3 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6f477f92218fbf5c7b7a85f3c47cb5f.pdf 20a1d9776e45761ae815515e276641cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2552 Title A name given to the resource „Ślepy bibliotekarz" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.29-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Ślepy bibliotekarz" O pisemnym wymiarze ustności* Joanna Tokarska-Bakir ...sposób obchodzenia się z pismem jest już sam w sobie decyzją o sto­ sunku bycia i słowa do człowieka, a konsekwentnie o stosunku człowie­ ka do bytów, i o sposobie, w jaki oboje, człowiek i rzecz, trwają w nieskrytości lub wycofują się z niej. Martin Heidegger' Wychodzimy z Księgi jedynie w ramach tejże samej księgi, gdyż (...) świat jest Księgą. Jacques Derrida 2 Nie pamięć, ale właśnie zapomnienie jest warunkiem naszego istnienia. Szalom Asz 3 Przedsięwzięcie, które będzie przedmiotem tego artykułu, można określić odwrotnie niż określił swoje A. Graham, au­ tor pracy o ustnym wymiarze pisma : chodzi o p i s e m n y w y m i a r u s t n o ś c i . Będzie tu mowa o źródle, które wyposaża w sens kulturę typu ludowego. Paradoksalnie źródłem sensów tej ustnej w swej istocie kultury, jest Pismo, przy czym nie tyle chodzi tu o Biblię, co o wyobrażenie, ja­ kie o mądrości Biblii może mieć człowiek niepiśmieny. Wy­ obrażenie to przybiera - w polskiej kulturze ludowej - postać Księgi Michaldy ze Sabby , to jest tzw. „sybiliji-bibliji" i in­ nych proroctw, albo też skróconą formę „listów z nieba", modlitewek „swoich" lub „prywatnych" , występuje też w posta­ ci „księgi w ogóle", czyli pisma widzianego oczami kultury ustnej. Wysoka pozycja książki w kulturze ustnej - tekstu traktowanego jako remat , nie temat - to dziedzictwo archa­ icznych wyobrażeń o przedustawnej księdze-martycy świata, rozwiniętych w mitologii judeochrześcijańskiej (mistyka To­ ry i Logosu, Chrystus jako „księga życia"), muzułmańskiej (Koran jako matka wszystkich ksiąg, w tym także „księgi stworzenia") i w religiach egzotycznych. W polskich ludo­ wych przeróbkach wątki te odzywają się niespodziewanie mocno. i wśród ludzi, wśród których nauka pisania od pokoleń ucho­ dzi za czynność kultową. Rozszerzając kategorię stosowaną przez Jacka Goody'ego i Waltera Onga, styl ten nazywam u s t n o ś c i ą o n t o l o g i c z n ą , w opozycji do p i s e m n o ś c i , także wyposażonej we własną ontologię i epi­ stemologię. Takie poszerzenie kategorii ustności pozwoli na swobodne poszukiwania w obrębie całej kultury, bez wzglę­ du na „wysokość" zlokalizowanych treści. Proponowana tu redeskrypcja ustności jest jednocześnie próbą scalenia dwóch źródeł refleksji antropologicznej: Eliadowskiej refleksji nad „ontologią archaiczną" i Heideggerowskiego myślenia o Po­ czątku (Anfang). Oto planowana kolejność działań: najpierw zajmę się splotem znaczeń, w których, w kontekście magiczno-religijnym, występuje pismo, słowo i imię. Spróbuję wykazać odrębność sakralnych i świeckich ujęć tej triady, wydoby­ wając tę różnicę spod ujednolicenia, które zdominowało eu­ ropejskie myślenie o języku. Z rozróżnienia pisma sakralne­ go i świeckiego (i takiegoż nazywania) wyniknie następnie przeciwstawienie szerokiego pojęcia ustności i resp. pisemności. Rematyczność książki i pisma w ogóle zostanie w tym ar­ tykule potraktowana jako ślad, i jako symptom. Jako ś l a d tego, co za Eliadem nazywam ontologią ar­ chaiczną, która funduje dziwne dziś i nieczytelne rozumienie pisma jako bezpiecznego ukrycia, jako „utrwalenia przez za­ pomnienie". Takie pojmowanie i pisma, i zapomnienia, moż­ liwe jest tylko w obrębie pisma w sakralnym, bytowym wy­ miarze, o którym rzadko pamięta się w trakcie filozoficznych debat nad statusem pisma. Jednocześnie rematyczność jest też s y m p t o m e m , bo rematyczny użytek z pisma sygnalizuje ufundowany na ontologii archaicznej, specyficzny „styl kultury", który roz­ poznać można nie tylko wśród ludowych analfabetów, ale Dlaczego „prawdziwy pątnik" chwyta za pióro 4 5 6 * Artykuł jest skróconą wersją rozdziału z mojej książki Imago insolita. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych, która ukaże się w tym roku nakładem Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej. We współczesnych tomach Księgi łask, prowadzonej w Kalwarii Pacławskiej od X V I I wieku, co kilkadziesiąt stron pojawia się tekst zapisany starczym charakterem pisma, coraz trudniejszym do rozszyfrowania. Autorem jest, jak sam się przedstawia, „prawdziwy pątnik", „P. Franciszek ze wsi Buszkowiczki". „Wstaw się Matko Boska do Pana Boga, żebym przejrzał" - czytamy w pierwszym jego wpisie. Z wpisów ko­ lejnych dowiadujemy się o nim więcej: „Ja sługa Boży, zro­ biłem 350x drogę krzyżową, dróżki Pana Jezusa i 300x dróż­ ki Matki Boskiej. Oświadczam, że modlę się o pokój na świe­ cie, za ludzi nie wierzących, aby Najwyższy Pan Bóg oświe­ cił ich, aby się nawrócili i zostali zbawieni za chorych i opu­ szczonych, za chorych i opuszczonych staruszków (...) i za naszego Gwardiana Grzegorza i za służkę kuchenną. Jestem powołany za prawdziwego pątnika (...). Oznajmiam, że pod29 �czas tej mojej podróży ociemniałem (...)• Odzyskałem wzrok u Panny Marii w Jarosławiu u Matki Boskiej Bolesnej. Ob­ myłem sobie oczy wodą cudowną ze studni I dostałem ofiarę, i płakałem, i prosiłem Matkę Boską o zwrok [wzrok] i przy­ szedłem (...) do kościoła i zamówiłem trzy mszy Św. [święte] i przejrzałem na oczy". We wpisie ostatnim prawdziwy pąt­ nik znowu będzie wyliczał „odprawione" dróżki i nowenny: „...Ja pątnik zrobiłem 403 razy dróżki Pana Jezusa. P.Franciszek, Buszkowiczki. Ja pątnik zrobiłem dróżki do Matki Boskiej 404 razy. P. Franciszek z Buszkowiczek pragnę zrobić 500 razy za rok teraz czuje [się] słaby bo 86 lat kończę. Jestem inw.[alidą] wojennym 90% chorym o laskach. Ja pątnik jestem tu na cudownym miejscu. Zrobiłem 500 razy, tzn. obchodziłem dróżki do matki Boskiej i pragnę jej służyć tak do śmierci w niebie. Jestem jej sługa P. Dzisiaj znowu dróżkami 409 razy i jutro też 410 raz bo kocham Ma­ ryję że nam dała Syna kto wierzy wniego ten zbawiony bę­ dzie. Pątnik P. Oświadczam że ja pątnik P. zrobiłem 437 razy Kalwarii Pacławfskiej] 4000 razy mam zaświadczenie od Gwardiana Sroki 30 razy dał mi nowy Gwardian. Ja sie zapisywałem w książce na 7 razy. Również oświadczam że byłem 4 dni na Zielnej i teraz jusz po Zielnej to razem 437 razy. P. Franciszek zbuszkowiczek. 22, 23 Wrzesień 400 razy chodzę o kwartyńca herbaty, ka­ wałeczek laba [chleba]. Kucharz nic nie dają (...) Pątnik P." 7 Po co pątnik P. wpisuje się do Księgi? Odpowiedź nie na­ stręcza trudności: uwiecznia siebie, a zarazem w uroczysty sposób ofiarowuje swój wysiłek Matce Boskiej. Pismo wy­ stępuje tu w roli podwójnego, a nawet potrójnego mediatora: nie tylko między wiernym i Adresatką, ale też między niepa­ mięcią o rzeczach nie zapisanych i pamięcią, której jest sym­ bolem. Ponadto pismo pośredniczy między rozdwojoną świa­ domością samego pątnika P, który dopiero w akcie pisania uzmysławia sobie wyraźnie siebie i własne położenie: to, że jest głodny, że jest inwalidą, że jest w świętym miejscu. Dzię­ ki pismu może spojrzeć na siebie, którego opisał, oczami c z y t e l n i k a - być może stwierdzi, że on i człowiek w tekście opisany to dwaj zupełnie inni ludzie? Tak oto pątnik P. wprowadza nas in medias res, w sam śro­ dek Platońskich dyskusji nad naturą pisma. W zapisie pątni­ ka P. pojawiły się, jak widać, trzy wątki znane z Platona : (1) wątek uwiecznienia, w jakie pismo wyposaża przemijające rzeczy, (2) charakterystycznego dlań uprzedmiotowienia te­ go, co chwilę wcześniej wcale przedmiotowe nie było, i (3) będącego jego konsekwencją wyobcowania tekstu (a raczej „rzeczy" owego tekstu) z jego „życiowego" kontekstu. Nie jest to jednak wszystko, co da się powiedzieć o piśmie i jego roli w kalwaryjskiej Księdze łask. Co zostało pominięte? Pominięta została cała istota rzeczy. Wpis „prawdziwego pątnika" pojawia się w Księdze łask co kilka stron. Za każ­ dym razem jest to monotonna wyliczanka wykonanych „dróżek", różańców i nowenn, do których dochodzą jeszcze równie monotonne „intencje". Z pątniczą praktyką nieskoń­ czonej pradaksziny - tak w Indiach określa się rytualne okrążanie świętych miejsc i budowli - wpisy te tworzą har­ monijną całość, która domaga się czegoś więcej niż tylko analizy treściowej. Analiza „tematyzująca" zapoznaje istotę rzeczy, która w rzeczywistości żadnym „tematem" nie jest jest bowiem r e m a t e m. Pątnik P. traktuje swój wpis 8 30 r e m a t у с z n i e, jak jedno ze swoich okrążeń. Takich wpisów, w których nie jest istotne „o c z y m" się mówi, ale „c o", i w ogóle „ż e" się mówi, jest w Księdze łask wię­ cej. Niektóre z nich są też rematyczne w sposób bardziej do­ słowny. Przede wszystkim są to kryptogramy - niezrozu­ miałe zbitki liter lub skrótów i monogramy-inicjały, dalej także wpisy modlitewne, zakończone formułą „Amen" lub w całości będące formułą (modlitwy, pieśni itd.), albo zapo­ życzające język ze szczególnie zgrabnych wpisów cudzych, de facto czyniąc je formułami. Rematyczny charakter mają też wpisy ograniczające się do samych podpisów, umie­ szczonych niekiedy pod wielką na całą stronę literą (?) „Ż" (formuła-zawijas zaczerpnięta z „pisma urzędowego"). Cie­ kawe: wpisujący się do Księgi świadomie tu rezygnuje z możliwości wypowiedzi „tematyzującej". Ważny jest dla niego tylko podpis. Zastanówmy się, czym jest właściwie podpis. Podpis, rzecz bliska osobistej pieczęci , to prawdziwy „znak szcze­ gólny". Zbliża się on do bytu właściciela tak samo blisko jak imię, którego jest zapisem. Nie dajmy się zwieść temu po­ zorowi tautologii: ktoś, kto wpisuje się do księgi łask, wpisu­ je tam siebie samego. Nie jest to żaden facon de parler. Pod­ pis, podobnie jak pieczęć, znaczy: jestem tu sam, we własnej osobie, nie ma między nami pośredników. Utrwalając imię, podpis ujawnia obecność tego, kto go składa. Jak wynika ze słów Hioba (zob. dalej), w postaci podpisu jest się b a r ­ d z i e j , niż gdyby imię nie zostało utrwalone w piśmie. Pi­ smo w podpisie ma w sobie coś z funkcji sakralnej, coś z mi­ styki kancelarii. Podpis zobowiązuje, przy czym zobowiąza­ nie to zdaje się wiązać i podpisującego, i tego, komu własny podpis się przedstawia: „O, gdybym miał kogoś, kto by mnie wysłuchał! Oto składam p o d p i s : niech Wszechmogący odpowie! Niech n a p i s z e p i s m o Przeciwnik mój" (Hi 31, 35)." Podobnie transcendentalnie zaadresowany jest podpis w kalwaryjskiej Księdze łask. Jest znakiem powierzenia, a za­ razem znakiem obligującej obecności. Oznacza, że podpisu­ jący, obecny w podpisie, sam, we własnej osobie, jest tam, gdzie łaski są rozdawane. 9 10 Sakralny wymiar pisma Osobliwości podpisu w kalwaryjskiej Ksiądze łask stano­ wią zapowiedź „sakralnego" - bytowego wymiaru pisma, imienia i słowa. Wymiar ten otwiera się z chwilą, gdy uświa­ domimy sobie pierwotny związek pisma i jego desygnatu, a także „magiczny" związek rzeczy i słowa. Związek ten naj­ bardziej wyraziście rysuje się w imieniu (podpis!), w owym słowie par excellence. W Słowniku etymologicznym Aleksandra Brucknera znajdujemy ciekawe objaśnienie losów dawnego słowiań­ skiego określenia na „słowo": „ r z e c z, pierwotnie 'mowa, słowo', od rzekę z samogłoską wydłużoną, cerk. ręcz; prze­ szło, jak i u innych Słowian, na znaczenie 'rzeczy' (łac. res, niem. Sache) i pierwotną 'wiec' wyrugowało (...), w biblii rzecz tylko 'mowa': «usłyszał Pan głos rzeczy waszych» (...)" . Koncepcja, którą spróbuję wyłuszczyć w niniejszym artykule, wychodzi właśnie od bytowej („rzeczowej") war­ tości słowa w kulturach archaicznych, od nie naruszonego związku słów i rzeczy (a raczej słów=rzeczy), wciąż rozpo­ znawalnego w głębokich warstwach kultury współczesnej. Ten związek i fundująca go substancjalistyczna ontologią (ze względu na wyraźną ontologizację języka i pisma w kul12 �turze żydowskiej, emblematycznie można by ją nazywać „żydowską" ) odzwierciedla się następnie w sposobie my­ ślenia o piśmie. Także i 0 П 0 nabywa wartości bytowej. Odwołując się do idiomu Marcela Maussa można powie­ dzieć, że niektóre religie (judaizm, uważający pismo za „siedzibę Szechiny" , hinduizm i niektóre odmiany buddy­ zmu, uświęcające zapis sylab mantrycznych , także islam z bogatą mistyką i magią Koranu) przewidują taki „sposób posługiwania się pismem", w którym jego aspekt bytowy góruje nad epistemologicznym. Ów sakralny zapis jest naj­ pierw numinalnym bytem, z którym szuka się cielesnego kontaktu, rematem nie podlegającym uprzedmiotawianiu , dopiero potem - jeśli w ogóle - czymś „do odczytywania" i tematyzacji. W perspektywie, którą nazywam tu „żydow­ ską", pismo jest przede wszystkim miejscem bytu , dopie­ ro później przybytkiem wiedzy. 13 14 15 16 17 Sakralne użycie zmienia sens pisma-imienia-słowa, zapi­ su i wypowiedzenia. Imię zapisane różni się istotnie od wy­ mówionego. Hebrajskie ketib, 'napis', to eufemistyczne wskazanie pisemnej obecności świętego imienia Boga, chro­ nionej zakazem głośnego odczytywania . Miary surowości zakazu dopełnia umieszczenie go na drugim miejscu wśród przykazań. W tekście Tory pozostawało imię czytane, nigdy jednak nie wymawiane . W głośnym czytaniu (hebr. qere) zamieniane było na omowne Adonaj, 'Pan'. Powierzenie pi­ smu świętego imienia Boga było wyrazem albo wielkiej nie­ ostrożności albo jeszcze większego zaufania. Powie ktoś, że imię zapisane było w tekście bezpieczne, ponieważ księgi strzegli kapłani . Nawet jeśli w tej koncepcji ezoteryki jako zabawy w chowanego z profanami jest jakieś ziarno prawdy, trudno to sobie wyobrazić w religii, w której nauka pisania była czynnością stricte kultową , i która zrodziła paradoksy w rodzaju „Stowarzyszenie drwali dla studiowania Miszny w Berdyczowie" . Skoro zapis świętego imienia dostępny był nawet dla drwali, to czy w ogóle powierzenie pismu imie­ nia Boga nie wiązało się jakoś z utajoną, dziś dla nas prawie nieczytelną naturą pisma? Czy nie stoi za tym sugestia, że sam zapis może być ukryciem - paradoksalną pisemną reali­ zacją tabu imion? 18 19 20 21 22 23 Radykalnie inne spojrzenie na naturę pisma prezentuje Platońska tradycja filozoficzna, która najmocniej naznaczyła europejski sposób myślenia. U Platona pismo rozważa się w kontekście jego dobroczynnego lub szkodliwego wpływu na pamięć , zaś ewentualny sens ontologiczny pisma ulatnia się gdzieś bez śladu. Być może - jak zdaje się to sugerować Heidegger w motcie do niniejszego artykułu - istnieje jakiś związek między „subiektywizacją" pamięci, która u Platona zaczyna być postrzegana jako atrybut ludzkiego zachowania, i odchodzeniem w niepamięć bytowego sensu pisma. Tym te­ matem zajmę się w dalszej części tekstu. Na razie „perspek­ tywę grecką" potraktuję monolitycznie i upraszczająco - ja­ ko przeciwieństwo „żydowskiej". W ten sposób powstanie czytelna opozycja nie miast już, ale całych światów: Aten, które pismo wyłącznie tematyzują , i Jerozolimy, z charakte­ rystyczną dla niej sakralną, rematyczną funkcją pisma . Do generalizacji tej wiedzie jednak długa droga, którą teraz krok po kroku - choć tylko w zasadniczym zarysie - prześledzę. 24 25 26 27 się wręcz synonimem magii . Opiera się ono na milczącym założeniu, że podmiot jest zakładnikiem swojego imienia: po­ wierza mu swoją tożsamość, która wraz z ujawnieniem imie­ nia może zostać naruszona. Bez przemyślenia tej zagadkowej istoty imienia, sens pisma w jego sakralnym wymiarze pozo­ staje całkiem niedostępny. Podobnie jak w wielu archaicznych mitologiach, także i w Biblii hebrajskiej „imię (...) zawiera w sobie istotę każdej rzeczy, tak że to, co nie ma imienia, po prostu nie istnieje" . Ontologiczną wartość imienia antycypuje hebrajskie dabar , które w równym stopniu określa 'słowo', jak i 'rzecz' (por. etymologia Brucknera!). Poświadczona przez mity kreacyjne z całego świata bliskość między słowem i rzeczą, tworzeniem i nazywaniem, od czasów Sir Jamesa Frazera pozostaje et­ nograficznym banałem, który rzadko staje się przedmiotem gruntownego namysłu. Rozróżnienie między ontologicznym i klasyfikacyjnym sensem języka szczególnie wyraźnie prezentuje się w trady­ cji hebrajskiej. Pojawia się ono już na początku Księgi Ro­ dzaju, a explicite w apokryfach i w tradycji żydowskiej . W Biblii, imię w swej bytowej odmianie jest jedno - jest to „wielkie imię Boga", którego widzialną formą jest tetragrammaton. W akcie stwórczym imię to „udziela się stworzeniu", pozostawiając w nim swoje sygnatury . Imię Boga, słowo stwórcze, działa „odciskając na kosmosie swą literową pie­ częć , przy czym - rzecz charakterystyczna - kanałem stwórczego działania jest pismo, nie mowa. W odróżnieniu od boskiego, ludzkie nazywanie nie ma w sobie nic ze stwarzania. Jest raczej rozpoznawaniem. Różnicę w używaniu imion/nazw przez Boga i człowieka widać w zestawieniu dwu fragmentów żydowskich apokry­ fów. W pierwszym mowa jest o Bogu, który „wyciągnął rę­ kę i wziął z pisma jedno ze swoich imion; z tego imienia spadły trzy krople wody i oto cały świat wypełnił się wo­ dą!" i tak dalej, ze wszystkimi imionami, które dają począ­ tek żywiołom i reszcie kosmosu . Sytuacja zmienia się kil­ ka stron dalej, gdy Bóg każe Adamowi nazywać stworzone uprzednio zwierzęta. Tu imię/nazwa pojawia się w swej zwykłej, profanicznej postaci: „Kazał więc Pan zwierzętom przejść koło człowieka i pytał go o nazwę każdego z nich. Człowiek zaś odpowiadał: To jest wół, to koń, to osioł (...)" . Różnica jest wyraźna: nazywanie boskie, ontologiczne, udziela stworzeniu jego „jest", nazywanie ludzkie wprowadza zwykły epistemologiczny porządek w to, co jest już od dawna. W słowie Bożym imię, udzielające się rze­ czom w których odciska swe literowe sygnatury, jest równo­ czesne z bytem, któremu pozwala być; w słowie ludzkim imię przychodzi po bycie, naznaczone jest piętnem podpo­ rządkowania, nierzadko przemocy. 28 29 30 31 32 33 34 35 Wobec ontologicznego sensu imienia myśl europejska z reguły pozostaje bezradna . Bytowe pojęcie języka noto­ rycznie sprowadzane bywa do klasyfikującego. W głośnej dyskusji Jacquesa Derridy z Claudem Levi-Straussem , fi­ lozof, zarzucający antropologowi brak „krytycznej odpowie­ dzialności," sam zdaje się nic o niej nie wiedzieć: mówi o imionach sekretnych Nambikwara, nie zdając sobie sprawy że jest to język „innego rodzaju", j ę z y k w s e n s i e bytu n i e k l a s y f i k a c j i . Nazywanie, pisze Derrida, to „protopismo i pragwałt", polegający na wpisywaniu unikatowości w system, na „naruszeniu tego, co nietykalne, na zatraceniu niepowtarzalności, jaką zapewnia bezpośre­ dnia obecność, czyli osobiste pojawienie się" . Jeśli filozof ma rację - a pewnej słuszności odmówić mu nie sposób 36 37 3 8 Imię i przemoc Przekonanie o możliwości zawładnięcia rzeczą dzięki przeniknięciu imienia jest tak dobrze zaświadczone, że za­ równo w oczach etnografów jak i w języku potocznym stało 39 40 31 �to jego stanowcze słowa odnoszą się wyłącznie do języka świeckiego. Nie mają zastosowania do tajemnych imion Nambikwara. W sakralnej, archaicznej odmianie języka imię żadnym „pragwałtem" nie jest. Jest jednością z bytem, wy­ darzaniem się bytu , jego auto-grafem , z którego wymaza­ no czas. W żadnym razie imię nie przychodzi „po", bowiem „być" w świecie ontologii archaicznej to, jak mówiła wyżej Świderkówna, „nosić imię". Języki europejskie nic o tym nie wiedzą - transmitują wyobrażenie o aposterioryczności imienia. Potwierdzając sekwencję „najpierw byt, potem sło­ wo", mówimy: „nadać imię", „zyskać imię". W świecie ontologii archaicznej jest inaczej. Imię, podobnie jak byt, nie jest w gestii człowieka. Imię tworzy byt. Byt staje się („istoczy się") w imieniu. Chociaż „być" oznacza „nosić imię", bynajmniej nie za­ kłada to zrozumiałości imienia, poznawalności tego, co w nim jest. Imię magiczne, używane w sensie bytowym, po­ niekąd musi pozostawać niezrozumiałe, w ogóle nie jest bo­ wiem czymś, co bytuje poprzez bycie rozumianym . Jest rematem, nie tematem. Takim właśnie, znanym acz niezgłę­ bionym imieniem jest JHWH, święte imię Hebrajczyków . Pytając o nie w Księdze Wyjścia („Co jest jego imieniem?" 3,13), Mojżesz nie pyta o jego formę brzmieniową, dobrze mu znaną, lecz o tajemnicę związaną z imieniem . Buber komentuje ów fragment następująco: „Tam, gdzie słowo «со» pojawia się w połączeniu ze słowem «imię», pyta się o to, co się w tym imieniu objawia lub ukrywa" . Imię, choć wyjawione, pozostaje „ciemne". Imię magiczne jest zatem taką „częścią mowy", która sytuuje się poza granica­ mi ludzkiego języka , z jakichś jednak powodów, zamiast opuścić teren, w którym jej za ciasno, uporczywie się go trzyma (za chwilę zobaczymy jak notoryczna jest ta języko­ wa terminologia, pełna „słów mocy", „prawdziwych, twór­ czych imion", przekładających się na „pismo", „księgę", „litery", „głoski" i „sygnatury"). Uporu tego nie można uznać za przypadkowy. Mówi on coś o o naturze pisma, ja­ ka ujawnia się w religii. 41 42 49 sku" ) lub retrogresywnym, gdy stanowi jego ukrycie, po­ wrót do wewnętrzności (np. szyfrowy, niezrozumiały, „rematyczny" zapis świętego imienia, który nie ma służyć dalszej tematyzacji). Platońska refleksja (Tammuz w Fajdrosie) rozpoznaje w piśmie tylko drugi z wymienionych tu ruchów, w dodatku w jego profanicznej odmianie: pismo jako usuwanie żywej obecności, która zostaje zastępiona śladem i pseudoobecnością, hypomnesis . W świetle tego poglądu, lethe, zapomnie­ nie, w którym pogrąża się byt rzeczy zapisanych, nie posiada żadnej produktywności dla pamięci, mneme. Aby pokazać rozmiar tej pomyłki trzeba najpierw zarysować kontekst, który ujawni pracę, jaką pismo - lethe - wykonuje w obrębie pamięci. Mowa będzie kolejno: o bytowym wymiarze słowaimienia w Biblii, o paradoksie uprzedniości zapisu wobec stworzenia, następnie zaś o funkcjonowaniu pisma w magii. 50 Bytowy wymiar języka 43 44 45 46 47 Bezcelowe jest zapytywanie o znaczenie języka w sensie bytowym (zob. np. szeroko dyskutowany problem znaczenia mantr). Chodzi w nim o ewokację bytu, nie o komunikację. Język ten pozostaje niezrozumiały, a powszechne w religii ta­ bu imion (ew..zakaz ich wokalizacji, przy akceptacji zapisu) tylko tę jego pierwotną niedostępność nasila. Kolejnym szczeblem zasłonięcia, praktykowanym głównie (choć nie tylko) w społecznościach piśmiennych, bywa pismo. Dlatego też język w znaczeniu bytowym w naturalny sposób ciąży ku pismu (por. rozległa sfera amuletów pisemnych, o których będzie mowa w punkcie Zapis i odczytywanie imienia). Tegoż właśnie pisma dotyczy kolejne nieporozumienie, pojawiające się w Derridowskiej polemice z Levi-Straussem. Widać je w użytku, jaki Derrida czyni z „pisma", nazywając imię „protopismem". Filozof czyni tak dopatrując się w imie­ niu tego samego, co uważa za naturę pisma: aposterioryczno­ ści. Oczekiwanie to jest słuszne tylko w zakresie pisma w je­ go świeckim wymiarze, bowiem relacje czasowe, łączące imię, jego zapis i byt, ulegają w religii odwróceniu. O ile byt s t a j e s i e w imieniu, jest z nim syn-chroniczny, o tyle zapis imienia jest nieraz wręcz w c z e ś n i e j s z y od ukrytego w nim (zapowiedzianego w nim) bytu . Pismo w tym sakralnym znaczeniu nigdy nie jest zwykłym następ­ stwem bytu, jest jego zalążkiem. Zalążkiem w sensie progre­ sywnym, gdy stanowi odsłonięcie bytu (Zoharl, 15a: „Kiedy wola Króla poczęła działać, wyryła znaki w najwyższym bla­ 48 32 Bytowy wymiar słowa-imienia, jego ontologiczną gę­ stość, dokładnie widać w Biblii hebrajskiej. „Hebrajszczyzna jest twarda, szorstka i chropawa jak granitowe głazy, jest ciężka, nieprawdopodobnie nasycona treścią. Każde jej sło­ wo ma wagę i «masę» i jakąś prawie dotykalną trójwymiaro­ wą kanciastość" - pisze Ireneusz Kania . Zadziwiająca jest skuteczność, z jaką oddaje ją archaiczna polszczyzna Jakuba Wujka. „To tedy odprawiwszy s t a ł o się słowo P a ń s k i e do A b r a m a w w i d z e n i u mó­ w i ą c (...)" (Rdz 15,1) - Wujek antycypuje tu dosłownie ję­ zyk Heideggera. Bytowy sens słowa-imienia najmocniej do­ chodzi do głosu w proroctwie Izajasza. Słowo u Izajasza podobnie jak imię - ma zmysłowość rzeczy. Może być „wi­ dziane z daleka" (Iz 30,27), może wisieć jak chmura „nad Ju­ da i Jeruzalem" (Iz 2,1), może „świecić z krzaka" gorejące­ go , może być „latarnią dla nóg i światłem na ścieżce" (Ps 119, 105 ), może też stać się posłańcem: „Posłał Pan słowo [dabar] przeciw Jakubowi" (Iz 9, 8; Ps 147, 15, 18, 19). Gdy czyta się o brzemienności słowa, które nigdy nie jest wy­ powiadane na darmo („jak śnieg i deszcz spadają z nieba i tam nie powracają, dopóki nie nawodnią ziemi [...], tak i sło­ wo, które wychodzi z ust moich, nie powraca do mnie bezo­ wocne, zanim nie dokona tego, co zamierzam, i nie spełni te­ go, po co je posłałem", Iz 55, 10-11), łatwiej odczuć niezro­ zumiały już dziś sens drugiego przykazania Dekalogu. Sam Pan czuwa „nad swoim słowem, żeby je wypełnić" (Jer 1,1112) . Biblijne słowo może zabijać (Iz 11, 4: „Słowo jego ust zabiło wszystkich grzeszników" ) i zbawiać (Druga Przypo­ wieść Henocha 48, 8: „To przez Jego imię są zbawieni" ). Może też sycić (Jer 15, 16, przekład Jakuba Wujka: „Nalazły się mowy twoje i pojadłem je, i było mi słowo twoje weselem i radością serca mego; bo wzywano imienia twego nademną"), jest bowiem „bardzo blisko ciebie: w twych ustach i w twoim sercu, byś je mógł wypełnić" (Pwt 30, 14) . Imię Boże, wypowiedziane nad krajem, zapewnia mu ochronę (Rdz 48, 6; Pwt 28, 10; Am 9,12) albo „spoczywa w świąty­ ni" ( l K r l 8,29) , jako Święte Świętych. 51 52 53 54 55 56 57 58 59 O ile z przytoczonych cytatów można wyczytać utajoną w Biblii sakralną „teorię" języka, o tyle dalsze przykłady są już konsekwentnym jej praktykowaniem. Szczególnie cieka­ we są słowa takie jak hebrajskie określenia wiary jak aman i batah a także dwa „imiona" Boga, hesed ('łaska') i "emeth ('prawda'). Dosłowne ich przekłady - opieram się tu na pracach Anny Świderkówny - pozbawiają te słowa zna60 61 �nych nam psychologicznych konotacji, wyposażają je nato­ miast w odcień ontologiczny. Aman, znane nam z wygłosu wersetów biblijnych, Józef Sadzik wykłada jako poczucie stałości, stabilności, solidności, pewności, mocy, batah zaś jako poczucie opieki, zaufania, bezpieczeństwa. Takie poj­ mowanie wiary nie jest czymś' ani emocjonalnym, ani intelek­ tualnym, odwołuje się natomiast do fundamentu, podstawy i umocowania owego „wierzę". „Bo potężny jest nad nami [lub dla nas] Jego hesed, a 'emeth Jahwe trwa na wieki" - tak Swiderkówna przekłada Ps 117, 1-2 (też Ps 77, 9), dodając, że ową „łaskę" (hesed), która łączy się z „prawdą" (np. Wj 34,6), czyni się , nie czu­ je. Wbrew intuicjom, które podpowiada słownik, przekładają­ cy to słowo jako 'łaskę, łaskawość, życzliwość' , hesed oka­ zuje się tu dziedziną bytową, ontyczną, nie psychologiczną czy wręcz sentymentalną. Jak imię Boga, udzielające się stworzeniu, hesed udziela się ludziom, którzy je zachowują ludzie ci stają się wówczas hasid ('łaski pełni'?) - mówi 0 tym Ps 145, 13, antycypując późniejszych chasydów. Ma­ my tu do czynienia ze zjawiskiem pseudoapelatywizacji , które dla semiotyków było znakiem rozprzestrzeniania się sa­ crum. Z hermeneutycznego punktu widzenia można je odczy­ tać jako przejaw życia języka w jego bytowym wymiarze, gdzie „przybieranie imienia" (hasid) jest w istocie udziela­ niem się jego istoty (hesed) . 62 61 64 65 i żadnego z nich jeszcze nie wytopiono. A gdybyś nawet mniemał, iż pismo wycięto na drewnianych tablicach, nie, to także niemożliwe, bo nie stworzono jeszcze drzew. Na czym­ że więc pismo było pisane? Otóż pisane było na ramieniu sa­ mego Pana, czarnymi płomieniami na białym ogniu" . Jak widać regressus ów znajduje swoją granicę w nieskończono­ ści Nieskończonego, w materii jego „ramienia". Święte pismo, owa nie stworzona księga stworzenia , „księga niebiańska" , jest podwójnie paradoksalnym porte parole świętego języka: po pierwsze, w postaci zapisu „imion" niesie w sobie zalążki wszystkich rzeczy; po drugie, swoją przedustawnością wyprzedza ich bytowe odsłonięcie w stwórczym słowie Boga. Układ księgi odzwierciedla strukturę makrokosmosu, te­ raźniejszość, przeszłość i przyszłość. „Ilekroć zaś Adam wyj­ mował księgę i czytał ją, ziemia się trzęsła i kołysała jak sta­ tek na wodzie. Kiedy coś z niej przed górą wygłaszał, góra topniała jak wosk. Kiedy przed morzem wygłaszał, morze występowało z brzegów, jakby przelewała się czasza z wodą. Kiedy coś z księgi wygłaszał przed ogniem, ogień zamieniał się w popiół, a kiedy wygłaszał wobec lwów, lampartów, nie­ dźwiedzi i złych zwierząt, stały jakby im głos odebrało. (...) Wszystko stało mu się jasne i wszystko zrozumiał dzięki świętemu duchowi księgi; pojął życie i śmierć, dobro i zło. Poznał tajemnicę godzin i chwil oraz liczbę wszystkich dni. Ogarnął naukę o podziałach czasu i latach uroczystych aż po kres czasów" . Nie powodując kosmicznej katastrofy nie można w niej zmienić ani jednej litery . Dzieje się tak dlate­ go, że każda litera w księdze - podobnie jak „litera" w ogóle - ma pełną wartość bytową, w pełni autonomiczny sens . Po­ nadto księga odzwierciedla porządek kreacji. Układ liter w alfabecie odwzorowuje porządek stworzenia: pierwszą lite­ rą księgi jest co prawda nie pierwsza lecz druga litera alfabe­ tu (bereśit - 'na początku'), ale wedle żydowskich apokryfów nad wszystkim i tak góruje alej, od którego rozpoczyna się dziesięć przykazań: ,/^nochi... Jam jest Pan Bóg twój..." . Związki liter i kreacji odnotowuje wiele języków indoeuropejskich, np. greckie stoicheia, oznaczające zarówno żywio­ ły, jak elementy i litery . W języku hebrajskim świętość liter, uważanych za niezdobytą twierdzę, w której przebywa Szechina, obecność Boża na ziemi, jest podstawą gematrii, spe­ kulacji literowych, opartych na rachunku wartości liczbo­ wych, które się im przypisuje. „Zwój spłonie, ale litery ule­ cą" - powiada żydowski kniżnik, którego rzymscy żołnierze palą żywcem, razem ze zwojem pisma. Mówi „litery" dokła­ dnie tam, gdzie my, do owej „litery" wrogo ustosunkowani, oczekiwalibyśmy „ducha" ... Odnotujmy to odwrócenie, bo sygnalizuje ono podstawową różnicę pomiędzy sakralnym i profanicznym wyobrażeniem pisma, do której za chwilę po­ wrócę. 70 71 72 73 Pismo i czas 74 „Judaizm, a za nim islam rozpracował doktrynę o przedustawnym istnieniu sakralnego tekstu, resp. Tory i Koranu, ja­ ko przedwiecznej normy dla niestworzonego jeszcze świata" - pisze Sergiusz Awierincew . Torah min ha-samajim (hebr. 'niebiańska Tora' ) i um al-kitab (arab. 'matka wszystkich ksiąg' ) to dwa niebiańskie archetypy, z których biorą wzór święte księgi obu religii. W chrześcijaństwie miejsce tej pi­ semnej przedustawności zajmuje nauka o takimż przedwiecz­ nym i przedustawnym, bezczasowym Logosie, który mimo że bywa niekiedy nazywany księgą żywota zapisaną wewnątrz 1 od zewnątrz (Ap 5, 1-3), to jednak pojmowany już będzie ja­ ko osoba. Gdy rozważyć imię i pismo w jego podwójnym, sakral­ nym i świeckim kontekście, dojść można do wniosku, który sygnalizowałam już wcześniej, w dyskusji z Derridą: stosu­ nek języka świeckiego do sakralnego wyraża się w podwój­ nej regresji - tak samo jak święte imię pada wcześniej niż świeckie, tak samo zapis sakralny, będący a priori bytu, wy­ przedza zapis świecki, bytowe a posteriori. Widać to wyraź­ nie w żydowskich legendach biblijnych, które następująco opisują czynności Boga przy stwarzaniu: „wziął drugie imię i zrobił z niego trzy krople"; „wyciągnął rękę i wziął z pisma jedno ze swoich imion"; „Zanim jeszcze świat został stwo­ rzony, Pan był sam ze swoim wielkim imieniem"; „A kiedy Pan stworzył świat, poradził się najpierw u Pisma" itd. Ta achroniczna sekwencja zadziwia samego autora apokryfu, który przekształcają w regressus ad infinitum. : „Już na dzie­ więćset siedemdziesiąt cztery pokolenia przed stworzeniem świata napisane zostało pismo i spoczywało na łonie Naj­ świętszego (...) - czytamy. - Ale zanim stworzono świat nie było wszak zwojów pergaminu, na których można by pisać tym pismem; ani bydła, z którego można by skórę zedrzeć, ażeby na niej pisać. Gdybyś jednakowoż chciał powiedzieć, że pismo wyryte było na złocie albo na srebrze, tak również być nie może, ponieważ nie było jeszcze ani złota, ani srebra 66 67 68 69 75 76 77 78 79 „Istota świata jest natury językowej" - to zdanie, przypi­ sywane słynnemu XIII wiecznemu kabaliście, Abulafii, mo­ gliby za nim powtórzyć jego sojusznicy z kultur typu ludowe­ go, o ile tylko byliby je w stanie zrozumieć - „...a wszystko istnieje o tyle tylko, o ile ma udział w wielkim imieniu Boga, objawiającego się w całości stworzenia" . „Imię Boże" wy­ stępuje tu w podobnej funkcji jak „księga stworzenia" . Jak ona, także to imię jest creans, nie creatura, jest summum ens, zawierającym w sobie wszystkie inne byty. Wystarcza sama aluzja do tego początku, by przywrócić zakłócony ład: cha­ sydzka recytacja pełnego imienia Boga leczy choroby po­ szczególnych ludzi, recytacja mitu stworzenia pozwala odno­ wić się wspólnocie . Przykłady można by mnożyć. 80 81 82 33 �Zapis i odczytywanie imienia Wedle dziewiętnastowiecznych definicji, magia to „wiara w siłę magicznych imion i zaklęć, formuł, obrazów, figur i amuletów, w ceremonie, którym towarzyszy wypowiadanie słów mocy" . Język magiczny naśladuje stwórcze słowo Bo­ ga i bogów i odcieniem tego pierwotnego naśladownictwa za­ barwione są wszelkie inne rematyczne użycia języka. Remat pisma, widoczny zarówno w pisemnych talizmanach, jak i we wspomnianej na początku „mistyce kancelarii" (podpis w Kalwaryjskiej księdze łask), zawiera daleką aluzję do języ­ ka o wartości bytowej. Zasadniczo odróżnić można dwie odmienne choć „nieekskluzywne" postawy wobec świętego języka. Postawa szacunku, wyrażająca się w nienaruszaniu tabu imion (eufemizmy), milczeniu (milczące czytanie imie­ nia Boga w tekście Tory) , demonstrowaniu nieznajomości lub nieprzenikliwości imienia (kakofoniczna recytacja mantr, muzułmański dhikr etc), zakłada antytezę w postaci magicz­ nej manipulacji językiem. Archetypową opowieścią o jej skutkach jest mit Golema, szczegółowo analizowany przez Scholema . Znaczącą rolę odgrywa w nim motyw pisma, imienia, wypisanego na czole Golema. Starcie pierwszej lite­ ry tegoż imienia (hebr. emeth, 'prawda', zmienia się w meth, 'martwy') pociąga za sobą skutki bytowe: Golem umiera. Tak działa „performatyw" w formie pisemnej. 83 84 85 W magii i religii imię z a p i s a n e to szczególnego ro­ dzaju podpis, utajony auto-graf bytu. Ktoś, kto zdoła go od­ czytać, może „działać w imieniu", co znaczy że przysługuje mu władza, „w imieniu" której podpis został złożony . Dla­ tego zapisowi imion najbardziej przysługują dwie formy gra­ matyczne: pierwsza osoba czasownika albo wołacz czy też tryb rozkazujący. Najstarsze greckie teksty pisane mówią w pierwszej osobie: „jestem grobem", „jestem nagrob­ kiem" . Podobny sens mają napisy we wnętrzu piramid albo na kamiennych obeliskach, umieszczone wysoko ponad za­ sięgiem oczu : albo są podpisem, auto-grafem rzeczy, scho­ wanych w piśmie , albo imperatywem. Zapis ewokuje czytelnika. Po co jednak gromadzić nazwy i zapisywać imiona, których nikt z żywych nigdy nie przeczy­ ta? Dlaczego „nieszczęsna ma być kość i ciało bez napisu" , skoro napis umieszczony zostanie w ciemności grobu? Odpo­ wiedź jest taka sama, jak w przypadku palenia pisemnych ta­ lizmanów, czy wrzucania ich do rzek: pisanie, po którym na­ stępuje niszczenie lub pogrzeb tekstu , nawiązuje do innego wyobrażenia o ochronie, niż to, którym posługuje się Tammuz, Platoński krytyk pisma. Z metafizycznego punktu wi­ dzenia ochroną jest to, co w oczach ludzi jest zapomnieniem (lethe). W oczach króla Tammuza, człowieka, pismo jest za­ pomnieniem. Z metafizycznego punktu widzenia, reprezento­ wanego przez boga Tota, jest jednak przechowaniem, ukry­ ciem. Imię zapisane w grobowcu nie służy jako podpórka za­ wodnej ludzkiej pamięci (hypomnesis), bo w ogóle nie jest przeznaczone dla ludzkich oczu. W odróżnieniu od zwykłe­ go , zapis sakralny namaszcza i chroni byt tak samo jak mil­ czenie . Wbrew obawom Platońskiego Tammuza, właściwej pamięci (mneme) zapis taki bynajmniej nie osłabia - wszak jest to pamięć boska, nie zagrożona pozorem (doksan) mą­ drości (sofias), ale będąca mądrością prawdziwą (aletheianf*. Do tego wątku, tak brzemiennego w skojarzenia z He­ ideggerem, za chwilę jeszcze powrócę. 86 87 88 89 90 91 92 93 Dużo późniejsze od imion rytych we wnętrzu piramid są napisy na greckich amuletach i talizmanach (łac. defixiones. gr. katadesmoi). Te metalowe tabliczki umieszczane w gro­ 34 bach, w studniach, wrzucane do rzek i strumieni, zawierają przede wszystkim imiona w wołaczu: „o, ty [tu następuje imię]" , po których następuje magiczna „wypowiedź performatywna": „zaklinam cię, w imię XY", zmierzająca do imperatiwusa: „pomóż", „zwiąż", „zabij", „daj" itd . Zapisane bywają najróżniej: greką, w piśmie egipskim - demotycznym, hieratycznym, hieroglificznym, starokoptyjskim, nie­ kiedy w szyfrze cyfrowym. Także i tu największą - przynaj­ mniej w sensie objętości - rolę odgrywa czynnik rematyczny, nie „o czym" ale „co" tych tekstów (a nawet nie „co", tylko „że"). W zbiorze Papyri Grecae Magicae (IIw. p.n.e.-V w. n.e.) pełno jest bowiem tzw. voces magicae, kombinacji liter o nie­ możliwym do uchwycenia sensie. Są to serie samogłosek, „słowa prawdziwe", zaczerpnięte z hebrajskiego, aramejskiego, perskiego, egipskiego. Skoro stanowią one około 80-90% tekstu Papyri Grecae Magicae, można domniemywać, że owa „rematyczna nadwyżka" nie jest w nich przypadkowa. Jak ją wyjaśnić? 95 Gdyby język voces magicae wpisać w kontekst Eliadowskich rozważań o językach tajemnych i niezrozumiałych , można by jego nieprzezroczystość potraktować jako coś wię­ cej niż tylko ezoteryczną kontyngencję. Niezależnie od prag­ matycznej świadomości ich użytkowników, którzy niewątpli­ wie spodziewali się po nich skuteczności - wyrazem tego oczekiwania było myślenie o nich w kategoriach przezroczy­ stości semantycznej, nierozróżnialności signans i signatum do istoty voces magicae , a szerzej zaklęć, podobnie jak isto­ ty mantry, należy właśnie nieprzezroczystość, niezrozumiałość, paradoksalność. Imię musi być ciemne (dunkel), musi zasłaniać - powiada Heidegger. Nazywanie jako odkrywa­ jące przyzywanie jest jednoczesnym skrywaniem. W religii angażuje się ono w proces niszczenia języka, którego rozma­ ite poziomy tak trafnie opisywał Eliade . Język, występują­ cy tu w funkcji Tematycznej, nie ustanawia znaczeń, ale je znosi. Eliade powiada, że po owej destrukcji następić ma re­ kreacja, w której ujawni się język pierwotny, język w czystej bytowej postaci. Czy jednak taki język nie jest już zawczasu obecny w sko­ rupie rematu? Czy rematyczna zapora z języka, widoczna w voces magicae, nie chroni tego samego, co chroni się w szyfrze tetragrammatonu? Czy zatem język w funkcji Te­ matycznej nie jest istotowo pokrewny pismu w jego sakralnej odmianie? I czy nie jest to właśnie owa charakterystyczna dla apofatyki „hyperyzacja ontologiczna", którą analizuje Ceza­ ry Wodziński , iluminacja, która niczego nie objaśnia, tylko coś, czego dotyczy, objawia jako w pełni skryte? Bramy prawości [Sza'are cedek] , książka napisana przez ucznia słynnego kabalisty Abulafii (XIII w.), jest rary­ tasem nie tylko z powodu głastnosti, tak wyjątkowej w te­ kstach ezoterycznych. Dochodzi w niej do głosu autorska samowiedza, która rzadko znajduje drogę do pisma. Oto frag­ ment, stanowiący bezpośrednią ilustrację wysuniętej przed chwilą tezy o ostatecznej nieprzenikliwości imienia-pisma: „«Synu - zwraca się do autora Bram jego mistrz, prawdopo­ dobnie Abulafia - nie to jest naszym celem, byś poprzestał na jakiejś formie skończonej czy określonej, nawet gdyby była najwyższej rangi. Masz raczej podążać 'Drogą Imion': im bardziej są one niezrozumiałe, t y m w y ż s z a j e s t i c h r a n g a , tak że wreszcie zacznie w tobie skutecznie działać moc przez ciebie nie kon­ trolowana, raczej kontrolująca twój rozum i myślenie». Od­ powiadałem: «Jeśli rzecz ma się tak [że wszystkie obrazy duchowe i zmysłowe muszą zostać wymazane ], to dlacze96 97 98 99 m 101 �go panie, p i s z e s z k s i ą ż k i , w których metody przy­ rodnika łączysz z pouczeniami względem Świętych Imion?» On odpowiadał: «Robię to z myślą o tobie, i tobie podob­ nych uczniach, adeptach filozofii. Po to, by naturalnymi środkami pobudzić wasze ludzkie rozumy, bo może taki spo­ sób przynęci was do zgłębiania wiedzy o Świętych Imionach». I pokazał mi książki w całości złożone z kombinacji liter i imion oraz z liczb mistycznych [gematriot], z k t ó r y c h nikt n i g d y nic nie z r o z u ­ mie, bo t e ż n i e s ą one po to, by j e r o z u m i e ć" . 102 „Platońskie marzenie" - dekonstrukcja lethe 109 11 0 1 112 P i s m o , k t ó r e n i e j e s t do c z y t a n i a , podobnie jak j ę z y k , k t ó r e g o n i k t n i e z r o ­ z u m i e , stanowią paradoksalne spełnienie tego, co Jacques Derrida nazywa „Platońskim marzeniem" : są one mneme bez hypomnesis. Jaki rodzaj pamięci projektuje pismo, które nie służy czytaniu? Taka pamięć najwyraźniej nie boi się za­ pomnienia. Przestaje być zaledwie „psychologiczną zdolno­ ścią zatrzymywania w przedstawieniu tego, co minęło" , poszerza się i pogłębia o wszystko, co pamięć „obiektywna" przechowywać może w uśpieniu, choć podmiot, ten który „zapomniał", uznaje to za bezpowrotnie utracone. Zmiana sensu pamięci pociąga za sobą zmianę sposobu myślenia 0 niepamięci: także ta wyzbywa się stygmatu psychologicz­ nej ułomności, lekceważącego miana lapsusa, staje się nato­ miast organem twórczym, „nicościującym" to, co obecne, 1 co przyszłe . Tak jak do prawdy należy skrywanie (gr. aletheia zawiera w sobie rdzeń lethe), tak samo do pamięci na­ leży zapomnienie - w obu przypadkach chodzi o to samo dwuznaczne greckie słowo . Pismo pogrzebane, umieszczone poza zasięgiem ludzkich oczu, w grobie, w studni czy w chmurach, niszcząc hypomne­ sis , paradoksalnie utrwala dostęp do własnego znaczenia. Gdy znika możliwość rozumienia pisma, zapis staje się podobny do szyfru, do którego zgubiono klucz: jest niezrozu­ miały. Niezrozumiałość owego znaku to najpewniejszy spo­ sób, by skłonić do koncentracji na jego materii, skąd już bli­ sko do zachowań Tematycznych. Z drugiej strony, na pozio­ mie symbolicznym, niezrozumiałość znaku dobitnie prezen­ tuje daremność wszelkich prób przeniknięcia znaczenia. Księga, której nie można przeczytać (bo np. dostępna jest tyl­ ko dla jej autora, lub taka, która jest napisana szyfrem, w nie­ znanym języku, napisana białym atramentem lub księga nie­ dostępna bo „zaginiona"), jawnie dąży do wyzbycia się ele­ mentu hypomnesis. Logika tego dążenia jest, być może, na­ stępująca: skoro coś nie może stać się obrazem doskonałym, przejść na stronę znaczenia, należy nie niszcząc go jako zna­ ku, sparaliżować w nim świętokradczy mechanizm mimesis. Takim właśnie paraliżem dotknięte jest pismo nieczytelne, pi­ smo nie do czytania. „Nie do czytania" znaczy czasem „do jedzenia". Biblia zawiera dwa słynne obrazy takiego użytku z pisma: w księ­ dze Ezechiela i w Apokalipsie św. Jana. Wątpliwe, by Eze­ chiel zjadający swój zwój (Ez 3,1-3) lub św. Jan, na rozkaz anioła pożerający „książeczkę" (gr. biblaridion, Ap 10,9-10), myśleli o zjadanym przez siebie piśmie po platońsku, jako o rozsadniku zapomnienia. Zapomnieniem byłby jedynie za­ pis świecki, przez anioła zakazany . Zapis sakralny, „do zje­ dzenia, nie do czytania", wolny jest od warstwy hypomnesis, tak podatnej na zdradę, wypaczenie, wyobcowanie. Jest czy­ 103 104 105 stą pamięcią, spełnioną nierozróżnialnością signans i signa­ tum. Nie czyta się go, ale p r z у s w a j a w najbardziej elementarny ze sposobów. Otwiera się tu cały ciąg sensualistycznego, Tematycznego obrazowania: o ile książkę - przybytek wiedzy - należy po­ żerać, samą wiedzę należy posiąść, tak jak posiada się kobie­ tę Owe sensualistyczne metafory można określić mianem gestów przynależności" . Metafory pochłaniania, przylgnię­ cia, miłosnego posiadania mogą tu być mylące, ale są bardzo na miejscu: za pomocą archaicznego obrazowania odsłaniają przedustawną jedność słowa, myśli i bytu. Metafory te nie analizują, nie rozważają, nie rozpamiętują: celebrują remat książki, materialność pisma, „płeć" wiedzy i rzeczowość sło­ wa, nie zaś ich abstrakcyjność, idealność znaczenia . Rematyczność zachowań świętego Jana czy Ezechiela, a także wszelkich zachowań Tematycznych w ogóle, może być zinter­ pretowana jako protest przeciw rozdwojeniu, które czai się w każdym znaku (pojmowanym po świecku, tzn.wykraczają­ cym poza afirmację nierozróżniania), a zarazem dążenie do usunięcia tego rozdwojenia. Tak rozumiana rematyczność, szczególnie zaś „rematyczny użytek z pisma", jest jednocześnie śladem i sympto­ mem: ś l a d e m ontologii archaicznej, w której byt i myśl nie zdążyły się jeszcze rozłączyć. Natomiast jako s y m p t o m zwiastuje ona pewien osobliwy styl kultury, w którym archaiczna ontologia przechowuje się do naszych czasów, „ustny wymiar pisemności", do wyodrębnienia którego zmierzam od początku niniejszego artykułu. Teraz w porządku chronologicznym trzeba wyodrębnić zarówno ślad, jak i symptom. Remat jako siad: ontologia archaiczna 106 107 108 Formułując tezę o rematycznym użytku z pisma jako 0 śladzie „ontologii archaicznej", wypełniam to Eliadowskie określenie znaczeniem Heideggerowskiego „początku" (Anfang) . Powód jest prosty. Etnograf, który czyta Heideggerowskie analizy Greków, nie może się oprzeć wrażeniu, że skądś zna ową rzeczywistość, której atrybutem jest prawda, gdzie byt i myśl przenikają się nierozróżnialnie, a dobro 1 prawda nie mają jeszcze alternatywy. Jest to rzeczywistość sprzed upadku, którą opisują mity stworzenia, domena onto­ logii archaicznej, jak za Eliadem nazywają ją religioznawcy. Jak to wykazał Eliade, jej okruchy rozproszone są nierówno­ miernie po całej kulturze" , także współczesnej, wśród ludzi od pokoleń piśmiennych. Wiele wskazuje na to, że Eliade nie miałby nic przeciwko temu, by jego idea czasów początku została zinterpretowana na sposób heideggerowski, w duchu jego „początku". „Początek jeszcze j e s t - pisze Heideg­ ger" . - Nie leży za nami jako dawno minione, lecz stoi p r z e d nami. Początek, jako to, co największe, z góry już przerósł wszystko, co przyjść miało". Jak widać ów Heideg­ gerowski początek to raczej finał i pełnia niż początek w sen­ sie pierwocin (Beginn) i tego, co pierwotne (Primitive). Przy­ sługuje mu dziwny status czasowy: wydarzając się nie mi­ j a " , nie wyczerpuje się, lecz trwa (bleiben), rozwija się, czy, jak mówi Heidegger, „wyistacza" (anwesen) poprzez „wydarzeniowe wierzchołki czasu (Gipfel der Zeit) (...) w których świętość zostaje doświadczona w swoim otwarciu"" .1 teraz zdanie rozstrzygające dla zestawienia początku Eliadowskiego i Heideggerowskiego: „Ponieważ każdy początek jest nieprześcigniony, musi być ciągle powtarzany"" . Powtarzanie czasu początku to najbardziej charakterystyczny spośród ui 4 5 6 7 8 55 �Eliadowskich motywów. W interpretacji Heideggerowskiej byłby on sięganiem do tego co wieczne i źródłowe" , co mo­ że się odsunąć i wycofać (sich entziehen), aby kiedyś' w oka­ mgnieniu powrócić . Tak pojęty Heideggerowski początek spowinowacony byłby ze świętością, z doświadczeniem boskości, która po długim czasie oczekiwania kulminuje w owych wierzchołkach czasu „właściwego" (czas sakralny), pomiędzy którymi rozciąga się nieczas (Unzeit) , czas profaniczny. Adoracja znaku, rematu księgi, byłaby zatem adora­ cją tego, co uszło (Siechentziehende), przez to zaś sięganiem do początku. Co nam daje wypełnienie Eliadowskiego pojęcia archa­ icznej znaczeniem Heideggerowskiego początku, który uo­ becnia się w postaci cyklicznych „wierzchołków czasu"? Po­ zwala ono zrozumieć fenomen odpływów i przypływów świętości, bez popadania w uproszczenie „wiecznego powro­ tu". Pozwala też uniknąć mielizn „marnienia czasu", rozu­ mianego jako nieodwracalne „stygnięcie pokoleń". Te nowe możliwości dobrze widać na przykładzie fenomenu wielo­ krotnych narodzin Pisma, świętego obrazu i świętego miejsca (zob. np. sakralizacja kolejnych przekładów Biblii, odradza­ nie się świętych miejsc itd.). 9 We. w siłę i amuli słów rr gai bo barwie pisma, wspon w Kah ka o ' odmie języka tabu ii nia Bc lub nit muzuł nej m skutk;: Scholt imieni ry tegi 'mart\ działa W dzaju czytać mu w tego z matyc tryb i w pii kiem' na ka sięgie wany Z; i zapi ta?D skoro wied: lizma stepu wyoh muz, dzeni (lethi pomt wane ciem wodr przez go , czen; parni jest t drośi ianf idegj E 92 napi: gr. к 120 121 a także pisma. Pisemnośc, nie mogąc, pomimo starań, owej ontologicznej nierozróżnialności uchylić, będzie przynaj­ mniej próbowała ją zanegować, odczarować. Tak samo jak pisemności nie zasilają tylko ludzie piśmienni, tak samo do ob­ szaru ustności nie przynależą bynajmniej wyłącznie analfabe­ ci, choć to oni głównie stanowią tłum, wypełniający jej przy­ bytki. Ustny styl poznawczy charakteryzuje także tych spo­ śród ludzi pisma, którym bliski jest jego pierwotny, sakralny wymiar 12$ Remat u piśmiennych: „ślepy bibliotekarz" Gdyby uciekać się do przykładów literackich, zapewne najbardziej sugestywnym przykładem ustności ludzi wy­ kształconych byłby Jorge, ślepy bibliotekarz z Imienia róży Umberto Eco. Odpowiednio też jego antagonista, nominalista Wilhelm z Baskerville, byłby typowym przedstawicielem pisemności - świadomości odczarowanej. Zacznijmy od drugiego z wymienionych. Nie interesuje go remat Księgi, ani religii w ogóle, jedynym jego narzę­ dziem poznawczym jest tematyzacja: „Księgi nie po to są, by w nie wierzyć, lecz by poddawać je badaniu. Mając przed so­ bą księgę, nie powinniśmy zadawać pytania, co ona zawiera, ale co chce powiedzieć (...)" . Wilhelm jest zaprzysięgłym nominalistą. Nazwy i konstrukcje myślowe uważa za narzę­ dzia, które należy odrzucić, jak niepotrzebną drabinę, po której się weszło . Otwiera to drogę do zakwestionowania samej istoty Księgi. „Pismo święte nie jest księgą pochodzą­ cą wprost z nieba (Himmelsbuch)" - powiedzieć mógłby Wi­ lhelm, wyprzedzając otwartą deklarację pisemności, składaną w wieku XX przez weredycznych egzegetów . To punkt wi­ dzenia świadomości odczarowanej, zewnętrzny wobec Księ­ gi. Z punktu widzenia Księgi jest on, podobnie jak owa świa­ domość, niebytem, nie można bowiem wyjść poza Księgę. „Exodus z Księgi, jej Inny, a także jej próg, wypowiedziane są w samej Księdze. Wychodzimy z Księgi jedynie w ramach tejże samej księgi, gdyż (...) świat jest Księgą" . Tak w każdym razie jest dopóty, dopóki centrum świata stanowi podmiot metafizyczny, i osadzona na nim archaiczna ontologią. Jednakże głos Wilhelma dobiega z wnętrza świata, który się rozpada, tracąc najpierw - jak to przekonująco zre­ konstruował Czesław Miłosz - swój metafizyczny środek, potem zaś swoją „górę" i „dół". Skutki znamy: ludzki podmiot w centrum okazuje się zbyt słaby, by je dźwigać, i nic już nie jest w stanie zatrzymać postępującej dychotomizacji kosmosu. Wiara zostaje raz na zawsze oddzielona od wiedzy, zamknięta w oddzielnym, dobrze izolowanym po­ mieszczeniu. Język, byt i myśl trwale się rozdzielają. Teraz przyjrzyjmy się Jorgemu. „Ślepy bibliotekarz": ust­ ność z jej paradoksalnym zapatrzeniem w pismo nie znalazła­ by dla siebie chyba nigdzie lepszego ambasadora. Kazanie o nadciągającym Antychryście, jakie wygłasza Jorge w obli­ czu awiniońskich sędziów, to deklaracja owej ustności totali­ tarnej, która ongiś zrodziła pismo i wciąż czuje się jego wła­ ścicielem. Ubolewa nad jego profanicznymi apiracjami, nad pychą wiedzy ludzkiej. Nie chce przyjąć do wiadomości, że jej twór wyrodził się ze sfery sacrum, i spełniając wszystkie najgorsze proroctwa Tammuza, zbuntował przeciwko „ślepe­ mu bibliotekarzowi". „Istotę naszej pracy (...) - powiada Jor­ ge - stanowi studiowanie i przechowywanie wiedzy. Przecho­ wywanie, powiadam, nie zaś poszukiwanie, albowiem wła­ ściwość wiedzy, rzeczy Boskiej, stanowi to, że jest komplet­ na i określona od samego początku w doskonałości słowa, 129 Remat jako symptom: ustnos'c Epoka początku, sądzi Heidegger, myślała o świecie nie różnicując go tak, jak rozróżnia się przedmioty, ale patrząc od strony samego świata, od strony podstawy, podmiotu metafi­ zycznego, hypokeimenon. „Nazywa się tak to, co leży-pierwsze [das Vor-liegende] i co jako podłoże gromadzi na sobie wszystko. To metafizyczne znaczenie pojęcia podmiotu nie pozostaje zrazu w żadnym wyraźniejszym stosunku z czło­ wiekiem i w ogóle w żadnym - z Ja" . Podmiot metafizycz­ ny w odróżnieniu od zwykłego ludzkiego ego stanowi ukryty środek ciężkości swoistej (nie-) świadomości religijnej, w której obrębie wiara należy do wiedzy, zapomnienie do pa­ mięci, a tendencja zakrywająca do prawdy. Tylko patrząc od tej strony można dostrzec produktywność zapomnienia (le­ the) dla pamięci (mneme) i skrywania (lethe) dla prawdy (aletheia). I tylko od tej strony patrząc można też uznać pismo za bezpieczne ukrycie. A także mythos za miejsce pobytu logo­ su} ". Pojęcie podmiotu metafizycznego i jego stopniowy zanik odgrywa zasadniczą rolę w Heideggerowskim odróżnieniu „świata", ześrodkowanego w podmiocie metafizycznym, i „światoobrazu" ześrodkowanego w subiektum . Postępy światoobrazu nie wszędzie są jednak identyczne. W kulturach archaicznych, a nawet w kulturach typu ludowego, istnieją re­ jony, w obrębie których ontologią archaiczna zachowała wie­ le ze swej mocy. Przejawia się ona w kulturze w postaci oso­ bliwego „stylu", który ze względu na jego wyrazisty stosunek do pisma, w charakterystyczny sposób sabotowanego, wygo­ dnie jest nazywać ustnościa. Nie chodzi tylko o ustność jako drogę transmisji kulturowej niepiśmiennych. Chodzi o u s t ­ n o ś ć o n t o l o g i c z n ą , rozumianą jako pewien styl poznawczo-bytowy , którego symptomem jest rematycz­ ność, antynomijna afirmacja nierozróżnialności w trzech podstawowych sferach: obrazu, języka i pisma. Przeciwsta­ wiając się swej antagonistce, p i s e m n o ś c i , która ową nierozróżnialność podważa, ustność chroni coś, z czego sama wyrasta: ontologię archaiczną. Tak rozumiana ustność nacechowana będzie nierozróżnialnością signans i signatum w obrębie obrazu, języka. 122 123 2 125 126 1 2 7 36 130 131 132 133 �które samo do siebie przemawia. (...) Nie ma tu postępu, nie ma przewrotu, lecz jedynie stałe i wzniosie rekapitulowanie (...) Wszystko, co służy za komentarz i objaśnienie Boskiego Pisma, winno zostać przechowane, albowiem powiększa chwałę owego pisma; to zaś, co mu się sprzeciwia, nie powin­ no być zniszczone, gdyż jedynie jeśli będzie zachowane, ten, kto może i ma taki urząd, będzie mógł mu zaprzeczyć według woli Pana i w czasie przez Niego wyznaczonym. (...)" . Wszystko, co nie służy rekapitulowaniu, co naznaczone jest duchem poszukiwania, nowości , stanowi grzech, sprzeci­ wia się bowiem słowom anioła wygłoszonym w ostatniej księdze Pisma, w której rozpoznajemy tradycyjne klątwę, ochraniającą granice ustności: „Oświadczam bowiem każde­ mu słuchającemu słów proroctwa tej księgi«: «Jeśliby kto do­ dał do tego» spuści nań Bóg «plagi opisane w tej księdze». A jeśliby kto ujął ze słów księgi tego proroctwa, odejmie Bóg część jego z ksiągi życia i z miasta świętego, i z tego, co jest napisane w tej ksiądze" (J 22,18-19). Ślepy bliotekarz traktuje księgi jak remat, tak, jakby nie były aktem, lecz przybytkiem świętej historii. Gdy Jorge po­ wiada, że książki nie są do czytania, przyprawia o apopleksję Wilhelma z Baskerville, który właśnie w czytaniu widzi prawdziwy byt lektury . Księga, którą zna ustność, powin­ na doznawać czci, spoczywając zapieczętowana . Jedynym, który może księgę naprawdę przeczytać, jest jej autor - to zdanie, w którym odbija się ustny pogląd na czytanie, Jorge mógłby powtórzyć za staroruskim autorem Pieśni o Niebiań­ skiej Księdze . Charakterystyka Jorgego przeprowadzona jest w powie­ ści z nieżyczliwych, „pisemnych" pozycji . Nominalista Wilhelm wychodzi tu na jedynego obrońcę cnót teologicz­ nych: jako nosiciel świadomości odczarowanej wyrzeka się co prawda Wiary , przywołuje jednak Nadzieję i Miłość, odepchnięte przez ślepego bibliotekarza. Humanistyczny konterfekt Wilhelma jest jednak takim samym uproszcze­ niem jak demoniczny portret Jorgego. Nominalizm i esencjalizm, które walczą ze sobą w ich charakterystyce, choć oczerniają się nawzajem, same są neutralne aksjologicznie. Pierwszy jest postacią samorozumienia wynikającą z pisemności, rozumianej jako styl poznawczy, zakorzeniony w rozpadzie ontologii archaicznej, drugi - z ustności, czer­ piącej z trwania owej ontologii . Oba te style stwarzają osobne, niewspółmierne, nieprzenikliwe dla siebie światy, koncepcje prawdy, języki, a nawet, niekiedy, etymologie. I , jak to wykazał zarówno Platon w Kratylosie, jak i anonimo­ wy autor Zoharu, żaden z nich - brany z osobna - nie jest wystarczający dla opisania tego, czym naprawdę jest słowo, pismo czy obraz. 134 135 136 137 m 139 140 Wnioski Spróbuję teraz wpisać w nazwy sformułowane wyżej sta­ nowisko w kwestii sakralnego użytku z pisma i rodzajowej odrębności świętego języka od języka w znaczeniu potocz­ nym. 1. Pismo jako ślad ontologii archaicznej. Podobnie jak słowo (imię), tak samo pismo w jego sakralnej odmianie zdecydowanie różni się od pisma i języka, które stanowią podstawę ludzkiej komunikacji. Ponieważ mają one status bytowy, nie epistemologiczny, są i mają pozostać niezrozu­ miałe, co na planie kulturowego funkcjonowania obu prze­ jawia się w postaci zachowań Tematycznych (jedzenie, do­ tykanie, „picie liter", podkreślanie rzeczowości pisma, kult księgi jako przedmiotu etc). Pismo i słowo traktowane Te­ matycznie to gest sięgania do początku, próba cofnięcia ję­ zyka do stadium zalążkowego, które poprzedzało rozdwoje­ nie bytu i myśli, scalonych w świętym języku. Tak właśnie postępuje z pismem ustność, ontoepistemologiczny styl kul­ tury, u którego źródeł leży fascynacja bytowym aspektem języka. 2. Pismo jako symptom ustności. Ustność najłatwiej wytropić po użytku, jaki czyni ona z pisma. Pismo traktowa­ ne jako remat zawsze oznacza ustność. Poprzestańmy na kil­ ku przykładach z polskiego archiwum etnograficznego, w których, oprócz Tematycznego użytku z pisma, smakować też można wyjątkowy urok sformułowań: „Gdy nieboszczyk stanie się upiorem jest środek wyswobodzenia go z nieszczę­ ścia zamienienia na wolną duszę. Wbić wówczas należy gwóźdź do głowy strzygonia albo podłożyć mu p a p i e r y zagryzmolone (mianowicie przez pro­ f e s o r a ) pod język (...)""". Aby ochronić pole przed gra­ dem „ o d p i s u j e s i ę k a ż d y p i e r w s z y r o z ­ d z i a ł z c z t e r e c h e w a n g e l i i na p ó ł a r k u s z u p a p i e r u i z w i j a g o w t r ą b k ę", po czym zakopuje w kopcach na granicy wsi . „Duchowne przytym są zwyczayne od kościoła S. Rzymskiego remedya, ludziom katolickim służące, iako to gromnice, Ziela, Wianki i Kadzidła poświęcone, Krzyżyki S. Piotra Zakonu Domini­ kańskiego doświadczone, c z t e r e c h Ewangeli­ s t ó w E w a n g e l i e na ś c i a n a c h przybit e, dzwonienia we wszystkie dzwony, gdy jakie pokazują się chmury a burze na powietrzu (...)" . „Te w y ż e j w y ­ rażone litery na karteczce maleń­ kiej napisać i chorującemu dać z j e ś ć . Kiedy nie porzuci od razu [febry], to znowu drugą karteczkę, by i trzecią za każdym trzęsieniem" . „(...) do­ brym też przeciw czarom remedium są palmy święcone w kwietną niedzielę, S k ł a d Apostolski na s o b i e n o s z o n y , świętych obrazki święcone, wianki z monstrancji, e w a n g e l i e n o s z o n e , gromnice święcone, dzwonki loretańskie, także krzyżyk Świętego Be­ nedykta z l i t e r a m i na c z a r y i czarta bardzo s k u t e c z n y , obrazek Świętego Ignacego Loyoli, osobliwie w birecie..." . 142 143 144 145 Na koniec jeszcze jedna historia o „ustnym" doświadcza­ niu pisma. Rzecz dotyczy Jędrzeja Wawry, znanego świątkarza beskidzkiego, na którego wielki wpływ wywarła dziwna książka, za „wszystkie pieniądze" kupiona podczas odpustu dominikańskiego w Krakowie. Było to dziewiętnastowieczne wznowienie Przeraźliwego echa trąby ostatecznej księdza Klemensa Bolesławiusza (wyd. oryg. 1694), bogato ilustro­ wane drzeworytami. Wawro traktował je z szacunkiem, na ja­ ki może zdobyć się wobec książki człowiek niepiśmienny: uważał ją za skarb, bezpośrednio niedostępny, co tylko pod­ nosiło jego walor, za książkę wróżebną, która, jak pisze jego biograf, zdecydowała o jego życiu. W relacji Wawry wyraź­ nie dochodzą do głosu dwa wątki: pisma oglądane od strony rematu i pisma jako ontologicznego zapisu przyszłości, uru­ chamianej jego odczytaniem: „Moja [żona] cytywała mi z te­ go Echa piekielnego różne kawałki. Były tamoj litery corne, żółte, siwe, zielone, cyrwone - w kożdym kawołku inse. Jak cytała, to cłowiek nie wiedzioł, kady je - cosik porywało go i niesło, kady jesce nigdy nie był. Ale na cyrwonyk to nigdy nie cytała, bo - powiadała - jakby cyrwone cytała, toby się krew po świecie loła i ziemia by się trząsła. Aze mi się zim­ no robi, jak se spomne!" . 146 37 �PRZYPISY 1 W< w siłe i amu słów i ga i b( barwi pisma wspoi w Kai ka o odmie język, tabu i nia В lub ni muzu nej n skutk Schol imien ry teg 'mart dział; W dzaju czyta mu w tego: maty tryb w pi kiem na k; sięgii wan> Z i zap ta? С skore wied lizm; stępi wyol muz, dzen (leth pom want ciem wodi prze: go , czen pam jest dros'iarif ideg E 92 napi gr. к M. Heidegger, Parmenides, wyd. ang. , przeł. A.Schuwer, R. Rojce- wicz, Bloomington 1992, s. 85 J Derrida, Writting and Difference, Chicago 1981, s. 76 S. Asz, Mąż z Nazaretu, przel. M.Friedman, Warszawa 1989, s. 26 W. A. Graham, Beyond the Written Word, Cambridge 1986, s. 7 F. Kotula, Znaki przeszłości, Warszawa 1978, s. 118, 123 etc. Zob. moja książkaWyzwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne, Wrocław 1997, s. 8-9. W przyjętym tu znaczeniu remat jest tym, co się mówi, temat zaś - tym o czym jest mowa. W sferze za­ chowań, zachowaniem Tematycznym będzie zauważanie materialności tekstu, jego formy rzeczowej (kult księgi jako rzeczy świętej), zachowa­ niem tematycznym - skupienie na jego treści, podczas gdy forma jest dla analizującego przezroczysta semantycznie. Wypisy z Księgi łask w Kalwarii Paclawskiej, koniec 1989 roku. Platon, Fajdros 274c (przel. S.Witwicki): „Otóż kiedy doszli do liter, powiedział Tot do Tammuza: Królu, ta nauka uczyni Egipcjan mądrzej­ szymi i sprawnejszymi w pamiętaniu; wynalazek ten jest lekarstwem na pamięć i mądrość'. A ten mu na to: Tocie, mistrzu najdoskonalszy, jeden potrafi płodzić to, co do sztuki należy, a drugi potrafi ocenić, na co się to może przydać i w czym zaszkodzić tym, którzy się daną sztuką zechcą posługiwać (...) Ty jesteś' ojcem liter, zatem przez dobre serce dla nich przypisałeś' im wartość wprost przeciwną do tej, którą one mają napraw­ dę. Ten wynalazek niepamięć w duszach ludzkich posieje, bo człowiek, który się tego wyuczy, przestanie ćwiczyć pamięć; zaufa pismu i będzie przypomina! sobie wszystko z zewnątrz, w obcych jego istocie, a nie z własnego wnętrza, z samego siebie. Więc to nie jest lekarstwo na pa­ mięć, tylko środek na przypominanie sobie. Uczniom swoim dasz tylko pozór mądrości, a nie mądrość prawdziwą (...) to będą mędrcy z pozoru, a nie ludzie mądrzy naprawdę." 2 3 4 5 6 1 s 9 Zob. obszerne hasło „Pieczęcie" w Encyklopedii staropolskiej Z. Glo­ gera, Warszawa 1972 (1900-1903], t. 3, s. 345nn. Czyż nie świadczy o tym współczesna obsesja na punkcie autogra­ fów? " Przekład Czesława Miłosza Księga Hioba (Paryż 1981), identyczny z własnym przekładem Anny Świderkówny w Rozmowach o Biblii, War­ szawa 1994, s. 249. Różnice dopiero w wersie 37 10 A. Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1966 [1926], s, 475. Por. u Heideggera w Sein undZeit (Tubingen 1986, s. 223): „Otwartość zaś jestestwa charakteryzuje z istoty mowa", przekład pol. B. Baran, s. 315 " Podążam tu za sugestią Ireneusza Kani, który perspektywie «żydowskiej», z właściwą jej ontologizacją języka (głoski, litery, liczby, świece­ nia) i „substancjalistyczną ontologia", skłonny byłby przeciwstawiać perspektywę „buddyjską": „Budda w sutrach często zwraca uwagę na czysto konwencjonalny charakter języka, i ma to związek z antysubstancjalistyczną ontologia buddyjskiej doktryny (przynajmniej w Hinajanie)" (list z sierpnia 1998). Panu Ireneuszowi Kani dziękuję za istotne uwagi dotyczące omawianego problemu. 14 Zob. G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, przeł. I.Kania, Warszawa 1997, s. 109, 137nn, 262nn, 277etc. Zob. A. Govinda, Foundations of the Tibetan Mysticism, New York 1980 Na temat zakazu uprzedmiotawiania świętości zob. moją książkę Wy­ zwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne, Wrocław 1997, s. 37nn. Osobnego przemyślenia wymaga wpóibrzmienie powyższej tezy z Heideggerowskim orzeczeniem o języku jako domu bycia. Na ten te­ mat zob. książkę Marlenę Zaradcr La dette impensie. Haidegger et la tradition hebraique, Paris 1995, przeł. D. Ulicka, Warszawa 1988 '* Ów zakaz wymawania świętego imienia przypomina nieco inną ży­ dowską koncepcję zabezpieczającą świętość przed uprzedmiotawianiem Chodzi o tzw. mur (lub „ogrodzenie") wokół Tory, wznoszone min. przez tzw. Torę ustną. Zob. na ten temat G. Scholem, O głównych poję­ ciach judaizmu, przeł. J. Zychowicz, Kraków 1989, s. 91, 110. W obu przypadkach przyrodzonym „miejscem" świętości jest pismo. S. Awierincew, Na skrzyżowaniu tradycji, s. 65 Zob. analiza wątku zaginionej księgi w mojej pracy Wyzwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne, Wroclaw 1997, s. 97-102. 15 16 17 19 211 38 34 2 1 Na ten temat zob. Awierincew, Poetika ranniewizantijskoj literatury, Moskwa 1977, rozdział Słowo i kniga, s. 183-204 Najstarsza część Talmudu, zawierająca podstawy żydowskiego prawa O istnieniu tego Stowarzyszenia informuje pieczątka w starej ksią/ce, przechowywanej w Żydowskim Instytucie Historycznym w Nowym Jor­ ku. Za: A. J. Heschel, Pańska jest ziemia. Wewnętrzny świat Żyda w Eu­ ropie Wschodniej, przel. H. Halkowski, Warszawa 1996, s. 40 2 2 2 3 2 4 Zob. dalej, przypisy do Platońskie marzenie: dekomtrukcja lethe. Mówiąc „Ateny" abstrahuję od rozległej greckiej tradycji ezoterycz­ nej, której uosobieniem może być min. Apolloniusz z Tiany, który za­ słynął jako stoicheiomatikos, 'biegły w [znajomości] liter (lub: żywio­ łów)', znany z pisemnych talizmanów, które „dzięki obrzędowi stoicheiosis (zaczarowania), posiadały tajemne znaki i litery, wypełnione (...) magicznymi substancjami". M. Dzielska, [Przedmowa do:] Fławiusz Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany, przeł. I. Kania, Kraków 1997, s. 32 2 5 2 6 Mówiąc „Jerozolima" pozostawiam na boku potężną tradycję żydow­ skiej egzegezy. Nie chodzi tu o badanie pisma pod kątem treści, ale o po­ szukiwanie kontaktu z obecnym w nim bytem. Jak każda opozycja, tak­ że opozycja dwu miast, rozsławiona przez Lwa Szestowa (Ateny i Jero­ zolima), jest li tylko emblematyczna i może być łatwo zastąpione inną. Nie znający jej Platon (autorem przeciwstawienia Aten i Jerozolimy był zdaje się Tertulian w De praescriptione harelicorum, za: M. Starowiey­ ski, Caelestis urbs Hierusalem, [w:] Jerozolima w kulturze europejskiej, Warszawa 1997, s. 53), posługuje się w Timajosie inną, pokrewną pierw­ szej, parą przeciwieństw: „«Wy Grecy, zawsze jesteście dziećmi: G r e k nigdy nie jest stary», gdy tymczasem w E g i p c i e «od naj­ dawniejszych czasów wszystko jest zapisywane»: panta gegramnena" (cyt. za: J. Derrida Farmakon, przeł. K.Matuszewski, w: tegoż, Pismo fi­ lozofii, pod red. B. Banasiaka, Kraków 1992, s. 44, w cudzysłowie we­ wnętrznym cytaty z Timajosa 22B, także 23B, podkr. JTB). Tymże zesta­ wieniem posługuje się także wielokrotnie F. A. Yates, w swej Sztuce pa­ mięci, przeł. W. Radwański, Warszawa 1977. Zob. też S. Awierincew, Na skrzyżowaniu tradycji. Szkice o kulturze i literaturze wczesnobizantyjskiej, op. cit., s. 264 2 7 Budge charakteryzuje ją jako „wiarę w siłę magicznych imion i za­ klęć, formuł, obrazów, figur i amuletów, w ceremonie, którym towarzy­ szy wypowiadanie stów mocy", op. cit., s. VII. M. Buber w swym Moj­ żeszu [przeł. R. Wojnakowski, Warszawa 1998, s. 40nn] daje trafną cha­ rakterystykę magicznego sensu imienia: „Dla człowieka myślącego ma­ gicznie, «prawdziwe» imię osoby czy jakiegokolwiek przedmiotu nie jest wyłącznie określeniem; jest ono esencją osoby, poniekąd wydestylowaną z jej realności, wskutek czego istnieje ona w nim jakby jeszcze raz. A mianowicie istnieje ona w nim w takiej postaci, że każdy, kto zna prawdziwe imię i potrafi je wypowiedzieć we właściwy sposób, może nią zawładnąć. Sama osoba jest niedostępna, stawia opór; dostępna staje się w imieniu, a wypowiadający je człowiek zdobywa nad nią władzę. Praw­ dziwe imię może być zupełnie inne niż powszechnie znane, które je za­ krywa, ale też może różnić się od niego jedynie właściwą «wymową», do czego dochodzą jeszcze właściwy rytm i właściwe ułożenie ciata przy wymawianiu, czyli wszystko to, co można przkazywać i kształcić tylko osobiście. A ponieważ prawdziwe imię wyraża właśnie fonetycznie isto­ tę przedmiotu, ostatecznie może chodzić o to, by mówiący rozpoznał w imieniu tę istotę i ukierunkował na nią swe myślenie." 2 S A. Świderkówna, Rozmowy o Biblii, Warszawa 1994, s. 45 Ibidem, s. 107. Zob. także: I. Kania, O Kabale i Zoharze, Kraków 1994, s. 68-69 J. Frazer, Złota Gałąź, przel. H. Krzeczkowski, Warszawa 1962 [1890], cały rozdział 18: Słowa tabu : „Dziki nie jest w stanie dostrzec różnicy między rzeczami a słowami, wobec czego wyobraża sobie, że związek między osobą a imieniem lub rzeczą i jej nazwą nie jest jedynie związkiem umownym czy też idealnym, lecz więzią rzeczywistą i silną (...). Człowiek pierwotny uważa imię za ważną część swojej osoby i wo­ bec tego dba o nie w odpowiedni sposób". 2 9 5 0 51 Zob. Sefer Jecira, czyli Księga Stworzenia (wydanie dwujęzyczne), przekład, opracowanie i komentarze W. Brojer, J. Doktór, В Kos, War­ szawa 1995. Świat tworzony jest tu jednocześnie z dźwięków i liter (s. 48 etc). „Świat stworzony jest ma wskroś magiczny: wszystko w nim żyje �na mocy właściwych mu tajemnych imion". G. Scholem, Kabała i jej symbolika, przeł. R. Wojnakowski, Kraków 1995, s. 190 We wszystkich rzeczach istnieją tajemne sygnatury (hebr. riszumim), których „pismo" spowinowacone jest z pismem Tory. „Tak więc objawie­ nie jest objawieniem imienia lub imion Boga, które są jakby różnymi sposobami Jego czynnego istnienia. Mowa Boga nie ma (...) gramatyki. Składa się tylko z nazw, czyli imion". Scholem, O głównych pojęciach judaizmu, s. 102 Zohar I, 45a: „Zanim Święty, niech będzie błogosławiony, stworzył s'wiat, on i Jego imię, które było w nim ukryte, byli jedno, i nie istniała żadna rzecz, dopóki w woli myślenia nie pojawił się zamysł, by przez od­ ciśnięcie swej pieczęci nadać kosmosowi istnienie, i stworzyć świat, i kształtował on [dosł. 'rysował znaki'], i budował (...)". Scholem, O głównych pojęciach judaizmu, s. 44 M. J. Ben Gorion [Berdyczewski], Żydowskie legendy biblijne, przeł. R. Stiller, cz. 1, Gdynia 1996, s. 19. O stwórczym słowie tak pisze cyto­ wany przez Scholema Salomon ibn Gabriol: „Jako czynna zasada, Słowo nazywa się również Rozkazem i Wolą". Scholem, O głównych pojęciach judaizmu, s. 28 M. J. Ben Gorion [Berdyczewski], Żydowskie legendy biblijne, s. 52 Choć istnieją być może korespondencje pomiędzy koncepcją wypo­ wiedzi performatywnej J. L . Austina (zob. tegoż, Mówienie i nazywanie, przeł. B. Chwedeńczuk, Warszawa 1993) i omawianą tu bytową koncep­ cją nazywania. C . Levi-Strauss, Smutek tropików, przeł. A. Strindbergowa, Warszawa 1960, s. 297n. Zob. np. G. Scholem, Encklopedia Judaica, Berlin 1932, t. 9, s. 645: „Wszelkie dzianie się jest w najgłębszym sensie dzianiem się języko­ wym, to zaś, co kryje się w istnieniu rzeczy, to schowane w nich lub dzia­ łające kombinacje najpierwotniejszych elementów mowy [sprachliche Urelermente]". Cyt. za: I. Kania, O Kabale i Zoharze, Kraków 1994, s. 17 n 3 3 3 4 3 5 3 6 17 , s 3 9 J. Derrida, De la grammatologie, Paris 1967, s. 11-112, cyt. za: C. Johnson, Derrida, przeł J. Hołówka, Warszawa 1997, s. 45. Zob. też M. P. Markowski, Efekt inskrypcji. Jacques Derrida i literatura, Byd­ goszcz 1997, s. 270n. taka powtarza się jeszcze tylko dwukrotnie, przy okazji walki Jakuba obok brodu przy potoku Jabbok (Rdz 32,28), i w zagadkowym przysło­ wiu w Księdze Przysłów (Prz 30,4). Podobnie jak w interpretacji pytania „co jest jego imieniem" z Księgi Wyjścia, także i w tym przypadku Bu­ ber odrzuca hipotezę, że o imię Boga pyta tu ktoś, kto go nie zna. 4 6 Ibidem. W Gadamerowskiej definicji języka: „Sein, daB verstanden werden kann, ist Sprache" ['byt, który może zostać zrozumiany, jest mową']. Por. też Scholem (O głównych pojęciach judaizmu, s. 104-105) o nie­ skończonej różnicy pomiędzy słowem Boskim („wszechobejmującym" i „absolutnym" nawet wówczas, gdy schodzi już w sygnatury, słowem, które, ,,[s]amo pozbawione znaczenia, zawiera w sobie wręcz nieskoń­ czone możliwości interpretacji") i słowem ludzkim („odnoszonym jedy­ nie do pewnego specyficznego kontekstu"). 4 7 4 8 O paradoksie uprzedniości zapisu wobec stworzenia zob. dalej: Pismo i czas. Scholem, Główne pojęcia judaizmu, s. 42 Taki sposób pojmowania pisma nieobcy był też tradycji żydowskiej. Por. długotrwały zakaz spisywania Tory ustnej (Scholem, s. 106). Por. też np. obyczaj słynnego cadyka, Menachema Mendla z Kocka, który oczy­ szczając dom z zakwasów, palił też wszystkie notatki, które sporządził był w ciągu tygodnia. Informację tę zawdzięczam P. Janowi Doktorowi 4 9 5(1 51 1. Kania, O Kabale i Zoharze, op. cit, s. 75 Świderkówna, op. cit., s. 114 " Księga Psalmów, przeł. C . Miłosz, Paryż 1981 Przekład Anny Swiderkówny, za: tejże, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit, s. 114. U Wujka: „Słowo posłał Pan do Jakuba i padło w Izraelu". 