 2004, s. 41-47). Curiosum odpowiada ciekawości, ale na poziomie poznawanej rzeczywistości - to w niej samej przecież tkwią źródła poznawczych pasji, które wywołują wątpliwości etyczne i religijne: czy taka ciekawość nie wiedzie do postaw niebezpiecznych i grzesznych? C z y skupienie na curiosum, na czymś, co samym swoim skandalicznym istnieniem każe wziąć w ironiczny cudzysłów dogmatyczne prawdy o świecie, nie prowadzi do kwestionowania spraw o wiele istotniejszych? Niedorzeczności natury owe poszukiwane, gromadzone i chętnie opisywane raritates, przez swe nieoczekiwane, niemożliwe istnienie prowokują d o poszukiwania ukrytego ładu, innego niż ten, który znany jest z doświadczenia i rutyny codziennoś¬ ci, ale też odmiennego od wizji sankcjonowanej przez naukę i Kościół. Naruszenie 183 �Piotr Kowalski porządku, dziwaczny w y b r y k natury porządek ten poddaje szczególnie spektaku¬ larnej próbie odporności. Skandal istnienia monstrów wymaga uporu w poszukiwa­ niach zasad, które w ich obliczu zdają się ulegać niebezpiecznej erozji. By takie oswo­ jenie umożliwić, żeby przywrócić pewność i spokój, potrzeba ładu spełniającego się w dostojnym rytmie regałów i gablot. Ratujące spokój i bezpieczeństwo rutyny codzienności estetyzowanie tego, co budzi najgłębszy, paraliżujący lęk, musi być operacją ustanawiania dystansu, odsu¬ wania źródła grozy, zamiany powodu przerażenia w przedmiot ciekawości, w rzecz nadającą się do oglądania, podziwiania, a nawet pogardliwego odrzucenia. Z cza­ sem proces estetyzowania i kolekcjonerskich zabiegów taksonomicznych doprowa¬ dzić też może do ukształtowania skutecznej ochronnej techniki marginalizowania zagrożeń, usuwania groźnej obcości. A b y się nie bać, że niesie z sobą ryzyko rozsa¬ dzenia bezpiecznego porządku świata, trzeba ten nośnik obcości wyprowadzić po¬ za obszar ekumeny. „Klasyfikacja" bywa poręcznym chwytem, by pozbyć się tego, co może zranić, przerazić, dotknąć, bo jest zbyt bliskie, namacalne i tkwi w samym centrum życia obserwatora. Taksonomie gabinetów osobliwości tkwią w t y m samym stosunku do świata, w którego ramach powstawały wielkie systemy porządkujące cały Kosmos - Systema Naturae (1735) Karola Linneusza jest niezwykłym dziełem pewności, że można cały świat: rośliny i zwierzęta, umieścić w precyzyjnie skategoryzowanym systemie. Taką samą siatką objąć można także i człowieka, porządkując rasy występujące na świe¬ cie. O p t y m i z m poznawczy twórców „wielkich narracji", jakimi są naukowe systema¬ tyki, nie powinien przesłonić ich możliwych, dwuznacznych konsekwencji. Różni¬ cowanie świata, wytyczanie rodzajowych granic służy też nazbyt często do budowa¬ nia hierarchii, układania „eksponatów" wedle „naukowych" taksonomii, spod których wyglądają także decyzje aksjologiczne. * Staropolscy pamiętnikarze i kronikarze zapisali w swych dziełach niezwykły obraz świata i historii. W ich zapisach można odnaleźć wydarzenia istotne w planie historycznym - najbliższej okolicy, księstwa, państwa, czasem Europy czy świata. N o t a t k i o nich sąsiadują z tym, co dotyczyło prywatnych doświadczeń autorów, ro¬ dzinnych perypetii, urodzin, chorób, ślubów, zgonów... Nierzadkie bywały infor¬ macje innej zupełnie natury: T e g o ż r o k u p o jesień u G a b r i e l a Sałtyska, półrolnika w e w s i C i ś c u w farze m i l o w s k i e j , W e r o n i k a żona j e g o urodziła t r o j e d z i e c i , samych s y n ó w j e d n y m u r o d z e n i e m . Z k t ó ­ r y c h d w u o k r z c z o n o , a t r z e c i n i e ż y w y u r o d z i ł się. Z a K r a k o w e m zaś t e g o r o k u 1727 dnia 23 k w i e t n i a w e w s i N i e d ź w i e d z i u z a g r o d n i c z k a urodziła d w u c h ł o p c z y k ó w z s o b ą z r o ś n i ę t y c h o j e d n y c h w n ę t r z n o ś c i a c h i sercu, co z n a c z y ł j e d e n p ę p e k i prążka s p o ­ jona, a te l e d w o o k r z c z o n o , j e d n e m u W o j c i e c h e m , a d r u g i e g o Jerzem. A te w z i ę t o ja­ ko j e d n o m o n s t r u m d o A k a d e m i e j K r a k o w s k i e j i n a p u ś c i w s z y s p i r i t u v i n i dla dalszej 184 �Kilka uwag o monstrach i potworach k o n s e r w a c y j e j [ i ] o d m a l o w a w s z y , z a c h o w a n o . Z n o w u t e g o ż r o k u 1727 d n i a 7 czerw¬ ca m i e s z c z k a k r a k o w s k a urodziła płód, k t ó r e miało g ł o w ę c z ł o w i e c z ą a t w a r z świnią, kły w i e l k i e , usta szerokie, w nosie d z i u r e k nie było, płuca na w i e r z c h u p r z y r o s ł e ; za¬ l e d w i e okrzczone, umarło. A t o z tej o k a z y j e j p r z y d a ł o się, że w t y m d o m u w y m a l o w a ­ n y b y ł Z y d na świni j a d ą c y i tak z a p a t r z y w s z y się żona, t a k i e urodziła p o d o b i e ń s t w o ( K o m o n i e c k i 1987, s. 5 6 6 ) . Kronikarz w jednej notatce zgromadził informacje o serii podobnych, bulwersu¬ jących zdarzeń, podobnych do tych, które nie były w stanie obudzić Mrożkowskich chłopów. Wiadomości o monstrach poruszały żyjących w świecie, w którym nie było miejsca na przypadkowe zdarzenia - choć niektóre notatki nie zostały opatrzone komentarzem, to jednak rozpoznanie sensu ostatniego ze zdarzeń wyraźnie poka¬ zuje, że poszukiwanie znaczenia było zadaniem nie tylko poznawczo, ale także eg¬ zystencjalnie istotnym. A tropów interpretacyjnych jest wiele - najprostszym jest odwołanie do przeświadczenia o skutkach zapatrzenia się przez kobietę ciężarną. Monstrum było przerażające, bo budziło inne jeszcze skojarzenia - ta hybryda ludzko-zwierzęca nie miała dziurek w nosie, co było jednym z symptomów demonicz¬ nych koligacji. Z y d na świni i diabelskie elementy potwora otwierają kolejne moż¬ liwe drogi poszukiwania znaczeń. O funkcji podobnych zapisów wiele mówi poetyka pamiętników i kronik, która pozwala na zestawienia ich z działaniami kolekcjonerów. I tak nawet „portrety ludzi, ich psychologia, refleksja filozoficzna, wreszcie tło opisowe są w nich słabiej r o z w i ­ nięte w porównaniu z pierwszorzędnym znaczeniem rejestracji zdarzeń" (Rytel 1962, s. 62). To zdarzenia wraz z okolicznościami (Michałowska 1970, s. 160-161) były zbierane przez pisarzy - są niczym przedmioty w gablotach gabinetów osobliwości. To kolekcjonowanie zdarzeń wydaje się dobrze tłumaczyć jako przedłużenie myśle¬ nia w ramach kultury oralnej, której liczne ślady znajdują się w prozie pamiętnikar¬ skiej i kronikarskiej (Kowalski 2006) - to przecież dzięki zapamiętanym zdarze¬ niom przechowywane są w tamtej kulturze prawdy i informacje społecznie ważne (Assmann 2008, s. 5 3 - 5 4 ) . * C o znaczą owe zapisy, uwaga poświęcana i m przez tych, którzy przede wszyst¬ kim pisują o historii lokalnej i wielkiej bądź prowadzą księgę przypadków swoich i najbliższej rodziny? Jakie były kształty potocznego imaginarium w tamtej dobie, jakie mechanizmy rządziły ówczesnymi procedurami tłumaczenia świata, według jakich standardów nadawano sens elementom rzeczywistości - przedmiotom, zja¬ wiskom, postaciom itd.? Dwie lekcje świata wydają się szczególnie ważne: z jednej strony to wyobrażenie religijne, w którym za pomocą pojęcia grzechu tłumaczy się wszelkie anomalie po¬ jawiające się w świecie i nadaje i m sens albo kary albo signum zbliżających się klęsk. Z drugiej strony działają już mechanizmy kultury ciekawości, którą wiązać trzeba 185 �Piotr Kowalski z taksonomicznymi nadziejami ówczesnych uczonych. C h o ć myśl naukowa nieko­ niecznie inspiruje myślenie potoczne, to jednak wyrasta na gruncie pewnych stan­ dardów wyobrażeniowych, jakie w potoczności są dostępne, poza t y m zaś historia naturalna obecna była w kulturze europejskiej od wielu już wieków. Załamanie koniunktury ekonomicznej, klęski żywiołowe, plagi, wojny i wszelkie inne czynniki prowadzące do utraty poczucia bezpieczeństwa często wiodą do kryzy­ su świadomości. Swoją dramatyczną rolę odegrał także Kościół, w którego działaniach propagandowych, zwłaszcza w czasach kontrreformacji, szczególnie w nauczaniu w poetyce „kaznodziejstwa strachu", wizje eschatologiczne, w zamyśle dyscyplinują­ ce, raczej pogłębiały lęk i dezorientację. W dyskursie ówczesnej pedagogii często pojawiały się rzeczy dziwne i straszne. Wykładnia niezwykłych zjawisk i anomalii w y ­ dawała się nietrudna do wyprowadzenia: to grzech spowodował chaos i pomiesza¬ nie w naturze. S k o r o na tej z i e m i jest t y l u s z a l e ń c ó w , iż z a m ę t , j a k i t u panuje, s t a n o w i j a k b y z a p o ­ w i e d ź p o m i e s z a n i a w p i e k l e - k t ó r e jest m i e j s c e m chaosu par excellence - c ó ż d z i w ­ nego, że m a m y uczucie, j a k b y n a t u r a l n y p o r z ą d e k świata t a k ż e stracił „ z d r o w y " r o z s ą ­ dek? G r z e c h c z ł o w i e k a r o z c i ą g n ą ł się na naturę, k t ó r a za p r z y z w o l e n i e m B o ż y m i dla p o u c z e n i a g r z e s z n i k ó w zdaje się o g a r n i ę t a „dziwnym s z a l e ń s t w e m " . Pozwala ona so­ b i e na „tysiąc działań s p r z e c z n y c h m i ę d z y s o b ą l u b n i e p o d o b n y c h d o siebie". R ó ż n o ­ r o d n o ś ć o b r a c a się w n i e d o r z e c z n e „mieszaniny": m a c i o r a „oprosiła się", w y d a j ą c na świat w i e p r z k a o l u d z k i m o b l i c z u ; t o z n o w u m a m y r y b ę o ł b i e lwa i p ł a c z ą c ą jak c z ł o ­ w i e k . Te p o t w o r n o ś c i są ilustracją g r z e c h u . ( D e l u m e a u 1994, s. 196; z o b . t a k ż e S c h i n ­ d l e r 2 0 0 2 , s. 3 7 2 - 4 4 9 ) . Monstra opisywano od dawna - nowożytni komentatorzy do wykorzystania mie­ li dzieła różne - od przekazów mitologicznych po uznane dzieła naukowe i kompen­ dia symbolograficzne. Sięgano d o Arystotelesa, czytywano Pliniusza. Monstra i be­ stie zadomowiły się w wyobraźni średniowiecznej, kiedy stopniowo, dzięki pracy Kościoła, dokonywało się głębokie przekształcenie bóstw pogańskich i ich ikono¬ grafii w demony w przedstawienia szatanów i ich popleczników . Monstra, potwory hybrydy z zoologii mitologicznej, z obszaru zaświatów, istot związanych np. z ry¬ tami inicjacyjnymi, przesunięto do demonologii i związano z grzesznymi pokuszeniami, z działaniami diabła albo czarownic, wymierzonymi przeciwko człowiekowi. Monstra mitologiczne nie miały aksjologicznego nacechowania - potwory w chrześ¬ cijańskiej wizji świata mają już jednoznacznie negatywne wartościowanie. Bywają przedstawiane jako konsekwencje grzechu, np. jako efekt bestialstwa, seksualnego po¬ łączenia człowieka i zwierzęcia. Trwałość połączeń monstrualności - animalności - be¬ stialstwa - demoniczności i t d . wciąż czeka na swojego badacza. 3 3 O roli zwierzęcych i h y b r y d y c z n y c h wcieleń w wyobrażeniach czarownic i szatana zob. G i n z b u r g 1991, s. 182-204. O popularnej ikonografii demonów z m o t y w a m i zwierzęcymi zob. W a r d i Steeds 2008. 186 �Kilka uwag o monstrach i potworach Łączenie monstrualności i demoniczności, a następnie grzeszności pozwoliło na dodanie kolejnych wyobrażeń, znaczeń i połączeń, co nasilało się szczególne w mo¬ mentach społecznych, politycznych i egzystencjalnych kryzysów, w które w Europie obfitowały wieki X V I I i X V I I I . I nie jest łatwe, a może nawet jest niewykonalne zwe­ ryfikowanie poruszających wypadków, o których wiele mówiono i pisano w pełnych grozy i oburzenia broszurach. Czy stało się tak naprawdę, że urodziły się dzieci bez głowy? Czy relacje świadków są wiarygodne, czy też należą do argumentacji polityczno-propagandowej? Czy widziano takie przerażające monstra, czy też wyobraże¬ nie było na tyle sugestywne, że spodziewano się je zobaczyć? O t o np. Anglia około 1640 r. żyła doniesieniami o przyjściu na świat dziecka bez głowy. W jarmarcznych drukach i politycznych pamfletach przedstawiono historię kobiety, która dziecko takie powiła. Opowiadano o katoliczce, której zwyrodniałe obyczaje i grzeszne życie zostało napiętnowane zdumiewającym porodem. Kato¬ licy odpowiedzieli opowieścią o zbrodniach protestantów, zdziczeniu obyczajów, których skutkami są kolejne monstra. W ferworze publicznej awantury na rycinach przedstawiających przywódców religijnych prezentuje się ich z ogonami i innymi zwierzęcymi atrybutami. Opowieści o bezgłowych noworodkach służyły tworzeniu „sugestywnego obrazu kobiecego szaleństwa, błędów katolików i koneksji z czarow­ nicami" (Crossy 2004, s. 53). Podejmowały „problem kontroli nad wyzwalającymi się kobietami w czasie, kiedy patriarchalna dyscyplina, podobnie jak inne formy au­ torytetu, wydawały się rozsypywać" (Crossy 2004, s. 54). Konflikty społeczne, woj¬ na wyznaniowa i monstrualność pozostawały w ścisłym związku. C h o ć za każdym razem miały precyzyjnie zdefiniowanego zwyrodniałego wroga, to łączyły je wspól¬ ne wyobrażenia na temat kobiecej niesforności i podatności na demoralizację. Monstra pojawiające się w dyskursie publicystycznym były sugestywnymi figu¬ rami diagnozy stanu świata i społeczeństwa. Służyły wskazywaniu przykładów spo­ łecznej patologii, upadku religijności i wykroczenia poza naturalny porządek. Pisa¬ rze, prezentując w popularnych broszurach monstrualne noworodki i znajdując oparcie w standardach normalności, traktowali je jako „znaki tego, że to świat stanął na głowie". „Związek między monstrualnymi istotami a monstrualnymi zachowaniami" (Cro­ ssy 2004, s. 48) wydawać się musiał sprawą „naturalną", wpisaną w porządek świata. To, co kulturowe i społeczne, podlegało więc somatyzacji - obyczaje i ciało, cieles¬ ność, biologiczność znajdowało się na jednej płaszczyźnie dyskursu. Monstrualność, poza kontekstem myśli mitycznej, gdzie była wpisana w porządek zaświatów (więcej: Kowalski 2000), stawała się argumentem politycznym, już na poziomie zmetaforyzowanych sensów słów i obrazów. W Nowych Atenach ks. Benedykt Chmielowski rozdział zatytułowany O innych cudownych i osobliwych ludziach w świecie 4 4 W ten sposób m o n s t r u m stawało się e l e m e n t e m m i t o l o g i z a c j i w r o z u m i e n i u Barthes'owskim, jako zamiana porządku n a t u r y i k u l t u r y (Barthes 2000). 187 �Piotr Kowalski to jest o Anacephalach alias bez głowy, o Cynocephalach alias psią głową mających i o innych dzi­ wnej formy ludziach wypełnił informacjami o t y m , że N a g ó r a c h i n d y j s k i c h znajdują się l u d z i e z głowami p s i e m i i g ł o s e m p s i m , alias szcze­ k a n i e m . [ . . . ] W M o s k i e w s k i m zaś państwie, w k r a j u L u k o m o r a d o S a m o i e d y i należą­ c y m koło r z e k i T a c h n i n l u d z i e się znajdują obrośli o psiej głowie, r y b a t a k ż e w r z e c e w s p o m n i a n e j łowi się g ł o w ę , g ę b ę , nos, o c z y r ę c e l u d z k i e mająca, jako t a m e c z n i k r a j o p i s y światu oznajmują; w t e j ż e k r a i n i e na z i m ę l u d z i e zamierają, si c e r d e n d u m . [ . . . ] L u d z i e na P ó ł n o c n y c h Insułach się z n a j d u j ą c y t a k w i e l k i e u s z y mają, ż e c a ł e ciało, k i e d y t e g o p o t r z e b a pokrywają, co r o z u m i e m c z y n i ą o d s ł o t y i w i a t r ó w tej z a ż y w a j ą c o d n a t u r y s o b i e p o z w o l o n e j o p o ń c z y a l b o [ . . . ] takową się przykrywają kołdrą b ę d ą c zawsze n a g i e m i ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 9 1 - 9 5 ) . Dyskredytując przedstawicieli obcych nacji czy polityków, przypisuje się i m hybrydyczne formy rozpoznaje animalne właściwości, obdarza epitetami, które mają źródła często alegoryczne i sprawdzają się w gestach odrzucenia. Przekonujące musiały być epitety sugerujące rzeczywistą monstrualność opozycji, parlamentu, przedstawicieli Kościoła i t d . Propagandowe mieszanie porządków i używanie w nauczaniu czy socjalizacji stereotypowych wyobrażeń z przesunięciem semantycznym oznacza uczenie pożądanego widzenia rzeczywistości, z ich pomocą wdrukowuje w podświadomość pewne metody interpretacji świata, uczy dostrzegania czegoś i uruchamiania podej¬ rzliwości wobec innych. Interpretacja monstrualności w ramach myślenia magicznego, religijnego, prze¬ niesiona do debaty politycznej współistniała z „kulturą ciekawości". Kolekcjoner¬ skie taksonomie są jednym z przykładów takich zabiegów porządkujących, u któ¬ rych podstaw leży przeświadczenie o istnieniu takiego porządku i o konieczności lokowania każdego przedmiotu czy zjawiska w odpowiednim miejscu siatki takso¬ nomicznej. Fascynujące zbieraczy curiositates nie mają zatem znamion cudowności, lecz raczej okazują się ekstremalną próbą falsyfikowalności porządku taksonomicz¬ nego. W pamiętnikach i kronikach zobaczyć można swoiste kolekcje, których jednost¬ kami katalogowymi są zdarzenia. Kolekcjonuje się przypadki mogące być świadect¬ wem naruszenia ładu świata, który został nie tylko rozpoznany opisany i zadekreto¬ wany w naukowych systematykach, lecz także sprawdzony w praktykach życia codziennego. * Pisarskie decyzje rozstrzygają o t y m , co pozostanie w społecznej pamięci jako informacja znacząca, powiązana z prawdami istotnymi dla społeczności, czy może nawet świata. Piszący nadaje rangę zdarzeniom: spośród tego, co działo się w da¬ nym roku, wybiera jedynie kilka, czasem kilkanaście istotnych, jego zdaniem, zda188 �Kilka uwag o monstrach i potworach rzeń-opowieści. Takie raritates na tyle go poruszają, że chce, by pozostały w zaso¬ bach pamięci potomnych, by świadczyły o t y m , ile ważnych spraw rozgrywało się w okolicy, w której mieszkał. Poświęcone zdarzeniom mikronarracje są wyodręb¬ nionymi jednostkami tekstowymi: to informacja wydzielona akapitem, podobieńst¬ wem inicjalnych słów (np. wskazaniem czasu, nawet dnia tygodnia) i umieszczona w serii podobnych akapitów-wyliczeń. Jak w muzealnej