5 2 5 4 5 5 5ft 5 7 Ibidem, s. 189 Ibidem, s. 249 Ibidem. 5 S Ibidem, 174 Zob. też: Mnich Kościoła Wschodniego, Modlitwa Jezusowa, Kraków 1993, s. 7-8. Także: K. Armstrong, Historia Boga. 4000 lat dziejów Bo­ ga w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie, przeł В Cendrowska, War­ szawa 1996, s. 110 5 9 6 0 Słowo Boże, pisze Scholem, „oznajmia siebie pierwotnie w swojej nieskończonej pełni, ale oznajmienie to - i na tym polega cała rzecz jest niezrozumiałe! Nie jesl ono komunikatem, służącym porozumieniu. Dopiero jako zapośredniczone [m.in. przez Torę ustną, ale także przez li­ tery Tory widzialnej], oznajmienie takie, które właściwie było tylko wy­ razem istoty, jest również komunikatem". Scholem, O głównych poję­ ciach judaizmu, s. 103. „Tora pisana", nietożsama z „Torą widzialną", w radykalnych koncepcjach kabalistycznych bywa rozumiana jako „po­ jęcie czyslo mistyczne", tzw. „biały ogień", w obrębie którego litery ujawniają się dzięki mocy „czarnego ognia", który jest „Torą ustną". Tamże, s. 104. Zob. także G. Scholem, Kabała i jej symbolika, op. cit., rozdz. 2: Sens Tory w mistyce żydowskiej. J. Sadzik, Przesłanie Hioba, w: Księga Hioba, tłum. C . Miłosz, Paryż 1980, s. 13. Także: tegoż, O psalmach, w: Księga Psalmów, op. cit., s. 14. Zob. też: A. Świderkówna, Rozmowy o Biblii, op. cit., s. 244 C . Miłosz, Przedmowa tłumacza, w: tegoż, Księga Psalmów, op. cit., s. 49n. Za: Świderkówna, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit., s. 283. Por. tu nowotestamentowe „czynić prawdę" (J 3, 21) Przekładane w postaci greckiego eleos - 'miłosierdzie'. Za: Świder­ kówna, Rozmowy o Biblii, op. cit, 306 Zob. I. Toporów, hasto Imiena w: Mify narodów mira, Moskwa 1984, t. 1, s. 508-509. Gdy imię własne staje się nazwą pospolitą, semiotycy dopatrują się w nim znaku desakralizacji, podczas gdy za sakralizacji; uznają jego odwrotność. Stanowisko takie grozi jednak pewnym schema­ tyzmem, bo z reguły trudno jest ustalić, co było wcześniej, nazwa czy imię. Jest tak np. w przypadku hebrajskiego adam, które w Biblii znaczy raz praczłowieka (np. Rdz, 1, 26-27, zob. Świderkówna, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit., s. 204), raz imię własne pierwszego człowieka. Podobne zjawisko dotyczy też np. twórcy chasydyzmu Baal Szem Towa i wędrownych uzdrowicieli zwanych balszemtowami. Inne apelatywizacje to np. hebr. sadiq, 'sprawiedliwy', które stało się tytułem przywód­ ców chasydyzmu (zob. Księga psalmów, op. cit., s. 19), ruskie mikołaj nazwa ikony pochodząca od głównego świętego na ikonach wyobrażane­ go, lub weronika, nazwa typu ikonograficznego przedstawiającego wize­ runek twarzy Chrystusa, od łac. vero icon, gr. acheiropoietos. 4 4 6 5 4 0 Por. „recz izrieczonna jest łoż'" (W. Tiutczew). Zob. M. Heidegger w Sein und Zeir. „Das Aussagen ist ein Sein zum seienden Ding selbst" (op. cit., s. 218, przekł. pol. B. Barana, s. 307: „wypowiadanie jest byciem ku samej bytującej rzeczy"). Hermeneutyka powtarza za Stefanem George: „Kein Ding ist ohne Wort" („Nie ma rze­ czy bez słowa"), zob. M. Heidegger, Unterwegs zur Sprache (Pfullingen 1979, s. 233). Por. także: „To słowo udziela [verschafft] rzeczy bycia" (M. Heidegger, Unterwegs zur Sprache, op. cii., s. 164) etc. 41 4 2 W przypadku amuletu pisemnego nieważny jesl materiał, z którego został wykonany, bowiem amulet w istocie „wykonany jest z imienia". E. A. Wallis, Egyptian Magic, New York 1971 [1901], s. 124-125 4 3 „Tora jest więc tkaniną (po hebrajsku 'ariga), sporządzoną z imion Boga oraz, jak to czytamy już u najwcześniejszych kabalistów hiszpań­ skich, z jednego wielkiego imienia Boga, które jest ostateczną sygnaturą wszystkich rzeczy. Stanowi ona tajemniczą jedność, która bynajmniej nie zmierza w pierwszym rzędzie do tego, by przekazywać jakiś swoisty sens, by coś «znaczyć», lecz pragnie raczej przekazywać samą moc bóstwa, skupioną w tym «imieniu»". Scholem, O głównych pojęciach ju­ daizmu, op. cit., ibidem. 4 5 J e ś l i (...) chce się zapytać w biblijnej hebrajszczyźnie, jak się ktoś na­ zywa, ngdy nie mówi się jak tu: «Со (ma) jest jego imieniem?» (...) ale «Kim (nu) jesteś?*" Buber, Mojżesz, s. 40. W Biblii hebrajskiej sytuacja 61 6 2 6 3 6 4 Por. „odziewanie się w imię" w żydowskiej mistyce merkawy, które Scholem charakteryzuje jako „bardzo ceremonialny obrzęd, w którym mag poniekąd wchłania w siebie wielkie Imię Boskie, nakładając płaszcz z wyszytym na nim symbolicznie owym imieniem" (G. Scholem, Misty­ cyzm żydowski i jego główne kierunki, s. 110). Scholem powiada w przy­ pisie, że hebrajskie wyrażenie „ubierać imię" odpowiada wyrażeniu sy­ ryjskiemu z tzw. Od Salomona 39, 7: „Przyobleczcie się w Imię Najwyż­ szego". Przypomina też, że podobny zwrot językowy występuje w Paw­ iowym Liście do Rzymian 13,14: „Przyobleczcie się w Pana Jezusa Chrystusa". Wykracza on daleko poza obszar stosowania biblijnego cza­ sownika labasz, 'ubierać'. Ibidem, n.131/ s. 442; także n. 112/s. 456. 39 �9 2 6 6 Awierincew, Poetika, op. cit., s. 201 Sanhedrin 11 m 1, za: ibdem, n. 70/284 *" Koran, Sura 13, 39, za: ibidem, n. 74/284 67 W( w sik i amu słów i gai bi barwi pisma wspoi w Kai ka o odmit język, tabu i nia В lub ni muzu nej n skutk Schol imieri ry Щ 'mart dział: W dzaju czyta mU Vi tego: maty tryb w pi kiem na k i sięgr wanj Z i zap ta?E skon wied lizm. stępi wyol muz. dzen (leth pom wam cierr wod prze go czen pam jest droś ian) ideg I napi gr-> 92 34 Mówią o tym greckie nazwy gatunków literackich, stanowiące aluzję do hypomnesis: hypomnemata - 'pamiętniki' i apomnemata - 'wspo­ mnienia'. 9 3 6 9 M. J. Bin Gorion (Berdyczewski), Żydowskie legendy biblijne, cz. 1, przeł. R. Stiller, Gdańsk 1996, s. 19, 31, 33 Berdyczewski, op. cit., t. 1, s. 33 Niekiedy podkreśla się jej wyjątkowy „emanacyjny" status, odróżnia­ jąc jej „narodziny" od „stworzenia" reszty s'wiata. Księga ta rozumiana bywa jako personifikacja Bożej Mądrości (zob. Świderkówna, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit., s. 137 i cały rozdział Ben Sira i odwieczna mądrość). Zob. np. Opowieści Zoharu, przel. I. Kania, Kraków 1994, s. 33-34; Berdyczewski, op. cit., t. 1, s. 85n. Berdyczewski, ibidem. Ostrzeżenie przed fałszowaniem pisma to jedno z najbardziej uni­ wersalnych loci communes tego, co dalej zostanie nazwane ustnością. Zna je tradycja judaistyczna (kabała, kopiści Pięcioksięgu), buddyjska (kopiści sutr i tantr), muzułmańska (kopiści Koranu) i chrześcijańska (zob. Ap 22, 18-19). Ostrzeżenie to przejdzie następnie w dół drzewa genealogicznego „niebiańskiej księgi" docierając do jej ludowych upostaciowań - listów z nieba. Gdziekolwiek się pojawi, zawsze bę­ dzie sygnalizować obecność pisemnych aspektów ustności, o których za chwilę. 7 0 71 7 2 Por. milczenie Apolloniusza z Tiany (Flawiusz Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany, 1.15, przeł. I. Kania, Kraków 1997, s. 57: „Kiedyś Apolloniusza zapytał Euksenos, dlaczego nie spisuje [swoich słów] (...). Dlatego - odparł na to - że jeszcze nie spróbowałem milczenia. I odtąd zaczął milczeć, powstrzymywał się od wypowiadania słów, ale jego oczy i umysł wiele rozmaitych rzeczy poznawały i wiele przekazywały pamię­ ci") czy Pitagorasa, który z „milczenia czyni doktrynę" (op. cit., s. 245). Zob. też „niepiśmienność" Sokratesa, którego Heidegger nazywa „naj­ czystszym myślicielem Zachodu", zob. M. Heidegger, Was heifit Denken?, Tubingen 1954, s. 52 7:1 9 4 7 4 9 5 75 Kratylos 275B. A. Wypustek, Papirusy, epitafia, inskrypcje, „Literatura na świecie", nr 8-9: 1996, s. 21 letc. M. Eliade, Joga. Nieśmiertelność i wolność, przel. B. Baranowski, Warszawa 1984, s. 228-233;262-266 etc. Tegoż, Szamanizm. Archaiczne techniki ekstazy, przeł. K. Kocjan, Warszawa 1994, s. 106-109 etc. 9 6 9 7 Zob. Heideggerowska analiza wiersza Hólderlina Powrót, w M. Hei­ degger, Erlanterungen zu Hólderlins Dichtung, G A 4, 1981, s.28. Cyl. za: C . Woźniak, Martina Heideggera myślenie sztuki, Kraków 1997, s. 187 Kinah rabbah 24 , f. 6b, cyt. za: Awierincew, Poetika, op. cit., s. 190, n.27/282 Berdyczewski, op. cit., t. 1, s. 33 G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, przeł. I. Kania, Warszawa 1997, s. 441, n. 129. Por. także mitologię egipskie­ go Tota, „skryby bogów", „pana pisma", który jednocześnie okazuje się stworzycielem świata, zob. E . Wallis Budge, Egyptian Magic, op. cit., s. X l , 340, 128 etc. Por też. motyw pisania jako stwarzania, np. Boskie pióro (arab. kalam) w kosmologii muzułmańskiej, motyw „strzeżonej tablicy" etc. 9 8 78 101 7 6 7 Abodah Zarah 17b-181, cyt. za: Awierincew, Poetika, op. cit., s. 189, n.2/281 „Litera zabija, duch ożywia" 2 Kor 2, 6 Scholem, op. cit., s. 175 7 9 811 81 Zob. np. H. Corbin, L'initiation ismaćlienne ou 1'isoterisme et le Verbe, „Eranos Jahrbuch", 1973, n.9/58 M. Buber, Tales ofHasidim, New York 19911 [947], s. 37 Budge, Egyptian Magic, op. cit., s. VII Frazer, Złota Gałąź, op. cit., 221-222 Scholem, Kabała i jej symbolika, op. cit., rozdział 5: Wyobrażenie Go­ lema w kontekście tellurycznym i magicznym. Stąd bierze się demiurgiczny odcień pisania, charyzma „Bożego skry­ by" („właśnie dlatego kaptan, że skryba, i dlatego skryba, że kaptan", zob. Awierincew, Poetika, op. cit., s. 191, n. 28, 29/282), która promie­ niuje na wszelkie skryptoria. 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 W. Lengauer, O poezji u starożytnych, „Literatura na świecie" nr 8-9: 1996, s. 404. Mówić w pierwszej osobie zdarza się też przedmiotom póź­ niejszym. „Jestem Fidiasza" - obwieszcza pewien kubek z Muzeum w Olimpii. Z. Kubiak, Moja Grecja. Słownik Kubiaka, „Magazyn Gaze­ ty Wyborczej". 10-11.07. 1998, s. 15. W pierwszej osobie przemawiał też tekst na złotej zapince („Maniusz zrobił mnie dla Numeriusza"), uważa­ ny za pierwsze zanotowane zdanie łacińskie, który okazał się niestety dziewiętnastowiecznym falsyfikatem. A. W. Mikołajczak, łacina w kultu­ rze polskiej, Wrocław 1998, s. 12 8 8 „W niepiśmiennym społeczeństwie ryte napisy nie mogły, co prawda przekazywać wiadomości ani ich utrwalać, niemniej pełniły inne, zastęp­ cze funkcje pisma. Inskrypcje widoczne na monetach, kamieniach gra­ nicznych, tablicach fundacyjnych kościołów, nobilitowały rzeczy, insty­ tucje i osoby" etc. A. W. Mikołajczak, łacina..., op. cit., s. 58 8 9 E . Wallis Budge, The Book of the Dead. The Papyrus of Ani in The Bri­ tish Museum. The Egyptian Text with Interlinear Translation and Trans­ literation, etc, New York 1967 [1895]. 9 0 Napis we wnętrzu piramidy Unas (1.583) głosi: „Nieszczęsna będzie kość i ciało bez napisu". Budge, Egyptian Magic, op. cit, s. 124-5 „Emblematyczne" pogrzeby tekstu, brzemienne w rematyczność, to fragment wizji Ezechiela o zjedzeniu zwoju (Ez 3,1-3) i Apokalipsa św. Jana 10, 9-10 9 1 40 Eliade, Joga, op. cit., s. 228 Tym mianem Wodziński określa jedną z trzech strategii apofatycznych (negacja, antynomia, hyperyzacja), objaśniając je jako „próbę odsłonię­ cia tego, co dla greckiego logosu było z definicji zasłonięte". Jej symp­ tomem są greckie przedrostki hyper- , meta- i przyimek epekeina - 'po­ za', a także 'po tamtej stronie' (np. u Rudolfa Otto, Świętość, przel. B. Kupis, Warszawa 1993, s. 53,64). Na podstawie wykładu C. Wodziń­ skiego z cyklu: Zarys antropologii apofatycznej , Warszawa 27.11.1997 9 9 1 0 0 G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego odmiany, przel. I. Kania, Warszawa 1997, s. 191 n. Nieco wcześniej czytamy: „każdą z tych «dróg» [chodzi o ćwiczenia mistyczne związane z Sefer Jecira, 'Księgą Stworzenia'] kazał mi podą­ żać przez dwa tygodnie, póki nie wyryła się w mym sercu każdy forma. W ten sposób prowadził mnie przez cztery bite miesiące , potem zaś po­ leci! mi wszystko «wymazać»". Ibidem. 1 0 2 Ibidem, s. 194-195 J. Derrida, Farmakon, przel. K. Matuszewski, w: tegoż, Pismo filozo­ fii, op. cit., s. 53 M. Heidegger, Was heifit Denken?, op. cit., s. 93. Dalej: „Pamięć oznacza źródłowo tyle, co skupienie i nieustanne skoncentrowane «pozostawanie przy», przy czym nie chodzi tylko o to, co minęło, ale w taki sam sposób o pozostawanie przy teraźniejszym i tym, co może nadejść". „Zapomnienie jako rodzaj skrywania jest zdarzeniem, które nawiedza byty i człowieka w ich wzajemnej relacji. (...) Zapomnienie (niepamięć) (...) nie jest «subiektywnym przeżyciem* ani stanem subiektywnym w sensie pamięciowego lapsusa. Zakrycie nie dotyka tylko tego co prze­ szłe, ale też teraźniejszość i nade wszystko (...) tego, co nadchodzi". M. Heidegger, Parmenides, op. cit., s. 82 1 0 3 1 0 4 1115 1 0 6 Ibidem, s. 124: „Avauvecnc w Platońskim sensie tego słowa (...) to relacja z byciem bytów. Tłumaczy się to zazwyczaj jako 'pamięć' lub 'przypomnienie'. Ten przekład nadaje jednak słowu charakter psycholo­ giczny, całkiem pomijając istotną relację wobec i8ea [tzn. tego, co nie jest wyglądem - El6oc - ale tym, co w widoku patrzy na człowieka] . Przekładanie avccuveaic przez 'przypomnienie' oznacza, że chodzi tu tylko o coś «zapomnianego», co z powrotem wzbiera w człowieku. A przecież ustaliliśmy w międzyczasie, że Grecy doświadczają zapo­ mnienia jako zdarzenia w obrębie skrywania się bytów. A zatem tzw. pa­ mięć faktycznie opiera się na nieskrytości i otwartości. Wraz z prze­ kształcaniem się istoty cAeOEia w o u o t o m ę , Platon inauguruje przeciw­ stawianie Xe8e i avauveotc Zdarzenie w obrębie wycofującego się skrywania zostało przekształcone w ludzkie zachowanie, w zapomnienie W ślad za nim to, co przeciwne Хеве, staje się czymś, co z powrotem zo­ staje sprowadzone przez człowieka. Dopóty, dopóki myślimy Platońską avauvEOtc (...) w kategoriach nowoczesnych, myśląc ją w subiektyw­ nym sensie «pamiętania» i «zapomnienia», nie chwytamy jej istotnego (...) gruntu, który w myśleniu Platona i Arystotelesa zajaśniał po raz ostatni". �W Parmenidesie czytamy: „To, co jest przeciwne о Л е В е ю : nie jest ani jej przeciwieństwem, ani zwykłym brakiem, ani odrzuceniem jej w postaci negacji. Леве, zapomnienie, jest tym wycofywaniem się, dzię­ ki któremu istota aXeGEta może zostać zachowana i nie zapomniana. Bezmyślna opinia utrzymuje, że cos' może zostać wtedy łatwiej zachowa­ ne, gdy jest stale pod ręką i gdy jest uchwytne. Ale naprawdę i w praw­ dzie to właśnie skrywające się skrywanie w największym stopniu umoż­ liwia ludzkim istotom przechowywanie i wierność". Heidgger, Parmeni­ des, op. cit., s. 127 1 0 7 1 0 8 Rozróżnienie pisma sakralnego i świeckiego zawarte jest w opisie sa­ mej sceny poprzedzającej pożarcie książeczki przez Apostola: „A gdy siedm gromów wymówiły głosy swoje, jam był pisać miał; i usłyszałem głos z nieba mówiący mi: Zapieczętuj, co mówiły siedm gromów, a nie pisz tego" Ap 10, 4, przekład J. Wujka. 1 0 9 To słowo pojawia się w Kierkegaardowskim Albo, albo dokładnie w kontekście twórczego zapominania: .Zapominanie bowiem jako sztu­ ka to nic innego jak prawdziwe asymilowanie, przyswajanie sobie, przy tym to, co się przeżyło, skrapla się w spotęgowaną zdolność do rezonan­ su, oddźwięku (...)" S. Kierkegaard, Albo, albo, przeł. J.Iwaszkiewicz, t. 1, s. 333 i n. O oczyszczającej sile zapomnienia wielokrotnie pisywał S. Vincenz, np. w kontekście Dantego (zob. Boska komedia, Czyściec 28, 127-144), zob. też S. Vincenz, Outopos, Zapiski z lat 1938-1944, red. J. A. Choroszy, Wrocławl993, s. 13, 38-9 etc. 1 1 0 Na temat konotacji seksualnych hebrajskiego 'jada', 'znać' i greckie­ go gignosco zob. S. Awierincew, Na skrzyżowaniu tradycji, op. cit., s. 172, n. 27, 28; także A. Swiderkówna, Rozmowy o Biblii, op. cit., s. 118. Zob. np. Juda ben Barzilaj (XII w), który wkłada ów czasownik w usta Boga, mówiącego o księdze Sefer Jecira: „i stworzyłem Księgę Jecira i zgłębi­ łem ją". Za: Scholem, Kabała i jej symbolika, op. cit., s. 192 "' Zob. moja książka Imago insolita. Hermeneutyczna lektura źródeł et­ nograficznych, rozdz. 7 (w druku). Zob. na ten temat Awierincew, Poetika, op. cit., s. 189 Zob. J. Tokarska-Вakir, Dozorcy świętości. Nieuprzedmiotowienie ja­ ko ukrycie. Hermeneutyka filozoficzna w przekładzie soteriologii tybe­ tańskiej, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" (w druku) Heidegger podkreśla, że słowo „kultura" pojawiło się w dziejach ludz­ kości późno (w czasach cywilizacji łacińskiej), i od początku stanowiło sygnał „nowoczesnego przeobrażenia", któremu podlegał świat (M. He­ idegger, Parmenides, op. cit., s. 70): „«Kultura» pojawiła się dopiero na początku okresu nowożytnego. W chwili, gdy [prawda w sensie] Veritas stała się [prawdą jako] certitude, gdy człowiek sam ustanowił siebie i po­ przez cultivatio, przez cultura, przez własną pracę twórczą stal się sobą, tj. twórcą, scil. geniuszem. Grecy nie mieli takich słów jak kultura czy geniusz. (...) Kultura i technologia, myślane po grecku, są nie mniej bar­ barzyńskie niż natura u Rousseau". 1 1 2 113 1 , 4 1 1 5 M. Heidegger, Samoutwierdzenie się niemieckiego uniwersytetu ['Die Selbstbehauptung der deutschen Universitat'], przeł. J. Garewicz, „Aletheia" nr 1-4: 1990, s. 365-6, podkreślenia autora. „Początek istoczy się jako to, co trwa w nadchodzeniu". M. Heideg­ ger, Erlanterungen zu Hólderlins Dichtung, GA 4, 1981, s.76 Ibidem. M. Heidegger, Przyczynki do filozofii. Z wydarzania przeł. В Baran, J. Mizera, Kraków 1996, s. 58 Aczkolwiek nie jest to, jak pisze Heidegger, ani wieczność w znacze­ niu nunc fluens, wiecznego upływu czasu, semperitas, ani w znaczeniu nunc stans, statycznego „teraz", aetemitas. M. Heidegger, Hóldrelins Hymnen «Germanien» und «Der Rhein», GA 39, 1980, s. 55 1 1 6 1 1 7 1 1 8 1 1 9 1 2 0 M. Heidegger, Beitrdge zur Philosophic, G A 65, 1985, s. 371. Wyd. pol. Przyczynki do filozofii, op. cit. M. Heidegger, Hóldrelins Hymnen «Germanien» und «Der Rhein», op. cit., s. 109, 112 121 1 2 2 M. Heidegger, Czas światoobrazu, przeł. K. Wolicki, z tomu: tegoż, Drogi lasu, Warszawa 1997, s. 76 Takie pojęcie religijnej (nie-) świadomości nie miałoby zabarwienia psychologicznego w znaczeniu Freudowskim czy Jamesowskim, lecz wyrażałoby ideę bliską tezie Heideggera o notorycznej przewadze ludz­ kiej wiedzy nad samowiedzą. Nawiążę do niego za chwilę mówiąc o „ustności" jako stylu poznawczo-bytowym. 1 2 3 1 2 4 W Parmenidesie Heidegger wiele miejsca poświęca współprzynależności logos i mylhos, zob. tamże, op. cit, s. 125 etc. „Uważać, że ил>вос został zniszczony przez Xoyoq to ulegać opartemu na platonizmie prze­ sądowi nowożytnego racjonalizmu, dotyczącego historii i filologii. Reli­ gijności nigdy nie niszczy logika, lecz tylko usuwanie się Boga". Heideg­ ger, Was heifit Denken, op. cit., s. 7 1 2 5 M. Heidegger, Czas światoobrazu, op. cit., s. 76 Bo jest zarazem sposobem bycia i rozumienia, pojmowanym wedle kryterium dystrybutywnego, tj. dużo bardziej radykalnie niż ro­ zumie go Jack Goody w swoim The Domestication of the Savage Mind, London 1977, czy Walter Ong w Orality and Literacy , wyd. pol. Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii przeł. J. Japola, Lublin 1992 1 2 6 1 2 7 Od dawna tłumacze borykają się z przekładem kategorii writing-orality. O ile drugą bez trudu przekłada się jako „ustność", o tyle pierwsza nastręcza trudności w związku z wyborem pomiędzy polskimi formami „pisemność" i „piśmienność" (zob. objaśnienia w : S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, Warszawa 1977, t. 1, s. 683-684). Przyj­ muję tu następującą zasadę przekładu: wyjściowe angielskie writing tłu­ maczę jako „pisemność" - czyli dziedzinę zapisu, podczas gdy „piśmien­ ność" wiązałabym z samą umiejętnością pisania. Treści ustne (podobnie jak i pisemne) mogą się zatem pojawiać zarówno u piśmiennych jak i niepiśmiennych. 1 2 8 Rematyczny aspekt słowa ujawnia się nie tylko w zachowaniach lu­ dzi niepiśmiennych, ale i u takich miłośników pisma jak choćby chasydzi (zamiatał, zbierał troskliwie stare, postrzępione kartki z ksiąg do na­ bożeństwa i zanosił na strych". J. J. Singer, Josie Kałb, Kraków 1992, s. 113) czy pierwsi franciszkanie, zbierający bezbożnie poniszczone książki, „bo z liter na tych stronach umieszczonych ułożyć można było słowo Jezus" (J. Czapski, Czytając, Kraków 1990, s. 12). 1 2 9 U. Eco, Imię róży, przeł. A. Szymanowski, Warszawa 1987, s. 367 W usta Wilhelma Eco wkłada tu oczywiście znane słowa Wittgensteina z Traktatufilozoficzno-metafizycznego.Zob. Eco, Imię róży, op. cit., s. 568 1 3 0 131 H. Schlier, Rudolf Bultmann, dem Achtzigjdehrigen, [w:] Besinnung auf das Neue Testament, 1964, s. 53 J . Derrida, Writting and Difference, Chicago 1981, s. 76 C . Miłosz, Metafizyczna pauza, Kraków 1995, s. 68,75, 111 n. Na te­ mat trwałości punktów kardynalnych w światopoglądzie średniowiecz­ nym zob. m.in. M. Bachtin, Twórczość Franciszka Rabelais'ego, przeł. A. i A. Gorzeniowie, Kraków 1975, s. 543n. 1 3 2 1 3 3 1 3 4 Eco, Imię róży, op. cit., 463-464. „Dręczy ich zachłanność na rzeczy nowe" - powiada Jorge o swoich wrogach (ibidem, s. 536), dając wyraz swojej antymodernistycznej fobii. Lęk przed nowością, choć wyraża się w stylistyce piśmienności, jest idiosynkrazją typowo ustną. Zob. wspomnienie nauczyciela, rabbiego Shmuela Sperbera w książce J. Magoneta, A Rabbi's Bible, London 1991, s. 7: „Mój nauczyciel (...) stawał się strasznie niespokojny, gdy od­ krywał [w Torze] hiddush, nową ideę czy też nową możliwość lektury. Rzucał się wtedy ku wielkim komentatorom przszłości, by wyjaśnić, czy ktoś znalazł już to wcześniej". 1 3 5 1 3 6 Eco, Imię róży, op. cit., s. 460: „Dobrem dla księgi jest, by była czy­ tana". Por. Ewangelia Gruzińska XI: „[Trzej] Królowie rzekli: (...) posiada­ my bowiem księgę, zapieczętowaną i napisaną przez samego Boga (...). My nie możemy tej księgi otworzyć; tylko jeden może to zrobić, który ją napisał i zapieczętował". Cyt. za M. Starowieyski [red.], Apokryfy Stare­ go Testamentu, t. 1, Lublin 1986, s.158, 1 3 7 1 3 8 R. Łużny (red.), Pieśń o Niebieskiej Księdze. Antologia ludowej ro­ syjskiej poezji religijnej. Warszawa 1990, s. 61, n. 10: Tylko Jan Ewan­ gelista może otworzyć Niebiańską Księgę. Podobny wątek u Vincenza, gdy mowa o „gołębiej światowej księdze". 1 3 9 Przypomina ona w dużej mierze krytykę esencjalizmu, jaką w Społe­ czeństwie otwartym i jego wrogach zawarł Karl Popper. Ibidem 367 Kolberg 7, 66 Ibidem, s. 49, n. 3; s. 138 etc. J. Haur, Skład abo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey, wyd. 2, Kraków 1693, s. 112 J. Partyka, Silva rerum..., s. 85 Ks. Chmielowski, Nowe Ateny, t. 4, s. 261, cyt. za: Kolberg 7, 243 Cyt. za: T. Seweryn, Świątkarz powsinoga. Warszawa 1963, s. 54n 1 4 0 141 1 4 2 1 4 3 1 4 4 1 4 5 1 4 6 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0bfb358c17763792f71d1402a3811d57.pdf 2b5cca46bcd1b936123a9afd300aec08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2671 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2484 Title A name given to the resource „Tragarz śmierci" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.87-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Strączek, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Tragarz śmierci" T o m a s z Strączek Wakacje od swego najwcześniejszego dzieciństwa spędzałem zawsze na Kaszubach, gdzie za wąskim pasem lasu, widocznym ze wsi na hory­ zoncie, rozciągało się morze. Ludzie wsi w tamtym czasie przerażali mnie swym stosunkiem do śmierci, zupełnie innym niż ten, z którym miałem do czynienia w Warszawie. W Warszawie śmierć właściwie byta nieobecna w moim życiu, natomiast na kaszubskiej wsi po prostu się o niej mówiło. Chłopcy, z którymi godzinami bawiłem się na szerokiej, piaszczystej drodze wiodącej do sklepu, wiedzieli, że czuwa się przy zmarłym podczas „pustej nocy" i że schodzą się wtedy wszyscy ludzie ze wsi, nawet ci, którzy są ze sobą skłóceni. W miarę jak rosłem proporcje mojej oceny stosunku do śmierci obu środowisk zaczęły się odwracać. W pewnym momencie stało się dla mnie jasne, że kaszubska śmierć, śmierć wiejska, mimo przynależnego zwykle śmierci przerażającego charakteru, jest ludzka, obudowana szczerym współczuciem nie tylko krewnych, ale i dalekich znajomych. Śmierć miejska zaś to niejednokrotnie tragiczna samotność, opuszczenie Od razu zapowiedziano mi, jak tam przyszedłem, że to jest nie fabryka Wedla, tylko... Ja powiedziałem, że wiem o tym, że słyszałem. Pierwszy raz zetknąłem się z tą pracą, tak że kazali mi iść do magazynu trumien. A w magazynie są różne rozmiary. Człowiek jest taki strachliwy trochę, chociaż to jest puste. To ta­ kie jest jakby..., to było jakieś takie głupie uczucie. Widzi się te trumny, różne tam, na kupie, nie na kupie. Na takie listwy kładą jedną na drugą. Są już pomalowane. Tam jest baza i wytwórnia tych trumien. Trzeba je wziąć i wsadzić do wozu. Do wozu wchodziło czternaście sztuk. Dwa wozy takie chodziły. Jednego dnia woziło się po mieszkaniach, a drugiego dnia po szpitalach. I tak na zmianę. Jakieś dwa tygodnie tak przyzwyczajali mnie do tego. Tylko trumny rozwoziłem po mieszkaniach, żeby tak zapo­ znać się z tą pracą. To było bez tam już tego obrządku, bez nicze­ go. Tak się je wstawiało do domu. Nie wszędzie widziałem umarłych, jak wnosiłem trumnę. W niektórych tak, w niektórych nie. Zwłoki leżały w różnych pozach. Na podłodze i na łóżku. Różnie to było. Zależy jakie to mieszkanie, jacy ludzie, jakie śro­ dowisko. Pierwszego dnia trochę tak drygałem. Dryganie to taki jakiś strach, jakby coś... Takie jakieś uczucie głupie było, że to jest ja­ kieś..., no nie wiem - trudno mi powiedzieć. Tak odczuwałem coś takiego - strach może nie, nie bałem się, tylko takie dziwne uczucie miałem z tym. Koło dwóch tygodni tak jeździłem, może dłużej. Dokładnie nie pamiętam. No i po dwóch tygodniach do­ stałem samochód i jeździło nas pięciu. Czterech pracowało przy nieboszczykach, a ja nie. Potem kierownik wycofał jednego i tak się zaczęło. Bardzo szybko przyzwyczaiłem się do tego, bo ja w ogóle nie myślałem, co ja robię. Co trzeba było zrobić, to się robiło, widziało się, że się ma pieniądze z tego. Człowieka może prędzej pieniądze tam zachęcały niż sama chęć do tej pracy. * Jan Sosiński (nazwisko i imię zostało zmienione) w latach siedem­ dziesiątych wchodził w skład brygady jednego z dużych przedsiębiorstw pogrzebowych Polski południowej. Zadaniem brygady był transport zwłok. Obecnie Jan Sosiński pracuje jako magazynier w zakładach prze­ twórczych niewielkiego miasteczka w województwie olsztyńskim. Tekst zamieszczony niżej jest zapisem jego wspomnień i refleksji związanych z poprzednią pracą. przez bliskich nie mogących jej znieść i zaakceptować, wytrzymać jej ciężaru. Miasto oduczyło się rozumieć śmierć, stawiać ją na końcu ludz­ kiej drogi zgodnie z naturalnym porządkiem rzeczy. W miastach udaje się, że śmierci nie ma. Zajmują się nią wyspecjalizowane służby, dla których jest ona całkowicie anonimowa, stanowiąc jedynie towar. Wielokrotnie zadawałem sobie pytanie, co czują ludzie „żyjący ze śmierci", spędzający w jej cieniu swoje zawodowe życie? Zastanawiałem się, czy można zobojętnieć na śmierć? Stan wojenny z dnia na dzień bardzo zmienił nasze życie. Wprowa­ dzenie godziny milicyjnej zburzyło wiele istniejących dotąd barier. L u ­ dzie, którzy nie zdążyli do domów, przyjmowani byli przez obcych, mie­ szkających bliżej, często wprost z ulicy. Tak właśnie piętnaście lat temu poznałem Jana Sosińskiego. W jedną z zimowych nocy stanu wojennego przypadkiem wysłuchałem jego historii, historii, która pokazała mi, że nie można zobojętnieć na śmierć, nawet jeżeli nieustannie żyje się w jej cieniu. Z dnia na dzień, z dnia na dzień i się człowiek wciągnął. Starali­ śmy się dużo i szybko zrobić i już. Czym więcej zgonów, tym więcej człowiek pieniędzy miał - tak to można porównać. Trumnę z magazynu bierze się na kwit. Taki kwit nazywa się WZ-ka. Na WZ-kę człowiek pobiera i trumnę, i śrubokręt. Nie ma różnicy - kwit zawsze jest taki sam. Trumny wwoziło się cza­ sem windą. Ludzie uciekają od takich rzeczy oczywiście. Windą trumnę wwozi się na dwa razy. Raz wieko, raz denko. Przy win­ dzie od razu jest pusto. Nikt nie chce jechać. Każdy ucieka od te­ go. Wstawiało się do mieszkania i już. Trzeba było jeszcze ode­ brać pokwitowanie. Niektórzy dali parę groszy, a nie to nie - nie musieli. W mieszkaniach leżeli nieboszczycy, ale wtedy, kiedy jeździliśmy we dwóch, to myśmy tego nie robili, tego obrządku. Za nami druga taka jeździła brygada, która ubierała, jak trzeba było, czy tam coś. No i wozili do kościoła albo do przechowalni. Gdy byłem już w tej czteroosobowej brygadzie, to właśnie brali­ śmy z mieszkań. Były różne układy - i mycie, i golenie, i tam makijaże się robiło. Dzień mojej pracy wyglądał tak: wstawałem rano i jechałem do roboty - jak każdy. Podpisuje się tam listę jak wszędzie. Ale już mam podane, przypuśćmy dzisiaj wieczorem, po skończeniu pracy, co ja będę robił jutro. I są podane godziny. 0 której godzinie ma się być w danym mieszkaniu. Jest też po­ dana trasa - skąd i dokąd przewieźć. Z domu wieźliśmy na przy­ kład do kościoła. Za dzień, czy tam jeszcze tego samego dnia po południu - to zależy, jak ksiądz ustalił z rodziną, jest msza. Trumnę kładzie się w kościele w specjalne miejsce, gdzie czeka do tej swojej mszy. Gdy msza się skończy, wiezie sieją na cmen­ tarz i wszystko. Jedni ludzie byli bardzo zdenerwowani, drudzy nie, to różnie było. Gdy weszliśmy do mieszkania, gdzie leżał nieboszczyk, trzeba było się rozejrzeć, czy to wyjdzie w ogóle z mieszkania czy nie. Były takie przypadki, że nie przeszło po prostu. Trumnę pustą wniosło się na sztorc w tę stronę, ale ze zmarłym trumny na sztorc nie da rady wynieść. Nieraz dlatego trzeba było i na klatce schodowej wszystko zrobić. Zapamiętałem taki jeden przypadek. To było bardzo późno. Zadzwoniliśmy do drzwi 1 otworzył nam syn zmarłego. Mieszkanie było dosyć wysoko chyba na V I piętrze. Pamiętam - zaczynaliśmy robotę koło go­ dziny dwudziestej. To było w zimie - grudzień albo styczeń. 87 �Klatka w tym domu była bardzo wąska i kręta. Trumna prawie nie mieściła się na zakrętach. Powiedzieliśmy temu człowiekowi, że taka jest historia, a on: chłopaki, macie tu parę złotych i zrób­ cie tak, jak uważacie najlepiej. No to ja mówię: może jakiś fote­ lik byśmy wzięli? On: bardzo chętnie - proszę fotelik, prześcieradełko. Posadziliśmy nieboszczyka w fotelu, przykryliśmy prześcieradłem i się wstawiło do windy. Jeden z nas piechotą zszedł na dół, zamknął drzwi, żeby nikt nie wchodził ani nie wy­ chodził w tym czasie. Winda została zablokowana. Zwieźliśmy tego dziadka na dół windą, tam było już wszystko przygotowa­ ne: futerał, cyk cyk - pięć minut i już nie ma. Już ubrany był na górze. To było najlepsze rozwiązanie. Mebel na taką klatkę scho­ dową ciężko wnieść, a co dopiero mówić o nieboszczyku. Czło­ wiek po śmierci robi się taki ciężki - może dlatego, że taki bez­ władny jest? Mówili, że jak dzwony biją, to się dopiero robi cięż­ ki. Nie odczuwaliśmy tego. Gdy znosiliśmy ciało, staraliśmy się, by ludzie nie przecho­ dzili w tym czasie. Ludzie się boją tego. Boją się dlatego, mnie się wydaje, bo to każdego czeka. Tak się nie obroni przed tym i tak. Niektórzy może mniej, niektórzy może bardziej, ale wszy­ scy się boją. Na zleceniu mieliśmy zawsze, co trzeba zrobić. A trzeba by­ ło najpierw umyć, potem ubrać. Nie znają się niektórzy i kiedy powiedzieliśmy, że będziemy myć zmarłego, to wodę do wanny napuszczali, myśleli, że to kąpiel będzie. A to trzeba kawałek gąbki, jakiś ręcznik i już. Gdzie to tam do wanny przecież! Po­ tem się ubierało, makijaż, golenie - mieliśmy takie przyrządy jak maszynki i tam takie inne sprawy. Szybko to trwało - około 10-20 minut. Mieliśmy wprawę. We dwóch przeważnie przy ta­ kim czymś robiło. Trzech już jest za dużo. Trzeba umieć to po prostu zrobić, bo to sztywny ten człowiek jest przecież. Założyć koszulę, to tak robią, że razem z marynarką zakładają, a jeżeli nie pasuje, to z tyłu marynarkę się rozcina. Staraliśmy się, aby nikt nie patrzył, jak pracowaliśmy przy nieboszczyku. Czasami rodzi­ na mogła mieć pretensje o to, że marynarka jest z tyłu rozcięta. Nie dałoby rady wytłumaczyć im, że inaczej tego nie można zro­ bić. Jak nie wchodzi, to przecież rąk się nie będzie łamać! Roz­ cinało się z tyłu nożem czy nożyczkami rękawy i zawijało się pod spód, pod rękę. Potem jeszcze tylko krawat i wszystko wy­ glądało elegancko. Buty też... żeśmy tyły odcinali, jak nie chcia­ ły wejść. Kawałek buta trzeba było wyciąć też tak, aby nikt nie widział, że to jest poobcinane. I ludzie bardzo zadowoleni byli. Ale nieraz też nie, bo to tak źle, i tak źle. Mówiłem wtedy: pani wie lepiej proszę bardzo, niech pani zrobi to sama. To jak wszę­ dzie -jeden zadowolony z takiej pracy, że ktoś mu usługę zrobił, a drugi nie. No to jakby buty do szewca zaniósł. Jeden chodzi za­ dowolony, a szewc tak samo zrobi drugiemu i ten powie, że źle. Tak samo i tu było. Makijaż to przeważnie robiło się kobietom, ale to jak już ktoś chciał. Był tam taki jeden Poldek to tak: po­ malował trochę policzki, kolorów trochę się zrobiło, tam oko tro­ chę poprawił, parę razy pudrem przejechał i to wszystko. No i wieko się zamykało. Jeszcze przed zamknięciem wieka rodzina oglądała, jak wszystko jest zrobione. Były różne historie. Jedni chcieli, żeby zakładać złoto na tych zmarłych, inni kazali zdejmować. Ci, co zakładali, może mieli za dużo. Pamiętam trzy takie pogrzeby - w tym, co za życia chodzi­ ła, to trzeba było ją pochować. Moim zdaniem to niepotrzebne. I tak ktoś to kiedyś wykopie. Jak nie za dwadzieścia lat to za sto lat. Czy do kasacji pójdzie cmentarz, czy bomba wpadnie - to różnie bywa. Coś zawsze może się stać. Nieraz jeździło się do medycyny sądowej. Tam w ogóle kupa mięsa jest. Przywozi się tam zmarłych z każdego wypadku czy tych, co na ulicy gdzieś. Na ulicy, w pracy, w każdym razie zmar­ łych poza miejscem zamieszkania. Tam leżą jeden na drugim, miejsca mało. Jest taka specjalna brygada, która ich przygotowu­ je... do wywiezienia. Mieliśmy taki przypadek - nie wiem, czy 88 ten ktoś był wierzący czy nie, czy rodzina nie miała pieniędzy na opłacenie mszy. Nie wiem, czy się powiesił, czy wpadł pod jakiś samochód - nie było niczego po nim widać. Facet był dosyć wa­ żący - około 150 kg. To go we czterech żeśmy ledwo przynieśli. Trzeba było pokonać dystans gdzieś 120 m. Razem to było po­ nad dwieście kilo. Mokre dechy dębowe to ciężar jest przecież. Zawieźliśmy go od razu do przechowania. Pamiętam, że zamówili mu murowany grób i nie wszedł w ten grób! Nie mogli­ śmy go włożyć. Dwa centymetry zabrakło. I teraz co z tym ro­ bić? To było już w czasie pogrzebu. Ludzie zaczęli wrzeszczeć. Żeby jeszcze na tych linach, na tych pasach wpuścić, a tu nie wchodzi! Mur za wąski! No i żeśmy tak na pałę pojechali do ogólnej przechowalni i przyjęli tam. To były ciężkie chwile. Po­ wstało zamieszanie, dużo ludzi na tym pogrzebie było, a tu nie daje rady nic zrobić z tym. Złe wymiary podał ktoś. Zawsze się przy robieniu grobu wymiary podaje. Każdy jest przecież różne­ go wzrostu i są różne futerały przecież. Są tam numery - ósem­ ki, dziesiątki, dwunastki. Dwunastka to największa jest. To już jest taka na takiego chłopa potężnego. No i takie dziecinne. Trumny nazywa się też fujarkami, czasem pudełkami. Najmłodszego dzieciaka to żeśmy cztery miesiące chowali. A najstarszy człowiek, który przeszedł przez nasze ręce, miał o sto lat więcej, zdaje się. Tego dzieciaka to żeśmy ze szpitala brali. Jeszcze przed pogrzebem trzeba było jechać go ochrzcić. No i do grobu. To wszystko. To jest nieprzyjemna praca. Tam ludzie są różnie ustawione. Niektórzy przypuśćmy na samych wypadkach jeżdżą. Po dwóch. Pociąg zabije, tramwaj, samochód - o, coś takiego. Jak się ktoś powiesi - to też oni tam jadą. To jest taka specjalna brygada. Dy­ żury mają na okrągło. W niedziele i w święta też. Oni wiozą zmarłych do przechowalni. Raz zastępowałem kolegę na wypad­ kach. Poprosił mnie, żebym go zastąpił na jeden dzień. Pojecha­ liśmy na dworzec. Facet wpadł pod pociąg. Trzeba było go ze­ brać do wora. Są nosze jeszcze do tego, ale tam na nosze nie by­ ło co kłaść. Wszystko było osobno. Rozniesiony był na osiem­ dziesięciu metrach. Tak go rozciągnęło. Trzeba było dotąd cho­ dzić, aż się wszystko zebrało. Regulaminy mówią: starać się wszystko zebrać. To samo słyszeliśmy na odprawach. Tylko raz byłem i już więcej nie chciałem jechać na takie coś! Zwykle przy tym dużo jest gapiów. Patrzą się, a człowiek zbiera... zbiera to. Jak się wynosi nieboszczyka na klatkę schodową to ludzie ucie­ kają, a jak jest wypadek, to się gapią. Nie mam pojęcia, dlacze­ go tam się gapią, a tu uciekają. Może dlatego, że na klatce scho­ dowej zamknięta przestrzeń jest? Budynek. Może wolna prze­ strzeń to jakoś inaczej? Gdy we własnym domu ktoś umarł, to się może... nie wiem. Zawsze jak ktoś wpadnie pod samochód czy coś, to zbiera się kupa ludzi. Nie rozumiem tego. Takiego rozniesionego na osiemdziesięciu metrach człowieka poznaje się tylko po częściach ciała. To jest kupa mięsa. Ciężko odróżnić, co jest czym. Ubranie jest poszarpane i zamazane we krwi. Ten, którego zbierałem, pocięty był niesamowicie. Nawet nie wiedziałem, jak on się nazywał. To jeszcze nie był dzień, w którym miałem najbardziej do­ syć. Zupełnie się nie spodziewałem, że taki dzień jakoś tak na­ gle nadejdzie. Wyjechaliśmy rano. To było przed świętami - pa­ miętam. Zrobiliśmy dwa pogrzeby z kościoła i to miało być wszystko na ten dzień. Jak przyjechaliśmy, to dyspozytor po­ wiedział: weźcie dwa worki. To wzięliśmy te dwa wory z maga­ zynu, trumnę i idziemy. Są takie wory specjalne. Chłopaki wie­ dzieli, o co chodzi, a j a nie. Nie powiedzieli mi o tym. Jak przy­ jechaliśmy na miejsce, nie wszedłem w ogóle do tego mieszka­ nia, bo jak otworzyłem drzwi, to człowiek rzygał. Jak już nie miał czym, to mało bebechy nie wyleciały. Na akcie zgonu po­ tem zobaczyliśmy, że ta kobieta trzydzieści dwa dni temu zmar­ ła. To już była kupa gnoju. Koledzy z brygady musieli wejść. Oni byli przyzwyczajeni - długo pracowali. Tam ludzie po dwa- s �dzieścia lat pracują i więcej. Facet, który ją znalazł, źle zrobił, bo otworzył okna i drzwi. To wszystko buchło na klatkę schodo­ wą. Okropny smród. To z rodziny był ktos'. Baba mieszkała sa­ ma w trzech pokojach. Tam strasznie śmierdziało, Chłopaki, jak mi opowiadali, to ją wsadzili do tego wora, tak jak siedziała z tym kocem, z tym wszystkim. Opowiadali, źe ona przed tele­ wizorem siedziała, to widocznie telewizję musiała oglądać i na serce czy tam cos'. Wtedy miałem dosyć tej roboty. Pomogłem im tylko znosić oczywis'cie to. Miny moich kolegów były raczej kiepskie. A ja czułem, że znowu będę rzygał. Na tej babie były robaki aż. Takie glizdy chodziły po niej. To chyba z wnętrzno­ ści może, różne tam bakterie człowiek ma chyba. Facet chciał, żebyśmy znieśli wersalkę z tego mieszkania - tą, na której ta ko­ bieta siedziała. Powiedziałem mu: panie, ja nie jestem firmą Węgielek - on się meblami zajmuje. Mimo tych worków tę ba­ bę było czuć! Czułem ten smród przez tydzień. Chodził za mną. Miałem dosyć. Mówię sobie - już kurczę koniec. Więcej, kur­ wa, nie pojadę już nigdzie. Kumple mówili mi - dobrze, żeś tam nie wchodził człowieku! Sam widok tego to już... I bez tego w i ­ doku jak po tych schodach zacząłem dyla dawać, to obrzygałem je od góry do dołu. Najgorzej było, jak nie miałem już czym rzygać. Bolał wtedy żołądek. Kiedy wypiło się oranżadę to łup za chwilę znowu. Szlag by to trafił wszystko już. A następnego dnia znowu trzeba było normalnie iść do pracy. Wypiło się ćwiartkę gorzałki i zapomniało się. Już jak zamykałem tego wieczora oczy - to nie myślałem o tym. Dziwiło mnie, że kum­ ple jakoś nie rzygali. Może oni bez powonienia byli, czy co? Chyba czuli ten smród, bo to było niemożliwe, żeby go tam nie czuć. Worki z tą kobietą wkładaliśmy jeszcze w trumnę, a trum­ nę jeszcze pakowało się w następny wór. Wtedy się zakłada ta­ kie blomby i to już nie idzie na żadną mszę, na nic, bo tego na żadną mszę nie ma sensu wnosić. Było też tak, że jak inna baba zmarła, to nie mogliśmy tego wyjąć, bo okropne pluskwy były. Zbierała makulaturę. Ze dwie tony makulatury były w tym mieszkaniu. Gazety nie gazety - ta­ kie różne. To fajansiara ta kobita była. To myśmy nie mogli wejść tam nawet! Tyle robaków było. Ale trzeba było to zrobić. Kolega się rozebrał i sam ją wpakował, tak jak leżała i już. W du­ żo miejscach człowiek był. Parę tysięcy ludzi przecież się prze­ rzuciło. I to różnie było - wie pan. Nazywano nas różnie: grabarzami, łapiduchami. Nie zwraca­ ło się na to uwagi w ogóle. To nas jakoś nie interesowało. Wra­ cając wieczorem na bazę czasem stawaliśmy na piwo. Jak nas czterech usiadło przy stoliku, to te ściany jakby się od nas odsu­ wały. Chodzi mi o to, że reakcja ludzi siedzących w tej knajpie była dziwna. Bardzo się nam przyglądali, a jednocześnie odczu­ wało się dystans. Gdy weszliśmy do środka, od razu robili nam miejsce. Nie wiem dlaczego. Czy dlatego, że byliśmy jakby w pracy, czy po prostu bali się nas. Wracaliśmy przecież pustym wozem, nie wieźliśmy nikogo. Tam bardzo odczuwało się to, że jesteśmy jakby jacyś inni, nawet w tym, co do nas mówili: pro­ szę, proszę - panowie se wezmą! To była uprzejmość jakaś, która nie cieszyła nas zupełnie. A człowiek przecież nie śmierdział ani nic. Nieraz jak wyciekło coś z tego, to trzeba było od razu łachy zmieniać. Zgłaszało się i natychmiast dostawało się nowe. Cza­ sami wyciekało. Żaden nerw zmarłego nie pracuje przecież. Tyl­ ko się ruszy go, to się zaraz zesra czy zeszczy. W nim zawsze jest coś jeszcze. Ja pamiętam, jak kolega opowiadał o takim przypad­ ku. Przyszło zgłoszenie, że jeden facet powiesił się. Wisiał trzy dni. We dwóch poszli go zdjąć. Rodzina prosiła, aby uważać, że­ by nie spadł przy odcinaniu. Jakby nie było rodziny, to by się go ucięło, on by spadł i już. Taki nie poczuje przecież. Jeden wszedł na jakiś taboret i go odcinał, a drugi go trzymał. W pewnej chwi­ li zmarły pękł, i oblał tego, co go trzymał tym jakimś czymś. Śmierdział niesamowicie! Jak przyszedł do samochodu, to taki smród, że nie można było wytrzymać. Ja jeszcze się z takim smrodem jak ludzki smród nie spotkałem. Wszystko kurczę znio­ sę - pies dwa tygodnie będzie leżał czy tam ileś - śmierdzi to śmierdzi, ale kurczę blade z człowieka to jest jakiś taki inny ten smród. Z minuty na minutę człowiek przecież się rozkłada, chy­ ba tak samo jak pies. A może mi się wydawało, że smród ludzki jest najgorszy? Może dlatego był dla mnie taki nie do zniesienia, że to rozkładał się człowiek? Czasami śniła mi się po nocach ta robota. Przeważnie wtedy, kiedy się wypiło trochę za dużo. Różne były dni. Czasami dosta­ liśmy tak w dupę, że mieliśmy tej pracy zupełnie dosyć. Wtedy, kiedy szło się do domu, to pieprzyły się w głowie takie głupstwa. Śniło mi się kiedyś, że ganiali mnie nieboszczycy. Nie mogłem im zupełnie uciec. Miałem innym razem też podobny sen. Jakaś postać, wiedziałem, że to był zmarły, zbliżała się do mnie, a ja nie mogłem się ruszyć. Wtedy się ocknąłem. Na medycynie widzieliśmy wiele zmarłych kobiet. Wśród nich bywały młode i w porządku. Przyjechaliśmy raz tam od ty­ łu, ale nie przygotowali nam nic jeszcze. Rodzina jej już czeka­ ła. Opóźnienie było przez awarię windy. Myśmy przyjechali tak na styk, żeby zabrać i zawieźć do kościoła. Za parę złotych, na prośbę rodziny, polecieli tam na górę i znieśli ją po schodach na dół w prześcieradle. Wyglądała, jakby spała po prostu. Ubrali ją raz dwa. Potem zawołali mnie. Leżało tam ze dwadzieścia ciał. Każde na specjalnym wózku z taką zapadką, którą ściekało to wszystko, co wyleci z człowieka. Stoły do sekcji zwłok też ma­ ją takie zapadki. Takie stoły raz widziałem i to tylko przez okno. Nie wchodziłem tam do środka. Facet, który pracuje przy tych zwłokach, to jest przezywany zimnym chirurgiem. To nie jest le­ karz żaden. To jest po prostu taki robotnik! Lubi się w tym ba­ brać. Lekarz mu mówi, co ma wyciąć. A ten tnie normalnie. Po­ tem siada obok i je śniadanie. Ci ludzie wyglądają jak rzeźnicy. Mają tych narzędzi tam przeróżnych poukładane. Wycięte czę­ ści ciała bierze się do laboratorium. Potem ten gość zszywa i ubiera takiego nieboszczyka. W ogóle go szykuje. Niektórzy cały czas przy tym są pijani, ale niektórzy robią to zupełnie na trzeźwo. W tej robocie szczęśliwy to się czułem po kielichu. Tylko tak. Inaczej nigdy! Nawet jak jedzie się karawanem i stanie się pod światłami, to ludzie z tramwaju patrzą się, gapią, jakbyśmy nie wiem... na jakiejś wystawie byli. I w czasie pogrzebu ludzie się bardzo nam przyglądają, a człowiek poważnie stał, nie do śmie­ chu nam było. Nic się nie odzywaliśmy. Trumnę do samochodu braliśmy w milczeniu. Wstawialiśmy ją z tyłu - tam gdzie jest specjalnie na to kabina oddzielona. Wieńce wieszaliśmy wokół trumny, żeby ładnie wyglądało. Ale jak wracaliśmy z cmentarza, to już byliśmy innymi ludźmi. Śpiewaliśmy, gwizdaliśmy w pu­ stym samochodzie. W kościele jest taka chwila - kiedy trzeba być poważnym. Po pogrzebie było takie uczucie, że nareszcie koniec. Dlaczego człowiek potem miał być poważny? Sami byli­ śmy, bez ludzi, bez nikogo. Wtedy jakieś odprężenie przychodzi­ ło na ten czas. Odprężenie po jakimś zatrzymaniu, które się od­ czuwało zwłaszcza w kościele, ale na cmentarzu też. Czasem jednak i w czasie niesienia trumny opowiadaliśmy sobie kawały i takie inne historie. Jeden pukał tam, w to pudełko, i mówił: gło­ wą puka! Wie pan, to były takie wygłupy. Z tyłu ludzie płakali, a z przodu człowiek się wygłupiał. Później to wszystko traktowa­ ło się jak każdą normalną pracę. Mniej się człowiek przejmował, że rodziny płaczą. Stawał się taki jakiś... Trzeba? To jedziemy, nie ma co się pieprzyć. Dziennie robiło się pięć pogrzebów, co zajmowało nam 12-13 godzin. Teraz nie wracam myślami do tej pracy. Jak by mnie ją pro­ ponowali, tobym nie poszedł drugi raz. Może dlatego, że już to znam? Przedtem pracowałem z ciekawości, ja wiem, jak to po­ wiedzieć? Człowiek nie wiedział, jak to wygląda. Opowiadali mi kumple o tym, ale opowiadać to co innego, a co innego, jak się to wszystko zobaczy. 89 �Reakcje ludzi na śmierć kogoś bliskiego są różne. Pamiętam, to było w święta. Siedzieliśmy na bazie do trzynastej czy czter­ nastej. Nagle jest zgłoszenie. Jedziemy tam. Ulica zgadza się i numer też się zgadza. Weszliśmy z trumną na górę, dzwonimy do drzwi i pytamy, czy to tu. Tak panowie, tu - odpowiada facet, który nam otworzył. Mówi do nas: najpierw proszę, i za butelkę bierze. Koledzy oczywiście po babce. Mnie w ćwiartkę wlał go­ rzałki. - To dla pana za nieboszczyka - powiedział. No i teraz tak: tu pijani są i pytają się, czy mają z nami jechać. Ja mówię: panie, my to wieziemy do przechowalni. Od pana zależy, czy pan pojedzie, czy nie. Ja bym pojechał w przypadku, gdyby to był mój brat czy tam ojciec, czy matka, nie? Pojechał, zobaczył jak tam. Nikt nie pojechał. Tośmy sami te zwłoki przewieźli i zosta­ wili w przechowalni. To było takie tych ludzi zachowanie. Nie wiem, czy dlatego, że pijani? Czy zadowoleni, że zdech? Nie wiem. Niektórzy bardzo chcieli tam z nami jechać i zostawali tam potem. Nie ma takiej potrzeby, żeby zostawać, bo rodziny i tak tam się nie wpuszcza. Są tam potężne, grube drzwi. Maszy­ ny pracują w tych pomieszczeniach jakimś dziwnym szmerem. Gdy lodowa chodzi, to takie uczucie jest... Trumny stoją w chło­ dni na wózkach. Przy śmierci tak jest zawsze. Niektórzy przeżywają mocno, inni wcale. Robotę zawsze jednakowo robiliśmy. To nie było tak, że te­ mu lepiej, temu gorzej. Tylko ludzie uważali, że źle, przypuść­ my, jest, a człowiek tak samo robił. Zawsze wykonuje się te sa­ me czynności. Różnica polega na tym, że inaczej są mieszkania ułożone. Czasami trzeba nieboszczyka wkładać na korytarzu, czy nawet, jak panu mówiłem, na klatce schodowej. Inaczej nie wyszłoby się z trumną. Ludziom to się nie podoba. Trudno im wytłumaczyć, że inaczej nie da rady. Czasem, gdy się przenosi, pęknie materiał i nieboszczyk upadnie na podłogę. Nieraz ciężar człowieka w trumnie jest tak duży, piętro wysokie, a trzeba iść bez odpoczynku, bo gdzie odpoczywać tam? Trzeba szybko wy­ chodzić. Mimo to bywało, że nie dało rady wytrzymać. Musieli­ śmy to postawić. Potem nie mogliśmy już trumny podnieść. Pro­ siliśmy ludzi przechodzących, żeby nam pomogli. Z tyłu szła ro­ dzina i patrzyła na nas. Postawić trumnę zdarzyło nam się ze trzy czy cztery razy. Raczej jednak nie mieliśmy specjalnych jakichś skarg, żeby coś źle było. Ludzie pracujący w tym fachu często chorują na korzonki i wszyscy mają ręce pozrywane od noszenia ciężarów. Skrzynkę gdy się niesie, to rzuca się, jak jest ciężka i odpoczywa się, ile się zechce. Tu, z trumną nie można tego zrobić. Jak się stawia trum­ nę w czasie niesienia, to praca jest już niedobra. Nie wiem - czy rodziny zmarłych, których nieśliśmy, nie zdawały sobie sprawy, ile oni ważyli przed śmiercią? A po śmierci tam kilo odejdzie, dwa. I dodać do tego trzeba futerał, który jest pioruńsko ciężki. Byli w tej robocie u nas ludzie uważani za dobrych. Nie mia­ ło się dla nich zupełnie jakiegoś tam specjalnego szacunku czy podziwu. Był taki jeden. Dżinks się nazywał, znaczy takie prze­ zwisko miał. Wszędzie wszedł. Kiedyś miejsca nie było w szo­ ferce, a on jechał pomóc tam gdzieś, to z tymi trupami z tyłu po­ jechał. Wsiadł normalnie i jechał siedząc obok nich. A to wszy­ stko gołe jest. I to jest takie pomieszane - mężczyzna, kobieta wszystko razem. Mają przy rękach numery pozakładane na ta­ kich sprężynkach. Dżinks wszystko zrobił - dlatego był dobry. Przykładem kiepskiego w tej robocie to mogę być ja. Nie mo­ głem czasami zrobić tego, co on. I nie robiłem tego, co on. Cza­ sami zastanawiało mnie, że te zwłoki człowiek jak jakiś materiał przekazywał do przechowalni. Rodzina boi się ubierać zmarłego. Ludzie czują przed tym ja­ kiś strach. Może przez to, że sami będą w takiej sytuacji? Nieraz człowiek pogłaszcze zdechłego kota. Ja, przypuśćmy, jak pies wpadł mi pod samochód, nie bałem się wziąć go na ręce, chociaż sztywniał błyskawicznie. Zaniosłem go na ogródek i zakopałem. 90 Jeszcze posłałem mu w dole wiórami, żeby mu wygodnie było leżeć. A muszę panu powiedzieć, że nieboszczyka nie dotknąłem w życiu! Znaczy ciała nie dotknąłem, ale gdy się pomagało go wsadzić do trumny, to się brało za ubranie. Coś jest takiego w człowieku, że odczuwa jakąś odrazę do tego! Człowiek potra­ fi hodować króle i potem tak normalnie zabijać je tłuczkiem. Bebeszyć je i babrać się w tym smrodzie, krwi. A przy człowieku tego nie zrobi! Chyba dlatego, że to człowiek. Nie? Niedawno zmarł mi wuj. W niedzielę był jego pogrzeb. Tam jakoś w niedzielę chowają. U nas w niedzielę się nie chowa. A gdzieś w takich małych miasteczkach, gdzie psy dupami szczekają, chowa się właśnie w niedzielę. Musiałem jechać, bo on nie miał nikogo. Przeżył synów, córki i żonę. Jak zobaczyłem go w trumnie - wzruszyłem się. Bo to wie pan - rodzina to co in­ nego. Człowiek inaczej do tego podchodzi. Moja żona nie wiedziała, że ja w tej robocie pracuję, chyba ponad miesiąc. Przypadkowo zobaczyła mnie na ulicy, jak nio­ słem trumnę. Potem wypierałem się, że to nie j a byłem, że to ktoś podobny musiał być do mnie. Dziwnie zachowywała się przez pierwsze dni. Później przyzwyczaiła się do tego, ale zno­ wu człowiek zaczął pić za dużo i z tego była niezadowolona. Kto tam wódki nie pije, to otoczenie nie chce go przyjąć. Jakiś jest taki dla tych ludzi jakby inny człowiek. Może charakter tej pracy jest taki, że pije się dla odwagi, żeby nie bać się myślenia 0 tym wszystkim? Nawet grabarz, taki na cmentarzu, jest na okrągło pijany. Pijany jest i ten, co kopie dół, i ten, co ładuje. 1 ci, co tam spuszczają, to rzadko który jest trzeźwy. Nie mówi­ łem nikomu, że tam pracuję, bo byłem pewien, że będą się wy­ śmiewać - trupku, łapiduchu. Potem znajomi się dowiedzieli. Pojechałem na swoją dzielnicę do kościoła. Nazwisko zmarłego nic mi nie mówiło. Wszedłem do kościoła, patrzę, a ja wszyst­ kich znam! Trudno było mi się już wycofać. Podeszliśmy do te­ go katafalka i trumnę na plecy. Nikt nic nie mówił w tym cza­ sie. Dopiero na cmentarzu pytali się, ile czasu już w tej robocie jestem i jak mi się w tym fachu wiedzie. Powiedziałem, że kiep­ sko, bo co się będę chwalił, że bardzo dobrze. Powiedziałem chłopakom, żeby pieniędzy nie przyjmowali od nich. Ja nie wiem, dlaczego ludzie dawali pieniądze. Po prostu dawali tak, jakby nam się należało. Z tymi samymi kumplami woziłem przez cały czas. Do koń­ ca. Jak w rodzinie było. Trzech ich było. Funkcje były podzielo­ ne. Ja przy samochodzie nie robiłem nic. Dosłownie nic. Jak przychodziłem, to wszystko było gotowe. Wóz z garażu był wy­ prowadzony. I tak co dzień było. Wóz musiał być czysty, bo to nie śmieciarka. To jest taka jakaś chwila, że nie mogło się zda­ rzyć tak, żeby było brudno! W tej naszej brygadzie było jak w ro­ dzinie. Wszystko polegało na koleżeństwie. Co trzeba było w do­ mu, czy coś ktoś tam miał - to się poszło i zrobiło. Pomagało. Wszyscy okazywaliśmy sobie jakąś taką serdeczność. Wiedzieli­ śmy, że siedzimy na tym samym stołku. Nie było tego, że tam ta­ ki owaki... czy tam coś takiego... Po robocie czasami łaziłem po lesie. Czasami, jak się jakie­ goś znajomego spotkało, to się szło na piwo. Jedno, drugie i po małym. Wie pan... tak. Towarzystwo było różne. Mówili: ty masz parę złotych, zarabiasz. Ludzie tak jak pijawki przychodzili do mnie. Myśleli, że ja mam majątek. Odpowiadałem: idź do robo­ ty, tam gdzie ja, to będziesz miał też. Mam ochotę, mogę posta­ wić, ale nie muszę. I tak się odpoczywało. Potem to już tak trochę żal było odejść, bo to się człowiek przyzwyczaił i pieniędzy też było po boku. Człowiek żyje, a potem koniec i już, no co! Nikt się przed tym nie zabezpieczy. Przyjdzie dzień, godzina i koniec! Nic z niego nie zostaje, nic - trochę czaszki i kości! Poza tym nic. Czy jest jakieś życie pozagrobowe? Może tam i coś jest. Nawet nie myślę, kiedy to się stanie. Może dziś, może za pięćdziesiąt lat? Ja wiem, co mnie czeka? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d0a6880519f9d9dfd9f6ad4f427838c.pdf 2c62866674a0927f2b97bc302bccc101 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6299 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Abakanowicz, Magdalena (1930- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5875 Title A name given to the resource [brak tytułu] / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.3-4, s.7-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pagé Suzanne Language A language of the resource pol, ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUZANNE PAGE M agdalena Abakonowicz: début des années 80, années no­ ires en Pologne, son exposition à Paris, comme l’implosion d’une bombe dans son message venu de derrière le Ride­ au de fer. Message sur le destin de l’homme dont elle impose, face à la Foule sans Tête, la résistance silencieuse. Seule, elle a osé porter témoignage pour hier et aujourd’hui de l’impérieuse injonction de l’un contre tous. Belle, forte, frontale, à cette image, elle force depuis toujours to­ ute mon admiration. M agdalena Abakanowicz: początek lat 80., czarne lata w Polsce, jej wystawa w Paryżu jak eksplozja bomby w swoim przesłaniu spoza “Żelaznej Kurtyny”. Przesłaniu o losie człowieka wobec bezgłowego tłumu, któremu przeciwstawia swój milczący opór. Samotnie ośmielała się nieść świadectwo jed­ nostki wobec wszystkich - za wczoraj i za dziś. Piękna, silna, z podniesioną głową, zjednoczona z tym wizerunkiem od zawsze włada moją wyobraźnią. Tekst wygłoszony podczas ceremonii wręczenia nagrody za Osiągnięcia Życia, przy­ znanej przez International Sculpture Center w Nowym Jorku, 20 września 2005 r. M agdalena Abakanowicz: in the beginning of the Eighties, black period in Poland, her exhibition in Paris like the implosion of a bomb carrying the message coming from the other side of the Iron Curtain. A message about destiny of mankind on which she imposed - against the crowd without head her silent resistance. She, and she alone, has dared to bear witness - yesterday as today - to the urgent command of one against all. BeautifUl, strong, head-on, corresponding to this image, she com­ mands since ever my entre admiration. The speech delivered during the ceremony of giving the Lifetime Achievement Award granted by the International Sculpture Center, New York, September 20, 2005. 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/218d34fb87e5930bf029d57d486adf8e.pdf afb2061fda3f9ac74f537280473d7aba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2362 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2193 Title A name given to the resource 1 : 0, czyli ludzie jak bogowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.141-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik S t o m m a 1 : 0 CZYLI LUDZIE J A K Zawodnicy stają na starcie. Wszyscy mają r ó w n e szanse. BOGOWIE szą dla s w o i c h c e l ó w , nie p o w a ż ą się ani r u c h y s t u d e n c k i e , ani Zaczyna się rywalizacja. W jej w y n i k u j e d n i będą z w y c i ę z c a m i , r e w o l t y miejskie, ani najzajadlejsi n a w e t kontestatorzy: na naje­ inni p r z e g r a n y m i ; j e d n i lepszymi, inni g o r s z y m i . Z c h a o s u w y ł o n i ­ c h a n i e boiska podczas niedzielnego m e c z u . ła się hierarchia, z bezładu klasyfikacja. O t o istota s p o r t u . Sama już propozycja takiej akcji uznana zostanie za absurdalną „ N a początku B ó g s t w o r z y ł n i e b o i ziemię. Ziemia zaś była bezładem (...) W t e d y B ó g rzekł: Niechaj się stanie ś w i a t ł o ś ć ! kpinę. S p r ó b u j c i e ją przedłożyć: zaśmieją w a m się w nos. S p r ó b u j c i e ją p o w t ó r z y ć : uznają w a s za p r o w o k a t o r ó w . I stała się ś w i a t ł o ś ć . B ó g w i e d z ą c , że ś w i a t ł o ś ć jest d o b r a , H o r d y s t u d e n t ó w m o g ą z a b a w i a ć się w niszczenie k o k t a j l a m i o d d z i e l i ł ją o d c i e m n o ś c i . I nazwał B ó g ś w i a t ł o ś ć d n i e m , a c i e m ­ M o ł o t o w a s a m o c h o d ó w j a k i e j k o l w i e k p o l i c j i . Ze w z g l ę d u na ność n a z w a ł nocą. A rację s t a n u , prestiż p a ń s t w a , w y m o g i j e d n o ś c i potem B ó g rzekł: Niechaj powstanie narodowej... sklepienie w ś r o d k u w ó d i niechaj o n o oddzieli j e d n e w o d y o d represje będą s t o n o w a n e , w i ę c i starcia nie nazbyt d r u g i c h . U c z y n i w s z y t o sklepienie. B ó g oddzielił w o d y pod czterdziestu z a b i t y c h , c o n a j w y ż e j . Natomiast atak na s t a d i o n s k l e p i e n i e m o d w ó d p o n a d s k l e p i e n i e m ; a g d y tak się stało. B ó g podczas meczu s p o w o d u j e natychmiast straszliwą i ślepą masak­ n a z w a ł t o sklepienie n i e b e m . . . " rę d o k o n a n ą przez o b y w a t e l i p o r a ż o n y c h miarą z n i e w a g i , którzy 1 A k t rywalizacji s p o r t o w e j przekształcającej n i e z o r g a n i z o w a n e w z o r g a n i z o w a n e , bezład w porządek, jest w i ę c p o w t ó r z e n i e m nie mając nic ważniejszego d o o b r o n y , niż o w o krwawe: najwyższe, p o g w a ł c o n e prawo, g o t o w i byliby do generalnego linczu. aktu s t w ó r c z e g o . T ł u m a c z y t o d o s k o n a l e z a r ó w n o o d w i e c z n o ś ć S p r ó b u j c i e zająć katedrę: b i s k u p będzie o c z y w i ś c i e p r o t e s ­ s p o r t u , jak i eksplozję j e g o p o p u l a r n o ś c i w naszych z e ś w i e c ­ t o w a ł , znajdzie się paru o b u r z o n y c h k a t o l i k ó w , ale także p o p i e r a ­ c z o n y c h czasach. W miejsce sakry królewskiej i u ś w i ę c o n y c h j ą c y c h rzecz d y s y d e n t ó w ; lewica będzie w y r o z u m i a ł a , a n t y k l e r y ­ p o d z i a ł ó w s p o ł e c z n y c h , w p r o w a d z l i ś m y pojęcie o g ó l n o l u d z k i e j k a ł o w i e koniec k o ń c ó w z a d o w o l e n i . A l b o zajmijcie r ó w n o ś c i . „ L u d z i e są o c z y w i ś c i e n i e r ó w n i : j e d n i są m ł o d z i , inni k t ó r e j k o l w i e k z partii p o l i t y c z n y c h : inne parite — p o k r e w n e czy siedzibę starzy, j e d n i silni, inni słabi, mądrzy i g ł u p i , szlachetni, z b r o d n i c z y nie — myśleć będą n a p r a w d ę , że dobrze t a m t y m tak, mają na c o i tak dalej. M a ł o jest w i ę c z a b o b o n ó w tak i d i o t y c z n y c h jak w i a r a , zasługują. G d y b y j e d n a k k t o k o l w i e k targnął się na s t a d i o n , liczyć że ludzie są r ó w n i . " — d i x i t J . M . B o c h e ń s k i . Wiara w r ó w n o ś ć nie m ó g ł b y na niczyją solidarność: Kościół, l e w i c a , p a ń s t w o , jest dziś wszakże n a r z u c o n y m przemocą p r z y m u s e m . P o d grozą palestra, C h i ń c z y c y , Liga Kobiet, anarchiści, z w i ą z k o w c y . . . p o t ę ­ marginalizacji j a k o rasiści, reakcjoniści, egoiści etc. jesteśmy p i l i b y zbrodniarza j e d n o g ł o ś n i e . Istnieje w i ę c taka strefa w r a ż ­ 2 sygnatariuszami z b i o r o w e j u m o w y w i a r y w chaos. Sport staje się l i w o ś c i społecznej, której podrażnić — czy t o z przekonania, czy w i ę c n i e z w y k l e i s t o t n y m w e n t y l e m bezpieczeństwa. T o dzięki z o p o r t u n i z m u , nie p o w a ż y się nikt. Istnieje w i ę c taka najgłębsza n i e m u stwierdzać m o ż e m y naocznie, że j e d n a k jesteśmy lepsi, że struktura społeczna, której s p ó j n o ś ć nie może być naruszona bez j e d n a k istnieje porządek na t y m ś w i e c i e , g d y ż nasi zagrożenia w s z e l k i c h f o r m życia z b i o r o w e g o i w tamtym d o ł o ż y l i . M o ż e m y bezkarnie śmiać się w nos mitycznej r ó w n o ś c i i o d t w a r z a ć ład na n o w o . Liderzy byłej N R D — niebywałego samej o b e c n o ś c i ludzkiej na t y m ś w i e c i e . " konsekwencji 3 O w a „ s t r u k t u r a " t o p o d ł u g U m b e r t o Eco s p o r t y z e s p o ł o w e . t w o r u wykrojonego d o w o l n i e z narodowej tkanki — postanowili Jest rzeczą o g ó l n i e znaną, że Eco — s t w o r z y ć nieistniejącą tożsamość, coś z n i c z e g o , poprzez sport. w paradoksie i retorycznej przesadzie. O d czasu j e d n a k ukazania Pomysł błazeński? — W c a l e nie. Raz w y d z i e l o n a , bo sklasyfiko­ się w „ O u i n d i c i " j e g o w y ż e j c y t o w a n e g o a r t y k u ł u , miały miejsce w a n a w hierarchii, zyskała e n e r d o w s k o ś ć s w o j e miejsce p o d w y d a r z e n i a na Heysel, w B o g o c i e , w Leeds, w Cali... s ł o ń c e m . Z bezładu w y ł o n i ł się fakt. Najistotniejszą cechą s p o r t ó w z e s p o ł o w y c h jest ich e m b l e m a - Są d w a t y p y rywalizacji s p o r t o w e j : i n d y w i d u a l n a i z e s p o ł o w a . W tej pierwszej publicysta, l u b u j e się istnieje o c z y w i ś c i e podział na zawodników tyczność. Co przez nią r o z u m i e m ? — O t o skład reprezentacji n a r o d o w e j Francji w piłce nożnej podczas „ T u r n i e j u Francus­ „ n a s z y c h " i „ t a m t y c h " . Jest t o j e d n a k opozycja p ł y n n a i ciągle k i e g o " 1988: Martini — Amoros, Ayache, Boli, zaburzana. Przede w s z y s t k i m nie zatarte są t u c e c h y j e d n o s t k o w e — Casoni, Fernandez, Ferreri, Passi — Stopyra, Fargeon. Z n a j ­ s p o r t o w c ó w — ich o s o b o w o ś ć , styl, w y g l ą d zewnętrzny... U t o ż ­ d u j e m y tu trzech i m i g r a n t ó w w ł o s k i c h : M a r t i n i , Ferreri, Casoni; samienie kibica d o k o n u j e się w i ę c często, szczególnie w s t o s u n ­ d w ó c h hiszpańskich: A m o r o s , Fernandez; j e d n e g o Polaka: S t o ­ ku d o indywidualności szczególnie e k s p r e s y w n y c h , jak Kastendeuch np: pyra, Ż y d a : A y a c h e , murzyna: B o l i ; p ó ł — a r a b a : Passi i t y l k o N i c k l a u s , czy Ballesteros w g o l f i e , M c Enroe l u b Nastase w t e n i ­ d w ó c h F r a n c u z ó w , z k t ó r y c h j e d e n ( K a s t e n d e u c h ) jest wszakże sie, Hagler, D u r a n , Clay, Ray Leonard w boksie e t c , niezależnie — o i r o n i o — A l z a t c z y k i e m , d r u g i zaś ( F a r g e o n ) ma r ó w n i e ż o d d y c h o t o m i i g r u p o w y c h . Składnia d o t e g o d o d a t k o w o fakt, iż o b y w a t e l s t w o szwajcarskie. T o s a m o p o w t a r z a się w d r u ż y n a c h a priori „ n a s i " często walczą między sobą; w w i e l u zaś spek­ k l u b o w y c h , z tą t y l k o różnicą, że tutaj zbędna jest u c i ą ż l i w a t a k u l a r n y c h i p o p u l a r y z o w a n y c h przez środki m a s o w e g o przeka­ f o r m a l n o ś ć naturalizacji. O l y m p i q u e Marsylia: Olmeta — A m o r o s , zu d y s c y p l i n a c h ( F o r m u ł a 1 , ż e g l a r s t w o , boks) są „ n a s i " prak­ B o l i , Moser, Di M e c o — S t o j k o v i c , C a n t o n a , Vercruysse — W a d ­ t y c z n i e n i e o b e c n i , c o zmusza d o szukania preferencji p o m i ę d z y dle, Pele, Papin. Jest t u przedstawiciel G h a n y : Pele, A n g l i i : p o t e n c j a l n i e „ t a m t y m i " . Nic w i ę c d z i w n e g o , że w w i e l u s p o r t a c h W a d d l e , J u g o s ł a w i i : S t o j k o v i c , Wybrzeża Kości S ł o n i o w e j : B o l i , i n d y w i d u a l n y c h (tenis, golf, j e ź d z i e c t w o , a u t o m o b i l i z m ) i n s y g ­ Brazyli: Mozer... Pozostaje j e d y n y r o d z i m y rodzynek — nia g r u p o w e nie p o j a w i a j ą się w c a l e l u b też ( k o l a r s t w o , szermier­ — ale i o n także nie z p o ł u d n i a kraju r o d e m . W Polsce nie mającej ka, ł u c z n i c t w o , lekka atletyka) t y l k o w p r z y p a d k a c h s p e c y f i c z ­ p r a w i e ś r o d k ó w na zakup z a w o d n i k ó w zagranicznych ( j e d y n i e Papin n y c h imprez. Zastępują je za t o , coraz częściej, e w o k u j ą c e mit Marozzi w „ Ś l ą s k u " , M i c h a j ł o w w „ M o t o r z e " , N i e f i o d o w , S o ł o - Kopciuszka, listy płac z a w o d n i k ó w . Cóż p r y w a t n i e j s z e g o od d o w n i k o w w „ J a g i e l l o n i i " A n a s z k i n , Kaniszczew w „ P o g o n i " pieniądza! ? — Ego w znacznej mierze d o m i n u j e Nostri. Klasyfika­ i paru i n n y c h ) z j a w i s k o s y t u u j e się na i n n y m nieco p o z i o m i e : cja u s t a n a w i a n a przez s p o r t y i n d y w i d u a l n e staje się w i ę c z p o w o ­ policzmy — du w „ Z a g ł ę b i u " Lubin... nakładania się w i e l u elementów nazbyt skomplikowana i nazbyt s z c z e g ó ł o w a , by u r u c h o m i ć p r a w d z i w i e m a s o w e i ży­ w i o ł o w e reakcje. „ N a jedną t y l k o rzecz, n a w e t g d y b y u w a ż a ł y ją za n a j i s t o t n i e j ­ ilu jest w a r s z a w i a k ó w w „ L e g i i " , ilu lubinian T e g o s a m e g o , s z a n o w n e g o , o b y w a t e l a miasta L u b l i n a , który na określenie murzyna nie znajduje i n n y c h s ł ó w , niż: „ a s f a l t " , „ g o r y l " , „ s m o l u c h " , nie raził zgoła czarny koszykarz „ S t a r t u " 141 �— Kent W a s h i n g t o n . Był przecież „ n a s z " . P o d o b n i e francuski M o r r i s sam podkreśla, że „ p o p u l a r n o ś ć piłki nożnej jest, w skali burżuj gardzący i m i g r a n t a m i i w s z e l k i e g o rodzaju mieszańcami światowej, nieporównywalna z którymkolwiek innym sportem". ( m e t e q u e s ) , g d y t y l k o w ł o ż ą o d p o w i e d n i ą koszulkę z a u w a ż a ć Dlaczegóż w i ę c ? Skojarzenie np. p o l o i ł o w ó w p o w i n n o być przestaje kolor skóry B o l i , Tresora, T o u r e , Pele, Fofany, W e a h ' a , przecież o w i e l e łatwiejsze i bardziej s u g e s t y w n e . Z a p r o p o n u j e m y O m a m - B i y i k a etc. Nikną nagle uprzedzenia regionalne, społecz­ inną o d p o w i e d ź , bardziej osadzoną w specyfice u k o c h a n e j naszej ne, n a w e t estetyczne (naga czaszka Ben M a b r o u c k a , plereza dyscypliny. Z i o b r a , h o m o s e k s u a l n y look k o s t i u m ó w Bella...). Emblemat znosi przeciwieństwa, wcielając oznaczonego całkowicie i n i e o d w o ­ łalnie ( t o znaczy, aż d o z m i a n y b a r w ) w grono Życie społeczno-ekonomiczno-polityczne postrzegane najczęściej (na p o z i o m i e tak z w a n e g o „ z d r o w e g o jest rozsądku" „naszych". u c z y n i o n o z t a k i e g o spojrzenia istny p a r a d y g m a t ) j a k o n i e u s t a n ­ jakichkolwiek na w o j n a mająca na celu przywłaszczenie sobie d ó b r i n n e g o , k o n o t a c j i r e a l n y c h , u z y s k u j ą c y m za t o w y m i a r mistycznej har­ innej g r u p y , i n n e g o n a r o d u . U k ł a d y i p r a w a t o t y l k o o d w i e c z n e „ N a s z y c h " w sensie m i t y c z n y m , p o z b a w i o n y m monii. preteksty. „ N i e c h c e m y ginąć za r o p ę " — wołali pacyfiści M i t przenosi się na t r y b u n y . Połączeni k o m u n i ą z t y m i s a m y m i , w d n i a c h w o j n y w Golfie. W grze, która o d z w i e r c i e d l a ł a b y taki z a p o m i n a m y o o b o w i ą z u j ą c y c h poza s t a d i o n e m p o d z i a ł a c h kla­ s p o s ó b myślenia, w i d z i e ć w i n n i b y ś m y d w a zespoły w y r y w a j ą c e s o w y c h , w i e k o w y c h , p ł c i o w y c h , e k o n o m i c z n y c h . . . Razem krzy­ sobie piłkę i o d n o s z ą c e ten s y m b o l i c z n y ł u p d o siebie, d o s w o i c h c z y m y , z r y w a m y się z miejsca, w p a d a m y sobie w r a m i o n a p o w ł o ś c i , a w i ę c d o k o n u j ą c e działań d o k ł a d n i e p r z e c i w n y c h t y m , bramce. J a k starzy z n a j o m i d y s k u t u j e m y , w y m i e n i a m y k o m e n ­ które o b s e r w u j e m y na b o i s k u . U p r a w n i o n e w y d a j e się w i ę c tarze, k l n i e m y i trącamy się b u t e l k a m i p i w a . Nie ma ciasnych przypuszczenie, że o w a inwersja z d o b y c z y i d a r u , r ó w n o l e g ł a d o g o r s e t ó w c o d z i e n n e g o savoirvivre. Znika w s t y d . Pamiętam dzie­ n o g i : ręce, ma s w ó j głębszy s y m b o l i c z n y sens. w c z y n ę , którą c a ł o w a ł e m w usta i w piersi p o zwycięstwie Jerzy S. W a s i l e w s k i a n a l i z o w a ł parokrotnie f u n k c j e postaci Auxerre n a d Bordeaux w i o s n ą 1 9 8 3 . T r w a t o j e d n a k t y l k o d o bohatera—złodzieja pośredniczącego p o m i ę d z y t y m i t a m t y m k o ń c o w e g o g w i z d k a lub e w e n t u a l n i e w y g a ś n i ę c i a p o z w y c i ę s - ś w i a t e m . Najbardziej z n a n y m z t y c h t r i c k s t e r ó w jest dla nas k i e g o a m o k u . Ż e g n a m y się o b c y sobie jak przed meczem. Nie o c z y w i ś c i e Prometeusz, ale p o d o b n e postacie o d n a j d u j e m y w e z o b a c z y ł e m już n i g d y tamtej d z i e w c z y n y . N o r m a l n e życie przy­ w s z y s t k i c h bodaj m i t o l o g i a c h . Nie w c h o d z ą c w detale i nie w r a c a s w o j e p r a w a . Koniec c h a o s u . Ś w i a t został z n ó w s t w o r z o ­ pretendując d o syntezy a la D u m e z i l , w y s z c z e g ó l n i ć m o ż e m y trzy ny. etapy działania trickstera: T o c h w i l o w e zawieszenie p r a w s p o ł e c z n y c h charakterystyczne jest dla w i e l u ś w i ą t p l e m i e n n y c h t y p u k a r n a w a ł o w e g o , j a k b y p o w i e d z i a ł B a c h t i n . Ś w i ą t , podczas k t ó r y c h uczestnicy u p o w a ż ­ nieni są d o lekceważenia o b o w i ą z u j ą c y c h t a b u , a n a w e t do o d w r a c a n i a sensu u ś w i ę c o n y c h reguł dnia c o d z i e n n e g o . 2. S t a w i a c z o ł o s i l e miejsca strzegącej (najczęściej p o t w o r o w i : c y k l o p o w i , w i e l o g ł o w e m u s m o k o w i , bazyliszkowi lub podstęp­ n y m zasadzkom: ś c i a n o m o g n i a , szklanym g ó r o m , p o d c h w y t ­ T o ostatnie t ł u m a c z y z a p e w n e szczególną p o p u l a r n o ś ć piłki n o ż n e j , której sam już r e g u l a m i n w s p i e r a 1. S a m o t n i e , dzięki s z c z e g ó l n y m , n a d p r z y r o d z o n y m najczęś­ ciej, u m i e j ę t n o ś c i o m , zbliża się o n d o m a g i c z n e g o miejsca. i ilustruje zasadę k a r n a w a ł u . P o d s t a w ą jest t u wszakże rezygnacja z p o s ł u g i w a n i a się w w a l c e rękoma. Rzecz j e d n o z n a c z n i e i rażąco sprzeczna l i w y m zagadkom...). 3. Kradnie p o ż ą d a n y obiekt i o d n o s i g o d o ojczyzny — d o „naszego świata". N i e t r u d n o spostrzec, że mecz piłkarski jest odwróceniem, z naturą. Po f r a n c u s k u „ p o z n a j e się r ę k ę " artysty w j e g o dziele, a m o ż e semantyczną parodią t e g o m i t y c z n e g o s c h e m a t u : „ w y r a b i a się r ę k ę " czyli uczy p r o f e s j o n a l n e g o działania, „ p o ż y c z a 1 . Cała drużyna, k o l e k t y w n y m w y s i ł k i e m , w y p r a c o w u j e j e d ­ n e m u ze „ s w o i c h " korzystną pozycję. r ę k ę " czyli w s p o m a g a k o g o ś , atakuje się nie „ m a r t w ą ręką" ale „ r ę k ą z b r o j n ą " w z g l ę d n i e „ s i l n ą " , c h w y t a się sytuację „ w rękę", umiejąc w i e l e rzeczy ma się „ w i e l e r ą k " etc. Po p o l s k u p o d o b n i e : załamuje się ręce, u m y w a je, leci przez nie, nosi na n i c h l u b patrzy na nie, z o s t a w i a się w o l n ą rękę, p r z y c h o d z i z rękami p u s t y m i l u b p e ł n y m i , idzie się k o m u ś na rękę, ma się rękę szczęśliwą l u b d w i e l e w e , trzyma się rękę na pulsie, przykłada się ją d o czegoś, bierze s p r a w ę w s w o j e ręce, p o d n o s i się ręce na znak k a p i t u l a c j i , „ t y m i r ę c a m i " b u d u j e się szklanne domy... P o z b a w i o n y rąk może b y ć g o d n y m litości kaleką l u b p r z e w r o t n y m kpiarzem. Jeśli j e d n a k postrzegany nie jest na żaden z t y c h s p o s o b ó w , ś w i a d c z y t o , iż z n a j d u j e m y się w kontekście o g ó l n e g o o d w r ó c e n i a porządku ś w i a t a , b o w t e n d o p i e r o w p i s u j e się l o g i c z n i e w o j o w n i k d o b ­ r o w o l n i e w y r z e k a j ą c y się i n s t r u m e n t u rąk. A przecież nie j e d y n a t o inwersja w piłce nożnej. D r u ż y n y walczą zaciekle o o p a n o w a n i e piłki. Celem o s t a t e c z n y m tej w a l k i jest jednak... z w r o t z d o b y c z y d o bramki p r z e c i w n i k a , przekazanie jej w s a m o serce o k u p o w a n e g o przezeń t e r e n u . D e s m o n d M o r r i s 2. W d e c y d u j ą c y m m o m e n c i e p o k o n a ć o n musi jedynego n o r m a l n e g o ( z g o d n e g o z naturą) — u ż y w a j ą c e g o rąk bramkarza. 3. P i ł k a - ł u p p o z o s t a w i o n a zostaje na t e r y t o r i u m w r o g i m , na „tamtym świecie". Piłkarz strzelający bramkę jest w i ę c a n t y - P r o m e t e u s z e m z w r a ­ c a j ą c y m o g i e ń B o g o m . J a k i sens ma taka f i g u r a metaforyczna? — Otóż ś w i a t został już przez B o g ó w raz s t w o r z o n y i u s t a n o w i o ­ ny. G d y b y j e d n a k z a c h o w a ć g o w p i e r w o t n y m ładzie, c z ł o w i e ­ c z e ń s t w o s t r a c i ł o b y cel i r o z m y ł o się w bezprzedmiotowości. Stąd b u n t A d a m a i Ewy. Trzeba w i ę c o d t w o r z y ć chaos, b y m ó c p o w t ó r n i e d o k o n a ć a k t u s t w o r z e n i a , c h o ć b y nie na kosmiczną, ale społeczną t y m razem skalę. O t o p r a w d z i w a , najgłębsza s t a w k a s p o r t u . J e d n a z drużyn zejdzie z boiska zwycięska i dzieląc ze „ s w o i m i " barbarzyńską liturgię t r i u m f u i klasyfikacji, uczyni ich lepszymi, mieszkańcami środka ś w i a t a , p r a w d z i w y m i l u d ź m i ! w i d z i w t y m s y m b o l i k ę „ u k r y t y c h ł o w ó w " — „ g r a c z e usiłują Aż d o n a s t ę p n e g o m e c z u . w y p r z e d z i ć j e d n i d r u g i c h , by p i e r w s i d o k o n a ć liturgicznej ofiary A l b o w i e m geniusz k u l t u r y nie uznaje c i ą g ł o ś c i , r ó w n o ś c i ani — strzału w paszczę b r a m k i . " 4 Niestety, interpretacja taka nie j e d n o r o d n o ś c i . Z a p o m n i e l i o t y m B o g o w i e wracając na O l i m p . w y j a ś n i a w n i c z y m inwersji ręce : n o g i , j e d y n e j , która odróżnia C z ł o w i e k przejął w i ę c ich zadania i stał się — na tę c h w i l ę meczu f o o t b a l l o d piłki ręcznej, k o s z y k ó w k i , r u g b y etc. T y m c z a s e m — B o g o m r ó w n y . J a k M a r a d o n a . J a k J a c e k Ziober. PRZYPISY G e n . 1 . 1—8 J . M . B o c h e ń s k i , Sto zabobonów, Paryż 1 9 8 7 , s. 9 5 U. Eco, La guerre du faux, Paris 1 9 8 5 , s. 2 3 9 — 2 4 0 D. M o r r i s , La tribu, w : L'amour foot — „Autrement" n ° 8 0 / 0 5 . 1 9 8 6 , s. 1 6 — 1 7 1 2 3 4 142 PS. J a c e k Olędzki n i e w i e l e w i e o o n i m nie pisał. Jeżeli już j e d n a k w i a d o m o ś c i , że Roger M i l l a tańczył w e g o t a ń c a k a m e r u ń s k i e g o , oraz że (2 razy!) ale B U T R A G U E N O ! f o o t b a l l u i m o ż e lepiej, żeby m u s i , t o niech przyjmie d o po bramce m o t y w z n a r o d o ­ nie istnieje piłkarz U t r a g e n i o � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/471d44f78749b3b8d4a5e7186838d54a.pdf 300ee3de269c0009d590dffd30381da8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5596 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5203 Title A name given to the resource 1/Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYÑCi PISMO NUMER 3 (13) 3DD8 ISSN ANTROPOLOGICZNE CENA 7 Zt 1343-9708 W TYM D% V AT i aa a a-Häftö) fkamasja % a©a i ^ ^ i D a ^íñiíi Í1 (ni a Ei ffl) | i ä n B i a e l ¿i a # % a at a (0) a (Br a a a® a a® a o a a ^ ar- i ® Ma® iua J Ä a " a a 'J. ni ^ a® a % a i ¡ m a a i ^ as a 2 11 a K l s a m f e l o s t r z y ł o "wywiad z Krystianem Lupą w T h e a m t r e ¡ J o w d z i e a lucky strike'ach o 'na styku cyberświata i rzeczywistości wybuch atomowy między metonimia i analogią b ó o i t w o psychoanaliza a tradycja żydowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/427500a4e865311b2e6d15ebc0029967.pdf 9a2993cd6d27aceba73eff064a2f1d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5597 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5204 Title A name given to the resource 10/Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria • I Magdalena M orawi ecka u n w 19 8 6 n > studentka kulturoznawstwa na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m i ASPP „Abrys" w e W r o c ł a w i u . Działa w Studenckim Kole N a u k o w y m Kulturoznawców \ i współpracuje z u g r u p o w a n i e m Dziennikarzy W ę d r o w n y c h i w y d a w a n y m przez nie i n t e r n e t o w y m pismem .Wędrowiec" ( w w w . d z i e n n i k a r z e - w e d r o w n i . o r g ) . Zainteresowania badawcze: teoria i historia kultur/, aksjologia, praktyki kartograficzne jako ź r ó d ł o wiedzy o kulturze, tradycje wokalne słowiańszczyzny. Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat „Zaprawdę, wargami jąkałów i językiem obcym przemawiać będzie do tego narodu ten, który mu powiedział: »Teraz odpoczynek! Dajcie wytchnąć strudzonemu! A teraz, spokój!«. Ale me chcieli Go słuchać. Wtedy będzie do nich mowa Pana: »Saw lasaw, saw lasaw; kaw lakaw, kaw lakaw; zeer szam, zeer szam *, żeby szli i upadli na wznak i rozbili się, żeby uwikłali się w sieci i byli schwytani. Iz 28, 11-13 1 Holocaust nie ma i nie moie mieć swojego języka I. Kertesz Jak podaje Biblia Tysiąclecia, są to „onomatopeiczne wyrazy hebrajskie naśladujące mówienie dzieci lub pijaków (...) mogłyby mieć taki sens: »Rozkaz za rozkazem, rozkaz za rozkazem; reguła za regułą, reguła za regułą; trochę tu, trochę tam«". Biblia Tysiąclecia pod 1 1 red. benedyktynów tynieckich, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980, s. 871. I . K e r t e s z , / ^ na wygnaniu, W A B , Warszawa 2004, s. 194. 2 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Język Zagłady - język świadectwa 65 agłada miała nie pozostawić po sobie świadków. Nikt nigdy nie miał, nie po­ winien był opowiedzieć historii ofiar obo­ zów . Ich los miało okryć milczenie. Stało się inaczej. Kiedy okazało się, że nie wszystko stra­ wił ogień krematoryjnych pieców, zapadła przej­ mująca cisza. Poszukiwania pośród wszystkich słów, we wszystkich językach, które rozbrzmie­ wały w obozach, nie przyniosły rezultatu. Pozo­ stawały równie bezsilne wobec próby opisania tego, co się wydarzyło. Świadkowie przeżyli, ale byli niemi. Słów zabrakło. Pisanie o języku stawia zawsze autora tekstu w dwuznacznej sytuacji, ponieważ zacierają się granice pomiędzy materiałem stanowiącym obiekt analizy a materią, z której utworzona jest sama analiza. Pisanie o języku, którego istnienie jest kwestionowane (język Zagłady), oraz języ­ ku, który kwestionuje własną zdolność do wyra­ żenia tego, do wyrażania czego został powołany (świadectwo), zakrawa więc na paradoks przy­ najmniej w podwójnym sensie. Ponieważ jednak świadkowie domagają się mówienia o Holokau­ ście, nie sposób pominąć ich głosu milczeniem. Czym - jeśli takowy istnieje - charaktery­ zowałby się język świadectwa i w jakiej relacji pozostaje do „języka Zagłady"? Czy można je ze sobą utożsamiać? Jak możliwe jest i czemu służyć może mówienie o czymś, co z góry uzna­ ne zostaje za niemożliwe do wypowiedzenia? W jakim sensie świadectwo jest komunikatem? - to tylko wybór z szeregu pytań, które można by stawiać w kontekście tematu niniejszej pracy, które legły u jej genezy, na które z całą pewnością nie udzielę w niej wyczerpujących odpowiedzi i na które cały ten tekst (mimo wszystko) próbą odpowiedzi pozostaje. Język w obozie (jak niemal wszystko) funk­ cjonował w odmienny sposób niż zwykle. Dla w i ę ź n i ó w był przede wszystkim n a r z ę d z i e m zdobywania niezbędnych do przetrwania infor­ macji. Niedostateczna znajomość języka utrud­ niała aklimatyzację, u n i e m o ż l i w i a ł a szybkie zorientowanie się w obozowej rzeczywistości i rozumienie rozkazów, drastycznie zmniejsza­ jąc szanse na przeżycie. Dla strażników stanowił w relacjach z więźniami medium, za pomocą którego narzucali rygor. O charakterze całej sy­ tuacji komunikacyjnej przesądzała dominacja trybu rozkazującego. Większość wypowiedzi kierowanych przez przedstawicieli pierwszej grupy do drugiej była rysem impe­ ratywu. Dodatkowy czynnik, jakim było uprzy¬ wilejowanie pozycji języka niemieckiego (jako jedynego pełnoprawnego), sprawiał, że status pozostałych iezyków narodowych iako ludzkiei mowy zostawał podważony co z kolei łączy sie z podaniem w wątpliwość przynależności do ratunku ludzkie™ wszystkich którzy me po trafia wykazać sie znaiomościa niemieckie™ lezyk wysteouie tu iako fayterium oodziału na udzi i nie ludzi (traktowanych iak zwierzęta czy wręcz nrzedmioty) nrzy czym można za' ryzykować tezę ze tym' co wyróżniałoby mowę Primo Levi pisze pięknie, acz niejednoznacznie: „Nie, my nie wrócimy. Stąd nie powinien wyjść nikt, kto mógłby zanieść światu wraz ze znamieniem wypalonym na skórze złą nowinę: ile potrzeba było w Oświęcimiu odwagi człowiekowi, aby pozostał człowiekiem". P. Levi, Czy to jest człowiek?, Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, Książka i Wiedza, Warszawa 1996, s. 61. i przeraził; rozkaz (...) powtarzali głosem donośnym i wściekłym, a w końcu wykrzykiwali go z całych sił, jakby mieli do czynienia z głuchymi, czy raczej ze zwierzętami domowymi, które przecież reagują na ton głosu, a nie treść nakazu. Kiedy ktoś mimo to ociągał się (...), zaczynało się bicie i stawało się oczywiste, że w grę wchodzi tu j u ż inny wariant języka - posługiwanie się słowem, czynność Istnienie owego mechanizmu zaświadcza również P. Levi, komentując zachowanie esesmanów w obozie przejściowym w Fossoli: „Do tych, którzy ich nie rozumieli, zwracali się w sposób, który nas zdumiał konieczna i wystarczająca, żeby człowiek okazywał się człowiekiem, zostawało odrzucone. Był to dla nadzorców widomy znak, że nie jesteśmy ludźmi". P. Levi, Pogrążeni i ocałeni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 110. Z 3 3 4 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 4 ��67 Język Zagłady - język świadectwa pierwszych od mowy drugich, nie byłaby tu jak w przypadku koncepcji filozoficznych czy antropologicznych - jej zdolność do wyrażania abstrakcyjnych praw, ale do stanowienia prawa. Odebranie wartości mowie uwięzionych w pew­ nym sensie oznaczało okradzenie ich z języka, aż po pozbawienie ich najprywatniejszej jego części - imion. Po dokonaniu tego aktu (i uprzedmio­ towieniu, do jakiego nieuchronnie prowadzić musiało zastąpienie imion numerami) zatraca się sensowność pisania słów, takich jak „Żyd" czy „Polak" wielką literą - stają się nazwami pospolitymi, tak samo jak „pies" czy „krzesło". Odmówienie więźniom człowieczeństwa osta­ tecznie zdejmowało z oprawców obowiązek podejmowania dialogu . 5 Czapliński sugeruje, że za taki element można by uznać kreacyjny aspekt języka. Jak pisze: „Jeśli w Zagładzie objawiła się jakaś istota ję­ zyka, to najpewniej wiązała się ona z magicz­ ną jego funkcją - stwarzaniem rzeczy poprzez słowa. I właśnie ona - moc kreacyjna - okazała się całkowicie obojętna rozumieniu. Ten, kto może używać języka tak, jak bóg, ten, kto może poprzez język stanowić o czyimś życiu, nie dba o to, czy jest rozumiany. (...) I na odwrót: język skrajnej przemocy pojmujemy bez rozumienia; wiemy, co on nam mówi, nie rozumiejąc słów -wiemy, że nakłada na nas obowiązek całkowi­ tego posłuszeństwa (...). Aby taki język mógł być narzędziem komunikacji, jego »istota« musia­ łaby być nie tyle przekładalna, co symetryczna, przechodnia zwrotna to znaczy musiałaby w równej mierze przysługiwać »stwórcy« co przedmiotom stwarzanym Bez tej przechodniościiezyk okazuje sie przede wszvst iCim 113."" rzędziem dyscyplinującym" . Ktoś, kto wydaje dyrektywy, nie musi trosz­ czyć się o to, by wyjaśnić ich sens podkomend­ nemu. Mamy tu do czynienia z typem działania nakierowanym na wpływ, nie porozumienie . Rozkazywanie bowiem nie pociąga za sobą ko­ nieczności podjęcia choćby próby zrozumienia drugiej strony, nie wymaga też wytwarzania wię­ zi pomiędzy nadawcą a odbiorcą komunikatu. Język zatraca więc swą, zdawałoby się, pier­ wotną funkcję, jaką jest właśnie komunikacja (communico, comunicare - uczynić wspólnym, połączyć; udzielić komuś wiadomości, naradzać się, omawiać). To jednak oznaczałoby, że przyjął on jakąś funkcję odmienną, być może dotąd nazbyt czę­ sto umykającą uwadze lingwistów. Przemysław Jeśli więc Primo Levi przywołuje metaforę wieży Babel w kontekście Auschwitz, to jest to porównanie niepozbawione pewnej dozy prze­ wrotności. Biblijna figura, choć nadal rozpozna­ walna, jawi się tu w koszmarnym, zakrawającym na groteskę odwróceniu. Obozy koncentracyjne nie miały nigdy służyć budowaniu wspólnoty, ale zagładzie. Celem ich istnienia była destruk­ cja, nie konstrukcja. Powstały nie za przyczy­ ną porozumienia zawartego przez ludzką rasę „Mówienie do zwierzęcia byłoby czynnością niemądrą, jak mówienie do samego siebie, lub aktem śmiesznym i patetycznym; a przy tym i tak nie zostałoby się zrozumianym". P. Levi, op.cit., s. 111. Nawiązuję tu do podziału zaproponowanego przez J. Habermasa. Patrz: J. Habermas, Pojęcie działania komunikacyjnego (uwagi wyjaśniające), „Kultura porozumienia, nazywania świata i wyrażania uczuć - im pełniej służy bowiem tym celom, tym bliższy jest narzędziu dominacji i metodzie stwarzania świata. O istocie języka nie decydują bowiem znaki i znaczenia, lecz relacje między tymi, którzy coś do siebie mówią [podkreślenie M . M . ] . Z punktu widzenia języka i przekładu Holokaust był pojednaniem różnic i Społeczeństwo" 1986, nr 3, s. 21-44. Czapliński pisze też dalej, że wszelkie działania porządkujące napotykają, odsłoniętą przez Holokaust, zakrytą stronę języka: nie jest on narzędziem lingwistycznych i usunięciem tej cząstki każdej wypowiedzi, której nie da się przełożyć. P Czapliński, Zagłada jako wyzwanie dła refleksji o łiteraturze, „Teksty Drugie" 2004, nr 5, s. 14. 6 5 6 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 7 �Maria Magdalena Morawiecka 68 {nomen omen), ale elementarnego niezrozu­ mienia (i braku chęci zrozumienia) między jej przedstawicielami. „Pomieszanie języków" nie owocuje wyodrębnieniem rozmaitych dialektów, lecz wykształceniem się lagersprache. Gdybyż przynajmniej chodziło tu o prostą antytezę starotestamentowego toposu: ale pro­ jekt nazistów jawi się nie tyle jako lustrzane odbicie biblijnego obrazu, co raczej jako odbi­ cie w krzywym zwierciadle. Kierunek wiedzie od wielości ku eliminacji owej pierwotnej róż­ norodności za pomocą najbardziej radykalnej z metod - eksterminacji. Jedność, która byłaby efektem wykonania w pełni tego planu, zasa­ dzałaby się nie na zjednoczeniu, a na jedyności. Jeśliby formułować na tym gruncie postulat wprowadzenia wspólnej mowy dla całej ludzko­ ści, to jedyną drogą do jego realizacji byłaby eli­ minacja wszystkich obcych języków wraz z tymi, którzy się nimi posługują. Jedynym elementem metafory niezmiennym w z g l ę d e m biblijnego pierwowzoru okazuje się pycha architektów. Nic też dziwnego, że ostatecznie w świadectwie Leviego miejsce rzucającej wyzwanie niebiosom wieży zaimuie - zeodnie z loeika symetrii - lei danteiskLo niekła kształtem zbieżny z wszyst­ kimi zbiorowymi mogiłami świata Spróbujmy sobie zatem uświadomić sytuację kogoś, kto podejmuje się zadania świadczenia o Zagładzie. Paradoksalnie można stwierdzić, że język Zagłady mógłby obyć się w ogóle bez słów, jako że skrajna przemoc wyraża się w znacznej mierze w aktach niewerbalnych. Treść świadectw ocalałych nie różnicuje się znacząco w zależno­ ści od języków, w jakich zostały one spisane . Pobyt w obozie sytuuje się w sferze doświadczeń pozajęzykowych, wobec której wszelkie próby obleczenia w słowa ponoszą fiasko, a która za¬ razem pozostaje wspólna dla wszystkich ocalo- nych, niezależnie od języka, którym się posługu­ ją. Wiążąca się z tym osławiona niewyrażalność przeżyć ofiary staje się problemem w momencie, gdy ta ostatnia decyduje się przekuć je na opo­ wieść. Stwierdzenie to, samo w sobie banalne, pozostaje jednak nieodzowne dla refleksji nad zagadnieniem języka świadectwa. Trudność, przed jaką staje świadek, wynika z faktu, że jego dotychczasowy język, język ojczy­ sty, który go kształtował, nie pochodzi ze świata obozu, w związku z czym okazuje się do niego równie nieprzystawalny co zewnętrzna rzeczy­ wistość, w której powstawał. Za wzór nie mogą mu również posłużyć przemiany, jakim podlegał język w samym obozie: j u ż wówczas w istocie nie Nie chcę przez to powiedzieć, że treść wszystkich świadectw jest jednakowa, przeciwnie, jestem jak najdalsza od takiego twierdzenia. Skłaniam się natomiast ku poglądowi, że istniejące różnice (zarówno w treści, dominującym nastroju utworu, jak i stylistyce, w jakiej jest utrzymana) wiązać należy bardziej z kwestiami indywidualnymi (tj. biografia i osobowość autora) niż z narodową i „językową" tożsamością świadka. 8 8 BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Język Zagłady - język świadectwa 69 cjonowały wówczas niektóre zwroty, ponieważ dopiero świadectwo podejmuje próbę wypowie­ dzenia zarówno tego, co działo się w obozach, jak i tego, co znaczyło to dla więźniów. A nie wy­ starczy sama znajomość faktów, by to zrozumieć. Dla takiego odbiorcy użycie niektórych zwrotów i słów może być mylące: rozpoznaje znajome frazy, więc ma wrażenie, że opowiada mu się o czymś, co doskonale potrafi pojąć, podczas gdy rzeczy mają się zupełnie inaczej. Emblemat pozostał niezmieniony, chociaż przysługują mu różne desygnaty. To właśnie pozwala Elie Wieselowi stwierdzić: był on wystarczającym narzędziem dla wyraża­ nia przeżyć więźniów, co jednak nie miało więk­ szego znaczenia, dopóki obracali się we własnym gronie. Wspólnota doświadczeń umożliwiała wzajemne zrozumienie, jednocześnie ograni­ czając potrzebę opowiadania o nich. Wchodząc do obozów, więźniowie dysponowali j u ż ściśle określonym materiałem językowym, za pomocą którego (nie mając innych narzędzi) w otaczają­ cej ich nowej rzeczywistości starali się nazywać zjawiska i warunki radykalnie odmienne od znanych im dotychczas. Dochodziło więc do sy­ tuacji, w której na oznaczenie niewspółmiernie intensywniejszych i bolesnych doznań używano starych słów, z racji ich powierzchownego podo­ bieństwa z opisywanymi zjawiskami. Odbiorca nie może być w pełni zaznajomio­ ny z całym upiornym kontekstem, w j akim funk- 9 „Miałem tyle do powiedzenia, a brakowało mi słów. Świadom ubóstwa środków, czułem, że ogranicza mnie język. Ktoś powinien był wymyślić inny. Czy można oczyścić i ucywili­ zować język wypaczony i zatruty przez wroga? Głód, pragnienie, strach, transport, selekcja, ogień, komin - każde z tych słów coś znaczy, ale w tamtych czasach znaczyło coś całkiem innego. Pisząc w ojczystym, też okaleczonym języku, TclZ pO TclZ dochodziłem do wniosku, że »to nie to«. (...) Wciąż było »nie to«. »To«, czyli co? (...) Słowa zaczerpnięte ze słownika wyda­ wały mi się płytkie, tandetne, nijakie" . 9 Status ofiary nie jest tożsamy ze statusem świadka, przejście od jednej roli do drugiej wią­ że się z radykalną zmianą nastawienia. Język przemocy nie jest i nie może być tym samym językiem co język opisu przemocy. Analogicznie język świadectwa nie może być językiem Zagła­ dy, bo ten ostatni pozostanie dla czytelników na zawsze językiem obcym i niezrozumiałym. Za­ danie świadka przypomina więc nieco zadanie tłumacza i polega na tym, by zakomunikować (z naciskiem na znaczenie, do którego odsyła łacińska etymologia słowa „komunikacja") in11 y 111 coś, co właściwie nigdy komunikatem nie było i być nie miało, co w samej swojej istocie E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 15-16. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Maria Magdalena Morawiecka 70 sprzeczne jest z ideą komunikowania i opiera się próbom przekształcenia w komunikat. Jego własny obraz świata uległ nieodwracalnej prze­ mianie, dla wyrażenia której niezbędne wydaje się w konsekwencji wprowadzenie zmian rów­ nież w języku (i w językowym obrazie świata). Chaos, który zapanował wśród pojęć i wartości na skutek podważenia fundamentalnych (jak się zdawało) i niekwestionowanych dotąd prawd i zasad, domagał się nazwania i ponownego uporządkowania . Poszukiwaniu adekwatnej formy dla świadectwa towarzyszą emocje i pole­ miki związane z obawą, by nie uchybić w niczym pamięci ofiar. W szczególnej formie odżywa tu dawny spór o decorum. Wbrew zapowiedziom tworzenie nie tylko prozy, ale i poezji po (i o) Holokauście okazało się możliwe, choć stało się jasne, że może ona przybierać odmienne formy niż te, do których się przyzwyczailiśmy. Wśród utworów podejmu­ jących tematykę Zagłady znalazły się prawdziwe arcydzieła. Analiza wielu z nich potwierdza, że wobec trudności, jakie rodzi mówienie o H o ­ lokauście, pojawia się potrzeba poszukiwania zupełnie nowego, adekwatnego języka, również wprost zgłaszana przez autorów (jak choćby w cytowanym powyżej fragmencie książki Elie Wiesela). Taki język byłby w stanie oddać to wszystko, czego nie dało się wyrazić dawnymi środkami, i juz sama jego struktura w jakiś spo- sób naprowadziłaby odbiorcę na nieujmowalną w żadnym ludzkim języku, nieludzką treść tamtych w y d a r z e ń . Bardzo szybko okazuje się jednak, że aby przekaz w ogóle mógł zostać odczytany, musi posługiwać się znanymi sym­ bolami, bodaj w minimalnym stopniu, niezbęd­ nym dla zaistnienia jakiejkolwiek płaszczyzny porozumienia. Chcąc nie chcąc - ze względu na rolę, jaką stara się pełnić - świadectwo z ko­ nieczności odwołuje się do zastanych, wypraco­ wanych form. Z jednej strony bowiem poczucie obcości u odbiorcy, jakie może być wywoływane przez innowacyjność czy też niekonwencjonalność środków, którymi operuje, jest zjawiskiem pożądanym - pozwala zwrócić jego uwagę u a swoistość i odrębność opisywanego świata, wraz z tymi jego elementami, które pozostają nieprzekładalne Z drueiei zaś sama ieeo funkcia - która jest wszak zaświadczanie, nieuchronnie wiążące sie z notrzeba dostrzeżenia adresata przekazu (który zazwyczai sam nie iest świadkiem) - spra­ wia ze używany iezvk nie może bvć iezykiem radykalnie nowvm Nieustanne naoiecie miedzy tymi sorzecznymi wymorami określa warunki w iakich nowstaie każdorazowo ma skutek indy' widualnych zmagań autora) język świadectwa T. Różewicz pisze w swoim najbardziej znanym wierszu: „Szukam nauczyciela i mistrza/ niech przywróci mi wzrok słuch i mowę/ niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia/ niech oddzieli światło od ciemności". T. Różewicz, Poezje wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994, s. 6. J u ż sam proces nazywania może być traktowany jako rodzaj działania ładotwórczego, pomocnego przy próbie ogarnięcia i zapanowania nad opisywanymi wydarzeniami. Wybór języka, w jakim będzie się o nich opowiadać, ma wpływ nie tylko na formę świadectwa, ale i (pośrednio) na jego treść. Jak zauważył J. Jedlicki, „Fakty mówią same za siebie, ale autorzy świadectw nazywają je, ujmują w kategorie, komentują i osądzają, a więc włączają w schemat poznawczy i aksjologiczny". J. Jedlicki, Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym. Scripta i postscripta, Aneks, Londyn-Warszawa 1993, s. 16. A „wybór formy jest zawsze - na tym obszarze tematycznym szczególnie - wyborem perspektywy poznawczej i poglądu na świat". J. Jedlicki, op.cit., s. 15. Przyjmując szerokie rozumienie języka (nie ograniczając tego pojęcia wyłącznie do znaków występujących w fonosferze oraz ich graficznego zapisu), nie waham się przed włączeniem do opisywanego zjawiska nie tylko dzieł literackich, ale też poszukiwań podejmowanych w obszarze powojennej sztuki. 10 10 11 W świetle powyższego świadectwo jawi się jako zjawisko, którego istnienie jest warunkowa­ ne w równym stopniu przez istnienie świadka, co istnienie tego, wobec kogo się zaświadcza. Bez 11 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �71 Język Zagłady - język świadectwa ukonstytuowania się „audytorium", bez zaistnie­ nia kontaktu między tymi dwiema stronami da­ wanie świadectwa traci jakikolwiek sens. Kształ­ tując się w przestrzeni pomiędzy podmiotami, poszukuje ono takiego języka, który zdolny był­ by przerzucić pomost między światami ich do­ świadczeń . Pomost taki byłby wprawdzie zbyt kruchy, aby dało się po nim przejść i faktycznie spowodować ich uwspólnienie, wystarczający jednak, by je związać i doprowadzić do spotkania się ich granic. Jeżeli nawet granice te nie staną się przez to przekraczanie, to przynajmniej istnie­ je szansa, że uwidocznią się ich zarysy. W tym sensie opowieść ocalałego, przywołując elementy zamkniętego świata obozu, w pewnym stopniu również je kształtuje - poprzez wspomniane wcześniej ujmowanie faktów za pomocą języ­ kowych kategorii, umiejscawianie ich w systemie poieć a wiec wpisanie ich w pewien porządek Odtwarzanie jest też rodzajem tworzenia . 12 13 Okrężną drogą dochodzimy więc znów do kwestii kreacyjnej mocy języka, tym razem jed­ nak zupełnie inaczej pojmowanej i czemu in­ nemu służącej. W przeciwieństwie do sytuacji komunikacyjnej, jakiej doświadczali więźnio­ wie w obozie, świadectwo jest przykładem ko­ munikatu nakierowanego na osiągnięcie (po) rozumienia i powstaje na skutek świadomej Światy te można porównać do zaproponowanej przez Jedlickiego kategorii „światów wyłączonych - o odmiennych prawach życia i śmierci (...), w których nawet język jest różny". Jak pisze Jedlicki, „ludzie, którzy przekraczali wówczas granicę dwóch światów wyłączonych, odczuwali zrazu całkowitą niekomunikowalność swoich doświadczeń i ich nieprzystawalność do ekonomii innego świata" (op. cit., s. 10). Wprawdzie Jedlicki, pisząc o „światach wyłączonych", miał na myśli światy współistniejące obok siebie podczas wojny (getto, partyzantka, obóz etc), jednak sytuacja świadka, który stara się opowiedzieć o wydarzeniach z przeszłości komuś, kto nie podziela jego doświadczeń, wydaje się analogiczna. To samo spostrzeżenie odnieść można do obecności w świadectwie nieodłącznego składnika literatury 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA próby wytworzenia u odbiorcy poczucia więzi z nadawcą. Język pozostaje narzędziem, bez którego nie­ możliwe byłoby osiągnięcie owego celu - celu, który przecież ostatecznie można, upraszczając, sprowadzić do wytłumaczenia sobie i innym (a z pewnością jest to jedno z trudniejszych zadań translatorskich, przed którymi stawała ludzkość) znaczenia jednego tylko słowa: „Ho­ lokaust". Oczywiście podejmując się próby prze­ łożenia na logiczne - w podwójnym tego słowa {logos) znaczeniu - terminy czegoś, co wydaje się nielogiczne, świadek nie ma żadnej gwarancji powodzenia przedsięwzięcia. Wręcz przeciwnie: wszystko każe mu przypuszczać, że pełny suk­ ces jest nieosiągalny. Dlaczego więc, wiedząc, że reszta zawsze jest milczeniem, mimo to nie ustaje w wysiłkach? Odpowiedź (o ile w ogóle istnieje jedna odpowiedź) pozostaje tajemnicą świadka. Na koniec oddajmy więc głos jednemu z nich: „Czułem w głębi duszy, podobnie jak czasem dziś, że moje świadectwo nie przekona ludzi. Tylko ci, którzy przeżyli Auschwitz, wiedzą, co naprawdę to słowo znaczy. Inni nigdy się tego nie dowiedzą. Ale może przynajmniej spróbują to pojąć?" . 14 - fikcji, której tak obawiają się autorzy świadectw. Ryzyko wystąpienia „kłamstwa literatury" okazuje się mniej paraliżujące, jeśli skojarzymy fikcję nie tylko z zafałszowaniem (w którym to znaczeniu najczęściej bywa współcześnie to słowo u ż y w a n e ) , ale też z jej twórczym aspektem - podobnie, jak uczynił to Geertz, dowodząc, że etnografia jest rodzajem fikcji w pozytywnym sensie. Użycie typowo literackich środków wyrazu nie musi prowadzić do zniekształcenia (zakłamania) wspomnień o Zagładzie, ale właśnie do ich ukształtowania (nadania im kształtu, formy). Patrz: C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 16. 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e01b71f3c32928ca9c96598aca880be.pdf 619733d125a0c0fac5643bc77ae4ccf8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource historia etnografii Udziela, Seweryn (1857-1937) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3860 Title A name given to the resource 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 'S 100-LECIE U R O D Z I N I 20-LECIE ŚMIERCI SEWERYNA UDZIELI (24. XII. 1857 - 26. IX. 1937) W r o k u ubiegłym minęło s t u l e c i e u r o d z i n i d w u d z i e ­ stolecie śmierci S e w e r y n a U d z i e l i , człowieka, którego n a z w i s k o stało się s y m b o l e m w h i s t o r i i etnografii m i ­ nionego pokolenia. S k r o m n y n a u c z y c i e l z niezamożnej mieszczańskiej r o d z i n y tytaniczną pracą i gorącym umiłowaniem l u d o w e j k u l t u r y wybił się i a k o zasłu­ żony etnograf, niestrudzony b a d a c z t e r e n o w y i o r g a ­ nizator badań autor w i e l u b r a n y c h p r a c etnograficz­ n y c h , j e d e n z wspć^ałożycieli P o l s k i e g o Towarzy­ stwa Ludoznawczego L t 2 » X ^ T a i ^ wieloletai z ^ t ^ alz^^iiz^t^ y a "c™ t a S w K r a k o w i e które obok l i c z n y c h n r a c d r u k o w a n y c h T b o ^ a t y c h mateHa^ t r w a f y ślad Zainteresowania etnograficzne Seweryna Udzieli były szerokie, obejmowały n i e m a l w s z y s t k i e d z i e d z i n y k u l t u r y l u d o w e j . Z e s p e c j a l n y m j e d n a k zapałem o d ­ d a w a ł się o n g r o m a d z e n i u materiałów z z a k r e s u s z t u k i ludowej, a w szczególności p l a s t y k i . O n to po r a z p i e r ­ w s z y w polskiej l i t e r a t u r z e etnograficznej zajął się r o z ­ ważaniami n a t e m a t e s t e t y c z n y c h pojęć l u d u ( . P o ­ c z u c i e piękna l u d u r o p c z y c k i e g o " ) j e m u zawdzięczamy l i c z n e p r a c e o l u d o w y m nafcie { W z o r y l u d Z e g o h a f ­ tu białego" Hafty ludu krakowskiego" hafty b i a ł e " Hafty k S K stołu ( S I s t r o i e krakowskie f i c h k ^ " GóralebeskidowA Twycinanki ludu SoLkiL ^^^M^^r^t^^ tów l u d o w y c h K f " riT o S L w Polsce l i ™ , ™ w ' ri£™£ Kuśnierstwo w S t a r y m Śąc?u™ WeTniane W y r o b y d r u t o w e w Tyńcu p o d K r a k o w e m " , „Przemysł l u d o ­ w y w K o s z a r a w i e " i in.). Sporo materiałów z z a k r e s u l u d o w e j p l a s t y k i z n a j ­ dziemy w pracach Seweryna Udzieli o charakterze monografii t e r y t o r i a l n y c h („Lud r o p c z y c k i " , „Kilka słów B s t a r y c h , l u d o w y c h sprzętach i n a c z y n i a c h w S ą deczyźnie"). Nie w s z y s t k i e materiały z z a k r e s u l u d o w e j p l a s t y k i z e b r a n e przez siebie l u b p o d s w o i m k i e r u n k i e m z d o ­ łał S e w e r y n U d z i e l a opracować i ogłosić d r u k i e m . W zbiorach M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e znajdują się bezcennej wartości „Teki U d z i e l i " , z a ­ wierające r y s u n k i i p l a n s z e z różnych dziedzin z d o b n i ­ c t w a ludowego, z e b r a n e przed półwieczemi n a t e r e n e Lasowiaków, Żywiecczyzny i s S ny Z tych osta­ tnich, które są n a j o b f S ogłosił U d z i e l a b r u k i e m j e d y n i e niewielką Rozprawkę Pt A r t y z m w i e ski w ziemi s ą S i e j " . ° ' ' r Z p r a W R ę p t w ! e s l c l Umiłowanie d l a s z t u k i l u d o w e j znalazło najpełniej­ szy w y r a z w z b i o r a c h stworzonego przez Udzielę M u ­ zeum E t n o g r a f i c z n e g o . P r z e d m i o t y z z a k r e s u p l a s t y ­ k i s t a n o w i ! w n i m trzon całej k o l e k c j i , gromadzone i e k s p o n o w a n e z największą starannością. Dzięki e n e r ­ gii i wytrwałości S e w e r y n a U d z i e l i zbiory z g r o m a ­ dzone przez niego s t a ł y s i ę zalążkiem z ^ t ó r e k o p o ­ wstało z c z a s e m naj w a n a r d a l s z e T u w u V e t l i w l f i c z n e w P o l s c e N i c w i ę c d r i m e ś o że M u z e u m toffi S e w e r y n a u d z t e l f n o s T I f s ó imię D o p i e r o ^ tóerwsz«hlatachco> ^ ^ ^ 6 ^ ^ y ^ z l a x \ J T ^ - z e u m EtnograffcznerM w K r a k o w i e znikło n a z w i s k o i l e ^ w ó ? « N a j w y ż s z y d ^ ^ ^ r t e K cówce^ałożone^i przez eona zottała d a w r ^ ™ ^ ^ 7 « S S PtaoSrlSe im" S e w e r y n a U d z ^ l i ' \ » Etnograficzne L ^ ł M u z e ^ u ^ S m a 58 Roman fleinfuss l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eda8ac6d709ed29e5c5ac463e1b8a64d.pdf 63bb0ad3b224060691bdd6acf6ec8118 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1702 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1575 Title A name given to the resource 12-letni cykl jowiszowy w Wielkiej Tradycji hinduizmu. Cykl świąt Kumbha Mela/ ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.117-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW D E M S K I Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 12-LETNI C Y K L JOWISZOWY W I E L K I E J T R A D Y C J I H I N D U I Z M U . C Y K L ŚWIĄT K U M B H A M E L A Podczas d w ó c h pierwszych miesięcy 2001 r o k u m i a ł o miejsce wielkie święto hinduizmu noszące nazwę K u m b h a Mela. Było ono częścią cyklu świąt Kumbha, odbywających się rotacyjnie w czterech miejscowościach Indii, co 12 lat w każdej z n i c h . W leżącym nad Gangesem i J a m u n ą Allahabadzie (dawnym Prayag) odbywa się ono w cyklu 12-letnim, za k a ż d y m razem s p r o w a d z a j ą c do tego miasta m i l i o n y p i e l g r z y m ó w i ascetów, głównie z p ó ł n o c n y c h I n d i i . C y k l świąt K u m b h a , ze szczególnym uwzględnieniem jednego z nich, uczyniłem przedmio­ tem moich b a d a ń i omówiłem w t y m artykule. Wyjaśniam znaczenie tego cyklu, jego p o c z ą t k i i historię, w ą t k i mitologiczne, do k t ó r y c h się on odwołuje, specyficzne dla niego konfiguracje astronomiczne, a t a k ż e przedstawiam głów­ nych u c z e s t n i k ó w i rytualne działania charakterystyczne dla świętych miejsc hinduizmu. N a zakończenie, przez pryzmat tego cyklu, ukazuję j a k wszystkie aspekty świąt łączą się, s t a n o w i ą c część hinduizmu n a z y w a n ą W i e l k ą Tradycją. 1 MIT 2 C y k l świąt K u m b h a odwołuje się do mitologii hinduistycznej. Legenda o powstaniu świąt nawiązuje do czasów przed stworzeniem świata, kiedy to bogowie (deva) i demony (asura) ubijali ocean mleka (Amrytamanthana). Naj­ pełniejsza wersja m i t u znajduje się w Wisznu purana. Celem tego ubijania było wydobycie nektaru nieśmiertelności z dna praoceanu. Obie strony miały podzie­ lić się n i m p o p o ł o w i e . G ó r a M a n d a r a posłużyła do ubijania j a k o k i j , a k r ó l a węży W a s u k i wykorzystano j a k o l i n ę . Bogowie trzymali w ę ż a za ogon a de­ m o n y za głowę i c i ą g n ą c na przemian k u sobie rozpoczynali ubijanie. Przy­ p o m i n a ł o to ubijanie śmietany w wielkim zbiorniku p e ł n y m mleka. W trakcie 3 1 W artykule wykorzystałem własne, nie publikowane do tej pory materiały terenowe, zebrane podczas święta Kumbha Mela, które odbyło się w styczniu, lutym i marcu 1989 r. w Prajag. Na podstawie słowników mitologii hinduskiej: Słownik... 1994; Dowson 1984. Ubijanie oceanu mleka wyobrażano sobie jako wyrób masła z mleka za pomocą drewnianej kierzni. Masło bito stosując ubijaki w kształcie kija włożonego przez wąski otwór w wysokiej kierzni. Ubijak wprowadzano w ruch obrotowy za pomocą linek przeciąganych przez dwie osoby stojące naprzeciwko siebie (patrz rye. 1). 2 3 �118 DAGNOSŁAW DEMSKI Rys. Anna Demska Rye. 1. Motyw ubijania wód oceanu, popularny także w sztuce ludowej północnych Indii (Uttar Pradesz) tej czynności wychodziły na powierzchnię różne elementy, p o c z ą t k o w o trucizny, później t a k ż e formy życia. Po wielu latach, kiedy to z głębin w y d o s t a w a ł y się t y l k o gazy, ogień, opary dymu, j a k o pierwsza z oceanicznego mleka w y ł o n i ł a się śmiertelna trucizna (kalakutá), k t ó r ą wypił b ó g Siwa. Później z oceanu kolejno wyłaniały się: k r o w a , biały k o ń , słoń Airawata, drogocenny klejnot, magiczny księżyc, niebiański rydwan, po czym p i ę k n e niebiańskie nimfy (apsary) i niebiański architekt Wiszwakarman. N a k o ń c u pojawił się lekarz b o g ó w o imieniu Dhanwantari, z dzbanem w dłoniach pełnym nektaru nieśmiertelności (amrytd). N a ten w i d o k w y b u c h ł a z a ż a r t a walka między bogami i demonami. D e m o n y pochwyciły dzban z nektarem i p r ó b o w a ł y z n i m uciec. W ó w c z a s b ó g Wisznu zszedł na ziemię pod p o s t a c i ą awatara żółwia ( K u r m a ) , by p o k o n a ć demony i ponownie w p r o w a d z i ć ł a d na ziemi. W w y n i k u ostrej w a l k i toczącej się na niebie, na ziemię spadły cztery krople nektaru nieśmiertelności. W czte­ rech miejscach, gdzie u p a d ł y - Prajag, Hardwar, t a k ż e Gangadwara (sanskr. „ w r o t a Gangesu") , U d ż d ż a i n i N a s i k - m o g ą o d b y w a ć się święta nawiązujące do mitycznej w a l k i o dzban (kumbha) z nektarem nieśmiertelności. 4 5 M i t wskazuje na szczególne znaczenie tego nektaru. K t o go posiada, zdo­ bywa nadludzkie moce. Jeśli dostanie się on w ręce d e m o n ó w - m o ż e to zagrozić p o k o j o w i na świecie. W micie występuje charakterystyczny dla h i n ­ duizmu m o t y w d ą ż e n i a do d o s k o n a ł o ś c i . W e d ł u g R a i , proces tworzenia życia poprzez ubijanie oceanu mleka przypomina ruch energii kundalini, co m a znaczenie symboliczne dla ascetów. Symbolice wewnętrznej ciała ludzkiego odpowiada t u symbolika przestrzeni. Zlewisko trzech rzek (sangam) w Prajag, 4 5 Miejsce, w którym Ganges wypływa z gór i wpływa na niziny. Prayag, Hardvar, Ujjain, Nasik. �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 119 czyli Gangesu, Jamuny oraz trzeciej, podziemnej Saraswati, m a b y ć zewnętrz­ n ą m a n i f e s t a c j ą złączenia subtelnych k a n a ł ó w energetycznych ida, pingala i suszumna. W e d ł u g terminologii j o g i , odnoszącej się do energii kundalini poruszającej się w z d ł u ż k r ę g o s ł u p a , odpowiednikiem m ó z g u jest Hardwar, serca - Prajag, p ę p k a - Nasik, a p o c z ą t e k k r ę g o s ł u p a to U d ż d ż a i n . HISTORIA Najstarsze wzmianki o święcie K u m b h a p o c h o d z ą z relacji buddyjskiego mnicha z Chin, Huan-Tsanga i d o t y c z ą k r ó l a Harszy Wardhamana. Są one datowane na 664 r. n.e. K r ó l Harsza wziął udział w święcie w Prajag, k t ó r e t r w a ł o aż do kwietnia - 75 d n i . Jak p o d a j ą autorzy relacji, święto - zgodnie z duchem owych czasów - m i a ł o charakter eklektyczny. Pierwszego dnia ustawiono na brzegu rzeki wizerunek Buddy, rozdano ludziom ubrania i p o ż y ­ wienie. Drugiego i trzeciego dnia wzniesiono wizerunki Słońca (Surya) i Siwy oraz ponownie rozdano dary zebranym. Czwartego dnia rozdano dary członkom z a k o n ó w buddyjskich. Później przez 20 d n i bramini otrzymywali dary k r ó l e w ­ skie. W ś r ó d obdarowanych przez k r ó l a wymieniono t a k ż e dżinistów (Pande 1955, s. 6). W t y m czasie święto o d b y w a ł o się co pięć lat. Corocznie natomiast m i a ł o miejsce w Prajag, podobnie j a k obecnie święto M a g h a mela, celebrujące wejście Słońca w pozorny ruch p o w r o t n y k u półkuli p ó ł n o c n e j . Z relacji mnicha chińskiego H u a n Tsanga wynika, że w latach 629-645 do ówczesnego Prajagu zjeżdżało d u ż o pielgrzymów oraz, że święto to o d b y w a ł o się w Prayag j u ż o d wielu lat. Istnieje, niepotwierdzone z b r a k u danych historycznych, przekonanie, że zwyczaj corocznych świąt M a g h a mela w Pra­ yag przekształcił wielki reformator hinduizmu - Szankaraczarya w n o w ą 12-letnią tradycję o większym zasięgu. M u s i a ł o to m i e ć miejsce w latach kiedy żył, czyli - j a k się przyjmuje - na przełomie V I I I i X I X w. n.e. Późniejsze ź r ó d ł a historyczne w z m i a n k u j ą , iż cesarz mogolski A k b a r odwiedził w 1562 r. miasto Prajag i z b u d o w a ł fort t u ż nad zlewiskiem Gangesu i Jamuny. Prajag to bardzo stare miasto. Jego nazwa pochodzi od ceremonii s k ł a d a ­ nia ofiary yagna przez B r a h m ę (pra-yag). U w a ż a n y jest za najważniejsze miej­ sce s p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h (tirtharaj-,,królewski b r ó d " ) , w k t ó r y c h odbywa się cykl świąt K u m b h a . W e d ł u g p r z e k a z ó w , miasto trzykrotnie odwiedził Budda. P o c z ą t k i święta nie są potwierdzone w źródłach historycznych. W e d ł u g Rai, na jego stworzenie wpłynęło przyjęcie w Indiach kalendarza słonecznego, co m i a ł o miejsce w latach przypadających po 283 r. n.e. (Rai 1993, s. 31). Z pewnoś­ cią uformowanie się cyklu tych świąt miało związek z tworzeniem się fundamen­ t ó w p a ń s t w o w y c h i z e k s p a n s j ą cywilizacji hinduistycznej na p ó ł n o c y I n d i i . Za procesem umacniania się struktur p a ń s t w o w y c h p o s t ę p o w a ł a budowa podstaw kulturowych i rozległej symboliki religijnej, której głównym celem była integracja szerokich mas ludności w ł ą c z o n y c h do nowego t w o r u politycznego i gospodar­ czego. N a l u d n o ś ć tę składały się najczęściej grupy plemienne podzielone na �120 DAGNOSŁAW DEMSKI Rys. Anna Demska Ryc. 2. Miejscowości, w których odbywa się cykl świąt Kumbha mniejsze części, szukające swojego miejsca w hinduistycznym systemie warnowo-kastowym. Z drugiej strony, metody obliczeń astronomicznych znane były w Indiach z prac szkoły Surya Siddhanta, a zasady 60-letniego cyklu jowiszowego zapisano w 587 r. n.e. w słynnym traktacie Brihat Samhita, k t ó r e g o autorem był Warahamihira. W e d ł u g Rai, n o w o ż y t n y obraz cyklu świąt K u m b h a ukształ­ t o w a ł się ostatecznie w p ó ł n o c n y c h Indiach p o d w p ł y w e m r u c h ó w bhakti. Ewolucja s p o s o b ó w obliczania czasu i form o b r z ę d o w o ś c i święta oraz krystalizowanie się nowej symboliki cyklu świąt towarzyszyło wielkim zmia­ n o m cywilizacyjnym I n d i i p ó ł n o c n y c h i jej ekspansji nie t y l k o na p o ł u d n i e . Wyrazem tego była intensyfikacja procesu kolonizacji nowych ziem oraz p o l i ­ tyka usankcjonowania nowego typu osadnictwa i tworzenia p a ń s t w o charak­ terze rolniczym. D o p r o w a d z i ł o to do wzmocnienia i poszerzenia elit s p r a w u j ą ­ cych w ł a d z ę . Służył temu system z a k ł a d a n i a świątyń, sprowadzania i osadza­ nia k a p ł a n ó w b r a m i ń s k i c h oraz techniki zawierania sojuszy obronnych przez o ś r o d k i miejskie, leżące często w ś r ó d l u d ó w koczowniczo-pasterskich lub ple­ m i o n tubylczych. N o w e prawo m i a ł o większy zasięg i opierało się na piśmie sanskryckim. Zaczęło ono o b o w i ą z y w a ć na nizinach p o ł o ż o n y c h nad Gan- �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 121 gesem i m i a ł o charakter j e d n o c z ą c y wiele mniej lub bardziej z a m k n i ę t y c h w s p ó l n o t . Prawo dharmy o b o w i ą z y w a ł o w ś r ó d nowych elit. D o b r ą ilustracją zjawiska ekspansji p a ń s t w o w o ś c i , gospodarki i k u l t u r y indyjskiej na nowe terytoria, często plemienne, jest p o d z i a ł I n d i i p ó ł n o c n y c h na trzy koncentryczne kręgi, przedstawiony przez Eatona. Sporządził go na podstawie t e k s t ó w Baudhayana-Dharmasutra z V w. p.n.e. Strefy te odzwier­ ciedlały zasięg w a r t o ś c i kast czystych, uznawanych za obowiązujące: • pierwszą strefę tworzyła tzw. Arjawarta, czyli ojczyzna A r i ó w , odpowia­ d a j ą c a regionom z g ó r n e g o Gangesu i Jamuny w p ó ł n o c n o - c e n t r a l n y c h Indiach. Tradycja b r a m i ń s k a z tych stron u w a ż a n a była za rytualnie czystą, a ludzi uznawano za wysoko urodzonych; • drugi k r ą g o b e j m o w a ł zewnętrzny pas ( A w a n t i - U d ż d ż a i n , Anga-Magadha, Saurasztra, Daksinapatha, U p a w r i t a , Sindh-Sauwira) o d p o w i a d a j ą c y dzi­ siejszym: M a l w i e (Madhja Pradesz), wschodniej i centralnej części Biharu, G u d ż a r a t o w i , p ó ł n o c n e j części D ě k a n u i Sindowi ( p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i a część Pakistanu). Te regiony leżały na granicy osadnictwa indo-aryjskiego, ale zamieszkane były przez l u d n o ś ć mieszanego pochodzenia, k t ó r a nie po­ siadała tego samego stopnia rytualnej czystości, co pierwsi osadnicy; • ostatnia, trzecia strefa o b e j m o w a ł a zewnętrzne, w stosunku do poprzed­ nich, regiony zamieszkałe przez „nieczyste" rytualnie plemiona, b ę d ą c e poza granicami poprzednich k r ę g ó w (Eaton 1999). W y n i k a z tego, że j u ż w okresie panowania dynastii G u p t ó w terytoria zaliczane do Bharat rozszerzyły się o nizinę Brahmaputry, cały Bengal, Bundelkhand i M a l w ę (Awanti-Udżdżain), o wschodnią część G u d ż a r a t u oraz ziemie na l i n i i N a s i k i K o n k a n . T o kraje (desa) znane z literatury puranicznej, sięgające teraz od Gangesu i Jamuny po dorzecze Brahmaputry na wschodzie, do rzeki Indus na zachodzie oraz po rzeki Godawari i N a r m a d ę na p o ł u d n i u . Właściwe p o ł u d n i o w e Indie zaczynały się dalej na p o ł u d n i e od tych rzek. S p o ś r ó d czterech miejscowości należących do cyklu świąt K u m b h a , Prajag i H a r d w a r leżą w regionie u w a ż a n y m za ojczyznę A r i ó w , a pozostałe A w a n t i - U d ż d ż a i n i Nasik znalazły się dopiero w zewnętrznej, mieszanej strefie osadnictwa aryjskiego. F a k t p o ł ą c z e n i a tych świąt w jeden cykl jest wyrazem procesu integracji ziem włączanych, w w y n i k u ekspansji wewnętrznej, w k r ą g cywilizacji hinduistycznej. Ekspansji terytorialnej i „ o s w a j a n i u " nowych ziem służył t a k ż e proces obejmowania ich przez rozwijającą się mitologię h i n d u i s t y c z n ą tzw. okresu puranicznego . W ślad za tworzeniem miast i osiedli p o s t ę p o w a ł o z a k ł a d a n i e świątyń oraz o ś r o d k ó w pielgrzymkowych (tirtha), wyznaczających symbolicznie 6 6 Literatura puraniczna (purana - „starożytny") to zbiór 18 głównych puran i 18 mniej znaczących sanskryckich dzieł pisanych wierszem. Poświęcone były różnorodnej tematyce, głównie mitycznym początkom świata, rozbudowanym genealogiom bogów i królów. Najbardziej znane to Wisznu, Bhagawata, Skanda czy Garuda purana. Zaliczyć można do nich także mniejsze teksty zwane itihasa (historia) poświęcone lokalnym miejscowościom. Najstarsze z nich pochodzą z VI w. n.e., a nowsze z XIII, a nawet z X V I w. n.e. Literatura ta powstała w wyniku włączenia przez braminów dawnych tradycji lokalnych w krąg Wielkiej Tradycji. �122 DAGNOSŁAW DEMSKI granice krain, w k t ó r y c h obowiązuje hinduistyczne prawo dharmy. W tej atmosferze u k s z t a ł t o w a ł się cykl świąt K u m b h a , ale r ó w n i e ż umowne granice wzmocnione przez postawienie czterech świątyń (dham), leżących na najdalszych k r a ń c a c h hinduizmu i zgodnie z czterema stronami świata ( D w a r k a , Badrinath, D ż a g a n n a t h Puri, R a m e ś w a r ) . Największym przedstawicielem r e f o r m a t o r ó w hinduizmu był wspomniany wyżej Szankaraczarja. L E G E N D A O BRIHASPATI (GURU) W astronomii indyjskiej planeta Jowisz występuje najczęściej p o d imiona­ m i Brihaspati lub G u r u , ale j u ż w Rygwedzie imiona Brihaspati i Brahmanasp a t i były synonimami. Są to imiona b ó s t w a b ę d ą c e g o personifikacją c z y n ó w wiernych, zwracających się z m o d l i t w ą do b o g ó w . Oznaczają w z n o s z ą c e g o b ł a g a n i a , składającego ofiarę, k a p ł a n a , k t ó r y wstawia się u b o g ó w za l u d ź m i i chroni l u d z k o ś ć przed złem, Pana Ofiary i M o d l i t w y . Stąd też w m i t o l o g i i Brihaspati pojawia się j a k o p i e r w o w z ó r k a p ł a n a , zasady k a p ł a ń s t w a . Nazywa­ ny jest r ó w n i e ż purohita, czyli k a p ł a n e m rodzinnym całej społeczności b o g ó w . Jest t a k ż e ojcem b o g ó w i przypisywano m u szeroko rozwiniętą moc tworze­ nia ( D o w s o n 1984, s. 63). D r u g i m aspektem Jowisza jest zasada ascezy i prze­ wodnictwa w rozwoju duchowym. W kodeksie M a n u Jowisz występuje j a k o Bryhaspati, co oznacza „ z r o d z o n e g o z wielkiego blasku w najwyższych nie­ biosach, k t o rozprasza ciemność. Ojciec i nauczyciel b o g ó w . M a siedem ust i siedem promieni, jest panem M o d l i t w y " (Manusmryti 1985, s. 187). T o po­ stać przedstawiana j a k o starszy m ę ż c z y z n a , m ę d r z e c , nauczyciel. D o jego a t r y b u t ó w zaliczano takie określenia j a k „ l ś n i ą c y " , „złocisty", „ t e n , k t ó r e g o głosem są grzmoty". A t r y b u t y te p r z y p o m i n a j ą innych b o g ó w z k r ę g u k u l t u r indo-europejskich, łączonych t a k ż e z s y m b o l i k ą tej planety. W późniejszych czasach Jowisz uznawany był niekiedy za jednego z wielkich riszi, dawnych wieszczów indyjskich, ojców d ó b r k u l t u r y indyjskiej. W e d ł u g innego z m i t ó w , był on synem wielkiego riszi Angirasa, stąd jego patronimiczne imię. Jako nauczyciel b o g ó w nazywany jest t a k ż e Amnimiszaczarya, Czakszas, I d ź y a lub I n d r e d ź y a . Pojazd, k t ó r y m zwykle porusza się po niebie ciągnie osiem białych k o n i i nazywany jest „ N i t i - g h o s z a " . Podczas jednej z wielu mitycznych wojen rozgrywających się p o m i ę d z y bogami, jego ż o n a , Tara, została uprowadzona przez boga Somę-Księżyc i ten fakt d o p r o w a d z i ł do wybuchu wojny znanej z m i t o l o g i i p o d n a z w ą Taraka-maya. Somie pomagali w ó w c z a s tacy bogowie, j a k Usanas i R u d r a oraz wszystkie mniejsze b ó s t w a D a i t y a i Danava, podczas gdy b ó g wojny I n d r a i reszta b o g ó w wzięli s t r o n ę Brihaspatiego (Dowson 1984, s. 321). W o j n a ta w s t r z ą s n ę ł a całą ziemią, tak że m u s i a ł i n t e r w e n i o w a ć Brahma; n a k a z a ł o n o d d a ć ż o n ę m ę ż o w i . T a r a u r o d z i ł a syna, do k t ó r e g o p o c z ą t k o w o przyznawali się z a r ó w n o Brihaspati, j a k i Soma. N a polecenie Brahmy, by w y z n a ł a praw­ dę, w s k a z a ł a ona na S o m ę j a k o ojca dziecka i n a z w a ł a je Budha. Budha jest �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 123 indyjskim odpowiednikiem planety M e r k u r y (Dowson 1984, s. 321). W t y m konflikcie w s p o s ó b symboliczny m o g ą m a n i f e s t o w a ć się fazy wprowadzania k u l t u Bryhaspatiego w k r ą g m i t o l o g i i lokalnych. Soma byłby t u odpowied­ nikiem k u l t ó w lokalnych, a Bryhaspati - nowego, ponadregionalnego k u l t u . R ó ż n e miasta I n d i i p ó ł n o c n y c h przypisywały sobie historię B h a r d w a d ż y . T a k więc, żył on w Hardwar, a w e d ł u g Ramajany - przyjął on R a m ę i Sitę w swojej pustelni, w Prajag. Jego matka zaszła w ciążę równocześnie po z a p ł o d n i e n i u przez swego m ę ż a Utathya, j a k i Brihaspati (Dowson 1984, s. 46). D a w n y indyjski kodeks prawny nosi imię Bryhaspati. Jego imię przyjmowali też wieszczowie i asceci. P o z o s t a ł e , rzadziej wymieniane imiona Brihaspatiego, to D z i w a („żyjący"), Diidivis („lśniący"), Dhiszana ( „ m ą d r y " ) , a ze względu na d u ż ą elokwencję - Giszpati ( „ P a n m o w y " ) ; (Dowson 1984, s. 64). M i t o l o g i a związana z Brihaspatim łączy się silnie z W i e l k ą T r a d y c j ą , kształ­ t o w a n ą na potrzeby integracji nowych ziem w j e d n ą całość. T o n n a d a w a ł y jej warstwy b r a m i ń s k i e . Wspomniane t u historie znane są i powtarzane w miejs­ cach pielgrzymkowych. K u l t Bryhaspati m i a ł więc charakter typowo ponad­ regionalny, integrujący r ó ż n e w ą t k i w ramach w s p ó l n e g o wyznania. PRZEJŚCIE OD C Y K L U 5-LETNIEGO DO 12-1 60-LETNIEGO P o d s t a w o w ą r ó ż n i c ą w obliczeniach astronomii indyjskiej i europejskiej jest wykorzystanie innego zodiaku. Tradycja indyjska używa zodiaku gwiazdowego, czyli stałego, tradycja europejska natomiast stosuje zodiak zwrotnikowy, czyli ruchomy. W t y m drugim p o c z ą t e k zodiaku przypada na p u n k t r ó w n o n o c y wiosennej. Jednak ze względu na zjawisko precesji ten p u n k t przecięcia się ekliptyki i r ó w n i k a niebieskiego przesuwa się wobec pozycji widocznych gwiazd. Indyjski stały zodiak p o ł ą c z o n y jest z gwiazdami wyznaczającymi pozycje z n a k ó w . S t ą d też w obliczeniach w a ż n e miejsce zajmuje ruch Księżyca poprzez 27 stacji na niebie, wyznaczanych przez stałe gwiazdy (nakszatra). W przeciwień­ stwie do tradycji europejskiej, w której najważniejsze miejsce zajmuje ruch Słońca, w obliczeniach indyjskich d o m i n u j ą ruchy Księżyca. P o n i e w a ż porusza się z w i ę k s z ą szybkością na niebie, oparcie dokonywanych obliczeń na jego ruchu zwiększa ich d o k ł a d n o ś ć i precyzyjność wyznaczania p o m y ś l n y c h i nie­ pomyślnych okresów. Jak się przekonamy dalej, w obliczeniach zawsze brana jest pod u w a g ę pozycja Księżyca względem pozycji gwiazd na niebie (stacje księżyco­ we) i w z g l ę d e m Słońca (podzielona na 30 r ó w n y c h części tithi lub inaczej faz k s i ę ż y c o w y c h ) . D o przewidywania i wyznaczania oczekiwanych konfiguracji astronomicznych wykorzystuje się t a k ż e Słońce i Jowisz. 7 7 W astrologii indyjskiej 30 fazom księżycowych tithi przypisuje się 30 rodzajów jakości, które służą odpowiedniemu waloryzowaniu poszczególnych części czasu. Podobnie wygląda kwestia 27 stacji księżycowych nakszatra, z których każda jest specyficznie waloryzowana zgodnie z astro­ logiczną jakością przypisywaną tej części nieba czy gwiazdy. �124 DAGNOSŁAW DEMSKI Pomijam t u szerszy opis cykli księżycowych i ograniczam się do przed­ stawienia cyklu Jowisza. C y k l Jowisza jest wyznacznikiem czasu poszczegól­ nych świąt z w i ą z a n y c h z cyklem świąt K u m b h a . O b r ó t tej planety w o k ó ł S ł o ń c a wynosi 12 lat ( d o k ł a d n i e 11,85). Jego o d m i a n ą jest cykl 60-letni, złożo­ ny z pięciu dwunastoletnich cykli. N i e zgadzam się z twierdzeniem, iż zna­ czenie tego cyklu jest niewielkie w tradycji indyjskiej (Tokarska-Bakir 1988). D l a astrologii indyjskiej cykl księżycowy m a podstawowe znaczenie ze wzglę­ d u na jego precyzję w opisywaniu losów człowieka. C y k l Jowisza nie m a takiego znaczenia na co dzień, wyznacza jednak dłuższe cykle rozwojowe jednostki lub z b i o r o w o ś c i . Jego najbardziej s p e k t a k u l a r n ą manifestacją był omawiany t u cykl świąt K u m b h a . M i a ł on również pewne znaczenie dla wyznaczania odpowiedniego czasu na tzw. „ z b i o r o w e ś l u b y " , występujące w ś r ó d n i e k t ó r y c h grup zaliczanych do siudrów. T ę d r u g ą manifestację cyklu Jowisza p r z e d s t a w i ę w o d r ę b n y m artykule. C y k l świąt K u m b h a wskazuje na o k r e ś l o n e konfiguracje astronomiczne, k t ó r y c h powtarzanie się powoduje k o n i e c z n o ś ć ponownego celebrowania ry­ t u a ł ó w w o k r e ś l o n y c h miejscowościach. Święto K u m b h a w każdej z czterech miejscowości jest t y l k o jednym aspektem całego cyklu. W związku z t y m m a p e w n ą c h a r a k t e r y s t y k ę i różni się od p o z o s t a ł y c h świąt składających się na cały cykl. Dlatego też celebrowane są tylko pewne o k r e ś l o n e pozycje Jowisza na tle mapy nieba, a pomijane całkowicie pozostałe. Teoretycznie w każdej z miejscowości święto obchodzone jest co d w a n a ś c i e lat. Jeśli spojrzymy na kalendarz tych świąt, to przekonamy się, że odbywa się ono zwykle w jakiejś miejscowości co trzy lata. D o d a t k o w o p r ó c z pełnej K u m b h a (kolejne po dwunastu latach), po upływie sześciu lat celebrowane są r ó w n i e ż A r d h a - K u m b h a M e l a ( p ó ł - M e l a ) . P o n i e w a ż w ciągu dwunastu lat Jowisz przechodzi przez znaki zodiaku, jedna specyficzna konfiguracja astronomiczna będzie należeć do danej miejscowości. D o k ł a d n y czas celebracji świąt generalnie w y ­ znaczają pozycje Jowisza i Słońca, a bardziej szczegółowo, np. rytualnych kąpieli, pozycja Księżyca względem Słońca na niebie. Niżej przedstawiam zasady wyznaczania czasu świąt w poszczególnych miejscowościach: H a r d w a r - Jowisz w znaku W o d n i k a ( K u m b h a ) , Słońce w znaku Barana (Mesza), czyli na p r z e ł o m i e miesięcy Phalgun/Czaitra; Prajag - Jowisz w znaku Byka (Wriszabha), Słońce w znaku K o z i o r o ż c u (Makara), czyli w m i e s i ą c u Magha; U d ż d ż a i n - Jowisz w znaku L w a (Simha), Słońce w znaku Barana i B y k a (Mesza, Wriszabha), czyli w miesiącu Waisakh ; Nasik - Jowisz w znaku Skorpiona (Wriszczika) lub w znaku L w a (Simha), Słońce w znaku L w a , czyli na p r z e ł o m i e miesięcy Ś r a w a n / B h a d r a p a d a . 8 9 8 Źródła podają również inne wersje cyklu jowiszowego dla Udżdżain: Jowisz, Słońce i Księ­ życ w znaku Wagi (Tula), czyli w miesiącu Aświn. Według innej wersji, dla Nasik: Jowisz i Słońce w znaku Lwa (Simha), czyli w miesiącu Bhadrapada. 9 �125 12-LETNI CYKL JOWISZOWY Ponieważ życie na ziemi zależy od sił grawitacji, rytm planety Jowisz wywiera specyficzny w p ł y w na organizmy ludzkie w zależności od wejścia i przebywania w określonej konfiguracji astronomicznej. Z przytoczonych wyżej danych wynika, że cykl świąt K u m b h a odbywa się w czasie, kiedy planeta Jowisz znajduje się w znakach W o d n i k a (Kumbha), Byka (Wriszabha), L w a (Simha) i Skorpiona (Wriszczika) lub Wagi (Tula). Te dwa ostatnie znaki, Skorpiona i Wagi, są wymieniane najrzadziej. Słońce występuje w znakach Barana (Mesza) i B y k a (Wriszabha), K o z i o r o ż c a (Makara) oraz L w a (Simha). W Tabeli I p o d a j ę p r z y k ł a d o w o lata p r z y p a d a j ą c e na cykl świąt K u m b h a w p o s z c z e g ó l n y c h miejscowościach. Tabela I. Cykl świąt Kumbha w poszczególnych miejscowościach Hardwar Prajag Udżdżain Nasik 1915 1927 1939 1951 1963 1975 1986 1998 2010 1918 1930 1942 1954 1966 1978 1989 2001 2012 1921 1933 1945 1957 1969 1981 (1980) 1992 2004 2016 1924 1936 1948 1960 1972 1984 (1980) 1995 1991 2007 (2003) 2015 W praktyce święta K u m b h a tylko w Hardwar i Prajag odbywają się niezmien­ nie podczas podobnej konfiguracji astronomicznej na niebie. P o z o s t a ł e święta w U d ż d ż a i n i Nasik podlegają zmianom. Dane podawane przez różnych a u t o r ó w przeczą sobie nawzajem. W nawiasach podaję rzeczywiste daty świąt. Trudno m i w y t ł u m a c z y ć te anomalie. Niewykluczone, że ich powodem jest forsowanie i n t e r e s ó w p o s z c z e g ó l n y c h grup uczestników świąt, tzn. r ó ż n y c h szkół i linii ascetów. Kwestia ta wymaga dalszych b a d a ń , szczególnie w U d ż d ż a i n i Nasik. G d y b y przyjąć wszystkie święta K u m b h a zaznaczone w kalendarzu to od­ b y w a ł o b y się ono co trzy lata, za k a ż d y m razem w innej miejscowości, a niekiedy t a k ż e co r o k u . P o n i e w a ż Jowisz w p ł y w a na wody, w t y m - rzeki, szczególnego znaczenia nabiera położenie miejscowości. Prajag leży w miejscu, gdzie Jamuna wpada do Gangesu . Zlewisko d w ó c h rzek określane jest j a k o sangam i obdarzane szczególnymi własnościami. H a r d w a r leży nad Gangesem, Nasik p o ł o ż o n y jest nad r z e k ą Godawari ( n a z y w a n ą p o ł u d n i o w y m Gangesem), a U d ż d ż a i n (dawne Awanti) nad rzeką Szipri. Największe znaczenie i największą liczbę p i e l g r z y m ó w ściąga święto K u m b h a odbywające się w Allahabadzie. 10 1 0 11 Ganges jako najświętsza ze wszystkich rzek indyjskich, symbol czystości i archetyp wszyst­ kich świętych wód, życiodajnych i oczyszczających rzek (Słownik... 1994). Nad brzegami Gangesu znajdują się dziesiątki miejsc pielgrzymkowych od jego źródeł Gangotri, przez Benares, Gaya po jej ujście Gangasagar. W astrologii indyjskiej termin sangam odnosi się do koniunkcji planet, czy części horoskopu. 1 1 �126 DAGNOSŁAW D E M S K I Przy wyznaczaniu świąt K u m b h a mamy do czynienia z k i l k o m a cyklami. Z relacji H u a n Tsanga w y n i k a ł o ( V I I w . n.e.) że pierwszy z nich to cykl 5-letni, który obowiązywał p o c z ą t k o w o podczas święta K u m b h a w Prajag i związany był z ruchem K s i ę ż y c a i Słońca, a nie Jowisza. Zapewne o b o w i ą z y w a ł on w całych p ó ł n o c n y c h Indiach. W Prajag co r o k u odbywa się M a g h a M e l a , święto o bardziej lokalnym charakterze, związane z corocznym wejściem Słońca w znak K o z i o r o ż c a (Makara) i rozpoczęciem powrotnej pozornej drogi Słońca na niebie (Uttarajana). Co pięć lat natomiast w pierwszym dniu jasnej części m i e s i ą c a M a g h a (druga p o ł o w a stycznia) powtarza się koniunkcja Słońca z K s i ę ż y c e m w znaku Strzelca (Dhanus). Zjawisku temu przypisywano p o m y ś l n y walor. Te obliczenia posłużyły do wyznaczenia 5-letniego cyklu świąt K u m b h a . K a ż d e z tych pięciu kolejnych lat stanowiło część całości i nosiło o d r ę b n ą n a z w ę : samwatsara, parivatsara, idavatsara, anuvatsara oraz idvatsara. 5 K i e d y n a s t ą p i ł o przejście od 5-letniego cyklu słoneczno-księżycowego do 12- i 60-letnich cykli jowiszowych, d o k ł a d n i e nie wiadomo. Jak j u ż wspom­ niałem, tradycja nakazuje łączyć przekształcenia m a j ą c e na celu integrację r ó ż n y c h lokalnych tradycji w j e d n ą W i e l k ą T r a d y c j ę z p o s t a c i ą Szankaraczarji, czyli z p r z e ł o m e m V I I I i I X w . n.e. Przejście na cykl świąt K u m b h a , wyznaczany przez ruch Jowisza, d a ł o m o ż l i w o ś ć połączenia k i l k u o d r ę b n y c h tradycji w jeden w s p ó l n y cykl. Przejściu temu towarzyszyło rozbudowanie symboliki Jowisza j a k o Bryhaspatiego w literaturze puranicznej. C y k l 12-letni z w i ą z a n y jest z ruchem Jowisza d o o k o ł a Słońca. K a ż d y r o k cyklu nosi nazwę od znaku, w jakim przebywa wówczas Jowisz (patrz Tabela I I ) . Pięć kolejnych cykli 12-letnich zamyka pełen, 60-letni cykl Jowisza. K a ż d a nazwa roku z cyklu 60-letniego oznacza p e w n ą jakość, na k t ó r ą wskazuje ó w rok. Służy to j a k o w s k a z ó w k a dla przeprowadzania prognoz astrologicznych na dany rok. 60-letni cykl wykorzystuje się w celu uzyskania prognoz dla zbiorowości, ale r ó w n i e ż k a ż d a jednostka podlega 60-letniemu cyklowi ewolucji. K a ż d e m u elementowi tego cyklu przypisuje się k o n k r e t n ą j a k o ś ć , k t ó r a wskazuje na to, czy dany r o k m o ż n a u z n a ć za p o m y ś l n y , czy nie. N i e k t ó r e lata m a j ą zdecydowanie negatywne konotacje. Być m o ż e w t y m leży przyczyna modyfikacji obchodzenia świąt co trzy lata. W Tabeli I I p o d a j ę nazwy poszczególnych lat i r o k kalenda­ rzowy, j a k i w ó w c z a s w y p a d a . P r z y k ł a d o w o , r o k 2001 jest p i ę t n a s t y m r o k i e m w cyklu 60-letnim n o s z ą c y m n a z w ę Wrisza. Wrisza oznacza Byka, a symbol ten uznawany jest za w y j ą t k o w o p o m y ś l n y , przynoszący d o b r o b y t . W i e d z ę na ten temat wnosi astrologia indyjska. Cykl ten został zapożyczony od Babilończyków, przypomina on r ó w n i e ż 60-letni cykl kalendarza chińskiego i t y b e t a ń s k i e g o . 12 13 Pierwszy r o k w cyklu 60-letnim, nazywany Prabhawa, rozpoczyna się w j a ­ snej części m i e s i ą c a M a g h a , kiedy to Księżyc i Słońce znajdują się w jednej 1 2 W Tabeli podałem pełne lata, zmiana daty odbywa się natomiast zawsze w okresie przesi­ lenia wiosennego. Na rok 2002 przypada Czitrabhanu, uznawany za pomyślny dla rozwoju inteligencji, duchowości, oddawania czci bogom. 1 3 �Tabela II. 60-letni cykl Jowisza {Brihaspati Czakra) Nazwy lat z cyklu/rok 13. Pramadi 1. Prabhawa 1987 25. Khara 1999 14. Wikrama 2. Wibhawa 1988 26. Nandaná 2000 15. Wrisza 3. Śukla 4. Pramoda 1991 29. Manmatha 18. Tarana 6. Angiras 1992 30. Durmukhi 31. Hemalambi 20. Wyaya 8. Bhawa 9. Yuwan 32. Wilambi 21. Sarwadżit 1995 33. Wikari 1996 34. Sar vari 23. Wirodhin 11. Iśwara 1997 35. Pława 24. Wikrita 12. Bahudhanya 1998 4. Karka Maha Magha 5. Simha 2041 Maha 2042 Phalgun 2031 Maha 57. Rudhirodgarin 2043 Czaitra 58. Raktaksza Maha 2044 Waisakha 2045 Maha Dżyesztha 2046 Maha Aszadha 59. Krodhana 47. Pramadin 2033 60. Kszaya 48. Ananda 2022 Maha 2040 Pausza 2032 2021 36. Śubhakrit 2010 54. Raudra 56. Dundubhi 46. Paridhawin 2020 2009 3. Mithuna 2030 45. Wirodhaka 2019 2008 Maha 2039 Margaśirsza 55. Durmati 44. Sadharanya 2034 1. Mesza 53. Siddharta 2029 2018 2007 22. Sarwadharin 10. Dhatri 43. Saumya Maha Aświna 12. Mina 2. Wriszabha 2028 2017 2006 1994 42. Kilaka 11. Kumbha Maha 2038 Kartik 2027 2016 2005 1993 41. Plawanga Maha Sravana 52. Kalayukta 2026 2015 2004 19. Parthiva 7. Śrimukha 40. Parabhawa 2014 2003 2037 2025 Znak zodiaku {rosi) Maha 2036 Bhadrapada 51. Pingala 39. Wiśwawasu 28. Dżaya 17. Subhanu 5. Pradżapati 2024 2013 2002 2035 50. Nala 38. Krodhin 27. Widżaya 16. Czitrabhanu 1990 49. Rakszasa 2023 2012 2001 1989 37. Sobhana 2011 Wielki miesiąc 6. Kanya 7. Tula 8. Wriszczika 9. Dhanus 10. Makara �128 DAGNOSŁAW DEMSKI 14r stacji księżycowej (nakszatra) o nazwie Dhanisztha i są w koniunkcji z pla­ n e t ą Jowisz. T a konfiguracja powtarza się co 60 lat. Pełny o b r ó t Jowisza w o k ó ł słońca zajmuje 11, 86 lat, co oznacza mniej niż 50 d n i w ciągu 12 lat słonecznych, czyli d o k ł a d n i e 4 343 d n i . W e d ł u g obliczeń astronomicznych, Jowisz przechodzi do n a s t ę p n e g o znaku co 84 lata. Stąd na siedem świąt cyklu K u m b h a , pierwsze sześć przypada na 12 lat, ale siódme przypada na 11 r o k . Dlatego też, co pewien czas jedno ze świąt obchodzone jest wcześniej. S C E N A R I U S Z ŚWIĘTA: CZAS I M I E J S C E Podstawowe zręby scenariusza zostały wyznaczone zgodnie z obliczeniami p o m y ś l n y c h konfiguracji astronomicznych. P o n i e w a ż , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , planeta Jowisz w p ł y w a na wody, najważniejszym elementem o b c h o d ó w tych świąt są rytualne kąpiele (snana) w rzekach. Ablucje w o d ą ze świętej rzeki są charakterystyczne dla całego hinduizmu. Czas na p o m y ś l n e kąpiele rytualne (snanajoga) wyznaczany jest przez konfigurację z ł o ż o n ą z Księżyca, Słońca i Jowisza. W związku z t y m , w k a ż d y m ze świąt cyklu K u m b h a istnieje pewna liczba kulminacyjnych p u n k t ó w o b c h o d ó w całego święta, wyznaczających p r z y p ł y w y i o d p ł y w y dodatkowej rzeszy pielgrzymów. I tak, w H a r d w a r istnieją trzy najważniejsze momenty przeznaczone na rytualne kąpiele: święto Śiwaratri - pełnia (purnima) miesiąca Phalgun, n ó w (amavasyá) miesiąca Czaitra oraz pierwszy dzień n a s t ę p n e g o w kolejności m i e s i ą c a Waisakh. W t y m okresie Jowisz znajduje się w znaku W o d n i k a ( K u m b h a ) , a Słońce przebywa w znakach Barana (Mesza) i Byka (Wriszabha). C a ł e święto t r w a ok. 1,5 miesiąca. W Prajag jest sześć takich p o m y ś l n y c h m o m e n t ó w . W t y m r o k u były to: pełnia m i e s ą c a Pausz (Pausz Purnima - 9.1.2001), Makara Sankranti (wejście słońca w znak M a k a r a - K o z i o r o ż c a - 12.1.2001), n ó w miesiąca M a g h a (Mauni Amavasyá - 24.1.2001), piąty dzień wiosny (Vasant Panczami - 29.1.2001), pełnia m i e s i ą c a M a g h a (Magha Purnima - 8.2.2001), Mahaśiwaratri (pełnia miesiąca Phalgun - 21.2.2001). W tym okresie Jowisz znajduje się w znaku Byka, a Słońce przechodzi o d znaku Strzelca (Dhanus), przez K o z i o r o ż c a ( M a k a r a ) do znaku W o d n i k a (Kumbha). Całe święto trwa dwa miesiące. Podczas święta w U d ż d ż a i n jest tylko jedna rytualna kąpiel podczas pełni miesiąca Waisakh. Jowisz znajduje się w znaku L w a (Simha), a Słońce w znaku Barana (Mesza). Święto trwa niecały miesiąc. W trakcie o b c h o d ó w świąt w Nasik występują natomiast trzy główne kąpiele: p o c z ą t e k miesiąca Ś r a w a n , czyli wejście Słońca w znak L w a (Simha), r ó w n i e ż Jowisz i M a r s winny z n a j d o w a ć się w znaku L w a . N a s t ę p n i e n ó w 15 1 4 Pełny obrót wokół osi podzielony jest na 30 stacji księżycowych (nakszatrd). Pełny obrót liczący 360° podzielony jest na 30 równych odcinków (tithi). Podział czasu wyznacza więc ruch Księżyca, a nie Słońca. Początek jasnej części roku uttarajana (sanskr. „droga na północ"), czyli według kalendarza indyjskiego przesilenie zimowe. 1 5 �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 129 miesiąca Bhadrapada oraz 11 dzień (ekadasi) miesiąca K a r t i k . Święto K u m b h a w Nasik trwa o k o ł o czterech miesięcy. Rai podaje, iż według tradyqi przewidzia­ no cztery miesiące ascezy i wyrzeczeń (vrata) dla ascetów, a dokładnie od 11 dnia (ekadasi) jasnej części miesiąca Aszadh do 11 dnia (ekadasi) jasnej części miesiąca K a r t i k a (Rai 1993). T o czas pory deszczowej, kiedy bogowie o d p o c z y w a j ą . P o n i e w a ż oba święta K u m b h a w U d ż d ż a i n i w Nasik o d b y w a j ą się w okresie, gdy Jowisz znajduje się w znaku Lwa, nazywane są Simhasta. Czas kąpieli wyznaczony jest z d o k ł a d n o ś c i ą co do minuty. W wymienio­ nych t u , zdeterminowanych astronomicznie i najbardziej p o m y ś l n y c h m o m e n ­ tach kąpieli d o k o n u j ą asceci Naga, k t ó r z y uczestniczą w obchodach zbiorowo - całymi s z k o ł a m i . Oni jedyni m a j ą prawo do kąpieli o określonej d o k ł a d n i e , co do minuty porze. Z p u n k t u widzenia pomyślności kąpiel przed t y m okresem jest dopuszczalna, ale nie honorowa, dla c z ł o n k ó w wielkich szkół ascetycz­ nych. K ą p i e l po upływie p o m y ś l n e g o czasu traci moc oczyszczającego błogosła­ w i e ń s t w a . Odbywa się ona w miejscu połączenia się w ó d z obu rzek. U C Z E S T N I C Y ŚWIĘTA: BRAMINI (PANDA), A S C E C I I P I E L G R Z Y M I (KALPAVASI) K i m są uczestnicy całego cyklu świąt Kumbha? N a l e ż ą do nich bramini, asceci oraz pielgrzymi. D w i e pierwsze grupy u w a ż a n e są za część podstawowej triady hinduizmu: k a p ł a n bramiński - asceta - lokalne medium, łączącej W i e l k ą Tradycję hinduizmu z jej lokalnymi nurtami. T o właśnie oni odgrywają pierwszo­ planowe role w cyklu świąt K u m b h a . Z a r ó w n o bramin, jak i asceta pełni funkcję nauczyciela, czy przewodnika duchowego. Szczególnie asceci są t u najbardziej widoczni . W a ż n ą rolę w cyklu świąt K u m b h a odgrywają bramini, nazywani t u panda (pandit, panda-iimczyciel). Bramini p r o w a d z ą księgi, do k t ó r y c h zapisują się odwiedzający święte miejsce pielgrzymi. P r o w a d z ą je od k i l k u p o k o l e ń , przejmując spisy od swoich p r z o d k ó w . K a ż d a z przybyłych rodzin odwiedza „ s w o j e g o " bramina. W Prajag funkcjonuje ok. 60 rodzin p a n d ó w . K a ż d a z nich ma stanowisko dogodnie p o ł o ż o n e nad brzegiem zlewiska obu rzek, oznaczone flagą i symbolem charakterystycznym, łatwo rozpoznawalnym przez przybywają­ cych pielgrzymów. M a to ułatwić dotarcie do właściwych b r a m i n ó w . Zgodnie z o b o w i ą z k a m i wyznawcy hinduizmu, dotyczącymi r y t u a ł ó w k u czci p r z o d k ó w , pielgrzym obdarowuje b r a m i n ó w w zależności od swoich możliwości i potrzeb. Zwyczajowe dary w postaci k r o w y nie są j u ż s k ł a d a n e , chyba że symbolicznie i rzadko. Pojawiają się dary nowego typu, np. s a m o c h ó d , skuter czy motocykl. N a d brzegiem wody w Prajag wbito 43 słupy, dzielące teren dla p r z y b y ł y c h pielgrzymów. N a k a ż d y m z nich namalowany jest symbol zwierzęcy lub i n n y . Przy n i m siedzą pandici, zapisujący w swoich księgach nazwiska i adresy 16 17 1 6 Na temat triady bramin - asceta - bhopa piszę szerzej w przygotowywanej do druku Np.: szczur, żaba, głowa Hanumana, żuraw lub czapla, wschodzące lub zachodzące dłoń, małpa, paw, podwójny bębenek, krowa, wielbłąd, świnia, jeleń (z rogami), krokodyl, ptak (na samym cyplu), słoń, koń, orzeł, lis, niedźwiedź, kogut (po raz drugi), lingam, kaczka, 1 7 pracy. słońce, kogut, tygrys, �130 DAGNOSŁAW DEMSKI p i e l g r z y m ó w . M o ż n a ich p y t a ć o krewnych, k t ó r z y t u byli i dokonali w p i s ó w do ksiąg kilkadziesiąt, a nawet kilkaset lat wcześniej. W a ż n y m i , a b y ć m o ż e najważniejszymi uczestnikami cyklu świąt K u m b h a są asceci. W p ó ł n o c n y c h Indiach 12-letni cykl świąt wyznacza kalendarz życia k l a s z t o r ó w (aszram, matha) czy szkół (akhara, sampradaya), w k t ó r e zorgani­ zowani są asceci (sannyasin, sadhu, Bairagi, swami, Naga, Natha). Najbardziej znane są t u szkoły (akhara - sala ćwiczeń, oddział) ascetów zaliczanych do kategorii j o g i n ó w N a g a . I c h procesje oraz zbiorowe kąpiele w d o k ł a d n i e oznaczonych porach są najbardziej w i d o w i s k o w ą częścią świąt. T a k ż e życie w akharach toczy się według cyklu 12-letniego. Inicjacje nowych c z ł o n k ó w , w y b o r y do w ł a d z z a k o n ó w i poszczególnych p r z e o r ó w (mahant) k l a s z t o r ó w w H a r d w a r lub rozstrzyganie s p o r ó w między zakonami ma miejscie podczas cyklu K u m b h a w Prajag i U d ż d ż a i n (Briggs 1982, s. 28, 35). N o w e w ł a d z e klasztorne wybierane są na k a d e n c j ę trwającą 12 lat. Dane te d o t y c z ą większości sekt hinduistycznych. Podczas trwania świąt istnieje m o ż l i w o ś ć szerszej prezentacji d o k o n a ń swojej szkoły, sekty czy osobistych. W biografiach słynnych ascetów, święta cyklu K u m b h a określane są zwykle j a k o okres poszukiwania odpowiedniego nauczyciela duchowego. Sprzyja temu p o m y ś l n y czas, j a k i d u ż e skupisko ascetów przybyłych niemal z całych I n d i i . 