gablocie - ma swój indeks, chronologię, ale najczęściej także nie ma dalszego ciągu. Bywa i tak, że dziejopis chce ten dalszy ciąg ustalić - próbując się z klasyfikacją, musi wykroczyć poza po¬ rządek historii naturalnej. Czytać należy wszak uważnie Księgę Stworzenia, by uchwycić nie tylko boski plan, harmonię tego, co w Naturze, ale pamiętając o do¬ świadczeniu alegorezy i wciąż atrakcyjnych praktykach różnego w proweniencji prognostykarstwa, szukać znaczeń, przesłań, które zakodowane zostały w t y m , co w spektakularny sposób naruszało normę. Wykroczenie poza porządek, złamanie ta¬ ksonomii skupia uwagę obserwatora: to, co odmienne, zawsze jest bogate w treści - trzeba tylko odnaleźć nie zawsze jawne przesłania tego, co przyciągnęło wzrok. T e g o ż r o k u [1705 - P K . ] 7 J u n i i w d z i e ń Ś w i ę t e j T r ó j c e u M a t i a s z a S t a n k o w i c z a , m i e s z c z a n i n a ż y w i e c k i e g o kokosz a l b o k u r a wysiedziała jaj 13, z k t ó r y c h j e d n o kur¬ c z ę w y k l u ł o się o d w u pyskach, a o t r z e c h o k a c h , c z e m u się d z i w o w a n o . K t ó r e mon¬ s t r u m wyjawiło się, b o k o n t r y b u c j a s z w e d z k a nastąpiła n i e z n o ś n a na m i a s t o i w s i , c o t e ż i księża musieli o n ę p ł a c i ć i u s p o k o j a ć ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 2 9 9 ) . Monstrualność poddaje próbie ład potocznego doświadczenia. Pojawia się wszak tak blisko świata codziennego, że trudno ją odesłać d o zoologicznych cieka¬ wostek. Ptak o dwóch głowach jest anomalią przeczącą rutynie życia, szokuje i każe spodziewać się nadejścia rzeczy najgorszych. Jeszcze większą grozę budzić musi potwór urodzony z kobiety: ludzkie dziecko okazuje się nie-ludzkie, hybrydyczne, bestialskie. Jego pojawienie się wprawia w ruch ustabilizowane wyobrażenie o świe¬ cie, destrukturalizuje ład, potwierdzony przez wiekowe doświadczenie i automa¬ t y z m potocznych przyzwyczajeń. Jednocześnie fascynacja relacjami o potworach ujawnia uporczywie tkwiącą w człowieku skłonność d o igrania z niebezpieczeń¬ stwem, sięgania do spraw, tematów, wyobrażeń, które bywają nocnymi koszmarami, ale równie często - są materią plotek czy sensacyjnych doniesień. Już wówczas: W y o b r a ź n i ę c z y t e l n i k ó w gazet p o d s y c a ł y niewątpliwie c z ę s t e w i a d o m o ś c i o n a r o d z i ­ nach jakichś p o t w o r k ó w i l u d z k o z w i e r z ę c y c h d z i w o l ą g ó w . W 1723 r. „ze L w o w a " n a ­ deszła np. p o g ł o s k a , ż e „W Ż u b r z e j w s i [ . . . ] mila stąd m o n s t r u m k r o w a w p u ł [!] c z ł o ­ w i e k a , w p u ł [!] ciele urodziła". N a t o m i a s t z W o ł y n i a dotarła w i a d o m o ś ć , „że t a m J e y m ś ć Pani Ł ą k o w i e c k a starościna k i j o w s k a miała p o r o d z i ć p u ł człeka, puł b y d l ę c i a , t o m o n s t r u m ż y j ą c trwało 3 n i e d z i e l e z w i e l k i m p o d z i w i e n i e m i z j a z d e m s z l a c h t y i r ó ż n y c h l u d z i na d z i w , samy J e y m o ś ć Pani starościna p o p o r o d z e n i u t y l k o t y d z i e ń 189 �Piotr Kowalski żyła". I n f o r m o w a n o t e z o l i c z n y c h t e g o r o d z a j u p r z y p a d k a c h w i n n y c h krajach. „ G a z e t t y C u d z o z i e m s k i e " z 1720 r. z całą p o w a g ą d o n o s i ł y m . i n . , ż e w L i z b o n i e „pewna b i a ł o g ł o w a p i e r w s z y m p o r o d z e n i e m wydała na świat c z w o r o d z i e c i , d r u g i m zaś 7 sy¬ nów, z k t ó r y c h p i ę c i o r o p o k r z c i e świętym umarło, a d w o j e jeszcze ż y j ą " [ . . . ] Jako r z e c z g o d n ą u w a g i s y g n o w a ł np. w a r s z a w s k i k o r e s p o n d e n t w i a d o m o ś ć , iż „w bliskoś­ ci K r a k o w a u r o d z i ł o się n i e d a w n o m o n s t r u m m a j ą c e n o g i 4, r ę c e 3, g ł o w ę 1 , a t w a ­ r z y 2. N a jednej s t r o n i e 2 oka, na d r u g i e j j e d n o , w środku czoła, ale o d w ó c h z d r z e n i cach o c h r z c z o n e p o d kondycją, ż e bliźnięta, u m a r ł o w g o d z i n ę . G ł o w a d o A k a d e m i j p r z y w i e z i o n a , c o n s e r v a t u r i n S p i r i t u V i n i et ex i n d y c i l i s , d o c h o d z ą , ż e t o bliźnięta były" (Maliszewski 2001, 179-180) . 5 Świadectwo gazet jest ważne: ich szeroki jak na ówczesne możliwości komunika¬ cyjne obieg, rola informacji pochodzących z obiegu ustnego wskazują, że odpowia¬ dały ówczesnej potocznej mentalności i swoim autorytetem jej standardy dodatko¬ wo wspierały. Szansa pojawienia się anomalii jest równa na każdym obszarze - to wszak kwestia przypadku w świecie przyrody Inną sprawą jest uwaga poświęcana i m przez ów¬ czesnych; nie do końca rozstrzygalne może być to, czy zdarzenia takie rzeczywiś¬ cie miały miejsce, czy też w kronikach czy pamiętnikach notowano to, o czym się wówczas mówiło, co wzbudzało społeczne emocje i niepokoje. M o ż e to były tylko pogłoski, może późniejsze „ustalenia" poczynione wobec faktów nieszczęsnych, które wymagały zinterpretowania? Może wreszcie pisano i mówiono o tym, co p o ­ jawiło się w prasie, w informacjach przywiezionych z daleka, o czym mówiła stugębna plotka? Może widziano to, o czym wiedziano, że zobaczyć się powinno? Kronikarz czy pamiętnikarz, notując znane sobie - jak często się zastrzegają au­ torzy - z autopsji fakty i to, o czym wówczas chętnie rozprawiano, dokumentuje tę dwuznaczną i ryzykowną ciekawość, która kazała poszukiwać bulwersujących do¬ niesień, plotek i pogłosek. To ona zmuszała do wsłuchiwania się w doniesienia o dzi¬ wach przyrody, o monstrach, potworach, które pojawiają się niedaleko bezpieczne¬ go, codziennego życia. Niekiedy nie są to nawet szczególnie przerażające swoją fi¬ zyczną nienormalnością przypadki, lecz serie dziwnych zdarzeń; taka powtarzal¬ ność czegoś, co mieści się na skraju normalności, poddaje szczególnej próbie gra¬ nice dopuszczalnych „niedorzeczności" natury Tak jest np., gdy rodzą się bliźnięta. Zdarza się to nieczęsto, ale takie porody uwagi nie wymagają. Zupełnie inaczej, gdy to, co rzadkie, powtarza się regularnie. Kiedy w rodzinie bliźnięta rodzą się wielo¬ krotnie, trzeba już się zacząć nad t y m bardzo poważnie zastanawiać. O coś wszak może t u chodzić, o czymś mają te zdarzenia powiedzieć: 5 „W Italii pojawiło się m o n s t r u m - pół człowiek, pół wół. N a czole ma j e d n o oko, a o b o k uszu rogi. Pojawiło się, jak mówią, nie wcześniej niż p r z e d d w o m a miesiącami" ( R u d o m i c z 2002, s. 198). Spo­ śród obfitości w i d z i a n y c h miejsc z wyraźnym u p o d o b a n i e m ówcześni sarmaccy wędrowcy podają informacje o p o t w o r k a c h , k u r i o z a c h i relikwiach. Przykładem m o ż e być pamiętnik Jakuba Sobies­ kiego (1991). 190 �Kilka uwag o monstrach i potworach D n i a 3 l i s t o p a d a [1717] A g n e s k a K a l f a s i o n k a t u z Ż y w c a r o d z i c z k a w S t o p n i c a c h w P o d g ó r z u się w y d a w s z y za syna sołtysiego, p o p o ł o g u umarła, z r o d z i w s z y d w o j e bliźniąt, a p r z e d t e m t e ż miała i p o r o d z i ł a p o r z ą d k ą d w a r a z y p o d w o j e bliźniąt. C o się d z i w o w a n o , ż e p o t r z y r a z y j e d n o p o d r u g i m t o się stało. A te w s z y s t k i e pomarły, t y l k o j e d n o zostało. Z n o w u p r z y d a ł o się t e ż na M i l o w c e u M a c i e j a Szabla, ż e D o r o t a S z c z o t k o w n a , mał¬ żonka jego troje bliźniąt porządką porodziła, a t y l k o b y ł między n i e m i syn jeden. T a k ż e w m i e ś c i e Ż y w c u p r z y g o d z i ł o się W e r o n i c e Gniłkowej, mieszczce żywieckiej ( C h m i e ­ l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 5 0 0 ) . W mitologii bliźnięta nie budzą dobrych skojarzeń (więcej: Kowalski 1998, s. 28-29), ale - sądząc po zapisach XVIII-wiecznego kronikarza - w mniemaniu p o ­ tocznym nie było już śladów podejrzeń o demoniczne koneksje, nie ma też niepoko¬ ju o „naturę" każdego z narodzonych dzieci. Niepokoić zaczynają dopiero dziwne zbiegi okoliczności, gdy zdarzenie możliwe, lecz rzadko spotykane, powtarza się nazbyt często. Seria identycznych, uporczywie powracających raritates, wywoływała wiele niespokojnych myśli i podejrzeń u ludzi zazwyczaj skoncentrowanych na ocze¬ kiwaniu znaków i cudownych ingerencji. Inne przypadki o wiele większe wywołują zdziwienie i emocje, być może niosą także ze sobą zagrożenia (bądź ich zapowiedzi), o jakich nawet nie śni się wścibskim spektatorom. Nawet skupieni na swojej prywatności pamiętnikarze odnoto¬ wują wiadomości, których bohaterowie chcieliby je skrzętnie ukrywać: Pani B u n i a t o w i c z o w a urodziła p r z e d w c z e ś n i e syna [ . . . ] na s k u t e k uniesienia się g n i e w e m . U s z y i twarz dziecka były p o d o b n e d o zajęczych. Niemowlę żyło przez t y d z i e ń całkowicie b e z j e d z e n i a c i e r p i ą c ciągle na epilepsję. M ó w i ą , że B u n i e w i c z o w a poślubiła swego k r e w n e g o p o śmierci p i e r w s z e g o męża. N i e chciała ona, ż e b y l u ­ d z i e oglądali o w o c tego p o ł o g u , a n a w e t starała się z a t a i ć g o ze w z g l ę d u na o b o w i ą z e k c h r z t u ( R u d o m i c z 2 0 0 2 , s. 179). Zapewne lęk przed gawiedzią i komentarzami na temat wdowy musiał powodować kobietą, że nie chciała przyznać się do swojego nieszczęścia. Niekiedy jednak spięt¬ rzenie potworności bywało tak wielkie, że musiało przyciągać powszechną uwagę: T e g o ż r o k u [1710] przydawały się r ó ż n e d z i w o w i s k a i p r z y p a d k i . N a p r z ó d w e w s i U s o ł a c h o w c a p o r o d z i ł a p i ę c i o r o jagniąt j e d n y m r o d z a j e m . U M a r c i n a Łabusa w Sop o t n i na Ś r e d n i m k r o w a urodziła c z w o r o cieląt, b ę d ą c jako s z c z e n i ę t a , t r o j e b y ł o ż y ­ w y c h , a c z w a r t e nieżywe,- a te p r z e d z i w n i e b e c z ą c , p o z d y c h a ł y ; k t ó r e d o z i e m i e za¬ kopano. Z n o w u na d w o r z e o b s z a r s k i m k r o w a urodziła c i e l ę o d w u g ł o w a c h żywe, a t o k a z a n o z a k o p a ć . W K r a k o w i e zaś w miesiącu l u t y m na S z c z e p a ń s k i e j u l i c y n a r o d z i ł o się d z i e c i ę , m a j ą c e d w i e g ł o w y z jednej szyje w y c h o d z ą c e , t a k ż e r ę c e i n o g i p o d w ó j ¬ ne, k t ó r e b y ł y spojone a l b o z r o ś n i o n e j e d n a w drugą. Z k t ó r y c h g ł ó w jedna r a n o umarła, a d r u g a p o południu. A t o r o z p r u w s z y z n a l e z i o n o w n i m d w o j e w n ę t r z n o ś c i , a t y l k o j e d n o serce. K t ó r e m o n s t r u m d a n o o d m a l o w a ć i na r a t u s z u k r a k o w s k i m na w i d o k l u d z i o m p r z y b i t o . C o t o b y ł o p r o g n o s t y k i e m r o z d w o j e n i a w Polsce panów, 191 �Piotr Kowalski b ę d ą c k r ó l ó w d w ó c h u k o r o n o w a n y c h , o c o w o j n y z [ s ] p u s t o s z e n i e m w Polsce były. A na t o d z i e c i ę sam c a r o w i c m o s k i e w s k i patrzał, k t ó r y w K r a k o w i e r e z y d o w a ł i d o ca­ ra ojca swego kazał o d m a l o w a n e o d e s ł a ć ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 3 4 1 ) . Szokować musiała seria bulwersujących wypadków z udziałem zwierząt, i jeszcze to potworkowate dziecię, którego zadziwiające kształty kazano utrwalić na odesła¬ nym do Krakowa obrazie. Zainteresował się nim sam carewicz i swoim zdumieniem zapragnął podzielić się z carem-ojcem - wszystkie te utrwalone zdarzenia układają się w przerażający inwentarz raritates, które zdarzyły się tylko w jednym roku, i to w niezbyt odległych od siebie miejscach. Wszystkie zdają się wpisywać w porządek natury, ale obfitość przypadków i to, że jeden z nich d o t y c z y człowieka, nadwerę¬ żają pewność oczywistego i wszechogarniającego działania praw natury Czy jest to już powód, by rozważać tę kwestionowaną oczywistość, czy sięgnąć do prognostykarskiej lektury świata, a może szukać jeszcze innego klucza lekturowego? D z i waczność nie jest jedynie problemem estetycznym, stwierdzeniem możliwych po¬ myłek w świecie natury. W kulturze tamtej d o b y jest przede wszystkim poważnym zadaniem semiotycznym. Monstra są dla kronikarza, a zapewne także dla jego współczesnych, „niedo¬ rzecznością natury" bądź znakiem, ostrzeżeniem przed nadciągającymi katakliz¬ mami. Pisarz jednak w przykuwającym uwagę zdarzeniu nie upatruje już kary wyko­ nanej na osobie czy społeczności. W dokumentacji wieków dawniejszych, od śred¬ niowiecza począwszy, w kalectwie, monstrualności, a nawet trądzie widziano kon¬ sekwencje złamania nakazów boskich, działanie przeciw moralnemu i kosmicznemu porządkowi. Odbywanie stosunków seksualnych w czasie, gdy kobieta była nieczys­ ta - jak powtarzały to liczne dokumenty soborowe - ujawniało się np. ciężkimi cho¬ robami dzieci . Tej semiotyki znaków cielesnych dziejopis jednak nie stosuje - to interesujące, jako że skądinąd nieobce mu było nakładanie lektury zdarzeń jako prog¬ nostyków i tych samych zdarzeń jako już dokonanej oceny tego, co miało miejsce, to zaś z kolei traktowane było przez niego i współczesnych jako zapowiedź następ¬ nych wypadków. 6 Narodziny monstrualnego cielaka mogły okazać się złowieszczym prognosty¬ kiem śmierci dwojga ludzi, ale pisarz nie wiąże już zapowiedzi przyszłych zdarzeń z winą, grzechem tych, których wieszczba dotyczyła: T e g o ż r o k u [1698] w miesiącu m a r c u w l i p o w s k i m f o l w a r k u k r o w a urodziła cielę, k t ó r e b y ł o o d w u g ł o w a c h , a o c z t e r e c h n o g a c h , p o c z y m k r o w a zaraz z d e c h ł a i c i e l ę 6 Przykładem m o ż e być o b j ę c i e tabu k o b i e t y miesiączkującej - o d b y w a n i e z nią stosunków seksu­ alnych kończyć się miało szczególnie niebezpieczną nieczystością (mówi o t y m już Stary Testament, Kpł 20, 18). Złamanie tabu miało prowadzić do p o c z ę c i a istot kalekich, trędowatych, epileptyków, dzieci dotkniętych k a l e c t w e m (por. np. Zaremska 1986, s. 119). 192 �Kilka uwag o monstrach i potworach za nią p o d n i u j e d n y m . K t ó r e m o n s t r u m t o wyjawiło, ż e u r z ę d n i k Jan K o z i e ł n a z w a n y z T r z e b i n i e t e g o ż d w o r u p r ę d k o umarł, a żona j e g o zasię p o n i m w n i e d z i e l c z t e r y umarła i c ó r k a jej także, U r s z u l a . A t ę s k ó r k ę z t e g o c i e l ę c i a d a n o d o kuśnierza w y p r a w i ć i d o K r a k o w a o n ę panu p o s ł a n o ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 2 6 7 ) . G d y rodzi się dziecko, które jest i dziewczynką, i chłopcem jednocześnie, gdy pomieszane zostają seksualności, podstawowa zasada taksonomicznego ładu, „dzi­ wowanie się ludzi" jest reakcją najłagodniejszą z możliwych: T e g o ż r o k u [1709] d n i a 15 marca Jana Pruskiego, falbierza ż y w i e c k i e g o żona narodziła d z i e c i ę , k t ó r e miało d w o j e p r z y r o d z e n i a , m ę ż c z y z n y i b i a ł e j g ł o w y ale w i ę c e j na m ę ż ­ c z y z n ę p o k a z o w a ł o . A t e m u d a n o imię J ó z e f na k r z c i e świętym, c z e m u się l u d z i e d z i ­ w o w a l i . A t o b y ł o u m a r ł o w d z i e ń ś w i ę t y c h Filipa [ i ] Jakuba A p o s t o ł ó w ( C h m i e l o ­ w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 3 3 4 ) . Spotkanie z bestią, monstrum, które zdaje się należeć d o świata człowieka (zro¬ dzone przez kobietę, przypomina swoim ciałem człowieka), wystawia na ciężką pró¬ bę potoczne wyobrażenie o sensowności świata, jego harmonii i celowości każdego z elementów. W takich sytuacjach pojawić się muszą pytania dramatyczne o samego człowieka, jego szczególną pozycję we wszechświecie itd. Monstrum jest zbyt ludz­ kie, by nie prowokować pytań podstawowych ani nie prowadzić d o poczucia po¬ mieszania, lęku, a nawet światopoglądowego kryzysu. T e g o ż r o k u [1709] i n O c t o b r o mense w K ę t a c h niewiasta jedna urodziła d w o j e d z i e c i j e d n y m p o r o d z e n i e m : j e d n o b y ł o martwe, a d r u g i e m o n s t r u m , mając g ł o w ę wielką i n i e foremną, a j e g o cielsko miało k i e l k a o g o n ó w . Po k t ó r y m p o r o d z e n i u w k i e l k a d n i taż niewiasta umarła ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 3 3 8 ) . Pojawienie się w ekumenie potwora, który w jakiś sposób lokuje się wśród istot ludzkich (bądź na ryzykownie otwierającej się ku transgresji granicy), wprowadza poruszenie w codziennym bytowaniu. Ostatecznie trzeba zastanawiać się nad t y m , co w doświadczeniu potocznym znajduje się poza obszarem refleksji, przyjmowane powszechnie, jakby przezroczyste w swojej oczywistości. Takie pytania pociągają za sobą kolejne: o gwarancje bezpieczeństwa bycia w t y m oswojonym, t j . pozna¬ nym i przewidywalnym, świecie, gdzie takie rzeczy mogą się jednak wydarzyć. Sama obecność monstrum prowadzi do zawieszenia pewności na temat obowiązywania oczywistych, przez pokolenia wypracowanych taksonomii, może wręcz obnażyć ich kruchość, zakwestionować adekwatność opisu rzeczywistości; obnaży wątpliwą prawdę o t y m świecie budowaną na przeświadczeniu, że owa taksonomia jest nie tylko scjentystyczną konwencją, lecz przede wszystkim zasadą samego bytu. Mon¬ strum, zniekształcony fizycznie potwór czy ludzka bestia, szalony morderca, wariat - wszystkie te przypadki to swoiste epistemologiczne (a dalej - aksjologiczne) 193 �Piotr Kowalski skandale w doświadczaniu świata. G d y monstrualność ujawnia się zbyt blisko domeny zwyczajnej społeczności, pojawia się też niepokój dotyczący istoty po¬ rządku moralnego. Takie zdarzenie godzi w same podstawy