18 Najbardziej licznymi aktorami uczestniczącymi w cyklu świąt K u m b h a są pielgrzymi. Z uwagi na fakt, że święta trwają zwykle dłuższy czas, np. w Pra­ jag przez okres d w ó c h miesięcy, pielgrzymi n a p ł y w a j ą t u etapami, a ich liczba zwiększa się znacznie w jasnej części miesiąca księżycowego lub w dniach p o m y ś l n y c h na oczyszczającą kąpiel w wodach rzeki. Część p i e l g r z y m ó w przy­ bywa przed rozpoczęciem święta i pozostaje do jego k o ń c a . Ortodoksi k ą p i ą się codziennie przez cały miesiąc, p o s z c z ą w dzień, nie j e d z ą p o s i ł k ó w z ziaren z b ó ż i ryżu, ani olejów roślinnych. Nazywani są kalpavasi („mieszkańcy czasu kalpa"). P o z o s t a j ą oni na terenie zlewisk rzek przez cały okres pomyślnej konfiguracji astronomicznej. T o ludzie j a k b y oderwani od codziennego życia i zanurzeni w błogosławionej „wieczności". S t a n o w i ą o d r ę b n ą k a t e g o r i ę piel­ g r z y m ó w , p o n i e w a ż nie tylko składają ofiary, poszczą, d o k o n u j ą oczyszczają­ cych ablucji, czy uzyskują b ł o g o s ł a w i e ń s t w o w c h o d z ą c w kontakt z ascetami, ale r ó w n i e ż przejmują b e z p o ś r e d n i o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o wynikające z przebywa­ nia w o k r e ś l o n y m miejscu podczas z a c h o d z ą c y c h na niebie p o m y ś l n y c h k o n ­ figuracji astronomicznych. P o z o s t a ł e role związane z r y t u a ł e m pełnią: fryzjer, n i e z b ę d n y w k a ż d y m o ś r o d k u pielgrzymkowym, oraz aktorzy odgrywający spektakle mitologiczne (lila) dla pielgrzymów. wilk, kwiat róży lub lotos, zielona papuga, ptak dudek, lew, koza, trójząb, biały królik, biała krowa, łuk i strzała, głowa mężczyzny z wąsami, czerwony lotos, ryba, łabędź, biały kot, żółw. Oddziały {akhara) zbrojnych ascetów Naga powstały w okresie panowania cesarza Dżahangira i nie wcześniej niż w 1750 r. Słynne akhary północnych Indii mające swe siedziby głów­ nie w Varanasi, Prayag i Hardwar (Mahanirwani Akhara, Nirandżani Dżuna Akhara, Bairagi Akhara, Najapanczajati Udasin Akhara, Barapancząjati Udasin Akhara, Nirmala Akhara). 1 8 �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 131 ZEWNĘTRZNE CZYNNOŚCI UCZESTNIKÓW ŚWIĘTA C z y n n o ś c i p i e l g r z y m ó w m a j ą charakter zrytualizowany. Przybywający piel­ grzym goli głowę na n a b r z e ż u , stąd d u ż a liczba fryzjerów p r a c u j ą c y c h nad brzegiem rzeki. Dokonuje wstępnej kąpieli, a ogolone włosy spadają na m o k r e ubranie. Po goleniu głowy powtarza kąpiel. Oczyszczającym ablucjom towarzy­ szy bramin Panda, k t ó r y śpiewa sankalpa. Pielgrzym ofiarowuje wtedy pierwszy m a ł y podarunek, a od bramina otrzymuje kwiaty, mleko i orzech kokosowy. Pielgrzym wrzuca kwiaty do w ó d zlewiska, n a s t ę p n i e s k ł a d a panditowi dar w postaci krowy. P o n i e w a ż nie k a ż d e g o pielgrzyma stać na to, ceremonia ta m a charakter symboliczny. Pielgrzym trzyma p r z y p r o w a d z o n ą k r o w ę za ogon, a b r a m i n recytuje sankalpa. N o m i n a l n ą cenę k r o w y lub mniejszą s u m ę pienię­ dzy płaci się właścicielowi zwierzęcia. Ten bierze t r o c h ę pieniędzy, a resztę oddaje b r a m i n o w i . Bogaty pielgrzym daje nie tylko k r o w ę . Darem m o ż e b y ć słoń albo k o ń z siodłem, m o t o c y k l lub s a m o c h ó d . N a s t ę p n ą częścią rytuałów jest ceremonia złożenia ofiary przodkom w postaci kulek ryżowych i k w i a t ó w (pinda dana). Zgodnie z zasadami hinduizmu towarzy­ szy temu karmienie b r a m i n ó w . T o klasyczna ceremonia zaliczana do r y t u a ł ó w p o ś m i e r t n y c h t y p u śraddha, do k t ó r y c h zobligowany jest k a ż d y wyznawca hinduizmu. Obowiązkiem pielgrzyma jest odwiedzenie świętych miejsc w okolicy. Jakie d z i a ł a n i a m a j ą szczególne znaczenie w cyklu świąt Kumbha? D l a p i e l g r z y m ó w są to d z i a ł a n i a charakterystyczne dla w y o b r a ż e ń i logiki Wielkiej Tradycji hinduizmu, a więc oczyszczające ablucje (snana), widzenie w i z e r u n k ó w b o g ó w i procesji ascetów (darśań), ofiara i obdarowywanie (dana), karmienie i s p o ż y w a n i e resztek ofiary (prasad), picie świętej w o d y z Gangesu, specjalne ofiary dla p r z o d k ó w (śraddha), znalezienie przewodnika duchowego (guru), przebywanie w czasie świętym (kalpavasi) oraz powtarzanie specjalnej m o d l i t w y sankalpa. D l a ascetów cykl tych świąt to czas inicjacji nowicjuszy (diksza), w y b o r u w ł a d z (sammelań), oczyszczających ablucji (snana), a t a k ż e m o ż l i w o ś ć zdobycia nowych u c z n i ó w i pokazania swojego statusu (guru-sziszja). Ablucje (snana) związane są z wierzeniami w oczyszczające z g r z e c h ó w właściwości w o d y ze świętych rzek, a w szczególności ze zlewisk tych rzek oraz ich źródeł. W górnej części Gangesu znajduje się kilkanaście zlewisk (sangam) 0 mniejszym znaczeniu niż Prajag. Jednak k a ż d e z nich u w a ż a n e jest lokalnie za miejsce pielgrzymkowe. O p r ó c z rytualnych kąpieli nad brzegami Gangesu, rodziny wrzucają do jego w ó d prochy swoich zmarłych. W y j ą t k o w e w a r u n k i kąpieli stwarza odpowiedni czas i miejsce. Symbolika wody opiera się na wierze, iż wody, np. oceanu wszechświata, poprzedzają wszelką formę. W hinduizmie akt zanurzenia w wodzie oznacza p o w r ó t do stanu pierwotnego lub rozpuszczenie starej formy, co u m o ż l i w i a p o c z ą t e k u k s z t a ł t o w a n i a nowej. T o rodzaj śmierci 1 oczyszczenia przed włączeniem w sacrum, czy rodzaj symbolicznego odrodzenia. D u ż e znaczenie w hinduizmie przywiązuje się do b e z p o ś r e d n i e g o widzenia w i z e r u n k ó w b o g ó w i procesji ascetów. N o s i to n a z w ę darśan i oznacza widze­ nie, k o n t a k t wizualny, przebywanie w obecności i w y m i a n ę spojrzeń. C z y n n o ś ć �132 DAGNOSŁAW DEMSKI ta powoduje przekaz błogosławieństwa od b ó s t w a , jego wizerunku, oświecone­ go mistrza lub innego ascety. W cyklu świąt K u m b h a szczególne znaczenie m a b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z ascetami (darśań). K o n t a k t z n i m i daje przepływ bez­ p o ś r e d n i e g o błogosławieństwa, k t ó r e g r o m a d z ą pielgrzymi. Podobnie rozmowa z n i m i lub d o t k n i ę c i e ś l a d ó w zostawianych przez nich na piasku wzmacnia przekaz boskiego błogosławieństwa. Odnalezienie guru i n a w i ą z a n i e z n i m głębokiej więzi na zasadzie n a u c z y c i e l - u c z e ń (guru-sziszja) wzmacnia jeszcze bardziej ten przekaz. Wizerunki b ó s t w hinduistycznych w świątyniach m a j ą podobne znaczenie. Specyfiką święta jest jednak b e z p o ś r e d n i e obcowanie (dar­ śań) z ascetami, a t y m samym z przejawami boskiej energii. S k ł a d a n i e ofiar lub obdarowywanie (dana) b o g ó w i guru (dakszina) na­ leży do jednej z najważniejszych p o w i n n o ś c i wyznawcy hinduizmu. W e d ł u g M a n u s m r y t i , s k ł a d a n i e ofiar należy do o b o w i ą z k ó w gospodarza i ojca rodzi­ ny. Ofierze z p o ż y w i e n i a towarzyszy karmienie lub jedzenie resztek (prasad) ze stołu b o g ó w , co jest f o r m ą k o m u n i i z bogami. D o tej kategorii należy r ó w n i e ż picie świętej w o d y z Gangesu i przyniesienie jej w naczyniu do d o m u , po z a k o ń c z e n i u święta. K u m b h a oznacza dzban, k t ó r y pielgrzymi ofiarowują na ś w i ą t y n n y c h o ł t a r z a c h p o ś w i ę c o n y c h Dziewięciu Planetom (Nawagraha). O d m i a n ą obdarowywania są ofiary dla z m a r ł y c h p r z o d k ó w (śraddha). I c h zasady regulowane są w y m o g a m i żałoby oraz określone w zależności o d pozy­ cji pielgrzyma w hierarchii społecznej. W o d y Gangesu u w a ż a n e są t a k ż e za łączące żywych ze światem z m a r ł y c h . O d r ę b n ą k a t e g o r i ę s t a n o w i ą pielgrzymi pozostający na z a m k n i ę t y m terenie obozu nad r z e k ą przez cały okres świąt (kalpavasi). I c h celem, na w z ó r asce­ t ó w , jest uzyskanie b e z p o ś r e d n i e g o błogosławieństwa, przekazywanego szcze­ gólnie obficie w p o m y ś l n y m okresie p r z y p a d a j ą c y c h na ten czas konfiguracji astronomicznych. Jako miejsce w o k r e ś l o n y m czasie przemienia się w niewy­ czerpane ź r ó d ł o siły i błogosławieństwa. Uzyskaniu d o s t ę p u do tej wiecznej siły i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a służy powtarzanie sankalpy. T e r m i n sankalpa oznacza intencję t o w a r z y s z ą c ą odprawianiu pewnych a k t ó w rytualnych. T y p o w a san­ kalpa wymawiana jest w e d ł u g wzoru: „ja, p o c h o d z ą c y z takiej rodziny, miesz­ kający w takiej miejscowości, posiadający to i to, jestem obecnie w Prajag takiego r o k u , miesiąca, dnia, w t y m miejscu podczas święta. B ę d ą c t u zamie­ rzam... i t p . " Jeśli m ó w i ą c y oczekuje na o k r e ś l o n y wynik, w t y m momencie recytacji wymienia go. Jest to rodzaj z w r ó c e n i a uwagi boskim siłom na siebie. W i ę k s z o ś ć p i e l g r z y m ó w wynajmuje p a n d ę , inni sami wiedzą j a k należy od­ p r a w i ć r y t u a ł tej recytacji. D l a u c z e s t n i k ó w świąt cyklu K u m b h a wzięcie udziału w nich daje przede wszystkim b ł o g o s ł a w i e ń s t w o (sanskr. ananda). W i ę k s z o ś ć z wymienionych w y ­ żej d z i a ł a ń podejmowano po to, by u z y s k a ć błogosławieństwo. Daje je np. b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z ascetami, z duchowym nauczycielem (darśań). Sym­ bolizują to gesty błogosławieństwa, jakie przyjmują asceci w spotkaniach z pielgrzymami, a p r z y p o m i n a j ą one gesty utrwalone w wizerunkach bo­ gów. P r z e p ł y w b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wzmacnia przebywanie nad zlewiskiem rzek �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 133 w kulminacyjnych momentach świąt. N a s t ę p u j e w ó w c z a s połączenie m i ę d z y niebem a ziemią, czas, w k t ó r y m ludzie żyją w zgodzie z rytmem wielkich k o n ­ figuracji astronomicznych na niebie. * C y k l świąt K u m b h a należy do uformowanej w ciągu stuleci Wielkiej T r a ­ dycji hinduizmu integrującej p ó ł n o c n e części I n d i i . Jej celem było p o ł ą c z e n i e r ó ż n o r o d n y c h , mniejszych tradycji lokalnych z jednym w s p ó l n y m ogniwem hinduizmu. O d b y w a ł o się to na k i l k u poziomach, p o c z y n a j ą c od procesu w e w n ę t r z n e j kolonizacji I n d i i plemiennych, spowodowanej e k s p a n s j ą cywiliza­ cji indyjskiej. W i ą z a ł o się ze z m i a n ą dotychczasowych s p o s o b ó w m y ś l e n i a z lokalnych na ponadregionalne, ze stanu ekologicznego wtopienia się w l o k a l ­ ne ś r o d o w i s k o do przyjęcia przekonania, że bogowie wpływają na istoty żywe na t y m świecie poprzez siły i ruchy planet, a co za t y m idzie, przyjęcia specyficznych konfiguracji astronomicznych. P r z y k ł a d e m tego było przejście z cyklu słonecznego 5-letniego na 12-letni cykl jowiszowy. Zgodnie z k o n c e p c j ą Srivastavy, tradycja hinduizmu opiera się na triadzie: k a p ł a n - asceta - lokalne medium. D w a j pierwsi należą do Wielkiej Tradycji, podczas gdy trzeci człon triady należy do niezliczonej liczby lokalnych M a ł y c h Tradycji. Bramin jest g ł ó w n y m ogniwem łączącym wszystkie regiony subkontynentu indyjskiego. Sprawuje on funkcje rytualne, p o ś r e d n i c z ą c p o m i ę d z y l u d ź m i a światem b o g ó w i sił kosmicznych. D o niego zwracają się wierni o pomoc w przekazaniu odpowiednich ofiar dla b o g ó w i o ustalenie najbar­ dziej korzystnych konfiguracji astronomicznych dla danej jednostki, czy zbio­ rowości. W y p e ł n i a on swoje zadanie o d p r a w i a j ą c odpowiednie do sytuacji r y t u a ł y . Asceta nie pełni funkcji rytualnych. Jego siła i charyzma opierają się na latach wyrzeczenia i ćwiczeń oraz na b e z p o ś r e d n i m kontakcie z boskimi siłami. Pielgrzymi p r z y c h o d z ą do ascety po błogosławieństwo. T y l k o on m o ż e je p r z e k a z a ć . S t ą d tak wielkie znaczenie świąt cyklu K u m b h a . Trzeci człon tej triady to lokalne medium, noszące różne nazwy w zależności od części kraju i lokalnej kultury. Wierni nie zwracają się do nich ani o pomoc w składaniu najbardziej właściwych dla czasu i miejsca ofiar, ani o błogosławieńs­ two. P r z y c h o d z ą natomiast z p r o ś b ą lub z pytaniami, jakie ich n u r t u j ą . Roz­ wiązują oni problemy osobiste. T a sfera działań religijnych należy do kategorii M a ł e j Tradycji. W centrum Wielkiej Tradycji znajdują się bramin i asceta. I c h znaczenie w z r o s ł o w w y n i k u postępującego procesu sanskrytyzacji m a j ą c e g o na celu integrację wszystkich ziem i ludności I n d i i we w s p ó l n ą zbiorowość. W jego w y n i k u n a s t ę p o w a ł o narastające przesunięcie akcentu i znaczenia d w ó c h pierw­ szych postaci, kosztem tej ostatniej. Przesunięcie to towarzyszyło naturalnemu przekraczaniu granic funkcjonowania w społecznościach lokalnych przez po­ szczególne grupy m a j ą c e kontakty z innymi społecznościami, p o d k r e ś l a j ą c y m i p r z y n a l e ż n o ś ć do wspólnej szerszej tradycji. Ten proces przybiera na sile w miejscach pielgrzymkowych i podczas cyklu świąt K u m b h a . �134 DAGNOSŁAW DEMSKI LITERATURA B r i g g s G . W. 1982, Gorakhnath and the Kanphata Yogis, Delhi. C a m p b e l l J . 1997, Bohater o tysiącu twarzach, Poznań. D o w s o n J . 1984, A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion. Geography, History and Literature, Calcutta. E a t o n R. 1999, The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204-1760, internet. Indian Chronography. brw. Manusmryti... 1985, Manusmryti i Kamasutra, Warszawa. Pande, Bishambhar Nath 1955, Allahabad, Retrospect and Prospect, Allahabad. R a i S. 1993, Kumbha Mela. History and Religion. Astronomy and Cosmobiology, Varanasi. Słownik... 1994, Słownik mitologii hinduskiej, A. Ługowski (red.), Warszawa. S r i v a s t a v a V . 1997, Religious Renunciation of a Pastoral People, Delhi. T o k a r s k a - B a k i r J. 1988, Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współ­ czesnych Tybetańczyków, Lud, t. 72, s. 147-182. DAGNOSŁAW DEMSKI T H E T W E L V E Y E A R JOVIAN C Y C L E I N T H E G R E A T T R A D I T I O N O F HINDUISM. T H E RITUAL C Y C L E OF KUMBHA MELA Summary Referring to the instance of the ritual cycle of Kumbha Mela in northern India the author raises the more general problem of the twelve and sixty year Jovian cycles in Hinduism. Pointing out auspicious astronomical configurations is of essential meaning for organization of religious festivals not only in Hinduism. The Indian tradition has adopted different rules of reckoning the positions of heavenly bodies.First of all as the point of departure it took the constant zodiac. Equally remarkable is the importance of the movements of the moon in Hinduism, unlike in European tradition in which reckoning is based on tropical zodiac and on the movements of the sun. Concentration on the movements of the moon has brought about, among others, greater rigour and precision of calculation. The moon, the sun and Jove all participate in setting the auspicious astronomical configurations. The same three heavenly bodies are used in setting all the elements of the Kumbha cycle of festivals described here. The author follows the growing importance of the Jovian cycle on different levels: mytho­ logical, historical and that of the development of the methods of calculation itself. He notices the evolution of the Kumbha festival cycle developing from local festivals Magha Mela in Prayag through the five year Kumbha cycle in the same locality to the full, twelve year cycle with rotation divided among four localities: Hardwar, Prayag, Ujjain and Nasik. The author indicates that the transition from the five year festival cycle to those of twelve and sixty years was associated with the territorial and cultural expansion of India from the Ganges plains, among others southwards up to the rivers Godawari and Narmada.That process was accompanied by the transition from local traditions to the unifying Great Tradition of Hinduism. The author includes the Kumbha festival cycle to Great Tradition. Referring to the triad of the main religious figures of Hinduism: Brahman-ascetic-local medium he indicates that the development of ascetism, evolution of the Kumbha festival cycle and applying the Jovian cycle in calculations are the exemplification of its second link. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a2c75255e9239647d75c7e1a405d094.pdf 3e89cf689a9e688ab18caa825e987ba1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource etnografia polska sztuka ludowa - publikacje Polska Sztuka Ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4210 Title A name given to the resource 15 lat "Polskiej Sztuki Ludowej"/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 s. 195-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piiaocki 15 LAT „POLSKIEJ Zainteresowanie plastyką ludową jest właściwie wciąż jeszcze sprawą świeżą i wciąż jeszcze dokonuje eię w tej dziedzinie nowych, mniejszych i większych odkryć. W ostatniej ćwierci ubiegłego w i e k u W i t k i e ­ wicz i jego Otoczenie stanęli nagle olśnieni wielkością sztuki podhalańskiej, a jeszcze głęboko przed p i e r w ­ szą wojną światową dostrzeżono b a r w n e pasiaki i w y ­ cinanki łowickie, zaczęto zwracać uwagę n a K u r p i e i zachwycać się sztuką [huculską. W okresie dwudzie­ stolecia międzywojennego stworzono w ramach t o ­ warzystw opieki n a d l u d o w y m przemysłem pewne formy, organizacyjne i metodyczne, pomocy w roz­ w i j a n i u twórczości ludowej, a równocześnie etnogra­ fowie, a przede wszystkim historycy sztuki zaczęli coraz intensywniej badać przeszłość i określać w a r ­ tości ludowej sztuki. Z najrozmaitszych przyczyn, częściowo politycznych, ale Chyba w większości w y ­ padków — ekonomicznych, mających n a celu oży­ wienie gospodarcze najbardziej zaniedbanych regio­ nów ówczesnej Rzeczypospolitej, zajęto Się jednak Wówczas przede wszystkim t a k z w a n y m i „kresami wschodnimi", a więc terenami białoruskimi i ukraiń­ skimi, pozostawiając ziemie etnograficznie polskie — poza „odkrytymi" już przed rokiem 1914 — niemal nie tknięte przez terenowe badania i eksploracje. Urządzano wystawy sztuki l u d o w e j , poprzez „bazary" wprowadzono jej w y t w o r y na rynek większych ośrod­ ków miejskich, pojawiały się poświęcone j e j p u b l i ­ kacje książkowe i artykuły w czasopismach a r t y ­ stycznych. Nie umiano jednak ześrodkować systema­ tycznie badań, a n i stworzyć organu, który zająłby się epecjalnie sztuką tworzoną przez l u d . Badania takie podjął dopiero w 1947 r. nowo­ powstały Instytut Badania Sztuki Ludowej, na któ­ rego czele stanął znany jeszcze przed wojną badacz sztuki ludowej d r Józef Grabowski. Jego też zasługą jest powołanie do życia pisma „.Polska Sztuka Ludo­ w a " , które w s w y m kształcie i programie nie miało precedensu ani u nas, a n i w i n n y c h krajach. M i m o różnych niebezpieczeństw i f l u k t u a c j i , których ofiarą padł i jego twórca, pismo wytrzymało próbę czasu: m a w k r a j u liczne grono stałych współpracowników — wśród nich także w i e l u młodych badaczy — oraz o d ­ biorców, a za granicą jest chyba najbardziej znanym pismem poświeconym polskiej k u l t u r z e plastycznej. Nie jest m o i m zamiarem a n i zadaniem pełna ocena dotychczasowej działalności „Polskiej Sztuki Ludo­ w e j " w j e j Obecnym „małym jubileuszu". Chciałbym jedynie zwrócić uwagę n a niektóre, j a k m i się w y ­ daje, najważniejsze osiągnięcia pisma. Wprawdzie program zarysowany w pierwszych zeszytach: teoria i estetyka sztuki ludowej, j e j historia, większe m o ­ nografie twórców i poszczególnych działów ludowej twórczości oraz gromadzenie materiałów z badań terenowych — n i e ze wszystkim został równomiernie przeprowadzony, to jednak najważniejsze potrzeby społeczne i naukowe w swej dziedzinie organ nasz podjął i zaspakaja w miarę swych możliwością M a m SZTUKI LUDOWEJ" przekonanie, że przyczynił się on w poważnym stop­ n i u do zmiany naszego widzenia sztuki ludowej i r z u ­ cił interesujące światło n a j e j znaczenie d l a k u l t u r y narodowej. Wspomniałem już, że do 1939 r. znajomość p o l ­ skiej sztuki ludowej ograniczała się do k i l k u regio­ nów k r a j u , a kierowała się w dużej mierze na ośrod­ k i etnicznie obce, j a k i e znalazły się wówczas w gra­ nicach naszego państwa. Wspaniała jakość tej sztuki nie usprawiedliwiała jednak zaniedbań w poznaniu własnych wartości. Dopiero intensywne badania p r o ­ wadzone w okresie powojennym pozwoliły na zmianę tego stanu rzeczy. Poważny Wkład wniosło t u i nasze pismo, publikując ogromną liczbę cennych prac, bez których nie do pomyślenia jest dziś j a k a k o l w i e k m o ­ nografia ozy syntetyczna publikacja o polskiej sztuce ludowej. Pismo spełniało t u niejednokrotnie rolę p r a w ­ dziwie pionierską — inspirując i organizując badania, wykorzystując w y n i k i ogromnej pracy inwentaryza­ cyjnej Sekcji Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki oraz muzeów regionalnych (których aktywność znacznie wzrosła w ostatnich latach), śledząc i refe­ rując w y n i k i konkursów i wystaw inicjowanych przez Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, a mających n a celu popieranie żywej twórczości ludowej. Publikowane ze wszystkich tych źródeł materiały poczęły zapełniać coraz wyraźniej białe plamy na mapie twórczości ludowej i dziś o sztuce tej wiemy o wiele więcej i dokładniej niż przed 15 l a t y . Zmieniły się nasze poglądy n a zasięgi poszczególnych technik tkactwa artystycznego, o d k r y t o nowe i jakżeż bogate ośrodki wycinankarstwa, garncarstwa czy snycerstwa, w y n i e ­ siono n a światło dzienne pewne r e l i k t y tradycyjnej obrzędowości. „Polska Sztuka L u d o w a " stała się więc w s w y m dziale materiałowym niewyczerpaną skar­ bnicą wiedzy o najrozmaitszych gałęziach p l a s t y k i ludowej, i to niemal wszystkich okolic k r a j u . Szcze­ gólną w t y m zakresie wartość posiadają tutaj o d k r y ­ cia dokonane n a Mazurach i W a r m i i , n a Śląsku i Po­ morzu. Próbowano niejednokrotnie ukuć z tego „przyczynkarstwa" broń przeciw pismu. Niesłusznie! Na pewno niesłusznie! TU nie chodzi przecież jedynie 0 rozszerzenie naszej wiedzy o k u l t u r z e polskiej w e wszystkich j e j przejawach, ale także o uratowanie d l a tejże wiedzy elementów, które giną codzień i g i ­ nąć muszą w gwałtownych zmianach, j a k i e przeży­ wamy. A są wszakże wśród tych „drobiazgów" w a r ­ tości, które lepiej o d razu wprowadzić do świado­ mości społecznej, niż czekać, aż Odkryje j e być może kiedyś łopata archeologa. W tej dziedzinie „Polska Sztuka L u d o w a " zastępuje w naszych czasach nie­ ocenioną „Wisłę", przodujący ongiś w skali europej­ skiej magazyn etnograficzny. Dodać t u trzeba, że bogate wyposażenie ilustracyjne „Polskiej ' S z t u k i L u ­ d o w e j " zbliża czytelnikowi wspomniane wartości 1 „ad oculos" j e prezentuje. D r u g i m w i e l k i m osiągnięciem, j a k i e dzieli zresztą nasze pismo z pracami M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztu- 195 �k i , jest zwrócenie uwagi na indywidualności twór­ cze. Zginął bezpowrotnie m i t o ,,1'art anonyme", któremu ulegaliśmy jeszcze w dwudziestoleciu mię­ dzywojennym, a który paczył u podstaw zrozumienie ludowej twórczości. Badania terenowe i rozpoczęte ostatnio coraz szerzej prace archiwalne — pozwoliły dotrzeć do samych twórców, przypatrzyć się ich pra­ cy, wyważyć sumiennie proporcje między t y m , co na­ rzucone tradycją, i t y m , co indywidualne. Fluktuacje tradycyjnych schematów, ich związki z techniką i tworzywem, rola osobistej i n w e n c j i w i c h zmianach i znaczenie jednostki w tworzeniu „stylu", „mody" czy szkoły, wgląd w niektóre aspekty psychologii twórczości — umożliwione t y m i badaniami i ich publikacją — mają znaczenie nie t y l k o d l a sztuki l u ­ dowej, ale i d l a dawnej sztuki „warsztatowej", a mo­ że nawet i d l a zrozumienia szeregu procesów twór­ czości współczesnej, nic ze sztuką tradycyjną nie ma­ jących pozornie wspólnego. Jest rzeczą jasną, że publikacja osiągnięć współ­ czesnej twórczości ludowej m a decydujące niemal znaczenie d l a j e j podtrzymania, może równie do­ niosłe, j a k zabiegi około j e j ekonomicznego podpar­ cia. Tradycyjna k u l t u r a materialna w s i jest skazana na zagładę, oczywiście słusznie i nieuchronnie w no­ w y c h w a r u n k a c h b y t o w y c h i cywilizacyjnych, co więcej... praktycznie biorąc już właściwie nie istnie­ je. Twardszy żywot mają elementy duchowe tej k u l ­ tury, a wśród nich do najwartościowszych n a pewno należy k u l t u r a plastyczna. D l a ludzi, którzy dostrze­ gają j e j piękno, jest rzeczą wysoce pocieszającą, że żywot j e j można znacznie przedłużyć, że można obserwować j e j zmiany, przystosowujące ją do no­ w y c h warunków i j e j próby wejścia do k u l t u r y ogólnonarodowej. Proces nie jest zakończony i nie­ znany jest jego w y n i k ostateczny: degeneracja i upa­ dek zupełny — j a k to się stało już w w i e l u krajach na Wschodzie i Zachodzie —• czy rozkwitnięcie no­ w y c h pąków, zaszczepionych i przeniesionych na no­ w y pień. Znaczenie pisma w t y m pasjonującym w i ­ dowisku wydaje m i się ważkie i pierwszoplanowe. Byliśmy ostatnio świadkami interesującej polemi­ k i prasowej n a temat tzw. regionalizmu. Dostało się przy t y m — chyba niesłusznie — także miłośnikom ludowej sztuki. Oczywiście wstrzymywanie rozpędzo­ nych kół cywilizacji przemysłowej, niwelującej w ostatniej instancji różnice regionalne, przez w p y ­ chanie w i c h t r y b y papierowych wycinanek — jest nonsensem. Można jednak — i , j a k myślę, trzeba koniecznie — wyciągać j e spod tych kół i wtulać ich piękno w świadomość ludzką i społeczną, bo nie wiadomo, j a k i m i owocami mogą t a m jeszcze z a k w i t ­ nąć. Zawsze sądziłem, że należy żałować róż, nawet gdy płoną lasy. A jest przecież nadzieja ich prze­ sadzenia... Nie t y l k o jednak zbieranie materiałów czy i c h publikowanie, nie t y l k o ujawnianie wciąż nowych t a ­ lentów jest dużym osiągnięciem „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . Zajęła się ona także dziedzinami, które wypadały dotąd z zainteresowań badawczych. M a m tu n a myśli sztukę nie chłopską, ale n p . górników i grup podobnych. Od dawna było wiadomo, że nie t y l k o wieś tworzyła sztukę tradycyjną, ale i m i a ­ steczko, a nawet w pewnych w a r u n k a c h także w i e l ­ k i e ośrodki miejskie, j a k Częstochowa czy Kraków. Bardzo mało natomiast wiedziało się o sztuce starych ośrodków przemysłowych, j a k Górny Śląsk czy Wie­ liczka. To znów łączy się nieodzownie z zagadnieniem sztuki amatorskiej i sztuki artystów „prymitywów". Czasopismo i temu p r o b l e m o w i poświęciło uwagę. Jednym skrzydłem zawadza o n j a k b y o zagadnienie przemian tradycyjnej sztuki ludowej, d r u g i m potrą­ ca o wciąż dyskutowane sprawy k u l t u r y masowej. I tutaj więc pisimo stara się służyć współczesności i wejrzeć w j e j możliwości i . . . bolączki. K i l k a k r o t n i e wreszcie czasopismo nasze podejmo­ wało t r u d rozplątywania szeregu zagadnień teoretycz­ nych, łączących się zresztą nierozerwalnie ze spra­ w a m i szczegółowymi, poruszonymi powyżej. Podpi­ sany d w u k r o t n i e rozpętał dyskusję n a temat, co to jest sztuka ludowa, j a k i e są j e j granice i cechy. Dyskusje nie zostały zakończone, a t y m bardziej nie zostały naszkicowane nawet .podstawy estetyki tej sztuki. Stąd częsty jeszcze, zwłaszcza wśród etnogra­ fów, pogląd, że wszystko, co stworzyły ręce chłopskie, należy nie t y l k o do k u l t u r y , ale i do sztuki l u d o w e j . Wydaje się, że należałoby t y m sprawom teoretycz­ n y m poświęcić znów nieco miejsca. Przy głębszej analizie dotychczasowych roczników na pewno można b y znaleźć jeszcze sporo wątków d l a k r y t y k i . Wydaje się n a przykład, że zbyt mało u w a g i poświęcał istny związkom naszej twórczości ludowej ze sztuką krajów ościennych, choć niekiedy artykuły odpowiednie były zamieszczane. Wiadomo przecież, że zasięgi różnych f o r m naszej sztuki ludowej nie pokrywają się z granicami etnicznymi, a n i z obecnymi granicami państwa. Kuleje n a pewno informacja z l i t e r a t u r y obcej przedmiotu, ale wiemy, że recenzje stanowią stałą bolączkę wszystkich czasopism nauko­ w y c h w Polsce. Można b y wymagać także bardziej wyraźnych wiadomości o zbiorach k r a j o w y c h polskiej sztuki l u d o w e j . Osobiście pragnąłbym większej pro­ pagandy — poprzez iclh stałą publikację — istnieją­ cych przecież i dających się ustalić arcydzieł różnych gałęzi naszej sztuki ludowej, b y w powodzi materia­ łu n i e zagubić najistotniejszej wartości. W Musśe Imaginaire sztuki światowej mogłoby się dzięki tego rodzaju publikacji znaleźć nieco więcej arcydzieł polskich — niż jeden Chrystusik z Rabki. Jakakolwiek k r y t y k a n i e może jednak przysłonić faktu wagi osiągnięć, o których mówiłem. Sztuka l u ­ dowa była ongiś sztuką najsilniej związaną ze s w y m społecznym podłożem. Z j e j doświadczeń można czer­ pać dziś t y m s k w a p l i w i e j , g d y я różnych stron próbu­ je się współczesną sztukę rozpaczy i indywidualnego protestu pogodzić z nowoczesnym światem i jego cywilizacją. Patos prostoty tej twórczości, j e j powa­ ga i dziecinna, a t a k poetyczna, ufność w e własne siły i prawdę własnej w i z j i — jakże wydają m i się potrzebnym składnikiem czy zaczynem w k i p i e l i dzi­ siejszych prądów artystycznych. Prostowanie ścieżek j e j oddziaływania, tłumaczenie j e j wartości i o d ­ słanianie mechanizmu j e j powstawania — jest wła­ śnie zadaniem „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f284451db234e107ca45d595b466ada.pdf 3fee52fee73f009aec79841a87199b37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:510 Title A name given to the resource 250-lecie Muzeum Antropologii i Etnografii im.Piotra Wielkiego w Leningradzie / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.199-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W I T O L D DYNOWSKI 250-LECIE M U Z E U M A N T R O P O L O G I I I E T N O G R A F I I IM. PIOTRA WIELKIEGO W LENINGRADZIE W dzisiejszej s t r u k t u r z e życia naukowego w i e l k i e międzynarodowe kongresy stanowią najszerszą płaszczyznę kontaktów dla p r z e d s t a w i c i e l i jednoznacznych d y s c y p l i n , czy też n a w e t dla określonych gałęzi w i e d z y . Na tego r o d z a j u f o r u m n a u k a w y p o w i a d a się przede w s z y s t k i m za po­ średnictwem p r z e d s t a w i c i e l s t w n a r o d o w y c h i odpowiednich i n s t y t u c j i działających w poszczególnych państwach i k r a j a c h . Znaczenie t a k i c h kongresów d l a r o z w o j u poszczególnych dziedzin n a u k o w y c h czy też dla postępu prac badawczych n a d t y m czy i n n y m zagadnieniem może być j e d n a k 'bardzo różne i w p r a k t y c e w poszczególnych środowiskach znaczenie to może się ujawnić również w sposób n i e j e d n a k o w y . Toteż można podjąć dyskusję, czy masowe liczące tysiące uczestników k o n ­ gresy międzynarodowe z ogromną i bardzo różnorodną tematyką r e f e ­ ratów w pełni spełniają swój cel i czy n p . sympozja poświęcone zespo­ łowi zagadnień w y b r a n y c h nie byłyby bardziej właściwą postacią k o n ­ taktów n a u k o w y c h . Zastanawianie się nad doborem płaszczyzn dla międzynarodowych o b r a d w n i c z y m j e d n a k n i e może umniejszyć odczu­ w a n i a korzyści płynących z dotychczasowych, najszerszych f o r m współ­ p r a c y n a u k o w e j . Pomijając sprawę r o z b u d o w y w a n i a światowej więzi i n t e l e k t u a l n e j i przyciągania do współpracy p r z e d s t a w i c i e l i zarówno d a w n y c h j a k i nowo powstających państw oraz korzyści wypływające ze spotkań osobistych specjalistów od różnych zagadnień szczegóło­ w y c h czy też w y b i t n y c h autorytetów z młodszym p o k o l e n i e m n a u k o w ­ ców — w i e l k i e k o n g r e s y międzynarodowe w swej dzisiejszej postaci stanowią przede w s z y s t k i m 'potężny c z y n n i k mobilizujący środowiska narodowe do wystąpień na zewnątrz. W t e j saimej s t r u k t u r z e życia naukowego c z y n n i k i e m mobilizującym w węższym w p r a w d z i e zakresie są jubileusze i n s t y t u c j i i placówek n a u k o w y c h o zasięgu r e g i o n a l n y m czy też ogólnonarodowym. Sprzyjają one przede w s z y s t k i m p o d s u m o w a n i o m i przeglądom dotychczasowego d o r o b k u i n s t y t u c j i n a u k o w y c h , ocenie społecznej i c h r o l i w f o r m o w a n i u �WITOLD 200 DYNOWSKI się k u l t u r y narodowej i z t y c h pozycji pozwalają także konfrontować dorobek n a r o d o w y z ogólnoświatowym. Rok 1964 przyniósł etnografii radzieckiej d w a wydarzenia na n a j ­ większą skalę. Z jednej s t r o n y etnografowie radzieccy występowali jako organizatorzy i gospodarze V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych z d r u g i e j zaś — n i e m a l j e d n o ­ cześnie — obchodzono 250-lecie M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i i m . P i o t r a W i e l k i e g o w Leningradzie, pierwszego państwowego m u z e u m w Rosji i jednego z najstarszych i największych muzeów tego t y p u na świecie . Pierwsze zbiory antropologiczne i etnograficzne istniały już 2 O 1 najwyższym władz państwowych Nauk. Obradom wincjonalna. Również w Jubileusz szych jest tomie w one a do d z i e j ó w z Stąd rozprawa też kapitalnej wielu T . W. pracy dróg A. rozwojowych trzeba graficznych oraz nych Niemczech Sammlungen rzeniem zbiory origines s. 305—«08. W 1880 r . budowie heutige Z człowieku zbiorów w wprowadzonych VQlkerkunde, późniejszych wstępem zapoiznajamy prac Wiedeń się im. i n . w „Revue etnograficznych odpowiednim czasów „Baesler kierunku Bastiana wymienić m. S t u d i e n " , t. 1: 1 9 2 9 , s . 1 0 6 , i K . W i r t h , für i na Przy odpowiednio opra­ etnograficz­ Zur Z pracy Geschichte szerszym K. spoj­ R. В obszernym a h n- artykule t. 8 : 1899, Berlińskim in nowych K. rozpraw etno­ zbiorów Museen w. obok izaibytków Muzeum Berlin). zasadach P i r e u s s, in. sumiennie loigische „Zeitschr. w pisał etnograficznych w Vólkermuseums, w i Adolf pisał O roz­ organi­ Bastían t. 1 0 : 1926. zbiorów ner muzeach w X I X ii Z S R R . Rosji ďethnogratphie", Koniglichen Archiv.", ii innych K l e m m a Deutschland. 1888, o r a z ďethnographie, trzeba G. in się syntezy 'historycz­ tzbiór 'historii zna­ Odnoszą XVIII do posiadają do praca Kunst der swoje mało uwzględnieniem oraz wkład zajmują, Geschichte za etnografii nimi 1837 r . źródeł przestrzeni się zbiorów (Zur na poważny i Muzieja wszyst­ szerokie znaczenie naukowe większy Museen, musée wydanym przede ze szczególnym kulturze w und etnograficzne du Rosji jego w piękną wcześniej­ zbiorowo raz pierwszy. każdy Wissenschaft prób zestawie ogół np. Między­ uczczony przykuwa na że jest w y d a n a historii V o s s tych zacyjnych und O P. o VII S t a n i u к o w i с z. S t u d i a po pro­ 1964 r. Moskwie. do W i sierpnia w pełne. bogatym russkoj stanowi które ethnographische H . , Les Istoria stołeczna 7 1 9 i n . został uwagę T. W. bardzo umysłowej Wartościowym für Uber s o n a С. na nauk m. udostępnionych wybranym placówki, literaturę. na P y p i n a prasa 5, udział Akademii i E t n o g r a f i i , t . 2 2 , p t . 2 5 0 let etnograficznymi zaznaczyć, cowaną w N. z porównaniu najbardziej Staniukowicz posiada kwestiom sposobności der kultury W Wielikogo, wypadkach zainteresowaniami poświęconych nej Pietra świadczy władz Kutrzeba-Pojnairowej, Etnografii 160 stron, r o z p r a w a irozwoju powiązań i placówki. oparła ZSRR również „Prawda" A. Antropologii imieni w najwyższych i Etnologicznych opracowanie autorka w artykuł tej Muzieja licząca nawet zob. oraz poświęciła dzienniku Antropologii i Etnografii obszerna, miejsca historii Sborník Kongresem Rudniew) Antropologicznych to n i e w ą t p l i w i e serii tym N. w tomie Muzeum historii M u z e u m nych, art. Nauk poświęconą Antropologii o wiele i n . 'zob. Kongres publikacją, kim Kongresu M. niniejszym narodowy 2 zainteresowaniu (wicepremier Monachium Buddhismus", opracowaną historię ii L i p s k u ( F . K r a u s e , „Ethno- Zur t. Neugestaltung 6: 1924, s . des 78). Z a Miinchepośredni- �250-LECIE MUZEUM 201 w petersburskiej K u n s t k a m e r z e o d c h w i l i j e j założenia (1714 r.>). J e d ­ nocześnie z koncentracją życia naukowego w A k a d e m i i N a u k i n s t y t u ­ cja ta przejęła z b i o r y tworząc na tej bazie osobną placówkę naukową z własnym, specjalnie z b u d o w a n y m gmachem i zarządem, włączoną w strukturę organizacyjną A k a d e m i i jako M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ g r a f i i . W t e j postaci i pod tą nazwą placówka ta (pozostaje po dzień d z i ­ siejszy. A u t o r y t e t n a u k o w y A k a d e m i i Nauk, j e j r o l a i f u n k c j a n a j ­ wyższego czynnika ustalającego i kontrolującego k i e r u n k i r o z w o j u n a u k i i życia intelektualnego w państwie stwarzają dla działalności placówki muzealnej szczególnie mocne oparcie. Niezależnie b o w i e m od przestawień w k i e r u n k a c h życia intelektualnego, zmian w sposobach rozumienia p r o b l e m a t y k i etnograficznej i j e j celów n a u k o w y c h , czy też w w y n i k u przesunięć ważności zagadnień i tematów w obrębie za­ interesowań etnograficznych M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i zawsze należało do rzędu i n s t y t u c j i , które reprezentowały naukę w państwie w sposób najbardziej pełny. Na przestrzeni przeszło dwóch stuleci oprawa akademicka sprzyjała znakomicie u t r z y m a n i u się r a c j i n a u k o ­ w e j istnienia zbiorów etnograficznych jako d o k u m e n t u historycznego dla i l u s t r a c j i ukształtowanych odrębności w k u l t u r a c h różnych spo­ łeczeństw l u d z k i c h i do budowania na t y m m a t e r i a l e przesłanek do pytań badawczych s t a w i a n y c h przez zmieniające się k i e r u n k i myśli etnograficznej. D l a pełniejszego zrozumienia r o l i , którą odegrało m u ­ zealnictwo w tradycjach n a u k i rosyjskiej, w y p a d n i e podkreślić, że od c h w i l i powołania do życia A k a d e m i i różne kolekcje w M u z e u m A n t r o p o ­ l o g i i i E t n o g r a f i i były szeroko w y k o r z y s t y w a n e jako źródła w pracach naukowo-badawczych i w p u b l i k a c j a c h n a u k o w y c h . W 2 połowie X V I I I i początkach X I X w . etnograficzne zbiory muzealne jako pełnowartościo­ wą bazę źródłową w całej rozciągłości w y k o r z y s t y w a l i do prac n a u k o ­ w y c h zarówno M . W . Łomonosow, S. P. K r a s z e n i n n i k o w , P. S. Pallas, ctwem osobnych graficznych 10-leciu w w X I X Muzeum w. (Musée d'ethnógraphie Museet w 1 8 6 9 г.), Lund Volkexkunde muzeach w autorów de publikacji (zał. Museum für Wiedniu większych i M. zostało in. P. l'Hommé w Museum mniejszych postaci czasopismach w w w zbiorów La etno­ szóstym etnograficznych w Muzeum du 1930, n r musie 5, s . 5 7 , d e F r a n c e " , 1 9 5 6 , s. 7 1 . S p o r o (zał. of w (zał. w Kultur-hiatoris/ka History w arty­ i działalności talkich 1 8 7 2 г.), Natural w 1877 г.), USA Museum 1 9 2 7 r . ) ii o w i e l u okolicznościowych wydawnictwach etnograficznych. w reorganisation etnograficznych Hamburgu wyszło zbiorów je dopiero 2 s e r . , t. 2 : zreorganizowane rozpraw historii 1930 r. p r z e k s z t a ł c o n e Musée", Sztokholmie (gruntownie nikach du historię w „Médicine 1 8 8 2 г.), poznanie R i к e t, o historii zbiorów Volkerkunde bądź w w w zostało kolekcji wydzielono opracowywało „Bulletin Museet pamiątkowych lub z ogólnej Paryżu, które Trocadéro, jak Nordiska w udostępnione l'Homime). Musée i osobnych placówek, de du i s , Le i H. V a l o Wielu T r o c a der o w Człowieka kułów publikacji British Museum, (zał. für innych, wydawnictwach muzealnych, przewod­ �WITOLD 202 DYNOWSKI I . G. G m i e l i n , G. F. M i l l e r , I . I . Leepiochin, S. K . K o t i e l n i k o w , N . J . Czerieckowskij, P. A . Zagorskij j a k i i n n i . Pod t y m względem w zasadzie niewiele zmieniło się w latach późniejszych. Uwagą tą sięgamy do złożonej s t r u k t u r y stosunków społeczino-gospodarczych i k u l ­ t u r a l n y c h u f o r m o w a n y c h w Rosji w 'połowie X I X stulecia. R o z w o j o w i b o w i e m stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h w dotychczasowej feudalno-pańszczyźnianej s t r u k t u r z e państwa towarzyszył s z y b k i proces r o z b u d o w y życia naukowego i k u l t u r a l n e g o w e w s z y s t k i c h k i e r u n k a c h . N i e m a l w każdej gałęzi wiedzy szybko skrystalizowały się dziedziny p r a k t y k i i t e o r i i torując drogę dalszej dyferencjacji. W t y m s a m y m czasie powsta­ ły też tendencje ostrzejszego dzielenia p r o b l e m a t y k i nauk historycz­ no-społecznych, rodzi się też potrzeba rozczłonkowania wiedzy o czło­ w i e k u i jego k u l t u r z e . Jasne jest, że narastająca specjalizacją w t e j czy i n n e j dziedzinie w i e d z y o człowieku i jego k u l t u r z e z n a t u r y rzeczy musiała się odbić n a systematyce źródeł i sposobie posługiwania się n i m i zarówno p r z y analizie zjawisk j e d n o s t k o w y c h , j a k i przy próbach budowania syntezy. W m u z e a l n i c t w i e musiało więc dojść do rozdziału k o l e k c j i i wydzielenia m . i n . także zbiorów etnograficznych. Co więcej 3 W 3 kowej okresie 1750—1760 Akademii Nauk w zespól rosyjskiej z izaánteresowaniami aktywnym współdziałaniem okresu było pochodzą wentaryzacji dzano tę ona systematykę, z Condorceta, c z y też pytanie, cowo zycji (J. zbiorów w grę nikow nictwa 1 7 5 1 , t . 2, s . 4 9 0 ) . Materiały teriały moriam, kapitalnej vom do Jahre iKunstkamery, w w pracy oraz państwa Spisok ną u w a g ę poświęcił Academie der Azji, ziemli oraz 1744. N a nich (Putieszestwije Soczinienij G. F. M i l l e r Wissenschaften. P. w opisanije muzeów oparł się po An które P. die Z.M.N.P. Versammlung krań­ w ekspo­ dictionaire m. pracy S. P a l l a s razlicznym posta­ był włączono in. obłastiam 1895 г.), der do przez putieszestwij n i m i S. P. w Diderota, europejskich ou poświęconej G m i e l i n S. Pallasa, pracy panujących raźnych się wizoroiwała również wykorzystane posługiwał G. Rousseau, Można etnograficzne, ich In­ zachodnioeuropej­ Encyclopedie [w:] może przeprowa­ Kunstkamery ówczesnych tego co etnograficz­ Francja, przez jakie. Kamczatki, I. we stosunków zostały rozciągłości Opisanije i Kratkoje rozprawie całej 1733 bis dziejów Gosudarstwa w naturelle, Północno-Wschodniej Sibirien inne lecz, zasad nauką etnograficznych ďhistoire Ł o m o n o s o w a w zasady najbardziej materiałów, jakioh dziejowego większości Cabinet etnograficznych W. wg przyrodniczych zbiorów siewiernym jeisit, J. d ' A l e m b e r t a Paris po systematyce z nau­ nauki (m. 'in. z zainteresowań przy rozwoju zbiorach mie t y l k o Kraszeniinniikowa), o d o b r a z u -i o c e n y d'Alembert, się fizjoilogiiczno-spałecznaj wchodziły w i działalności przedstawicieli etnograficznych silnych, powiązań myśli rzeczy raisonne, M. wobec i interpretacja czy stan odmienny czy wyraziły rozwojowych pracowała Interesujące kierunkami ujęciach Pallara kierunków osobiście ekspozycji. na wić kolekcje trzon wysokich powiększaniu zbiorów dalszych z nich i ską, .zwłaszcza •się dla większość zasadniczy Powiązania etnograficznymi w (wspaniałe ważniejsze nych, t e n stanowił Petersburgu. Kraseenin- dziejom osad­ Reise durch zbierając ma­ Rosijskogo i m też bacz­ Kaiserlichen �250-LEClE Ryc. 1. Fragment w wystawy 1 9 0 3 r. w zhio¡rów Muzeum 203 MUZEUM południowoamerykańskich Antropologii i Etnografii eksponowanych �WITOLD 204 DYNOWSKI w obrąbie t y l k o samych zbiorów etnograficznych tendencje do u z y s k i ­ w a n i a określonych pól badawczych i specjalizowania się w węższych zakresach wiedzy o k u l t u r z e l u d z k i e j stały sie podstawą do tworzenia zamkniętych k o l e k c j i , najczęściej poświęconych k u l t u r z e czy k u l t u r o m występującym na k o n k r e t n y m obszarze. Na t e j zasadzie w 1818 r . w y ­ dzielono z d a w n y c h zbiorów K u n s t k a m e r y p e w i e n k o m p l e k s ekspona­ tów, które dały początek nowej komórce A k a d e m i i , G a b i n e t o w i W s c h o d ­ n i e m u , w następstwie przeorganizowanej w A z j a t y c k i e M u z e u m A k a ­ d e m i i . Podobną koncepcję zrealizowano w odniesieniu do zbiorów egip­ skich, tworząc w 1825 r. M u z e u m Egipskie. Próby podjęte w m u z e a l n i c t w i e r o s y j s k i m w 1 połowie X I X w . w k i e r u n k u większej specjalizacji k o l e k c j i i wprowadzenia nowego podziału rzeczowego w materiałach m u z e a l n y c h b y n a j m n i e j nie wpły­ wały a n i też zmierzały do podkreślenia ściślejszego rozdziału etnografii od p o k r e w n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h . Wręcz o d w r o t n i e , w t y m właśnie okresie w naukach o człowieku i jego k u l t u r z e wykształciły się n o w e spojrzenia badawcze, które w sposób szczególnie m o c n y złączyły etno­ grafię, archeologię, filologię i antropologię. Ten stan rzeczy wynikał nie t y l k o z wyraźniej zakreślonych celów badawczych, lecz także i z k o ­ nieczności wzajemnego wspomogania się gruntowną wiedzą w dziedzi­ nach, które stały się odrębnymi specjalnościami. P r z y zwiększonych bowiem wymogach w a r s z t a t o w y c h pracy n a u k o w e j nie wystarczały już wiadomości ogólnikowe i oparte na źródłach n i e z w e r y f i k o w a n y c h . D l a stawiania n o w y c h pytań badawczych trzeba było z reguły uwzględ­ niać w y n i k i drobiazgowych dociekań w k w e s t i a c h szczegółowych, co oczywiście wymagało zapewnienia sobie współpracy szerszego zespołu odpowiednich specjalistów. Teoretyczne i praktyczne potrzeby stworzenia nowego zgrupowania d y s c y p l i n interesujących się człowiekiem i jego kulturą znalazły w r o ­ s y j s k i m środowisku i n t e l e k t u a l n y m bardzo silne poparcie. W kręgach A k a d e m i i N a u k szczególnie gorącymi rzecznikami n o w y c h rozwiązań m u z e a l n y c h b y l i К. M . B e r i L. I . Szrenk — w y b i t n i uczeni, członko­ wie A k a d e m i i i u t a l e n t o w a n i działacze naukowo-organizacyjni. K u koncepcjom najściślejszych powiązań etnografii z archeologią i a n t r o ­ pologią wyraźnie skłaniał się również N . N . Mikłucho-Makłaj. O d strony zaś ówczesnej myśli społecznej za wspólną drogą rozwojową a n t r o p o l o g i i i etnografii dla w y k a z a n i a jedności r o d u ludzkiego i r ó w ­ ności rasowej obok i n n y c h szczególnie mocno wypowiadał się także N . G. C z e r n y s z e w s k i j . 4 4 skogo. M. G. Oczerki L e w i in, Etnografija istorii russkoj i Antropologija etnografii, Moskwa w rabotach N. 1956, s. 2 3 6 — 2 6 4 . G. Czernyszew- �250-LECIE Ryc. 2. T a b l i c a z wystawy w „Pierwotnie inarizedzia i Muzeum 205 MUZEUM Antropologii i broń" eksponowanej iw 1927 i r . Etnografii N o w y p r o f i l M u z e u m zarówno pod względem skrystalizowanej p r o ­ b l e m a t y k i n a u k o w e j , zasadniczego układu zbiorów w w y s t a w i e stałej, j a k i f o r m organizacyjnych ustalił się jednak dopiero w o s t a t n i m d w u ­ dziestoleciu X I X w . Ustawą państwową z dnia 10 X 1879 r. dokonano ostatecznego o b r a c h u n k u z w s z y s t k i m i dotychczasowymi p r o j e k t a m i i stanem rzeczy, który niepokojąco narastał o d końca X V I I I w . W b r z m i e n i u u s t a w y m u z e u m otrzymało pełną nazwę M u z e u m A n t r o ­ p o l o g i i i E t n o g r a f i i ze Szczególnym Uwzględnieniem Obszarów Rosji. Cele i zadania zreorganizowanej placówki ujęto w k i l k u p u n k t a c h , które ustalały miejsce 1 rolę M u z e u m w nauce i życiu k u l t u r a l n y m Rosji. W świetle tego rozporządzenia M u z e u m m a działać j a k o centralna naukowo-badawczą i n s t y t u c j a w I m p e r i u m , powołana do studiów róż­ n y c h ugrupowań p l e m i e n n y c h i i c h k u l t u r o w e g o r o z w o j u ze szczegól­ n y m uwzględnieniem ludów Rosji. Zadania, którymi ustawa t a obar­ czała etnografów i antropologów, nie były nowe. Położenie b o w i e m a k c e n t u na konieczność gromadzenia zbiorów, wypełnianie l u k w k o - �WITOLD 206 DYNOWSKI lekcjach d a w n y c h i i n i c j o w a n i e n o w y c h zestawów materiałów k o n t y ­ nuowało w zasadzie c h l u b n e t r a d y c j e dawniejsze. W p e w n y m sensie n o w y m elementem w p r o g r a m i e zainteresowań zmodernizowanej p l a ­ cówki muzealnej była specjalnie podkreślona sugestia: „zająć się p o ­ s z u k i w a n i e m materiałów odnoszących się do przedhistorycznej prze­ szłości R o s j i " . Układa się ona całkowicie po l i n i i nowego rozumienia zadań n a u k o człowieku i o drogach r o z w o j u jego k u l t u r y od czasów najdawniejszych. Troska o oddziaływanie na widzów poprzez określony dobór k o l e k c j i i o k i e r u n k i r o z b u d o w y warsztatów pracy n a u k o w e j również znalazła swój w y r a z w przepisach ustawy. Jeden z n i c h b o w i e m podkreśla, że trzeba „zatroszczyć się o odpowiednią ekspozycję m a t e ­ riałów w trzech oddziałach: antropologicznym, e t n o g r a f i c z n y m i p r z e d ­ historycznej archeologii". Dalej przepis t e n wyjaśnia, że „Muzeum etnograficzne p o w i n n o być w miarę możliwości o t w a r t e dla zwiedza­ jących, j a k również istniejące zbiory udostępnione dla prowadzenia prac badawczych w zakresie etnografii, a n t r o p o l o g i i i a r c h e o l o g i i " . Mocno zaznaczona w n o w y m p r o g r a m i e n a u k o w y m M u z e u m potrzeba łączenia studiów etnograficznych ze s t u d i a m i na materiałach archeolo­ gicznych i antropologicznych każe chociażby o r i e n t a c y j n i e scharakte­ ryzować drogi r o z w o j u t y c h d y s c y p l i n w kręgu n a u k i r o s y j s k i e j . W y ­ raźniej u t r w a l o n y wzrost zainteresowań tematyką i problematyką a r ­ cheologii klasycznej przypada na koniec X V I I I i początek X I X s t u l e c i a . W t y m czasie na gruncie A k a d e m i i N a u k zainteresowania te splatają się z zainteresowaniami materiałem e t n o g r a f i c z n y m i a n t r o p o l o g i c z n y m . Toteż dlatego na przestrzeni pewnego okresu działalności A k a d e m i i N a u k archeologia klasyczna najczęściej dzieliła losy e t n o g r a f i i i a n t r o ­ pologii. Natomiast bardziej w y p r o f i l o w a n a w swej p r o b l e m a t y c e p r a h i ­ storia zostaje w p r o w a d z o n a do A k a d e m i i N a u k dopiero w połowie X I X w . Wiąże się to przede w s z y s t k i m z działalnością w A k a d e m i i К. M . Bera. Jego w y p o w i e d z i w sprawie celów i zadań e t n o g r a f i i , a m i a n o w i c i e , że ta gałąź w i e d z y jako nauka historyczna p o w i n n a u z u ­ pełniać historię, zwłaszcza w w y p a d k a c h , k i e d y 'brak jest bezpośred­ nich świadectw h i s t o r y c z n y c h , w p r a k t y c e zostały przeniesione n a zadania i cele n a u k o w e antroipologii i archeologii. Oczywiście w zestawie 5 6 7 Cyt. za 5 im. Pietra 6 s. A. piedija, zieji W. Moskwa—Leningrad F o r m o z o К. Rossii M. osobiennosti, w, Oczerki po istorii 1950, s. 1 6 7 — 1 7 2 ; A . (1861—1917). B e r , Ob „Zapiski Oczerki istorii etnągraficzeskich Russkogo Antropologii i 'Etnografii 1964, s . 66. А г с i с h o w s к ' i j , Archieologija, t. 3 , M o s i k r w a w 7 w A. 43. A . S t a n i u к o w i с z , 2 5 0 l e t Muzieja T . W. Wielikogo, russkoj [w:] M. archieologii, Bolszaja R a .z g o n , muziejnogo diela issliedowanijach Gieograficzeskogo Moskwa sowietskaja 1961, enciklo- Archieologiczeskije w Rossii, woobszcze Obszczestwa", Mu- M o s k w a 1961. i t. w Rosii 1: 1 9 4 6 . �250-LECIE MUZEUM 207 materiałów trzech nauk chodziło o i n n y w y m i a r pojąć i o szerszy sens n a u k o w y . N a połączonych materiałach trzech d y s c y p l i n miał się mocno wspierać obraz różnych faz r o z w o j u człowieka i jego k u l t u r y . Jeżeli nie w t e n sam, to w sposób bardzo zbliżony widziano sens łączenia trzech d y s c y p l i n w koncepcji n a u k o w e j M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ g r a f i i również i po 1879 r. Toteż niezależnie o d tego, w j a k i c h k i e ­ r u n k a c h rozbudowywały się stosunki naukowe w każdej z t y c h dzie­ dzin, w oparciu o jakie placówki i i n s t y t u c j e gromadzono nowe m a ­ teriały i w j a k i e j s t r u k t u r z e organizacyjnej stawiano i rozwiązywano zagadnienia szczegółowe, zbiory M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i A N służyły niezmiennie myśli n a u k o w e j ogarniającej całość dziejów czło­ w i e k a . Z t y c h pozycji stosunkowo n a j w i e r n i e j dadzą się dostrzec d r o g i przenikania do n a u k i r o s y j s k i e j ogólnych t e o r i i o r o z w o j u człowieka i jego k u l t u r y , z t y c h też pozycji bodajże najbardziej prawidłowo moż­ na będzie przeprowadzić obrachunek rzutujący na stan rzeczy i po­ zycję etnografii, antropologii i archeologii w życiu n a u k o w y m k r a j u i n a i c h łączny dorobek dający się zestawić i porównać z d o r o b k i e m n a u k i światowej. Na przestrzeni 250 l a t istnienia M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i n i e j e d n o k r o t n i e próbowano porównywać osiągnięcia t e j placówki z odpowiednią działalnością i w y n i k a m i z a r e j e s t r o w a n y m i w i n n y c h krajach. Sądy i oceny wartościujące w y p o w i a d a n o już współ­ cześnie zarówno w odniesieniu do p i e r w s z y c h zbiorów p e t e r s b u r s k i e j K u n s t k a m e r y , jajk i całych k o l e k c j i wpływających później w różnych okresach działalności M u z e u m . Zastanawiano się nad i c h doborem, sposobem włączania do zbiorów zasadniczych, ewidencją, n a d koncepcją ekspozycji, społeczną stroną oddziaływania i t p . Z p u n k t u widzenia jasności celów n a u k o w y c h i od t e j s t r o n y występującą więzią z nauką światową szczególną wartość historyczną posiadają materiały do prac k o m i s j i powołanej w 1860 r . przez A N dla reorganizacji działalności M u z e u m . Zgodną i wysoką opinią członków k o m i s j i (A. A . Szifner i F. W . O w s i a n n i k o w — d y r e k t o r z y M u z e u m , oraz A . A . Sztrauch i L . I . Szrerik — członkowie A k a d e m i i ) ocenione zostały zasoby m u ­ zealne i możliwości i c h w y k o r z y s t a n i a . Sformułowane też zostały cele naukowe placówki, orientujące się n a k i e r u n k i światowe. W pracach k o m i s j i zmierzających do scalenia wysiłków d l a stworzenia n a g r u n c i e placówki muzealnej A N podstaw r o z w o j o w y c h d l a n a u k o człowieku i jego k u l t u r z e mocno podkreślał się f a k t , że muzea o t a k i m właśnie 8 8 Bardziej Beitrdge zur obszerną Geschichte Kaiserlichen Academie Antropologii i historię der der Etnografii", M'uzeiuim 'opracował Ethnographischen Wissenschaften t. 1: 1 9 0 0 . (pierwszy Antropologischen zu St. Petersburg, F. K. Ru,ss o w. Sammlungen Sborník der Muzie ja �Ryc. 3. F r a g m e n t współczesnej wystawy zbiorów z Ameryki Północnej. Muzeum Antropologii i Etnografii �250-LECIE 209 MUZEUM 'profilu „w nastojaszczeje wriemia uczrieżdieny iii uczrieżdajutsia powsiudy w Europie" . Stopień i kierunki powiązań działalności Muzeum z odpowiednią problematyką nauki światowej można z powodzeniem prześledzić rów­ nież na kolejnych ekspozycjach muzeualnych. W scenariuszu pierwszej wystawy otwartej po reorganizacji w 1891 r. zachowany został kon­ wencjonalny trójdział, będący odpowiednikiem typów materiałów, na których w muzeum prowadzona była praca naukowa. Były to działy: przedhistorycznych narzędzi kamiennych, zbiorów antropologicznych (kraniologicznych) i zbiorów etnograficznych. Z przewodnika opraco­ wanego przez wieloletniego kustosza Muzeum, F . K. Russowa, wyraź­ nie widać, jaką koncepcję teoretyczną zamierzono w wystawie przed­ stawić . W ekspozycji materiałów duży nacisk został położony przede wszystkim na podkreślenie paraleli Tozwojowych w kulturach różnych ludów i na analogie występujące w materiałach archeologicznych i etno­ graficznych. Pomijając szczegóły realizacji, -co do której wobec niedysponowania odpowiednią dokumentacją trudno jest zająć stanowisko, sama koncepcja ekspozycji w niczym nie odbiegała od założeń przy­ jętych w tym czasie w nauce światowej. Następną reprezentacyjną wystawę zbiorów muzealnych zorganizo­ wano w 1903 r. w związku z jubileuszem 200-lecia założenia nowej stolicy •— Petersburga. Przygotowania do niej przebiegały przy naj­ ściślejszej współpracy samego W. W. Radłowa — wybitnego filologa i wytrawnego znawcy kultur ludów Syberii. W tym czasie reprezento­ wał on stanowisko najbardziej gorących zwolenników współpracy etno­ grafii z naukami pokrewnymi . Jest rzeczą zrozumiałą, że utrzymując żywe kontakty z ośrodkami myśli etnograficznej w Europie i Ameryce uczonym rosyjskim nie były obce zmiany, które się dokonały na prze­ łomie X I X i X X w. w koncepcjach nauk etnologicznych. Wprawdzie na gruncie nauk o kulturze człowieka w Rosji ścieranie się głównych kierunków występujących na przełomie X I X i X X w. — ustawień ewolucjonistycznych ze spojrzeniem sformułowanym przede wszystkim przez Ratzla i Graebnera — nie przybrało form tak ostrych, jak np. w nauce niemieckiej, niemniej jednak koncepcje Kulturkreislehre przenikały do nauki rosyjskiej zarówno za pośrednictwem problematyki etnograficznej, jak i językoznawczej czy antropologicznej. Między inB 10 11 C y t . z a S t a n i u к o w i с z , op. 8 10 i Putiewoditiel Etnografii, 1 1 diemii L. po Muzieju Petersburg w pieriod dze pamiątkowej: 14 - Ktnoerafta Ko s. 6 4 . Akadiemii Nauk po Antropologii 1891. J . S z t e r n b e r g , Nauk cit., Impieratorskoj Muziej Antropologii dwienadcatiletniego dniu P o l s k a , t. I X 70-letija W. i Etnografii uprouiUeuija W. Radiowa, W. Impieratorskoj W. Petersburg Radiowa, 1907. Aka­ w księ­ �WITOLD 210 DYNOWSKI 4 U , J 4 hi i. Rys. 4. F r a g m e n t współczesnej wystawy Muzeum Antropologii w dziale i „Pochodzenie Etnografii człowieka �250-LECIE MUZEUM 211 n y r n i znalazło to w y r a z w ekspozycji muzealnej o t w a r t e j w 1903 r . Materiały zostały zgrupowane w porządku geograficznym, t j . według kontynentów, krajów, regionów etnograficznych czy zasięgów języ­ k o w y c h . Pisząc o t e j ekspozycji k i l k a l a t później L . J . Szternberg p o d ­ kreślił, że „...bezsporne są dwie j e j Specyficzne cechy: k o n s e k w e n t n i e zastosowane k r y t e r i u m k u l t u r o w o - e t n i c z n e g r u p o w a n i a przedmiotów oraz rozmieszczenie w y t w o r ó w wyłącznie według i c h f u n k c j i i r o l i w danej k u l t u r z e " . W y s t a w a t a zaważyła n a dalszym k i e r u n k u i sposobie prac M u z e u m . K o m p l e t o w a n i e zbiorów odbywało się teraz planowo według ściśle o k r e ­ ślonych obszarów etnograficznych, co odbiło się szczególnie na selek­ t y w n y m gromadzeniu zbiorów syberyjskich i z Dalekiego Wschodu. Pozwoliło to L . J . Szternbergowi w 1911 r . wyrazić przekonanie, że „żadne z muzeów europejskich nie posiada równie bogatych i systema­ tycznie o p r a c o w y w a n y c h z b i o r ó w " . Na t y m gruncie nawiązuje się też n o w y t y p kontaktów z nauką europejską i amerykańską. Szereg uczonych z zagranicy przyjeżdża b o w i e m studiować te kolekcje. D o ­ chodzi też do żywej w y m i a n y eksponatów pomiędzy M u z e u m w L e n i n ­ gradzie a m u z e a m i e u r o p e j s k i m i . 12 13 W i e l k a Rewolucja Październikowa również i do życia naukowego Rosji wniosła zasadnicze z m i a n y . W w y n i k u z m i e n i o n y c h warunków p r z e d M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i powstały nowe cele w y m a ­ gające pełnej p r z e b u d o w y p r o g r a m u i postępowania naukowego i w p r o ­ wadzenia n o w y c h zasad p r a c y oświatowej i p o p u l a r y z a t o r s k i e j . N a szybkie skrystalizowanie się nowego p r o f i l u działalności M u z e u m n i e ­ mały wpływ wywarło znaczne powiększenie się ilości pracowników o f a c h o w y m p r z y g o t o w a n i u u n i w e r s y t e c k i m . Począwszy od 1918 r. liczne k a d r y etnografów otrzymują Specjalistyczne wykształcenie w I n ­ stytucie Geograficznym, a później na W s c h o d n i m W y d z i a l e L e n i n g r a d z kiego U n i w e r s y t e t u . Jubileusz 200-lecia A k a d e m i i N a u k , przypadający na 1925 г., zmo­ bilizował m u z e u m do wystąpienia z pierwszą po r e w o l u c j i ekspozycją zbiorów. Zasadnicza koncepcja w y s t a w y w gruncie rzeczy zachowała d a w n y podział i systematykę wytworów. Wystąpiono z działami: etno­ g r a f i c z n y m , p o d hasłem „najbardziej charakterystyczne k u l t u r y współ­ czesnych ludów, znajdujących się n a różnych szczeblach r o z w o j u " , archeologicznym, pod hasłem „kultury okresu przedhistorycznego i l u ­ strujące początki r o z w o j u k u l t u r y człowieka", i antropologicznym, pod 12 Ibidem, 1 3 L. J . S z t e r n b e r g , „Ziwaja Nauk s. 5 4 . Starána", SSSR, nr Muziej 1: 1 9 1 1 , s . „Ogoniok", specjalny Antropologii i Etnografii 465; t e n ż e , Etnograficzeskij zeszyt poświęcony im. 200-lecłu Pietra Muziej A N , 1925. Wielikogo, Akadiemii �WITOLD 212 DYNOWSKI hasłem „historia pochodzenia człowieka i jego r o z w o j u anatomicznego oraz historia r o z w o j u r a s " . Niezależnie o d trzech działów (podział nie­ m a l klasyczny), urządzono również wystawę specjalną pod hasłem „ewolucja i typologia k u l t u r " . Niektóre materiały zgrupowano także tematycznie, kontynuując t y m s a m y m w sposób j a s k r a w y dawniejsze t r a d y c j e . W w y s t a w i e poświęconej l u d o m S y b e r i i przedstawiono n p . f i ­ g u r y szamanów różnych ludów S y b e r i i w pełnym s t r o j u obrzędowym i z akcesoriami służącymi do kamłania. Ryc. 5. Fragment współczesnej wystawy Antropologii i w dziale Etnografii „Ludy Afryki". Muzeum �250-LECIE MUZEUM 213 O s k o m p l i k o w a n e j s y t u a c j i w etnografii, jaka istniała wówczas w postępowaniu metodologicznym, można wnosić z r e l a c j i o ekspozycji zbiorów afrykańskich w t e j w y s t a w i e . Jej scenariusz b o w i e m opierał się częściowo na rozwiązaniach wynikających z ujęć k a r t o g r a f i c z n y c h p r o b l e m a t y k i etnograficznej aż d o wyznaczania „regionów e t n i c z n y c h " włącznie i jednocześnie posługiwał się e f e k t a m i zgrupowania wytworów według typów . 14 Ważnym m o m e n t e m w ówczesnej działalności M u z e u m było ustano­ wienie specjalnego oddziału, w którym na materiałach archeologicz­ nych, antropologicznych i etnograficznych popularyzowano zagadnienia e w o l u c j i k u l t u r y l u d z k i e j . W tego r o d z a j u ekspozycji L . J . Szternberg widział dużą pomoc w u r a b i a n i u poglądów i kształtowaniu w i e d z y o drogach r o z w o j u k u l t u r y m a t e r i a l n e j i o procesie f o r m o w a n i a się sy­ stemu wierzeń i poglądów. Pracę zainicjowaną przez L . J . Szternberga po jego śmierci (1927 r.) prowadził dalej E. G. K a g a r o w . I n t e r e s u ­ jącym p r z y c z y n k i e m do h i s t o r i i f o r m o w a n i a się współczesnej myśli etnograficznej w ZSRR i do poznania r o l i , jaką odegrało w t y m M u ­ zeum A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , jest okres działalności E. G. K a g a r o w a na s t a n o w i s k u k i e r o w n i k a Oddziału E w o l u c j i i T y p o l o g i i K u l t u r . W y ­ nikająca b o w i e m z p r o g r a m u społecznego państwa konieczność zapozna­ nia szerszego ogółu z w y n i k a m i dociekań n a u k o w y c h n a d procesem przeobrażeń dziejów ludzkości i w y k r y w a n i e m p r a w rządzących t y m procesem obarczyła M u z e u m zupełnie szczególnymi zadaniami j a k o jedyną placówkę centralną, posiadającą odpowiednie materiały a n t r o ­ pologiczne, archeologiczne, a nade wszystko przebogate zbiory etnogra­ ficzne. Rozległa wiedza E. G. K a g a r o w a dawała rękojmię, że pod jego k i e r o w n i c t w e m n a u k o w y m zostaną podjęte skuteczne próby zmierzające nie t y l k o do u g r u n t o w a n i a teoretycznej s t r o n y węzłowych zagadnień społecznych, lecz .— co w y d a j e się istotniejsze — za pomocą o d p o w i e d ­ niego zgrupowania materiałów i p r z y użyciu środków muzealnej ekspo­ zycji można będzie szybko formować nowe drogi myślowe, zmierzające w t y m s a m y m k i e r u n k u co ustrojowa przebudowa państwa. Zastana­ wiając się z pozycji dzisiejszych osiągnięć etnografii radzieckiej nad okresem, w którym działał E. G. K a g a r o w , szczególne zainteresowanie budzą zestawy zagadnień k u l t u r o w y c h , które zostały przedstawione w o p r a w i e muzealnej. Według szczegółowo opracowanego p l a n u c y k l w y s t a w miał przede w s z y s t k i m scharakteryzować rozwój sił i środków 1 5 Otcziet 14 S. logii i Etnografii N. А. grafía", nr 1 5 Muzieja Antropologii i R a t n e г - S z t e г n b e г g, Liew A. AN, „Sborník К i s П а к o w, Jakowlewicz Muzieja Jewgienij 1: 1 9 6 3 , s . 1 4 4 — 1 4 7 . Etnografii za 1925 Antropologii Gieorgiewicz д., Szternberg i Moskwa Etnografii", Kagarow, 1926, s . 174; i Muziej Antropo­ t. 7 : 1 9 2 8 . „Sowiet s k a j a Etno­ �WITOLD 214 DYNOWSKI p r o d u k c j i społeczeństw p i e r w o t n y c h . W y s t a w a o t w a r t a w 1927 r . jako pierwsza z tego c y k l u poświęcona była p i e r w o t n y m narzędziom i b r o ­ n i . Wewnętrzny podział w y s t a w y uwzględniał osobno t e m a t y : a) n a ­ rzędzia pracy, b) środki n a p a d u i o b r o n y . Do tego c y k l u należała rów­ nież w y s t a w a o t w a r t a w r o k u następnym (1928) p o d hasłem „Ogień w h i s t o r i i k u l t u r y " z t e m a t a m i szczegółowymi: a) p i e r w o t n e sposoby d o b y w a n i a ognia, b) ogień w gospodarstwie d o m o w y m , c) ogień w w y ­ twórczości technicznej ludów p i e r w o t n y c h , d) ogień w wierzeniach i systemach r e l i g i j n y c h . W 1929 r . o t w a r t o kolejną wystawę poświęco­ ną p i e r w o t n y m t y p o m schronisk (pieczary, z i e m i a n k i , budowle palowe, b u d o w l e o planie c e n t r a l n y m i prostokątnym i t d . ) . Opracowano również scenariusze w y s t a w : „Socjologia odzieży", „Sprzęt d o m o w y " i „Środki k o m u n i k a c j i " , nie doczekały się one jednak realizacji. Natomiast w 1929 r . przedstawiono w- o p r a w i e muzealnej szeroko ujęte zagadnie­ nie „Gospodarcze i społeczne p o d s t a w y s z t u k i " . Objęło ono następujące t e m a t y szczegółowe: „Sztuka i t e c h n i k a " , „Sztuka i społeczeństwo", „Sztuka i gospodarka". W t y m s a m y m r o k u o t w a r t o również wystawę na temat „Życie dziecka w świetle materiałów e t n o g r a f i c z n y c h " . W sce­ nariuszu uwzględniono następujące działy: a) poród i związane z n i m obrzędy, b) sposoby pieluszkowania i odzież dziecka, c) nauka siedze­ nia i chodzenia, d) obrzędowa deformacja ciała, e) t y p y kołysek, f) spo­ soby noszenia dzieci, g) zabawki. 16 Działalność E. G. Kagarowa w M u z e u m A r c h e o l o g i i i E t n o g r a f i i m o ­ że być, rzecz prosta, oświetlona w sposób bardzo różny. N i e ulega j e d ­ nak k w e s t i i , że pod jego k i e r o w n i c t w e m (można to równie dobrze r o ­ zumieć j a k o realizację t e s t a m e n t u naukowego L . J . Szternberga), w t e j placówce n a u k o w e j został przede w s z y s t k i m zrealizowany społecz­ n y p r o g r a m etnografii. Za pomocą w y s t a w m u z e a l n y c h poświęconych k o n k r e t n y m t e m a t o m etnografia w t y m czasie staje się naprawdę n a ­ uką praktyczną. Poprzez swoją problematykę znalazła się ona pośród i n n y c h d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h społecznych, k t o w i e czy n i e n a j ­ bliżej ówczesnych naczelnych zadań państwowych, dających się krótko ująć w haśle „Nauka dla m a s " . Co więcej, ujawniając w sposób k o n ­ k r e t n y jedną z możliwości w y k o r z y s t y w a n i a źródeł etnograficznych dla a k t u a l n i e rozwiązywanych problemów społecznych, ówczesna dzia­ łalność M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego zdecydowanie przyczyniła się do umocnienia pozycji nauk etnologicznych w zespole i n n y c h d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h społecznych. Śledząc k i e r u n k i d a l ­ szego r o z w o j u e t n o g r a f i i w Z S R R można zaryzykować pogląd, że od tego 1 6 Z. grafija", J . C z e r n i a k ó w , nr Wystawka 1: 1 9 2 8 , s . 1 1 9 — 1 2 2 . pierwobytnych orudij i oruzija, „Etno- �250-LECIE MUZEUM 215 m o m e n t u działalność etnograficzna w ogóle została wyraźnie przesu­ nięta w h i e r a r c h i i ocen przydatności tej d y s c y p l i n y do celów p r a k t y k i . J a k w y n i k a z s y t u a c j i późniejszych, praca badawcza na źródłach etno­ graficznych dla potrzeb życia państwowego stała się czymś k o n k r e t n y m i niezastąpionym. Nieco innego naświetlenia wymaga k w e s t i a ujęć m e ­ todologicznych w scenariuszach w y s t a w zrealizowanych w latach 1927— 1929. Niezależnie b o w i e m o d stworzenia mocniejszych podstaw dla p o ­ wiązań etnografii z a k t u a l n i e układającymi się potrzebami życia spo­ łecznego, zdaniem etnografów radzieckich stosowana w ekspozycji m e ­ toda typologiczno-ewolucyjna była niewłaściwa i świadczyła o b r a k u zrozumienia dla marksistowskiego postępowania teoretycznego . Ocena ta wymaga jednak wyjaśnienia. Trzeba b o w i e m zaznaczyć, że dopiero w końcu minionego 20-lecia doszło do przełomowych zmian i k o n ­ sekwentnej p r z e b u d o w y metodologicznej w naukach h i s t o r y c z n y c h . T y m s a m y m i w e t n o g r a f i i zrewidowano stosunek do głównych k i e r u n ­ ków w n a u k a c h etnologicznych poddając k r y t y c z n e j ocenie postępo­ wanie dotychczasowe i w zamian wysuwając w y m o g i nowe, wypływa­ jące z pogłębionych kierunków myśli m a r k s i s t o w s k i e j . 17 D l a zrozumienia okresu, w którym działali L . J . Szternberg 1 E. G. Kagarow, oraz dla scharakteryzowania s y t u a c j i Istniejącej w latach 1929—1932, k i e d y na podstawie t e o r i i i p r a k t y k i myśli m a r k s i s t o w ­ skiej podjęto zdecydowane próby wytknięcia n o w y c h dróg d l a m u z e a l ­ n i c t w a archeologicznego i etnograficznego, ważne jest zwrócenie u w a g i na okoliczność, że na g r u n c i e etnografii rosyjskiej n i g d y n i e wystąpiła ostrzejsza w a l k a pomiędzy przedstawicielami k o l e j n y c h głównych k i e ­ runków w naukach etnologicznych. Przełom i wstrząsy, które t a k b u r z ­ l i w i e przebiegały u schyłku X I X w . i n a początku X X w . w naukach etnologicznych niemal we wszystkich środowiskach naukowych, w związku z krytyką ujęć ewolucjonistycznych i przestawieniem całego systemu badawczego w k i e r u n k u uchwycenia m i g r a c j i etnicznych, za­ pożyczeń, d y f u z j i i nawarstwień k u l t u r o w y c h , właściwie etnografii r o ­ syjskiej były obce. Ujęcia ewolucjonistyczne tkwiły głęboko w t r a d y c j i e t n o g r a f i i r o s y j s k i e j , przejawiając się z różną siłą i w różnej postaci w e w s z y s t k i c h dziedzinach p r a c y etnograficznej. Toteż pomimo m o ­ dernizacji ujęć ewolucjonistycznych i dostosowania i c h do potrzeb spo­ łecznych, które się wyłoniły po W i e l k i e j R e w o l u c j i Październikowej, j a k również p o m i m o wprowadzenia do scenariuszy t y c h w y s t a w p i e r ­ wiastków spojrzenia geograficznego, wyrażającego się przede wszyst­ k i m w m a p o w a n i u zjawisk k u l t u r o w y c h , zasadnicze założenia tego k i e ­ r u n k u ciążyły nadal na każdej koncepcji w y s t a w y . N i e o d rzeczy 1 8 1 7 18 S t a n i u к o w i c ; z , op. Ibidem. cit., is. 119. �WITOLD 216 DYNOWSKI będzie wspomnieć, że poszukiwanie n o w y c h dróg r o z w o j o w y c h dla ekspozycji m u z e a l n y c h całkowicie już zgodnych i mocno powiązanych z w y t y c z n y m i n a u k i m a r k s i s t o w s k i e j znalazło swój w y r a z m . i n . także w k r y t y c z n y m u s t o s u n k o w a n i u się do działalności muzealnej i do k i e ­ runków teoretycznych reprezentowanych w ekspozycjach m u z e a l n y c h krajów k a p i t a l i s t y c z n y c h . Tendencje te występują niejednokrotnie także ii później, zawsze wnosząc n i e t y l k o pierwiastek k r y t y k i , lecz i ocenę osiągnięć własnych. Osiągnięcia naukowe pracowników z g r u p o w a n y c h przy Muzeum A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , j a k również ciągły dopływ n o w y c h i różno­ r o d n y c h zbiorów, a nade wszystko p r a k t y c z n e , korzyści, które czerpała p o l i t y k a k u l t u r a l n a i oświatowa państwa z działalności t e j placówki, spowodowały, że w latach 1933—1935 na bazie tego M u z e u m został p o ­ wołany do życia I n s t y t u t E t n o g r a f i i A k a d e m i i N a u k ZSRR . Ujmując rzecz o d s t r o n y f u n k c j o n o w a n i a n o w e j placówki, j a k i organizowania i realizacji prac badawczych oraz p o p u l a r y z a c j i wyników w t y m zakre­ sie, ważne do odnotowania jest to, że p r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o g r a f i i b y l i jednocześnie i całkowicie związani z p r o g r a m e m działania M u z e u m . Z materiałów i ocen odnoszących się do działalności M u z e u m w r a m a c h n o w e j s t r u k t u r y organizacyjnej można stworzyć obraz przemawiający przede w s z y s t k i m próbami poszukiwania najbardziej celowych rozwią­ zań dla szeroko pomyślanej współpracy kolektywów n a u k o w y c h , g r u p u ­ jących przedstawicieli d y s c y p l i n zajmujących się człowiekiem i r o z ­ w o j e m jego k u l t u r y . W obrazie t y m zaznaczają się także k i e r u n k i p r o ­ wadzonych badań etnograficznych, archeologicznych i antropologicz­ n y c h , j a k i odpowiedzi dawane przez scalone organizacyjnie w I n s t y t u ­ cie i M u z e u m d y s c y p l i n y n a u k o w e n a p o s t u l a t y wysuwane przez życie państwowe. Scenariusze w y s t a w zrealizowanych o d 1935 r . l u b zapla­ n o w a n y c h i opracowanych, lecz z p o w o d u w y b u c h u I I w o j n y światowej nie udostępnionych szerszemu ogółowi w postaci o d p o w i e d n i c h ekspo­ z y c j i , stanowią w y m i e r n y w y c i n e k d o r o b k u etnografii, archeologii i antropologii radzieckiej, odzwierciedlając etap, który przebyły te d y ­ s c y p l i n y odcinając się o d kierunków występujących w k r a j a c h k a p i t a ­ l i s t y c z n y c h i przeciwstawiając się i m przede w s z y s t k i m ujęciami m e t o ­ dologicznymi zaczerpniętymi z n a u k i m a r k s i s t o w s k i e j . Dorobek t e n da się rozpatrywać z w i e l u s t r o n . Można spojrzeć na niego poprzez p r y z ­ m a t prób t w o r z e n i a n o w y c h zestawień t e m a t y c z n y c h , za czym kryją się zarówno postulaty stawiane nauce przez życie, j a k i wyostrzona 19 20 1 9 E. wietskaja 2 0 zeum F u n k , Etnograficzeskije Etnografija", Instytut Antropologii Antropologii i muzieji n r 1: 1 9 3 3 , ,s. ii E t n o g r a f i i Etnografii z w kapitalisticzeskich stranách, „So­ 173—183. powstał Instytutem AN w do wyniku Badań sfuzjowania Ludów się ZSRR. Mu­ �250-LECIE 217 MUZEUM dociekliwość naukowa i chęć odsłonięcia t y c h s t r o n procesu h i s t o r y c z ­ nego, które w ujęciach t r a d y c y j n y c h pozostawały dotychczas w cieniu. Weźmy dla przykładu scenariusze w y s t a w poświęconych społeczności czukockiej (1934) i wschodniej Bucharze za panowania e m i r a t u (1934). T r z o n e m w y s t a w y poświęconej l u d o m zamieszkującym Półwysep Czukocki były odpowiednio opracowane materiały etnograficzne z koń­ ca X I X w. W scenariuszu zapoznawały one przede w s z y s t k i m z p o d ­ s t a w o w y m i zajęciami gospodarczymi Czukczów (łowiectwo, zbieractwo i hodowla renów), j a k również z i n n y m i składowymi i c h k u l t u r y m a ­ t e r i a l n e j . Łącznie z o d p o w i e d n i m k o m e n t a r z e m informowały także 0 'podstawowych elementach k u l t u r y duchowej i systemie więzi spo­ łecznych. Część wprowadzająca i zamykająca ekspozycji dotyczyła k w e s t i i zasadniczych — p o l i t y k i k o l o n i a l n e j c a r a t u i n a r o d o w y c h r o z ­ wiązań w u s t r o j u r a d z i e c k i m . Scenariusz w y s t a w y w p e w n y m sensie upodabniał się do monograficznego ujęcia t e m a t u : k u l t u r a Czukczów 1 j e j przeobrażenia, które się dokonały w w y n i k u przełomu ustrojowego w Rosji. Co więcej, na przykładzie Czukczów scenariusz wprowadzał do szerszej p r o b l e m a t y k i teoretycznej, sugerując konieczność widzenia w e współczesnej k u l t u r z e tego l u d u z m i a n s t r u k t u r a l n y c h p r z y jedno­ czesnym uświadomieniu r o l i czynników, które je spowodowały. W myśl t y c h samych założeń zrealizowana została wystawa obrazująca p r z e j ­ ście od stosunków f e u d a l n y c h w chanacie b u c h a r s k i m do utrwalającego się t a m u s t r o j u radzieckiego. Za pomocą odpowiednio opracowanych m a ­ teriałów etnograficznych przedstawiony został proces rozkładu t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y Tadżyków P a m i r s k i c h i przejście od zasobów k u l t u r o ­ w y c h zarejestrowanych w początkach bieżącego stulecia do współcze­ śnie kształtujących się f o r m c y w i l i z a c y j n y c h . 