wizji świata, która od lekcji Biblii, powtórzonej i ugruntowanej przez myśl chrześcijańską w najwcześniej¬ szych czasach, a dodatkowo argumentowanej w refleksji humanistycznej, ustawia człowieka poza przyrodą. Człowiek, stworzenie boskie, jest wszak ponad resztą na¬ tury, która oddana mu została we władanie. Odrębność człowieka uzasadniano na wiele sposobów - jednym z nich jest opinia o harmonijności, symetryczności, funk­ cjonalności ludzkiego ciała. Kierujący się rozumem, wyprostowany i sprawny czło­ wiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boże; zwierzęta zaś - choć też są dziełem Boga - tych walorów są pozbawione. Jeżeli „składność członków" albo ro¬ zum nie są właściwością jednostki, to jej miejsce wśród ludzi, albo przynajmniej jej wartości, muszą budzić poważne wątpliwości: S ą p r z y c z y n y s k ł a d n o ś c i a u s t a w i e n i a w s z y t k i c h c z ł o n k ó w c z ł o w i e c z y c h , tak t e ż t u b ę d ą w y p i s a n y z n a m i o n a o s o b l i w i e k a ż d e g o członka, c o sie t y c z ę d o b r o c i a l b o z ł o ś c i p r z y r o d z e n i a , aby k a ż d y m ó g ł w i e d z i e ć , z k i m ma t o w a r z y s z y ć a l b o k o g o sie chronić, t y m o b y c z a j e m , jako w y s z e j napisano ( r o z u m i e j m i e d z y t y m i ludźmi, k t ó r z y są z w i e ­ r z ę c y t o jest, k t ó r z y się nie r o z u m e m , ale z m y s ł y t y l k o sprawują) ( A n d r z e j z K o b y l i n a 1893, s.126). G d y więc właściwości konkretnego człowieka nie odpowiadają wyobrażeniom na ten temat, pojawia się pokusa wykluczenia, albo przynajmniej zmarginalizowa¬ nia kogoś, k t o w ten sposób przeczy porządkowi świata. W kodeksach prawnych, ale i w praktyce sądowej do X V I I I w., można znaleźć przyzwolenie na ekstermina¬ cję potworów, które - dla zniesienia ewentualnych wątpliwości - nie są traktowane w kategoriach ludzkich. Bartłomiej Groicki dopuszczał wręcz zabijanie potworkowatych dzieci, pisząc, że uwolnieni od kary za mężobójstwo mają być ci, k t ó r z y zabijają d z i e c i d z i w n i e się r o d z ą c e , nie w e d l e w y o b r a ż e n i a l u d z k i e g o , ale na kształt jakiej b e s t y j e k . A l b o w i e m i t a k i e nie mają b y ć chrzczone, ale zarazem zadaw i o n e abo k t ó r y m k o l w i e k o b y c z a j e m mają b y ć zatracone. K t ó r e t o d z i w n e r o d z e n i e [ . . . ] p o s p o l i c i e się f i g u r u j e w ż y w o c i e m a t k i z zapatrzenia jakiej b e s t y j e k a z z a m y ś l e ­ nia o niej czasu p o c z ę c i e ( G r o i c k i 1953, s. 213). W Kronice Jazowskiej, z podkarpackiej wsi Jazowsko, o zarazie, która pustoszyła zie­ mie polskie w 1708 r., można przeczytać informację pełną niepokoju i przerażenia: R o k u t e g o p o w i e t r z e m o r o w e nie t y l k o w K r a k o w i e , ale i w W i e l k i e j Polszcze, w M a z o [ w ] s z a c h , w W a r s z a w i e , c i r c u m c i r c a W a r s z a w y w S ę d o m i e r z u etc., etc., etc. w i e l ­ k i e panowało. W k t ó r y m p o w i e t r z u l u d z i e szaleli, j e d e n d r u g i e g o c z ł e k c z ł e k a na p o t ­ k a n i u z ę b a m i kąsali i o k r u t n i e r o z d z i e r a l i . P o w i e t r z e m w t y m ż e r o k u u m a r ł o w L i m a ­ n o w e j l u d z i 75, na K a n i n i e i z x i ę d z e m plebanem u m a r ł o l u d z i t a k ż e p o w i e t r z e m 33, w S t r o n i u u m a r ł o l u d z i 7. W i n s z y c h miejscach i w s i a c h t u koło nas b l i s k i c h , z łaski 194 �Kilka uwag o monstrach i potworach B o g a n a j w y ż s z e g o t u koło nas w g ó r a c h nie b y ł o p o w i e t r z a , za c o n i e c h b ę d z i e B o g u w i e c z n a chwała, t y l k o t o na K a n i n i e , w S t r o n i u , w L i m a n o w e j , w S o w l i n a c h , w Jodłow¬ n i k u etc. (Kronika Jazowska 1971, s. 2 0 9 ) . Ludzie zamieniają się w dzikie bestie, niczym zwierzęta z kłami i pazurami rzu¬ cają się na siebie. Niemożliwa staje się komunikacja, zawieszone zostają zasady rzą¬ dzące człowieczym światem. Zaraza, wtargnięcie szaleństwa w granice ekumeny, zamienia ją w zaświaty, w krainę śmierci i odwróconych wartości. C i , którzy ulegną temu obłąkaniu, sytuują się na zewnątrz, w obszarze transgresji, poza światem co¬ dzienności. Taki też był przypadek nieszczęsnego Piotra Riviere'a, przedstawiony przez M i chela Foucaulta, czy opisanej przez uczonego sytuacji ludzi uznanych za chorych umysłowo, za szalonych „w dobie klasycyzmu" (Foucault 1987). Opowieść o nich staje się świadectwem szczególnego doświadczenia historii: oto bowiem bohate¬ rem relacji nie jest już władca, postać eksponowana i przyciągająca spojrzenie i w ten sposób organizująca społeczną przestrzeń. T y m razem jest to ktoś nieważny, z lu¬ du, ale za to znany z bezpośrednich spotkań bądź możliwy d o wskazania przez roz¬ poznawalność realiów znanych z codzienności. Wykładnikiem takich sytuacji jest też niezatarta w kronikarskich notatkach oralność dawnych przekazów, które trak¬ towały o podobnych zdarzeniach. Residua ustności poświadczają także obecność w tekście szczególnego typu wyobraźni, która chętnie wspierała się na fizycznym konkrecie i była jednocześnie stabilizowana przez legendowe przekazy wizji świata. N a r r a c j e te b ę d ą o d g r y w a ł y rolę p o ś r e d n i k a m i ę d z y t y m , c o p r y w a t n e , a t y m c o g o d ­ ne pamięci, m i ę d z y c o d z i e n n o ś c i ą a h i s t o r y c z n o ś c i ą . P o ś r e d n i c t w o t o w y m a g a doko¬ nania t r z e c h z a s a d n i c z y c h o p e r a c j i . To, co l u d z i e w i d z i e l i własnymi o c z y m a , i d o t ą d przekazują s o b i e z ust d o ust, w s z y s t k i e te o b i e g a j ą c e g r a n i c e w s i c z y okręgu o p o w i a s t k i , k i e d y stają się c z y m ś n i e z w y k ł y m , o p o w i a d a n e są k a ż d e m u - uniwersal¬ nie t r a n s k r y b o w a l n e i w r e s z c i e g o d n e d r u k o w a n e g o p a p i e r u [ . . . ] . R ó w n o c z e ś n i e nar­ racja z m i e n i a status; t o już nie wątpliwa p l o t k a [ . . . ] , t o n o w i n a ustalona raz na zawsze w e w s z y s t k i c h k a n o n i c z n y c h s z c z e g ó ł a c h [ . . . ] . Przez co nareszcie wieś c z y u l i c a o k a ­ zują się [ . . . ] twórcami h i s t o r i i [ . . . ] . W s z y s t k i e te o p o w i a d a n i a mówią o h i s t o r i i b e z panów, z a l u d n i o n e j a u t o n o m i c z n y m i i s z a l e ń c z y m i w y d a r z e n i a m i , o w y r a s t a j ą c e j p o d p o z i o m e m w ł a d z y h i s t o r i i , k t ó r a b ę d z i e p o t y k a ć się o p r a w o ( F o u c a u l t 2 0 0 2 , s. 2 2 5 ) . Ludzka bestia, gdy swoją obecnością, a jeszcze bardziej - swoim destrukcyjny­ mi, dzikimi czynami wkracza w domenę utrwalonego, odwiecznego (a więc - oczy¬ wistego i przezroczystego) porządku, narusza jego stabilność i budzić musi naj¬ gorszy strach: lęk przed groźbą destrukturalizacji codziennego środowiska, oswojo­ nego świata potoczności. Tremendum wyłaniające się z obecności monstrum, aby nie rozsadziło usilnie chronionego ładu, przekształcić trzeba w informację sensacyjną, curiosum, któremu „ludzie się dziwowali". Mityzacja dystansu do potwora, tzn. operacja 195 �Piotr Kowalski przekładu tego, co kulturowe, na to, co naturalne , jest jednak ledwie pierwszym krokiem, jaki trzeba poczynić, by uporać się z jego monstrualnością. M o n s t r u m jest przecież w istocie skandalem w porządku i ontycznym, i etycznym. Rozwiązaniem ostatecznym problemu jest eksterminacja. Wcześniej dokonuje się operacji znacznie trudniejszej: eliminuje się potwora z obszaru ekumeny w sposób o wiele bardziej radykalny niż jego uśmiercenie. Usuwa się ten egzystencjalny filozoficzny i estetycz¬ ny skandal, pokazując, że bestia czy wszelkie - nawet ludzkie - monstrum do po¬ rządku ludzkiego nie należy. Po tej interpretacyjnej operacji, która wspiera się na autorytecie „oczywistych", ówczesnych reguł taksonomicznych, skandal zostaje w pewnym stopniu zażegnany - ładowi świata, zagrożonemu gwałtowną erozją wy¬ wołaną przez pojawienie się symptomu chaosu, przypadkowości, przywrócić moż¬ na nadwątloną pewność. Takie odruchowe wykluczenie przekonać ma o t y m , że właściwie nic szczególnego się nie stało - monstrum nie należy przecież do świata człowieka, jest nie-ludzkie, dzikie i obce, można więc powrócić do wyjaśnienia go w porządku natury i przyjąć do wiadomości jego nieprzewidywalność i dzikość. To w nim wszak mieszczą się również rozmaite dziwactwa i niedorzeczności. W taki to sposób zobaczyć można, dlaczego kategoria monstrualności jest tak istotna dla dyskursu najszerzej pojętej władzy - jest jej poręcznym i zawsze skutecznym orę­ żem (Crossy 2004). 7 Najprościej monstrualność wskazać na poziomie wyglądów, kształtów i form. G d y jednak podejrzliwym spojrzeniem na otaczający świat czujnie śledzi się to, co ukryte, gdy wydobywa się prawdziwe i istotne znaczenia zawarte w pozornie bła¬ hych i zwyczajnych nawet zdarzeniach, gdy umysł wdrożony jest do lekcji alegorezy bądź wytrwałego odczytywania Księgi Natury, wychwytywania znaków i pro¬ gnostyków, człowiek nie może dać się uwieść temu, co zewnętrznie powabne, albo poprzestawać na śledzeniu tego, co ohydne. Monstrualność objawić się może we wszelkich działaniach, które naruszają ład świata - społeczny i moralny porządek społeczny który jednak ma swoją legitymizację o wiele bardziej zasadniczą: w bos¬ kim porządku kosmicznym. W krajach E u r o p y Z a c h o d n i e j p o n o ć jeszcze w X V I I I stuleciu zdarzało się wytaczanie formalnych p r o c e s ó w zwierzętom, zakończonych w y r o k a m i skazującymi na karę śmierci c z y n a w e t e k s k o m u n i k i . T a k daleko p o s u n i ę t a odpowiedzialność karna z w i e r z ą t była - jak się w y d a j e - o b c a p r a w u m i e j s k i e m u w Polsce. N i e m n i e j jeszcze s z e s n a s t o w i e c z n i pisarze t e g o prawa w s p o m i n a l i p o d w p ł y w e m Starego Testa­ mentu o u k a m i e n o w a n i u wołu, k t ó r y z a b i ł b y człowieka, p r z y t a c z a l i t e ż b e z k r y t y c z n i e przepis p r a w a saskiego n a k a z u j ą c y ś c i n a n i e z w i e r z ą t z n a j d u j ą c y c h się w m i e j s c u z g w a ł c e n i a k o b i e t y . J e d n o c z e ś n i e t w i e r d z o n o j e d n a k , ż e z w i e r z ę nie m o ż e p o p e ł n i ć 7 M i t w Barthes'owskim znaczeniu jest skuteczną operacją przeniesienia porządków: k u l t u r o w e standardy, np. o b c o ś c i , zostają zamienione w kategorie naturalne (a nawet somatyczne), i o d w r o t n i e to, co naturalne, zyskuje rangę rozstrzygającego a r g u m e n t u - to, co zgodne bądź niezgodne z naturą (zob. Barthes 2000). 196 �Kilka uwag o monstrach i potworach p r z e s t ę p s t w a , „ponieważ r o z u m u nie ma i gwałtu u c z y n k i e m s w y m nie c z y n i " . Póź¬ niejsi a u t o r z y z a j m u j ą c y się p r a w e m m i e j s k i m b y l i z n a c z n i e b a r d z i e j k o n s e k w e n t n i . P r z y t a c z a l i jeszcze co p r a w d a w s p o m n i a n e n o r m y m ó w i ą c e o z g ł a d z e n i u z w i e r z ą t o b e c n y c h p r z y z g w a ł c e n i u . S t w i e r d z a l i j e d n a k , że w i c h czasach p r a k t y k u j e się t y l k o spalenie w r a z ze sprawcą s o d o m i i s t w o r z e n i a , z k t ó r y m ó w c z ł o w i e k d o p u ś c i ł się s p r z e c z n e g o z naturą w y s t ę p k u ( z n o w u w y r a ź n y w p ł y w Pisma Ś w i ę t e g o ) ( M i k o ł a j ­ c z y k 1998, s. 23). Za zachowania szczególnie odrażające, bo naruszające boski porządek, uważano sodomię. Zagrożona była karą najwyższą - była przecież występkiem przeciw na¬ turalnemu porządkowi świata. Tak sprawę traktowała Biblia, ale podobne prze¬ świadczenia zapisane są w tradycjach odleglejszych - obcowanie ze zwierzęciem prowadzi wszak do bestialstwa, do mieszania tego, co ludzkie, z t y m , co zwierzęce, a więc oddzielone i ulokowane w innym porządku. Broniąc się przed zarzutami sodomii, podsądni odwoływali się do tego, że jednak ostatecznie nie doszło d o sek¬ sualnego spełnienia, a więc zasłaniali się t y m , że nie sprowadzili ryzyka spłodzenia potwora, ludzko-zwierzęcej hybrydy: N p . w 1758 r. oskarżony twierdził, iż „z głupości m o j e j dopuściłem się g r z e c h u z krową, ale p ł o d u swego w k r o w ę nie w p u ś c i ł e m " [ . . . ] . I n n y o s k a r ż o n y o takież p r z e s t ę p s t w o twierdził: „członek swój miałem w c z ł o n k u tej kobyłki, ale nic nie w y s z ł o ze m n i e " [ . . . ] . Sąd k r a k o w s k i odrzucał te tłumaczenia, nie w i a d o m o jednak, c z y wynikało t o z o d m i e n ¬ nej i n t e r p r e t a c j i p o j ę c i a d o k o n a n i a , c z y p o p r o s t u nie dawał o n w i a r y o s k a r ż o n y m . Z a u w a ż m y b o w i e m , ż e J. C z e c h o w i c z o d r ó ż n i a ł c u d z o ł ó s t w o d o k o n a n e („ze s k u t ­ k i e m " ) o d takiego, k t ó r e g o s p r a w c y „immissione seminis consumatur nie w y p e ł n i l i " [ . . . ] , a w 1688 r. w D o b c z y c a c h o d n o t o w a n o s k r u p u l a t n i e , iż s o d o m i t a d o k o n a ł swego c z y ­ nu „z u k o n t e n t o w a n i e m c i e l e s n y m , alias cum polubione" ( M i k o ł a j c z y k 1998, s. 4 8 ) . W dawnych systemach karnych sodomia obejmowała wszelką aktywność seksual¬ ną niezgodną z naturą, a więc zarówno bestialstwo, czyli spółkowanie ze zwierzęta¬ mi, jak i homoseksualizm. G d y sprawy takie stawały przed sądem, ławnicy nie mu¬ sieli nawet rozważać szczegółowo motywów postępowania sprawców - z w y r o d niałość wynikała z podszeptów szatana czy była znamieniem opętania, owładnięcia przez demony, które pragną zniszczyć boski porządek (Kaczor 2005, s. 156) . A b y 8 8 D l a Komonieckiego p r z y p a d k i te są tak bulwersujące, że opowiadając o n i c h , zapomniał powie¬ dzieć o karze, jaka spadła na homoseksualistę-zbrodniarza: „ [ . . . ] Michał Kucharczyk wójt oszczadnicki komornicę swoje jeszcze brzemienną o k r u t n i e zabił z tej okazyjej, że on był styran albo mieszaniec, t o jest męskie i białogłowskie miał p r z y r o d z e n i e w sobie, więcej na białogłowskie ściągając. A t e n , c h o ć żonę miał, z nią nie przestawał, t y l k o sobie pachołka chował, z którym osobno legał i w n i m się kochał, a t e n pachołek nad wolą jego ożenił się i została z n i m praegna[n]s. O n zawiszcząc jej tego, wywiódł żonę jego k u o w c o m i tam o k r u t n i e z owczarzem zabił" (Kronika Jazowska 1971, s. 4 5 7 ) . W a r t o jednak zwrócić uwagę na przesunięcia w znaczeniach i ocenach bestialstwa w zależności o d t y p u k u l t u r o w e g o dyskursu. W myśli m i t o l o g i c z n e j takie sytuacje prowadziły najczęściej do powsta- 197 �Piotr Kowalski podobne orzeczenia sądowe nie budziły żadnych wątpliwości, zdarzenia takie wstęp­ nie wymagały intelektualnego, mentalnego zmarginalizowania - grzech sodomii na¬ zywano w średniowieczu peccatum mutum: niemy grzech, ponieważ uważano, że jego grozy nie można wyrazić słowami. A b y rozwiązać kryzys, który objął ład społecz¬ nego świata, należało dokonać zabiegu przesunięcia zbrodniarza z obszaru kultury do świata dzikości, usytuować poza społecznością. Czyniąc z niego bestię, łatwiej było utrzymywać dotychczasowe wyobrażenie porządku, które musiałoby być nad¬ werężone, gdyby potwór był jednym z nas. Istotę nie-ludzką następnie należało rzeczywiście wyeliminować, bo tak jak wilk, niedźwiedź i inne dzikie zwierzę za¬ grażała podstawom moralnego i kosmicznego ładu (rudymentarnego podziału ta¬ ksonomicznego na ludzi i zwierzęta): D i e 4 Julii w e ś r o d ę S t a n i s ł a w U r b a s z P i e t r z y k o w i c o p o r u b s t w o a l b o u c z y n e k s p r o ś ­ n y b e s t y j a l s k i z k l a c z ą w Ż y w c u p o d j u s t y c j ą spalon; k t ó r e g o J ę d r z e j D y b e k z Pewle w w i e r b i n a c h p i e t r z y k o w s k i c h z a s t a ł i p r z e d sądem jego pokonawszy, ś w i a d e c t w e m p o p r z y s i ą g ł . O k t ó r y m w y s t ę p k u w Ż y w c u jeszcze nie słychano. Przy k t ó r y m t e g o ż d n i a zaraz M a r e k W o j c i u r a z S z c z e r k u , c z ł o w i e k stary o rabunek S k o c z o w a miastecz¬ ka w Śląsku e g z e k w o w a n , b ę d ą c m u ręka o d c i ę t a i na p r ę d z e p r z y b i t a , a p o t y m ś c i ę t i ć w i e r t o w a n (Kronika Jazowska 1971, s. 4 4 8 ) . 9 Spalenie było karą przewidzianą przez kodeksy karne, ale też głęboko osadzoną w myśleniu, w którym wina była jednocześnie grzechem, a lęk przed jej nierozliczeniem wynikał z obawy o nieunikniony gniew i słuszną pomstę Boga. W dodatku te­ go rodzaju występek - zgodnie ze strukturami myślenia magicznego obecnymi w synkretycznej religijności d o b y staropolskiej - sprowadzał rytualną nieczystość na całą społeczność. „Spalenie delikwenta (wypalenie ogniem zbrodni) było symbolicznym aktem przywrócenia spowodowanego przezeń naruszenia porządku rzeczy (na za¬ sadzie: przestępstwo sprzeczne z naturą może implikować zmianę biegu rzeczy)" (Ka¬ czor 2005, s. 306). W y b ó r miejsca egzekucji, której poddawano i sprawcę, i zwie¬ rzę, także nie mógł być przypadkowy: D n i a 12 l i p c a w p o n i e d z i a ł e k w K ę t a c h o b e s t y j a l s k i e u c z y n k i z k l a c z a m i , k r o w y i ko¬ z a m i , j e d e n p a r o b e k ze w s i zginął. K t ó r e g o na g r a n i c y k o b i e r n i c k i e j ś c i ę t o i na stosie d r e w spalono. C z y n i ą c za g ł u p i e g o siebie (Kronika Jazowska 1971, s. 5 6 9 ) . nia groźnych h y b r y d ( c h o ć b y Leda i łabędź), w t r a d y c j i chrześcijańskiej w subtelnych i alegorycznych przedstawieniach sprawy przedstawiają się inaczej - nie wskazując na akt seksualny, przedstawia się b o w i e m skomplikowane przesłania, wymagające radykalnego odejścia o d naturalistycznej lektury (jak np. w scenach zwiastowania, w których j e d n o r o ż e c składa na łonie Panny swój r ó g ) . W późniejszych przedstawieniach dominują jednak o b r a z y grzeszności i p o t w o r n y c h skutków zbliżenia człowieka i zwierzęcia (zob. Dekkers 2000). 9 Księgi sądowe w t y m też r o k u odnotowały p o d o b n y przypadek: „Wołek z suskiego państwa także o p o r u b s t w o z krową spalon w Suchej, a krowę psi poszarpali" (Szczotka 1952, s. 9 9 ) . 198 �Kilka uwag o monstrach i potworach Na granicy, na miedzach, pod lasem chowano samobójców, to było też miejsce pochówku wszelkich nieczystych zmarłych, których ciała mogłyby skalać poświę¬ coną ziemię, bądź nawet przez tę ziemię mogłyby nie zostać przyjęte. Granica jest obszarem niczyim o nieredukowalnie przejściowym charakterze (Kowalski 1998); w t y m miejscu przejścia mogły dziać się rzeczy różne, tam też przebywały duchy tych, którzy nie byli ani martwi, ani żywi... Za granicą rozciąga się obszar natury - zwierząt, bestii i wszelkiej dzikości, właściwy dla tych, którzy swoimi czynami sa¬ mi postawili siebie w obszarze transgresji, poza ekumeną. Podobnie traktowano kazirodztwo. Incest naruszał podstawowe normy życia społecznego, którego taksonomia miała zaczepienie w boskim, kosmicznym ładzie. Warto pamiętać o t y m pomieszaniu argumentacji religijnej i społecznej (cywilno¬ prawnej): w wielu wypadkach bowiem za czyn kazirodczy uznawano także stosun¬ ki seksualne między ojczymem a pasierbicą, a więc sytuację, kiedy nie zachodziło pokrewieństwo biologiczne. Najczęściej karą było powieszenie mężczyzny i ścię¬ cie kobiety, a następnie spalenie ich ciał: D n i a 11 l i p c a [1716] w s o b o t ę była egzekucyja p r z e z sąd m i e j s k i żywiecki na I g n a c e g o Szuffa z Z a b ł o c i a , w z g l ę d e m w y s t ę p k u k a z i r o d z t w a , ż e m a j ą c ż o n ę , z A n n ą b r a t a swego r o d z o n e g o c ó r k ą c i e l e s n o ś ć p o p e ł n i ł . Z a co ś r ó d r y n k u ś c i ę t i miał b y d ź spalon, ale iż u p r o s z o n o p o t y m , u Ś w i ę t e g o K r z y ż a k o ś c i o ł a p o g r z e b i o n . P r z y k t ó r y m A d a m S z c z o t k a b y ł i n l o c o s u p p l i c i i ś c i ę t i ć w i e r t o w a n , ż e z o j c e m S z c z o t k i alias M a ­ d e j e m p o r a b u n k a c h c h o d z i ł ; k t ó r e g o b y ł b r a t z d r a d l i w i e na spaniu w lesie zabił, a o n o d niego u c i e k ł (Kronika Jazowska 1971, s. 4 8 4 ) . Ochronna funkcja lokowania monstrum w porządku natury i traktowania p o t w o ­ ra jako zdarzającego się przypadku jej niedorzeczności nie wyczerpuje listy sposo¬ bów podchodzenia do podobnych dramatycznych zdarzeń. Zawieszenie norm co¬ dziennego życia, destrukturalizacja zwyczajnego, dobrze oswojonego środowiska człowieka budzi najgłębsze egzystencjalne lęki, ale też pozwala na podjęcie trudu poszukiwania znaczeń, przesłań faktu, który swoją odrębnością musiał szczególnie wyraziście objawić się obserwatorom. T e g o ż r o k u [1708 - P K . ] dnia 26 A u g u s t i w n i e d z i e l ę Petronela S k o r u p i o n k a a K a s p r a F o r n a l i k a k u c h a r z a małżonka, p o r o d z i w s z y t e g o ż dnia c ó r k ę R o z a l i ę n a p r z ó d , a p o t y m jakąś wielką b a n i ę s k ó r y t w a r d e j i g r u b e j z siebie z wielką b o l e ś c i ą z a l e d w i e p o z b y ł a . K t ó r ą b a n i ę r o z e r ż n ą w s z y w e środku jej b y ł o m o n s t r u m a l b o d z i w o w i s k o p o d o b n e d o córki, b e z g ł o w y i rąk, t y l k o t u ł ó w z n o g a m i , w jednej n o d z e d w a palce, a w d r u g i e j trzy, a k ę d y miała b y d ź szyja i głowa, t o jakieś włosiska w y r o s ł e były. Z czego t r z e c i e g o d n i a umarła, a t o m o n s t r u m z a k o p a n o d o z i e m i e (Kronika Jazowska 1971, s. 3 2 2 ) . Były też zdarzenia z innego porządku: o t o coś niepokojącego rozgrywało się w przyrodzie i to, co oglądano na niebie i wokół siebie, nie mogło być przecież jedynie 199 �Piotr Kowalski nieszczęśliwym zrządzeniem przypadku: „Tegoż roku i miesiąca w ogrodach niegdzie róża, a w sadach jabłonie i gruszki miejscami kwitnęły czemu [się] lud p o ­ spolity dziwował" (Kronika Jazowska 1971, s. 323). Prawdziwe zaniepokojenie, a mo¬ że nawet emocje silniejsze budziły przede wszystkim uporczywie pojawiające się wówczas znaki na niebie: T e g o ż r o k u d i e 24 S e p t e m b r i s w e d n i e s ł o ń c e i miesiąc w n o c y k u pełni nabierający się, t e g o ż d n i a i n o c y o b o j e c z e r w o n a w o j a k o b y k r w a w e w e m g l e t y l k o świeciły się, p r z e m i e n i a j ą c się różnie, c z e m u się l u d z i e d z i [ w o ] w a l i . C o p o t y m z n a c z y ł o krwawą w o j n ę w Polsce, s z w e d z k ą i m o s k i e w s k ą , k t ó r a przypadła i jej b i t w y dzień d i e 9 m e n sis O c t o b r i s , iż w i e l e w o j s k a z o b u s t r o n padło, s z w e d z k i e g o króla i m o s k i e w s k i e g o cara, k t ó r z y się o K o r o n ę polską b i l i (Kronika Jazowska 1971, s. 3 2 3 ) . G d y takich niecodziennych zdarzeń przytrafia się zbyt wiele, nie można już poprzestać na tłumaczeniu anomalii, które także i w Księdze Stworzenia mogły się niekiedy pojawiać. Nagromadzenie przypadków pozbawia pewności siebie, rozbra­ ja skuteczne procedury praktycznego rozumu, przede wszystkim zaś - kwestionuje stosowalność wygodnej formuły tłumaczącej: przypadku. Trzeba znaleźć jakieś inne wytłumaczenie, wykroczyć poza to, co przynosi codzienne, zwykłe życie w świecie natury. N i e wystarczy ono, trzeba - patrząc na to, co jeszcze niedawno wydawało się poddawać tej lekturze - szukać klucza gdzie indziej, wybrać inną poetykę lektu¬ ry, inaczej spojrzeć na świat. Można w jednym spojrzeniu uruchomić doświadcze¬ nie poszukiwań w świecie alegorii, otworzyć procedury alegorezy, które prowadzą do odkrywania głębszych przesłań o świecie i życiu. M o ż e jednak być i tak, że same zdarzenia, zwłaszcza zaś ich serie, utworzą sugestywny przekaz prognostykarski: T a k ż e przeszłego r o k u [1721] p o d l e tej w s i na U s o ł a c h przydało się, że u niejakiego na¬ zwanego Bosego, zarębnika, poroniła żona jego K o c z o n i a n k a dziecię, k t ó r e b y ł o o d w u g ł o w a c h , c z t e r e c h r ę k a c h i n o g a c h a o j e d n y m tułowiu, a g d y b y d o swego czasu przy¬ szło, b y ł a b y go nie urodziła, ale ż e niewczesne i n i e ż y w e było, z a l e d w i e g o z siebie pozbyła. [...] Z n o w u t e g o r o k u za C i e s z y n e m c i e l ę t a się urodziły g o ł e b e z sierci i k u r z ę w y l ę g ł o się z jaja o n o g a c h c z t e r o c h . [ . . . ] W p i e r w s z e d n i miesiąca maja w Państwie Ś l e m i e ń s k i m w e w s i O c z k o w i e w farze r y c h w a l d s k i e j u K a z i m i e r z a K o l a n k a , p o d d a n e g o pańskiego, u r o d z i ł o się c i e l ę b e z o c z u , nie m a j ą c ź r z e n i c , t y l k o dołki w m i e j s c u o c z u , i tak ślepe t y l k o było. C o t e ż j a g n i ę t a m ż e się p r z e d t y m t a k i e urodziło. [ . . . ] D n i a 29 maja w pią­ t e k w m i e ś c i e Ż y w c u P i o t r o w i Gielacie, słudze w ó j t o w s k i e m u n a r o d z i ł się s y n z A g neski, małżonki jego, k t ó r y i dziąseł nie miał, t a k ż e nos c u d o w n i e płaski miał, a z n i e g o jako i n d y k o w i z a k r ę c o n e mięsisko wisiało. A t e m u na k r z c i e d a n o imię Jan. K t ó r y nie p o ż y w a j ą c p i e r s i , zaraz na d r u g i dzień u m a r ł (Kronika Jazowska 1971, s. 5 3 9 ) . M o n s t r u m poddaje próbie standardy kultury. Paradoksalnie jak długo postrzega się monstrum jako monstrum, gdy dziwi się, napotykając curiosum, tak długo kultura jest trwała i w sytuacjach zapowiadających kryzys potrafi uruchamiać mechanizmy 200 �Kilka uwag o monstrach i potworach ochronne. O w e nieszczęsne istoty, swoją obecnością wprowadzające dramatyczną konfuzję, trzeba ulokować na granicy ludzkiego świata, nieopodal N a t u r y na drodze prowadzącej w zaświaty - ale ten ruch, być może barbarzyński z punktu widzenia doświadczeń współczesnego człowieka, był konieczny, aby trwać mógł ład, dająca bezpieczeństwo pewność kształtów i taksonomii. Taki sposób traktowania p o t w o ­ rów i cudowności, wykorzystywany często w debacie politycznej , wyjaśnia też osob­ liwy fenomen obfitości monstrów w pewnych szczególnych momentach historycz­ nych. W czasach kryzysów zdaje się ludziom, że do tej pory nigdy jeszcze nie poja¬ wiło się tak wiele potworności i cudowności. Astrolog Maksymiliana I stwierdził 10 w 1508 r.: C z y t a m y ż e w czasach n a s z y c h p r z o d k ó w p o k a z a ł o się na niebie i na z i e m i m n ó s t w o rzeczy c u d o w n y c h , że c z ę s t o w i d z i a n o p o t w o r n e stworzenia. C z y ż jednak epoki, w k t ó r y c h o w e c u d o w n e zjawiska miały miejsce, m o g ą r ó w n a ć się z n a s z y m i czasami, jeśli c h o d z i o c z ę s t o t l i w o ś ć w y d a r z e ń t e g o r o d z a j u i o z d z i w i e n i e , jakie b u d z ą ? . F a k t e m n i e p o d w a ż a l n y m jest to, ż e t r u d n o b y ł o b y z n a l e ź ć e p o k ę , w k t ó r e j t y l e z a d z i ­ w i a j ą c y c h c u d o w n o ś c i z a j m o w a ł o b y ś m i e r t e l n i k ó w , ile dzisiaj. Luter, p r z y g o t o w u j ą c w W a r t b u r g u kazanie na a d w e n t , b y ł t e g o samego zdania: W o k r e s i e d z i e s i ę c i u l u b d w u n a s t u lat w i d z i e l i ś m y i słyszeliśmy t a k i e w i a t r y i g r z m o ­ t y - nie l i c z ą c n a w e t tego, co p r z y j d z i e p ó ź n i e j - ż e t r u d n o m i u w i e r z y ć , b y d a w n i e j jaka epoka słyszała w i a t r y i g r z m o t y t a k w i e l k i e i l i c z n e . . . A l b o w i e m nasze czasy w i ¬ dzą j e d n o c z e ś n i e , jak s ł o ń c e i k s i ę ż y c tracą swój blask, jak spadają gwiazdy, l u d z i ogar¬ nia t r w o g a , a w i e l k i e w i a t r y i w o d y r y c z ą s t r a s z l i w i e . W s z y s t k o t o następuje jedno¬ cześnie. Tak z a t e m widzieliśmy również k o m e t y a n i e d a w n o w i e l e k r z y ż y spadło z nie¬ ba i w t y m czasie p r z y b y ł a d o nas n o w a , niesłychana c h o r o b a , c h o r o b a F r a n c u z ó w ( D e l u m e a u 1994, s. 199). G d y z różnych powodów - kryzysu politycznego, gospodarczego, głodu, nara¬ stającego bandytyzmu, kataklizmów, zarazy itd. - świat wyskoczył ze swoich kolein, gdy rozum usypia, rodzą się demony T r u d n o rozstrzygać - czy najpierw są potwo¬ ry, potem zaś groza egzystencjalnego doświadczenia, czy też raczej jest odwrotnie - gdy wzrasta lęk, mnożą się monstra wszelakie. * Może przyczyny naturalne wyjaśniają poszczególne przypadki, ale sądzono, że mają one innego jeszcze reżysera. Wyjaśnienia wymagają radykalnie odmiennej her¬ meneutyki, w której przywołać trzeba apokaliptyczny zwierzyniec, bestie wielkie i małe, które w eschatologicznych sytuacjach dopełniają wyroków boskich. To na¬ rzędzie wymierzania kary ale też sposób na komunikację - zżerające kapustę gąsie­ nice, gdy namnożą się nadmiernie, co tłumaczy się racjonalnie, są złowieszczą zapo- 10 Z o b . np. ikonografię związaną z diabłem, zwłaszcza g d y pojawiała się ona w kontekście p o l e m i ­ k i p o l i t y c z n e j bądź w y z n a n i o w e j (di N o l a , 1997, zob. także: Basista, 2007, Dziechcińska 1976). 201 �Piotr Kowalski wiedzią tego, co nieuchronnie nadchodzi. Język biblijnych skojarzeń łączy się z figu¬ rami myślenia magicznego. Gąsienice, motyle, ćmy, rojące się robactwo wpisane było w porządek zaświatowy, związane z negatywnie wartościowaną transgresją: zmrok, ciemność, cisza i piekielny zgiełk, brak porządku, a więc wszystko to, co ulokowane było w sferze granicznej i po drugiej stronie granicy ekumeny (Kowalski 1998). Zmiany w przyrodzie zwiastują plagi, pomór, nieszczęścia wszelakie. Śmierć zapo¬ wiadana jest przez to, że „psy spuszczając pyski ku ziemi zaczynają wyć, krety ryją ziemię, wznosząc kopce niby mogiłki, sowy huczą nocą przeraźliwie, wiatr kopie wydmy niby groby" (Biegeleisen 1929, s. 290). W kulturze ludowej d o X I X w. prze¬ trwały potwierdzone wcześniejszymi zapisami potoczne przeświadczenia, że „na¬ mnożenie się robactwa, gadziny z ogonami jak u raków [ . . . ] , niezwykła obfitość żab, szczurów, komarów, motyli i much, które się z gniłości, nie nasienia rodzą, biegun¬ ki, czerwonki, wrzody i plamy [ . . . ] mnogość grzybów" (Giedroyć 1899, s. 75; cyt. za: Sznajderman 1994, s. 25) . Krajobraz czasów zarazy wygląda przerażająco - py¬ tanie, jakie warto stawiać, dotyczy tego, jak był on konstruowany w konkretnych przypadkach - czy z wiarą, że symptomy nieubłaganie ujawniają to, co się stanie, czy raczej jako metaforyczny, a może alegoryczny obraz służący do opisu narasta¬ jącego klimatu grozy? Czy rozmnożone robactwo przeraża, bo zapewne zeżre kapustę, czy jest groźbą spełniającej się właśnie apokalipsy, choćby tylko małej, doraźnej kary będącej ostrzeżeniem przed sprawami poważniejszymi? 11 * Monstra w staropolskim dyskursie znaczą przez odniesienia do magicznego modelu świata, myślenia religijnego o grzechu i karze czy w kategoriach boskich signów. Niemniej ważne są także zdroworozsądkowe, potoczne wyobrażenia o p o ­ rządku świata. W kulturze ciekawości monstra stanowią frapujący przykład „niedo¬ rzeczności natury", to curiositates, których samo istnienie musi zdumiewać ludzi; t y m samym weryfikuje granice wytrzymałości taksonomicznego porządku, który wciąż wydaje się wystarczający do tłumaczenia świata. Z czasem etykieta monstrualności zacznie służyć za wygodny argument w dyskursie władzy albo przynajmniej społe­ czeństwa broniącego samego siebie przed zwątpieniem w to, czy aby na pewno jest dobrze urządzone. Początek X X w. przyniesie medykalizację wyobrażeń o potworach, powoła na¬ wet specjalną dyscypliną badawczą - teratologię, która podobnie jak teratogenia, służyć musi s p r a w i e g ł ę b s z y c h u o g ó l n i e ń w zakresie m o r f o l o g i i zwierząt. Bez t e g o b y ł y b y one t y l ­ ko „ c i e k a w o s t k ą " naukową, nie o w i e l e p r z e w y ż s z a j ą c ą g ł ę b i ę p i e r w s z e g o lepszego „ p a n o p t i c u m " z k i e p s k i m p r e p a r a t e m c i e l ę c i a o d w ó c h g ł o w a c h i sfałszowaną f o t o g r a - 11 D o kanonu europejskich wyobrażeń weszły już zapisy z książek: Defoe 1993; Pypes 1966. 202 �Kilka uwag o monstrach i potworach fią „braci s y j a m s k i c h " . O b i e te n a u k i są c z ę ś c i a m i składowymi m o r f o l o g i i i w r a z z in¬ n y m i jej d z i e d z i n a m i s ł u ż y ć mają c e l o w i n a j g ł ę b s z e m u tej gałęzi badania - ogólnej p r z y r o d n i c z e j f i l o z o f i i k s z t a ł t u ( T u r 1927, s. 9 ) . Medykalizacja ma swoje filozoficzne i światopoglądowe konsekwencje, ale za¬ nim potwory zostaną sprowadzone do rangi medycznych okazów, w potocznym my¬ śleniu i tak straszyć będę monstra, o których nie wiadomo, czy nie pochodzą z de¬ monicznego nadania, albo przynajmniej nie są efektem grzechu. Zapewne lękiem będzie napełniać inne jeszcze podejrzenie, które choć stare w samym sformułowa¬ niu, zyska nową interpretację: monstrualne wyglądy, potworność członków, zosta¬ je na zawsze skojarzona z potwornością, zwyrodnieniem obyczajów. O t o dlaczego tak bardzo musiał przerazić bohater Milczenia owiec, Hannibal Lecter - bo nie moż¬ na było w nim poznać monstrum. Zanim jednak przyjdzie nam przerazić się na dobre, zawsze trzeba mieć nadzie¬ ję, że może uda się, jak udało chłopom, coś skosić lub zaorać w całkiem normalnym, naszym świecie. N i e gubiąc przy t y m umiejętności dziwienia się. Bibliografia Andrzej z Kobylina 1893 Qadki o składnościach członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybrane. 1535, Kraków Assmann J. 2008 Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, przeł. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa Basista J. 2007 Propaganda religijna w przededniu i pierwszych latach angielskiej wojny domowej, Kraków Barthes R. 2000 Mit dzisiaj, w: Mitologie, przeł. A. Dziadek, Warszawa Biegeleisen H . 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Lwów Chmielowski B. 1745-1746 Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna, na różne tytuły, jak na classes podzielona, mądrym dla memoryału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana, t. 1, Lwów 203 �Piotr Kowalski Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa Crossy D. 2004 Lamentable, strange, and wonderful. Headless monsters in English Revolution, w : Mon­ strous Bodies / Political Monstrosities in Early Modern Europe, red. L. Lunger Knoppers, J.B. Landes, London Defoe D. 1993 Dziennik czasów zarazy, przeł. J. Dmochowska, Londyn Dekkers M . 2000 Dearest Pet. On Bestiality, London, N e w York Delumeau J. 1994 Qrzech i strach. Poczucie winy w kulturze Zachodu XJJJ-XVJJJ w., przeł. A . Szy­ manowski, Warszawa D i Nola A . M . 1997 Diabeł. O formach, historii i kolejach losu Szatana, a także o jego powszechnej a złowro­ giej obecności wśród wszystkich ludów, od czasów starożytnych aż po teraźniejszość, przeł. I . Kania, Kraków Dziechcińska H . 1976 W krzywym zwierciadle. O karykaturze i pamflecie czasów renesansu, Wrocław Foucault M . 