81 N a działalność M u z e u m i I n s t y t u t u E t n o g r a f i i , na osiągnięcia naukowe t y c h placówek w okresie 'poprzedzającym w y b u c h I I w o j n y światowej można również dobrze spojrzeć także od s t r o n y gromadzenia m a t e r i a ­ łów i i c h opracowania, j a k i efektów poznawczych współdziałania trzech d y s c y p l i n zajmujących się z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i . W t y m zakresie chyba najbardziej zdecydowane i konsekwentne stanowisko zajmował A . W . S z m i d t twierdząc, że pełne historyczne spojrzenie na przebieg procesów k u l t u r o w y c h może się ukształtować dopiero po w y k o r z y s t a ­ n i u w s z y s t k i c h źródeł, na których pracują poszczególne d y s c y p l i n y . 2 2 2 1 w s. N. A. Muzieje K o n d a u row, Antropologii i Rieekspozicja Etnograjii, oddiela Pieriedniej „Sowietskaja i Etnografii j a " , Sriedniej nr Azji 4: 1934, 123—124. 2 2 A. W. S z m i d t , matierialnoj Ob po istorii E. K r i c z e w s k i j , Pamiati ispolzowanii kultury, etnograficzeskich Soobszczemja A. W. Szmidta, I.M.K. matierialow nr 1—2: „Etnografija", w robotach 1932, s . 1 2 — 1 7 ; P o r . n r 3 : 1935, s. 1 2 5 — 1 2 7 . �WITOLD 218 DYNOWSKI Działalność M u z e u m w e wspólnej s t r u k t u r z e organizacyjnej z I n s t y t u ­ t e m E t n o g r a f i i może być także oceniona na podstawie własnych p u b l i ­ k a c j i , które się ukazały do w y b u c h u w o j n y . Wreszcie, za dobrze za­ służonym a u t o r y t e t e m n a u k o w y m zespołu, który pracował w M u z e u m i I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i , p r z e m a w i a również okoliczność włączenia się do prac nad scenariuszem i ekpozycją szczególnie ważnej w y s t a w y „Uzbekistan", o t w a r t e j w Państwowym M u z e u m E t n o g r a f i i z o k a z j i j u b l i l e u s z u 10-lecia p r a c n a d w y t y c z e n i e m granic r e p u b l i k Środkowej A z j i (1924—1934) . W y b u c h w o j n y , a zwłaszcza oblężenie L e n i n g r a d u w h i s t o r i i M u z e u m i I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i zapisane są w zupełnie specjalnym rozdziale. 0 t r u d n y c h dniach i o rozmiarach poniesionych o f i a r najcięższych, bo opłaconych życiem l u d z k i m , i n f o r m u j e krótka t a b l i c a pamiątkowa w m u r o w a n a w Sali K o n f e r e n c y j n e j I n s t y t u t u . Wstrząs wywołany wojną i odbudowa n a u k i w Z S R R w w a r u n k a c h życia powojennego nie wniosły istotniejszych z m i a n do f u n k c j o n o w a n i a I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i . Toteż nawią­ zanie do k i e r u n k u p r a c prowadzonych w tej samej s t r u k t u r z e o r g a n i ­ zacyjnej przed wojną było t y l k o kwestią czasu i uzupełnienia czy też w y c h o w a n i a n o w y c h k a d r pracowników p r z y g o t o w a n y c h do realizacji zadań, które wysuwała sytuacja powojenna. D l a scharakteryzowania potrzeb społecznych, które ksztalłtowały linię działalności M u z e u m , d u ­ żą pomocą służą wystąpienia t e j placówki na zewnątrz. Listę w y s t a w obliczonych na szeroki odbiór o t w i e r a ekspozycja z okazji j u b i l e u s z u 2204ecia działalności A k a d e m i i N a u k (1945 г.). Scenariusz t e j w y s t a w y (rozbitej na t r z y działy) posiadał bardzo mocną wymowę. Informował b o w i e m bardzo licznie zebranych uczonych k r a j o w y c h i zagranicznych przede w s z y s t k i m o t y m , że bezcenne zbiory M u z e u m A n t r o p o l o g i i 1 E t n o g r a f i i przetrwały zawieruchę wojenną i że n a d a l będą służyły za bardzo szeroką bazę źródłową, zawsze dostępną i niezastąpioną dla prac badawczych, które — rzecz prosta — mogą być prowadzone w różnych k i e r u n k a c h . W w y s t a w i e pokazano z b i o r y pochodzące z X V I I I i X I X s t u ­ lecia. W p i e r w s z y m rzędzie wymienić t u należy kolekcję Pallasa, K u k a , Bułdakowa, Lisiańskiego, L i t k e , Gołowina, Wozniesieńskiego, MikłuchoMakłaja, J u n k e r a i i n n y c h . Natomiast spośród zbiorów archeologicz­ n y c h pokazano materiały w y d o b y t e w okresie po R e w o l u c j i ze stano2 S 24 2 S 2 3 zeum Bibliografia Antropologii prac i Ł. P. P o t a pow, grafía", nr 2: 2 4 gradskich wyd. przez Etnografii 1936, s. Instytut im. Piotra Gosudarstwiennyj 126—128; S. Etnograficzeskich M. Muziejach, Antropologii Muzie A b r a S t a n i u k o w i с z, op. Etnografii j Etnografii, m z o n , Sriedniaja „Sowietskaja S.136—139. 2 5 i AN i Mu­ Wielkiego. cit., s. 127—133. „Sowietskaja Azja Etnografija", w rur Etno­ Lenin- 6: 1935, �250-LECIE MUZEUM 219 wiak badanych przez Z a m i a t i n a , Okładnikowa, Boncz-Osmołowskiego, Jefimienkę, Bi'bikowa, Rawdonikasa, Gierasimowa i i n n y c h . W y s t a w y późniejsze realizowano w stosunkowo krótkich odstępach czasu. T a k więc w 1946 r . o t w a r t o czasową wystawę poświęconą sztuce ludów S y b e r i i . W t y m s a m y m r o k u zrealizowano w w y s t a w i e scena­ riusz na temat „Ludy A z j i Przedniej i Środkowej". N i e m a l jednocze­ śnie zrealizowano także scenariusz w y s t a w y n a temat „Ludy I n d o n e ­ z j i " . Nieco inaczej w y p a d n i e naświetlić sprawę koncepcji scenariuszy w y s t a w stałych poświęconych odwracającej się k a r c i e dziejowej ludów k o l o n i a l n y c h j a k o j e d n e m u z naczelnych zjawisk w e współczesnej h i s t o r i i zasadniczych przeobrażeń ludzkości. Przed M u z e u m stanęła b o w i e m paląca k w e s t i a u j a w n i e n i a zagadnień, które w r a z z emancypa­ cją polityczną t y c h ludów wymagały odpowiedniego rozwiązania. W k o n c e p c j i scenariusza, w myśl w y p r a c o w a n y c h jeszcze przed wojną zasad ekspozycji, obok d o k u m e n t a c j i odnoszącej się do t r a d y c y j n y c h f o r m b y t o w a n i a musiała być także uwzględniona i n f o r m a c j a o a k t u a l ­ n y m stanie rzeczy w k u l t u r z e . Chodziło więc przede w s z y s t k i m o za­ poznanie szerokiego ogółu z k i e r u n k a m i wysiłków poszczególnych spo­ łeczeństw wkładanych w odnalezienie f o r m sprzężenia specyfiki t r a ­ d y c j i przeszłości z w y m o g a m i życia współczesnego. N a t y c h zasadach została zorganizowana stała w y s t a w a poświęcona l u d o m A f r y k i (1946). Z odpowiednią modyfikacją sytuacyjną w 1948 r . o t w a r t o wystawę poświęconą k u l t u r o m rdzennej ludności A m e r y k i Północnej zapoznając jednocześnie ze współczesnym stanem rzeczy. W r o k u 1949 została o t w a r ­ ta w y s t a w a poświęcona I n d i o m i I n d o n e z j i . W r o k później (1950) wystą­ piono z wystawą poświęconą l u d o m Wschodniej, Środkowej i Przedniej A z j i . W r o k u 1952 wyeksponowano odpowiednio opracowane zbiory z A m e ­ r y k i Południowej, w 1953 r. zaś kolekcje australijskie i z Oceanii. W krótkim a r t y k u l e , rzecz jasna, nie sposób jest wyliczyć i omówić w pełni powojennego d o r o b k u M u z e u m w zakresie w y s t a w . N a zakoń­ czenie wspomnieć należy o czasowych w y s t a w a c h poświęconych E t i o p i i (1959) i sztuce ludów A f r y k i (1961). D l a stworzenia pełnego obrazu n a ­ leżałoby także poświęcić osobne miejsce w y s t a w o m a r c h e o l o g i c z n y m i antropologicznym . 26 27 28 26 Ibidem, zícjonnaja nr 4: 2 7 k i n, Muzieja Antropologii i B. L i p s z i c , Etnografii, N. S z p i n c i n , „Sowietskaja Efcspo- Etnografija", 1 9 4 8 , s. 1 9 8 — 2 0 1 . L. G. N i e c z a j e w a , Ar.chieołogiczeskoje Wielikogo, Muzieja 2 8 s. 133—134; E . В ł o m к w i s t , rabota W. „Sbornik [wyd. Antropol. W. jubileuszowe:] i Etnogr.", G i n s b e r g , Muzieja T. A. sobranije Antrop. P o p o w a , Muzieja 250-liet Muzieja W. F i e d o r ó w , i Antropol. Etnogr.", sobranije i t. 12: 1949; B . Muzieja W. E. E. Etnografii t. 2 2 : 1 9 6 4 , s . 1 5 1 — 1 6 8 ¡i c y t . t a m Kraniologićzeskoje i W. Antropologii F r a d - im. Etnogr., Pietra „Sborník źródła. Antrop. F d r s z t e j n , i Etnogr., Kraniolo- �WITOLD 220 DYNOWSKI Obecne w y s t a w y M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i zajmują t r z y piętra w o b y d w u b u d y n k a c h m u z e a l n y c h . Większość t e j przestrzeni za­ jęta jest pod następujące ekspozycje etnograficzne: 1. Rdzenna ludność A m e r y k i Północnej, 2. Indianie A m e r y k i Południowej, 3. L u d y A f r y k i , 4. L u d y I n d i i , 5. L u d y Indonezji, 6. L u d y krajów Bliskiego i Środko­ wego Wschodu, 7. K u l t u r a ludów zamieszkujących C h i n y , Mongolię, W i e t n a m i Koreę. W y s t a w y te 'poprzedza dział wprowadzający, gdzie na materiałach archeologicznych i antropologicznych przedstawiony jest temat: Pochodzenie człowieka i rozwój wczesnych stadiów spo­ łeczeństwa ludzkiego. Niezależnie o d tego w o p r a w i e osobnej w y s t a w y pokazano anatomiczne kolekcje K u n s t k a m e r y oraz zamieszczono m a t e ­ riały zebrane przez specjalną ekspedycję I n s t y t u t u Etnograficznego i w y s t a w i o n o pod hasłem „Starożytny H o r e z m " . Szeroko pomyślany a k t u a l n y p r o g r a m w y s t a w stałych i czasowych można było podjąć t y l k o w o p a r c i u o zasobną i dobrze z i n w e n t a r y z o w a ­ ną bazę źródłową. Złożył się na to ponad p a r u s e t l e t n i okres i wkład pracy l i c z n y c h pokoleń najlepszych przedstawicieli n a u k i rosyjskiej i radzieckiej. Toteż pozwoliło to etnografom r a d z i e c k i m w 1964 r. z dużą satysfakcją uczcić 250-lecie M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i w L e n i n ­ gradzie i połączyć t e n jubileusz jako dorobek n a r o d o w y z V I I Między­ n a r o d o w y m Kongresem N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnograficznych,, który odbywał się w M o s k w i e . 29 giczeskije tamże, 2 9 likogo, koliekcji Muzie ja Antrop. i Etnogr. [nabytki pomiędzy 1947—1962], t. 2 2 : i s . 1 6 9 — 1 9 0 . T . W. S t a n i u k o w i c z , 1714—1964, Leningrad 1964. Muziej Instytut Etnografii Antropologii im. N. N. i Etnografii Mikłucho-Makłaja im. Pietra AN, Wie- Moskwa— � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59686d247c29e61cee454e331e109212.pdf 632cc2f13e1ebe5d3bb29fc7614a7a74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1725 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1596 Title A name given to the resource 50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.5-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa 50 LAT ZAKŁADU ETNOLOGII INSTYTUTU ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN Omówienie działalności placówki naukowej, z którą jestem związana prawie od początku jej istnienia, pozornie może wydawać się łatwe z racji bezpośred­ niego uczestnictwa w pracach tej instytucji i możliwości obserwacji (w pewnym stopniu) jej rozwoju od wewnątrz. Wiedza ta obarczona jest jednakże pewnym osobistym stosunkiem, wynikającym z zaangażowania w losy macierzystej placówki, której rozwój (podobnie jak całej nauki polskiej) - szczególnie w prze­ szłości - przebiegał w zmiennych i trudnych warunkach. Ponadto, analiza dorobku naukowego Zakładu na przestrzeni tak wielu lat wymagałaby, dla obiek­ tywnej jego oceny, stałej konfrontacji z istniejącymi w poszczególnych okresach warunkami politycznymi i społecznymi, które miały ogromny wpływ na rozwój nauki. Nie podejmując więc w przedstawionym opracowaniu merytorycznej oceny osiągnięć Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, pragnę zbilansować dotychczasowe wyniki prowadzonych prac, a sięgając do tych, które powstawały w najstarszym okresie działalności Insty­ tutu - przypomnieć, że zostały one w większości zainicjowane przez twórców powojennej etnologii i późniejszych wieloletnich kierowników placówek Pol­ skiej Akademii Nauk, katedr uniwersyteckich i muzeów etnograficznych. Na potrzebę dokonania takiego przeglądu złożyło się kilka powodów. Jednym z nich jest fakt, że w roku 2003 upływa 50 lat od powstania Instytutu Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN), którego integralną część stanowi Zakład Etnologii. Drugim, ważnym elementem, skła­ niającym do takich podsumowań jest sprawa, która w najbliższym czasie doty­ czyć będzie wielu z nas. Posługując się eufemizmem możemy mówić o zmianie warty, a bardziej bezpośrednio - o zmianie pokoleniowej i odejściu na emery­ turę wielu etnologów zatrudnionych w Instytucie, pierwszych absolwentów powstałego po wojnie Studium Historii Kultury Materialnej. W odniesieniu do współczesnej działalności Zakładu natomiast taki przegląd ma duże znaczenie ze względu na ciągle niedostateczny przepływ informacji naukowej pomiędzy poszczególnymi ośrodkami, brak bieżącej bibliografii oraz integrujących środo­ wisko wspólnych akcji badawczych i wydawniczych placówek etnograficznych. Etnografowie, którzy po I I wojnie światowej podjęli trud odbudowy nauki polskiej byli, jak już wspomniałam, twórcami i organizatorami wielu placówek �6 W A N D A PAPROCKA naukowych. Niewątpliwie z ich inicjatywy i pod ich kierownictwem rozpoczęto szereg badań, często zespołowych, integrujących środowisko etnograficzne w tak znacznym stopniu, z jakim nie mieliśmy do czynienia w latach następnych. Inicjowano wspólne badania terenowe poszczególnych regionów kraju oraz nawiązywano kontakty międzynarodowe, organizując wspólne akcje badawcze m.in. w Karpatach, a w okresie późniejszym w Mongolii i Bułgarii. Powołano również w tym czasie nowe wydawnictwa, które ukazują się do chwili obecnej. W 1958 r. wydany został 1 tom Etnografii Polskiej, pół roku później rozpoczęto drukowanie prac w serii „Biblioteki Etnografii Polskiej". Nie można więc, pisząc o współczesnych pracach etnograficznych, rozwijających się zgodnie z wymogami nauki światowej i w bezpośrednim z nią kontakcie, nie dostrzegać jak wiele problemów badawczych zostało zainicjowanych przez naszych poprzedników lub wskazanych nam przez nich jako pole przyszłych badań w sprzyjających ku temu warunkach. Czas, jaki upłynął od chwili powstania Zakładu jest dostatecznie długi, aby dokonać pewnego uporządkowania naszej wiedzy dotyczącej historii etnografii w dobie powojennej, pamiętając o tym, że znaczny jej fragment łączył się z działalnością Zakładu. Równocześnie należy wziąć pod uwagę fakt, że doko­ nany bilans będzie poszerzeniem wiedzy z zakresu historii polskiej etnografii, która od dawna nie była przedmiotem badań i głębszych analiz. Już od samego początku działalności Instytutu Historii Kultury Materialnej, tj. od 1953 г., i powstania w nim Działu Etnografii (obok Działu Archeologii Polski, Archeologii Śródziemnomorskiej i Historii Kultury Materialnej) przy­ stąpiono do konstruowania planów naukowych na najbliższe lata. Problematykę badawczą, którą podjęto w powołanych placówkach Instytutu w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Łodzi i Toruniu, można zjednej strony uznać za konty­ nuację badań rozpoczętych w okresie międzywojennym, z drugiej natomiast za badania nowe, podejmowane ze względu na potrzebę chwili, zgodnie, jak twierdziła prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, z cechą „polskiej szkoły etnograficz­ nej" {Etnografia Polski, 1976, t. 1, s. 15). Nowe, podjęte przez etnografów tematy dotyczyły m.in. ludności przesiedla­ nej z dawnych Kresów Wschodnich na obszary północnej i zachodniej Polski, migracji do miast, zmian w strukturze gospodarczej wsi i zmian w samych gospodarstwach wiejskich, poziomu konsumpcji itp. Prace poświęcone analizie zmiany kulturowej dokonującej się na wsi miały prowadzić (i prowadziły) do próby konstruowania jej współczesnego modelu, co znalazło wyraz w publika­ cjach ukazujących się w latach 60-tych i 70-tych. Praca naukowa w Dziale Etnografii Instytutu zorganizowana była w Zakła­ dach, Pracowniach i Zespołach Etnograficznych, które powstawały w miastach uniwersyteckich. Sprzyjało to prowadzeniu prac badawczych wraz z katedrami etnografii i tworzeniu zespołów pod wspólnym kierownictwem niezbyt licznej w tym okresie kadry samodzielnych pracowników naukowych. Komisja Etnograficzna, która współtworzyła ramy organizacyjne Instytutu i kreśliła plany naukowe Działu Etnografii (przewodniczył jej prof. Kazimierz �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 7 Moszyński, a w jej skład wchodzili najwybitniejsi etnografowie: prof. prof. Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski, Eugeniusz Frankowski, Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska i doc. Adolf Nasz), stanęła przed trudnym zadaniem. Rozbicie instytucjonalne działalności naukowej etnografów, m.in. w zakresie sztuki ludowej i folkloru, w wyniku wcześniejszego utworzenia Pań­ stwowego Instytutu Sztuki i Instytutu Badań Literackich, niezależna od innych placówek działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, podlegająca organizacyjnie i administracyjnie Ministerstwu Kultury i Sztuki działalność muzeów, wymagały stworzenia takiego planu naukowo-badawczego, w którym obok problematyki naukowej byłaby mocno zaznaczona koncepcja „otwartych drzwi" dla współpracy wszystkich etnografów. Za tę wspólną płaszczyznę uzna­ no Polski Atlas Etnograficzny. Miał on stworzyć wielostronną bazę źródłową nie tylko uzupełniającą luki w istniejącym materiale etnograficznym, ale ułatwiającą wytyczanie kierunków nowej tematyki badawczej. Na decyzje dotyczące priorytetu prac atlasowych miały niewątpliwie wpływ zarówno dotychczasowe zainteresowania badaniami atlasowymi, zapoczątko­ wane przed wojną przez prof. К. Moszyńskiego (w ich wyniku ukazały się trzy zeszyty Atlasu w latach 1934-1937), jak i prace podejmowane po wojnie w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Lubelskiego i Poznańskiego. Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym prowadzone w ramach Instytutu koncentrowały się w Zakładzie (przemianowanym następnie na Pracownię) we Wrocławiu, kierowanym w tym okresie przez prof. J. Gajka, przy doraźnej współpracy w pracach terenowych etnografów z wielu innych ośrodków PAN, katedr i muzeów. Atlasowe prace dokumentacyjne nie wyczerpywały jednak pro­ gramu badawczego całego Zakładu. Równolegle podejmowano problematykę formowania się zjawisk kulturowych w układzie regionalnym. Prowadzone zespołowo studia monograficzne wybranych terenów zdominowały w latach następnych plany naukowe placówek etnograficznych Instytutu. Monografie regionalne, jak i tematyczne, dotyczące wybranych dziedzin kultury ludowej oparte były na zakrojonych na szeroką skalę pracach terenowych. Zarówno studia atlasowe, jak i monograficzne były w wielu przypadkach kontynuacją prac rozpoczętych przed I I wojną światową i prowadzonych bez­ pośrednio po niej przez katedry uniwersyteckie, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze, Instytut Śląski i inne. Powstanie Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN pozwoliło stworzyć organizacyjną i finansową bazę dla badań rozproszo­ nych po różnych ośrodkach, integrując równocześnie, nieliczną jeszcze w tym okresie, kadrę naukową uniwersytetów i placówek Instytutu dla realizacji wspól­ nych celów badawczych. Obiektami badań monograficznych były środowiska wiejskie Mazowsza, Pod­ lasia, Śląska, Karpat, Wielkopolski i Kujaw. W wyniku kilkuletnich studiów powstało szereg opracowań monograficznych. Dla obszaru Górnego Śląska wymienić należy dwutomową monografię Stare i Nowe Siołkowice, wydaną w latach 1963-1966, pod redakcją prof. Mieczysława Gładysza, oraz szereg uzupełniających monografii tematycznych, dotyczących m.in. budownictwa, �8 W A N D A PAPROCKA struktury społeczno-zawodowej ludności wsi, rzemiosła, współdziałania gospo­ darczego na wsi, pożywienia. Jak w wielu innych przypadkach studiów regionalnych, badania na Górnym Śląsku nawiązywały do rozpoczętych w 1939 r. prac badawczych obejmujących Śląsk w granicach I I Rzeczypospolitej, organizowanych m.in. przez Polską Aka­ demię Umiejętności w Krakowie oraz kontynuowanych bezpośrednio po wojnie przez M . Gładysza w Instytucie Śląskim w Katowicach. Od 1954 r. prace te sta­ nowiły podstawę planów Zakładu Etnografii w Krakowie przy szerokim udziale w badaniach terenowych pracowników naukowych i studentów z różnych pla­ cówek badawczych i katedr. Przyczyniało się to do wspomnianej przeze mnie integracji środowiska etnograficznego w tym okresie. Na terenie Mazowsza pierwsze badania monograficzne podjęto nad kulturą ludową jednego z bardziej zachowawczych regionów - Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Wyniki prac, zainicjowanych przez prof. W. Dynowskiego, a następnie kierowanych przez prof. A. Kutrzebę-Pojnarową, opublikowane zostały w trzech tomach monografii Kurpie Puszcza Zielona w latach 1962-1965. Ponadto wy­ dano pięć monografii tematycznych poświęconych sztuce, rzemiosłu, budow­ nictwu, przemianom społecznym i kulturowym oraz monografii Myszyńca - głównego centrum regionu (patrz: Bibliografia). Badania kurpiowskie nie były kontynuacją wcześniej prowadzonych prac. Inspiracją dla nich były na­ tomiast prace z końca X I X i 1 pol. X X wieku: Karola Potkańskiego, Ludwika Krzywickiego, Adama Chętnika, Franciszka Piaścika i innych. Monografia Kur­ piowskiej Puszczy Zielonej jest najpełniejszym opracowaniem tego regionu w literaturze etnograficznej. Celem monografii poświęconych wsi śląskiej, podobnie jak kurpiowskiej, była rekonstrukcja najbardziej istotnych elementów tradycyjnej kultury regionu oraz przedstawienie współczesnego obrazu wsi z jej różnorodnością form, uwarun­ kowań, zmian i przeobrażeń. Takie ujęcie najczęściej pociągało za sobą odejście od stosowanego w dawnych opracowaniach klasycznego podziału na kulturę materialną, społeczną i duchową na rzecz analizy kilku wybranych dziedzin kul­ tury, najbardziej charakterystycznych dla danej społeczności, przedstawionych w kontekście innych zjawisk kulturowych. Kontynuacją prac ośrodka warszawskiego były badania prowadzone w okrę­ gu ostrołęckim oraz w tzw. regionie kołbielskim. Ich przedmiotem były prze­ obrażenia społeczno-gospodarcze i kulturowe wsi, dokonujące się pod wpływem uprzemysłowienia i zmian struktury społeczno-zawodowej, tradycje historyczne i współczesność wsi drobnoszlacheckich na Mazowszu oraz rodzina chłopska na Mazowszu i Podlasiu. Badania monograficzne na obszarze Karpat, szczególnie w pierwszym okre­ sie działalności Instytutu, stały się przykładem współpracy ośrodków etnogra­ ficznych I H K M w Krakowie, Warszawie i Łodzi. Wkład ośrodka krakowskiego w badania Karpat przed powołaniem do życia Zakładu Etnografii związany był przede wszystkim ze studiami prowadzonymi przez prof К. Dobrowolskiego, które dotyczyły polskiej ludności rolniczej i pasterskiej w Karpatach Zachodnich �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN 9 oraz kształtowania się i rozpadu związków rodowych na Podhalu. Znaczną gru­ pę stanowiły, przygotowane pod kierunkiem prof. M . Gładysza, opracowania mo­ nograficzne poświęcone wybranym tematom szczegółowym, m.in. budownictwu, rzemiosłu, hodowli i pasterstwu, pożywieniu, zdobywaniu i użytkowaniu wody. Prace te były realizowane zarówno przez Zakład Etnografii I H K M PAN, jak i Katedrę Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego. Studia nad kulturą ludową Karpat, prowadzone w Zespole Etnograficznym Instytutu w Łodzi, pod kierunkiem prof. К. Zawistowicz-Adamskiej, obejmo­ wały zagadnienia związane z pasterstwem, hodowlą, gospodarką mleczną oraz migracjami zarobkowymi na Podhalu. Zakończono je opracowaniami monogra­ ficznymi tych tematów. Badania ośrodka warszawskiego natomiast obejmowały dawne i obecne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, powojenne prze­ obrażenia gospodarczo-społeczne i kulturowe wsi bieszczadzkich oraz powsta­ nie współczesnej społeczności wiejskiej na tych terenach. Zainteresowanie kulturą ludową Karpat, nie tylko w Polsce, ale i w innych krajach, w których granicach znajdował się ten obszar górski, przyczyniło się do powołania jednej z pierwszych po wojnie organizacji międzynarodowych dla wspólnych badań etnograficznych. W 1959 г., z inicjatywy Polski i Czecho­ słowacji, w ramach Polskiej Akademii Nauk, powstała Międzynarodowa Ko­ misja do Badania Kultury Ludowej Karpat, pod kierunkiem prof. M . Gładysza, w skład której wchodziły - poza wymienionymi krajami: Węgry, Rumunia, ZSRR (Ukraina), a po poszerzeniu w 1976 r. Komisji o kraje bałkańskie - także Bułgaria i Jugosławia. Działalność Komisji była znakomitym przykładem pierwszego po I I wojnie tak szerokiego pod względem problemowym i długotrwałego współdziałania etnologów z krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej. W ramach działalności Komisji przystąpiono do opracowania ujęć syntetycznych trzech wybranych tematów. Ich koncepcje zostały opracowane przez sekcje krajowe: architektura - Czechosłowacja, pasterstwo - Polska, folklor zbójnicki - Sło­ wacja i Ukraina. W zespole Zakładu Etnografii w Krakowie, kierowanym przez prof. К. Do­ browolskiego, współpracującym z Zakładem Etnografii Ogólnej UJ, prowa­ dzone były prace na temat kształtowania się kultury robotniczej w Małopolsce w latach 1880-1939 i procesu formowania się nowej kultury mas pracujących w Polsce Ludowej. Z tego zakresu przygotowano prace poświęcone kulturze górników solin wielickich, ośrodkowi górniczemu Siersza X I X i X X w. i wcza­ som robotniczym w Polsce. Należy jeszcze wspomnieć o działalności Pracowni Etnograficznej w Pozna­ niu, w której do 1962 г., tj. do chwili zmiany profilu badań z etnografii Polski na etnografię powszechną, prowadzone były prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski. Do momentu ich przerwania wydano materiały dotyczące budow­ nictwa ludowego w Wielkopolsce. W krótkim okresie istnienia Zespołu Etnograficznego Instytutu w Toruniu, kierowanego przez prof. Marię Prufferową, podjęto prace z zakresu historii �10 W A N D A PAPROCKA kultury ludowej terenu Kujaw, opracowując wybrane zagadnienia z zakresu bu­ downictwa ludowego. Badania o charakterze monograficznym, ukierunkowane początkowo wyłącz­ nie na problematykę etnograficzną ziem polskich, zostały w latach 60-tych roz­ szerzone na inne kraje i narody, co doprowadziło w 1962 r. do wyodrębnienia się kierunku etnografii powszechnej. Zainteresowania problematyką kulturową lu­ dów świata, realizowane w I H K M pod kierunkiem prof. W. Dynowskiego i prof. Marii Frankowskiej, koncentrowały się w tym okresie na kulturze ludów Azji Środkowej, kulturze Indian obu Ameryk, dziejach Polonii latynoamerykańskiej i północnoamerykańskiej oraz - w ramach współpracy z Instytutem Etnografii Bułgarskiej Akademii Nauk (w latach 1966-1970) - na kulturze wsi bułgarskiej. W 1965 r. na terenie Mongolii rozpoczęty został jeden z największych reali­ zowanych w historii polskiej etnografii program systematycznych badań tereno­ wych poza granicami kraju. W badaniach prowadzonych w ramach ekspedycji aż do 1980 r. obok pracowników I H K M PAN uczestniczyli etnografowie z Kate­ dry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Po raz pierwszy przedmiotem studiów mongolistycznych stał się proces przechodzenia od tradycyjnej formy koczowniczej gospodarki pasterskiej do form gospodarki spółdzielczej z charakterystycznymi dla niej elementami osadnictwa. Badaniami objęto zmiany w strukturze społecznej, w stosunkach etnicznych, w funkcjono­ waniu rodziny i systemu pokrewieństwa, we wzorcach osobowych, życiu co­ dziennym i obrzędowym, zachowaniach ludycznych Przedmiotem studiów stał się także proces adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego. Badania prowadzono we wszystkich ważniejszych regionach Mongolii, wśród wielu mongolskich grup etnicznych. Po raz pierwszy w światowej mongolistyce objęto nimi Torgutów ałtajskich. Wynikiem prac ekspedycji było sześć książek (jedna w jęz. angielskim), dwa wydawnictwa zbiorowe i kilkadziesiąt artykułów. Studia amerykanistyczne prowadzone w Pracowni w Poznaniu koncentrowa­ ły się na współczesnych przeobrażeniach kulturowych w Ameryce Łacińskiej, ruchach społeczno-religijnych w Ameryce Środkowej i Południowej oraz pro­ cesach kształtowania się i rozwoju struktur społeczno-kulturowych tych obsza­ rów. Przedmiotem studiów były również zagadnienia związane z funkcjonowa­ niem wiejskich struktur w Ameryce Południowej w okresie prekolumbijskim i po konkwiście. Prowadzone przy szerokiej współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Poznańskiego studia amerykanistyczne zapoczątkowały rozwój tej dziedziny w innych placówkach naukowych, kształ­ cąc pierwszych w Polsce specjalistów w tym zakresie, m.in. w ramach ogólno­ polskich seminariów amerykanistycznych. Osobną grupę zagadnień związanych z problematyką amerykanistyczną sta­ nowiły badania nad miejscem i rolą Polaków w krajach Ameryki Łacińskiej i ich szeroko pojętym wkładem w rozwój cywilizacyjny i kulturowy tych państw w X I X i X X w. oraz udziałem Polaków w poznawaniu tej części kontynentu amerykańskiego. Kilkanaście prac z tego zakresu wypełniło lukę w historii ba­ dań etnograficznych dotyczących tego terenu. �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 11 Trzecim znaczącym zespołem tematycznym były studia nad procesami etnicz­ nymi w Ameryce Północnej, ze szczególnym uwzględnieniem problemów mniej­ szości narodowych, jak również nad współczesnymi dziejami Polonii i analizą jej roli w strukturze etnicznej Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. No­ watorskie i odpowiadające na wiele pytań badawczych prace poświęcone tym zagadnieniom znalazły się w szerokim obiegu naukowym w kraju i za granicą. Wyniki wszystkich studiów z zakresu amerykanistyki, opartych zarówno na własnych badaniach terenowych, jak i na reinterpretacji publikowanych materia­ łów źródłowych, umożliwiły nie tylko weryfikację wielu przyjętych w nauce światowej stwierdzeń, ale także na ich uzupełnienie. Mimo ograniczonych sytuacją polityczną możliwości realizowania badań w zakresie etnografii powszechnej nawiązano współpracę międzynarodową, która umożliwiła badania porównawcze. Pod kierunkiem prof. W. Dynowskiego i zaproszonej do współpracy prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, w la­ tach 1966-1970 prowadzone były wspólne polsko-bułgarskie badania nad współ­ czesnymi przemianami lokalnej społeczności wiejskiej i rodziny. W pracach eks­ pedycji, poza pracownikami Zakładu, brali udział pracownicy Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej w Warszawie i Katedry Etnografii Słowian UJ w Kra­ kowie. Badania te, prowadzone w okręgu Widin w płn.-zach. części Bułgarii, dostarczyły materiału porównawczego do studiów nad prawidłowością przemian społeczno-kulturowych wsi w krajach o różnych drogach rozwoju historycznego, a znajdujących się (w okresie prowadzonych prac) w podobnych warunkach ustrojowych i ekonomicznych. Pomimo trudności w realizacji badań nad nie­ którymi tematami, wobec znacznego upolitycznienia etnografii bułgarskiej, zgro­ madzony materiał pozwolił na uzyskanie szerokiej perspektywy porównawczej dla studiów nad kulturą wsi polskiej. Opracowana monografia bułgarskiej wsi Widin, wysoko oceniona przez wybitnego etnologa bułgarskiego prof. Christo Wakarelskiego, ze względów politycznych (brak podejścia marksistowskiego) ukazała się wyłącznie w języku polskim. Duże znaczenie w upowszechnieniu na forum międzynarodowym prac pol­ skich etnografów, zarówno w zakresie etnografii Polski, jak i powszechnej, miało powołanie do życia w 1975 r. obcojęzycznego wydawnictwa Zakładu Ethnologia Polona. Omówione powyżej prace prowadzone były w Zakładzie Etnografii I H K M PAN od okresu jego powstania do lat 70-tych. W tym czasie zaczyna narastać potrzeba podsumowania ponad 25-letnich dokonań badawczych w zakresie etnografii. W różnych środowiskach etnograficznych dyskutowana była koniecz­ ność podjęcia zbiorowego opracowania zarysu etnografii Polski, odpowiada­ jącego nowym założeniom teoretycznym i wymaganiom metodycznym okresu gwałtownych przemian politycznych, społeczno-gospodarczych i kulturowych kraju. Zainicjowane w Zakładzie Etnografii I H K M PAN prace nad syntezą etnografii Polski oparte były na ścisłej współpracy etnografów tej placówki z pracownikami katedr i muzeów. Głównym celem tego zbiorowego opracowa­ nia było przedstawienie procesów przemian kulturowych na wsi, poczynając od �12 W A N D A PAPROCKA tradycyjnego modelu kultury, jaki pozostawiła po sobie epoka pańszczyźniana po wieś współczesną i przewidywane kierunki jej dalszego rozwoju. Dorobek okresu powojennego stanowił bazę obszerną i wystarczającą do przedstawie­ nia w podstawowym zrębie kierunków przemian kultury wsi polskiej X X w. {Etnografia Polski, 1976, s. 48). Nie wszystkie jednak dziedziny kultury wsi i nie wszystkie regiony zostały opracowane w syntezie w sposób dostatecznie szczegółowy. Wynikało to z ist­ niejących jeszcze „białych plam" na mapie etnograficznych badań w Polsce, jak i luk w problematyce badawczej dyscypliny. Pomimo tych braków dwutomowa synteza etnografii Polski jest pierwszą tego rodzaju pracą w okresie powojen­ nym i do chwili obecnej, wobec braku podręcznika z zakresu etnografii Polski, spełnia również i tę rolę. Okres od ukazania się w 1980 г. I I tomu syntezy aż do lat 90-tych zaznaczył się w pracach Zakładu powrotem do tematów indywidualnych, wstrzymanych realizacją priorytetowego, zbiorowego zadania wydawniczego. W zakresie etnografii Polski zakończono szereg prac stanowiących podsumo­ wanie, często wieloletnich badań. Należały do nich prace monograficzne, które były realizowane w Zakładzie warszawskim, dotyczące roli tradycji ludowej w społeczeństwie polskim X I X i X X w., społecznych funkcji sztuki ludowej i miejsca, jakie zajmowała w myśli społecznej, polityce kulturalnej oraz praktyce działania w okresie zaborów, I I Rzeczypospolitej i Polsce Ludowej, oświaty i jej roli w społeczno-kulturowych przeobrażeniach wsi w okresie zaborów, I I Rzeczypospolitej, w latach wojny (1939-1945) i w Polsce Ludowej. Z zakresu etnografii historycznej powstała praca poświęcona kulturze mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I i pocz. X I X w., omawiająca organizację tej wsi, proble­ my osadnictwa wiejskiego, rodziny, funkcjonowania gospodarstwa chłopskiego. W tym czasie w Zakładzie podjęte zostają prace nad nową w polskich badaniach dziedziną - etnografią miasta (na przykładzie Żyrardowa). Temat etnografii miasta będzie w następnych latach integrował etnografów zajmujących się tą problematyką w innych ośrodkach, przede wszystkim w Łodzi, i doprowadzi do powstania Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta. Nowym tematem podjętym w Zakładzie w tym okresie są również zagad­ nienia z zakresu antropologii tańca, w ramach studiów nad niewerbalnym komu­ nikowaniem się w kulturze, które w latach następnych objęły zagadnienia do­ tyczące kinetycznego aspektu obrzędów. Wyniki tych badań w latach 90-tych opublikowano w pracy poświęconej analizie ruchu oraz tańca w mitach i obrzę­ dach, wydanej w języku polskim i angielskim. Bardzo dużym dorobkiem wydawniczym w tym okresie może się poszczycić Pracownia Etnograficzna w Krakowie, realizująca badania na terenie Karpat Pol­ skich. Są to zarówno opracowania zbiorowe, stanowiące monografie regionalne kultury ludowej poszczególnych regionów Karpat: Beskidu Śląskiego, Beskidu Sądeckiego i nieco później Beskidu Żywieckiego, jak i monografie tematyczne dotyczące medycyny ludowej, pożywienia, stroju, obrzędowości oraz liczne artykuły poświęcone innym dziedzinom kultury. �50 LAT Z A K L A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 13 W latach 80-tych ukończono prace nad kolejnymi zeszytami Atlasu Etnogra­ ficznego. Mimo dużych trudności finansowych i kadrowych, w Pracowni РАЕ we Wrocławiu przygotowano IX, przedostatni zeszyt Atlasu. Szanse na druk V I I , V I I I i I X zeszytu, wobec ogromnych kosztów wydawnictw kartograficznych, były jednak znikome. W tej sytuacji podjęto decyzję o przystąpieniu do opra­ cowywania komentarzy, które miałyby charakter ujęć problemowych. Pozwoliła ona na ocalenie wieloletniego dorobku Pracowni Atlasu, uzupełniając wydane w sześciu zeszytach mapy - komentarzami. W Pracowni poznańskiej Zakładu Etnografii ukazują się w tym czasie liczne opracowania książkowe i artykuły poświęcone dziejom Polaków oraz skupisk polonijnych na terenie Ameryki Południowej, Środkowej i Meksyku i ich udzia­ łowi w rozwoju cywilizacyjno-kulturalnym tych ziem. Inne prace przedstawiają obraz Indian zamieszkujących te tereny w społeczeństwie polskim. Znaczącą pozycję stanowi wydana w 1983 r. praca o Polonii Amerykańskiej, oparta na bogatym materiale terenowym zgromadzonym przez autora w czasie kilkakrotnych pobytów w Stanach Zjednoczonych, stanowiąca pierwsze w etno­ logii tak szerokie kompendium wiedzy o życiu i działalności tej grupy. Rozwój badań amerykanistycznych, zapoczątkowanych przez prof. M . Fran­ kowską i przez nią konsekwentnie rozwijanych oraz nawiązanie kontaktów na­ ukowych z Meksykiem stworzyły możliwości podejmowania badań terenowych. W organizowanych przez środowisko amerykanistów (głównie z Uniwersytetu Poznańskiego) ekspedycjach, m.in. do Peru i Meksyku, brali udział pracownicy Zakładu. Równocześnie rozwijane były studia etnohistoryczne oparte na boga­ tych materiałach źródłowych, znajdujących się w archiwach Hiszpanii i Meksyku oraz unikalnej literaturze przedmiotu. W wyniku tych badań ukazują się prace dotyczące współczesnej kultury Indian Peru i kultury Indian Meksyku w okresie konkwisty, jak i historii samej konkwisty. Bogaty jest również dorobek zakończonej w 1980 r. ekspedycji mongolskiej. W ramach Zakładu powstają znaczące w międzynarodowym środowisku mon­ golistów prace poświęcone rodzinie pasterskiej w Mongolii, mongolskim gru­ pom etnicznym, zachowaniom ludycznym w kulturach pasterskich, ich symbolice i związkom z magią (praca wydana w języku angielskim). Wiele prac, które ukazały się w latach 80-tych stało się podstawą uzyskania przez pracowników Zakładu stopnia naukowego doktora habilitowanego oraz tytułów profesora. Ponad dziesięć lat istnienia I I I Rzeczypospolitej daje dostateczną perspekty­ wę pozwalającą na podsumowanie działalności Zakładu w tym okresie. Zmiany dokonane w organizacji nauki oraz likwidacja pozamerytorycznych ograniczeń (szczególnie w naukach humanistycznych) stosowanych m. in. przy wyborze pro­ blematyki badawczej znacząco wpłynęły na zakres i sposoby realizacji zadań badawczych Zakładu. Zmiany organizacji nauki (szczególnie w sposobach jej finansowania) miały swoje źródło przede wszystkim w pewnym ograniczeniu paternalistycznej roli państwa w badaniach naukowych. Zmuszało to naukę do konfrontacji z zasadami �14 W A N D A PAPROCKA wolnego rynku i konkurencyjności. Konieczność przystosowania się do nowych warunków budziła pewien niepokój. Rekompensowała go jednak możliwość realizowania problematyki badawczej w warunkach tak długo oczekiwanej swo­ body rozwoju nauki, nieograniczonej żadnymi względami politycznymi czy koniunkturalnymi. W zakresie organizacji największe zmiany dotyczyły wydaw­ nictw. Zakład Narodowy im. Ossolińskich przestał pełnić rolę centralnego wy­ dawnictwa Polskiej Akademii Nauk. Prace związane z redagowaniem, przygoto­ waniem do druku, organizacją druku i dystrybucją wydawnictw przejęte zostały przez Instytut. Dla Zakładu wydającego roczniki Etnografii Polskiej, Ethnologii Polona oraz prace z serii „Biblioteki Etnografii Polskiej" zadanie to było trudne, wymagające pogłębienia wiedzy redakcyjnej i znacznie obciążające pracowni­ ków pełniących funkcje redaktorów i sekretarzy tych wydawnictw. Demokratyczne zasady kierowania Instytutem pozwoliły na wyłonienie dro­ gą wyboru nowych władz. Dyrektor i jego zastępcy reprezentowali wszystkie dyscypliny wchodzące w skład Instytutu. Również Rada Naukowa wyłoniona została drogą wyboru, a nie - jak dotąd - na zasadzie nominacji jej członków. Osiągnięcia naukowe Zakładu i jego udział w dorobku Instytutu uzasadniły dokonanie w 1992 r. zmiany nazwy Instytutu Historii Kultury Materialnej na Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Procesy transformacji, obejmujące wszystkie dziedziny życia w Polsce, otwo­ rzyły również przed nauką nowe perspektywy badawcze. Pozwoliły one na two­ rzenie nowych planów naukowych, których, jak już wspominałam, nie ogra­ niczały względy pozamerytoryczne a jedyną trudnością w ich realizacji były zbyt ograniczone środki finansowe. W działalności naukowej Zakładu przejście do problematyki badawczej odpowiadającej aktualnym potrzebom etnologii nie musiało dokonywać się w sposób radykalny. Wiele tematów podjętych przez pracowników Zakładu w latach 80-tych dotyczyło bowiem problemów badaw­ czych, które stały się priorytetowe w nowej rzeczywistości. Należały do nich m.in. prowadzone w Zakładzie badania nad pluralizmem kulturowym społeczeń­ stwa Stanów Zjednoczonych, jak i badania dziejów Polonii latynoamerykańskiej i północnoamerykańskiej. Ciągle jednak poza możliwościami realizacji pozostawały tematy ściśle zwią­ zane z zagadnieniami mniejszości narodowych, świadomości etnicznej, czy na­ rodowej, tożsamości kulturowej i próbami określenia jej głównych wyznaczni­ ków na terenach poddanych silnej i bezwzględnie prowadzonej polityce unifikacji i asymilacji kulturowej, jak to miało miejsce na obszarze Związku Radzieckiego. Pewne próby badań niektórych z tych zagadnień podejmowane były w czasie wyjazdów badawczych do Gruzji, w latach 80-tych, w ramach oficjalnie akcep­ towanych studiów nad historią Polonii gruzińskiej w X I X wieku. Również pierwsze kontakty z Akademią Nauk Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej dawały możliwości pewnych, wprawdzie bardzo skrom­ nych, badań źródłowych dotyczących X I X i pocz. X X w. Rozpad Związku Radzieckiego zmienił radykalnie istniejącą sytuację. Powstałe Republiki, szczególnie w pierwszym okresie swego istnienia, umożliwiały reali- �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN 15 zację współpracy naukowej w zakresie tematów obalających mit o etnicznej homogeniczności obszarów Europy Środkowo-Wschodniej. Pozwoliło to na po­ djęcie tematów nurtujących środowisko etnograficzne w Polsce, od wielu lat niemożliwych do realizacji. Zawarta w 1991 r. trzyletnia umowa między Instytutem Archeologii i Etno­ logii PAN, a Instytutem Sztuki Etnografii i Folkloru Akademii Nauk Białoruskiej Republiki rozpoczęła trwające do dziś badania terenowe w zachodnich i central­ nych rejonach Białorusi. Materiały zgromadzone przez pracowników Zakładu, uzupełnione unikalnymi źródłami odnalezionymi w archiwach białoruskich, po­ zwoliły na znaczne uzupełnienie stanu wiedzy o stosunkach etnicznych w BSRR, na dawnych Kresach Wschodnich I I Rzeczypospolitej oraz niepodległej Repu­ blice Białorusi. Po raz pierwszy przedmiotem szczegółowych studiów stał się proces kształtowania tożsamości etnicznej i narodowej ludności polskiej na ba­ danym obszarze, w zmieniającej się sytuacji historycznej, przede wszystkim X X w. Jednym z osiągnięć badawczych było ukazanie fenomenu przetrwania enklaw katolickich (polskich) na terenach zamieszkałych przez ludność prawo­ sławną, jak też opis i analiza tego zjawiska na przykładzie Puszczy Nalibockiej. Dotychczasowym efektem badań jest ponad 30 artykułów oraz książka poświę­ cona wyznacznikom tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi. Nawiązując do prowadzonych poprzednio badań rozszerzano studia nad Po­ lonią gruzińską, obejmując nimi okres po rewolucji radzieckiej, a także po po­ wstaniu Republiki Gruzińskiej. Podobnie jak w studiach białoruskich skoncen­ trowano się na zagadnieniu tożsamości etnicznej badanych zbiorowości, mechanizmie przekazywania dziedzictwa kulturowego, a także kontaktach międzyetnicznych. Dalszymi badaniami objęto także diasporę gruzińską w Polsce i jej rolę w kulturze polskiej okresu międzywojennego. Prowadzone w Zakładzie badania, licznie ukazujące się artykuły, udział w utworzeniu (w 1990 r.) i reda­ gowaniu pisma Pro Georgia, jedynego w Polsce wydawnictwa poświęconego historii i życiu mniejszości gruzińskiej, poszerzyło krąg osób podejmujących badania w tym zakresie. Zagadnieniom etnicznym poświęcone są także pierwsze w Polsce badania nad współczesnymi problemami narodowościowymi w Chinach, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji mniejszości etnicznych i narodowych. Wieloletnie ba­ dania terenowe, trwające od 1997 г., zostały wsparte umową zawartą z Instytu­ tem Narodowości Akademii Nauk w Pekinie. Koncentrują się one na zachodnich i południowo-zachodnich prowincjach Chin (Junnan, Xinjiang, Guangxi). Głów­ nym ich celem jest ukazanie sytuacji społeczno-etnicznej, zwłaszcza na peryfe­ riach kraju. Jednym z efektów prac badawczych jest wyjaśnienie mało znanych i nieobecnych dotychczas w polskich publikacjach tematów, w tym także do­ tyczących najnowszej historii pogranicza chińsko-tybetańskiego. Wśród kilku publikacji, będących wynikiem badań, na szczególną uwagę zasługuje artykuł poświęcony zróżnicowaniu etnicznemu Chin. Do problematyki etnicznej należy również zaliczyć badania terenowe pro­ wadzone w latach 1991-1993 w Kazachstanie i obwodzie Irkuckim Rosji nad �16 W A N D A PAPROCKA tamtejszą kolonią polską. W ich wyniku powstało kilka artykułów oraz zgroma­ dzono znaczny materiał terenowy złożony w archiwum Zakładu. W Zakładzie warszawskim wzrasta zainteresowanie szczególną kategorią kon­ fliktów, jaką stanowią konflikty etniczne. Kwestii tej poświęcone zostały opra­ cowania teoretyczne. Była ona również omawiana na przykładzie różnych grup i krajów. Konfliktom etnicznym poświęcona jest praca zbiorowa, redagowana przez pracowników Zakładu. Problemy mniejszości narodowych dominują w pracach Pracowni Etnologicznej w Poznaniu. Badania dotyczą niemieckiej ludności przybyłej w X V I I I w. z Bamberga, osiedlonej w okolicach Poznania (tereny te znajdują się obecnie w granicach miasta). Prowadzone od lat studia poświęcone były głównie historii tej grupy i jej kulturze. Dopiero po 1990 r. mogły zostać rozszerzone o badania nad współczesną historią rodzin bamberskich, o analizę procesu ich asymilacji i adaptacji, o wkład przybyszów w kulturę polską. Liczne artykuły i cztery wydania monografii poświęconych В ambrom (również w języku niemieckim), powołanie do życia (w 1996 r.) Towarzystwa Bambrów Poznańskich, starania 0 otwarcie w Poznaniu Muzeum Bamberskiego, zaowocowały zawartą w 2000 r. umową IAiE z Uniwersytetem w Bambergu, której celem jest prowadzenie wspólnych badań w Polsce i Niemczech. Badania nad grupą Bambrów wzbu­ dziły duże zainteresowanie ze względu na bezkonfliktowy proces asymilacji 1 integracji kulturowej, bliski idei Unii Europejskiej. Problematyka Bamberska weszła w 2001 r. do programu „Born in Europe", realizowanego przez Komisję Kultury Unii Europejskiej w Brukseli. Równocześnie prowadzone są badania nad rodzinami pochodzenia niemiec­ kiego mieszkającymi na terenie Wielkopolski, w tym głównie w Poznaniu. Pod­ stawowe problemy badawcze dotyczą procesów asymilacji, wzajemnych wpły­ wów i relacji między ludnością polską i niemiecką oraz wkładu tej ostatniej w kulturę Polską. Równolegle do prowadzonych, wymienionych powyżej prac, które likwido­ wały częściowo wspomniane „białe plamy" i dziedziny deficytowe w etnologii, kontynuowano długofalowe badania w zakresie etnografii Polski. Prowadzone od wielu lat w Pracowni Krakowskiej i konsekwentnie realizo­ wane są prace w zakresie monografii Karpat Polskich. Po ukazaniu się w latach 80-tych monografii Beskidu Śląskiego i Beskidu Sądeckiego, w 1992 r. ukazała się monografia Beskidu Żywieckiego, a w 2001 r. praca poświęcona Podhalu, jedyna w powojennej etnografii, oparta na bogatych materiałach terenowych i archiwalnych, zawierająca niepublikowane dotąd ilustracje i bogatą, wyczerpu­ jącą literaturę przedmiotu. Książka wzbudziła duże zainteresowanie nie tylko etnologów, ale została znakomicie przyjęta przez środowisko Podhalan. Szybkie rozejście się znacznego nakładu i liczne przesyłane do Redakcji pozytywne opinie świadczą o słuszności opracowania tego tematu. Region karpacki pozostaje w dalszym ciągu terenem badań i opracowań ca­ łego Zespołu Pracowni Krakowskiej. Zgromadzone materiały pozwalają podjąć tematy dotyczące współczesnej wsi karpackiej - elementów wspólnych i róż- �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 17 niących kulturę tego regionu w nowych warunkach społeczno-gospodarczych. Podjęto nowe tematy, ważne we współczesnym obrazie wsi, jak starość w rodzi­ nie i społeczności lokalnej, kobieta - jej pozycja w rodzinie i zawodzie, pomoc wzajemna i współdziałanie gospodarcze, ze szczególnym uwzględnieniem wa­ runków ekstremalnych (m.in. takich jak powódź). Dużą zasługą ośrodka krakowskiego jest doprowadzenie do reaktywowania (w 1993 r.) prac Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów, przerwanej zmianami politycznymi zachodzącymi we wszystkich krajach wchodzących w skład Komisji. Wobec braku zgłoszenia ze strony Bułgarii i Jugosławii odnowiono działalność Komisji tylko w zakresie Karpat. Przy dużym wkładzie organizacyjnym i merytorycznym Pracowni Krakow­ skiej opracowano syntezę karpackiego folkloru zbójnickiego, która została wydana w Budapeszcie (w jęz. rosyjskim) oraz przygotowano do druku I tom architektury ludowej poświęcony budownictwu mieszkalnemu, który ukaże się w Pradze (w jęz. angielskim). Prowadzone w Zakładzie warszawskim prace nad stosunkiem ludności chłop­ skiej do ziemi oraz jej miejscem w systemie wartości i świadomości społecznej Polaków, zakończone monografią wydaną w 1991 г., stanowiły punkt wyjścia dla nowego tematu, podjętego w związku z dokonującymi się obecnie zmianami, dotyczącego społeczności wiejskiej w warunkach transformacji. Przedmiotem analiz są m.in. zmiany stosunku do pracy, rola przywódców charyzmatycznych, sprawa trwałości sposobów myślenia i działania określanych jako „postkomu­ nistyczne". Zjawiska te, rejestrowane i poddawane analizie w momencie ich za­ istnienia, stanowią bardzo ważne dla przyszłych badaczy źródło wiedzy o współ­ czesnych zmianach na wsi i należy żałować, że temat ten rzadko stanowi przedmiot zainteresowań etnologów. Dokonywana w późniejszym okresie analiza tych zja­ wisk będzie tylko rekonstrukcją tego ważnego okresu w rozwoju wsi. Studia z zakresu etnografii historycznej, dotyczące przeduwłaszczeniowej wsi mazowieckiej, były w latach 90-tych kontynuowane w zakresie badań nad życiem religijnym społeczności wiejskiej, kultem świętych, instytucjami para­ fialnymi, organizacjami i stowarzyszeniami społecznymi. Z tego zakresu opubli­ kowano wiele artykułów. W Zakładzie realizowane były również w tym okresie prace historyczne dotyczące europejskiego ubioru zawodowego ( X I V - X V I I I w.) oraz historii euroazjatyckiego filcownictwa od czasów średniowiecza do współczesności. Obie prace zostały wydane w jęz. angielskim. Do prac z zakresu historii najnowszej, poświęconych etnologii miasta, za­ liczyć należy prowadzone w tym czasie badania nad historią przedmieścia warszawskiego - Grochowa i kulturą jego mieszkańców, przedstawione szeroko w opublikowanym artykule. W ramach studiów nad niewerbalnym komunikowaniem się w kulturze kon­ tynuowano prace w zakresie obrzędów przejścia w rzeczywistości X X w. i ich aspektu kinetycznego. Podjęto też badania nad kodami i formami obyczajowości współczesnej. Z tego zakresu ukazało się szereg artykułów. �18 W A N D A PAPROCKA Ze studiami nad kultem świętych związane były, kierowane przez Pracownię poznańską, badania nad kultem Św. Wojciecha, stanowiące część dużego progra­ mu interdyscyplinarnego, poświęconego analizie znaczenia działalności Św. Woj­ ciecha dla kultury europejskiej. W wyniku tych badań powstało wiele artykułów i książka poświęcona roli Św. Wojciecha w kulturze i tradycji ludowej. Rozwi­ nięciem tej problematyki są podjęte ostatnio badania z zakresu etnologii religii na temat kultu miejsca w kulturze chrześcijańskiej i tybetańskiej. W latach 90-tych nastąpiło bardzo ważne dla prac wydawniczych Zakładu zakończenie opracowań komentarzy do wydrukowanych sześciu Zeszytów РАЕ. Dzięki współpracy z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym i energii Kierownika Pracowni Atlasu uzyskano środki na wydanie pięciu tomów Komen­ tarzy poświęconych rolnictwu, hodowli, budownictwu, pożywieniu, transpor­ towi i komunikacji oraz zwyczajom, obrzędom i wierzeniom. Ostatni tom, który ukazał się po śmierci jego redaktora, zawiera wybrane mapy z niedrukowanych i nie mających szans (ze względów finansowych) na druk zeszytów Atlasu wraz z komentarzami. Obecnie archiwum РАЕ znajduje się w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie. W zakresie badań amerykanistycznych w latach 90-tych powstają prace, bę­ dące wynikiem realizowanych od lat badań dotyczących etnohistorii Mezoameryki, ukazujące podbój Meksyku przez pryzmat zderzenia kultur. Prace, oparte na bogatym materiale źródłowym pochodzącym z archiwów hiszpańskich i mek­ sykańskich, ukazały się w Polsce i w Hiszpanii. Wydana została też pierwsza polska edycja listów H. Cortesa o zdobyciu Meksyku, opatrzona licznymi komentarzami, oraz studia o J. Dantyszku i Nowym Świecie, oparte na unika­ towych źródłach archiwalnych. Prace te, wydane również za granicą, weszły do obiegu międzynarodowego. Charakter etnohistoryczny mają trwające obecnie badania nad kulturą elit politycznych środkowego Meksyku w okresie przedhiszpańskim i wczesnokolonialnym. Prowadzono ponadto prace dotyczące współczesnej Ameryki Łacińskiej. W ich ramach przygotowano wstępną redakcję słownika encyklopedycznego „Ludy i narody obu Ameryk" oraz realizowano badania nad wielokulturowością w krajach Ameryki Andyjskiej. W zakresie kontynuowanych od lat badań nad Polonią dokonano analizy sytuacji Polonii amerykańskiej po upadku komu­ nizmu w Starym Kraju. Należy jeszcze wspomnieć o badaniach terenowych prowadzonych od 1990 r. w płn.-zach. części Indii i Pakistanie. Były one finansowane przez UNESCO i Ministerstwo Kultury, realizowane w większości poza planem Instytutu. Ich tematem był proces adaptacji pasterzy grupy Rabari, żyjącej na pograniczu hinduistyczno-islamskim, do kręgu tradycji radżpuckiej środowiska kastowego i związane z tym procesem zmiany form obrzędowości, kultu i religijności. Nowoś­ cią jest omawianie problemu na szerszym tle, uwzględniającym nie tylko system kastowy, ale także formy współpracy i dystansu między grupami obecnymi w cywi­ lizacji indyjskiej, co umożliwia wyjście poza stereotypowe wyobrażenia na temat hinduizmu. Zebrane materiały stały się podstawą studiów nad hinduizmem, �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN 19 widzianym od wewnątrz, z perspektywy różnych warstw społeczeństwa - brami­ nów, radżputów, kupców, siudrów (pasterze Rabari), niedotykalnych i plemion. Na tym chciałabym zamknąć prezentowanie prac, które były i są prowadzone w Zakładzie i których wyniki weszły już do obiegu naukowego. Myślę, że w następnym takim podsumowaniu (przedstawionym za parę lat) będzie moż­ na mówić o pracach naszych młodszych kolegów, którzy niedawno rozpoczęli swoje badania. Na zakończenie przedstawiam informację o wydawnictwach Zakładu, w więk­ szości ukazujących się od pierwszych lat powstania Instytutu. Do roku 2003 uka­ zało się 46 tomów Etnografii Polskiej, która - obok Ludu - jest pismem ogólno­ polskim, udostępniającym swe łamy również autorom zagranicznym. Wydano 55 tytułów „Biblioteki Etnografii Polskiej" (7 w języku angielskim). „Biblioteka" jest serią wydawniczą ukazującą się najdłużej po 1945 r. Większość tytułów stanowią prace pracowników Zakładu (jedynie 12 autorów nie było związanych z Instytutem). 13 prac otrzymało nagrody wydawnicze. Ukazały się 23 tomy Ethnologii Polony, drukowanej w językach kongresowych, prezentującej doro­ bek naukowy polskich etnologów na forum międzynarodowym. W „Bibliotece Etnografii Polskiej" i poza nią pracownicy Zakładu opublikowali ponad 100 ksią­ żek (nie licząc prac atlasowych). Stopień naukowy profesora uzyskało 6 osób (były one pracownikami Zakła­ du od doktoratu do profesury). Stopień doktora habilitowanego i tytuł docenta otrzymało 7 osób, doktora - 5. W 2003 r. Zakład Etnologii zatrudnia 18 osób: 3 profesorów, 5 docentów, 4 doktorów i 6 magistrów. Podsumowując 50-lecie pracy Zakładu Etnologii IAE PAN pragnę, tak jak zaznaczyłam na wstępie, uniknąć subiektywnych ocen wynikających z osobis­ tego zaangażowania w prace placówki, której byłam pracownikiem i wieloletnim kierownikiem. Dokonany przeze mnie bilans działalności Zakładu upoważnia mnie jednak do zwrócenia uwagi na pewne znaczące formy działania tej pla­ cówki i osiągnięte przez nią wyniki. Znalazły one odbicie w liczbie publikacji pracowników Zakładu, w wydawanych przez Zakład czasopismach i seriach wydawniczych oraz pracach zbiorowych. Na uwagę zasługuje fakt, że plany naukowe Zakładu realizował zespół pra­ cowników, których liczba nie przekraczała wielkości zatrudnienia w poszczegól­ nych uniwersyteckich placówkach etnograficznych. W pierwszym dwudziesto­ leciu istnienia Zakładu zatrudnienie wynosiło 30 osób, w późniejszych latach zostało zmniejszone i nie przekraczało 20 osób. Nastąpiło to w związku z likwi­ dacją Pracowni w Łodzi i Toruniu oraz ograniczeniem liczby pracowników РАЕ. Cechą charakterystyczną działalności naukowej Zakładu, tak dawniej, jak i obecnie, jest szeroki zakres realizowanej problematyki badawczej, zarówno w zakresie etnografii Polski, jak i etnografii powszechnej. Podejmowane przez pracowników tematy były z jednej strony odpowiedzią na stawiane etnologii pol­ skiej, zgodnie z potrzebą chwili, pytania badawcze, z drugiej nawiązywały do problemów wiodących w etnologii światowej (do okresu I I I Rzeczypospolitej w takim stopniu, na jaki pozwalały warunki polityczne kraju). �20 W A N D A PAPROCKA Dużą zasługą w utrzymywaniu kontaktów międzynarodowych, w zaznaczeniu naszej obecności w etnologii światowej, było wydawanie tomów prac zbioro­ wych z okazji Międzynarodowych Kongresów Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz powołanie do życia wydawnictwa obcojęzycznego Etimología Polona. Kontakty międzynarodowe pogłębiały także organizowane przez Zakład ekspedycje etnograficzne do Mongolii i Bułgarii oraz zorganizowanie Między­ narodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. W stosunku do innych placówek etnograficznych Zakład posiada największą liczbę wydawnictw ukazujących się nieprzerwanie od pierwszych lat istnienia Instytutu. Zarówno czasopismo Etnografia Polska, jak i wydawnictwa seryjne oraz licznie ukazujące się prace zbiorowe pełniły rolę integrującą środowisko etnograficzne kraju. Zakrojona na szeroką skalę działalność wydawnicza Zakła­ du Etnologii wniosła duży wkład w rozwój tej dyscypliny w minionym 50-leciu. Znaczna liczba samodzielnych pracowników naukowych Zakładu pozwoliła tej placówce odegrać ważną rolę w procesie kształtowania i nadawania stopni naukowych pracownikom wielu ośrodków etnograficznych. Podsumowując omawiany okres można stwierdzić, że dużą zasługą pracow­ ników Zakładu i jego kolejnych kierowników było utrzymanie profilu naukowe­ go tej placówki i konsekwentne realizowanie wspólnych celów badawczych, z których wiele zainicjowanych było przez twórców Zakładu. Zadanie to nie było łatwe wobec znacznej różnorodności zainteresowań naukowych poszczególnych pracowników reprezentujących różne podejścia teoretyczne i metodologiczne. Zaryzykowałabym jednak twierdzenie, że ten często trudny proces konfrontacji indywidualnych koncepcji badawczych z wspólnymi dla całego Zakładu zada­ niami ogólnymi przyczynił się do konstruowania i realizowania trwałych planów naukowych Zakładu w ciągu całego omawianego okresu i zapewnił stabilizację oraz ciągłość działania w warunkach nowej rzeczywistości III Rzeczypospolitej. BIBLIOGRAFIA* B a n i o w s k a E. 2000a [ w s p ó ł a u t o r s t w o z K . J a g i e ł ł ą ] , A r c h i t e k t u r a ludowa, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, K r a k ó w , s. 171-217. - 2000b, B i b l i o g r a f i a , [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. turze wsi, K r a k ó w , s. 4 3 9 - 4 5 3 . Beszterda R. 1999a, Rodzina H o l z e r ó w , Etnografia Polska, Tradycja we współczesnej kul­ t. X L I I I , z. 1-2, s. 121-129. - 1999b, K u l t u r a pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu H i m a c h a l Pradesh, Lud, t. L X X X I I I , s. 155-176. - 2000, Rodzina S z u l c ó w , Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 125-138. B r a k miejsca u n i e m o ż l i w i a zamieszczenie p e ł n e j b i b l i o g r a f i i prac s k ł a d a j ą c y c h s i ę na bo­ gaty dorobek Z a k ł a d u E t n o l o g i i I A E P A N . Z d e c y d o w a l i ś m y s i ę na ograniczenie l i c z b y publikacji k a ż d e g o z p r a c o w n i k ó w do p i ę c i u - w y b r a n y c h p r z y k ł a d o w o - p o z y c j i , z d a j ą c sobie s p r a w ę , ż e pozwala to na p r e z e n t a c j ę znikomej c z ę ś c i o s i ą g n i ę ć naszego O ś r o d k a , j a k t e ż p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b t w o r z ą c y c h j e g o h i s t o r i ę . A u t o r k a a r t y k u ł u pragnie serdecznie p o d z i ę k o w a ć w s z y s t k i m , k t ó r z y p o m o g l i jej w opracowaniu i p r z y g o t o w a n i u tej B i b l i o g r a f i i do druku [Red.]. �21 50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 2 0 0 1 , D z i a ł a l n o ś ć Braci M o r a w s k i c h w p ó ł n o c n y c h Indiach, Lud, t. L X X X V , s. 119-141. 2002, K i n a u r o w i e . Obraz w s p ó ł c z e s n y c h zmian s p o ł e c z n o ś c i plemiennej z d y s t r y k t u Kinnaur, H i m a ć a l P r a d e ś , Indie, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 147-155. Biernacka M . 1962, Potakówka. Wieś powiatu jasielskiego na Mazowszu 1890 - 1910, 1966, Wsie drobnoszlacheckie czesne przemiany, Wrocław. - 1971, Rodzina na tle s p o ł e c z n o ś c i lokalnej b u ł g a r s k i e j w s i Gramada, Etnografia t. X V , z. 1, s. 4 1 - 8 9 . - 1974, Kształtowanie się nowej społeczności i Podlasiu. wiejskiej Tradycje Warszawa. - historyczne w Bieszczadach, a współ­ Polska, Wrocław. - 1984, Oświata w rozwoju kulturalnym polskiej wsi, Warszawa. B o h d a n o w i c z J. 1974, H l a v n é o t á z k y P o l ' s k é h o e t n o g r a f i c k é h o atlasu a technika ich kartografowania, Slovenský - národopis, rocz. 22, z. 3, s. 3 8 9 - 3 9 8 . 1980 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z W. S o k o ł ó w n ą ] , Etnograficzne prace atlasowe w Europie, grafia Polska, t. X X I V , z. 2, s. 139-158. Etno­ - 1987a, Les Greniers, Objets et Mondes. Revue du Musée de ГНотте-Musěum National d'Histoire Naturelle, t. 24, z. 3-4, s. 143-156. - 1987b, Regiony etnograficzne Polski w ś w i e t l e w y n i k ó w b a d a ń Р А Е , Etnografia Polska, t. X X X I , z.2, s. 1 6 1 - 1 9 1 . - 1996, P o ż y w i e n i e , [ w : ] t e g o ż (red.), Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 3: Pożywienie i sprzęty z nim związane, W r o c ł a w , s. 7 - 7 1 . D e m s k i D . 1992, N i e k t ó r e p r o b l e m y pogranicza k u l t u r o w e g o na p r z y k ł a d z i e s p o ł e c z n o ś c i pasterskich z p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h I n d i i , Etnografia Polska, t. X X X V I , z. 1, s. 9 9 - 1 1 8 . - 1997, C u d z o z i e m c y w N a l i b o k a c h . D z i a ł a l n o ś ć gospodarcza w dobrach n a l i b o c k i c h w okresie od p o c z ą t k u X V I I I do k o ń c a X I X w., Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 7 3 - 9 2 . - 2000, „ N a j w a ż n i e j s z e , aby p a m i ę t a ć " . . . Cmentarz j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń t o ż s a m o ś c i zbio­ r o w e j m i e s z k a ń c ó w w s i na B i a ł o r u s i i ich w y o b r a ż e ń na temat ś m i e r c i , Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 7 9 - 9 8 . - 2002, M i ę d z y k u l t u r ą c h ł o p s k ą a p l e m i e n n ą . W a r l i z Maharasztry w procesie przemian, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubyl­ czości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 6 9 - 8 6 . - 2003, N a l i b o c k i e w h o is w h o . M o ż l i w o ś c i analizy d o k u m e n t ó w , [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia etnołogiczne, Warszawa, s. 6 3 - 8 4 . D e r l i c k i J. 2002, Jukagirzy. Psi ludzie, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 2 4 7 - 2 5 5 . - 2003a, The N e w People. The Yukaghir i n the Process o f Transformation, [ w : ] L . M r ó z , Z. S o k o l e w i c z (red.), Between Tradition and Postmodernity. Polish Etnography at the Turn of Millenium, Warszawa, s. 121-136. - 2003b, N a r o d z i n y czy odrodzenie? Polska t o ż s a m o ś ć w M o ł d a w i i , Etnografia t. X L V I I , z. 1-2, s. 171-184. D r o z d - P i a s e c k a M . 1992, K o n f l i k t p o z y t y w n y L e v i s a A . C o s e r á , Etnografia t. X X X V I , z. 1, s. 2 5 - 3 3 . - 1998, S p o ł e c z n o ś ć w i e j s k a w okresie p r z e ł o m u systemowego, Etnografia t. X L I I , z. 1-2, s. 5-40. - Polska, Polska, Polska, 2 0 0 1 , A n d r z e j Lepper - c h ł o p s k i p r z y w ó d c a charyzmatyczny? (Wizerunek m e d i a l n y p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " ) , Etnografia Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 4 7 - 8 4 . 2002, P o s t k o m u n i z m . Ideowe i s p o ł e c z n e p ł a s z c z y z n y d i a l o g u , Etnografia Polska, t. X L V I , z. 1-2, s. 5-28. 2003, „ W i e j s k a droga" do U n i i Europejskiej: Retrospektywna wiwisekcja, [ w : ] J. K o w a l ­ ska, S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia etnołogiczne, Warszawa, s. 3 3 5 - 3 5 3 . �22 W A N D A PAPROCKA D y n o w s к i W. 1958, D z i a ł I V Instytutu H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P A N , Etnografia Polska, t. I , s. 3 7 0 - 3 8 0 . - 1967, Etnografia w aktualnych tendencjach r o z w o j o w y c h nauk s p o ł e c z n y c h , Polska, Etnografia t. X I , s. 17-29. - 1968, Współczesna - 1971, Z a ł o ż e n i a metodologiczne b a d a ń , Etnografia Mongolia, - 1973, Modernizacja M o n g o l i i w d w ó c h ustrojach s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h [ w : ] Z nad społeczeństwem Frankowska Inków - i kulturą M . 1967, Podstawy i w pierwszym Wrocław. stuleciu Mongolii. Studia gospodarki Polska, Mongolskie, wiejskiej po konkwiście. t. X V , z. 1, s. 15-32. w Peru w ostatnim Wiek XVI i pierwsza 1972, Z p r o b l e m a t y k i s y n k r e t y z m u religijnego badań W r o c ł a w , s. 11-33. okresie połowa panowania XVII, Poznań. Indian M e k s y k u , Etnografia Polska, t. X V I , z. 2, s. 11-29. - 1973, Etnografia polska po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j ( 1 9 4 5 - 1 9 7 0 ) , [ w : ] M . T e r l e c k a (red.), Historia - etnografii polskiej, W r o c ł a w , s. 193-270. 1976, De los estudios sobre la funcions de los elementos sacrales y profanes en la forma­ c i ó n de los centros urbanos en Mesoamerica, Ethnologia - 1987, Mitologia Fryczowa G aj e к Azteków, M . 1961, Tradycyjne Polona, v o l . 2, s. 7 - 2 8 . Warszawa. budownictwo ludowe Kujaw, Toruń. J. 1958, Znaczenie kartografii etnograficznej dla slawistyki w ś w i e t l e prac nad p o l s k i m atlasem etnograficznym, [ w : ] Z polskich i etnogenetyczne na IV Międzynarodowy studiów slawistycznych. Kongres Slawistów Prace w Moskwie językoznawcze 1958, Warszawa, s. 2 1 7 - 2 3 2 . - 1959, Zadania i metody Polskiego atlasu etnograficznego, Lud, t. X L I V , s. 153-204 1973, The Significance o f the Polish Ethnographic Atlas for the E t h n o l o g y o f Poland, [ w : ] Poland at the 9"' International Congress of Anthropological and Ethnological Scien­ ces, W r o c ł a w , s. 4 3 - 6 8 . - 1974, Z historie etnokartografie v Pol'sku, Slovenský - 1976, Etnograficzne z r ó ż n i c o w a n i e obszaru Polski, [ w : ] M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - národopis, rocz. 22, z. 3, s. 361-373. -Jaworska, A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia kultury ludowej, Gładysz Polska, t. I I , s. 109-138. 1962, Zarys planu d z i a ł a l n o ś c i i organizacji M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do Badania K u l ­ tury L u d o w e j w Karpatach, Etnografia - c z . l , W r o c ł a w , s. 3 4 - 5 8 . podhalańskie, t. 2, K r a k ó w , s. 4 0 3 - 4 4 2 . 1972b, Z z a g a d n i e ń p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h pogranicza etnicznego, Zeszyty UJ, nr 305, Prace Gładyszowa - t. V I , s. 15-40. 1972a, Dorobek p i ś m i e n n i c z y i d z i a ł a l n o ś ć bibliograficzna Juliusza Z b o r o w s k i e g o , [ w : ] J. Z b o r o w s k i , Pisma - Polska, 1963, K u l t u r a ludowa p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j Opolszczyzny, [ w . ] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, - Przemiany M . 1959, D z i a ł a l n o ś ć naukowa etnograficznych p l a c ó w e k muzealnych w okresie p o w o j e n n y m , Etnografia - Polski. t. 1, W r o c ł a w , s. 143-177. Etnograficzne, M . 1960, Wiedza ludowa 1963, B u d o w n i c t w o , Naukowe z. 6, s. 7 - 4 1 . o gwiazdach, Wrocław. [ w : ] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, t. 1, W r o c ł a w , s. 3 4 9 - 5 0 8 . - 1976, B u d o w n i c t w o , [ w : ] M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojna­ r o w a , W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w , s. 2 7 9 - 3 2 7 . - 1978, Górnośląskie - 1984, B u d o w n i c t w o i struktura osadnicza, Etnografia Herma nowicz-Nowak budownictwo K. ludowe, Wrocław. Polska, t. X X V I I I , z. 1, s. 3 5 - 7 1 . 1976, O d z i e ż , [ w : ] M . B i e r n a c k a , B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany t. 1, W r o c ł a w , s. 3 7 9 - 4 0 5 . - 1984, Strój ludowy, Etnografia Polska, t. X X V I I I , z. 1, s. 7 3 - 1 0 3 . kultury ludowej, �23 50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 1992, S t r ó j ludowy, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, Kraków, s. 7 1 - 9 6 . - 1997, Strój - 2000, Strój ludowy, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. Górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno-kułturowe, Tradycja Warszawa. we współczesnej kulturze wsi, K r a k ó w , s. 2 4 5 - 3 0 3 . Jagiełłą - K . 1973, F o r m y s t ę p w Polsce i ich w y s t ę p o w a n i e , Lud, t. L I I , s. 2 1 3 - 2 4 3 . 1992, B u d o w n i c t w o ludowe, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, K r a k ó w , s. 4 9 - 7 2 . - 1994, N a r z ę d z i a do p r z e r ó b k i ziarna z b ó ż na w s i polskiej, Acta viensis, - N o 1553, Ethnologica, Universitatis Wratisla- z. 2, s. 163-235. 1995, D o m y z podcieniem s z c z y t o w y m , [ w : ] J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze skiego Atlasu - Etnograficznego, t. 2: Budownictwo, 1996, S t ę p y , [ w : ] J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze nego, t. 3: Pożywienie Kabzińska - i sprzęty z nim związane, I . 1991, Games of Mongolian 1999, Wśród Polaków „kościelnych na Białorusi, Pol­ do Polskiego Atlasu Etnograficz­ W r o c ł a w , s. 9 0 - 1 3 5 . Shepherds, Polaków". do W r o c ł a w , s. 4 1 - 6 2 . Warszawa. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Warszawa. - 2000, Between Ethnic Group and N a t i o n , Etimología - 2 0 0 1 , U t o p i j n a idea s ł o w i a ń s k i e j j e d n o ś c i w ś w i e t l e p o d z i a ł ó w w ł o n i e Polona, v o l . 2 1 , s. 7-18. katolicyzmu i p r a w o s ł a w i a oraz k o n f l i k t ó w m i ę d z y „ s i o s t r z a n y m i K o ś c i o ł a m i " ( p r z y k ł a d S ł o w i a n w s c h o d n i c h i zachodnich), Etnografia - Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 99-116. 2002, „ B y ć m o ż e m o g l i b y ś m y ż y ć r a z e m . . . " D i a l o g m i ę d z y j u d a i z m e m a c h r z e ś c i j a ń ­ stwem i zmiana modelu s ą s i e d z t w a , Etnografia Polska, t. X L V I , z. 1-2, s. 7 7 - 1 0 0 . К ł o d n i с к i Z . 1980, D i e Termine der Jahresfeuer i n Europa. E r l á u t e r u n g e n zur Verbreitungskarte, [ w : ] M . Zender (red.), Forschungen Nachbarlander, - zum Etnologischen Atlas Europas und seiner t. 1, Gottingen, s. 5 5 - 5 9 . 1988, D i e D y n a m i k des Wandels der traditionellen Sachkultur i n Polen, [ w : ] N . - A . B r i n geus (red.), Wandel der Volkskultur 60. Geburstag, - in Europa. Festschrift fiir Gunter Wiegelmann zum t. 1, Munster, s. 3 2 5 - 3 4 7 . 1992, Tradycyjne r y b o ł ó w s t w o ś r ó d l ą d o w e w Polsce. Zarys historii s p o s o b ó w , n a r z ę d z i i u r z ą d z e ń rybackich w ś w i e t l e metody retrogresywnej,y4c/a Universitatis Wratislaviensis, no 1318, W r o c ł a w , W r o c ł a w , s. 4 0 8 + 8 . - 1997, K u l t u r s t r ó m u n g e n zwischen E l b - und Weichselstromgebiete i n den letzten Jahrhunderten, [ w : ] J. V a ř e k a , M . H o l u b o v á , L . P e t r á ň o v á (red.), Evropský -jednota 1966), - v rozmanitosti. Sborník z 10. etnokartografického prostor25-29.111. Praha, s. 8 6 - 9 7 . [ w : ] I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a (red.), Studia Kopacz M. Kowalska symboliczne, Etnołogiczne i Antropologiczne, t. 5: Beskidu K r a k ó w , s. 2 7 - 4 8 . J. 1991, Taniec 1995, Koło Miejsca K a t o w i c e , s. 153-166. 1992, Gospodarka r o l n o - h o d o w l a n a , [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Żywieckiego, - kulturní {Tresť 2 0 0 1 , M e t o d y geograficzna i retrogresywna w badaniach nad g e n e z ą tradycyjnej kultury, i wartości - sympozia bogów. drzewa życia. Ruch Uniwersalia kulturowe i taniec w mitach i obrzędach, w tańcu, Warszawa. Warszawa. 1999, R u c h o w e desygnaty transformacji osoby inicjowanej w c y k l u o b r z ę d ó w ludu M u r n g i n z Z i e m i A r n h e m a , Lud, t. L X X X V I I I , s. 133-154. - 2 0 0 1 , I n the B e g i n n i n g was the M o t i o n , Ethnologia - 2003, C z y potrzebne s ą nam o b r z ę d y p r z e j ś c i a , [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , Polona, v o l . 22, s. 18-44. R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia Etnołogiczne, Kowalska-Lewicka i X X w. U p r a w a krzycy, Etnografia - Warszawa, s. 3 8 1 - 3 9 0 . A . 1961, Gospodarka i t r z e b i e ż ż a r o w a w Karpatach Polskich X I X Polska, t. V, s. 101-116. 1967, M ł o d z i e ż wiejska na Podhalu w pierwszej p o ł o w i e X I X w. ( w ś w i e t l e anonimowej relacji), Łódzkie Studia Etnograficzne, t. I X , s. 2 2 5 - 2 4 1 . �24 W A N D A PAPROCKA - 1971, D i e Volksnahrung der Bauern i n Polen, Acta Ethnographica ricas, Academiae - 1980, Hodowla - 1985, Wierzenia i zwyczaje z w i ą z a n e ze ś m i e r c i ą , [ w : ] t e j ż e ( r e d j , Studia ludowej i pasterstwo Beskidu w Beskidzie Sądeckiego, Kutrzeba-Pojnarowa Wrocław. z kultur)? A . 1959, Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje Polska, t. I I , s. 19-58. 1961, Atlas k u l t u r y ludowej Polski j a k o jedna z f o r m pracy etnograficznej, Polska, - Sądeckim, K r a k ó w , s. 5 3 - 8 9 . i w y d a w n i c t w a naukowe, Etnografia - Hunga- t. X X ( 1 - 2 ) , Budapest, s. 4 5 - 8 4 . Etnografia t. I V , s. 1 5 3 - 1 7 1 . 1962, Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a w s p ó ł c z e s n e etnograficzne prace terenowe na obszarze p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza, [ w : ] tejże (red.), Kurpie. cza Zielona, - 1965, Z z a g a d n i e ń m e t o d y k i p o l s k i c h prac etnograficznych: czas i p r z e s t r z e ń w bada­ niach k u l t u r y l u d o w e j , Etnografia - Pusz­ t. 1, W r o c ł a w , s. 2 1 - 3 7 . 1968, Tradycyjna Mnichów społeczność powiatu Kwaśniewicz Polska, t. I X , s. 2 5 - 4 0 . wiejska w procesie krakowskiego, przemian współczesnych. Studium wsi Wrocław. K . 1974, Teoretyczne i metodologiczne aspekty b a d a ń nad z w y c z a j a m i ludo­ w y m i . Przyczynek do dyskusji nad „ S y n t e z ą etnografii P o l s k i " , Etnografia Polska, t. X V I I I , z. 2, s. 2 3 - 5 3 . - 1979, Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle w s p ó ł c z e s n y c h p r z e o b r a ż e ń w s i p o d k r a k o w ­ skiej. Studium w s i Niegoszowice w w o j . k r a k o w s k i m , Prace Komisji Socjologicznej PAN, nr 44, K r a k ó w . - 1981, Z w y c z a j e i o b r z ę d y rodzinne, [ w : ] M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany - 1996, Zwyczaje doroczne górali - 1998, Zwyczaje doroczne polskich kultury ludowej, podhalańskich górali t. 2, W r o c ł a w , s. 8 9 - 1 2 6 . wczoraj karpackich, i dziś, N o w y S ą c z . Bielsko-Biała. L e h r U . 1982, Wierzenia demonologiczne we w s i Obidza w ś w i e t l e b a d a ń e m p i r y c z n y c h , Lud, t. L X V I , s. 113-149. - 1984, Psychologie and Socio-Religious Aspects o f Beliefs i n Supernatural Beings o f the Inhabitants o f the Carpathian Villages, Ethnologia - i m a g i i , [ w : ] A . Paluch (red.), Etnobotanika. Seminarium - Etnobotanicznego, v o l . 10, s. 9 1 - 1 0 7 . Materiały pierwszego Ogólnopolskiego K o l b u s z o w a 19-20 V I I 1980, W r o c ł a w , s. 5 7 - 8 2 . 2000, O b r z ę d o w o ś ć rodzinna, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. nej kulturze - Polona, 1985, R o ś l i n y j a k o magiczne ś r o d k i apotropeiczne w polskiej d e m o n o l o g i i l u d o w e j Tradycja we współczes­ wsi, K r a k ó w , s. 3 0 5 - 3 4 3 . 2 0 0 1 , P a m i ę ć p o k o l e ń . Z b a d a ń nad p r o b l e m a t y k ą s t a r o ś c i we wsiach karpackich, Lud, t. L X X X V , s. 4 5 - 5 7 . M а к u 1 s к i J. K . 1963, Geneza B u s z m e n ó w na podstawie b a d a ń archeologicznych i etnogra­ ficznych, - Etnografia Polska, t. V I I , s. 192-298. 1964, Przemiany struktury s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j t e r e n ó w Puszczy Zielonej w okresie od X V w i e k u do u w ł a s z c z e n i a , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zie­ lona, t. 2, W r o c ł a w , s. 19-37. - 1965, H i s t o r i a b a d a ń etnograficznych Sahary na tle historii o g ó l n e j penetracji tej p u s t y n i , Etnografia - Polska, turze i sztuce. - t. I X , s. 3 4 7 - 3 8 7 . 1967a, P o j ę c i e „ p r o c e s u historycznego" w etnografii, [ w : ] Proces (Materiały z konferencji naukowej, historyczny w litera­ 1965), Warszawa, s. 3 0 8 - 3 3 2 . 1967b, Wprowadzenie historyczne do z a g a d n i e ń w s p ó ł c z e s n e j Sahary, Etnografia Polska, t. I X . s. 2 8 5 - 3 0 9 . Małkowska К . 1966a, Problemy akulturacji w e t n o l o g i i a m e r y k a ń s k i e j , Etnografia Polska, t. X , s. 6 1 - 7 2 . - 1966b, Potlach. Jego rola w kulturze Indian p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e g o w y b r z e ż a Kanady, Etnografia Polska, t. X , s. 3 3 9 - 3 7 4 . �25 50 LAT Z A K L A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 1969, U w a g i o m o d e l u , Etnografia Markowska terenie B u ł g a r i i , Etnografia Polska, - 1964, Rodzina w środowisku - 1970, Rodzina wiejska - t. X I I I , z. 1, s. 1 1 - 2 1 . t. V I , s. 2 2 6 - 2 3 9 . wiejskim. na Podlasiu Studium wsi podkrakowskiej, 1864-1964, Wrocław. Wrocław. 1972a, M a ł ż e ń s t w o w tradycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j kulturze wiejskiej, [ w : ] Studia z zakresu socjologii, - Polska, D . 1962, K i l k a u w a g o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na etnografii i historii, ofiarowane Kazimierzowi Dobrowolskiemu, Kraków. 1972b [ w s p ó ł a u t o r s t w o z I . N i z i ń s k ą ] , Podstawowe z a j ę c i a l u d n o ś c i w s i Gramada. R o l n i c t w o i h o d o w l a , Etnografia Matuszewska-Kohut nicka Polska, t. X V I , z. 1, s. 11-54. В . 1959, Z b a d a ń nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą l u d n o ś c i wiejskiej o k o l i c I n o w r o c ł a w i a , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Z badań ludowym w Wielkopolsce (1954-1957), nad budownictwem Warszawa, s. 5 7 - 6 5 . - 1966, E k o n o m i c z n e podstawy k u l t u r y Indian Prerii, Etnografia - 1967, Z d z i e j ó w r o z w o j u f o r m b u d o w n i c t w a l u d ó w k o c z o w n i c z y c h A m e r y k i P ó ł n o c n e j . N a m i o t „ t i p i " , Etnografia Polska, M i s i ń s к a M . 1958a, Tkactwo - Warszawa. Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego, Prace Seria Etnograficzna, nr 6, Ł ó d ź . 1966, Tradycyjny s p ł a w drewna g ó r n ą O d r ą w drugiej p o ł o w i e X I X i w X X w., [ w : ] i Nowe Siolkowice, t. 2, W r o c ł a w , s. 2 6 1 - 2 8 0 . 1967, D a w n e i w s p ó ł c z e s n e formy w s p ó ł d z i a ł a n i a i p o m o c y wzajemnej we w s i Waks­ mundzie na Podhalu, Łódzkie - t. X I , s. 3 6 6 - 3 8 4 . w Rzeczycy, M . G ł a d y s z (red.), Stare - t. X , s. 2 8 1 - 3 0 0 . 1962, T r a d y c y j n y s p ł a w drewna w Polsce (druga p o ł o w a X I X w. i w i e k X X ) , i Materiały - Polska, Studia Etnograficzne, t. I I , Ł ó d ź , s. 139-155. 1971, Podhale dawne i w s p ó ł c z e s n e (wybrane zagadnienia), Prace Archeologicznego Nizińska i Etnograficznego w Łodzi, i Materiały Muzeum Seria Etnograficzna, nr 15, Ł ó d ź . I . 1957, Badania nad l u d o w ą k u l t u r ą Podhala w latach 1 9 5 1 - 1 9 5 6 , Lud, t. X L I V , s. 5 0 0 - 5 1 1 . - 1958, Z b a d a ń nad r z e m i o s ł e m w S i o ł k o w i c a c h Starych, Etnografia Polska, t. I , s. 1 6 2 - 1 8 7 . - 1963 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . Z a m b r z y c k ą - K u n a c h o w i c z ] , R z e m i o s ł o , [w:] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, t. 1, W r o c ł a w , s. 177-348. - 1966, Budownictwo wiejskie - 1968, Regularities and Parallels i n Cultural Processes Study o f the Village o f Gramada we wsi Ciche, in North-West Bulgaria, [ w : ] Poland gical Olędzki and Ethnological J. Sciences, pow. Nowy Targ, W r o c ł a w . at the 8th International Congress of Anthropolo­ W r o c ł a w , s. 156-170. 1962, R y b o ł ó w s t w o na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do p o ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zielona, t. I , W r o c ł a w , s. 139-274. - 1964, Pasiecznictwo na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do po­ ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zielona, t. I I , W r o c ł a w , s. 1 7 5 - 2 1 1 . - 1965, Przemiany funkcji mieszkania w ż y c i u l u d n o ś c i K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do p o ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Puszcza Zielona, - 1970, Sztuka Kurpiów, - 1971, Kultura Paprocka ludności W. 1975, Współczesne 1986, Kultura - 1993, Myszyniec. - Wrocław. artystyczna - i tradycja kurpiowskiej, przemiany Studium z dziejów Wrocław. wsi kurpiowskiej, ludowa w polskiej miasta, Wrocław. myśli humanistycznej XIX i XX w., W r o c ł a w . Warszawa. 1998, S z k o l n i c t w o b i a ł o r u s k i e na kresach W s c h o d n i c h w ś w i e t l e p o l i t y k i m n i e j s z o ś c i o ­ wej I I Rzeczypospolitej, Etnografia - Kurpie. t. I I I , W r o c ł a w , s. 2 2 5 - 2 6 4 . Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 5 1 - 7 2 . 2 0 0 1 , B i a ł o r u s k i e organizacje s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e na Kresach W s c h o d n i c h w I I Rze­ czypospolitej, Etnografia Polska, t. X L I I I , z. 1-2, s. 6-20. �26 W A N D A PAPROCKA P a r a d o w s k a M . 1992, Wkład skiej, Warszawa. Polaków w rozwój cywiłizacyjno-kulturowy Ameryki Łaciń­ - 1998a, Bambrzy. Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, P o z n a ń . - 1998b, Wszystko dla Boga i Polonii. Życie i dzieło ks. Ignacego Posadzego, Poznań. - 2000, Święty Wojciech w tradycji ludowej, P o z n a ń . - 2 0 0 1 , Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Wrocław. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A . 1972, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Połu­ dniowej, W r o c ł a w . - 1982, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław. - 1985, W krainie - 1995, Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 r. U w a r u n k o w a n i a , konteksty i nurty, Lud,\. L X X V I I I , s. 2 9 3 - 3 1 6 . Inkarri. Szkice etnołogiczne o Peru, Wrocław. - 1999, L a fiesta del yamor. Etnicidad, t r a d i c i ó n y conflictos é t n i c o s en Otavalo, Ecuador, [ w : ] K . K o o n i n g s , P. Silva (red.), Construcciones étnicas y dinámica sociocultural en America Latina, Quito, s. 107-124. P o s e r n - Z i e l i ń s k a M . 1972, Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław. - 1977 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . P o s e m - Z i e l i ń s k i m ] , Indiańskie wierzenia i rytuały, W r o c ł a w . - 1979, N a t i v e Religions and E t h n i c i t y o f A m e r i c a n Indians i n the U S A , Ethnologia Polona, v o l . 5, s. 7 5 - 9 8 . - 1982, The A m e r i c a n I n d i a n Culture and the A m e r i c a n C i v i l i z a t i o n i n the Ideologies o f N a t i v e Socio-Religious M o v e m e n t s , Ethnologia Polona, v o l . 8, s. 199-210. - 1988, R e f o r m y religijne D e l a w a r ó w j a k o p r ó b a reintegracji s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j (2 p o ł . X V I I I - p o c z . X I X w . ) , Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1, s. 3 1 - 4 7 . S z c z e p a n i a k - K r o l l A . 2 0 0 1 , Sabat w kulturze ludowej Pomorza, Nasze Pomorze, nr 3, s. 7-15. - 2 0 0 1 , The K o l l e r F a m i l y o f P o z n a ń , Ethnologia Polona. v o l . 22, s. 1 1 7 - 1 3 1 . - 2002a, Bamberska rodzina B a j e r l e i n ó w - jej w k ł a d w h i s t o r i ą i k u l t u r ę Poznania, Etno­ grafia Polska, t. X L V I , z. 1-2. s. 163-180. - 2002b, Las miejscem d z i a ł a ń czarownic, [ w : ] W. Ł y s i a k (red.), Las w kulturze polskiej, P o z n a ń , s. 6 2 3 - 6 2 9 . - 2002c, The Problem o f E m i g r a t i o n f r o m Bamberg to Poland, Russia, and H u n g a r y i n the 18 Century, Ethnologia Polona, v o l . 23, s. 85-112. S t a w a r z A . 1989, Przemiany k u l t u r y ludowej okolic Grodziska M a z o w i e c k i e g o w X I X - X X w i e k u , [ w : ] J. Kazimierski (red.), Dzieje Grodziska Mazowieckiego, Warszawa, s. 2 9 7 - 3 1 9 . - 1989, 10-lecie b a d a ń nad k u l t u r ą ś r o d o w i s k a robotniczego Ż y r a r d o w a . Stan obecny, potrzeby i perspektywy r o z w o j u prac badawczych, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X X I X , s. 7-15. th - 1989, Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym r o b o t n i k ó w ż y r a r d o w s k i c h w X I X i p o c z ą t k a c h X X w i e k u , Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 1, s. 1 3 1 - 1 6 1 . - 1989, Zwyczaje rodzinne r o b o t n i k ó w ż y r a r d o w s k i c h w X I X i na p o c z ą t k u X X w i e k u , Zaranie Śląskie, R. L I I , z. 3/4, s. 4 8 1 - 5 2 0 - 1993, H a l t u n g e n der Dorfbewohner zur Gegenwarstkultur i n Polen. Dargenstellt aus Forschungen i n der R e g i o n Mazowsze, [ w : ] S. N e u m a n n (Hrsg.), Volksleben und Volkskultur in Vergangenheit und Gegenwart, Bern, s. 183-193. S z r o m b a - R y s o w a Z. 1969, Proletariat rolny w społeczności wiejskiej {na przykładzie wsi Dzierżysławice w powiecie Prudnik), Opole. - 1976 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . K o w a l s k ą - L e w i c k ą ] , P o ż y w i e n i e , [ w : ] M . B i e r n a c k a , B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t . l , W r o c ł a w , s. 3 5 5 - 3 7 8 . - 1978, Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, W r o c ł a w . 1981, Zwyczaje towarzyskie, zawodowe i o k o l i c z n o ś c i o w e , [ w : ] M . Biernacka, M . Fran­ kowska, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w , s. 155-180. �27 50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN - 1988, Przy wspólnym stole. Z obyczajowości współczesnej wsi karpackiej, S z y n k i e w i c z S. 1981, Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. - 1984, Herosi - 1992, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Warszawa. 1993 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z T. P o t k a ń s k i m ] , The Social Context Mongolian Pastoral Economy, Brighton. tajgi. Mity legendy, obyczaje Jakutów, Wrocław. Warszawa. of Liberalisation of the - 1997, Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne C h i n , Sprawy Narodowościowe, t. V I , z. 1 (10), s. 4 3 - 1 1 4 . T o m i c k i R. 1975 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z J. T o m i c k ą ] Drzewo życia. Ludowa wizja świata i czło­ wieka, Warszawa. - - Turnau 1984, Tenochtitlan 1521, Warszawa. 1990, Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, W r o c ł a w . 1995, Wczesne ź r ó d ł a w i e d z y o A m e r y c e w Polsce: Jan Dantyszek i „ D e k a d y N o w e g o Ś w i a t a " (1516) Pietra M a r t i r e ' a d ' A n g h i e r y , Etnografia Polska, t. X X X I X , z. 1-2, s. 7 7 - 1 0 7 1998, M i ę d z y S c y l l ą p o g a ń s t w a a C h a r y b d ą c h r z e ś c i j a ń s t w a : i n d i a ń s c y arystokraci z Tetzcoco ( N o w a Hiszpania) w 1539 roku. Studium mikroetnohistoryczne, Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 107-140. I . 1991 a, History of Knitting of Dress Before in Central Mass Production, and Eastern Warszawa. Europe from th - 1991b, History Warszawa. 16 to 18"' Cen tit iy, - 1991c, Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa. 1994, European Occupational Dress from 14"' to 18"' Century, Warszawa - 1997, Hand-felting in Europe and Asia from the Middle Ages to the 20"' century, Warszawa. Tylkowa D . 1976, W y p o s a ż e n i e m i e s z k a ń , [ w : ] M . Biernacka, В . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w , s. 3 2 9 - 3 5 2 . - 1978, Zdobywanie i użytkowanie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Kraków. - 1981, W i e d z a ludowa, [ w : ] M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnogra­ fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w , s. 7 1 - 8 8 . - 1989, Medycyna Wrocław. ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. - 2000, L e c z n i c t w o ludowe, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. kulturze wsi, K r a k ó w , s. 3 8 5 - 4 1 9 . U r b a ń s k a A . 1997, Koncepcja mimesis R e n é Girarda, Etnografia s. 2 1 - 4 5 . Tradycja Tradycja Polska, i współczesność, we współczesnej t. X L I , z. 1-2, - 2000, K u l t bohatera religijnego na p r z y k ł a d z i e św. Wojciecha, Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 139-154. - 2 0 0 1 , The Centres o f St. Wojciech Cult i n Poland, Etimología Polona, v o l . 22, s. 4 0 - 6 5 . - 2002a, Etnologiczne spojrzenie na k u l t św. Wojciecha w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m k o ń c a X X w i e k u , [ w : ] J. Baniak (red.), Katolicyzm polski na przełomie wieków. Teologiczny, instytucjonalny i wspólnotowy wymiar Kościoła, P o z n a ń , s. 2 4 1 - 2 5 0 . - 2002b, Osiedla u c h o d ź s t w a t y b e t a ń s k i e g o w indyjskich Himalajach: funkcjonowanie i organizacja, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 157-166. W o ź n i a k A . 1983, Dittrichowie a kultura robotnicza - 1987, Kultura mazowieckiej wsi pańszczyźnianej zagadnienia), Wrocław. - Żyrardowa, Żyrardów. XVIII i początku XIX wieku (Wybrane 1992, Z d z i e j ó w diaspory g r u z i ń s k i e j w Polsce, Etnografia Polska, t. X X X V I , z. 1, s. 8 1 - 9 8 . - 1996, Z b a d a ń nad P o l o n i ą g r u z i ń s k ą drugiej p o ł o w y X I X i p o c z ą t k u X X w i e k u , Etno­ grafia Polska, t. X I , z. 1-2, s. 2 5 5 - 2 7 5 . �28 W A N D A PAPROCKA - 2002, N a peryferiach Grochowa. Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym G o c ł a w i a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , Kwartalnik Historii Z a m b r z у с к а А . 1958, Przegląd Kultury bibliografii Zambrzycka-Kunachowicz Materialnej, etnograficznych, t. L , nr 2, s. 155-182. Warszawa. A . 1961, W s p ó ł c z e s n e sposoby nabywania u m i e j ę t n o ś c i w r z e m i o ś l e w i e j s k i m na Podhalu w latach 1945-1960, Etnografia - Siołkowice, - t. V, s. 117-134. i Nowe t. 1, W r o c ł a w , s. 177-348. 1967, Odrobki Owsiszcze, - Polska, 1963 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z I . N i z i ń s k ą ] , R z e m i o s ł o , [ w : ] M . G ł a d y s z (red.), Stare jako powiat 1971, Rzemiosło raciborskim, forma współdziałania Racibórz), Opole. gospodarczego we wsi robotniczo-rolniczej. na wsi (na przykładzie Na przykładzie wsi Owsiszcze w wsi powiecie Opole. PRACE ZBIOROWE: 1962, A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza 1963, M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siołkowice, 1964, A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. 1964, K . D o b r o w o l s k i (red.), La Pologne logiąues et Ethnologiąues, 1965, A . Kutrzeba-Pojnarowa Puszcza t. 2, W r o c ł a w . International des Sciences Antropo- Wrocław. (red), Kurpie. 1968, W. D y n o w s k i (red.), Poland Sciences, t. 1, W r o c ł a w . Zielona, au VII Congres Puszcza 1966, M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siołkowice, Ethnological Zielona, t. 1, W r o c ł a w . Zielona, t. 3, W r o c ł a w . t. 2, W r o c ł a w . at the 8"' International Congress of Anthropological and Wrocław. 1969, W. D y n o w s k i (red.), Studia mongolskie, 1973, M . Frankowska (red.), Z badań Wroclaw. nad społeczeństwem i kulturą Mongolii. Studia mongol­ skie, W r o c ł a w . 1976, M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etno­ grafia Polski. Przemiany 1978, J. Burszta (red.), Poland logical Sciences, kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w . at the 10"' International Congress of Anthropological 1981, M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia ludowej, Ethno­ Polski. Przemiany kirftwy t. 2, W r o c ł a w . 1985, A . K o w a l s k a - L e w i c k a (red.), Studia z kultury 1991, D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, ludowej rozstrzygania, Beskidu Sądeckiego, Wrocław. Kraków. 1996, I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , S. Szynkiewicz (red.), Konflikty etniczne. Źródła - typy - sposoby Warszawa. 2000, D . T y l k o w a (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze 2003, J. K o w a l s k a , S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany łogiczne, and Wrocław. wsi, K r a k ó w . czas trwania. Warszawa. POLSKI ATLAS ETNOGRAFICZNY: 1958, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt p r ó b n y , Warszawa. 1964, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 1, Warszawa. 1965, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 2, Warszawa. 1968, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 3, Warszawa. 1971, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 4, Warszawa. 1974, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 5, Warszawa. 1981, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 6, Warszawa. Studia etno­ �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 29 KOMENTARZE DO POLSKIEGO A T L A S U ETNOGRAFICZNEGO: 1993, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i hodowla, do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 1: Rolnictwo do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 2: Budownic­ do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 3: Pożywienie cz. 1-2, W r o c ł a w . 1993, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze two, W r o c ł a w . 1996, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i sprzęty z nim związane, Wrocław. 1997, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i komunikacja, 1999, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze obrzędy do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 4: Transport do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 5: Zwyczaje, Wrocław. i wierzenia pogrzebowe, Wrocław. W A N D A PAPROCKA F I F T Y Y E A R S OF T H E E T H N O L O G Y D E P A R T M E N T A T T H E I N S T I T U T E OF E T H N O L O G Y A N D A R C H A E O L O G Y O F T H E P O L I S H A C A D E M Y OF S C I E N C E S Summary I n 2003 i t is fifty years since the Institute o f H i s t o r y o f M a t e r i a l Culture was established whose integral part has been the Department o f Ethnology. The article is the presentation o f the history o f its scholarly activities w i t h i n that period, results o f researches and studies, achieve­ ments in p u b l i s h i n g , international contacts and the development o f its staff. There have been several directions and orientations that can be distinguished i n scholarly activities o f the Department. I n the first period regional ethnographic monographies were pre­ pared, some o f them referring to research projects initiated before the W W I I . Other research subjects were new and concerned social and cultural processes peculiar to p o l i t i c a l and economic changes o f the 50ties and 60ties: displacements and migrations o f the Polish population f r o m the eastern territories (annexed by the Soviet state after 1945) to western and northern parts o f Poland, migrations o f the rural population to towns, changing social structure o f the peasant class, changes i n agriculture. To the achievements o f that first period belonged a number o f ethnographic monographies o f particular regions o f die country: Masovia, Upper Silesia, the Carpathian region, W i e l k o p o l s k a (western Poland) and K u j a w y . I n the sixties, after the section o f general ethnography had been established the research w o r k as extended to other countries and nations. The field research was carried out i n B a l k a n countries, namely B u l g a r i a and Yugoslavia, i n M o n g o l i a , i n India, i n N o r t h and Central A m e r i c a . The re­ sults o f a l l those studies have been published i n the Department's periodicals "Etnografia Polska", " B i b l i o t e k a Etnografii P o l s k i e j " and "Ethnologia Polona". Twenty five years after the beginning o f the Department big, t w o volume, collective synthetic w o r k was published entitled: Etnografia Poland. Changes of Folk Culturo), Polski. Przemiany Kultury Ludowej {Ethnography of v o l . 1 - 1976, v o l . 2 - 1980. The w o r k meets the demands o f new theoretical approaches and scientific standards i n anthropology. I n the 80ties most o f i n d i ­ vidual works o f scholars w o r k i n g for the Department appeared (see: bibliography o f selected w o r k s ) . I n the T h i r d Republic, (i.e. after the political and economic system i n Poland had been changed) it became possible to extend the range o f research topics. They included first o f all those concerning ethnic and national minorities, ethnic and national consciousness, cultural identity, ethnic conflicts �30 W A N D A PAPROCKA etc. Researches were undertaken on the areas o f former Soviet U n i o n and especially those w h i c h , before the W W I I had belonged to Polish state. Problems o f ethnicity were also studied, (for the first time i n Polish ethnology) i n China. I n Kazakhstan and i n the Irkutsk district, people o f Polish o r i g i n were the subject o f interesting studies. Research was carried out on groups o f people o f German descent w h o had settled near P o z n a ń (western Poland) i n the 18th century. W i t h i n the period o f fifty years 46 volumes o f "Etnografia Polska" have been published, 55 v o l ­ umes o f " B i b l i o t e k a Etnografii Polskiej", 23 volumes o f "Ethnologia Polona", 5 issues o f "Polski Atlas Etnograficzny" (Polish Ethnographic Atlas) and 6 volumes o f "Commentaries to the Atlas". Translated by Anna Kuczy ńska-Skrzyрек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cbe1a4f438987656666a2887b4d067cf.pdf 190872b0d7417932f505df0070a4277c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5230 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4854 Title A name given to the resource 50-lecie "Etnografii Polskiej" / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.7-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" Powstanie nowego czasopisma, związanego z istniejącym od 1953 roku In­ stytutem Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii) Polskiej Akademii Nauk, było ważnym wydarzeniem w dziejach dyscypliny . Od samego początku pismo ukazuje się z niezwykłą regularnością, mimo róż­ nych, często burzliwych, zmian zachodzących w kraju, i utrwaliło swoją pozycję w dorobku polskiej humanistyki. Powołanie do życia „Etnografii Polskiej" było wspólnym dziełem badaczy, którzy po wojnie podjęli trud odbudowy nauki polskiej. O udziale wielu wybit¬ nych naukowców w pracach wydawniczych świadczy skład Komitetu Redakcyjnego , a także powierzenie redagowania kolejnych tomów poszczególnym członkom tego Gremium. Teksty publikowane w „Etnografii Polskiej" są ważnym źródłem wiedzy o osiągnięciach powojennej etnografii (późniejszej etnologii/antropologii kultu¬ rowej), kierunkach prac badawczych, specyfice różnych ośrodków naukowych, rozwoju dyscypliny i jej historii. Ukazanie się pięćdziesiątego tomu czasopisma jest okazją do przypomnienia podstawowych zadań stawianych mu od chwili powstania, omówienia prezento¬ wanej na jego łamach problematyki i prześledzenia zmian. Jest to również okazja do refleksji nad rolą i miejscem pisma w polskiej etnografii/etnologii i osiąg¬ nięciami dyscypliny, widzianymi przez pryzmat publikowanych na jego łamach artykułów. Historia czasopisma jest częścią historii polskiej etnografii/etnologii/antropo¬ logii kulturowej i powinna być rozpatrywana w ścisłym związku z nią. Takie pogłębione ujęcie nie jest jednak możliwe w krótkim, z konieczności, tekście. Możemy jedynie zasygnalizować pewne problemy. Trudno nam również oceniać czasopismo, z którym jesteśmy związane od dawna. We „Wstępie" do pierwszego tomu „Etnografii Polskiej", zatytułowanym „Od Redakcji", tak m.in. sformułowano jej zadania: „[...] czasopismo to jako odbicie 1 2 1 Etnografia reprezentowana w Instytucie Historii Kultury Materialnej związana była z Dzia­ łem I V PAN. „Zakres tematyczny tego Działu [jak napisano w I tomie pisma, w artykule „Od Redakcji"] nie ogranicza się [...] do zagadnień kultury materialnej, obejmuje bowiem zarówno zagadnienie rozwoju sił wytwórczych wraz z całością kultury materialnej, jak też problematykę społecznych stosunków produkcji i bogatą tematykę należącą do dziedziny świadomości spo­ łecznej" (Etnografia Polska, t. I : 1958, s. 15). Redaktorem naczelnym „Etnografii Polskiej" był prof. dr hab. Witold Dynowski. W skład Komitetu Redakcyjnego wchodzili: prof. prof. Kazimierz Dobrowolski, Józef Gajek, Mieczysław Gładysz, Jadwiga Stelmachowska, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński, Adolf Nasz, Andrzej Waligórski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska. 2 �8 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" polskiej współczesnej myśli badawczej musi oprócz problematyki własnego kra¬ j u uwzględnić również etnografię innych narodów słowiańskich oraz pozosta¬ łych krajów europejskich i pozaeuropejskich. [... ] czasopismo będzie się starało kłaść silny nacisk na zagadnienia metodologiczne, na zagadnienia związane z techniką badań, na podstawowe problemy teoretyczne. [... ] Nieobca mu będzie również problematyka etnogenetyczna i zagadnienia swoistych cech etnicznych ludu polskiego i jego kultury" (Etnografia Polska, t. I : 1958, s. 16). W tym samym tomie zamieszczony został artykuł nestora polskiej etnografii, prof. Kazimierza Dobrowolskiego, będący pierwszą po wojnie próbą teoretycz¬ nego zarysu tradycyjnej kultury chłopskiej na ziemiach południowej Małopolski w X I X - X X wieku. Autor przedstawił wyniki badań przeprowadzonych przed I I wojną światową i w pierwszych latach powojennych, łącząc teoretyczne i meto¬ dologiczne założenia badawcze obu okresów. Tekst Dobrowolskiego był bardzo ważnym głosem w dyskusji nad teorią kultury ludowej oraz znaczeniem podłoża historycznego i dziedzictwa kulturowego. Polscy badacze od początku doceniali potrzebę międzynarodowej współpra¬ cy, szerokiego udziału w życiu naukowym, prowadzenia badań terenowych na różnych obszarach i podejmowania nowych projektów badawczych (dyskutowa¬ no o nich m.in. podczas Międzynarodowych Kongresów Nauk Etnologicznych i Antropologicznych). W „Etnografii Polskiej" publikowano wyniki badań obej¬ mujących wybrane regiony Polski i realizowanych poza jej granicami, m.in. w Czechosłowacji, Bułgarii, Jugosławii, NRD, Rumunii, na Węgrzech. Zwracano również uwagę na konieczność likwidacji tzw. kierunków deficytowych, m.in. takich jak studia nad teorią kultury „społeczeństw pierwotnych" (Dynowski 1963, s. 25) i etnografia Europy (Zadrożyńska-Barącz 1970). Z perspektywy lat można powiedzieć, że cel ten został osiągnięty. Znakomitą okazją do refleksji nad zadaniami dyscypliny był jubileusz dwu¬ dziestolecia powojennej etnografii i dziesięciolecia powstania Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W artykule wstępnym do I X tomu czasopisma, zatytu¬ łowanym „Od Redakcji", czytamy m.in.: „Dzisiejsza etnografia uważa za swój główny obowiązek studia nad współczesnością, przy czym rzeczywistość aktualna traktowana jest jako ogniwo szerszego procesu historycznego [... ] W badaniach nad współczesnością etnografia spotyka się z innymi naukami społecznymi, zwłaszcza z socjologią, historią gospodarczą czasów najnowszych, ekonomią, demografią, historią techniki. [... ] Innym wreszcie momentem, na który wskazać należy w rozwoju powojennej etnografii, a zwłaszcza lat ostatnich, jest wzrost zainteresowania krajami pozaeuropejskimi. [... ] Współczesna etnografia polska jest więc z jednej strony dyscypliną historyczną, odtwarzającą określone wycinki chronologiczne procesu kulturowego, z drugiej zaś strony wnosi ona swój wkład do teorii kultury. Oba te aspekty działania naszej dyscypliny budzić muszą, i budzą, wiele refleksji teoretycznych i metodologicznych. [... ] Tym zagad¬ nieniom zawsze będziemy udzielali naczelnego miejsca, zarówno w następnych tomach ^Etnografii Polskiej», jak i w innych wydawnictwach etnograficznych" (Etnografia Polska, t. IX: 1965, s. 22-23). �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 9 Zadania uznane za programowe dla rodzimej etnografii znalazły odbicie w arty­ kułach zamieszczanych w kolejnych tomach. Poruszano w nich m.in. kwestie teoretyczne i metodologiczne, podejmowano próby interdyscyplinarnych studiów nad przeszłością i teraźniejszością kultury wsi polskiej, zastanawiano się nad rolą etnografii w rozwoju nauk społecznych. Prezentowano również wyniki reali¬ zowanych na szeroką skalę programów badawczych, dotyczących np. prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym, monografii wybranych środowisk wiejskich Mazowsza, Podlasia, Górnego Śląska, Karpat, Wielkopolski i Kujaw. Podejmo¬ wano próby rekonstrukcji tradycyjnej kultury ludowej poszczególnych regionów, a także ukazania współczesnego obrazu badanych wsi. Zauważalne było odejś¬ cie od klasycznego podziału kultury na materialną, społeczną i duchową na rzecz analizy wybranych dziedzin kultury, najbardziej charakterystycznych dla danej spo¬ łeczności, rozpatrywanych w kontekście innych zjawisk kulturowych, z uwzględ¬ nieniem perspektywy historycznej. W 1962 roku, w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, powstał Zakład Etnografii Powszechnej. Było to związane z rosnącym zainteresowaniem polskich badaczy problematyką pozaeuropejską. Rosła również liczba tekstów zamieszcza¬ nych w „Etnografii Polskiej", w których ukazywano wyniki badań prowadzonych na różnych kontynentach. Największym przedsięwzięciem badawczym w historii polskiej etnografii/etno¬ logii, realizowanym poza granicami kraju, była ekspedycja, której członkowie (w latach 1965-1980) prowadzili badania terenowe w Mongolii. Inicjatorem prac, ich kierownikiem i koordynatorem, był prof. dr hab. Witold Dynowski, zarazem długoletni redaktor „Etnografii Polskiej". Na łamach pisma systematycznie pu¬ blikowano wyniki badań terenowych prowadzonych przez członków ekspedycji. W artykułach omawiano m.in. proces przechodzenia od tradycyjnej formy koczow¬ niczej gospodarki pasterskiej do gospodarki spółdzielczej, z charakterystycznymi dla niej elementami osadnictwa. Przedmiotem studiów stał się też proces adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego, zmieniającego się pod wpły¬ wem urbanizacji i industrializacji. Analizowano zmiany struktury społecznej, przeobrażenia zachodzące w sferze stosunków etnicznych, w funkcjonowaniu rodziny i systemu pokrewieństwa, we wzorcach osobowych, życiu codziennym i obrzędowości. Przedstawiono także efekty unikalnych w skali światowej badań przeprowadzonych przez członków ekspedycji wśród mongolskich mniejszości etnicznych (patrz np. Etnografia Polska, t. X I I : 1968; t. X X I : 1972, z. 1; szerzej 0 pracach ekspedycji mongolskiej patrz też: Kabzińska 2000). Polscy mongoliści utrzymywali ścisłe kontakty z wieloma liczącymi się zagra¬ nicznymi ośrodkami naukowymi, a ich prace cieszyły się dużym zainteresowa¬ niem środowiska naukowego. 24-25 października 1978 roku, w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, odbyło się międzynarodowe sympozjum, którego tema¬ tem była „Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej". Wzięli w nim udział mongoliści z Austrii, Finlandii, Francji, Japonii, NRD 1 RFN, Węgier, USA, ZSRR, Mongolii i Polski. Teksty referatów ukazały się drukiem w X X I V tomie czasopisma (rok 1980, z. 1). �10 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" Z dużym zainteresowaniem środowiska spotkały się m.in. opublikowane w „Etnografii Polskiej" pionierskie w światowej mongolistyce artykuły wskazu¬ jące na możliwości zastosowania analizy semiotycznej do badań nad różnymi rodzajami ruchu, waloryzacją przestrzeni, obrzędowością oraz zachowaniami ludycznymi. Autorzy tych tekstów prezentowali wyniki badań przeprowadzonych w Mongolii, odwoływali się również do materiałów porównawczych, dotyczą¬ cych różnych kultur, często znacznie oddalonych od siebie terytorialnie. Obok badań nad kulturą mongolską znakomicie rozwijały się w Polsce (i roz¬ wijają do dziś) badania amerykanistyczne. W artykułach publikowanych na ła¬ mach czasopisma analizowano m.in. współczesne przeobrażenia kulturowe (na przykładach wybranych grup etnicznych obu Ameryk, zwłaszcza społeczności indiańskich). Tematem artykułów było również funkcjonowanie struktur społecz¬ nych w Ameryce Południowej w okresie prekolumbijskim i po konkwiście. Oma¬ wiano też zjawisko religii synkretycznych i ruchów społeczno-religijnych okreś¬ lanych jako natywistyczne, millenarystyczne, bądź mesjanistyczne, analizowano mity, wierzenia i obrzędy badanych grup. Wiele uwagi poświęcono udziałowi Polaków w rozwoju cywilizacyjnym i kulturowym państw Ameryki Łacińskiej w X I X i X X wieku i odkrywaniu tego obszaru (patrz np. Etnografia Polska, t. X X V I I : 1983, z. 1; Etnografia Polska, t. X X X I I : 1988, z. 1). W badaniach pozaeuropejskich uczestniczyli przedstawiciele różnych placówek etnograficznych. Publikując ich prace „Etnografia Polska" pełniła funkcję łącz­ nika między różnymi ośrodkami, była też znakomitym forum dyskusyjnym. Na łamach czasopisma publikowano również wyniki badań prowadzonych w Afryce i na Bliskim Wschodzie. Ukazywały się także teksty będące efektem współpracy międzynarodowej obejmującej kraje europejskie. Jej przykładem mogą być wspólne badania polsko-bułgarskie, realizowane w latach 1966-1970. Dotyczyły one m.in. rodziny oraz przemian zachodzących w wybranych wiejs¬ kich społecznościach lokalnych po I I wojnie światowej (patrz np. Etnografia Pol­ ska, t. XV: 1971, z. 1). W 1959 r. powstała Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej Karpat. W realizacji projektów opracowanych przez członków Komisji uczestni¬ czyli badacze polscy, czescy, słowaccy, węgierscy, rumuńscy i ukraińscy, a po po¬ szerzeniu Komisji o kraje bałkańskie (w 1976 r.) - także bułgarscy i jugosłowiańscy. W tym samym czasie Komisja zmieniła nazwę na: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Najwięcej uwagi poświęcono pasterstwu, architekturze i folklorowi zbójnickiemu. Działalność Komisji była zna¬ komitym przykładem pierwszego po I I wojnie światowej, szerokiego pod wzglę¬ dem problemowym i długotrwałego współdziałania etnologów z krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej (patrz np. Etnografia Polska, t. V: 1961; t. V I : 1962; t. XXV: 1981, z. 2; o pracach Komisji patrz też: Godyń-Wrzesień 2005). Od początku lat siedemdziesiątych w „Etnografii Polskiej" można śledzić dys¬ kusję, mającą na celu podsumowanie dwudziestopięcioletnich dokonań badaw¬ czych. Wskazywano też na konieczność wydania pracy zbiorowej, która byłaby syntetycznym ujęciem etnografii Polski. W artykułach poświęconych progra- �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 11 mowi prac nad „Syntezą" przedstawiano m. in. teoretyczne i metodologiczne założenia projektu, odpowiadające nowym wymogom dyscypliny (KutrzebaPojnarowa 1971). Publikowano również cząstkowe wyniki badań nad poszcze­ gólnymi zagadnieniami. W 1970 roku ukazał się artykuł poświęcony Łemkom, przemianom w sferze kultury tej grupy i jej związkom z kulturą polską. Trzy lata później opubliko­ wano artykuł poświęcony uchodźcom greckim w Bieszczadach. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ukazały się też w „Etnografii Polskiej" teksty dotyczące Cyganów w Polsce oraz ludności tatarskiej. Podjęto również rozważania nad pojęciem grupy etnograficznej i etnicznej. Publikacja tekstów dotyczących różnych grup etnicznych mieszkających na terenie Polski miała ogromne znaczenie. Oznaczała zdecydowane wyjście poza obowiązujący w PRL oficjalny obraz społeczeństwa polskiego jako homogenicznego pod względem etnicznym/narodowościowym. Złamanie tabu milczenia na ten temat. Przez długie lata wydawcą „Etnografii Polskiej" był wrocławski Zakład Wy­ dawniczy im. Ossolińskich. Od 1992 roku pismo wydawane jest przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN (składem i drukiem zajmuje się Zakład Wydawni¬ czy Letter Quality). „Etnografia" ukazuje się w nowej szacie graficznej. Najważ¬ niejsze zmiany dotyczą jednak prezentowanej w piśmie problematyki. Transformacja systemowa, której początek wyznacza umownie rok 1989, po¬ zwoliła polskim etnologom, podobnie jak badaczom w innych krajach Europy Srodkowo-Wschodniej, na podjęcie wielu tematów, których realizacja nie była wcześniej możliwa, głównie ze względów polityczno-ideologicznych. Do dziś prowadzone są zainicjowane wówczas badania nad konfliktami etnicznymi, pograniczem kulturowym, religijnością, charakterem relacji między różnymi grupami etnicznymi a grupą dominująca. Przedmiotem szczególnej uwagi stała się tożsamość (etniczna, narodowa, kulturowa) oraz jej wyznaczniki. Dużym za¬ interesowaniem cieszy się tematyka polonijna. Przez wiele lat tego typu badania były ograniczone do krajów zachodnich. Od 1989 roku polscy badacze mają także możliwość prowadzenia badań terenowych na obszarach byłego Związku Radzieckiego, m.in. wśród mieszkających tam Polaków. Prace badawcze dotyczą m.in. historii tej grupy, tożsamości i jej wyznaczników oraz warunków mających wpływ na kształt tej tożsamości. Przedmiotem badań jest kultura wybranych grup, religia, relacje etniczne. Wyniki badań terenowych przeprowadzonych m.in. na Białorusi, Litwie, Ukrainie, w Kazachstanie, Mołdawii, w Gruzji, w Rosji (a także poza granicami byłego ZSRR - w Rumunii) były prezentowane na łamach „Etnografii Polskiej". Najwięcej tekstów poświęcono Białorusi. Pisano m.in. o wyznacznikach tożsamości etnicznej (narodowej) różnych grup (nie tylko Polaków), stosunkach etnicznych, w tym np. rosyjsko-białoruskich, anali¬ zowanych z perspektywy „swój" - „obcy". Badaczy interesowały stereotypy etniczne, stosunki społeczne i religijne, małżeństwa mieszane, działania podej¬ mowane dla zachowania kultury i języka poszczególnych grup, świadomość historyczna, postawy wobec zmian, zachodzących na Białorusi po rozpadzie ZSRR i in. Wskazywano na zróżnicowanie badanych społeczności, podziały na �12 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" „swoich" i „obcych", występujące także wewnątrz tej samej grupy etnicznej czy narodowej, różne typy tożsamości, jej wyznaczniki oraz zmiany ich roli w kształ¬ towaniu identyfikacji poszczególnych osób. Na łamach pisma, po raz pierwszy w polskiej etnologii, pisano o Turkach meschetyńskich, Asyryjczykach, Czeczenach i Chewsurach, ukazując wybrane aspekty ich historii i kultury, a także stereotypowy najczęściej sposób prezen¬ towania tych grup w różnego typu publikacjach. Ukazały się również artykuły o problemach imigrantów w Szwajcarii, staroobrzędowcach w różnych krajach Europy, a także o Niemcach nadwołżańskich, którzy zdecydowali się opuścić ZSRR i obecną Rosję, by osiąść w niemieckiej ojczyźnie. Wiele uwagi poświęcono mniejszościom etnicznym i narodowym w Polsce. Opublikowana została m. in. seria artykułów na temat Górnoślązaków. Pierwszy tekst z tego cyklu ukazał się 1993 roku, a więc na długo przedtem, zanim grupa ta stała się przedmiotem powszechnej uwagi i gorących dyskusji. Opublikowano również teksty dotyczące młodych Żydów, Karaimów, Romów i Wietnamczy¬ ków, procesu ich integracji ze społeczeństwem polskim, relacji z grupą domi¬ nującą, wyznaczników tożsamości, możliwości zachowania własnej kultury. Odrębny cykl artykułów poświęcono potomkom rodzin niemieckich mieszkają¬ cym na terenie Wielkopolski, w szczególności tych, które w X V I I I wieku przy¬ były na ziemie polskie z Bambergu i osiadły w okolicach Poznania. W artyku¬ łach ukazano m.in. historię i współczesność badanej grupy i jej przedstawicieli, proces integracji, związki z kulturą polską oraz przykłady stosunków polskoniemieckich w różnych okresach, widziane przez pryzmat losów jednostek. W „Etnografii Polskiej" ukazała się także seria artykułów na temat mniej¬ szości białoruskiej w Polsce w okresie międzywojennym. Przedmiotem uwagi było m.in. szkolnictwo białoruskie, instytucje i organizacje społeczne, działal¬ ność polityczna. Sytuacja Białorusinów została przedstawiona na tle polityki narodowościowej ówczesnych władz polskich i różnych obozów politycznych. W badaniach wykorzystano specjalistyczną literaturę, materiały prasowe, doku¬ menty statystyczne oraz niepublikowane wcześniej źródła archiwalne, pocho¬ dzące z archiwów polskich, litewskich i białoruskich. Analiza wybranych tytu¬ łów prasowych pozwoliła również na przedstawienie wizerunku mniejszości żydowskiej w międzywojennej Polsce. W kolejnym tekście, na podstawie tego typu materiałów, ukazane zostały stereotypy mieszkańców Włoch. Badania nad mniejszościami etnicznymi i narodowymi stały się znakomitą okazją do przypomnienia przedwojennego dorobku polskich badaczy i pokazania możliwości wykorzystania go we współczesnych pracach badawczych. Na nowo odkryto, odczytano i doceniono m.in. dorobek Józefa Obrębskiego i Eugeniusza Frankowskiego. W artykułach poświęconych mniejszościom obecna jest refleksja nad pro¬ blemem kontaktu kulturowego i relacją: „my" - „oni", „swoi" - „obcy". Do roz¬ ważań tych warto wrócić we współczesnych badaniach nad nasilającymi się ruchami migracyjnymi, problemami uchodźców, różnymi przejawami „swojskości" i „obcości". �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 13 Dobrą okazją do rozważań nad relacją „swój" - „obcy" była 500 rocznica odkrycia Ameryki. Włączając się w obchody tego wydarzenia wydano tom „Etno¬ grafii Polskiej" (t. X X X V I : 1992, zeszyt 2), w którym zaprezentowano m.in. wyniki analizy niepublikowanych wcześniej źródeł archiwalnych oraz rezultaty kwerendy materiałów prasowych, dotyczących Indian w XIX-wiecznym Chicago i w Warszawie (w 1884 roku). Ukazano stereotypowe wyobrażenia na temat Indian, podejmując próbę demitologizacji ich obrazu. Bardzo ważne było spojrze¬ nie na rolę, jaką odegrali Europejczycy w odkrywaniu Ameryki, a także związana z tym refleksja nad zjawiskiem kontaktu kulturowego i jego efektami. Ze zrozumiałych względów w czasopiśmie można było zaprezentować jedy¬ nie niewielką część bogatego dorobku naszej dyscypliny. Zawsze jednak pisano o sprawach ważnych dla środowiska. Podejmowano dyskusję nad nazwą dyscy¬ pliny, jej specyfiką, możliwościami badawczymi (jak również - ograniczeniami), a także nad związkami rodzimej etnografii/etnologii z nauką światową. Prezen¬ towano teksty z zakresu historii etnografii/etnologii. Korzystając z nieznanych szerzej źródeł przypominano sylwetki wybitnych badaczy i nieznane fakty z ich życia naukowego. W ostatnich latach ukazały się m.in. artykuły poświęcone Bronisławowi Malinowskiemu, Eugeniuszowi Frankowskiemu, Adamowi Fische¬ rowi, Oskarowi Kolbergowi, Józefowi Obrębskiemu, a także rosyjskiemu etno¬ grafowi - Dmitrijowi Konstantynowiczowi Zieleninowi. Wykorzystano w nich źródła odnalezione w archiwach, materiały prasowe i unikalne publikacje. Po 1989 roku nowym, szczególnie ważnym, problemem badawczym stała się analiza „realnego socjalizmu" w Polsce i innych krajach tego systemu, z jej mitologią, propagandą, metodami socjotechniki, sferą życia codziennego. Anali¬ zowano również (m.in. na przykładzie społeczności wiejskich) mechanizmy transformacji (przełomu systemowego) i ich skutki społeczno-kulturowe. Zapre¬ zentowano też wyniki badań inspirowanych koncepcją „teatru życia publicznego" ukazujących, na wybranych przykładach, lokalny wizerunek sceny politycznej. Pisano również o dialogu międzyreligijnym i sytuacji wyznaniowej w róż¬ nych krajach (m.in. Rosja, Białoruś, Ukraina, USA), o specyficznej religijności kobiecej. Podawano przykłady funkcjonowania parafii katolickich i prawo¬ sławnych z terenów byłego ZSRR, obu Ameryk i Polski. Na łamach „Etnografii Polskiej" omawiano ważne społecznie problemy udziału kobiet w walkach par¬ tyzanckich w Ameryce Łacińskiej, sytuacji ludzi starych w różnych kulturach, związków między współczesną turystyką i neokolonializmem, wyborów alterna¬ tywnych sposobów życia, „fali" w wojsku i nasilającego się obecnie w wielu krajach świata zjawiska samobójstw. Podjęty został również problem wpływu prasy na nastroje społeczne i jej roli w kreowaniu współczesnych stereotypów polskiego społeczeństwa. Autorzy publikujący na łamach „Etnografii Polskiej" przedstawiali również wyniki swoich badań nad rolą i funkcjonowaniem kultu świętych we współczes¬ nej kulturze ludowej, obrazem kultury ludowej w filmie polskim w czasach socja¬ listycznych, fenomenem disco polo i jego miejscem w polskiej kulturze masowej, symboliką wybranych zachowań i zjawisk (m.in. pustki, ciemności i milczenia), �14 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" ofiarami z człowieka, różnymi aspektami wierzeń ludowych, sposobami spędza­ nia czasu wolnego. Od końca lat osiemdziesiątych, przez wiele lat, w „Etnografii Polskiej" uka­ zywały się nowatorskie artykuły reprezentujące nurt określany mianem antropo­ logii tańca. Wskazywano w nich różne możliwości interpretacji tańców wystę¬ pujących w kulturach świata, podejmując próbę wyjaśnienia ich znaczenia. W innych tekstach przedstawiono oryginalne propozycje interpretacji rozmaitych zachowań ruchowych występujących w kontekście obrzędów przejścia, cyklu kalendarzowego, w obrzędach rodzinnych. Odrębna seria artykułów poświęcona została współzawodnictwom w kulturach ludów Azji. Po raz pierwszy w litera¬ turze ukazane zostały funkcje obrzędowe wielu zachowań tego typu, ich związki z magią oraz znaczenie symboliczno-komunikacyjne. W piśmie prezentowano nowe możliwości prowadzenia badań etno-historycznych. Publikujący tu autorzy włączyli się również do dyskusji nad nowymi kie¬ runkami badań (np. etnicznością postmodernizmem, socjologią wiedzy, semio­ tyką i symboliką różnych zachowań, antropologią sportu i tańca). Omawiano też dokonania etnologii narodowych (np. rumuńskiej, francuskiej) i regionalnych (buriackiej). Analizowano ponadto wybrane koncepcje naukowe (m.in. koncep¬ cję mimesis sformułowaną przez René Girarda oraz „kozła ofiarnego", przedsta­ wioną również przez tego badacza). Zastanawiano się nad przydatnością pojęcia dyskurs we współczesnej antropologii, jak też nad terminologią, która pozwoliłaby na opis współczesnych zmian, dotyczących np. kwestii etnicznych. Przegląd tekstów składających się na dorobek „Etnografii Polskiej" wskazuje na bogactwo poruszanej na jej łamach problematyki. Można też np. mówić o wielości i różnorodności źródeł, z jakich korzystają etnologowie w swoich pracach. Są wśród nich nie tylko charakterystyczne dla dyscypliny badania tere¬ nowe, ale także źródła archiwalne, księgi parafialne, napisy nagrobne, materiały biograficzne, listy, dzienniki z badań terenowych, informacje z Internetu oraz materiały prasowe, pochodzące z różnych okresów. Stałymi działami pisma są „Recenzje i omówienia" oraz „Kronika". Z braku miejsca możemy w nich przedstawić jedynie nieliczne publikacje i wydarzenia składające się na ogromny dorobek dyscypliny. Bardzo ważny jest natomiast stały udział czasopisma w obiegu informacji naukowej. Zamieszczone tu teksty pobudzają do refleksji, dyskusji i krytycznej analizy, inspirują też do dalszych prac badawczych. Mimo daleko idących zmian, jakie dokonały się w powojennej etnografii, etno¬ logii/antropologii kulturowej, czasopismo od początku ukazuje się pod tym samym tytułem. Być może należałoby go zmienić, nie uczyniliśmy jednak tego, szanując tradycję i przyzwyczajenia Czytelników. Wzięliśmy także pod uwagę wysoką pozycję pisma i fakt, że jest ono rozpoznawalne właśnie jako „Etnografia Polska". Stały wzrost kosztów wydawniczych, przy skromnych możliwościach finan¬ sowania publikacji naukowych, wpłynął na zmniejszenie objętości pisma. Do historii przeszły roczniki o objętości 40 arkuszy (przez długi czas wydawano rocznie dwa zeszyty, z których każdy liczył ok. 20 arkuszy). W 1994 roku, po �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 15 kilkudziesięciu latach, „Etnografia Polska" znów stała się rocznikiem. Ograni¬ czone są możliwości publikowania materiałów ilustracyjnych, przede wszystkim fotografii; nawet nie próbujemy sięgać po barwne ilustracje. Na szczęście, jak wynika z ocen czasopisma, jego poziom merytoryczny jest niezmiennie wysoki, a wiele prezentowanych tu tekstów znajduje się w naukowym obiegu (sięgają do nich nie tylko etnologowie/antropolodzy). Rozwiązaniem, które pozwoliłoby na publikację większej ilości materiałów byłaby z pewnością elektroniczna wersja „Etnografii Polskiej", dostępna w Inter¬ necie. Jest to zapewne kwestia niedalekiej przyszłości. Obecnie angielskojęzyczne streszczenia publikowanych w czasopiśmie artykułów ukazują się w międzyna¬ rodowym piśmie internetowym „The Central European Journal of Social Sciences and Humanities" (CEJSH). Powodem do szczególnej radości jest rosnące zainteresowanie młodych auto¬ rów publikowaniem na łamach „Etnografii Polskiej" wyników prowadzonych przez nich badań. Za jakiś czas przejmą oni pałeczkę w sztafecie pokoleń i będą tworzyć następne numery pisma. Miejmy też nadzieję, że będą świętować kolejne, piękne jubileusze wydawnictwa ukazującego się pod tytułem „Etnografia Polska". LITERATURA CYTOWANA D o b r o w o l s k i K a z i m i e r z 1961, Studia nad teorią kultury ludowej. Zagadnienie reliktu kulturowego w świetle materiałów źródłowych z południowej Małopolski, Etnografia Pol­ ska, t. IV, s. 15-92. - 1964, Trzy studia z teorii kultury ludowej, Etnografia Polska, t. V I I I , s. 11-74. D y n o w s k i W i t o l d 1963, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, Etnografia Polska, t. V I I , s. 15-30. G o d y ń - W r z e s i e ń M a r i a 2005, Zarys historii Międzynarodowej Komisji do Badania Kul­ tury Ludowej Karpat, Lud, t. 89, s. 237-252. K a b z i ń s k a I w o n a 1996, Od Redakcji, Etnografia Polska, t. X L , z. 1-2, s. 5-9. - 2000, W kierunku zrozumienia i interpretacji. Polska ekspedycja etnograficzna w Mon¬ golii, [w:] Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicz­ nych, Antoni Kuczyński (red.), Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wro¬ cław, s. 233-249. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A n n a 1971, Założenia teoretyczne i realny program nowych prac nad syntezą etnografii Polski, Etnografia Polska, t. XV, z. 2, s. 11-16. P a p r o c k a W a n d a 2003, 50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Etnografia Polska, t. X L V I I , z. 1-2, s. 5-30. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A n n a 1970, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, Etnografia Polska, t. XIV, z. 2, s. 207-214. Iwona Kabzińska, Wanda Paprocka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e18b3c2b9feaf4c41c40b9c2a8d97368.pdf b87f5ea7a94b03d2ee34771a68f7fe0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3702 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3479 Title A name given to the resource 50-lecie "Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.197 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 50-lecie „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" „Konteksty" były zawsze azylem dla INNOŚCI. Były miejscem wspólnym dla tych, którzy przychodzili tu z różnych stron, różnych środowisk, dyscyplin naukowych i kręgów towarzyskich. Spotykały się tu, i spotykają, najświetniejsze nazwiska naszej humanistyki. Przychodzenie tutaj nie wymagało zachowania jakichkol­ wiek pozorów. Ceremoniały, naukową grzeczność i rutynę zostawiało się przed progiem redakcji. Wypadało tu raczej przynosić odrobinę własnego szaleństwa, niepokorności wo­ bec autorytetów. Atmosfera „Kontekstów" czyniła nas po trosze „odmieńcami". Ci, którzy tu przychodzili, stawali się „innymi" także wobec siebie, nawet jeśli wywodzili się z tej samej formacji umysłowej, czy nawet z tej samej pracowni czy szkoły artystycznej. Fantazje akademików miały tu szanse spotkać się z fantaz­ jami genialnych analfabetów, czy twórców zwanych naiw­ nymi. Oddano tu również głos tym INNYM, którym kiedyś administracyjnie ten głos zabrano. Chciałbym tylko przypo­ mnieć rezonans, jaki wywołały monograficzne numery „Kon­ tekstów" poświęcone kulturze Żydów polskich, kulturze Łemków, Litwinów, a dziś także Ukraińców. Dominowało tu spojrzenie z peryferii. Zrazu, redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej" była na te peryferie skazana, ale rychło też owo skazanie stało się wyborem. Można stąd b^yło widzieć więcej i inaczej. Dokonywało się swego rodzaju przesunięcie punktów obserwacyjnych, odsłanianie innych światów, tu - nad Wisłą. Intuicje te dało się odczytać m.in. w artykule Andrzeja Wajdy, który pisał na łamach PSL, w roku 1956, o ekranach odpustowych fotografów. A najradykalniej sformułował je Ludwik Stomma w roku 1989. Pisząc o niedostatkach badań nad polską kulturą stwierdzał, iż dominuje w tych badaniach „swoista pruderia skłaniająca do dyskwalifikowania tematów 'nieeleganckich', czyli 'niestosownych'. (...) W badaniach kultury wsi kręci się nadal polska etnografia w roztańczonym do skretynienia świecie Kolberga" i pytał dalej: „czy - cho­ ciaż wieki mijają - świat ma być nadal 'spokojny i wesoły'? Tak czy owak, by zrozumieć nagły, dławiących strach, który ogarnia nas w ciemnej parczewskiej uliczce, nie warto sięgać do dorobku polskiej etnografii. Nie będzie tam ani cienia poszlaki". Na łamach „Kontekstów", oficjalna, szeleszcząca wykrochmalonym strojem ludowość musiała zderzyć się z owym „dławiącym strachem w ciemnej parczewskiej uliczce". Ludność odświętna musiała przegrać z tym, co dzieje się na gościńcu codziennej egzystencji. Szczęśliwie się stało, że redaktorzy „Kontekstów" wierzyli w kreatywną moc parado­ ksów, poznawczą wartość metafory. Bywali ironistami. Wówczas fantazje, z którymi przychodziło się do „Konteks­ tów", nie groziły naukowym samobójstwem, a poczucie humoru Aleksandra Jackowskiego spełniło tu nie jeden raz funkcje regulacyjne. Ośmielało, ale i przywracało realne miary przedsięwzięciom. W „Kontekstach" uderzała charakterystyczna bezintereso­ wność w uprawianiu humanistyki, bezinteresowność w po­ szukiwaniu „nowego". A przecież, strzeż nas Panie Boże od tych, którzy systematycznie, zawodowo, i przeważnie za cudze pieniądze, czynią „dobro", bądź czynią „nowe". Przyjmowano w „Kontekstach" gorąco albo zimno. Nigdy letnio. Zawsze trzeba się tu było mieć na baczności, nie można było stanąć pewnie, czyli stanąć, w miejscu, gdyż pojawiały się jakieś ambiwalencje, jakieś „nowe słowniki"; wchodziło się w jakąś dwurzeczywistość. Przy lekturze „Kontekstów" można było też stwierdzić, że jeśli jakieś pomysły redakcyjne trafiały niezupełnie w cel, to zawsze mierzyły ponad cel, nigdy obok. Mamy oto półstulecie „Kontekstów". Nie słyszę jednak, aby ich redaktorzy kuli w spiżu swoją stopkę redakcyjną. 17 I 1997 r. Roch Sulima Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski; w pozie Stańczyka - Sławomir Sikora 197 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8485d5c336e9a49a56767ea8d490027.pdf f14ff605c65b1e1272818c47bc6e6a6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2127 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1975 Title A name given to the resource A Centenary of the Polish Ethnological Society / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.9-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 I. THE CENTENNIAL ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY ZYGMUNT KŁODNICKI President Polish Ethnological Society A CENTENARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY "Save and preserve what can and should exist in spite of the progress of education and civilization. Save for science and do not let sink into oblivion what must disappear and soon will disappear". Antoni Kalina It is not easy to present the centennial history of the Society in a few pages. After all, such a presentation should be done against a wider background, in order to adequately evaluate the role which the Society has played in Polish science and culture. Hoping to address this issue at another time, I will now try to sketch the Society's history. Readers interested in various aspects of the Society's activity will find numerous articles and reports in "Lud" l. More important publications have been listed. in the bibliography. Polish interest in traditional, especially rural culture, gained momentum in the 19th century. Let us mention Łukasz Gołębiowski, Wacław Zaleski, Kazimierz W. Wójcicki, Żegota Pauli and, particularly, Oskar Kolberg, to name but a few. In 1873, the Academy of Sciences was opened in Cracow with the Anthropological Commission as one of its departments2. Several excellent journals were put out, including "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (from 1877) and "Wisła" (from 1887). For a long time, however, there was no association grouping people interested in ethnography. Establishment and First Years of the Ethnological Society The idea to establish an Ethnological Society was put forward by Seweryn Udziela, a school inspector (1891). After a few unsuccessful attempts, a group assembled by Antoni Kalina, a Slavist and professor of Jan Kazimierz 1 Bibliograf/li ZllWllrlo.~ci "Ludu" za lara 1895 -1985 [Bibliography of publications in "Lud" 1895-1985] prepared by G. E. Karpińska and M. Niewiadomska is an excellent guide to the first 69 volumes of this periodical. 2 In 1874 the chairmanship of the Ethnological Section was entrusted to Oskar Kolberg. �10 University, and including Jan Karłowicz, editor of "Wisła", a linguist and ethnographer from Warsaw, Jan Baudouin de Courtenay, a linguist, then a professor of Jagiellonian University, Dr. Henryk Biegeleisen and Mikołaj Rybowski, principle of people's schools, Dr. Iwan Franko, editor of "Żitje i Słowo" and Stefan Ramułt, a civil servant, met on 9 February 1895 in the Town Hall in Lvov. The first General Assembly of the Society, attended by 64 members. Antoni Kalina, the first president, wrote in 1895: "The aim of the Society is to skillfully investigate the Polish, Ruthenian and neighbouring peoples and to disseminate information about them in the Society's own organ, in paintings which present or describe these peoples, and, eventually, to establish a library and a museum which will house everything that pertains to the life of the people or helps us to learn about its properties". Further on, Antoni Kalina wrote: "With the help of its members, the Society will systematically and skillfully collect ethnographic materials. Special emphasis will be put on the characteristic features of folk life which have not been given any consideration in ethnographic works published to date or which have been given only scant consideration (e.g. beliefs, folk medicine, melodies of folk songs, the construotion and interior design of houses, their ornamentation, costumes and clothes, etc.). To help collect ethnographic materials, the Society will prepare a detailed questionnaire which will be sent out to its members". In the foreword to the first folio of "Lud" (April 1895), Antoni Kalina emphasized that "ethnographic boundaries, Polish colonies in Ruthenia and Ruthenian colonies in Poland, as well as territorial distribution of dialects, would be the focus of the Society's programme". In addition to these scholarly aims, Kalina also formulated social aims which were compatible with positivist slogans: "Today, when such concepts as the people, its education, and the improvement of its material existence are common, we should start building from scratch, and by building from scratch I mean learning about the people, its life and character. If we do not do this, our work for the people will be ineffective because if it is not based on the description of its properties it will not benefit the people in the way we would like it to do" (Kalina, 1895, p. 3). Kalina also promised that branches of the Society would be established in different towns. This was a very ambitious plan and, perhaps even unrealistic. Nearly everything was lacking: money, authors (the first chair of ethnology was opened as late as 1910, and only for a short time) and understanding in the society. For the time being, however, optimism and enthusiasm prevailed. Following energetic recruitment, the number of members grew considerably - at the end of 1895 there were 194 of them, among them professors (19) and students (11) of Jan Kazimierz and Jagiellonian Universities, teachers and �11 principals of public schools (41) and musical socIetIes (7), district school inspectors (5), priests (I l), and writers (8). The members of the Society also included employees of the Ossoliński National Institution (4) with its director, Wojciech Kętrzyński and Wilhelm Bruchnalski, the future Chairman of the Society. In its beginnings, when there were no ethnographic museums, chairs of ethnography and ethnology or people's universities, the Society attracted those for whom the problems of traditional culture were very close. This included people from different groups of Galicia, mainly teachers. Branches of the Society were established very quickly - in Buczacz (1897 - founded by Ludwik Młynek), Wieliczka (1898 - Seweryn Udziela), Cracow (1898 - Jan Świętek), Tatarów (1899 - Józef Schneider), Tarnów (1899 - Ludwik Młynek), Chrzanów (1900 - Bronisław Gustawicz), Podgórze n. Cracow (1902 - Seweryn Udziela)3. Antoni Kalina's decade as the Society first chairman was most significant (Kłodnicki, I995b). During this period a number of research papers, scholarly and popular articles were published. During the chairmanship of Józef Kallenbach (1905-1910) and Adam A. Kryński (1910-1914) the Society was less active. A turning point in the Society's history was in the year 1910 when Adam Fischer became secretary of the Society and member of the editorial board of "Lud"4. The Second Phase (1910 - 1945) For Adam Fischer, a Romanist by e~ucation, ethnography was a hobby. When he became secretary and member of the editorial board, and later editor-in-chief of "Lud", he proved to be an excellent organizer. As Helena Kapełuś wrote (1982, p. 348), "He took over most editorial duties, saw to it that all the articles were carefully proof-read, arranged for credits to be granted by printing houses, selected authors, expanded foreign relations, cared for the development of the library, in a word, started a new era in the history of the Society which survived the turmoil of the First World War and lasted till the end of the interwar period". The chairmen of the Ethnological Society at the time, Professor Adam A. Kryński (1910 - 1914), Professor Wilhelm Bruchnalski (1917 - 1926) and Professor Jan Czekanowski (1926 - 1946), approved of Fischer's work as he relieved them of a number of difficult tasks. The branches in Podgórze and Cracow were the last to be closed. Olga Gajkowa (1967, p. 18) thinks that the first period ended with the outbreak of the First World War. Helena Kapeluś (1982, pp. 348 - 349) is of a similar opinion. She stresses the changes taking place in the Ethnological Society from 1910 onwards but considers the First World War to be the turning point. 