1987 2002 Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, przeł. H . Kęszycka, Warszawa Morderstwa, o których głośno, w: Ja Piotr Riviere, skorom już zaszlachtował moją matkę, moja siostrę i brata mego.... Przypadek matkobójcy zXJXwieku, przedstawił M . Foucault, przeł. T Komendant i G. Wilczyński, Gdańsk Fromm E. 1972 Zapomniany język.. Wstęp do rozumienia snów, baśni i mitów, przeł. J. Marzęcki, Warszawa Giedroyć F 1899 Mór w Polsce w wiekach ubiegłych. Zarys historyczny, Warszawa Ginzburg C. 1991 Ecstasies. Deciphering the Witches Sabbath, Chicago Groicki B. 1953 Porządek sądów i spraw miejskich prawa magdeburskiego w Koronie Polskiej, Warsza¬ wa 204 �Kilka uwag o monstrach i potworach Kaczor D 2005 Przestępczość kryminalna i wymiar sprawiedliwości w Gdańsku w XW-XVJJ3 ku, Gdańsk wie­ Kenny N . 2004 The Uses of Curiosity In Early Modern France and Germany, O x f o r d Komoniecki A. 1987 Chronografia albo Dziejopis żywiecki, Żywiec Kowalski P. 1998 hasła: Bliźnięta, Granica, Cisza/Hałas, Ćma, Grzyb, Mrówka, Mysz, Noc, w: Leksykon. Znaki świata. Omen - przesąd - znaczenie, Wrocław-Warszawa 2000 Zwierzoczłekoupiory, wampiry i inne bestie. Krwiożercze bestie i erozja symbolicznej interpretacji, Kraków 2006 O porządkowaniu przestrzeni, znakach i pisaniu kroniki, w: Literatura i wiedza, red. W Bolecki i E. Dąbrowska, Warszawa Kronika Jazowska 1971 Kronika Jazowska, „Teki Archiwalne", t. X I I I Maliszewski K. 2001 Komunikacja społeczna w kulturze staropolskiej. Studia z dziejów kształtowania się form i treści społecznego przekazu w Rzeczypospolitej szlacheckiej, Toruń Marcuse H . 1991 Człowiek jednowymiarowy. Badania nad ideologią rozwiniętego społeczeństwa przemy­ słowego, przeł. S. Konopacki i in., Warszawa Michałowska T. 1970 Między poezją a wymową. Konwencje i tradycje staropolskiej prozy nowelistycznej, Wrocław Mikołajczyk M . 1998 Przestępstwo i kara w prawie miast Polski południowej XVJ-XVJJ] wieku, Katowice Mrożek S. 1983 Indyk, w: Wybór dramatów, Kraków Pomian K. 2001 Zbieracze i osobliwości. Paryż - Wenecja XV3-XVJJ3 wiek, Lublin Pypes S. 1966 Dziennik, przeł. M . Dąbrowska, Warszawa Rudomicz B. 2002 Efemeros, czyli diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656-1672, cz. 1: 1656-1664, przeł. W Froch, Lublin 205 �Piotr Kowalski Rytel J. 1962 „Pamiętniki" Paska na tle pamiętnikarstwa staropolskiego. Szkic z dziejów prozy narra­ cyjnej, Wrocław Schindler N . 2002 Ludzie prości, ludzie niepokorni. Kultura ludowa w początkach dziejów nowożytnych, przeł. B. Ostrowska, Warszawa Sobieski J. 1991 Peregrynacja po Europie [1607] i Droga do Baden [ms], cław oprac. J. Długosz, Wro¬ Szczotka S. 1952 Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 15S9-17S2, Lubin, Łódź Sznajderman M . 1994 Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Warszawa Tur J. 1927 Potwory i ich rozwój. Zarys teratologii i teratogenii, Warszawa Ward L., Steeds W 2008 Demony. Wizje zła w sztuce, przeł. E. Romkowska, Warszawa Zaremska H . 1986 Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XJV-XV3 206 w, Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fcd93ee91afe22b3e99f1a0cb01985a2.pdf d9e65e3829e924f91365a7c3eff51081 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5002 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna kazirodztwo - aspekt medialny kazirodztwo - aspekt antropologiczny tabu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4639 Title A name given to the resource Przekraczanie granic tabu / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.207-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mirosława Drozd-Piasecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Przekraczanie granic tabu Wprowadzenie D o napisania tego tekstu skłonił mnie piękny jubileusz pracy naukowej mojej pier­ wszej opiekunki akademickiej i przyjaciółki, Pani Profesor Anny Zadrożyńskiej. Te­ matu i inspiracji dostarczyła mi zaś lektura Piętna Ervinga Goffmana, uważającego, że zjawiska anomii, dewiacji, wszelkie ingresje społecznych kanonów i norm są zna­ komitym polem do wręcz klinicznej obserwacji procesów społecznych. Przedmiotem moich rozważań jest szeroko opisywany i komentowany w środ¬ kach masowego przekazu przypadek ujawnienia wykorzystywania seksualnego i wię¬ zienia własnej córki przez mieszkańca wsi pod Siemiatyczami. Zanim przejdę do antropologicznej analizy materiałów, głównie zamieszczanych w dziennikach „Ga­ zeta W y b o r c z a " i „Rzeczpospolita", przybliżę merytoryczny kontekst tego zja¬ wiska, które klasyfikuję w obrębie tabu. Termin „tabu" określa klasyczną kategorię etnologiczną. Została ona rozpozna¬ na i opisana już u zarania dziejów tej dyscypliny w latach 80. i 90. X I X w., a w trak¬ cie kolejnych lat badań była naświetlana, poszerzana oraz uściślana z coraz liczniej¬ szych punktów widzenia. Prace nad tabu prowadzili najwybitniejsi przedstawiciele światowej etnologii . Jego zakres rozumiano szerzej (odnosząc go do zakazów wszel­ kiego rodzaju) i węziej (do zakazów w poszczególnych dziedzinach kultury np. za­ bójstwa i kazirodztwa, Freud), kazirodztwa (Lévi-Strauss) lub też w powiązaniu z innymi prawami i normami. Jednak zawsze znaczyło ono szacunek dla wartości ważnych społecznie, a nawet było uważane „za decydujący moment w przejściu ga­ tunku ludzkiego ze stanu natury do stanu kultury" (Buchowski, 1987, s. 344). 1 Ostatnio w nauce podkreśla się, że tabu dotyczy: r z e c z y w y j ą t k o w y c h , n i e n o r m a l n y c h , f o r m p o ś r e d n i c h m i ę d z y d w o m a stanami o d p o ­ w i e d n i o sklasyfikowanego p r z e z c z ł o w i e k a Universum, 1 podzielających cechy dwóch W t y m miejscu przytoczę, w porządku c h r o n o l o g i c z n y m , najbardziej znane nazwiska uczonych, którzy wnieśli największy wkład w badanie tego zjawiska k u l t u r o w e g o : James G. Frazer, R o b e r t R. M a r e t t , Z y g m u n t Freud, A l f r e d R. R a d c l i f f - B r o w n , Franz B. Steiner, E d m u n d Leach, M a r y Douglas, Claude Lévi-Strauss, M e y e r Fortes. 207 �Mirosława Drozd-Piasecka odrębnych kategorii (sacrum i profanum, n a d p r z y r o d z o n e g o i ziemskiego), g a t u n ­ ków, f o r m , a t a k ż e r z e c z y n i e n a z w a n y c h , nieuporządkowanych i „ p o m i e s z a n y c h " [ . . . ] służy w i ę c zarazem jako n a r z ę d z i e p o r z ą d k o w a n i a p o j ę ć o ś w i e c i e ( B u c h o w s k i 1987, s. 3 4 4 ) . 2 Problem kazirodztwa niejednokrotnie podejmował w swoich badaniach Bro­ nisław Malinowski (Malinowski 1980, s. 97-606; 1987). Było ono dla niego jednym z kardynalnych zakazów społecznych . W badanej przez niego społeczności melanezyjskiej ojciec nie podlegał ograniczeniom egzogamicznym, bowiem nie był krew¬ nym swoich dzieci. Jednak obcowania ojca z córką bardzo surowo zabraniano, a „wykrycie kazirodztwa sprowadziłoby niechybną śmierć na winowajców, którą musieliby zadać sami sobie przez popełnienie samobójstwa w taki sposób, jak tego wymagał zwyczaj" (Malinowski 1987, s. 600) . Malinowski formułuje hipotezę, że: „Potężne tabu wzmacnia prawdopodobnie pokusę do kazirodztwa przez ten pociąg, jaki zakazany owoc zawsze wywoływał, wywołuje i będzie wywoływać u istoty ludzkiej" (1987, s. 605) . 3 4 5 Odwołam się jeszcze do zaproponowanej przez Malinowskiego wykładni kultu¬ rowej tego zjawiska: K a z i r o d z t w o jako n o r m a l n y s p o s ó b z a c h o w a n i a nie m o ż e i s t n i e ć w ś r ó d l u d z i , g d y ż nie d o p o g o d z e n i a jest z ż y c i e m r o d z i n n y m i z d e z o r g a n i z o w a ł o b y j e g o n a j b a r d z i e j f u n d a m e n t a l n e zasady ( M a l i n o w s k i 1987, s. 186). M u s i b y ć zakazane, [ . . . ] jest o n o nie d o p o g o d z e n i a z u s t a n o w i e n i e m p i e r w s z y c h p o d s t a w k u l t u r y . W k a ż d y m r o d z a j u c y w i l i z a c j i , w k t ó r y m z w y c z a j , m o r a l n o ś ć i p r a w o z e z w o l i ł y b y na k a z i r o d z t w o , r o d z i ­ na n i e m o g ł a b y nadal i s t n i e ć ( M a l i n o w s k i 1987, s. 185). R o z p a d ł a b y się i nastąpił c a ł ­ k o w i t y s p o ł e c z n y chaos i b r a k m o ż l i w o ś c i k o n t y n u o w a n i a t r a d y c j i k u l t u r o w e j [ . . . ] . P o d s t a w o w y w z ó r w s z y s t k i c h w i ę z ó w s p o ł e c z n y c h , n o r m a l n y stosunek d z i e c k a d o m a t k i i ojca z o s t a ł b y z n i s z c z o n y ( M a l i n o w s k i 1987, s. 186). Ż a d n e s p o ł e c z e ń s t w o n i e m o ż e i s t n i e ć w t a k i c h w a r u n k a c h ( M a l i n o w s k i 1987, s. 185). I n s t y n k t seksu musi z o ­ 6 s t a ć w y e l i m i n o w a n y ze s t r u k t u r y w s z y s t k i c h t y c h s e n t y m e n t ó w [ . . . ] jest n a j t r u d n i e j ¬ szy d o k o n t r o l i [ . ] Pokusa k a z i r o d z t w a została w i ę c w p r o w a d z o n a p r z e z kulturę, p r z e z k o n i e c z n o ś ć u s t a n o w i e n i a trwałych, z o r g a n i z o w a n y c h p o s t a w [ . ] w e wszyst¬ k i c h s p o ł e c z e ń s t w a c h l u d z k i c h p r z y p o m o c y jednej z n a j w a ż n i e j s z y c h 2 We współczesnej e t n o l o g i i polskiej obszerne s t u d i u m o tabu w i e r z e n i o w y c h związanych z antro­ pologią symboliczną napisał Jerzy Sławomir Wasilewski (2010 3 i najpo- [1989]). D o t y c z y ł on egzogamii, c z y l i zakazów seksualnego obcowania i małżeństwa w o b r ę b i e tego sa¬ mego klanu totemicznego, poddziału klanu, a jeszcze surowszych wobec dwojga ludzi mających wspól¬ ne pochodzenie genealogiczne. 4 Postępowanie takie miało zaniknąć wraz z napływem misjonarzy i urzędników rządowych. 5 Uważał on, że w rozwiązaniu tego p r o b l e m u m o ż e być, d o pewnego stopnia, p o m o c n a psycho¬ analiza. 6 „Alternatywny t y p kultury, z którego w y k l u c z o n e jest k a z i r o d z t w o , jest jedynie z g o d n y z istnie­ niem organizacji społecznej i k u l t u r y " ( M a l i n o w s k i 1987, s. 185). 208 �Przekraczanie granic tabu w s z e c h n i e j s z y c h n o r m . N a w e t wówczas, jak t o u k a z a l i nam p s y c h o a n a l i t y c y , tabu k a ­ z i r o d z t w a straszy c z ł o w i e k a p r z e z c a ł e ż y c i e ( M a l i n o w s k i 1987, s. 186) . 7 Według Claude'a Lévi-Straussa: Z a k a z k a z i r o d z t w a jest [.. J . n o r m ą w y z n a c z a j ą c ą k a ż d e m u m ę ż c z y ź n i e z b i ó r k o b i e t , z k t ó r y m i nie w o l n o m u z a w r z e ć m a ł ż e ń s t w a ani m i e ć s t o s u n k ó w seksualnych [ . . . ] , n o r m a ta jest u n i w e r s a l n a ; nie z n a m y ani j e d n e g o s p o ł e c z e ń s t w a , w k t ó r y m b y ona nie o b o w i ą z y w a ł a ( L é v i - S t r a u s s 1970, s. 5 2 4 ) . Generalny problem dotyczący zakazu kazirodztwa polega na ustaleniu - pisze Lé­ vi-Strauss za Marcelem Maussem - „jakie głębokie i powszechne przyczyny sprawia­ ją, że we wszystkich społeczeństwach i wszystkich epokach istnieje jakaś reglamenta­ cja stosunków między płciami" (Lévi-Strauss 1970, s. 526). Zdaniem tego uczonego: Z a k a z k a z i r o d z t w a nie ma ani ź r ó d e ł c z y s t o k u l t u r o w y c h , ani ź r ó d e ł c z y s t o n a t u r a l ­ n y c h ; nie jest t a k ż e m i e s z a n k ą r ó ż n o r a k i c h s k ł a d n i k ó w c z ę ś c i o w o z a p o ż y c z o n y c h o d n a t u r y a c z ę ś c i o w o - o d k u l t u r y S t a n o w i o n p o d s t a w o w e p o s u n i ę c i e , dzięki k t ó r e m u , p r z e z które, a z w ł a s z c z a w k t ó r y m d o k o n u j e się p r z e j ś c i e o d n a t u r y d o k u l t u r y [ . ] stanowi więź między istnieniem b i o l o g i c z n y m i istnieniem społecznym człowieka [ . ] o g r a n i c z a się d o u t w i e r d z e n i a w d z i e d z i n i e i s t o t n e j dla p r z e ż y c i a g r u p y wyż¬ s z o ś c i tego, co s p o ł e c z n e , n a d t y m , c o naturalne; tego, c o z b i o r o w e , n a d t y m , co i n d y ­ w i d u a l n e ; o r g a n i z a c j i n a d p r z y p a d k o w o ś c i ą [ . . . ] . „zakaz k a z i r o d z t w a jest nie t y l e n o r m ą , k t ó r a zabrania ż e n i ć się z matką, siostrą l u b córką, ile n o r m ą , k t ó r a k a ż e o d ¬ d a ć m a t k ę , s i o s t r ę l u b c ó r k ę komuś i n n e m u . Jest o n w swej i s t o c i e n a k a z e m o f i a r o w y ­ w a n i a d a r ó w " [ . . . ] k a z i r o d z t w o nie jest p r z e s t ę p s t w e m p r z e c i w naturze, lecz p r z e c i w społeczeństwu, p o w o d u j e b o w i e m nieuchronnie, g d y zaczyna występować często, z e r w a n i e więzi s p o ł e c z n e j , p o n i e w a ż p o p e ł n i e n i e g o p r z e r y w a p r o c e s w y m i a n y k o b i ­ et, dzięki k t ó r e m u s p o ł e c z e ń s t w o r e p r o d u k u j e n i e u s t a n n i e swój b y t ( L é v i - S t r a u s s 1970, s. 526, 529, 531). Wydarzenie Rekonstrukcja wydarzeń została sporządzona na podstawie doniesień obu dzienni­ ków z kilku kolejnych d n i . W y p o w i e d z i poszczególnych dziennikarzy niejedno¬ krotnie znamionowało zaangażowanie emocjonalne przejawiające się w nadużywaniu przymiotników w opisach i ocenie zaistniałych wypadków. Będę starała się sprowa­ dzić je do poziomu rzeczowej narracji i tylko w nielicznych przypadkach, uzasad¬ nionych rozważaniami natury antropologicznej, przywoływać wypowiedzi reporte¬ rów nacechowane emocjami. Gazety odnotowały że we wtorek 2 września 2008 r. d o komendy Policji w Sie­ miatyczach przyszła 21-letnia kobieta (Alicja B.) z matką (Teresą B.), mieszkanka 7 W i e l e „zwyczajów, idei i wzorów społecznych narzuconych mężczyźnie przez kulturę jest w y ­ raźnie związana z jego wartością dla rodziny, z jego użytecznością dla gatunku" (Malinowski 1987, s. 188). 209 �Mirosława Drozd-Piasecka pobliskiej wsi Grodzisko. Powodem jej przybycia było doniesienie na własnego ojca (45-letniego Krzysztofa B.), że: „przez ostatnie 6 lat więził ją, groził śmiercią, wielo­ krotnie gwałcił" („Rzeczpospolita", 09.09.08, s. 1). Urodziła mu dwóch chłopców, jeden obecnie ma dwa i pół roku, drugi - półtora. Starszego we Wrocławiu, młod­ szego w Siemiatyczach (Rz. 09.09.08, s. 1). Przy obu porodach towarzyszył jej oj¬ ciec, który przedtem przygotowywał ją d o odpowiedzi na ewentualne pytania i ka¬ zał mówić, że ojciec dzieci jest nieznany „Pod jego presją zostawiła dzieci w szpitalu i zrzekła się do nich praw" (Rz. 09.09.08, s. 4) rodzicielskich, przekazując maluchy do adopcji („Gazeta Wyborcza", 09.09.08, s. 4). Zeznania obu kobiet w komendzie (określane jako rozmowa - G W 09.09.08, s. 4, Rz. 09.09.08, s. 1) trwały kilka godzin. Wynikało z nich, że ojciec zgwałcił ją pierw­ szy raz, kiedy skończyła 14 lat. Potem wielokrotnie zmuszał ją do współżycia, zamy¬ kał na wiele dni w pokoju i zabierał klamkę. Kobieta nie była jednak przetrzymy¬ wana w zamknięciu przez cały czas. Chodziła do szkoły Skończyła gimnazjum p o d Wrocławiem. Mieszkali wówczas w Pasikurowicach, niewielkiej wsi p o d Wrocła­ wiem, gdzie Krzysztof. B. miał warsztat samochodowy Kiedy zbankrutował, jeździł do pracy za granicę, a następnie zlikwidował warsztat i całą rodziną przenieśli się w 2006 r. d o Grodziska p o d Siemiatyczami, w jego rodzinne strony Po relacji Alicji i jej matki funkcjonariusze pojechali na wieś, by aresztować K r z y ­ sztofa B. N i e było go w domu. Policja zarządziła ogólnokrajowe poszukiwania. Z a ­ trzymany został dopiero trzy dni później, w piątek, w Siedlcach. Prawdopodobnie chciał uciec do Włoch. Na podstawie zeznań obu kobiet Krzysztof B. został aresz¬ towany na trzy miesiące, na wniosek sądu w Siemiatyczach, p o d zarzutem gwałtów, w t y m na małoletniej córce, gróźb, rozboju, więzienia własnej córki „ze szczególnym udręczeniem" ( G W 09.09.08, s. 4). G d y b y potwierdziły się zarzuty rozboju, grozi¬ łoby mu 15 lat więzienia. Według nieoficjalnych danych podczas przesłuchań Krzy¬ sztof B. tłumaczył, że to on jest ofiarą Alicji, która miała go prowokować i zmuszać do odbywania z nią stosunków seksualnych. „Kiedy chciał się przeciwstawić, groziła mu, że zgłosi na policji, iż została przez niego zgwałcona" ( G W 09.09.08, s. 4). Zanim obie kobiety zgłosiły się na policję, Krzysztof B. zmusił córkę do wspól¬ nego wyjazdu do Belgii, gdzie znalazł pracę. W Brukseli też miał gwałcić Alicję. Zde¬ cydowała się uciec. Wróciła do Polski i schroniła u swojego chłopaka we wsi M i e r z y nówka, skąd została przez ojca zabrana ( G W 10.09.08, s. 4; Rz. 09.09.08, s. 1). 8 Prokurator rejonowy w Siemiatyczach, Mirosław Zoch, mówił: „W nocy ojciec wyważył drzwi domu, wpadł do środka, sterroryzował mężczyznę siekierą, a córkę wywlókł z łóżka i wywiózł do swojej matki. Towarzyszyli mu dwaj mężczyźni, którzy potem pilnowali dziewczynę" ( G W 10.09.08, s. 4). Jednym z nich był brat Krzysztofa B., któremu również postawiono zarzuty ale nie został aresztowany „Prokuratura przesłuchała też w charakterze świadka Teresę B. - matkę Alicji. Jeżeli 8 C h ł o p a k A l i c j i wiedział o gwałtach, ale ani ich, ani napadu nie zgłosił p o l i c j i . 210 �Przekraczanie granic tabu zajdzie potrzeba, skierujemy sprawę do sądu rodzinnego i nieletnich pod kątem zbadania wykonywania przez nią władzy rodzicielskiej" (Rz. 09.09.08, s. 1). Rów¬ nocześnie policja szukała dwójki dzieci, które Alicja miała urodzić Po złożeniu zeznań kobiety wróciły do domu. Nigdzie nie pracowały „bo mąż i oj¬ ciec na to nie pozwalał". Policja zaoferowała i m pomoc psychologiczną, gmina i są¬ siedzi pomoc rzeczową. Dotąd obie deklarowały chęć pozostania we wsi, podjęcia pracy oraz rozpoczęcia „życia na nowo", ale jednocześnie bały się rozprawy w są¬ dzie, gdzie trzeba będzie „z nim stanąć twarzą w twarz" ( G W 09.09.08, s. 4) . Alicja miała twierdzić, że po ujawnieniu faktów policji czuje się silniejsza psychicznie ( G W 10.09.08, s. 4). 9 W tym samym czasie dziennik „Fakt" opublikował drastyczne wyznanie dziewczy­ ny Opatrzył je zdjęciem z podpisem: „Spowiedź córki bestii z Podlasia. Gwałcił mnie mój ojciec" . Sprawę opisują światowe media. Zarówno brytyjska bulwarówka „The Sun", jak i poważne serwisy C N N i BBC mają jedno skojarzenie: z Austriakiem Josefem Fritzlem, który przez 24 lata więził w piwnicy i gwałcił córkę (Rz. 10.09.08, s. 6; G W 10.09.08, s. 4). 10 Reakcje Po tych doniesieniach prasowych różne środowiska społeczne, głosami dziennika¬ rzy zaczęły zadawać liczne pytania, na które nie zawsze od razu znajdowano odpo¬ wiedzi. Podstawowe z nich to: Dlaczego Alicja wcześniej nie krzyczała, że dzieje się jej krzywda? Dlaczego nie reagowała matka, najbliżsi, sąsiedzi, autorytety lokalne i powołane do takich spraw instytucje? Na pierwsze z nich A l i c j a nie chciała odpowiadać. Wyjaśniła, że zdecydowa­ ła się w końcu pójść na policję, „bo coś w niej pękło", długo o t y m myślała, że tak nie można żyć. Ojciec „powiedział, że stracimy życie, jeśli to ujrzy światło dzienne" ( G W 09.09.08, s. 4). W przetrwaniu pomagały jej książki z biblioteki w Grodzisku i muzyka discopolowa. W odpowiedzi na drugie pytanie m a t k a (Teresa B.) mówi: „Nie mogłyśmy nic zrobić, bo mąż nie opuszczał nas na krok. Cały czas był w domu. Terroryzował nas" (Rz. 09.09.08, s. 1). Zeznaje w wywiadach, że od dawna wiedziała o wszystkim, że córka była dwa razy w ciąży z jej mężem, a dzieci, które urodziła, zostały w szpitalu, nie interesowała się dalej ich losem. Reagować nie mogła, bo obie były zastraszane, że jeśli prawda wyjdzie na jaw, to stracą życie. N i e wiedząc, co robić, po prostu po9 Te informacje nie są w pełni dokładne, b o w i e m relacje medialne pełne są nieścisłości i r o z ­ bieżności. 10 O b u r z y ł o t o psychologów. Z d a n i e m jednego z nich: „Media p o w i n n y dać święty spokój tej d z i e w c z y n i e ! Bo pokazując ją w t a k i m kontekście, dają jej wyraźny sygnał: jesteś ważna t y l k o dlatego, że cię z g w a ł c o n o [ . . . ] . Z a kilka d n i tej sprawy w mediach nie będzie. A l e d z i e w c z y n a straci szansę na kontakt ze zdrową częścią swojej o s o b o w o ś c i . T o samo d o t y c z y jej 11-letniego brata. M a m nadzieję, że nie p r z e c z y t a m jego wyznań, że słyszał, jak ojciec gwałcił jego siostrę" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . 211 �Mirosława Drozd-Piasecka godziła się z t y m . Na policję poszły dlatego, że „tego było już po prostu za dużo. Córka nie mogła tego nerwowo i psychicznie wytrzymać" (Rz. 09.09.08, s. 4). Za¬ chowanie to, określane przez śledczych słowami: „nie sprostała roli matki", jest tłuma¬ czone „syndromem sztokholmskim", kiedy poszkodowani uzależniają się psychicznie od oprawcy do tego stopnia, że zaczynają mu nawet pomagać. Zatem na wiele py¬ tań w tej sprawie będą musieli odpowiedzieć psychologowie ( G W 09.09.08, s. 4). S p e c j a l i ś c i , psycholodzy i seksuolodzy uważali „że gehennę kobiety można było zakończyć wcześniej. Jednym z powodów, dla których takie sprawy mogą trwać, jest ludzka obojętność. Sąsiedzi, rodzina, wreszcie lekarze odbierający poród musieli coś niepokojącego zauważyć. Zawsze, gdy są podejrzenia, że dochodzi do wykorzystywania seksualnego, powinniśmy, nawet anonimowo, zawia¬ domić policję" (Rz. 09.09.08, s. lub ludzi zajmujących się przemocą domową - z ośrodków pomocy społecznej czy centrów pomocy rodzinie. Zwracali również uwagę na funkcjonujący u nas stereotyp „nie mówić nikomu, co się dzieje w domu", który zakorzenił się również w niektórych, głównie katolickich, mediach nawołujących, żeby wszystkie problemy rozwiązywać w rodzinie ( G W 10.09.08, s. 4; Rz. 10.09.08, s. 6). Potwierdza to komentowana krytycznie przez „Gazetę Wybor¬ czą" publikacja zamieszczona w „Naszym Dzienniku" . 12 Psycholog, Agnieszka Widera-Wysoczyńska z Uniwersytetu Wrocławskiego, za¬ stanawiała się: „Może milczenie matki wynikało także z poczucia winy, że nie zgło¬ siła sprawy organom ścigania" (Rz. 10.09.08, s. 6), bowiem i m dłużej trwa wykorzy­ stywanie, „tym trudniej potem przyznać się do wiedzy na ten temat" (Rz. 10.09.08, s. 6). Przy t y m zawsze jest jakiś powód złamania zmowy milczenia. Praktyka psy¬ chologiczna wskazuje jednak, że „typowym zachowaniem matki w rodzinie kazi- 11 Psychologowie udzielali też i n f o r m a c j i t e c h n i c z n y c h o s y m p t o m a c h molestowania d z i e c i w rodzinie. Pisali, że można uchwycić kilka cech charakterystycznych kazirodczego w y k o r z y s t y w a n i a dziecka, m . i n . częste z m i a n y miejsca zamieszkania, oddalenie o d dalszej rodziny. W t y m k o n k r e t n y m p r z y p a d k u „ o b e c n o ś ć ojca p r z y p o r o d z i e i w czasie w i z y t u ginekologa, b ę d ą c e rzadkością w p o l s k i m społeczeństwie,- porzucenie nauki po gimnazjum, podczas g d y obowiązek szkolny w Polsce jest do 18 ro­ k u życia" ( G W 09.09.08, s. 4 ) . Pedagodzy zwracali uwagę, że „dziwne" zachowania d z i e w c z y n y mo¬ gło być przez otoczenie tłumaczone zmianami organizmu w okresie dojrzewania. 12 D o t y c z y ona recenzji książki Grzegorza Kasdepkego p t . Mam prawo! Czyli nieomal wszystko, co powinniście wiedzieć o prawach dziecka, a nie macie kogo zapytać, która ma trafić d o kanonu lektur klas I V - V I szkoły p o d s t a w o w e j . A u t o r k a recenzji stara się wykazać, że w i e d z a zawarta w tej publikacji daje dzie­ c i o m „wolność do zła". „»Takie książki zaburzają rozwój psychoseksualny dzieci [ . . . ] dowiadują się one, że mogą zostać sprzedane, uprowadzone za granicę, albo wykorzystane seksualnie«. [ . . . ] A u t o r ­ ka tekstu jest z d u m i o n a , że książka omawia art. 34 k o n w e n c j i praw dziecka, który b r z m i : » N i k t nie m o ż e wykorzystywać cię seksualnie«. »Po co zwracać uwagę d z i e c i na dewiacje seksualne? C z y prob¬ lematyka seksualności - w d o d a t k u m o c n o zaburzonej - jest n o r m a l n y m kręgiem zainteresowań uczniów szkoły podstawowej? [ . . . ] p o d e j m o w a n i e t a k i c h t e m a t ó w jest niedopuszczalne i m o ż e być niebezpieczne«. C z y bardziej niebezpieczne niż to, co się działo w Siemiatyczach?" - pyta z kolei publicystka „Gazety W y b o r c z e j " ( G W 15.09.06, s. 2). 212 �Przekraczanie granic tabu rodczej jest wyłączenie się. Matka nie chce wiedzieć, że coś dzieje się jej dziecku, być może się boi, bo sama jest ofiarą przemocy. Czasem nawet sama przekonuje dziecko, że nie powinno nic mówić: bo nie będziemy mieli gdzie mieszkać, bo się nie utrzymamy" ( G W 09.09.08, s. 4). Psycholog z Fundacji Dzieci Niczyje, Maria Keller-Hamela, tłumaczyła, że prawdopodobnie zadziałał w t y m przypadku „powta¬ rzający się schemat" wychowania matki w patriarchalnej rodzinie podporządko¬ wanej silnemu ojcu . 13 Potwierdzał tę diagnozę seksuolog Stanisław Dulka w dzienniku „Metro". Uza¬ sadniając psychologiczną postawę matki Alicji, powiedział m.in.: M i a ł e m d o c z y n i e n i a z w i e l o m a p o d o b n y m i p r z y p a d k a m i i n i g d y nie z d a r z y ł o się, że¬ b y matka n i e wiedziała, c o się d z i e j e w s y p i a l n i córki. M a t k i wiedzą, ale tolerują. Cza¬ sami w y g o d n i e j i m p r z y m y k a ć o k o na to, c o r o b i mąż [ . . . ] . Z n a m p r z y p a d k i , że m a t k i same podsuwały córki s w o i m m ę ż o m [ . . . ] . Potrafiły usprawiedliwiać k a z i r o d z t w o - b o t o b y ł s p o s ó b na i c h agresję a l b o z a t r z y m a n i e i c h w d o m u . . . W m a w i a ł y sobie, ż e sko¬ r o mąż nie bije, t o c ó r c e nie dzieje się aż taka k r z y w d a . [ . ] A k c e p t o w a ł y k a z i r o d z t w o , b o b y ł y przekonane ż e najważniejsza jest r o d z i n a i dla u t r z y m a n i a jej r a z e m czasem trzeba c o ś p o ś w i ę c i ć . W t y m w y p a d k u c ó r k ę . M a t k a A l i c j i podkreślała, ż e musiała się t r o s z c z y ć o jej m ł o d s z e g o brata, a o j c i e c b y ł j e d y n y m ż y w i c i e l e m r o d z i n y P r o s z ę t e ż p a m i ę t a ć , że u nas k a z i r o d z t w o t o o g r o m n e tabu. W i e l e r o d z i n w o l i , ż e b y już [ . . . ] o j ­ ciec sypiał z córką, niż ż e b y t e n sekret w y s z e d ł na j a w " ( „ M e t r o " , 1 2 - 1 4 . 0 9 . 0 8 , s. 9 ) . M i e s z k a ń c y d o l n o ś l ą s k i e j w s i P a s i k u r o w i c e , jak utrzymują: „do­ skonale pamiętają rodzinę B., ale niechętnie o niej opowiadają [ . . . ] oni z nikim się nie przyjaźnili, rzadko wychodzili do wioski, a i do nich prawie nikt nie zaglądał. 13 „Zawsze była uczona, że ma słuchać głowy r o d z i n y która jest w d o m u najważniejsza. W e włas­ n y m małżeństwie t e ż jest bierna, zależna, czuje się słaba. A jej mąż podsyca tę słabość. [ . . . ] Systema¬ t y c z n i e obniża jej poczucie wartości. Powtarza jej, że jest śmieciem, że na nic dobrego nie zasługuje. O g r a n i c z a k o n t a k t y ze światem [ . . . ] Uzależnia ekonomicznie. K o b i e t a nie zechce odejść, bo jest przekonana, że sobie nie p o r a d z i . Bo k t o naprawi zlew, k t o przyniesie pieniądze? Tymczasem mąż kreuje się na wszechmocnego. Mówi, że ma z n a j o m y c h w p o l i c j i , prokuraturze, nawet w mediach. M a t k a b o i się konsekwencji ujawnienia sprawy. Jest przekonana, że g d y powie, będzie jeszcze gorzej. I w m a w i a sobie, że przecież nie ma idealnych mężów. N i e k t ó r z y piją codziennie, a jej t y l k o o d świę¬ ta [ . . . ] g o d z i się na gwałcenie własnego dziecka, jest przekonana, że nie ma wyjścia, więc oddala o d siebie tę prawdę [ . . . ] . W o l i stawać po stronie silniejszego, c z y l i męża, w t e d y wydaje jej się, że p r o b ­ lemu nie ma. [ . . . ] Staje się jego wspólnikiem, czuje się współodpowiedzialna za to, co się stało, że w którymś m o m e n c i e zawiodła jako matka i żona. A l e sama jest ofiarą i t o redukuje jej poczucie winy: C h r o n i p o z y t y w n y wizerunek swojej rodziny. Panicznie b o i się jej rozpadu, bo w y c h o w a n o ją tak, że rodzina ma być raz na całe życie, że trzeba nieść swój krzyż. Bywa, że ma poczucie ulgi, b o nie musi już zaspokajać seksualnych potrzeb męża [ . . . ] Spotkałam się też z t a k i m p r z y p a d k i e m , że matka p r o ­ wadziła pijanego męża d o łóżka córki, bo t y l k o ona potrafiła go uspokoić" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . N i e chroni swojego dziecka, b o „może co innego r o z u m i e przez ochronę. D l a niektórych ochrona t o t y l k o zapewnienie d z i e c k u dachu nad głową i jedzenia. [ . . . ] A l e t e ż bardzo c z ę s t o matka czuje złość na córkę. [ . . . ] Bo nie w i d z i w niej córki, ale kobietę, konkurentkę, która zabiera jej m ę ż c z y z n ę . Zwłasz­ cza g d y mąż zaczyna ją zaniedbywać, a córkę obsypuje prezentami" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . 213 �Mirosława Drozd-Piasecka Z y l i jak niewidzialni. [ . . . ] Ich dawny d o m stoi na uboczu, przy polnej drodze" ( G W 10.09.08, s. 4). Krzysztof B. przed przeprowadzką na Podlasie popadł w długi, a jego mały warsz¬ tat samochodowy zbankrutował. Dawni sąsiedzi twierdzą, że policja często go od¬ wiedzała, ale nie z powodów rodzinnych. „Ponoć na lewo auta robił. O n w ogóle taki cwaniaczek był. Miał taką gębę, że » c o t o nie ja!«. We wsi na na Krzysztofa B. mó­ wili »Scigany« albo »Dezerter« , bo w młodości uciekł z wojska i ukrywał się w domu przyszłej żony. Był jedynym żywicielem czteroosobowej rodziny" ( G W 10.09.08, s. 4), która nie korzystała ze świadczeń społecznych. Według sąsiadów wolał, „żeby baby w domu siedziały: Wychodziły tylko co d o sklepu po zakupy" ( G W 10.09.08, s. 4). Alicja zakończyła edukację na gimnazjum . Dziewczyna i jej brat byli bardzo skryci, nawet zahukani. „Ktoś głośniej krzyknął, t o aż się kulili" ( G W 10.09.08, s. 4). Kiedy sprawa wyszła na jaw, bowiem napisały o niej gazety, mieszkańcy wiedzieli, o kogo chodzi. „Bo coś z nimi było nie tak, tylko nie wiedzieliśmy co. O n pijany nie chodził. Czyści byli, zadbani. G d y b y t o była typowa patologia, toby się człowiek mógł domyślać. A tak?" ( G W 10.09.08, s. 4). 14 S ą s i e d z i z G r o d z i s k a byli wzburzeni doniesieniami medialnymi. Mówili, że to dramat, że przeżyli szok. „Zeby chociaż tego drania porządnie za to ukarali" ( G W 10.09.08, s. 4). Twierdzili, że niczego nie zauważyli, żeby córka była w ciąży: też nie. „Rodzina niby normalna, ale ten ojciec jakiś taki b y ł . . . " (Rz. 09.09.08, s. 4). Przyjechał d o Grodziska „z żoną, córką i synem zamieszkał na końcu wsi. Pracował dorywczo, czasem pomagał blacharzom w warsztatach samochodowych. Czasem do sklepu przychodził sam, czasem zakupy robiła żona [ . . . ] . D o alkoholu go nie ciąg­ nęło" (Rz. 09.09.08, s. 1). Po dłuższej dyskusji niektórzy jednak przyznają, że coś podejrzewali, „bo niby po co ojciec córkę codziennie o godz. 21 d o lasu prowadził? - pytała jedna z kobiet" ( G W 10.09.08, s. 4). W ł a d z e i a u t o r y t e t y l o k a l n e wobec możliwych zarzutów zaniedbania swo¬ ich obowiązków przyjmują a priori postawę pełną rezerwy, a nawet obronną. Za¬ stępca sołtysa mówił, że znał mężczyznę przelotnie. Spokojny był, ale nie miał tutaj przyjaciół. Wymiana zdań między nimi kończyła się na „dzień dobry". Podobnie konstatuje wójt Grodziska (gminy): rodzina ta t o typowi przyjezdni, którzy nie u t r z y m y w a l i z b y t w i e l u k o n t a k t ó w z sąsiadami [ . . . ] . Z a i n t e r e s o w a ł o nas to, ż e n i g d z i e n i e pracują, n i e zgłaszają się p o zasiłek, a p r z e c i e ż z c z e g o ś muszą ż y ć [ . . . ] . 14 Wicedyrektorka szkoły w Siedlcu, gdzie uczyła się Alicja, twierdziła, że była „przeciętna jak wiele. Spokojna, małomówna [ . . . ] . D z i e w c z y n k a nie wagarowała i nie sprawiała kłopotów w y c h o w a w c z y c h . Chodziła t e ż na zajęcia wyrównawcze. [ . . . ] miała kłopoty z nauką [ . . . ] w y c h o w a w c z y n i chodziła nawet do nich d o domu, żeby ją poduczyć matematyki [ . . . ] nic niepokojącego nie zauważyła. [ . . . ] Pamięta, że matka kontaktowała się ze szkołą, ale sporadycznie" ( G W 10.09.08, s. 4 ) . M o w a jest t u o okresie g i m n a ­ zjum, a d o pierwszego gwałtu doszło, g d y dziewczyna miała 14 lat, czyli p o d koniec gimnazjum, a zatem to, co się działo w rodzinie, mogło być jeszcze nieuchwytne dla szkoły Potem Alicja przerwała naukę. 214 �Przekraczanie granic tabu N i e p o k o j ą c e sygnały [ . ] d o c h o d z i ł y o d p e w n e g o czasu d o p r a c o w n i k ó w miejs¬ c o w e g o ośrodka p o m o c y s p o ł e c z n e j (Rz. 09.09.08, s. 1). Ich syn p r z y c h o d z i ł d o szkoły zaniedbany brakowało m u przyborów, w i ę c zaczęliśmy m u p o m a g a ć (Rz. 09.09.08, s. 4 ) . Podczas w i z y t y w i c h d o m u p r a c o w n i k socjalny nabrał p o d e j r z e ń , ż e w tej r o d z i n i e m o ż e dziać się c o ś n i e d o b r e g o (Rz. 0 9 . 0 9 . 0 8 , s. 1). K i l k a razy sugerował córce, b y p o ­ rozmawiała z policją. D ł u g o nie dawała się przekonać, ale w i d a ć w k o ń c u się odważyła (Rz. 0 9 . 0 9 . 0 8 , s. 4 ) . N a u c z y c i e l e przypominają sobie, że drugi poród Alicji zbiegł się w czasie z kłopotami w szkole jej młodszego brata, Janka, który wówczas był agresywny, zdarzały mu się drobne kradzieże, nie potrafił się zintegrować z klasą, miał słabe oceny. Dyrektorka szkoły, do której chodzi Janek, przyznała, że: na p o c z ą t k u r o k u szkolnego dowiedziała się, że w r o d z i n i e B. są jakieś p r o b l e m y . Mieszkańcy Mierzynówki słyszeli awantury. C h ł o p i e c nie miał p o t r z e b n y c h p o d r ę c z n i k ó w . Porozmawiałam z n i m i p o raz pierwszy, o d k ą d g o z n a m , w y z n a ł c o ś z ł e g o o s w o i c h r o d z i c a c h . Powiedział, ż e t a t o chce i c h o p u ś c i ć . Był w y r a ź n i e z m a r t w i o n y ( G W 10.09.08, s. 4 ) . K s i ą d z Marek Laszuk (z zespołu szkół w Grodzisku), który znał Janka, a spora¬ dycznie widywał też Alicję i jej matkę, tłumaczył, że uważa, iż to delikatna sfera ży¬ cia, w którą ingerencja może być źle odebrana - a nie miał podstaw, aby interwenio­ wać. Kategorycznie stwierdził: „niczego nie podejrzewałem" ( G W 10.09.08, s. 4). L e k a r z e , którzy odbierali w Siemiatyczach kolejny poród z kazirodczego związ­ ku, utrzymywali, że „nic nie wskazywało na patologię. [ . . . ] Alicja zgłosiła się do iz­ by przyjęć z bólami porodowymi. Przyszła z matką i ojcem" ( G W 10.09.08, s. 4). W z a c h o w a n i u p a c j e n t k i i jej r o d z i c ó w lekarze nie zauważyli n i c n i e p o k o j ą c e g o . - N i e o d p o w i a d a ł a k o n k r e t n i e na p y t a n i a [ . ] . Powiedziała [ . ] ż e zna t y l k o imię ojca dzie¬ cka, [ . . . ] ale nie w e r y f i k o w a l i , c z y mówi prawdę, t y l k o c z u w a l i n a d prawidłowym p r z e b i e g i e m p o r o d u . L e k a r z t o nie p o l i c j a n t (Rz. 10.09.08, s. 6 ) . Z w y w i a d u m e d y c z n e g o d o w i e d z i e l i ś m y się o p o p r z e d n i e j ciąży. Podali, ż e d z i e c k o z m a r ł o w p i e r w s z y m t y g o d n i u życia z p o w o d u w a d y serca [ . . . ] . W czasie c i ą ż y nie badała się i n i e c h o d z i ł a na w i z y t y k o n t r o l n e , ale p o r ó d p r z e b i e g ł d o b r z e , d z i e c k o i matka byli z d r o w i . [ . ] M a t k a zrzekła się o d r a z u p r a w d o dziecka, p o d p i s u j ą c o d p o w i e d n i d o k u m e n t . Jako p o w ó d podała, że nie ma na jego u t r z y m a n i e . Poprosiła o u m i e s z c z e n i e n o w o r o d k a w d o m u d z i e c k a ( G W 10.09.08, s. 4 ) . Sąsiedzi i autorytety lokalne nie reagowali. M i m o że plotkowano o kłopotach tej rodziny i coś podejrzewał opiekun społeczny milczeli, ponieważ, jak utrzymują psy­ cholodzy: „Ludzie nie chcą dostrzegać kłopotów sąsiadów, nie chcą się angażować w ich problemy, bo w wielu przypadkach wstydliwe konflikty rodzinne dotyczą ich samych" (Rz. 10.09.08, s. 6). Ojciec przeprowadzkami próbował zacierać ślady 215 �Mirosława Drozd-Piasecka przestępstwa. Sąsiedzi się zmieniali, mogli więc niczego nie zauważyć. Tym bardziej że wygląd ani zachowanie sprawców takich przestępstw nie są odrażające. W r ę c z przeciwnie, cechuje ich zawsze ponadprzeciętna u m i e j ę t n o ś ć w y w i e r a n i a wpływu na i n n y c h [ . ] m o ż e p r z e k o n a ć i n n y c h , ż e t o dzie¬ c i ę c y w y m y s ł a l b o z e m s t a n a s t o l a t k i . [ . ] P o t r a f i w m ó w i ć d z i e c k u , że tak musi b y ć , ż e c o k o l w i e k o n o z r o b i , n i c się n i e z m i e n i a l b o b ę d z i e jeszcze g o r z e j , ż e r o z b i j e o n o r o d z i n ę [ . . . ] ż e w s z ę d z i e je z n a j d z i e [ . . . ] . O f i a r a t a k i e g o c z ł o w i e k a n i c nie mówi, b o sama siebie o b w i n i a za w s z y s t k o , c o się d z i e j e ( G W 0 9 . 