3 4 �12 During this period in its history, the Society severed its ties with the Board and members. Adam Fischer had many duties at Jan Kazimierz University and at the Society, and unike Kalina, he was more interested in the Society's research and publication than its social work agenda. A growing discrepancy between academics and amateur ethnographers was also felt. Consequently, "Lud" could no longer serve as a bridge between these communities (Kapełuś, 1982, p. 349). The Society established close relations between the Polish Ethnological Society for professionalists, organized in Warsaw in October 1921 and chaired by Professor Jan Czekanowski (then a deputy chairman of the Ethnological Society) and "Lud" s. Soon, however, the Polish Ethnological Society in Warsaw reached an impasse. The relations of the Society and the Department of Ethnology at Jan Kazimierz University however proved to be more durable. Till the outbreak of the Second World War employees of the Department were the core of the Society's Board, wrote most articles for "Lud" and later for "Prace Etnograficzne" (the first volume of the series appeared in 1934). The Second World War stopped the activity of the Society - most of its members were either killed by the Nazis or emigrated from Poland. Adam Fischer died in Lvov in 1943. It is typical of societies that persons who preside over them bring their influence upon them. There is no dóubt that Adam Fischer was the spiritus movens of the Ethnological Society. When he died, the second stage in the history of the Society ended. The task of reviving the Society after the Second World War was entrusted to Professor Jan Czekanowski, an eminent Polish ethnologist and physical anthropologist, known all over the world, who was deputy chairman and from 1926 chairman of the Society. The Third Period (1945 - 1965) The initiative to reestablish the Society was born soon after the war ended. Professors Jan Czekanowski and Jan Mydlarski and Doctor Józef Gajek convened the first meeting in Lublin on 12 October 1945. The 21st General Assembly was held on 22 November 1945. The Assembly decided to continue publication of "Lud", "Prace Etnograficzne" and prepare and publish Polski Atlas Etnograficzny [Polish Ethnographic Atlas]. At the 22nd General Assembly (Lublin, 24 - 25 January 1947) the name of the Society was changed to the "Polish Ethnological Society" (polskie Towarzystwo Ludoznawcze). The new name reflected the transformation of the Society from a provincial to a nationwide organization. Branches of the Society 5 However, "volume XXI was a turning point. "Lud" assumed the character of a specialized ethnological journal, also carrying articles bordering on anthropological sciences" (Gajek, 1946, p.11). �13 were established in many towns, and a number of research initiatives were undertaken (in order to provide materials for the PoLski AtLas Etnograficzny [Polish Ethnographic Atlas], and later to furnish materials for territorial monographs). New journals and editorial series were put out. The first book in the series "Prace Etnologiczne" was published in 1947. Two years later, in 1949, the first folios of AtLas PoLskich Strojów Ludowych [An Atlas of Polish Folk Costumes] were published. First publications in the series "Archiwum Etnograficzne" appeared in 1951. The same year witnessed the resumption of the series "Prace i Materiały Etnograficzne" (originally called "Prace Etnograficzne"). The first issue of a bimonthly "Literatura Ludowa" appeared in 1957. A new series, "Biblioteka Popularno-Naukowa", was started in 1958, and "Łódzkie Studia Etnograficzne" in 1959. In 1960 the editorial board of Dzieła wszystkie Oskara KoLberga [Oskar Kolberg's Collected Works] was appointed. Publication of "Lud", one of the oldest ethnographic journals in Europe, has been continued to date. In the post-war history of the Society, the journal edited by Professor Józef Gajek, Adam Fischer's disciple, was the most significant Polish publication in the field of ethnography, ethnology and folklore. The Polish Ethnological Society performs some functions which in many countries are performed by ethnographic (ethnological) institutes: in addition to the publication of many books and journals, and the organizing of national (and even international) conferences, it has represented Polish ethnography and ethnology, both in Poland and abroad at conferences organized by the International Union of Anthropological and Ethnological Sciences and at many Slavic conferences. The Polish Ethnological Society also organizes many extensive field investigations and surveys to furnish materials for Polski Atlas Etnoqraficzny and regional monographs. In July 1953 this latter work was taken over by the Organizing Committee of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences (the Institute was established on 19 November 1953). During the chairmanship of Professor Kazimierz Moszyński (1945 - 1953), the seat of the Society's Main Board was moved from Lublin to Poznań (1 January 1952) and then to Wrocław (the turn of 1953). When Moszyński resigned, Józef Gajek took over as chairman for one term of office (1953 -1956). Later, between 1956 and 1961, the chairmanship of the Society was in the hands of Professor Tadeusz Seweryn. In the third period of its history, the Society was practically headed by Józef Gajek. As before, Professor Jan Czekanowski proved to be an inspiration for the Society. He was also chairman of the Society towards the end of the third period (1961 - 1964). The third stage ended when Jan Czekanowski died (1965) and Józef Gajek left the Society in 1965. �14 The Fourth Period (1965 -1991) In the years after 1965 a number of initiatives started earlier were continued, particularly the editorial activity. Owing to highly positive assessment of the Society's work in the third period, the Polish Academy of Sciences decided to continue to finance the statutory and editorial activities. However, decreasing subsidies and growing problems with paper were a serious obstacle to that activity. Nevertheless, in the period in question a new edition of Oskar Kolberg's works was published, several volumes based on manuscripts were printed (mainly edited by Józef Burszta). Publication of "Lud" was continued. After Professor J. Gajek's resignation Professor J. Burszta became the journal's editor-in-chief; after his death in 1987, Professor Z. Jasiewicz took over these duties. Professor Czesław Hernas resumed publication of "Literatura Ludowa" ["Folk Literature"] which Professor Julian Krzyżanowski had formerly edited. From 1964 to 1967 the Polish Ethnological Society was chaired by Professor Bolesław Olszewicz and later by Professor Zawistowicz-Adamska (1967 -1976). Professor Bronisława Kopczyńska-Jaworska became chairperson of the Society in 1976 (formerly secretary general). In 1980 her duties were taken over by Professor Franciszek Wokroj. Dr. Anna Kowalska-Lewicka became chairperson in 1982 and Dr. Janina Hajduk-Nijakowska in 1989. However, Dr. Hajduk-Nijakowska was chairperson only for a year. Professor Zygmunt Kłodnicki was elected chairman in 1990 and has served in this capacity till today. In the period in question an Ethnographic Documentation and Information Centre was established in Łódż (1968), where a number of bibliographies of Polish ethnography, ethnology and folklore were prepared. The Centre cooperated with the most important international bibliographies. The negative feature of the period in question was a gradual stagnation of branches. On the other hand, the Society continued all its publication series. The Fifth Period (After 1991) The recent years witnessed serious changes. At the beginning of 1992 the Polish Academy of Sciences stopped subsidizing the Polish Ethnological Society. The Society has been supported by the Scientific Research Committee which has provided funds for libraries, archives, Ethnographic Documentation and Information Centre and the Editorial Board of Oskar Kolberg's Complete Works. Publications of the Polish Ethnological Society have also been heavily subsidized by the Committee. Considerable support has been given by the Ministry of Culture and Arts. The Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, became co-editor of "Lud" and "Łódzkie Studia Etnograficzne", which has helped the Society enormously. Among new initiatives of the Polish Ethnological Society mention should �15 be made of the series "Biblioteka Zesłańca" (first issue in 1991) and Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (first issue in 1993). The idea of "small motherlands" and regions, and the preservation of monuments of traditional culture, popular in many countries all over the world, has also become very popular in Poland. The Polish Ethnological Society has joined the work of a few commissions at the Ministry of National Education and the Ministry of Culture and Arts. In 1994 it took part in the 5th Congress of Regional Culture Societies. The time has come when the Society can achieve the dreams of its forerunners: to influence the education of generations sensitive to their cultural heritage. Perhaps this will prove to be a chance and a challenge for members of the Society in its second centenary. The Polish Ethnological Society on the Eve of Jubilee Celebrations The Society has about 1100 members who belong to 20 branches located in Bytom, Cracow, Gdańsk, Kalisz, Kolbuszowa, Koszalin, Lublin, Łańcut, Łódź, Mszana Dolna, Opoczno, Opole, Poznań, Szczecin, Toruń, Warsaw, Wrocław, Zakopane, Zamość and Zielona Góra. The members of the Main Board elected at the 68th General Assembly held in Szamotuły (September 1992) include: Professor Zygmunt Kłodnicki, chairman, Dr. Anna Kowalska-Lewicka and Roman Tubaja, deputy chairpersons, Dr. Magdalena Rostworowska, secretary general, Elżbieta Berendt, deputy secretary general, Zbigniew Toroński, treasurer, Dr. Janusz Bohdanowicz, deputy treasurer, Teresa Lasowa, member. While it would be very desireable tq present here the members of the Society who have contributed most to its development, such a list would be too long. Besides, with the wartime loss of records and documents we would never be certain whether we have not omitted a name or two. In conclusion let us repeat Antoni Kalina's words who, like nobody else, had the right to say "we did our best to work for the cause which we thought important and useful". BIBLIOGRAPHY This bibliography does not list library acquisitions, balance sheets, Society, etc. which were printed in compiled by G. A. Karpińska and many reports on general assemblies, lists of members, lists of profiles of scholars and members of the Polish Ethnological "Lud"; readers will find this information in a bibliography M. Niewiadomska, 1988, pp. 82 - 106, 108 - 135. Burszta Józef 1969 Etnografia w ('wierćwieczu Polski Ludowej. Organizacja - tendencje - kierunki badań [25 years of ethnography in People's Poland. Organization - tendencies - directions of research], "Lud" vol. 53, pp. 31 - 59. �16 Towarzystwa Ludoznawczego [On the 75th anniversary of the Society], "Lud" vol. 54, pp. 5 - 8. 1974 Etnografia polska. Osiągnięcia organizacja perspektywy [Polish ethnography. Achievements - organization - prospects], "Kultura i Społeczeństwo" No 3. 1975 Etnografia polska. Osiągni(?cia - organizacja - perspektywy [Polish ethnography. Achievements - organization - prospects], "Lud" vol. 59, pp. 5-21. 1978 Etnografia polska w 25-leciu Polskiej Akademii Nauk [Polish ethnography in the 25 years of the Polish Academy of Sciences], "Lud" vol. 62, pp. 3 - II. 1985 W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [The 90th Anniversary of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 69, pp. 10-17. Czekanowski Jan 1946 Półwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego" [50 years of the Ethnological Society], "Lud" vol. 36, pp. 33 - 88. 1970 W 75-lecie Polskiego Polish Ethnological Czterdziestolecie ... 1985 40-lecie oddziału lubelskiego Polskiego Towarzystwa [40 years of the Ludoznawczego Lublin Branch of the Polish Ethnological Society], Lublin. Dzieła wszystkie Works of Oskar Dzieła ... 1991 Gajek Józef 1946 Oskara Kolberya. Complete Kolbery - Publica/ion ed. Bogusław Linette, Poznań. reference, Śp. Professor Dr Adam Fischer [The late Professor Adam Fischer], "Lud" vo!. 36, pp. 6- 18. 1952a Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najblii.~zego 6-cio lecia [The tasks of the Polish Ethnological Society in the coming six years], "Lud" vol. 39, pp. 606 - 611. 1952b Sześcioletni plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [A six-year plan of work of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 39, pp. 612 - 624. 1958 Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945 -1955 [The role of the Polish Ethnological Society in Polish ethnography in 1945 - 1955], "Lud" vol. 43, pp. 9 - 32. 1966 W 70-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1895 - 1965 [70 years of the Polish Ethnological Society 1895-1965], "Lud" vol. 50, p. 3. G[ajck] J[ózef] 1955 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wroclawiu [The Polish Ethnological Society in Wrocław], "Przegląd Antropologiczny" vol. 21, folio 3, p. 1203. Gajkowa Olga 1960 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895 - 1945 - 1960 [The Polish Ethnological Society 1895 - 1945 - 1960], Szczecin. 1967 G[ajkowa] 1952 1954 Zadania Historia Polskieyo w ciągu siedemdziesięciolecia Towarzystwa establishment, development 51, part I, pp. 7 - 60. O[lga] Konferencja etnografów in Cracow 17 - 19 February Ludoznawczego. Jego powstanie. rozwój i znaczenie [The history of the Polish Ethnological Society. Its and signilicance in the past seventy years], "Lud" vol. 17 - 19 11 1951 r. [A conference of ethnographers 1951], "Lud" vol. 39, pp. 624 - 625. w Krakowie Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą z dnia 9 i /0 maja /953 w Foznaniu [Report on a conference on field investigations of agriculture and breeding held on 9 and 10 May 1953 in Poznań], "Lud" vol. 41, part 2, pp. 1268 - 1280. �17 Gerlach-Kłodnicka 1966 Wrkaz Jadwiga dokumentów (Ethnological pages]. związanych z działalnością "Towarzystwa Ludoznawczego" we [Documents on the work of "Towarzystwo Ludoznawcze" Society) in Lvov in 1895], "Lud" vol. 50, part 1, pp. 5-6 [plus 16 w 1895 Lwowie roku 1 n{ol"/1wcja ... 1983 lnfórmacja o działalno.vci Polskiego Ludoznawczego [Information Society], Wrocław [photocopy]. Towarzystwa the work of the Polish Ethnological on 1. H. 1965 Półwiecze członkostwa Jana Czekanowskiego w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym [Jan Czekanowski - fifty years of membership in the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 49, part 2, pp. 789 - 792. Jasiewicz Zbigniew, Kłodnicki Zygmunt 1993 Przed lilII-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [Before the centennial of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 76, pp. 13 - 19. Jaworska Bronisława W odpowiedzi oddziałom - uwagi prezydium ZG PTL [Response of the Presidium of 1974 the Main Board of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 58, pp. 325 - 328. Jaworska Bronisława, Lewowicki Jerzy Dyskusja oddziałów na temat osiągnięć i celów PTL. Podsumowanie [Achievements 1974 and aims of the Polish Ethnological Society. Comments on discussions held in branches], "Lud" vol. 58, pp. 321 - 325. Judenko Konstanty 1958 Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia (1945 -1955 ) i ich odhicie w pracach i puhlikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [New methodological trends in Polish ethnography in 1945-1955 and their reflection in the works and publications of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 43, pp. 49- 62. Kalina Antoni 1895 S/O\W) wst('pne [Foreword], "Lud" vol: 1, pp. 1 - 4. 1900 Pierwsze picciolecie [The first five years], "Lud" vol. 6, pp. 1 - 6. Kapcłuś Helena 1982 "Lud". Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 - 1918) ["Lud", an organ of the Ethnological Society in Lvov (1895 - 1918)], in: Dzieje folklorystyki polskiej 1864 - 191 R [The history of Polish studies of folklore 1864 - 1918], ed. Helena Kapcłuś and Julian Krzyżanowski, Warszawa, pp. 338 - 390. Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria 1988 Bihliografia zawarto.lei "Ludu" za lata 1895 -1985 [A bibliography of wntmgs published in "Lud" between 1895-1985], Wrocław, Archiwum Etnograficzne No 35. Karwot Edward 1956 Zagadnienie wierzeJl i magii w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu [Beliefs and magic in the writings of the Polish Ethnological Society versus achievements of Polish ethnography in the past decade], "Lud" vol. 43, pp. 71-92. Kłodnicki Zygmunt 1993 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (w przededniu setnej rocznicy swego [Polish Ethnological Society on the eve of its centennial anniversary], Ludowa" 8, No I - 2 (23), pp. 74 -76. 1995a Sto lat Pol.~kiego Towarzystwa Ludoznawczego [A centenary of the Polish Ethnological law)], "Dolny Śląsk" 1. I.ud t. I.XXIX (Lwów-Lublin-Poznań- Society (Lvov- powstania) "Twórczość Wroclaw) Lublin - Poznań - Wroc- �18 1995b Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie (dziesięciolecie Antoniego Kaliny) [The Ethnological Society in Lvov. On Antoni Kalina's tenth anniversary], "Literatura Ludowa" 39, folio 4, pp. 3 - 25. Kłodnicki Zygmunt, Stawarz Andrzej 1995 Jubileusz JOD-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [The centennial anniversary of the Polish Ethnological Society], in: IDO lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Informator [A centenary of the Polish Ethnological Society. A guide], Warszawa [no page numbers given]. Kowalska-Lewicka Anna 1985 Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym [Józef Gajek in the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 69, pp. 18 - 22. 1988 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju [Polish Ethnological Society. Its place in the academic and cultural life of Poland], "Lud" vol. 72, pp. 47 - 65. Kozyra Anna 1977 Ramowy plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na lata 1976 - 1980 [A frame plan ofwork ofthe Polish Ethnological Society for 1976-1980], "Lud" vol. 61, pp. 341- 342. Krzyżanowski Julian 1971 Folklorystyka polska [Polish studies of folklore], in: G. Cocchiara, Dziejefolklorystyki w Europie [The history of folkloric studies in Europe], Warszawa, pp. 627 - 638. Kutrzebianka Anna 1948 Rozwój etnografii i etnologii w Polsce [The development of ethnography and ethnology in Poland], "Historia nauki polskiej w monografiach" vol. 14, Kraków. Kuźmicz Bolesław 1958 Zagadnienie popularyzacji etnografii [Popularization of ethnography], "Lud" vol. 43, pp. 157 - 182. Nasz Adolf 1958 Działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesircioleciu w zakresie prac naukowo-badawczych i wydawniczych [The work of the Polish Ethnological Society in the past decade. Research and publications], "Lud" vol. 43, pp. 33 - 48. Obchód ... 1905 Obchód jubileuszowy Ethnological Towarzystwa Ludoznawczego [Jubilee celebrations of the Society], "Lud" vol. I I, pp. 97 - 98. Polskie ... 1957 Polskie Posem-Zieliński Towarzystwo Ludoznawcze [Polish Ethnological Society], Wrocław. Aleksander się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939) [Formation of Polish ethnography as an independent scientific discipline (till 1939)], in: Historia etnografii polskiej [History of Polish ethnography], cd. Małgorzata Terlecka, Wrocław- Warszawa- Kraków-Gdańsk, pp. 29 - 113. 1973 Kształtowanie Regulamin ... 1898 Rybowski 1905 Regulamin dla Oddziałów the "Ethnological Mikołaj Sprawozdanie ''Towarzystwa [By-laws for branches of Ludoznawczego" Society"], "Lud" vol. 4, pp. 101- 105. z czynno.fci dziesięcioletniej Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie [Report on a decade ofwork ofthc Ethnological Society in Lvov], "Lud" vol. II, pp. 320- 323. �19 Sobisiak Walerian 1958 Zagadnienie źródeł archiwalnych w pracacII Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [The problem of archival sources in the works of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 43, pp. 93 - 121. Sprawozdanie .. 1952 Sprawozdanie z hmłali terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1952 r. [Report on field investigations conducted by the Polish Ethnological Society in 1952], "Lud" vol. 41, pp. 1259-1267. Statut. .. 1946 Statut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute ofthe Ethnological Society], "Lud" vol. 36, pp. 417-424. 1947 SWtut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute of the Ethnological Society], "Lud" vol. 37, pp. 519-531. 1962 Statut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute of the Ethnological Society], Wrocław. Staszczakówna Zofia 1954 Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres 1947 -1953 r. [Report on the work on the Polish Ethnographic Atlas in 1947 -1953], "Lud" vol. 41, part 2, pp. 1280-1283. Sulitka Andrej 1975 Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (oraz) Umowa o współpracy [The signing of an agreement between the Slovak Ethnological Society and the Polish Ethnological Society (and) Agreement on Cooperation], "Lud" vol. 59, pp. 292 - 295. Trawińska-K waśniewska Maria 1958 Życie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia [Social life in the writings of the Polish Ethnological Society in the past decade], "Lud" vol. 43, pp. 63 - 70. Zawistowicz-Adamska Kazimiera 1973 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorohek, działalność, perspektywy rozwoju [Polish Ethnological Society. Achievements, work and prospects for development], "Nauka Polska" No I, pp. 80 - 106.. 1975 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju [Polish Ethnological Society. Achievements, work and prospects for development], "Lud" vol. 59, pp. 23-48. [A modified version of the 1973 article]. Translated by Zbigniew Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94127dfa0bd1a95df78b4af13f715585.pdf 081a0d05ed18532edf317a4a6751b4de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2129 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1977 Title A name given to the resource A Few Remarks on the Past and Present of Polish Ethnology / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.27-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, II. THE PAST AND PRESENT OF POLISH ETHNOLOGICAL ZBIGNIEW Institute Adam vol. 79, 1995 STUDIES JASIEWICZ of Ethnology Mickiewicz and Cultural Anthropology University Poznań A FEW REMARKS ON THE PAST AND ETHNOLOGY PRESENT OF POLISH The centennial anniversary of the Polish Ethnological Society as a good opportunity to reflect on some problems of Polish ethnology's past. It is also an excellent occasion to discuss the current situation of Polish ethnology. Because of the political and social changes in Poland, above all, the fall of the communist state, there are greater possibilities of establishing contacts with the international academic community and participating in the development of science. In Poland the autonomy of scientific communities has increased; they can decide now on the directions of the development of their various disciplines. A question arises as how to deal with the specific features of Polish ethnology generated under specific local conditions? What should be preserved of the local scholarly tradition and how should the positive elements of Poland's unique experiences be used? On the other hand, how should those features that create barriers to the exchange of views and cooperation with scholars from other countries be eliminated? In this short article I can only touch upon some problems of ethnology which I consider very important. I will try to answer the following questions: 1. What was and is Polish ethnology as a "national" ethnology? 2. What is the significance of the history of Polish ethnological sciences and studies of this history? 3. What is the features of Polish ethnology that have been shaped by historyand what are their consequences for present studies? 4. How should the various changes in Polish ethnology be understood? 5. What is the present state of Polish ethnology/ethnological sciences in Poland? Do they form a coherent discipline or are they an unrelated configuration of interests pursured by individual scholars? The concept of "national ethnology" is understood here as a set of people and their different activities pursured within the nation - defined as a historical, cultural and political community. The exceptional sensitivity of ethnology to local conditions is well known. These conditions were created by the geographic location and history of Poland: a country and people located in �28 central and eastern Europe, which for centuries was an agrarian society, with a specific in the past social structure (a large group of noblemen and gentry) and with strong ties with the culture of Western Europe. For most of history Poland has been a multi-ethnic country until 1945, when war-time' territorial and population changes transformed Poland into an almost entirely mono-ethnic society. Poland is a nation in which has been deprived of its own state due to the Partitions and Nazi occupation, and whose independence was taken away after the Second World and the Yalta agreement, which for many years placed the country under the control of the Soviet Union. All these circumstances are important in understanding Polish ethnology as a national ethnology. Institutions of the nation state did not support Polish science, since for a long time Poland did not posess an independent state. Paradoxically, because of the lack of these institutions and other circumstances during the Partitions in the 19th and the beginning of the 20th centuries, Polish ethnology developed close contacts with ethnological studies in other countries. The Polish ethnology experienced its greatest isolation after the Second World War when, due to political and ideological constraints it like all other social sciences, particulary humanistic studies, were confined to the boundaries of the socialist state. In spite of the difficulties it faced in Poland, national ethnology was like in other countries under influence of eminent scholars - great masters who headed ethnological institutions and who attracted teams of students and followers. The history of Polish ethnology is full of indications of the changing relations between ethnology and ethnological sciences in other countries. Therefore, it is not possible to present national ethnologies as distinct ethnologies which are internally homogenous. Quite the contrary, the use of concept of national ethnology assumes not only differences but also the adoption of mutual interaction between these ethnologies and the existence of broader ethnology and socio-cultural anthropology, both European and universal. During discussions of the relations between national ethnologies and continental or world ethnology/anthropology, the incompleteness of the concept of "centre-periphery" was noticed. This paradigm was faulted since it made the creative features of some centers absolute and alleged a cultural infertility of other regions and human grDups. As Polish ethnology has held the status of a national ethnology since the second half of the 19th century, some effort is required to sustain and develop it. Further work is required to enfold Polish ethnology as a whole: such work will include the syntheses of individual directions and studies, manuals of methods and dictionaries, descriptions and analyses of its history, literature etc. I want to emphasize that I am thinking here about ethnology as a "certain" whole - a whole that draws from the achievements of the broaden scientific �29 community yet remains a functional whole. Therefore, it is necessary to present the relations between Polish ethnology and its place in world ethnology and anthropology. A special role in the shaping and functioning of national ethnology is played by studies of ethnological history. They not only let us trace the changes in the problems that were investigated and the development of notional and theoretical concepts, but also the relations between the conditions in Poland and world science. Furthermore, they point to a tradition to which reference can be made and in this way help define the scope of this discipline. Mention must be made here of valuable works on the history of Polish ethnology (Kutrzebianka, 1948; Terlecka, ed., 1973; 8urszta, Kopczyńska-Jaworska, 1982; Damrosz, 1988). However, there is a need for new studies which will provide answers to our current question. What were the relations in the history of Polish ethnology between tendencies to make this discipline a universal one on the one hand and, on the other, to focus on the folk culture of the country? Why did Polish ethnology not take the opportunity to reestablish international scholarly contacts in the relatively free intellectual climate that existed in Poland after 1956? What were the reasons for the limited interest in anthropological theories in the post-war period - was this due only to political or ideological limitations imposed from outside, or were their constraints created within the community of scholars? What caused the manifestation of differences between generations, which is stronger in Polish ethnology than in other social sciences? What are the reactions of Polish ethnology to wider contacts with world anthropology, including post-modern anthropology? Attempts to answer the questions were made recently by some authors, for example by E. Jaworski and E. Kosowska (1994) and Z. Jasiewicz and D. Slattery (1995). I hope that they will be the beginning of a wider discussion of the past and present of ethnology, so much needed for further reflections on this direction of studies. Different assumptions can be adopted to study the history of ethnology. In Central Europe, and in Poland, the paradigm of the history of local ethnologies is prevalent. According to this analysis, the past is seen as a gradual transition from descriptive knowledge of peoples or ethnography to global dimensions of culture, typical of socia-cultural anthropology. A different perspective which examines the coexistence of these two directions of interest is more valuable. Seen from this perspective, the historyand tradition of ethnology includes not only descriptions of folk culture, but also the various interpretive frame works that ealier ethnographers employed to discuss and analyse their research. Using the perspective of coexistence it is possible to study works such as the folk descriptions of S. Staszic at the beginning of the 19th century, and the programmes of investigations of folk culture, as outlined by H. Kołłątaj in 1802, and which is treated as the beginning of Polish ethnology (Kutrzebianka, �30 1948, p. 71; Posern-Zieliński, 1973, p. 31) and also consider Staszic's and Kołłątaj's ideas on the development of culture and man's aims, debated within the framework of "philosophical history" (Szacki, 1981, vol. I, p. 147). Such an approach is particularly valuable as this works make many references to results of investigations of peoples inhabiting regions outside Europe. The task of an ethnological historian is not to find the time and situations in which, in addition to description, there is also an overall concept and in addition to the interest in folk culture there is also interest in global culture, but also to try to determine the character and mutual relations between these two ways of seeing the world. Adoption of this wide scope of ethnological and anthropological investigations helps us to return to the past and look there for more extensive foundations of modern ethnology. The reasons for the appearance and consequences of the two features of ethnology which I treat as characteristic of Polish ethnology can only be discussed in a wider historical context. The first is the focus of interest on folk culture, another - combination of local studies on folk culture and studies of cultures of peoples inhabiting regions outside Europe, the so-called tribal or primitive cultures. The studies of folk culture were focused on the "national" territory, a construct which has varied greately depending of time and place. Initially, the territory was equivalent to the territory of Poland before the Partitions then was restricted to the territory of Poland between 1918 and 1939 and finally to Poland after 1945. Scholars were mainly fascinated with the eastern lands, the so-called borderlands, and regions with separate cultural features such as the Carpathian region, Cracow region, Kurpie (a district north-east of Warsaw) and, to a lesser extent, the Łowicz area, Kashuby, and Silesia. The selectivity of investigations was only restricted by O. Kolberg who advocated collection of materials from all the areas that were considered "national" or were treated as historically related to the old Polish Republic. The ethnically Polish character of regional groups was neither an encouragement nor discouragement of investigations. What was decisive was the degree to which a given group preserved traditional folk culture and its originality. The area of Slavdom rarely defined the limits of programmes of ethnological investigations. Interest in Slavonic peoples can be found in Z. Dołęga-Chodakowski (1818), in some presentations of tasks attempted in the second half of the 19th century by O. Kolberg (1965, p. 246), in A. Fischer's works (1932 - 1934), and primarily in the monumental work by K. Moszyński, published after Poland regained her independence (1929- 1939). With the exception of K. Moszyński's work, these were interests focused on "closer" Slavonic peoples, with no regard of the Russian folk culture. Folk culture was interesting because it was either archaic, a remnant of the past, or it was different from the culture of non-folk communities. It was �31 analysed from two points of view: as a subculture or even culture of these groups and as a carrier of values which were cherished at a given time - native character, traditional character, originality, simplicity, spontaneity. Scholars noticed the connection between folk culture and important socio-cultural problems - the gaining of identity by peasant communities, the inclusion of these communities into the national community, the development of local government, prevention of alienation and stresses during the modernization process. Axiological and instrumental treatment of folk culture led to its mythologization and this in turn triggered a demythologization effect. The above has had a nearly ISO-year old tradition in Polish ethnology (cf. R. Berwiński who denied folk culture the value of unchangeability and independent from the culture of the elite strata (1854)). What should be done with the abundant achievements of studies of folk culture? The task of the modern ethnologist is to grasp the many dimensions of the phenomenon and the different meanings of the term. This entails the cultural system of the former village which belongs to the past and the tradition transmitted from the past and continued in the modern family, local and regional groups. It also includes, however, those traditions and cultural forms the transmission of which was interrupted but to which reference is made because they are treated as values or, finally, as elements of cultural and social policy, that is as a tool and an activity which is to help in the solution of some problems of our contemporary life. The work of ethnologists should not simplify this multidimensional picture. The valuable results of studies on folk culture can be used and the studies continued in the following main directions: 1. historical studies of the folk culture as a cultural system of former communities, primarily rural communities; 2. studies of folk culture as a tradition, mechanisms of transmission and the place and significance of elements and values of this culture in modern society; 3. studies using the materials and inspirations connected with folk culture in other studies of culture, for example those presenting folk culture as an aspect of culture, always present in it, and in discussions of the theory of culture, mainly when folk culture is treated as a model structure. On the European map of ethnologies Polish ethnology was placed between the territory of Germany, where the culture of the German people and the cultures of peoples inhabiting the territories outside Europe were investigated separately, and the territory of Russia, where these two directions of interest were combined. Polish ethnology is more inclined to pursue the latter direction and for this reason I have treated it as one of its features. There are no studies of the genesis of this link, its character and consequences for the overall picture of Polish ethnology. I can find reasons �32 for this link in the influence of evolutionism, strong in Poland, a certain distance to one's "own" people and the lack of an ideology of the folk that dictated separation of these two objects of interest. Another reason can be seen in the living conditions and the research possibilities that scholars had. In a country, which did not abound in scholars, at one time scholars were interested in rural people and quite often against their own will, they also became detainees or emigrants among peoples inhabiting territories outside Europe, primarily those in Asia. First investigations of the rural people in the scholars' own country and the peoples inhabiting territories outside Europe were conducted by the some scholars at the end of the 19th and the beginnings of the 20th century by J. Witort, B. Piłsudski and S. Poniatowski (Kuczyński, 1994). In the interwar period, out of nine professors who dealt with ethnology, five pursued studies of the folk culture in Poland and the cultures of peoples inhabiting territories outside Europe. Even today the number of scholars who work in this way is quite considerable. The above combination of interests resulted in a tendency to relativize the value of Polish folk culture. Consequently, within the framework of Polish ethnology the nationalistic idea was not identified with the "folk" as was the case with German Volkskunde. An openess to anthropological concepts of culture, created primarily on the basis of materials collected outside Europe, was another consequence of the above combination. Observance of the past and present of Polish ethnology leads us to note its exceptional changeability and variability. The range of interests changed, depending on the time: the culture of the rural folk in territories of Europe, sometimes restricted to its verbalized manifestations, the culture of peoples inhabiting territories outside Europe, folk culture including also non-peasant groups, primarily workers, community culture and, finally, culture in the global dimension. Changes in theoretical orientations, related to ideologies and directions in the social science in Poland was often dramatic. The conditions of national ethnology and its relations to the social sciences as a whole, ideology, socio-economic conditions and the political situation in Poland were different. Polish ethnology, like other national ethnologies, was also under tension related to its changing contacts with the international academic community. Today this tension is felt in Poland in connection with wider possibilities and participation in the development of world ethnology and anthropology. Changeability, sometimes alternation, was also typical of the name of our discipline: folk studies, ethnography, ethnology, socio-cultural anthropology, anthropology. A well known Polish ethnologist, the late Professor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, who I once asked whether she was not annoyed with the diversity and changeability of notions which we use to define our studies said, "I am not annoyed by the many names ... Ethnology is always in statu nascendi in trying to find its own identity and autonomy". �33 Today ethnological sciences in Poland comprise, in addition to ethnology, other branches of science as well folkloric studies, ethnomusicology, ethnoreligious studies and other studies bordering other sciences. Some scholars call themselves social anthropologists or cultural anthropologists. Ethnology is most stable in the formal structure of science. Following recent discussions, ethnological studies remained separate department at universities and ethnology is one of the scientific and scholarly disciplines which can be pursued for advanced degrees. Besides, ethnology is well established in many centres at universities and other scientific institutions and museums. There are six ethnological journals and the Polish Ethnological Society is celebrating its centennial anniversary. Attempts at integrating the diversity of directions of studies and tradition is made by the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences. What makes the search for the identity and autonomy of ethnological sciences in Poland possible? What are some common factors in the diversity and abundance of changes? It seems that it is the way in which socio-cultural reality is perceived and interpreted - the choice of the object of investigations which signify common cultural denominators, the historicism which makes it possible to cross the border of real time and the sociological approach which contributes values of culture to sociallife. These research methodologies, with their strong empirical bent, are complemented by a specific spatial universalism that helps to compare phenomena from different areas, and the effort to formulate valid generalizations - through the creation and use of many theories of culture. The above features are not discriminants. that act independently. Acceptance of these features as a factor that creates a branch of science called ethnological sciences is a matter of choice. We define our belonging, we are in favour of some tradition which we continually enlarge and, when we start investigations, we delineate the limits of the discipline and give it a specific theoretical status. The possibility of choice is also typical of scholars from another tradition - philosophers, sociologists, historians, philologists. Some of them, together with ethnologists, build modern ethnological sciences. Today the term "ethnological sciences" best describes the sense of diversity and commonness within folkloric, ethnological and anthropological studies in Poland. BIBLIOGRAPHY Berwillski Ryszard ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki [Studics of Folk Literature from the Standpoint of a Historical and Scientific Critique], Poznań. Burszta Józcf, KOPCzYIiska-Jaworska Bronisława 1982 Polish Ethnoqraphy a/ier World 1#1,. Il, "Ethnos" vol. 47, No 1- 2. 1854 3 - Lud t. S/udia o lilera/U,.;;e ludowej LXXIX �34 Damrosz 1988 Jerzy Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku [Development of Basic Concepts in the Polish Science of Folk Culture to 1939], Ossolineum, Wrocław. Do/ęga-Chodakowski Zorian 1818 O Slowiańszczyźnie przed chrześcijwistwem [On Slavdom before Christianity], "Ćwiczenia Naukowe" vol. 2, No 5. Fischer Adam 1932- 1934 Etnografia słowiańska [Slavonic Ethnography], vol. I Połabianie [Polabians]; vol. 2 Łużyczanie [Serbs]; vol. 3 Polacy [Poles], Ksi,!żniea-Atlas, Lwów - Warszawa. Jasiewiez Zbigniew, Slattery David 1995 Ethnography and Anthropology. The Case oj Polish Ethnology, in: Fieldwork and Footnotes. Studies in the History oj European Anthropoloyy, eds. H. F. Vermeulen and A. A. Roldan, Routledge, London and New York. Jaworski Eugeniusz, Kosowska Ewa 1994 Antropologia i hermeneutyka. O tekstach JózeJa Liyrzy [Anthropology and Hermeneutics. On the Texts' of Józef Ligęza], ŚI,!sk, Katowice. Kolberg Oskar 1965 Dzieła wszystkie Oskara Kolberya [Oskar Kolberg's Complete Works], vol. 64 Korespondencja [Correspondence], part l, Pozn~lł\ - Warszawa. Kuczyński Antoni 1994 Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ltldowych i plemiennych [Polish Descriptions of the World], vol. l Azja i Afi'yka [Asia and Africa], Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Kutrzebianka Anna 1948 Rozwój etnografii i etnologii w Polsce [The Development of Ethnography and Ethnology in Poland], Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków. Moszyński Kazimierz 1929 -1939 Kultura ludowa Słowian [Slavic Folk Culture), vol. I - 3, Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków. Posem-Zieliński Aleksander 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej [The Formation of Polish Ethnography as an Independent Scientific Discipline] in: Historia etnografii polskiej [History of Polish Ethnography], cd. M. Terlecka, Ossolineum, Wrocław. Szacki Jerzy /98 I Historia myśli socjologicznej [H istory of Sociological Thought], vol. I - 2, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Terlecka Małgorzata (ed.) 1973 Historia etnografii polskiej [History of Polish Ethnography], Ossolineum, Wrocław. Translated bY Zhigniew N adstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8203c72a7d0900b22e4cf94514b49461.pdf f2b865753f2f48d63be6a6e9e42bc5ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2834 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2641 Title A name given to the resource A Journey to the Tropics=Z podróży do Tropików / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.226-235 Creator An entity primarily responsible for making the resource Witkiewicz, Stanisław I. Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław I. Witkiewicz • A JOURNEY T O T H E TROPICS STANISŁAW I. W I T K I E W I C Z A Journey to the Tropics i I n the June heat, when the sun nears the Tropic of Cancer, the Red Sea turns into an indescribable hell. Leaving behind us yellow and orange sands cleaved by gulfs shimmering with all possible shades of green and blue - from light willow green and turquoise to navy blue and dark violet - we immerse ourselves in a water desert, on both sides of which two deserts of rock and sand spew out a terrible, dry heat like two enormous furnaces. Shortly after the last, tooth-like peaks of the Sinai Peninsula's mountains - looking as if made from transparent amethyst - disappear behind the horizon the sky changes its hue, turning from blue to the colour of milky coffee. This is most probably caused by the huge clouds of dust raised from both deserts by the southern winds which blow at this time of year. The sun turns silvery-green, its reflection a cold, metallic glow in the lightly wrinkled sea, making it resemble a twisted, red-hot copper ovenplate. The excruciating heat reaches its zenith. Even at night the temperatures do not fall below 40 degrees on the Reamut scale. We leave behind us the deserted volcanic island of Jebel Sukur, built of black and white rock. Its tangled and twisted form leads one to think that it must have been heaved from the seabed in some kind of terrible convulsion. Small, blue-coloured clouds cling to the clifftops, looking like blue fog-eyes against the mass of coffee-coloured cumulus filling out the peaceful sky. In the night we pass Perim, a seaport on the Arab shore, whose lighthouse chases us with its restless flashing for a long time, the light cutting through the black, stifling darkness. Because of the heat we spend the nights on deck - the left side reserved for the men, the right side for the women. In the morning a "steward" chases the passengers off the deck with a warning that waves may soon start to roll over it. We are indeed approaching an area dominated in the summer months by a wind blowing from the south-west called the South-West Monsoon. I n the morning mist we see the hazy features of the cape of Guardafua: several hundred metres of rock, behind 226 which to the right rises a bright-yellow-coloured hill. Because of the fog it is impossible to determine what gave the rising its colour. The ocean, restless up to somewhere around Madagascar, now becomes increasingly unruly, although the wind is tathet weak. As soon as we pass the cape screening us from the southern horizon the South-West Monsoon begins to blow and we are grasped by the huge waves of the Indian Ocean. We proceed along the shores of the island of Sokotra, its outline hazily visible through the foggy air. Ragged clouds rush across the pale-blue sky. Snowwhite, dazzling foam crests the waves. The hissing of the foam and the roar of the waves as they clash with the wave produced by our ship mingle with the howling of the wind in the mast riggings and the ship's upper parts - off limits to second-class passengers - where funnels spew out black, thick smoke and huge ventilators gape like open jaws. Every now and then swarms of flying fish rise from the tops of the waves and disappear again into the watery abyss. The waves attack us from the starboard side - five, six-metre-high mountains made up of masses of smaller hillocks. Our 12-ton giant starts rising and falling and simultaneously rocking to the left and right. This state, called rolling, is the worst kind of rocking when a ship starts rolling it is practically impossible to find a relatively calm piece of water for it to quieten down. After some time the rolling makes it difficult for us to admire the storm - for obvious reasons. Our faces become pale, our eyes mist over and aftet a short battle with the inevitable we all completely succumb to our fate. After two days of this - with dark beer as our only salvation from utter dejection - the wind weakens a little and we can once mote admire the sea without having to pay it a painful tribute. As we pass India, hidden behind the horizon, the ocean turns from blue to dark green and the air fills with the iodine-tinted smell of algae - a sign that land is near. Around noon on the fifth night following our passage through the Bab el Mandeb strait the darkness is torn apart by the flash of a lighthouse light signalling out current destination - Ceylon's capital Colombo. We can see nothing beyond the multi-coloured signal lights of the ships berthed closest to us and a row of lanterns on the shore. We wish we could pierce the darkness with out eyes and finally take a look at this unknown tropical landscape. My unsatisfied curiosity doesn't let me fall asleep, and when I do I dream disquieting visions. The first impression is painfully unpleasant. Despite the early morning hours the heat is simply infernal and made still worse by the highly humid air. Through �Stanisław 1. Witkiewicz • Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW- S T A N I S Ł A W orze Czerwone w czasie czerwcowych upałów, kie­ dy słońce dochodzi do zwrotnika Raka, staje się piekłem nie do opisania. Minąwszy żółte i pomarańczowe piaski, poprzerzynane zatokami mieniącymi się wszystkimi odcieniami zieleni i błę­ kitu, od tonów jasnoseledynowych i turkusowych aż do gra­ natów i ciemnych fioletów, zagłębiliśmy się w pustynię wod­ ną, z obu stron której dwie pustynie skał i piasków zioną, jak dwa olbtzymie piece, potwornym suchym żarem. Wkrótce po zniknięciu za horyzontem ostatnich zębów gór półwyspu Synaj, gót zrobionych jakby z przeźroczystego ametystu, niebo zmienia swą barwę i z błękitnego przechodzi w kolor białej kawy. Przyczynia się do tego ptawdopodobnie wielka ilość pyłu, który z dwu pustyń podnoszą wiejące w tym czasie południowe wichry. Słońce staje się zielonkawosrebrne i odbija się zimnym, metalicznym blaskiem w lek­ ko sfalowanym morzu, przypominającym powyginaną, rozża­ rzoną miedzianą blachę. Upał sttaszliwy dosięga szczytu. Na­ wet w nocy tempetatura nie spada niżej niżej 40° Reaumura. Zostaje za nami samotna, wulkaniczna wyspa Dżebel Sukur, złożona z czarnych i białych skał. Budowa jej, splątana i wyktęcona, robi wrażenie, że jakieś straszne konwulsje wydźwignęły ją z dna morza. Szczytów skał czepiają się chmur­ ki błękitnego koloru, które na tle kawowej batwy wyglądają jak błękitne przeziory w jednolitej masie obłoków, jaką się zdaje pogodne niebo. W nocy mijamy Perim, port na btzegu atabskim, którego latarnia ściga nas jeszcze dłuższy czas niespokojnymi błyska­ mi, przeszywającymi czarne, jakby rozpalone ciemności. Z powodu upału noc spędza się na pokładzie. Lewa strona zarezerwowana dla mężczyzn, prawa dla kobiet. Nad ranem „stewatd" spędza podróżnych z pokładu, oświadczając, że za chwilę fala może zacząć go zalewać. Zbli­ żamy się bowiem do sfery wichru wiejącego w lecie z południo-zachodu, tzw. South-West Monsoonu. W porannej mgle widać niewyraźne zarysy przylądka Guardafui: skała kilkusetmetrowa, poza któtą na prawo wznosi się wzgórze jaskrawożółtego koloru. Z powodu oporu nie można rozpo­ znać, co jest powodem tego zabatwienia. Ocean rozhuśtany, gdzieś aż do Madagaskaru, faluje coraz bardziej, mimo że wiatr jest stosunkowo dość słaby. Zaledwie jednak minęliśmy ptzylądek, zasłaniający horyzont od południa, zadął Monso­ on i chwyciły nas wielkie fale Oceanu Indyjskiego. Posuwamy się wzdłuż wyspy Sokotra, której sylweta ma­ jaczy w zamglonym powietrzu. Na tle bladobłękitnego nieba pędzą poszarpane obłoki. Grzbiety fal pokrywają się śnieżną, oślepiająco błyszczącą pianą. Syk piany i huk fali, spotykają­ cej się z falą odbitą przez okręt, łączy się z wyciem wichru w linkowaniu masztów i wśród niedostępnych dla pasażerów II klasy górnych częściach statku, gdzie stoją buchające kłę­ bami czarnego, gęstego dymu kominy i szczerzą się olbrzymie paszcze wentylatorów. I. W I T K I E W I C Z Z podróży do Tropików Co chwila z grzbietów fal unoszą się tłumy latających ry­ bek i zapadają znowu w wodne otchłanie. Fale uderzają z prawego boku. Najmniej pięcio-sześciometrowe góry złożo­ ne z całej masy drobnych wzgórz. Nasz dwunastotonowy olbrzym zaczyna wspinać się na góry i zapadać w doliny, chwiejąc się przy tym to na lewo, to na prawo: najgorszy ga­ tunek kołysania, tzw. rolling, który uniemożliwia znalezienie jakiegoś choćby względnie spokojniejszego miejsca. Po chwi­ li czyni to zachwyt nad wzburzonym morzem prawie niemoż­ liwym z powodów łatwo zrozumiałych. Twarze stają się bla­ de, wzrok błędny i po któtkiej walce następuje zupełne pod­ danie się przeznaczeniu. Po dwóch dniach takiej jazdy, podczas któtej ratuje od ostatecznej rozpaczy jedynie czarne piwo, wiatr słabnie tro­ chę i motze daje się znowu podziwiać, nie wymagając ofiar zbyt ciężkich. Kiedy mijamy ukryte za horyzontem Indie, ocean z nie­ bieskiego staje się ciemnozielony, a w powiettzu rozchodzi się jodowy zapach alg, oznaczający bliskość lądu. Piątej nocy od przepłynięcia cieśniny Bab el-Mandeb, około dwunastej rozdziera ciemność błysk latami morskiej zwiastujące kies najbliższy podróży: stolicę Cejlonu, Colombo. Oprócz różnokolorowych, sygnałowych świateł okrętów bliżej stojących i szeregu nadbrzeżnych latarni nie można nic więcej zobaczyć. Chciałoby się wzrokiem przebić ciemności i ujrzeć nareszcie nieznany, tropikalny krajobraz. Nie zaspo­ kojona ciekawość nie daje zasnąć i we śnie nawet męczy nie­ pokojącymi wizjami. Pierwsze wrażenie nad wyraz przykre. Mimo wczesnego ranka żar wprost piekielny, spotęgowany przesyceniem po­ wietrza wilgocią. Przez rozedrgany w słońcu opar widać brzeg niski, pokryty palmami i czerwonawe domy wśród nieprzyje­ mnie jadowitej zieleni. A n i śladu tropikalnego uroku. Obcość przykra, a nie dziwaczna: jakby jakiś nudny, a złowrogi sen. Na pokładzie roi się od ludzi. Wśród europejskich białych lub koloru „khaki" strojów widać już tropikalne hełmy, chro­ niące od słonecznego udaru. Widok ten zdaje się powiększać jeszcze potworne gorąco. Są też i krajowcy: Syngalezi, prze­ ważnie hotelowi portierzy i tragarze. Słychać gwar nieznanej * Pierwodruk artykułu ukazał się w „Echu Tatrzańskim" we wrześniu i październiku 1919 (nry: 15, 16, 17, 18). Następnie w „Literaturze Ludowej" 1974, nr 3 i w S.I. Witkiewicz, Bez kom­ promisu. Pisma krytyczne i publicystyczne. Warszawa 1976 227 Zehtal i opr. J. Degler, PIW, �Stanisław I. Witkiewicz • A JOURNEY T O T H E TROPICS a shimmering, hot mist we can see a low shoreline with palm trees and reddish houses surrounded by unpleasant, poisonous-green foliage. There is no trace of tropical beauty, only a strangeness that is more unpleasant than exotic - like a boring but sinister dream. The deck is crowded with people. Tropical helmets protection against sunstroke - appear amidst Europeanstyle whites and khakis. The sight seems to enhance the already excruciating heat. Singhalese locals appear, most of them hotel porters and bearers. We can hear the sounds of an unknown language which at times resembles Italy's Naples dialect. Naked bodies of all colours - from black-brown to reddish-chocolate glisten in the sun. The latter hue is disquieting to look at: the bodies seem to be suffering inhuman torment and the skin looks as if ready to scorch you with a hideous heat if touched. There is a multitude of boats next to the ship, their owners haggling for passengers as if possessed. move their thin, brown shanks with such ease and pull their little carts with such nonchalance (throwing their arms upwards in the process) that we soon regard them as something quite ordinary. We travel down broad streets and amidst scattered houses hidden behind small palm groves and thick, flower-covered bushes. Each garden is surrounded by a low wall covered with colourful fungae. O n our way we encounter a Muslim funeral. The coffin is covered with rags of sundry colours, the mourners are dressed in bright robes of all possible hues. A t the head of the procession walks the bereaved, his face twisted by sorrow. A l l are singing some kind of song without a beginning or end in high, wailing voices. The red-hot sun is blinding. Swarms of ravens fly about everywhere, crowing madly. They aren't hunted here thanks to their social usefulness as devourers of waste and leftovers. Victoria Park is our first encounter with real tropical flora. The impression is terrifying. The over-abundance of life, the chaos of form and colour produce a depressive effect. The feeling is one of senselessness, excess and wastefulness, disquieting strength and passion bordering on madness. One senses one's own weakness, and a kind of awkwardness that is strangely unpleasant. This is enhanced by the overpowering heat and stifling humidity: the wet, scorching air burns your nose as you breathe i n like steam in a Roman bath. II Facing the debarkation ramp is a small square with a statue of Queen Victoria surrounded by hideous, reddish-orange houses built in an Indian-bungalowtropical-depot-stationhouse style. A l l around us are "rikshas" - Singhalese pulling small, two-wheeled carts with room for one passenger, horse-drawn carriages with servants and drivers in red or white turbans pass us. The less wealthy use small, two-wheeled carriages drawn by little, hump-backed oxen which look like prematurely adult, degenerate calves. O n the other side of the cape on which the port lies is a large beach separated from the road running along the shoreline by a brick wall without railings. The yellowish, monsoon-torn sea breaks on the red sand with an ominous hiss. Further along the shoreline a silvery-green, wind­ blown, feathery palm forest stands immersed in clouds of seafoam. In the shade of a small hut sits a frightening figure with gentle eyes and an acne-riddled face: a Singhalese studying his own religion from an English-language text. The unpleasant dream doesn't want to end. Is this really a tropical paradise? My disenchantment is, of course, senseless. Having expected exotic wonders, however, I find that my first impressions stand in striking contrast to what I'd imagined. We hire several "rikshas" to take us to the distant Victoria Park. Seeing a man perform the work of a harness animal is unpleasant at first but the rikshas The sun, a rare occurrence in our latitudes and therefore seen as a beneficial deity, changes here into a terrible, murderous monster lying in wait to vanquish us, its victims from the North. The blinding glare of the grass is reminiscent of the April snows at home. The shadows - black, bottomless pits - exude a terrible heat. The general impression on this bright, tropical day is one of gloom and ominousness. It is all like an exhausting, feverish dream in which everything becomes extra large, terrifyingly beautiful and threatening - and too overwhelming for one poor, sick man. Dark-green bushes sprouting huge, purple flowers with long, yellow-orange anthers; gigantic trees covered with white bark and as if entwined by lianas sporting broad, shovel-shaped leaves; clusters of thick, several-metre-high bamboo stems giving out a strange crackling and screeching sound as they rub against each other in the wind. The monsoon is blowing at no more than about 8-9 metres per second but the impression is of a huge bellows pressing out air from inside an enormous furnace. The scorched earth burns from underneath like a hot tin plate. Young bamboo shoots, thick like telegraph poles and closely covered with scaly leaves push out from the ground in some kind of menacing trance. Each leaf thins out into a thorn and is 228 �Stanisław I . Witkiewicz • Z PODRÓŻY 1X3 TROPIKÓW mowy, przypominającej chwilami wioski, neapolitański dia­ lekt. Błyszczą w słońcu nagie ciała wszystkich kolorów, od czarnego brązu do czerwonej czekolady. Ten ostatni kolot ro­ bi przykre wrażenie: zdaje się, że ciało to cietpi w nieludzki sposób, a przy dotknięciu palić musi jakimś obrzydliwym ża­ rem. Mnóstwo łódek tłoczy się naokoło okrętu, a wioślarze ry­ czą jak wściekli o pasażerów. II Na wprost debarkadetu mały placyk z pomnikiem królo­ wej Wiktorii otoczony potwornymi, czerwono-pomarańczowymi domami w stylu indyjsko-bungalowowo-tropikalnomagazynowo-stacyjnym. Uwija się mnóstwo „fikszów", tj. Syngalezów ciągnących małe, jednoosobowe powoziki na dwóch kołach. Przejeżdża­ ją ekwipaże z lokajami i woźnicami w czerwonych lub bia­ łych turbanach. Uboższa ludność jeździ małymi, dwukolnymi bryczkami, zaprzęgniętymi w garbate, małe woły, które robią wrażenie przedwcześnie dojrzałych, zdegenerowanych cieląt. Na dtugiej stronie przylądka, przy którym leży port, roz­ ciąga się wielka plaża, odgrodzona murem bez poręczy od drogi biegnącej wzdłuż morza. Żółto zabatwione, wzburzone przez Monsoon morze rozbija się z ponurym sykiem na czer­ wonym piasku. Dalej ciągną się nadbrzeżne lasy palmowe, srebrzystozielonkawe, o sylwecie rozwianej, pierzastej, zatopione w opa­ rze rozpylonej piany morskiej. W cieniu malej budki siedzi potworna postać o łagod­ nych oczach i twarzy pokrytej wysypką: Syngalez studiujący swoją własną religię w angielskim przekładzie. Dalszy ciąg nieprzyjemnego snu przedłuża się. Więc to jest ów wymatzony tropik? Rozczarowanie to jest oczywiście nierozsądne, ale po oczekiwaniu jakichś niepojętych cudów pierwsze wrażenia stoją z wyobraźnią w rażącej sprzeczności. Bierzemy „rikszów" w celu zwiedzenia odległego parku Victoria. Z początku używanie człowieka jako zwierzęcia po­ ciągowego sprawia pewną przykrość. Ale „rikszowie" z taką lekkością wymachują cienkimi, btązowymi łydkami i z taką nonszalancją ciągną swoje bidki, wyrzucając przy tym ramio­ na w górę, że po chwili uważa się to za rzecz całkiem natu­ ralną. Jedziemy rozległymi ulicami, wśród rozrzuconych dom­ ków, ukrytych w laskach palm i gąszczu kwiecistych krze­ wów. Każdy ogród otoczony niewielkim murem, pokrytym przeważnie różnokolorowymi pleśniami. Spotykamy muzułmański pogrzeb. Trumna pokryta kolo­ rowymi szmatami, uczestnicy w szatach jaskrawych wszyst­ kich możliwych kolorów. Na czele idzie poszkodowany z twa­ rzą wykrzywioną bólem. Wszyscy zawodzą jęczącymi glosami jakąś ciągnącą się pieśń bez początku i końca. Słońce rozżarzone oślepia; wszędzie unoszą się stada klu­ ków zapamiętale kraczących. Nie tępią ich tu z powodu ich działalności publicznej, jako zbieraczy odpadków i śmieci. W parku Victoria następuje pierwsze zetknięcie się z prawdziwą tropikalną roślinnością. Wrażenie wprost stra­ szne. Ten nadmiar życia, rozwydrzenie form i kolorów działa przygnębiająco. Jest w tym jakiś dziki bezsens, zbytek i roz­ rzutność, niepokojąca siła i namiętność granicząca z szałem. 229 �Stanisluw I . Witkiewicz • A JOURNEY T O T H E T R O r i C S overgrown with criss-cross patterns of small hairs. The leaves, in hues from violet to yellow-green ochre, form a separate decorative motif. Every little plant and every grass shoot is different than at home. The grass consists of small white-green, tooth-ridged leaves, around which fly huge, bird-sized butterflies, mostly black and navy blue with touches of willow-green, and the golden-green, matchbox-sized beetles that Singhalese children hunt and peddle as lucky charms. O n our way back we visit a small, relatively new Buddhist temple. Our guide is a monk with a shaved head dressed in a faded yellow robe. Inside the temple stands a several-metre-high statue of Buddha, painted yellow. The prophet's lips are crimson-coloured, his face twisted into a foolishly contemplative, sensuous smile. The entrance is guarded by reliefs of lions standing on their hind paws, their tails raised. Their glass eyes give out a phosphorescent light. traditional haircuts, the hair curly and negro-like. Usually only old men wear turbans. Most walk about with bare heads and one wonders how their shaved scalps manage to stand temperatures that would kill a European within minutes if he dared to take his cork helmet off. Some are half-naked, others wear colourful shawls draped around their shoulders. Almost everybody wears colourfully hued skirts. The colours of the clothes vary greatly - from blue to orange and from crimson to emerald green. Yellow is reserved for the uppet classes and worn rarely. Some of the women wear navy blue robes laced with a broad, yellow strip. The men have very soft, feminine movements and as their hairstyles don't differ much from the women's it is sometimes hard to tell them apart. Ladies of more distinction wear short, white, low-necked bodices with short sleeves and lace decorations. The frescoes inside the temple are not exactly primitive, but hastily drawn in bright, disharmonious colours and showing traces of cheap, European styling. The native districts are crowded with small, mostly single-storey houses at first glance resembling Jewish shleth. Only the people are as if taken from a wicked dream. There are very few women on the streets - only occasionally do you get to see a young and pretty face, its features slightly reminiscent of the girls in Poland's Podole region. But the male part of the population is simply terrifying: old men with yellow or saffran-coloured eyes, their faces full of cruelty and criminal intent. Possibly they are the world's kindest creatures but the distinctness of their features and colour influence the imagination in such a way that we suspect them of possessing an exceptionally menacing mentality. The beggars usually lie on street corners covered up to their heads with grey-coloured pieces of canvas, from under which they stick out greedy, thin black hands holding jugs or bowls for money. From under the canvas come stifled wails and moans. The strange and unknown always carries an element of danger, especially if coupled with ominousness. The faces of the young people are sly or sad - but repulsive even in sadness. There is something insincere, servile and deceitful in every one of them. One rarely sees an honest, sincerely happy face or one showing strength and determination. I n all, the general impression is gloomy and irritating. Hairstyles differ greatly. The priests, dressed in long, yellow robes made of a single piece of cloth, have closely-shaven heads. The men sport their hair in a variety of ways. Most wear it long which, together with their moustaches and beards, gives them a repulsive look. Some tie it into a knot on the back of their heads and decorate it with round, yellow combs whose sharp teeth stick out to the fore like little, flaming horns in the sunlight. Some have shaved scalps with wisps of hair left at the back, others wear The bells of the rikshas and the impatient, seemingly indignant shouts of the ox-drivers as they urge on their animals, slowly dragging carts topped with semi-circular boxes made of palm leaves, can be heard against the incessant crowing of the countless crows and the rabble of conversation. A l l around one hears shouts of, "Ahh! A h h ! " , as if someone's tooth had just been pulled too suddenly. The main street ends with the Kelani river, a stream about two hundred steps wide. Like everywhere in Ceylon, the murky, dirty-yellow water seems to be standing still, its lazy weirs reflecting a huge cloud, rosered in the setting sun. O n the opposite bank stands a palm forest, concealed among the trees are houses in whose windows lights appear as soon as the sun sets. A thin afterglow hangs low over the horizon for no more than a minute or two, darkness falls quickly and suddenly, pitch-black after the just-disappeared daytime glare. We take a ferry across the river together with a crowd of Singhalese, baskets of fruit and other goods. The road winds among tall palm trees, their plumes swaying in the evening breeze. Near the river bank crowds of people are bathing in the muddy water. Their black, thin silhouettes look strange against the quickly dying evening sky. The first stars, Alpha and Beta Centauri, appear high above. A t this time of year they and the famous Southern Cross are the only stars visible in the early morning hours in this part of the southern sky. Huge Canopus, the biggest star on both 230 �Stanisław 1. Witkiewicz • Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW Doznaje się poczucia własnej słabości i jakby niedołęstwa w jakiś dziwnie nieprzyjemny sposób. Potęguje to wrażenie obezwładniający upał i wilgotna duszność: powietrze mokre i rozpalone szczypie w nos ptzy oddychaniu, jak para w łaźni rzymskiej. Słońce, któte u nas rzadko się ukazując i łagodnie grze­ jąc zdaje się dobroczynnym bóstwem, tu zmienia się w stra­ szliwego, morderczego potwota, który czyha na zgubę swoich ofiar z północy. Oślepiający blask trawy ptzypomina blask kwietniowego śniegu u nas, podczas gdy cienie, czarne jak bezdenne otchłanie, zieją straszliwym upałem. Ogólne wrażenie jasne­ go tropikalnego dnia jest ponure i groźne. Zdaje się, że to ja­ kiś męczący, gorączkowy koszmar, w którym wszystko staje się olbtzymie, piękne w swej potworności i złowrogie i przy­ tłacza nieszczęsnego, chorego człowieka. Ciemnozielone krzewy pokryte ogromnymi purpurowymi kwiatami z długi­ mi, żółto-pomarańczowymi pylnikami: drzewa olbrzymie o pniach białych, jakby oplecione lianami o szerokich lopatkowatych liściach, kępy potężnych, kilkunastometrowych bambusów, dziwnie ttzaskających i skrzeczących przez ocie­ ranie się pni za podmuchem wiatru. Monsoon dmie z siłą może 8-9 m na sekundę, ale robi to wrażenie, że z olbtzymiego pieca dmą jakieś potworne mie­ chy. Zar od rozpalonej ziemi pali od dołu, jak od rozżarzonej blachy. Pędy młodych bambusów, grube jak telegraficzne słu­ py, wydzierają się z ziemi z jakimś złowrogim zapamiętaniem; pokryte przylegającymi liśćmi jak łuską; każdy liść zakończo­ ny kolcem i porysowany małymi włoskami w dziwne desenie stanowi oddzielną dekoracyjną kompozycję w kolorach od fioletu aż do żółto-zielonej ochry. Każde źdźbło, każda ttawka inna niż u nas. Trawa składa się z białawozielonych, wycinanych w ząbki listków. Unoszą się motyle ogromne, jak ptaszki, przeważnie w czarno-granatowych kolorach z seledynowymi deseniami. Latają duże jak pudełka zapałek żuki o złoto-zielonych pokrywach, które ła­ pią mali Syngalezi i sprzedają jako talizmany. Wracając zwiedzamy małą, niezbyt starą świątynię bud­ dyjską. Oprowadza nas kapłan z ogoloną głową, ubtany w żółtą, wypłowiałą szatę. W głębi świątyni leży kilkumetrowy Budda, wylakierowany na żółto, o ustach purpurowych i głupkowato zamyślo­ nym, zmysłowym wytazie twarzy. Wejścia bronią wypukło rzeźbione lwy, stojące na dwóch łapach, z podniesionymi ogonami, a oczy ich ze szklanych gałek świecą jakby fosfo­ rycznie. Freski nie prymitywne, ale niedbale rysowane, w kolo­ rach jaskrawych i nieharmonijnych, przetrząśnięte ogólno­ europejskim tandetnym stylem. W dzielnicach ktajowców małe domki przeważnie parte­ rowe, stoją gęsto. Na pozór robi to wrażenie małego żydow­ skiego miasteczka. Tylko ludzie jak z jakiegoś potwornego snu. Kobiet batdzo mało na ulicach. Czasem przewinie się ja­ kaś twatz młoda i ładna, trochę w typie naszych dziewcząt z Podola. Ale mężczyźni wprost okropni. Starcy o białkach ócz żółtych lub szafranowych, o twarzach pełnych okrucień­ stwa i zbrodniczych chęci. Być może, że są to najlepsi ludzie, ale odtębność rysów i koloru działa na fantazję w ten sposób, 231 �Stanisław l. Witkiewicz • A JOURNEY T O T H E TROPICS hemispheres after Sirius, will appear much later. The Big Dipper lies close above the horizon, pointing the way to the North Star. The equatorial starbelt with Arcturus, Spica and Antares moves across the sky's zenith. Ill We make our way back to the port late at night. Underway we suddenly hear the sounds of devilish music with no beginning or end and no discernible melody. Pipes scream breathlessly, against them a drum produces quaint, off-beat rhythms. A wedding ceremony in a rich Tamil home. The musicians are sitting on the hallway floor, passers-by stop to gape at the mysterious wedding rites through the open door. A t a distance a Brahmin temple in which evening services are held stands in strange contrast to the chatter of the wedding guests. We are not allowed inside although we pledge to take our shoes off. Standing in the doorway, we are deeply moved by the ceremonious atmosphere inside. Hanging lamps shaped like glass bowls bum in ornamented brass settings. Further inside, at the end of a small corridor, stands an altar with a statue of Vishnu. O n a table lit by candles held by human figures moulded from brass or gold stand several vessels. A priest chants some kind of prayer or incantation over them and offers one of the faithful drink and food. Everyone in the temple goes through the same rites. Somewhere from inside the temple comes a monotonously-chanted prayer which sounds faintly like the May services in the Catholic Church. Moved by our pious behaviour, the priest gives us white flowers strung on a piece of thread and exuding a mixed scent of jasmine and tuberose. We depart from the temple leaving a small offering. The temple's front is covered with stylised reliefs of elephants and fantastic monsters. The roof, melting into the darkness above, boasts an array of larger and smaller figures. A l l this nevertheless displays a strange measure of stylistic maturity, seasoned over the ages and avoiding ornateness despite the diversity of the many figures. Amidst the alien bustle of the streets the temple seems like a peaceful oasis, with even racial differences lost in the face of the great Secret of Life that all religions express. The night, spent in a Singhalese hotel, is not too pleasant. There are mosquito screens over the beds but the insects manage to find invisible holes in them and sting us mercilessly. A t four in the morning thousands of crows start their terrible cawing. Lacking sleep and tired, we depart from the Maradana station at seven, our destination Kandy, the former capital city under Ceylon's independent rulers. 