0 9 . 0 8 , s. 4 ) . Z w r o t w zainteresowaniach prasy losami Alicji i jej rodziny wywołała reakcja p r e z e s a R a d y M i n i s t r ó w , Donalda Tuska. Spowodowała ona dyskusję, w któ¬ rej uczestniczyli politycy wszystkich opcji, wybitne autorytety prawne, medyczne i społeczne. Premier na temat molestowania córki przez ojca powiedział w wywia¬ dzie dla T V N 24, że jest świadomy tego, iż jego zdanie spotka się z krytyką organi¬ zacji broniących praw obywatelskich, ale: „nie sądzę, by wobec takich indywiduów można było stosować nazwę człowiek". I dalej: „chciałbym, by w Polsce wprowadzo¬ no kastrację chemiczną nie na życzenie, ale jako element wyroku" ( G W 10.09.08, s. 2). Tę bardzo emocjonalną wypowiedź cytowały wszystkie media. To stanowisko premiera zbiegło się z oczekiwaniami społecznymi, poczuciem sprawiedliwości zwykłych obywateli. Popularność PO wzrosła od razu o 10 proc. ( G W 26.09.08, s. 8) . C o więcej, spowodowało porozumienie ponad podziałami partyj­ nymi - za kastracją pedofilów byli przedstawiciele wszystkich ugrupowań politycz­ nych. W opinii Przemysława Gosiewskiego pozwoli ona na „trwałe wyeliminowanie zagrożenia ze strony pedofilów" ( G W 26.09.08, s. 8), bowiem „ciągle mówi się o pra­ wach przestępców. A gdzie prawa ofiar? Gdzie bezpieczeństwo i zdrowie dzieci? Mamy prawo stosować środki, które zabezpieczą społeczeństwo" ( G W 19.09.08, s. 1). 15 O wystąpieniu premiera f e l i e t o n i ś c i , d z i e n n i k a r z e pisali różnie . Jego wypowiedź odwróciła ich uwagę od samego zbrodniczego faktu i przeniosła ją na 16 15 O g ł o s z o n a przez „Gazetę W y b o r c z ą " ankieta mająca odpowiedzieć na pytanie „Co zrobić z pe¬ dofilami?" dała następujące w y n i k i : p r z y m u s o w o kastrować fizycznie (wycinać jądra) - 33 proc.,- p r z y ­ musowo kastrować chemicznie (zmuszać do brania leków) - 24 proc., karać tylko więzieniem - 15 proc., b e z t e r m i n o w o zamykać w szpitalach p s y c h i a t r y c z n y c h - 13 proc.,- dać wybór: kastracja chemiczna al­ bo więzienie - 8 proc. (PBS D G A dla „Gazety", badanie telefoniczne 12 września, próba reprezentatyw­ na 500 o s ó b ) ( G W 13-14.09.08, s. 2). Z n a c z ą c e , że za fizyczną kastracją opowiedziało się aż 40 proc. mężczyzn wśród których najwięcej było osób z wykształceniem średnim oraz ludzi młodych do 24. ro¬ k u życia. 16 P i o t r Pacewicz uważał np., że: „premier poleciał t a b l o i d e m " , podczas g d y mógł wykorzystać tę sytuację do edukacji społeczeństwa, np. zaapelować, b y obywatele ujawniali takie p r z y p a d k i , b y z n i k ­ nęła zasłona w s t y d u , która sprawia, że k o b i e t y cierpią w milczeniu. A l e „dużo lepiej sprzedają się wrzask oburzenia i odbieranie człowieczeństwa bestii w ludzkiej skórze". Premiera poparł wicepre¬ mier G r z e g o r z Schetyna, który powiedział, że jego z d a n i e m konsekwencje p o w i n n a ponieść również matka A l i c j i . Z d a n i e m Pacewicza wicepremier p o w i n i e n przeczytać wstrząsający w y w i a d w „Fakcie" 216 �Przekraczanie granic tabu pole dyskusji oraz polemik formalno-prawnych, medycznych i politycznych. Po¬ wstały podstawowe problemy definicyjne: K t o to jest pedofil? K i m są pedofile? Lekarze s e k s u o l o d z y byli zgodni, że jest to osoba dotknięta parafilią, czyli odczu­ wająca pociąg seksualny do dzieci. Wśród skazanych za przestępstwa seksualne w o ­ bec dzieci około 10 proc. stanowią pedofile. Dla reszty dziecko było zastępczym obiektem seksualnym z racji jego uległości i łatwości wykorzystania - mówił A n ¬ drzej Depko, wiceprezes Polskiego Towarzystwa M e d y c y n y Seksualnej: 17 N i e p o r o z u m i e n i e m jest m ó w i e n i e o n a d m i e r n y m p o p ę d z i e s p o w o d o w a n y m w y s o ¬ k i m p o z i o m e m h o r m o n ó w p ł c i o w y c h . P r z y c z y n ą p e d o f i l i i n a j c z ę ś c i e j jest b o w i e m p s y c h i k a , a s p r a w c a m i c z y n ó w p e d o f i l n y c h m o g ą b y ć r ó w n i e ż m a j ą c y za n i s k i p o p ę d , t y l e ż e długo nierealizowany. T o są p r o b l e m y zaburzonej o s o b o w o ś c i , a nie h o r m o n ó w , k t ó r e trzeba l e c z y ć m e t o d a m i p s y c h o t e r a p e u t y c z n y m i , czasem t e ż p s y c h i a t r y c z n y ­ m i . B l o k o w a n i e h o r m o n ó w m o ż e b y ć u ż y t e c z n e d o o b n i ż e n i a napięcia, ale t y l k o w t e ¬ dy, k i e d y j e d n o c z e ś n i e c z ł o w i e k p o d d a j e się d o b r o w o l n i e p s y c h o t e r a p i i . Jeżeli nie b ę d z i e miał ś w i a d o m o ś c i , ż e p o s t ę p u j e źle, i c h ę c i p o p r a w y - g d y t y l k o p r z e s t a n i e b r a ć leki, p o w r ó c i d o s w o j e g o p r o c e d e r u . O g r a n i c z e n i e się d o p o d a w a n i a środka blo¬ k u j ą c e g o p r o d u k c j ę t e s t o s t e r o n u w s y t u a c j i , g d y c z ł o w i e k jest p o z b a w i o n y w o l n o ś c i i nie ma w p o b l i ż u d z i e c i , na k t ó r y c h m ó g ł b y r e a l i z o w a ć swój p o p ę d , nie jest n a w e t p ó ł ś r o d k i e m ( G W 2 6 . 0 9 . 0 8 , s. 9 ) . Taka wykładnia rodziła kolejne pytania natury medyczno-prawnej, w których pierwiastek etyczny odgrywał rolę pierwszoplanową. Koncentrowały się one na za¬ kresie dopuszczalności stosowania, zgodnego z prawem i etyką lekarską, leczenia przymusowego, czyli bez przyzwolenia pacjenta (w t y m przypadku kastracji chemicznej) oraz rozważaniach, na ile taka terapia jest karą, a na ile zabiegiem lecz¬ niczym. Wypowiadały się na ten temat najwybitniejsze autorytety z Teresą B. Jej spowiedź odsłania, jak powstawał p a t o l o g i c z n y układ kazirodczej rodziny,- jego szan­ taże, pychę („jesteście moją własnością"), bicie żony („uderzył mnie w twarz", „rzucił mną o ścianę"), córki („pasem, nawet g d y była z n i m w ciąży"), syna,- bierność sąsiadów ( G W 11.09.08, s. 2). M o n i k a O l e j n i k , dworując sobie z kolegi, ripostowała: „Piotr Pacewicz wraz z całą Polską zamarł, kie¬ d y premier zaproponował w p r o w a d z e n i e »kastracji c h e m i c z n e j « dla pedofilów. » T o straszne«, pre¬ mier demokratycznego kraju mówi »kreatura« i »indywiduum« o gwałcicielu córki i w y k l u c z a go z grona l u d z i . [ . . . ] Pacewicz [ . . . ] jest p r z e c i w n i k i e m tak surowej kary dla pedofilów, bo przecież oni mają t e ż prawa" ( G W 12.09.08, s. 24). Redaktor Pacewicz rozczula się nad losem Teresy B. „Z prze­ jęciem przeczytał w » F a k c i e « jej w y z n a n i a [ . . . ] . Szkoda tylko, że nie mówi, że wtedy, k i e d y jej mąż gwałcił córkę, oglądała sobie telewizję. [ . . . ] M o ż n a się dziwić, dlaczego Pacewicza oburza, iż wice¬ premier Schetyna powiedział, że matka p o w i n n a ponieść odpowiedzialność. T o nie są sporadyczne p r z y p a d k i , panie redaktorze. D l a t e g o m o ż e w a r t o potrząsnąć nie t y l k o ojcami gwałcicielami, pedofi¬ lami, ale całym społeczeństwem i r o d z i n a m i , żeby nie ukrywały z b r o d n i w o b e c własnych d z i e c i [ . ] potrząsnąć dziennikarzami, żeby w imię taniej sensacji nie pokazywali t w a r z y d z i e w c z y n y która i tak już ma s t y g m a t " ( G W 12.09.08, s. 24). 17 Sprawa p e d o f i l i i wróciła z całą ostrością na łamy prasy w następnym r o k u (2009). T y m razem bezpośrednim p o w o d e m było aresztowanie przez Szwajcarów reżysera Romana Polańskiego, które¬ mu prokuratura amerykańska postawiła zarzut uprawiania seksu z nieletnią. 217 �Mirosława Drozd-Piasecka Joanna Meder, p s y c h i a t r a z Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, była zdania, że przepisy nie mogą zmusić lekarzy do przymusowego podania środka blokującego popęd, bo o konieczności jego zastosowania decydują lekarze, a nie ko¬ deks karny ( G W 26.09.08, s. 9). Lekarz jest bowiem od leczenia. N i e poda pacjen­ towi preparatu, który staje się środkiem represji, a nie lekiem. I w dodatku może za¬ szkodzić. Wszelkie terapie są podejmowane dla dobra pacjenta . 18 Zbigniew Lew-Starowicz, krajowy konsultant w zakresie seksuologii, przyznał, że jako lekarz sam miałby moralne opory przed aplikowaniem komuś takiego środka bez jego zgody Podawanie preparatów chemicznych bez jednoczesnego stosowania psychoterapii nie jest bowiem zgodne z zasadami sztuki lekarskiej, czasowo pozba¬ wia możliwości płodzenia, a więc okalecza. Chociaż zastrzegał, że gdyby miał d o czynienia z osobą, co do której ma pewność, że jeśli wyjdzie na wolność, to będzie stanowić stałe zagrożenie, bo nie jest w stanie zapanować nad swoim patologicz¬ nym popędem, to jego opór mógłby osłabnąć ( G W 12.09.08, s. 9). Dyskusja zaczęła się od przypadku „potwora z Siemiatycz", ale - zdaniem Lwa-Starowicza - akurat on raczej nie byłby zakwalifikowany do takiej terapii, choćby dlatego, że nie jest re¬ cydywistą. „Nie można też wykluczyć, że pod presją opinii publicznej dochodzi¬ łoby do nadużyć w orzekaniu o przymusowej kastracji, tak jak to się dzieje np. przy ubezwłasnowolnieniach" ( G W 12.09.08, s. 9). Opinie p r a w n i k ó w zwracały uwagę, że podstawowym problemem jest to, że polskie prawo i standardy międzynarodowe zakazują leczenia kogokolwiek wbrew jego w o l i . Rodziło to pytania natury legislacyjnej o zakres i formalne stosowanie przymusu. Według byłego prezesa Trybunału Konstytucyjnego i współtwórcy kon¬ wencji bioetycznej Rady Europy prof. Marka Safjana: 19 Jeżeli uznajemy, ż e w p r z y p a d k u „kastracji" f a r m a k o l o g i c z n e j c h o d z i o o b r o n ę społe¬ c z e ń s t w a p r z e d j e d n o s t k ą , t o w t e n s p o s ó b m o ż n a r o z p o c z ą ć dyskusję n a d s t o s o w a ­ n i e m k a r y śmierci c z y t o r t u r ( G W 11.09.08, s. 4) skoro u z n a m y za l e c z e n i e p o z b a w i a ¬ nie p o p ę d u seksualnego, t o dlaczego nie s t o s o w a ć w o b e c a g r e s y w n y c h p r z e s t ę p c ó w l o b o t o m i i ? ( G W 19.09.08, s. 7) L e c z e n i e nie m o ż e s ł u ż y ć d o b r u s p o ł e c z e ń s t w a . Z a w s z e musi s ł u ż y ć leczonej osobie. Inaczej w r ó c i m y np. d o p r z y m u s o w e j steryliza¬ cji o s ó b c h o r y c h p s y c h i c z n i e , k t ó r ą jeszcze w latach 70. s t o s o w a n o w S z w e c j i (GW 19.09.08, s. 1). W tej s y t u a c j i p o w s t a j e p y t a n i e , c z y r z e c z y w i ś c i e m a m y d o c z y n i e n i a z l e c z e n i e m , c z y m o ż e już z karą c i e l e s n ą ? T o b y ł o b y złamanie p o d s t a w o w y c h p r a w p r z y s ł u g u j ą c y c h k a ż d e m u człowiekowi n i e z a l e ż n i e o d tego, jak b a r d z o złe c z y n y po¬ p e ł n i ł ( G W 19.09.08, s. 4 ) . 18 Poza t y m żaden lekarz nie zaryzykuje „ciągania po sądach" za s p o w o d o w a n i e uszczerbku na z d r o w i u ( G W 26.09.08, s. 9 ) . 19 Z wyjątkiem c h o r o b y psychicznej, upośledzenia umysłowego lub też np. u t r a t y przytomności, k i e d y t o c h o r y nie m o ż e wyrazić na leczenie zgody. Ponadto terapia bez z g o d y zainteresowanego musi mieć na celu wyłącznie d o b r o pacjenta, a nie jego r o d z i n y czy otoczenia. Żaden przepis polskiego prawa karnego nie pozwala na podanie p r z e m o c ą środka, który nie służyłby r a t o w a n i u z d r o w i a czy życia ( G W 19.09.08, s. 1). 218 �Przekraczanie granic tabu Odmiennego zdania był Andrzej Rzepliński, sędzia Trybunału Konstytucyjnego. Były członek zarządu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka uważał, że dobro dziecka jest zawsze ważniejsze od przestępcy (Rz. 11.09.08, s. 2). W przypadku pedofilii re¬ cydywistów kastracja farmakologiczna lub trwałe odcięcie od społeczeństwa są je¬ dynymi skutecznymi metodami zapobiegania tego rodzaju patologii. Skazany do¬ konuje w y b o r u : albo godzi się na bardzo „długą odsiadkę", albo wychodzi szybciej za cenę kastracji (Rz. 11.09.08, s. 2; G W 12.09.08) . 20 Zwolennik przymusowej kastracji chemicznej, r z e c z n i k p r a w o b y w a t e l s k i c h Janusz Kochanowski, uważał, że polskie prawo już dziś ją dopuszcza, bowiem: A r t . 72. K o d e k s u k a r n e g o s t a n o w i , ż e z a w i e s z a j ą c w y k o n a n i e kary, sąd m o ż e z o b o ¬ w i ą z a ć skazanego d o szeregu z a c h o w a ń , np. d o p o d d a n i a się l e c z e n i u , oddziaływaniu t e r a p e u t y c z n e m u o r a z i n n e m u s t o s o w n e m u p o s t ę p o w a n i u w okresie próby. T o ze¬ zwala na n a ł o ż e n i e p r z e z sąd o b o w i ą z k u zażywania p e w n y c h ś r o d k ó w , k t ó r y c h dzia¬ łanie określamy p o t o c z n i e m i a n e m k a s t r a c j i f a r m a k o l o g i c z n e j ( G W 12.09.08, s. 9 ) . Zresztą przymusowo kastruje się chemicznie w wielu krajach i w Polsce też moż¬ na - dodaje. M i n i s t e r s p r a w i e d l i w o ś c i Z b i g n i e w Ćwiąkalski podkreślał, że kwestią dyskusyjną pozostaje, czy kastracja chemiczna jest okaleczeniem ( G W 11.09.08; Rz. 11.09.08). Należy dyskutować jedynie nad farmakologiczną formą redukcji po¬ pędu płciowego u skazanych pedofilów. Możliwe jest już podawanie im środków „na siłę z zastosowaniem przymusu bezpośredniego w trybie przewidzianym dla osób chorych psychicznie" ( G W 26.09.08, s. 8). Jednak nie przyjmiemy rozwiązania, któ­ re naruszyłoby przepisy UE, standardy i konwencje międzynarodowe. Okaleczenie jest sprzeczne z prawem polskim , a art. 156 kodeksu karnego za przestępstwo uzna¬ je pozbawienie człowieka możliwości płodzenia. I dodał, że już dziś jest przepis 21 20 Z d a n i e m profesora Rzeplińskiego należy również dokładnie przeanalizować doświadczenia duń­ skie z lat 70. N a j p i e r w zastosowano tam kastrację farmakologiczną, a później l o b o t o m i ę . O k a z a ł o się b o w i e m , że t o nie narządy płciowe, lecz mózg o d p o w i a d a za popęd seksualny. Z a t e m sama kastracja nie wystarczy, żeby powstrzymać pedofila recydywistę przed krzywdzeniem dzieci (Rz. 11.09.08, s. 2). 21 Konstytucja RP w art. 40 zakazuje poddawania ludzi t o r t u r o m oraz okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu t r a k t o w a n i u i karaniu. U ż y c i e środków c h e m i c z n y c h dla osiągnięcia zamierzonych skutków represyjnych mieściłoby się w granicach pojęcia „kara cielesna". Wyobrażamy ją sobie c z ę s t o jako o b c i ę c i e ręki. Napiętnowanie r o z p a l o n y m żelazem, biczowanie, kastrację za p o m o c ą skalpela itp. U s t a w o w e w p r o w a d z e n i e kastracji chemicznej jako jednej z kar m o g ł o b y doprowadzić do jej sprzecz¬ ności z konstytucją. Dlatego p o l i t y c y P O t w i e r d z i l i , że być m o ż e trzeba będzie zmienić konstytucję. W związku z t y m Piotr W i n c z o r e k (prawnik konstytucjonalista) pyta: „co z konwencją o ochronie praw człowieka i p o d s t a w o w y c h wolności, której Polska jest stroną i która zawiera p o d o b n e (art. 3) posta­ nowienie? [ . . . ] G d y b y jednak [ . . . ] ustawowe wprowadzanie kary kastracji środkami c h e m i c z n y m i sta­ ło się dopuszczalne, t o dopuszczalne byłoby również stosowanie i n n y c h p o d o b n y c h kar. N i e wątpię, że części naszych o b y w a t e l i bardzo b y się t o spodobało, zwłaszcza g d y b y kary takie w y k o n y w a n o publicznie, ale c z y tego właśnie Platforma O b y w a t e l s k a chce naprawdę?" (Rz. 15.09.08, s. 15). 219 �Mirosława Drozd-Piasecka w kodeksie karnym mówiący, że skazanego za przestępstwo seksualne, u którego biegli stwierdzili „zakłócenie czynności psychicznych o podłożu seksualnym, można bezterminowo umieścić w zamkniętym zakładzie leczniczym" ( G W 12.09.08, s. 9). „Zresztą ostatecznie o konieczności przymusowego podawania tego czy innego le¬ ku będą decydować lekarze. To jest ich odpowiedzialność. M y tylko formułujemy odpowiednie p r z e p i s y " ( G W 19.09.08, s. 1, 4). Zatem, jak uważał Andrzej Rzepliński, przystąpić do zmiany prawa można dopiero potem, a nie p o d wpływem emocji związanych z ostatnią tragedią w Siemiatyczach. Kolejnym, sygnalizowanym już wcześniej pytaniem medycznym, ale i etycznym i prawnym zarazem, było ustalenie: w jakim stopniu kastracja chemiczna jest me¬ todą leczniczą, a w jakim karą, metodą represyjną? Ze słów premiera Donalda Tus¬ ka wynikało, że pedofile nie są w istocie ludźmi i nie zasługują na ludzkie potrak¬ towanie, zatem chodziło o ich ukaranie, i to jak najdotkliwsze, a nie oddziaływanie terapeutyczne podjęte z nadzieją skutecznego wyleczenia. Jeśli chemiczną kas¬ trację traktować nie jako procedurę medyczną, ale jako element kary, to pojawia się inny problem: czy można wprowadzać karę upośledzenia normalnego funkcjono¬ wania organizmu? Na związane z t y m pytania odpowiedź powinni dać specjaliści z dziedziny medycyny i farmakologii. „Dopiero po nich głos mogą zabrać prawni¬ cy" - mówił konstytucjonalista Piotr Winczorek (Rz. 15.09.08, s. 15). 22 Część mediów dowodziła, że jeśli słowa premiera o przymusie rozumieć tak, „jak to się dziś w świecie rozumie", to wystarczy - jak zrobili to ostatnio Brytyjczy¬ cy - wprowadzić „chemiczną kastrację", oprócz działań psychoterapeutycznych, jako standardową terapię przestępców seksualnych. N i e trzeba zmieniać konstytucji ani konwencji międzynarodowych. Po co więc stwarzać problemy, skoro są prostsze i równie skuteczne środki ochrony społeczeństwa? Premierowi nie chodziło zatem o ochronę potencjalnych ofiar, ale o zemstę (co sugerowały tabloidy rzucając hasło: „Wykastrujmy potwora"), mimo że „potwór z Siemiatycz" nie kwalifikowałby się d o „chemicznej kastracji" p o d przymusem. Z pewnością potrafi on kontrolować swój popęd, tylko nie chce. Dla takich jest więzienie, a nie leczenie. A poza t y m Krzysz¬ tof B. zagraża głównie córce, więc skuteczniejszym środkiem będzie zakaz zbli¬ żania się do niej ( G W 13-14.09.08, s. 2). 22 Poseł M a r e k Balicki (SdPL - N o w a L e w i c a ) , były minister zdrowia, z z a w o d u psychiatra, razem z posłami D e m o k r a t y c z n e g o Koła Poselskiego oraz profesorami prawa M a r i a n e m Filarem i Janem W i dackim skierowali stosowną interpelację d o premiera ( G W 19.09.08, s. 1). Uzasadniali ponadto, że przymus bezpośredni oznacza praktycznie, że k i l k u sanitariuszy unieruchamia d e l i k w e n t a i podaje mu zastrzyk. Jeśli przyjąć, że zagrażał z d r o w i u i n n y c h , t o można d o w o d z i ć , że kastracja chemiczna jest taką właśnie „niezbędną czynnością leczniczą" - tłumaczy Balicki. A l e jako lekarz nie zgadzał się z ta­ ką interpretacją. Poza t y m jaki sens ma podawanie na siłę „kastrującego" środka osobie, która i tak jest uwięziona i nikomu nie zagraża? T o nie leczenie, t y l k o kara, a lekarze nie są o d w y m i e r z a n i a kar ( G W 19.09.08, s. 1). 220 �Przekraczanie granic tabu Jednoznacznie oceniła stanowisko premiera Magdalena Środa, e t y k z Uniwer­ sytetu Warszawskiego: „Prymitywna zemsta, a nie kara" (Rz. 11.09.08) . Pomysłu na to, jak wprowadzić do prawa polskiego przymusową kastrację che¬ miczną, tak aby była zgodna z konstytucją i standardami międzynarodowymi, na ra¬ zie nie było. W y p o w i e d z i i podpowiedzi natomiast - niezliczone. Poszukując roz¬ wiązań, wysuwano przykłady innych krajów, mające świadczyć o tym, że społeczeń¬ stwa bez wątpienia akceptują tego rodzaju walkę z pedofilią . Odnotowywano, że kastracja chemiczna jest programem eksperymentalnym w terapii przestępców se¬ ksualnych w wielu krajach (np. Francji, Szwecji czy Włoszech), ale najczęściej pod¬ czas odbywania kary i zawsze za zgodą skazanego. Jej kontynuacja bywa też czynni¬ kiem, od którego zależy zwolnienie warunkowe. 23 24 Podnoszono, że popularniejszym sposobem kontrolowania przestępców seksual¬ nych są elektroniczne obroże pozwalające policji monitorować miejsce pobytu ska¬ zanego. W północnoamerykańskim stanie Luizjana np. sąd może nakazać noszenie takich obroży dożywotnio. Były też propozycje tworzenia jawnych komputerowych rejestrów, by każdy mógł sprawdzić, czy w jego okolicy mieszka recydywista skazy¬ wany za przestępstwa seksualne . W Wielkiej Brytanii i Francji istnieją państwowe rejestry przestępców seksualnych, ale dostęp do nich mają tylko organa ścigania i w y ­ miar sprawiedliwości. W 2000 i 2001 r. brytyjska bulwarówka „News of the W o r l d " opublikowała zdjęcia i nazwiska skazanych za pedofilię. Dwie osoby z listy popeł25 23 Kontynuując, powiedziała: „jestem p r z e c i w k o kastracji, nawet w jej najbardziej humanitarnej, farmakologicznej formie, tak jak jestem p r z e c i w k o karze śmierci, t o r t u r o m , chłoście, d y b o m i obcina­ niu kawałków ciała za mniejsze lub większe przestępstwa. Być m o ż e te f o r m y kary są skuteczne, w i d o ­ wiskowe i zwiększają p o z i o m sympatii dla jej propagatorów, ale są nieludzkie. Okrucieństwo, m o r d , gwałt, molestowanie zasługują na surową karę i z psychologicznego p u n k t u w i d z e n i a potrzeba kary proporcjonalnej d o z b r o d n i jest zrozumiała, ale nie z p u n k t u w i d z e n i a standardów naszej c y w i l i z a c j i ! T o myślenie p r y m i t y w n e , w kategoriach Kodeksu Hammurabiego. C z y chcielibyśmy, aby państwo dys­ ponowało t a k i m i karami? Sadzę, ze n i k t poważny nie chciałby żyć w t a k i m państwie. Pan premier też nie, po co więc wygłasza takie głupstwa? G d y b y rzeczywiście pomysł kastracji pedofilów udało mu się zrealizować, trzeba b y wykastrować znaczną c z ę ś ć męskiej p o p u l a c j i . Bo pedofilów, w m e d y c z ­ n y m sensie tego słowa, m o ż e nie jest z b y t w i e l u , ale osób molestujących własne d z i e c i - sporo. Tylko m y o t y m niewiele wiemy: C y w i l i z o w a n e państwo dysponuje narzędziami p o l i t y c z n y m i , p r a w n y m i , a zwłaszcza e d u k a c y j n y m i i nie musi uciekać się do kastracji" (Rz. 11.09.08, s. 2). 24 W H i s z p a n i i premier José Luis Zapatero przedstawił projekt reformy prawa karnego, w którym „sędziowie skazujący terrorystów oraz pedofilów o p r ó c z kar bezwzględnego więzienia będą m o g l i orzekać d o d a t k o w o aż 20 lat ograniczenia wolności po o d b y c i u kary. C z y l i skazani za takie przestępstwa będą musieli stale zgłaszać się na policję, nosić urządzenia pozwalające śledzić ich miejsce p o b y t u . Pedofile zaś mogą być poddawani farmakologicznej, c h o ć - d o b r o w o l n e j , kastracji. [ . . . ] D l a pedofilów oraz rozpowszechniających pornografię dziecięcą ma powstać specjalny rejestr kryminalny, tak żeby w i n n i m o g l i być natychmiast i d e n t y f i k o w a n i i b y nie m o g l i być z a t r u d n i a n i d o pracy z dziećmi i nie¬ l e t n i m i " ( G W 12.09.08, s. 11). 25 W różnych krajach były pomysły aby wprowadzić je p r z y m u s o w o (np. w 2005 r. domagała się tego szwedzka policja), ale je zarzucono. Takie prawo jako p i e r w s z y wprowadził stan N e w Jersey W 1998 r. sąd najwyższy S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h uznał je za zgodne z konstytucją. 221 �Mirosława Drozd-Piasecka niły w wyniku jej opublikowania samobójstwo. Podobną akcję przeprowadziła włos­ ka gazeta „Libero" ( G W 10.09.08, s. 2). Zdaniem opozycji zapowiedź premiera o wprowadzeniu przymusowej kastracji chemicznej przestępców seksualnych to niezwykle skuteczny zabieg PR-owski, wyłącznie chwyt propagandowy, który nie spełni ani roli leczniczej, ani prewencyj¬ nej ( G W 26.09.08, s. 9). Ta deklaracja wywołała kakofonię wypowiedzi urzędników starających się dostosować do „woli politycznej" szefa rządu. Istotą tej woli było po¬ kazanie, że premier jest z narodem przeciw zwyrodnialcom. Premier zrobił wraże¬ nie, „wstrzelił się w nastrój chwili". Zyskał satysfakcję elektoratu, uwierzono mu, że zrobi się porządek ze zboczeńcami (Rz. 13-14.09.2008, s. 13). Teraz jego urzędnicy zamiast ustalić z nim, co to znaczy „przymusowa", opowiadają, „co i m ślina na język przyniesie" . Były też wypowiedzi specjalistów jednoznacznie wskazujące na nie¬ kompetencje i pochopne, „emocjonalne" lub propagandowe zaangażowanie się pre¬ miera w artykułowaniu takiego stanowiska. 26 W związku z toczącą się dyskusją byli prezesi Trybunału Konstytucyjnego: M a ­ rek Safjan, Jerzy Stępień, Andrzej Z o l l , wystosowali list do premiera. Uznali w nim za absolutnie niezbędne przypomnienie kilku podstawowych tez odnoszących się do najważniejszych standardów prawnych przemilczanych lub deformowanych w d y ­ skusji publicznej. Uważali, że spowoduje to wysoce negatywne konsekwencje dla kształtowania się świadomości prawnej obywateli, kierunku debaty a być może - już w nieodległej przyszłości - również dla działań ustawodawczych państwa. Przy¬ pomnieli wykładnię i istotę tzw. praw podstawowych , ich uniwersalny charakter. Podkreślili: 27 N i k t nie m o ż e b y ć p o z b a w i o n y o c h r o n y s w y c h p r a w p o d s t a w o w y c h - b e z w z g l ę d u na to, k i m jest [ . . . ] jak w i e l k i e p o t ę p i e n i e w y w o ł u j e jego z a c h o w a n i e w p o w s z e c h n e j opinii publicznej [ . . . ] . Każda nawet z p o z o r u niewielka i ograniczona do absolutnych wyjątków relatywizacja standardów praw człowieka oznacza w istocie zakwestiono¬ w a n i e całej f i l o z o f i i o c h r o n n e j p r a w u n i w e r s a l n y c h , na k t ó r e j jest z b u d o w a n a nasza w s p ó ł c z e s n a d e m o k r a t y c z n a k u l t u r a p r a w n a i p o l i t y c z n a . S t a n o w i ć b ę d z i e t a k ż e syg¬ nał dla p e w n e j c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a d o d o m a g a n i a się c o r a z b a r d z i e j d r a s t y c z n y c h ś r o d k ó w represji i dążenia d o p o d p o r z ą d k o w a n i a i n t e r e s o w i państwa i s p o ł e c z e ń s t w a w s z e l k i c h p r a w j e d n o s t k i ( G W 15.09.08, s. 5 ) . W zakończeniu zwrócili się z prośbą d o premiera: 26 Szef gabinetu premiera Sławomir N o w a k powiedział w Radiu Z E T , że rząd w t y m celu z m i e n i konstytucję i prawo międzynarodowe. A minister z d r o w i a Ewa Kopacz - że premier już kilka g o d z i n o d wyrażenia swojej w o l i co do kastracji dostał o d p o w i e d n i projekt ustawy. W t y m samym czasie m i ­ nister sprawiedliwości informuje, że p r o j e k t u nie ma, bo trwają prace studyjne. 2 7 W szczególności prawo d o : poszanowania p r z y r o d z o n e j i nienaruszalnej godności, d o życia, d o ochrony integralności cielesnej, d o decydowania o samym sobie, ale także p r a w o d o rzetelnego sądu i do respektowania i n n y c h f u n d a m e n t a l n y c h gwarancji proceduralnych. 222 �Przekraczanie granic tabu o z a j ę c i e j e d n o z n a c z n e g o s t a n o w i s k a p o t w i e r d z a j ą c e g o w o l ę i z d e c y d o w a n i e rządu RP aby k o n t y n u o w a ć d o t y c h c z a s o w ą linię p o s t ę p o w a n i a w sprawach o c h r o n y p o d s t a ­ w o w y c h p r a w c z ł o w i e k a ( G W 15.09.08, s. 5 ) . Po kilkudniowej dyskusji spowodowanej wystąpieniem Donalda Tuska prze­ wodniczący klubu PO Zbigniew Chlebowski oznajmił, że rząd nie wprowadzi przy­ musowej kastracji jako kary dla pedofilów. T y m samym media straciły zainteresowa­ nie kazirodczym przypadkiem, którego ofiarą była Alicja B. Po kilkunastu miesią­ cach sprawa ustawy o pedofilii i jej karalności wróciła na łamy prasy ale t y m razem w kontekście dyskusji o samym akcie prawnym jej dotyczącym. Uważam, że sprawa powinna stanowić przedmiot odrębnego zainteresowania antropologów. Uwagi końcowe Przedstawiony materiał można interpretować z kilku stron naukowego poznania, adekwatnie do zainteresowań różnych dyscyplin (np. społecznych, humanistycznych, medycznych), biorąc także p o d uwagę zastosowania praktyczne, aplikacyjne. Pod¬ stawowe wątki, które t u się pojawiają, t o : - - Medyczne zidentyfikowanie, określenie oraz propozycje leczenia kazirodztwa ze wskazaniem wszystkich (również społecznych i kulturowych) „za" i „przeciw" każdej z form podejmowanych terapii. Umiejscowienie kazirodztwa w polskim i międzynarodowym prawie c y w i l n y m , karnym oraz kodeksie etycznym . Współczesne media. Rola ich języka i sposobów obrazowania w kształtowaniu ocen, norm, postaw (dodatkowo stymulowanych tendencją mediów do przed¬ stawiania sensacji), dotyczących zdarzeń bezpośrednio relacjonowanych i inter¬ pretowanych (w t y m przypadku kazirodztwa). Dodać należy, że terminowi „kazirodztwo" poświęcone są osobne portale internetowe, serwisy informacyjne i komentarze. Podobnych sytuacji jest t u opisywanych wiele. C o więcej, dominu­ ją wśród nich relacje nie z dużych miast, ale ze wsi i małych miasteczek, co już sa¬ mo w sobie jest znakomitym polem do analiz i interpretacji antropologicznych. 28 - - Z punktu widzenia antropologii społecznej i kulturowej można się zastanawiać, na ile wartości i normy w zakresie kazirodztwa, o których pisali Bronisław M a l i ­ nowski i Claude Lévi-Strauss, są aktualne, trwałe, uniwersalne. Odnosząc je do analizowanej rodziny i społeczności lokalnej, można rozważać okoliczności i wa¬ runki zmienności owych n o r m , a także zróżnicowanych postaw. - Przedstawiony przypadek można rozpatrywać jako strukturę złożoną z określo¬ nych wątków i elementów, z których każdy można odnieść do założeń oraz metodologii konkretnych prądów postmodernistycznej i wcześniejszej antropo- 28 N a l e ż y t u pamiętać, że wiąże się z t y m także p r o b l e m p r z e m o c y w rodzinie, jej p r z y c z y n oraz skutków psychologicznych, społecznych (w t y m legislacyjnych), k u l t u r o w y c h . 223 �Mirosława Drozd-Piasecka logii kulturowej oraz interpretować zgodnie z nimi. M a m t u na myśli m.in: kon­ cepcję interakcji społecznych Ervinga Goffmana, którą można zastosować d o interpretacji relacji Alicji B. z całym jej otoczeniem, pamiętając o perspektywie piętna i wykluczenia. Łączy się z nią perspektywa pozytywnych i negatywnych grup odniesienia Theodora M . Newcomba (1962), Manforda H . Kuhna (1972) lub Marka Ziółkowskiego (1981). Podobne podejście badawcze można by zas¬ tosować do sytuacji ojca Alicji. - Można także spojrzeć na problem z punktu widzenia wywodzących się od teorii Emila Durkheima koncepcji patologii, anomii, dewiacji społecznej czy alienacji lub transgresji w ujęciu Michaiła Bachtina. - Odrębna analiza to socjologiczno-antropologiczne spojrzenie na władzę, biorą¬ ce za punkt wyjścia np. ustalenia Maxa Webera. Przytoczyłam kilka tylko propozycji możliwych analiz zaistniałego wydarzenia. Jest ich oczywiście znacznie więcej. Uważam, że wszystkie one przybliżają nas d o poznania i zrozumienie współcześnie zachodzących procesów społecznych i ich konsekwencji. Bibliografia Buchowski M . 1987 hasło „tabu", w: Słownik etnologiczny. Terminy podstawowe, red. Z . Staszczak, Warszawa-Poznań Goffman E. 2007 Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk Kuhn M . H . 1972 The reference group reconsidered, w: Symbolic Interaction. A Reader in Social Psycho¬ logy, red. J. Manis, B. Meltzer, Boston Lévi-Strauss C. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa Malinowski B. 1987 1980 Seks i stłumienie w społeczności dzikich oraz inne studia o płci, rodzinie i stosunkach pokrewieństwa, w : Dzieła, t. 6, Warszawa Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji, w: Dzieła, t. 2, Warsza¬ wa Newcomb T M . 1962 Kształtowanie postaw jako funkcja grup odniesienia, w: Zagadnienia psychologii spo¬ łecznej, red. A. Malewski, Warszawa 224 �Przekraczanie granic tabu Wasilewski J.S. 2010 Tabu, Warszawa Ziółkowski M . 1981 Znaczenie - interakcja - rozumienie. Studium z symbolicznego interakcjonizmu i socjo­ logii fenomenologicznej jako wersji socjologii humanistycznej, Warszawa Źródła „Gazeta Wyborcza" Ćwiąkalski Z . 19.09.2008 Kastracja - leczenie, a może kara?, ze Z b i g n i e w e m Ćwiąkalskim rozmawia Ewa Siedlecka, nr 220, s. 7 Depko A. 26.09.2008 Przymus kastracji nie ma sensu, z Andrzejem Depką rozmawia Ewa Sied¬ lecka, nr 226, s. 9 ES 11.09.2008 Chemiczna kastracja pozostaje tylko hasłem, nr 213, s. 4 12.09.2008 PO w potrzasku kastracji, nr 214, s. 9 Grochal R. 15.09.2008 Po kilkudniowej dyskusji rząd już wie, kogo kastrować, nr 216, s. 5 Keller-Hamela M . 10.09.2008 KrzysztofB. z Siemiatycz to nie „polski Josef Tritzl", z Marią Keller-Hamelą rozmawia D o m i n i k Uhlig, nr 212, s. 4 Klimowicz J. 09.09.2008 Mówił: mam do niej prawo, nr 211, s. 1 Klimowicz J., Czajkowska A . 10.09.2008 AlicjaB chce uciec od piekła, nr 212, s.4 Klimowicz J., Więcko W 09.09.2008 Sześć lat piekła AlicjiB., nr 211, s. 4 Lew-Starowicz Z . 12.09.2008 Kastracja leczy czy kaleczy, ze Zbigniewem Lwem-Starowiczem rozma­ wia Ewa Siedlecka, nr 214, s. 9 Olejnik M . 12.09.2008 Litościwy Pacewicz, nr 214, s. 24 Pacewicz P. 11.09.2008 TabloidTusk, nr 213, s. 2 225 �Mirosława Drozd-Piasecka Siedlecka E. 10.09.2008 Tusk: kastrować pedofilów, nr 212, s. 2 13-14.09.2008 Kastracyjne pomieszanie, czyli ile przymusu w przymusie, nr 215, s. 2 19.09.2008 Przodownicy kastracji, nr 220, s. 1 26.09.2008 PiSprzelicytowuje PO: pedofilia do konstytucji, nr 226, s. 8 Stasiński M . 12.09.2008 Hiszpania też dyskutuje o kastrowaniu pedofilów, nr 214, s. 11 Uhlig D 15.09.2008 „Nasz Dziennik" chroni polską rodzinę przed prawdą o molestowaniu, nr 216, s. 2 Zmarzlik J. 09.09.2008 Ojciec w takiej rodzinie może pozornie robić dobre wrażenie, z Jolantą Zmarzlik rozmawia D m i n i k Uhlig, nr 211, s. 4 „Rzeczpospolita" Bravo P. 13.09.2008 Kastracja języka, nr 8116, s. 13 Nieśpiał T 09.09.2008 Przez sześć lat więził i gwałcił własną córkę, nr 8112, s. 1 09.09.2008 Podlasie zszokowane tragedią, nr 8112, s. 4 10.09.2008 Boimy się dostrzegać kłopoty sąsiadów, nr 8113, s. 6 Nieśpiał T , G m y z C. 10.09.2008 Dlaczego nikt jej nie pomógł, nr 8113, s. 6 Subotić M . 11.09.2008 Przymusowa kastracja pedofilów tylko lekami?, nr 8114, s. 4 Środa M . , Rzepliński A . 11.09.2008 Czy należy kastrować pedofilów, nr 8114, s. 2 Winczorek P 15.09.2008 Osobliwe pomysły Platformy, nr 8117, s. 15 226 