232 A t first the train taking us to Kandy crosses flatlands covered with palm trees and mixed forests - the socalled "wet" or "high" jungle - cut by bright yellowgreen rice fields falling in terraces towards the tracks. As we move deeper into the mainland the flora becomes more diverse in form and colour. After leaving the station at Polgahavella the train begins a laborious climb upwards, the track serpentining �Stanisław l. Witkiewicz • Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW że psychikę ich wyobrażać sobie trzeba na podstawie tych danych w szczególnie okropny sposób. Dziwne i nieznane działa zawsze z współczynnikiem gro­ zy; cóż dopiero dziwność potworna. Młodzi ludzie o wyra­ zach chytrych lub smutnych, ale nawet w smutku wstręt­ nych. Coś nieszczerego, psio-uległego i podstępnego jest we wszystkich twarzach. Rzadko widzi się twarz poczciwą albo szczerze wesołą, rzadko też wyraz siły i zawziętości. Na ogół wrażenie ponure i męczące. Uczesania najróżnorodniejsze. Kapłani ubrani w długie, żółte szaty z jednej sztuki noszą głowy golone zupełnie. Męż­ czyźni cywilni mają wszystkie możliwe stopnie uwłosienia głowy. Przeważnie noszą długie włosy albo rozpuszczone, co przy brodzie i wąsach wygląda obrzydliwie, albo zawiązane w węzeł z tyłu głowy. We włosy zaś mają wpięty okrągły, żół­ ty grzebień, któtego ostro zakończone końce sterczą z przo­ du i w słońcu robią wrażenie płomykowatych rożków. Nie­ którzy ogoleni zupełnie zachowują w środku głowy mały „osełedec"; inni mają zwykłe, tylko z murzyńska kędzierzawe czupryny. Przeważnie tylko starcy chodzą w turbanach. Większa część mężczyzn ma głowy gołe i podziwiać trzeba tych, co ogoleni chodzą bez nakrycia w upale, który w parę minut zabija Europejczyka, mającego odwagę zdjąć korkowy hełm z głowy. Niektórzy do połowy nadzy, inni w kolorowych, przewie­ szonych przez plecy szalach; wszyscy prawie w kolorowych spódniczkach. Barwy ubrań najróżniejsze: od niebieskich do pomarańczowych, od purpurowych do zielonoszmaragdowych. Żółty kolor, zarezerwowany wyłącznie dla bonzów, spoty­ ka się dość rzadko. Niektóre kobiety noszą szaty granatowe, obramowane szerokim, żółtym szlakiem. Mężczyźni mają ru­ chy tak miękkie i kobiece, że wskutek braku wielkich różnic w uczesaniu trudno ich czasem od kobiet odróżnić. Bardziej dystyngowane damy noszą krótkie, białe staniczki, obszyte koronkami, z dużym dekoltem i krótkimi rękawami. Żebracy leżą przeważnie na rogach ulic, przykryci z gło­ wami szarymi płachtami, wystawiając jedynie spod nich dra­ pieżne, chude, czarne łapy z dzbankami lub miseczkami na pieniądze i wydając spod płacht stłumione ryki i jęki. Na tle bezustannego krakania niezliczonych kruków i gwaru rozmów słychać dzwonki „rikszów" i niecierpliwe, jakby pełne oburzenia nawoływania woźniców na woły, cią­ gnące powoli bidy, pokryte półokrągłymi, plecionymi z liści palmowych budami. Aa! Aa! rozlega się wszędzie i zdaje się co chwila, jakby gdzieś komuś ząb znienacka wyrywano. Główna ulica wychodzi nad dwieście kroków szeroką. Mętne, dzie zresztą na Cejlonie, zdają się ją w leniwych wirach olbrzymi, słońca obłok. nacka, zdając się jeszcze czarniejszym wobec tylko co znikłe­ go, rażącego blasku dnia. Przeprawiamy się na drugi brzeg promem, pełnym Syngalezów, koszów z owocami i innych to­ warów. Droga idzie wśród palm wysokich, potrząsających pióro­ puszami w powiewie wieczornym. Blisko brzegu kąpie się w błotnistej wodzie mnóstwo ludzi. Dziwnie wyglądają ich czarne, chude sylwety na tle szybko gasnącego, wieczornego nieba. Pokazują się pierwsze gwiazdy: a i В Centauri, które z nad miarę osławionym Krzyżem Południowym stanowią je­ dyną ozdobę południowego nieba w tej porze roku o wcze­ snych godzinach. Dużo później dopiero wstaje olbrzymi Canopus, największa gwiazda po Syriuszu na obu półkulach. Wielki Wóz, wywrócony tuż nad horyzontem, wskazuje na niewidzialną we mgle Gwiazdę Polarną. Pas równikowy z Arkturem, Spicą i Antaresem przesuwa się przez sam zenit. III Wracamy późnym wieczorem w kierunku portu. Słychać dźwięki piekielnej muzyki bez początku i końca, bez żadnego określonego tematu. Piszczałki dmą bez tchu; na tym tle bę­ ben wyprawia dziwne, nieregularne skoki. To wesele w boga­ tym domu tamilskim. Muzykanci siedzą na ziemi w przedpokoju, a przechodnie z ulicy obserwują przez otwarte drzwi tajemnicze praktyki ślubne. Dalej świątynia btahmańska, w której odbywa się wieczorne nabożeństwo, stanowi dziwny kontrast z gwarem tamilskiego wesela. Nie wpuszczają nas do środka, mimo obietnicy zdjęcia pantofli. Stoimy we drzwiach, przejęci do głębi tajemniczym nastrojem wnętrza. Palą się lampy wiszą­ ce w kształcie mis szklanych, umocowanych w mosiężnych, rzeźbionych oprawach. W głębi, na końcu małego korytarzy­ ka ołtarz z posągiem Wisznu. Na stole oświetlonym kaganka­ mi, trzymanymi przez rzeźbione mosiężne czy złote postacie, stoją naczynia. Kapłan odprawia nad nimi modlitwy czy za­ klęcia i daje coś do wypicia czy zjedzenia jednemu z wier­ nych. Po kolei przechodzą przez tę praktykę wszyscy obecni. Z głębi słychać monotonnie śpiewane modlitwy, trochę przy­ pominające katolickie majowe nabożeństwo. Wzruszony na­ szym pobożnym zachowaniem się kapłan daje nam białe kwiaty o zmieszanym zapachu jaśminu i tuberozy, nanizane na nitkę. Składamy drobną ofiarę i opuszczamy świątynię. rzekę Kelani, może jakie burożółte wody, jak wszę­ nie płynąć wcale i odbija­ różowy od zachodzącego Na drugim brzegu las palmowy i ukryte w nim domki, w których zaczynają się ukazywać zaraz po zachodzie światła w oknach. Wąska, tuż nad horyzontem trzymająca się zorza trwa minutę lub dwie zaledwie i mrok zapada szybko i znie­ 233 Fronton jej pokryty wypukłymi rzeźbami, przedstawiają­ cymi stylizowane słonie i fantastyczne potwory. Na dachu gi­ nącym w ciemności roi się od mnóstwa większych i mniej­ szych pomieszanych ze sobą postaci. Mimo to panuje w tym wszystkim dziwna miara stylu dojtzałego przez wieki i wielość postaci nie sprawia wrażenia przeładowania. Wśród obcości ulicznego życia świątynia ta robi wrażenie jakiejś spokojnej oazy. Wobec wielkiej Tajemnicy Istnienia wyrażonej we wszystkich religiach zatraca się nawet odległość rasowa. Noc w syngaleskim hotelu niezbyt przyjemna. Na łóż­ kach moskitiery, pomimo których moskity dostawszy się przez jakąś niedostrzegalną dziurkę tną bez litości. Od g. �Stanisław l. Witkiewicz ' A JOURNEY T O T H E T R O I 4 C S over deep chasms. Visible on the horizon are mountains, among them the rocky massif of Angalla Peak, shaped like an enormous sugar loaf, and another, its top cut off horizontally to form a fortress-shaped crag. The highest peaks are lost in a grey-violet mist from which grey curtains of rain pour down every now and then onto the hills which lie at the foot of the mountains like huge clumps of moss. Both the closer and more distant peaks are covered with an abundance of flora, which gives them a feathery look, as if they were made of a soft, fluffy fabric. The fantastically-shaped trees of the roadside jungle contrast with the dark-blue horizon. Palms, huge, with fan-shaped leaves and sprouting enormous, orangecoloured fruit or small, thick and spread out like bouquets of flowers. Some are thin, tall and topped with small clumps of leaves with something resembling a large birdnest below the spot from which the leaves sprout. Others have huge, glistening, dark-green leaves notched like oak leaves and bright green, round fruit. There are trees with light-green leaves resembling huge frayed carpet-beatets and clusters of fruit hanging down like the segmented tentacles of gigantic squids, trees with small leaves covered with cup-shaped, orange flowers and bushes topped by tight clusters of blindingly pink-violet blossoms. Near the ground grow mint bushes whose little flowers go through all colours from violetpurple to bright orange as they blossom. Othets, still smallet, have bright-violet flowers growing halfway up their snakelike, twisted stems. Every now and then the track takes a turn, disclosing a view of mountaintops and craggy precipices, at the bottom of which lie ricefields criss-crossed by strangely-patterned terraces used to preserve water. O n the bare earth, mostly the colour of deep-red brick, are plantations of small, round, dark-green tea trees and tall gum trees, their off-white bark marked by oblique, spiral-like cuts, underneath which hang little bowls made from coconut shells to gather the white, fresh gum-juice. O n the hillsides are abandoned coffee plantations overgrown with tall, bright-green grass that ripples in the wind. 234 O n the stations we see crowds of people, their clothes crazy with colour. The colours of the clothes are, so to speak, kept in line by the black-brown of the natives' skins, unchanging against the diversity of hues. Even a local Catholic bishop is dressed to fit in with the wild colours of the surrounding nature and the local garb: violet stockings, a white robe, bright-green tassels on his hat and a similarly-coloured rope tied around his waist. The heat incteases and we begin to feel thirst. One of our travelling companions, a civilised Singhalese planter dressed in European style, suggests we buy the orange-coloured fruit of a certain palm variety, which we do at the next stop. The boy vendor selling the fruit, who looks like a little Satan, cuts out a square-shaped opening in the fruit's narrow end with a knife. Out of the bluish-white gash comes a watery juice. We try to drink it. The juice tastes like warm, sweet water, reminding us of freshly-cut willow branches. Every time we ask out planter friend for the names of the trees we see on our way he answers derisively, "those are wild trees". But his eyes light up when he gets a chance to provide information about any utility plants we encounter - which he does competently. Through the valley runs a river, its yellow-brown currents winding amidst huge, round, water-smoothed rocks. Through the trees we catch glimpses of a temple topped by a cone-shaped dome and natives bathing sacred elephants, the animals spilling water over their bodies from their trunks. Brick-coloured streams flow down from the mountainsides, near-naked natives covered to their waists with muddy eatth are ploughing ricefields with the help of grey-coloured oxen. A valley opens up among the jungle-covered hills. In the valley, on the shores of a huge lake, lies the city of Kandy, with Ceylon's most famous pagoda, the so-called Temple of the Holy Tooth. July 19, 1914 Translated by Maciej Bańkowski �Stanisław I. Witkiewicz * 1 PODRÓŻY DO TROPIKÓW czwartej z rana zaś zaczyna się straszliwy wrzask tysięcy klu­ ków. Niewyspani i zmęczeni wyjeżdżamy o g. siódmej rano ze stacji Maradana w kierunku Kandy, dawnej stolicy niezależ­ nych któlów Cejlonu. Kolej żelazna do Kandy idzie z początku wśród płaszczyzn porosłych palmowym i mieszanym lasem, tak zwaną mokrą, czyli wysoką „dżunglą", przerywaną przez jaskrawo żółto-zielone, tarasami spadające ku torowi, pola ryżowe. W miarę posuwania się w głąb kraju roślinność staje się coraz bardziej rozmaita w formach i kolorach. Od stacji Polgahavella pociąg zaczyna z ttudem piąć się pod gótę po serpentynach wiszących nad głębokimi przepa­ ściami. Na horyzoncie ukazują się skaliste szczyty: Angalla Peak w kształcie olbtzymiej głowy cukru i inny stanowiący poziomo u góry ściętą w kształcie fortecy krzesanicę. Naj­ większe toną w mgłach szarofioletowych, z których na odle­ głe, u stóp ich położone wzgótza, podobne do olbtzymich kęp mchu, zaciąga się co chwila szata zasłona ulewnego de­ szczu. Niższe i bliższe szczyty wskutek doszczętnego pokrycia ich wybujałą roślinnością mają sylwety pietzaste i zdają się być zrobione z jakiejś miękkiej, puszystej materii. Na tle granatowej dali rysują się niebywałe kształty drzew przydrożnej dżungli. Palmy olbrzymie z wachlarzowatymi li­ śćmi i gronami pomarańczowych, ogromnych owoców albo małe, krępe, rozłożone jak bukiety. Inne cienkie, wysokie z małą kępką liści na szczycie i jakby ogromnym ptasim gnia­ zdem pod miejscem, skąd wychodzą liście. Dtzewa o kolosal­ nych, lśniących, ciemnozielonych liściach, karbowanych jak liście dębu i jasnozielonych, kulistych owocach. Inne szaro­ zielone, podobne do olbrzymich wysttzępionych ttzepaczek z gronami owoców zwieszających się w postaci ogtomnych ośmiornic o członkowanych ramionach. Drzewa o małych li­ stkach, pokryte pomarańczowymi kielichami kwiatów, krze­ wy, których szczyty stanowi zbita masa kit oślepiająco tóżowo-fioletowych. U spodu krzaki mięty, pokryte kwiateczkami ptzechodzącymi w swym rozwoju od pączka do kwiatu wszystkie kolory, od fioletowej purpury do jaskrawego oranżu. Inne mniejsze, z jasnofioletowym kwiatem, przyczepio­ nym w połowie wężowato skręconej łodygi. wody. Naga ziemia przeważnie koloru ciemnoczerwonej ce­ gły. Na niej plantacje małych, oktągłych, ciemnozielonych drzewek herbaty albo wysmukłych, o białawej korze drzew gumowych z ukośnymi spiralnymi nacięciami i przywiązany­ mi do nich miseczkami z kokosowych orzechów, do których ścieka biały sok świeżej gumy. Na wzgórzach opuszczone plantacje kawy, zarosłe olbrzymią, jasnozieloną, falującą na wietrze trawą. Na stacjach tłum w ubraniach różnokolorowych aż do obłędu. Wszystkie barwy trzymane jakby w ramach jedno­ stajnym w stosunku do ich różnorodności czarno-brązowym kolorem nagich ciał krajowców. Nawet biskup katolicki ubrany odpowiednio do rozszalałych barw natury i strojów: ma fioletowe pończochy, białą szatę i jaskrawozielone po­ mpony na kapeluszu i sznury opasujące go w połowie ciała. Upał wzmaga się i zaczyna nam dokuczać pragnienie. Ja­ dący z nami cywilizowany i po europejsku ubrany plantator Syngalez radzi nam kupić pomarańczowy owoc pewnej odmiany palmy kokosowej. Kupujemy na najbliższej stacji. Sprzedający chłopiec, wyglądający na małego diabełka, wy­ cina nożem kwadrat w węższym końcu owocu. Spomiędzy niebieskawobiałych ścian wytryska sok wodnisty. Próbujemy pić, ale jest to ciepła woda o słodkim smaku, przypominającym świeżo złamaną gałązkę wierzby. Na wszystkie pytania co do nazw dtzew spotykanych plantator odpowiada z pogar­ dą: „to są dzikie drzewa", a oczy mu płoną i udziela facho­ wych informacji na widok jakichkolwiek roślin użytkowych. Doliną płynie tzeka żółtobrązowego koloru wśród olbrzy­ mich, okrągłych, utoczonych przez wodę głazów. Wśród drzew miga szczyt świątyni, zakończonej stożkowatą „dagobą" i widać, jak krajowcy kąpią święte słonie, któte polewa­ ją się wodą ptzy pomocy swych trąb. Ze stoków gór spadają potoki o wodzie ceglastego kolo­ ru, a na przygotowanych pod uprawę ryżu polach orzą w sza­ re woły, stapiani po pas w bagnistej ziemi, prawie całkiem nadzy krajowcy. Roztwieta się dolina wśród wzgórz pokry­ tych „dżunglą". W dolinie nad ogromnym jeziorem roztacza się miasto Kandy z najsławniejszą pagodą na Cejlonie, tzw. Świątynią Świętego Zęba. Co chwila na zakrętach widok odsłania się na szczyty i ptzepaście skalne, na dnie których leżą pola ryżowe poryso­ wane w dziwne desenie tarasami służącymi do utrzymania 235 19 lipca 1914 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2570763e79b8c0be81ac73b371f43f19.pdf fd9aef0345c58629b3502a62718f2ab4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6509 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia współczesności antropologia miasta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6081 Title A name given to the resource A Phantom of the Centre of the World/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s. 82-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text fully?) hidden collective imagination of the past dec­ ades, and that it is a prominent part of the latter. On the other hand, the Palace has not been discussed by ethnographers. The reasons for embarking upon this topic and the motives, which inspired me, are much more numerous and I shall thus mention only several most essential ones. Start from the least important. This article was to appear in a monographic issue of “Polska Sztuka Ludowa” about the symbolism of the centre. In refer­ ence to this category, described by Eliade, the issue in question was to embrace reflections concerning the symbolic of the home conceived as mythical space, the mythology of the place in a sequence characteristic for the symbolic of the centre: home - village - town; these deliberations pertain to the small (local) home­ land, the mythology of the town. A sketch on the Pal­ ace of Culture was to be published next to an article evoking images of the homeland in reminiscences by Wieniawa-Długoszowski, the poems of émigré poets, and images of the “small homeland” recorded in folk poetry; alongside images-plans by Surowiak; next to reflections on the world of allotments, and, finally, combined with an essay by Ludwik Stomma on the significance of the Arc de Triomphe and the Eiffel Tower - the mythical sites of Paris. According to the principle of the counterpoint these assorted reflections on the symbolic and mythical structures of the home were to be accompanied by yet another contemporary symptom, another variant and sui-generis extension of the symbolic of the centre. This concept was comple­ mented by discernibly lively interest in the category of the home upon the basis of reflections about culture, expressed by parallel research into the conception of the home conducted by sociologists and sociologists of culture,4 or the extraordinary success of Witold Rybczynski’s Home. A Short History of an Idea, 5 a best­ seller on the American, Canadian and English-speak­ ing market. This Canadian architect of Polish descent devoted special attention in his study about the Home and a brief history of the idea of the Home to such concepts as: “intimacy”, “privacy” and “domesticity” by following their historical moulding up to this very day. With images of homes in contemporary film as well as those launched by fashion, advertisements, photography, and magazines on interior design as his point of departure Rybczyński recorded the phenom­ enon present in particular phases of fashion in recent years, i.e. a special nostalgia and longing for the past, and the complementary phenomenon of discovered (devised) “tradition” created for the sake of contem­ poraneity; in doing so, he descended more and more into the past. For all practical purposes, the book is a publication not so much from the range of the history of architecture, as the title and the name of the author could suggest, but from the domain of the history of ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ A Phantom of the Centre of the World. A Contribution to the Anthropology of Contemporaneity From the corner of Racławicka and Miłobędzka streets (I live nearby) Every day, if I’m up to it, I look at the Palace of Culture... Its architecture is unimportant It is the architecture of my imagination that is significant The architecture of my of blood and heart Life and death Sun and mist. (...) (Eugeniusz Zytomirski, Pałac Kultury, in: Liryczne okienko Stolicy, “Stolica”, 15 May 1963) In the perspective of a moment the past day is seen dif­ ferently than the past millennia. (Stanisław Cichowicz, Skąd ten kanon?, Polska Sztuka Ludowa”, no. 1, 1990) M uch has been written about the Joseph Stalin Palace of Culture and Science.1 Hundreds of reportages and articles. It has been the topic of poems and songs, poetry and prose. Its image beca­ me a permanent part of contemporary literature and has intrigued and inspired the cinema.2 It appeared in youth subculture, in fanzines, special-occasion texts of rock bands, and Rastafarian texts, and is discernible as a motif of graffiti on the walls of Warsaw houses.3 It has been discussed by journalists, publicists, men of science, architects, and historians, historians of archi­ tecture and art, and men of letters. The Palace of Culture has been the theme of writ­ ings by Hanna Krall, Stefan Kisielewski, Leopold Tyr­ mand, Jerzy Kosiński, and its foremost bard - Tadeusz Konwicki. A thorough survey must (perhaps without undue astonishment) lead us to the declaration that the Pal­ ace of Culture belongs to the quite possibly non-co­ hesive, scattered, and at times concealed or (shame­ 84 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD culture, written with extensive anthropological impe­ tus. The transformations and moulding of the conceits of “domesticity”, “intimacy” and “privacy” are dis­ cussed in reference to the language, culture, mentality and changes occurring therein during particular eras, times and places. The book is dominated by the prin­ ciple to which the author referred in the introduction and which is contained in a maxim by Milan Kundera, namely, that the task of the writer and writing does not consist of proclaiming the truth but its discovery. The force of the publication in question is also determined by the fact that the reflections amassed therein were inspired by the author’s personal experiences and were closely intertwined with the extraordinary adventure of building and shaping his home.6 Despite this ex­ tensive anthropological perception and frequent refer­ ence to examples borrowed from assorted distant and frequently exotic cultural situations, the characteristic feature of Rybczynski’s book, concentrated mainly on American, Anglo-Saxon culture, is a distinctively Occidentalistic attitude. This holds true predominantly for experiences recorded either in the history of West European culture or those belonging to contempora­ neity. We are dealing with a brief history of the idea of the home written from the Western point of view. In other words, the planned monographic “home” issue of “Polska Sztuka Ludowa” could, together with a text about the Palace of Culture, become a contribu­ tion from this part of the world together with its rather different complications, from this part of the ‘’other Europe”, a contribution to the theme of the home ap­ pearing and discussed in present-day humanities and stirring the interest of the most varied milieus. This original conception, however, was partly thwarted and the issue was split into several fascicles. Nonetheless, the problem remained. For many years, ethnography and anthropology of culture wrote about the “disappearance of the tradi­ tional object” of those domains. This trend was recent­ ly mentioned most conspicuously by Clifford Geertz in his essay: Be There, Write Here: The world, examined chiefly by anthropologists and once known as primeval, tribal, traditional or folk, and today emergent, under­ going modernisation, peripheral or still concealed, has changed immensely as has the world of the scientific institutions from which these researchers originate.7A similar course was followed by James Clifford, whose re­ flections concentrate on the problematic nature of the description of culture shown against the backdrop of relations between twentieth-century ethnography, art, and, literature (The Predicament of Culture. TwentiethCentury Ethnography, Literature and A rt) .8 Observing the changes to which ethnography was, and contin­ ues to be subjected, Clifford placed greatest emphasis on the one that occurred in experiencing the journey and residing, the change and shift of the meaning and sense of such concepts as: “centre” (“Metropolis”) and “Peripheries”. If the task of ethnography is to search for a way of understanding and approaching a differ­ ent world, which since the sixteenth century has been unified in cartography, and one of the fundamental functions of ethnography is “orientation” (a term dat­ ing back to the time when Europe travelled and was engaged in self-discovery in relation to the fantasti­ cally unified ”East”) then it could be said about twen­ tieth-century ethnography involved in reflecting “new spatial praxis”, new forms of residence and circulation, that it is accompanied by a sui generis experience of “disorientation”. When we take a look at our century through the prism of a drastic expansion of mobility including tourism, economic migration, immigration, throngs of polyglotic refugees, emigrants, and asylum seekers, when we take into account urban scattering and the blending of foreign populations in towns on six continents, and, finally, the very fact that “habi­ tation” takes place with the assistance of mass-scale transport, automobiles, and airplanes - then all this is the reason why in the contemporary world the two ex­ periences of “habitation” and “travelling” are becom­ ing increasingly difficult to distinguish. Apparently, there is no such a distant place on the planet where the presence of modern products, the mass media and their power would not be palpable. Old topography is exhausted, Clifford concluded.9 No one any more (and the ethnographer in particular) leaves home in the hope that he will discover something radically dif­ ferent, new, or strange. The feeling of nativeness can be discovered at the ends of the world. A t the same time, differences, cultural distinctness, alienness, and foreigness are becoming part of the closest environ­ ment. The anticipation of authenticity in culture and art is doubted. The old topography is exhausted, wrote James Clifford. Why go to the Trobriands?10 - Polish sociologists seem to be echoing him - when one can come across the closed world of consciousness isola­ tion in a contemporary village some 200 kms from Warsaw. Within this context the Palace of Culture and Science could appear to be an extremely attrac­ tive and intriguing object for an ethnographer. In its capacity as an example of sui generis (domesticated (?) exotica within the range of our outstretched hand it poses assorted questions, tempts, and outright chal­ lenges to embark upon an attempted description and to take the risk of interpretation. It seems odd that ethnographers, sensitive to the strangeness of the sur­ rounding world and cultural phenomena, and accen­ tuating the importance of astonishment in cognitive experience inscribed into anthropology have so far paid insufficient attention to it, and that simply noth­ ing has been written about it. Meanwhile, the Palace of Culture makes it possible to transgress this tradi­ tional situation and condition of the ethnographer, 85 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD not very clearly outlined in the contemporary world terpretation and its archaic religious-ritual foundation Olędzki proposed his own common sense presentation (be there and write here) and makes it possible ’’to be here and write here” and thus to realise the essence of hopscotch. Employing peripatetic detailed analysis he tried (despite serious gaps in the documentation of the task of present-day anthropology as understood by Geertz. While attempting to locate this text within - once again, ethnographers had failed) to insert hop­ scotch into history, connecting it with the idea of uni­ its current, and speaking about the anthropology of contemporaneity I accept its comprehension by fol­ versal education developing across the world from the second half of the nineteenth century, the production lowing the example of the American anthropologist: The risks are worth running because running them leads to of flagstones, the urban environment, and closely with a thoroughgoing revision of our understanding of what it is a certain old fashioned model of elementary school­ to open (a bit) the consciousness of one group of people to ing. Hopscotch is to contain the idea of labour and the (something of) the life-form of another [...]. What it is (a outright onerous passage from grade to grade, from the task at which no one ever does more than not utterly fail) most difficult or worst remembered first grade - HELL, is to inscribe a present —to convey in words “what it is like" to the last - HEAVEN. Without delving further into to be somewhere specific in the lifeline of the world: Here, the details of this unilinear, historical interpretation, as Pascal famously said, rather than There; Now rather and without becoming involved in a dispute about it, than Then. Whatever else ethnography might be —Mabecause this is not the occasion, let us return to the linowskian experience seeking, Levis-Straussian rage for Palace of Culture and Science. I cannot tell whether order, Benedictine cultural irony, or Evans-Pritchardish the proposed sketch will be capable of helping Jacek cultural reassurance —it is above all a rendering of the Olędzki and other researchers in solving doubts (if actual, a vitality phrased.11 they were to experience them), getting rid of uncer­ I would be not quite honest if I were to insist thattainties and discovering a response to the question: ethnographers had never written about the Palace of Should the Palace of Culture be included amongst cosmic trees? (In my opinion, it will prove to be of little use Culture and Science, appearing in a polemical form in: Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych12 since these are not the intentions of this study, nor is it possible, seeing that uncertainty and doubts, as the by Jacek Olędzki. Recall the essence of the dispute: the heart of the matter was hopscotch, or, more pre­ gathered material will show, are part of the allure of cisely, an interpretation of this game, full of question the Palace and one of its constitutive features). None­ marks and referring to its archaic ritual-belief motif theless, as regards the Palace I would be inclined, in contrast to Olędzki’s proposal, to choose the part of of “wandering to the netherworld” discussed by Jerzy Sławomir Wasilewski in: Podróże do piekieł. Rzecz o sza­ interpretation he rejected. In order to do so, I seek the support of the earlier-cited Geertz: Ex ante prescriptive mańskich misteriach (Warszawa 1979). Not to be groundless, let us cite a hazardous, but criticism - this is what you must do, this is what you must tempting owing to the symbolic of a journey to the neth­ not - is as absurd in anthropology as it is in any other intellectual enterprise not dogmatically based.14 I shall, erworld, example of hopscotch. Is jumping between “hell" therefore, select the first of the two manners of inter­ and “heaven" not the echo of some sort of ritual journey pretation: the “farsighted” one, whose horizon con­ to those regions? Note, that jumping on one leg (similarly to limping) is associated universally with the demonic, with sists of the archaic-religious-ritual (Wasilewski), and the spheres of the subterranean. Does the schematic figure the “short-sighted” historical-genetic one, peripatetically interested in the details of daily life, our closest of the “person" drawn in chalk not resemble a shaman’s drum, shaped like a human figure with a monstrous head, contemporaneity (Olędzki) ... I was prepared to write: I choose the former, which I find closest. But is any or an anthropomorphic cosmic tree painted on its surface? Rejecting this interpretation Olędzki declared: In sort of a choice actually necessary? In the case of the Palace of Culture we are in the opportune situation of this manner we might explain everything, including the first skyscrapers together with the most recent ones, more than not being forced to investigate or present its histori­ 400 meters tall. After all, these are simply non-anthro­ cal origin (i.e. Joseph Vissarinowicz Stalin), and have pomorphic cosmic trees, "axes linking the bottom and the at our disposal extensive and varied documentation top" (or trees of life, a term obsessively applied by many re­ spanning from the emergence of the idea of building searchers). I cannot tell whether the Palace of Culture and the Palace in Warsaw, the erection of the first foun­ Science may be regarded as a cosmic tree but it was cer­ dations, and the particular phases of its growth and expansion all the way to the present day. In the case tainly the first highest building in Poland (today this rank of the Palace of Culture both approaches could exist is held by the Warszawa Hotel). Not without reason was its called “Prudential".13 By resorting to irony and deri­ as parallel without one excluding the other (i.e. in our conventional division: the second excluding the first). sion Olędzki urged us to resort to Prudence (after all, The Palace of Culture offers us the wonderful oppor­ the first Warsaw skyscraper belonging to an Insurance Society was known as “Prudential”). Rejecting this in­ tunity of being longsighted and myopic at the same 86 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD time. That this is a division far from perfect is demon­ viewpoint of a moment one sees rather yesterday than past millennia.16 strated by the earlier cited example of hopscotch. A t the end of his article Olędzki reconstructed meticu­ I am well aware of the fact that there are numer­ lously a scenario of the “ritual-theatre” accompanying ous possible interpretations of the Palace of Culture hopscotch and returned to the “rashly” criticised the­ - architectural, historical (historiosophic), ideolog­ ical-political, reference to the world of the language sis proposed by Wasilewski about the existence of an and phenomena of propaganda, and many others. I, archaic hinterland of this children’s game. More, both however, am most interested in the Palace of Culture interpretations, the one closing Olędzki’s article and envisaged as an unusual “strong” reality, by no means the one suggested by him at the beginning of his text, part of daily life, a reality “existing par excellence”, or, do not undermine the course followed by Wasilewski. The “laborious and onerous transition from class to to cite M. Eliade - sacral reality, an element of the contemporary secular sacrum. We face a question class” and “the mood of intensifying the awareness of similar to the one Claude-Henri Rocquet asked Eliade the difficulty and demonization of the task” present in the game remain within the aura of the initiation rite; about the Lenin mausoleum - is it a sacral object? 17 it was to its background and archaic foundation that To what extent can the profanum turn into the sacrum? We are concerned also with recognition of the Wasilewski made references. To make things clear: expression and structures of the sacrum in a world, the difference between those two approaches consists of the fact that the interpretation proposed by W a­ which presents itself decidedly as profanum. I am in­ silewski is “understanding” and, in my opinion, did terested in the Palace of Culture as an element of sym­ not harbour the ambition of “explaining” in the way in bolic imagination, a structure of long-term duration. which Olędzki comprehended it, while its historicalThis is the reason why I wish to examine the Palace genetic interpretation could be described precisely as in reference to the complex and symbolic cycles of the “explanatory” .15 “centre”, the symbolic of the centre of the Earth 18, such images belonging to it as: “holy mountain”, I must admit that in ethnology and ethnography with I “cosmic mountain”, axis mundi and parallel visions of had been always attracted and enchanted not only by a predilection for the concrete (presented in a mas­ columna universalis, “a pillar of the world upholding al­ terly manner in texts by Jacek Olędzki), but also by most everything that is”, a column of the heavens, a pillar, a ladder, a “stairway to heaven”, a tree, “the tree the fact that sometimes distant cultural phenomena of the world” and “the tree of life”. I intend to search are considered not in isolation, and that for the sake of their more complete comprehension (without ob­ for those images characteristic for archaic conceptions and systems of religious imagery in contemporary tes­ literating differences and specific contours) they are timonies about the Palace of Culture, making it pos­ contrasted on a more universal scale, where (as in the case of Wasilewski) archaic shamanic ritual scenarios sible to perceive a community (and difference) in the of “wandering to the netherworld”, the initiation ritu­ experiencing of space and place by contemporary man al, and the contemporary game of hopscotch involving and a member of primeval societies. This is the experi­ hell and heaven can exist side by side, encompassed ence described by Eliade: (...) The religious man sought to live as near as possible to the Center of the World. He within a single glance. Just like the Lascaux cave paintings can be exam­ knew that his country constituted the navel of the universe, and, above all, that the temple or the palace were veritably ined within their palaeolithic temporal and cultural horizon, and the work executed by a contemporary art­ Centers of the World.19 ist on Big Salt Lake in Utah can be viewed separately, I shall be the interested in the Palace of Culture so it is possible to perceive them jointly. In our periodi­ as reality brimming with meanings and amassing as­ cal this was the theme of reflections by Stanisław Ci­ sorted, frequently contrary emotions. In a word: a chowicz, which can be referred also to other cultural contemporary myth of the Palace of Culture and the phenomena, both the children’s game of hopscotch Palace as a myth. A symbol that concentrates both drawn in chalk on a sidewalk and the example of the contents referring to the archaic symbolic of the world Palace of Culture, of interest to us: Art has its expanse, and stressing - here I slightly precede the analysis - its which establishes the artist’s gesture from and for him, it phantom-like, unreal character. Speaking about the has its temporality ruled by the mystery of the existence Palace of Culture as a symbol and about the symbol, its of mankind. In him and in it one must contrast artistic polyphonic and polysemantic nature, 20 I refer directly documents left on the walls of European caves by the Pal- to the comprehension of the symbol mentioned by aeolithic culture and on the dry bed of an American lake Yuri Lotman,21 accentuating its ’’unclear”, ’’allusive” by contemporary culture; this double scale, especially the character: The content only flickers through the expres­ temporal one, contains a proximity incomprehensible for sion and the latter only indicates the content by means of man; true, eyewitness familiarity with history is alive but allusion. The example of the Palace of Culture makes historical retrospection erects a memory carrier: from the it possible to follow all the essential features of the 87 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD symbol as a condensator of cultural memory, also de­ scribed by Lotman: 1. The symbol always features something archaic. Each culture requires strata of texts realising the function of the archaic. 2. Symbols preserved the ability to store exceptionally copious and important texts in a rolled-up form. 3. The symbol never belongs to a single synchronic cross section of culture —it always cuts across this cross section vertically, coming from the past and departing into the future. The memory of the symbol is always older than the memory of its non-symbolical textual surrounding. 4. As an important mechanism of the memory of cul­ ture symbols transfer texts, schemes and other semiotic products from one stratum of culture to another. 5. The symbol occurs as irregular in relation to the surrounding textual space as a messenger of other cultural epochs ( = other cultures), as a reminder about the ancient ( = “eternal") foundations of culture. On the other hand, the symbol actively correlates with the cultural context, transforms itself under its impact and itself transforms it. 6. An element most essential in the case of our “text-expression”, i.e. the Palace of Culture, is indefi­ niteness in the relation between text-expression and text­ content. The latter always belongs to a more multi-dimen­ sional space of significance. This is why the expression does not fully coincide with the content, but only as if alludes to it. In a given case it is irrelevant whether the expression is merely a brief mnemonic sign of the diluted text-content or whether the former belongs to a secular, open and dem­ onstrated sphere of culture, while the latter —to sacral, esoteric and mysterious culture (...). The sources on which I am basing my analysis call for a brief commentary and are of various qual­ ity and origin. In this case, I made use of press notes from “Trybuna Luda”, “Express Wieczorny”, “Zycie Warszawy” , and “Stolica”, and to a lesser extent of weeklies and dailies issued outside Warsaw. I also benefited from the Palace Chronicle and supple­ mentary material,22 special-occasion poetry, literary works, diaries, and recollections. In press accounts one is immediately struck by ceremonial, “uplifting”, festivity stylistics as well as the fact that information is offered in certain language or propaganda schemes and clichés, copied and repeated outside the cen­ tral press; this is the reason why first texts about the Palace of Culture create a specific set of canons. A l­ ready upon the level of the language used for writing about the Palace and the creation of its tradition we may observe sui generis sacralisation. Also upon the level of sources, the central problem of ethnographic description, which today, in the opinion of Geertz, faces anthropology and demands to be solved by the latter (It is not quite clear just what “faction”, imagina­ tive writing about real people in real places at real times, exactly comes to beyond a clever coinage23), has found itself outside our range and resolved without our greater participation.24 Upon this occasion, we may note and warn the reader that in some of the cited texts the uplifting mood is accompanied by specific infantilisation, often the outcome of the pedagogi­ cal functions of a text intended for youngest readers (children, adolescents); this mixture of the lofty with the infantile is, however, also to be encountered in official texts addressed to adults. This is one of the most characteristic traits of the canon and ambiance of the period. In my analysis I try to maintain as much as possible a chronological sequence enabling bet­ ter observation of the stratification of meanings and symbolic motifs. On the other hard, I cannot assure the reader that I shall be able to maintain suitable re­ search distance and relegate my emotions. The Pal­ ace of Culture makes it feasible not only to descend to the archaic basis of symbolic and cultural memory. For a resident connected with this town since birth and I am such a resident - and looking at the Palace since childhood this is also a journey to that part of one’s personal past, which I do not encompass within living memory or awareness. Listen to the statements made by the witnesses of this world, already part of the past. Flower of stone We are introduced to the afore-mentioned unu­ sual ambiance of the Palace, stressed in all texts, by a reporter’s account. Here, we encounter other deline­ ated motifs developed also in remaining evidence - el­ ements of light (steel), splendour, brilliance, loftiness, and the Palace as a constant orientation point. The author of this book is a reporter, i.e. the sort of per­ son who jots down everything he notices and then passes on to others all that he takes down. In other words, to You. And you are members of a strange excursion who with­ out leaving their homes in Stalinogród, Gdańsk, Szczecin or Łódź, assorted small towns and villagers shall tour the Joseph Stalin Palace of Culture and Science in Warsaw. This reporter has been observing the Palace for the past three years, from the day of its birth when the first streams of concrete flowed into its foundations (...). It was 21 July, the eve of our national holiday, when members of the government of People’s Poland stood on a ramp. The ceremonious moment began: Prime Minister Premier Józef Cyrankiewicz leaned across a barrier and threw a zloty piece while workers tore caps off their heads and throwing them high into the air cried out: “N a shchastie! For good luck!” (...). The steel colossus grew. Yes, steel, because today, when we admire the glowing floors, magnificent marbles, and fine upholstery we have to keep in mind that the Palace of Culture is predominantly made of steel. Each of the 32 storeys is steel, the dome of the Congress hall is steel, and the shaft of the colossal spire is steel. (...) 88 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD On that day people stopped in the streets and lifted their heads high: will they make it or not? The globe of the spire glistened brightly in the sunlight, covered with 1 4000 colourful pieces of glass. From that day, regardless in which district of Warsaw we find ourselves - Wola, Bielany or Mokotów - we shall see the glowing spire of the Palace. (Jerzy Janicki, O Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina, TWP, Warszawa 1955). Attention to the extraordinary nature of the Pal­ ace, and to the gift which it was intended to be for Warsaw, is drawn in another text. The Palace’s un­ usual qualities could be summed up in the formula: “it existed before it came into being” and: ’’it was still not there and yet it already was”. There also appears an oneiric motif: We glance at newspapers from Febru­ ary, March, April —there it is! All the first pages feature enormous headlines: “A great gift from the Soviet Union to Warsaw”, “The most magnificent building in Warsaw - the Palace of Culture and Science". Yes, it was 5 April 1952. A year ago no one even dreamed of a Friend­ ship Palace. On the contrary, quite a few who read the papers on 6 April could have been thinking that he was dreaming. After all, History had not accustomed us to such gifts. This is particularly true of Warsaw. Our town had been plundered by all of Europe —the Swedes, the Saxons, Rakoczy of Transylvania and Catherine of St. Petersburg, the Austrian “invader” and the Napoleonic “ally". It was looted by generations of Prussian soldiers, from Friedrich to Hitler. History certainly did not acquaint us with such gifts as a Friendship Palace. And today? At present it is probably the only edifice in W arsaw that is still uncompleted but with which were are familiar and which we love and admire25. Konstytucji Square achieved the feat of blending with Warsaw immediately after construction, but in this respect the Palace of Culture and Science outdid the MDM [Marszalkowska Residen­ tial District] by becoming an inseparable part of Warsaw already before it was erected. Are we not already famil­ iar with a panorama of Warsaw, with the lower tower of the largest Palace by this time so much a part of Warsaw, soaring above the outline of Nowy Świat and Krakowskie Przedmieście streets, the Zygmunt Column and the dome of Staszica Palace, the solid of the Party House and the angular box of Prudential? (Karol Małcużyński, Nasza Stolica, “Trybuna Ludu”, 17 January 1953). The extraordinary character of the enterprise, i.e. raising the Palace, was described by Alexander Za­ kharovich Antonov, constructor of Friendship Pal­ ace: When I read the agreement signed by our governments about the git for People’s Poland I was overcome with pride for my country, government, and Stalin. Nowhere and never has anyone built something of the sort, with walls made of friendship. It is a great honour to participate in this magnificent deed (ibidem.) A poem about the growth of the Palace of Culture also features a discernible epiphany of technology and includes a classical image of kratophany (Mighty like a rock). The Palace combines opposites and constitutes a specific coincidentia oppositorum captured in an oxy­ moron formula (“flower of stone”): On their way to Poland, boards and bars, lime and cement, glass and machines. Cars and cranes, bronze and marble to build a magnificent Palace of Culture. A long train is already travelling to Poland with powerful excavators in the front. On their way - resourceful Soviet diggers, drivers, welders. A hundred engineers, masters, masons, carpenters and fitters have already arrived. Work has started in Warsaw. They have boldly embarked upon the deed. Wheelbarrows are not needed to transport soil: the work of excavators will make things easier. These machines are veritable dragons; they instantly encompass a wide range. (...) Such work renders all problems insignificant: the earthworks are already completed! The foundations are ready, the great construction has began! Mighty walls ascend higher: the Palace of Culture emerges from its foundations! It boldly grows and rapidly rises like a flower of stone on the flowerbed of the city! Higher and higher it expands. 89 �Zbigniew Benedyktowicz A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD A pleasure for the eyes! A joy for the heart! Look, soon it will catch up with the clouds this multi-storey Palace of Culture! Beautiful like a smile! Mighty like a rock! Tall like a tower! Eternal like glory! A magnificent monument of Soviet glory: a symbol of friendship in the heart of Warsaw! (R. Piwarski, Rośnie w Warszawie Pałac Kultury) N ext to images stressing might, permanence, du­ ration, images and symbols known in the history of religious ideas from the time of megalithic civilisa­ tions, which developed a complex lithic and reli­ gious valorisation of stones and rocks (The rock, the stone slab, the granite block prove to be eter­ nally durable and resilient to damage and ultimately e x i s t independently of becoming in time, cf. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa 1988, vol. 1, chapter V, p. 82 sq.), next to images of a tower (tall like a tower), among images of rising, growth, and entering the sky - here we once again perceive coincidentia oppositorum, the unification of the opposites: static and durability together with dynamic becoming, motion (it will catch up with the clouds), overcoming weight, the motif of flight (it will reach the clouds/ Where birds and clouds abound), in other words, amidst imagery from the symbolic axis mundi26, there appears in descriptions of the Palace the image of the M o u n t a i n, also typical for the symbolism of the centre. Naturally, this is not a pure image of the “cos­ mic mountain” linking Earth and Heaven (although it is located in the centre: Seen from afar in the very heart of Poland). The emergent image of a mountain is tainted with another archaic motif belonging to folk­ lore and folk imagination, intertwined with fairy-tale convention and stylistic, in which the afore-mentioned oneiric ambiance returns: Just like in a fairy tale, our Palace of Culture. That what our people could only dream of They received as a gift from a nation-friend. The girl is imprisoned no more And does not recollect the bad years. Glistening with red ribbons, This girl is simply a book From which wisdom and knowledge flow, Preceding the march of culture. Seen from afar in the very heart of Poland It will last like faith in man, It will last like love for a child, It will last like Soviet friendship. (Jan Brzechwa, Pałac Kultury) This fairy-tale motif, together with reaching the sky, growth, and height (barely discernible to the human eye), was developed also in other texts: The first foundations have already risen above the ground, The spans of steel scaffolding climb upwards, The canvas of a Palace more magnificent than that of An enchanted princess is growing higher and higher. There, high up, next to that cloud, the pinnacle of the spire will glitter barely discernible to the human eye. And a thousand windows will light up And a torch shall burn endlessly A symbol of profound and sincere friendship, The most splendid ornament of a magnificent Capital. (Adam Nowak, Pałac Kultury i Nauki) Here, the most often recurring motif is that of pow­ er, radiance, an epiphany of light and lustre, as well as upward growth: (...) Trains carrying rocks travel from the Union. The engine glows like a heart. A palace is rising from the history of friendship From a joint battle for freedom! The mountain peak soared into the clouds A tall castle stood on top With a girl imprisoned therein... Everyone certainly recalls this tale. Look how it adorns heights with a lace ornament, How it climbs upward, ever slimmer! So that the victory of labour below Could merge the mason and the inspired writer! That what the peasant storyteller wrote What the people imagined We shall all soon see while awake! A fairy-tale palace is being built in Warsaw. So that the Palace could become evidence in a battle For the happiness of the people, for labour and peace, So that the sons of factories and peasants Could handle books. (Grzegorz Timofiejew, N a budowę Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie) It will reach the clouds Where birds and clouds abound 90 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD A dialogue of two clouds resounds with a cosmic symbolic of the Palace, an image of a column of the heavens (a tower leaning on stars): I see how it glows above, sparkles among the stars and below reflects the constellations of the town. I feel the breath of Warsaw deep in slumber and hear how early in the morning it hurries to work. Beauty will reside here and joy will make itself at home and while aging it will grow younger! On the Palace spire, where only wind the wind ca­ rouses, a crystal ball predicts happiness for Warsaw. May all the radiance of the capital sparkle within it! We believe our seers: our days and nights. (Witold Degler, Kryształowa kula Pałacu Kultury) (...) The mother cloud answers: I’m not laughing I heard, after all, Boria, “zhmi bistrieye”. And it’s a good thing when Boria “zhmi bistrieye”. I know them, each smiling But determined. They will build towers, pedestals And lean them against the stars. This is what the mother-cloud Said tearfully: The poetic images and experiences of the Palace of Culture concentrate motifs so characteristic for the symbolic of the centre (a permanent, strong and con­ stant orientation point enabling transition between assorted levels of the reality of the cosmos: heaven - earth - underworld; we shall observe elements of this level also in a further part of this analysis) as well as the symbolic of the home, together with its value of the centre enabling a transition between different temporal dimensions (withdrawal and descent into the past; exit and entry into the future). The home provides an image of the past. More, ideally, the home is situated in the centre of human life and the centre (as we have seen) delineates the point of departure and the beginning (cf. Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i mie­ jsce, Warszawa 1987, p. 164). In images of the Palace of Culture we also come across symbols of the “inte­ rior of the land”, “the source”,” the centre”, and “the heart”, connected with the mythical evaluation of space and place, all of which indicate the idea of the time of the past (cf. Yi-Fu Tuan, ibid., p. 161). In the case of the Palace of Culture if we are not to speak about a sui generis inversion of meanings (apart from the ideological premise of an architectural project), then we are certainly dealing with a much stronger accentuation of the past, and the recalled images and symbols (the home, the centre, the heart) are linked with the idea of the future tense, the new and the different, and focus predominantly on the future. Even the poem by Stanisław Ryszard Dobrowolski, setting into motion a Romantic, Mickiewicz-like to­ pos of the “home river” and in this manner inscrib­ ing the Palace into tradition and turning towards the future, appears to be new, together with its cosmic “natural-religious” symbolic (A house as enormous as Mt. Kościelec). Vistula, native river, have you ever seen Such houses? A tower soaring over the city to reach the Moon, - Flee, daughter-cloud, I don’t want to be scraped. They floated away listlessly, far beyond the Vistula, Over Warsaw The sky is clear. (Józef Prutkowski, Mówi chmura córce chmurce...) We come across cosmic symbolic also in a poem about a “crystal ball” shining from afar and topping the Palace spire, with the Sun and the Moon bending over it, an opportunity for communication and con­ tact established between Heaven and Earth. This im­ age becomes expanded in a magical (magic ball, seer, fortune-teller), romantic and fairy-tale mood. On the Palace spire, where only the wind carous­ es, a crystal ball high up shines in the Sun. And the day - like a seer - cradles it in its hands casts spells and seeks the future. Tell me, ray of Sun, kindly, what do you see in that magic Warsaw ball? I see the completed Palace, MDM growing with each building looking at its reflection in the ball with joy! I see people, vehicles, gardens, streets, the Vistula, bridges, boulevards - the whole capi­ tal! I see how it is going to look tomorrow: larger, more populous and even lovelier! On the Palace spire, where only the wind carous­ es, a crystal ball shines brightly in the moonlight. And the night - the best fortune-teller - raises its hand above it, casts starry spells and peers into it. Tell me, lovely, romantic moonlight, what do you see in that Warsaw magic ball? 91 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD A house as enormous as Mt. Kościelec. In a poem by the Hungarian Ferenc Pakozdy the Palace of Culture is not merely a fount of life but alongside the already mentioned symbols and motifs it appears to be an almost holy, miraculous site (Here is the new miracle of life). The epiphany of light, glow, and luminescence reaches its culmination. The poem acts as testimony of mystical experiences within the range of the Palace, the site of an ecstatic transforma­ tion of the author (the lyrical subject) into sheer light (Today, I bathe my soul in the glow (...) And change into sparkling radiance). (Stanisław Ryszard Dobrowolski, “Express Wie­ czorny”, 22 July 1954) This focus on the future, together with the Palace as an orientation point - once again with an epiphany of light - is to be discovered in a poem by Second Lieu­ tenant Mieczysław Michalak: O f all the Warsaw roads the best known leads to the site where the Palace is growing, where the white wall shines like a bright torch and the town’s pride glimmers with light bulb eyes. Palace of Culture and Science, Already on my way I watched it. Its steel climbing upwards above Warsaw. A foretaste! A symbol! It storms the sky... The hands of cranes send kind greetings and speak to human hearts the crane, iron but alive, speaks powerfully, and just like man stretches its arms to the future. Rubble and ruins still all around. Your foot still touches the past, But friendship already glows above all And proudly grows mightier. Gazing at the people and the walls —a fraternal gift, on the marble slab I distinctly feel the warm hand of a worker — this is the touch of Friendship — and thus I send to you, Moscow, my soldierly salute. (Z wycieczką na budowie Pałacu Kultury i Nauki) I observe the history of the expanding construction, A daily pilgrim to this site. Here, thunders constantly The pounding heart of the city. On a platform - a multitude of spectators. In their eyes I notice zeal and reflection. Words spoken in deep thought: This is Stalin’s priceless gift! The Palace of Culture also appears to be a source of truth (the Palace of Truth), together with its ex­ hilarating and rejuvenating force. Steel giraffes had been brought over, steel arms have been stretched out, steel constructions are growing upwards , Storeys are rising in steel hands. Two hundred metres! Two hundred metres! The palace is growing, And climbing upwards! Two hundred meters above the town! This is friendship stretching out its arms, it is friendship crowning the city centre! Higher, higher! Like joy! Like a bird! The storeys are growing just like frriendship did! The palace is growing just like friendship — Workers’, soldiers’, the simplest possible! Here, the worker and the peasant will meet, Here truth is as straightforward as rye growing tall. Here Moscow presents Warsaw with its ever fresh youth and beauty. This lovely palace brings such joy As if it was being built for me. Peace springs forth here, hearts are set alight: Proletarian internationalism. Here in each motion you feel The Soviet touch, thought and tempo; Here streches a vision of the world: A communist epoch of beauty. Famous communist constructions ... I owe their image to books; Today, they bathe my soul in radiance And insert the glow of the future into the present. When in the evening the sky above the construction Glimmers with sparks, A song and thrill grow in me, And I too change into sparkling brightness. Palace of Culture and Science... I greet it shedding tears of happiness. (Stanisław Czachorowski, Pałac prawdy) 92 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD I am full of joy. Here is a new miracle of life: The key to the future. I feel I am growing. (Ferenc Pakozdy, Pałac Kultury i Nauki, transl. from the Hungarian Tadeusz Fangrat) and its purpose... (...). Happy news stir the imagination of all residents of the Capital - declared the writer Leon Kruczkowski. This noble gift of one nation to another will be not only a durable monument of our eternal friendship. Already the very process of erecting it will affect us day after day more strongly than any word can do (...) (“Ex­ press Wieczorny”, 7 April 1952). Such was also the situation after the completion of work, when starting in January 1955 “Zycie Warszawy” published voices in a discussion on the edifice growing in Stalina Square: It is necessary to erect buildings, which in the man­ ner of a beautiful setting will comprise a uniform whole together with the sky-high palace. The white and slender edifice stands in all its magnificence. Its soaring outline, so inseparably and for ever connected with the image of War­ saw, visible from a distance of tens of kilometres, towers above the town and daily attracts the gazes of thousands and thousands of residents of Warsaw (“Express Wiec­ zorny”, 21 January 1954). From a 132 metres-high ter­ race the Saxon Garden resembles a lettuce leaf - reports “Express” (Jerzy Ciszewski, 28/29 July 1954, no. 205). How often while walking along the streets of Warsaw you turn your gaze towards the colossal outline of the Palace of Culture and Science. High up, the spire glistens in the sun­ light ... the enormous white stone columns of the entrance portals beckon from afar. Our Palace is beautiful, proudly declare the inhabitants of the capital and interrupt their daily strolls for a moment to enjoy its view. Resembling a priceless pearl in its setting the white palace glows amidst sprawling green lawns. The special significance of this vertical dimension of the Palace, directing all sight upwards, was stressed by architect Rozhnev already at the stage of discussing the project: The grand solid should be seen from the viewpoint of the height of a person and his raised head. People on their way to work tend to stoop; otherwise, they walk with their heads held high. Such a building is part of life —the base should be connected with man (Jak powstał projekt Pałacu Kultury, prep. M. Kledź, “Stolica”, no. 23, 9 June 1985). Fascination with height was also shared by Polish architects in the course of attempts at determining the proportions of the Palace in relation to the outline of the capital: Architects were assisted by airmen. In order to establish the highest parts of the future palace a pilot was asked to perform a number of flights 160 and 220 metres above Warsaw. Polish and Soviet architects in assorted parts of the city and along the banks of the Vistula in the district of Praga observed the plane and in this fashion de­ fined the height of the building while taking into considera­ tion the general outline of the capital’s architecture. Next, standing on roofs of houses adjoining the future construc­ tion site they made necessary measurements and finally ar­ rived at a joint conclusion, namely, that the most suitable The poem by Pakozdy is the most vivid expres­ sion of an aggressive image of the Palace envisaged as a challenge addressed to the heavens and an image containing the recognisable motif of the T o w e r o f B a b e l (It storms the sky). This image is a reference to the Biblical story of the Tower of Babel as interpreted by Marxist-communist ideology. The motif in question, conceived as an ex­ ample of the symbol’s transformation, was broached by Lotman, who with its assistance showed its essence as a copious text that in a rolled up form transfers the memory of culture. Already the formula conceived by Marx, which was (...) immensely popular - “the people storm the sky” - contained a reference to the myth of the Tower of Babel subjected to dual inversion: first, the as­ sessments of heaven and the Earth attacking it changed places, and, second, the myth about the split of the na­ tions was replaced by an image of their merger, i.e. the International (cf. Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, op. cit., p. 154). A t this point it is worth recalling yet another interpretation of the story of the Tower of Ba­ bel, which perceives in the “punishment” consisting of mingling languages a blessing that offers protection against the temptations of totalitarianism (a single tongue, we shall resemble the gods): hampering the con­ struction of the Tower and the mixture of languages are seen as a preservation of the diversity, differences, and pluralism of identity and thus freedom offered to mankind. Features invariably stressed in all texts and evi­ dence of experiences connected with the Palace in­ clude its height, soaring shape, and skywardness. The Palace’s extraordinariness and power are summed up in its stature and dimension. The lofty Palace fasci­ nates, attracts, and exudes magnetic allure. This was the situation from the very onset, the moment of an­ nouncing news about the gift: The largest square of the capital, located in Marszałkowska Street, will become the site of a gigantic construction some 28-30 storeys tall (...). Polish creative thought will radiate from here across the whole country. Response to this piece of news could bring to mind as­ sociations with mass-scale reactions to a miracle: The whole of Warsaw immediately found out about the mag­ nificent gift of friendship, which the capital of People’s Po­ land received from the Soviet Union —the tallest building in Poland, the Palace of Culture and Science. The inhabit­ ants of the Capital made their way towards the construc­ tion site between Marszałkowska Street and Jerozolimskie Avenue, and Sosnowa and Świętokrzyska streets, discuss­ ing on the spot the assumed appearance of the colossus 93 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD would be a building about 220 meters tall (J. Dąbrowski, Podniebny pomnik przyjaźni, Warszawa 1953, pp. 7-8). Architect J. Sigalin recalled: Soviet architects, especially Rudnev, said: That’s enough: this should be just fine for the outline of Warsaw: 100-200 metres. We, the Varsovians, however (...) be­ came victims of a height frenzy and after each turnabout of the plane issued the order: “Higher!” (the side towers were to be 60 metres tall, just like the Warszawa Hotel, and quite possibly we were more or less consciously concerned with creating a new Warsaw on a scale larger than the one delineated before the war by the Prudential or Cedergren buildings (J. Sigalin, Warszawa 1944-1980. Z archiwum architekta, Warszawa 1986, vol. 2, p. 429). The sacral (quasi-sacral) reality of the Palace could be testified not only by the irrational and often mysti­ cal nature of experiences associated with it, but also the language of architecture in which it speaks to us. Wojciech Włodarczyk, author of an interesting study about socialist realism (in which, unfortunately, the Palace of Culture is treated in a rather fragmentary and marginal fashion, with the author discussing only the portal of the main entrance and focusing his at­ tention on the candelabras in Konstytucji Square), devoted much attention to the mystical dimension of this architecture (cf. W. Włodarczyk, Socrealizm. Sz­ tuka Polska w latach 1950-54, Libella, Paris 1986, in particular chapter 3 - Mysticism architektury, pp. 39­ 53). Noting that alongside military terminology ar­ chitectural vocabulary comprises the prime material of the speeches, Włodarczyk drew attention that the ideological obligations imposed upon architecture as well as socialist realistic architecture as such created a mystical communication of sorts between, and with the public. Such architecture was supposed to be a pretext for members of the public who were thus to become capable of experiencing the greatness of the epoch. The theses proposed by Włodarczyk about the mystical experience provided by the architecture of socialist realism, speaking a language characteristic for such experiences - expressed in coincidentia oppositorum, a union and combination of opposites - find their particular confirmation in the example of the Palace of Culture. One could say that the latter was one great coincidentia oppositorum, whose different dimensions on assorted levels merged contradictions and opposites. The Palace is a blend of high art and tradition with their folk counterparts, force and lightness, sound and silence, the old and the new, the local and the glo­ bal, the foreign and the native. What features had not been ascribed to the Palace? They include the voice of Ewa Bandrowska-Turska and Nike from the Louvre; naturally, it had been described as the “Warsaw Eiffel Tower”. The Palace, as we shall see, often combines the contradictory ambiance of fascination and horror, and for some it remains an example of order and har- mony while for others - of chaos; it is a foretaste of freedom: In a town closest to my heart I shall see slender towers, A fort, of which only a free man is worthy. A lantern that glows with beauty and science. (T. Kubiak, N a budowę Pałacu Kultury i Nauki), or of rude enslavement. All those a m b i g u o u s moods and meanings amassed by the Palace best demonstrate its a m b i g u i t y as a symbol. They also display the different dimensions and levels (either in the positive or the negative part of the Palace myth) in which it realises the fundamental function of the myth, i.e. an attempt at “expressing the inexpressible”. Testimonies of this mystical experience offered by the Palace, that unification of contradictions, are to be found in the following selected statements: Academician Rudnev: (...) The purpose of this project is to create a uniform image of beauty that would blend with architecture into a single architectural entity with Old Warsaw (...) The uppermost part of the building seems to dissolve in the air; just like the voice of Ewa Bandrows­ ka-Turska spans from silence to uppermost crystal clear sounds so we too, in the construction of this building, must strive towards creating a lightness of form, a magnificence of the forms of the erected edifice in a transition from the monumental lower parts... (J. Sigalin, Warszawa..., op. cit., vol. 2, p. 435).27 The Palace of Culture and Science is a work of the Soviet architectural school, exceptionally apt in its loca­ tion, dimension, and fragmentation of the solid. (...) The impression made by the building is lightness, joyfulness, nativeness, and the feeling that it almost has been a part of Warsaw (J. Minorski, O projekcie szkicowym Pałacu Kultury i Nauki, “Architektura” 1952, no. 7-8). Helena Syrkusowa spoke during a discussion held at a meeting of architects: The Palace of Culture and Science has become a part of Warsaw. It was feared that it might be a stranger but it turned into a tuning fork of New Warsaw (J. Sigalin, Warszawa..., op. cit., vol. 3, p. 83). The synthesis of high and low (folk) tradition was also considered: The Palace of Culture and Science is not supposed to be merely great - it is to be beautiful. As the central building in Warsaw, the socialist capital of Poland, it should possess the characteristic features of Polish ar­ chitecture, elements borrowed from the treasury of Polish architectural culture. Soviet designers thus went on a trip across Poland. They examined the historical monu­ ments of Cracow and the buildings of Zamość, raised in the magnificent Renaissance style. Their sketchbooks re­ corded successive fragments of the pearls of architecture in Kazimierz, Chełmno, Kielce and Toruń. They noticed 94 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD and noted all the distinctive traits of our architecture, all the most splendid fragments of buildings-remnants of the epoch of the zenith of this art in our country. Finally, they departed and once again the studios of Moscow became the site of busy work. A project was made. This work, whose outcome was the emergence of a project of the Palace, is described by Lev Rudnev, member of the Academy of A r­ chitecture of the USSR. “We spent much time examining the special features of Polish national architecture before we chose a variant of the project and definitely established the architecture of the building. We reached for Polish folk art, travelled across Polish towns, observed Warsaw rising from the ru­ ins, sought the advise of Polish architects. We discovered a common language with Polish architecture —and this proved decisive for the success of our project. The style of the Palace is synchronised with the most beautiful ex­ amples of Polish architecture and, at the same time, it is quite new. It must be stressed that the foundation of Polish architecture is —if one eliminates foreign borrowings - as­ sociated with the people, with life. It is light and airy, does not encumber man but elevates him" (...). Premises similar to those that inspired the construction of Moscow skyscrapers lie at the basis of the conceptions of the Warsaw Palace of Culture. We saw how it is pos­ sible to adapt it to the words of a resolution pertaining to Moscow skyscrapers, which are to be “original in their architectural-artistic composition and connected with the historical architecture of the town”. Just as in their case, the Palace of Culture should not be, and will not be “a rep­ etition of models of multi-storey buildings known abroad“. (J. Dąbrowski, Pałac Kultury i Nauki, Mała Biblioteka TWP, Warszawa 1953, pp. 7-8 and 25-26). This whole enormous edifice will be raised in the spirit of Polish masterpieces of architecture. (...) In the Palace of Culture and Science we see dynamics characteristic for Polish architectural models: the massive main building is topped by a boldly soaring, much nar­ rower spire. The architectural solution of the lower fragments of the Palace brings to mind somewhat the Cracow Cloth Halls, while the congress hall, a semi­ rotunda, contains elements of the Barbican, so typical for Polish architecture. The outstanding artistic assets of the building were jointly accentuated by Polish architects requested to assess the project. They declared that the building is a harmo­ nious part of the development of Warsaw and excellently composed into its panorama (J. Dąbrowski, Podniebny ... , op. cit., pp. 9-10). It was also said that the Palace of Culture is a com­ bination of the Cracow Renaissance and Warsaw Clas­ sicism. Engineer architect Skibniewski asserted that the in the stylisation of the building Soviet architects resorted to the examples of the most outstanding works of the Cracow Renaissance. The building also reflects the tranquil Clas­ sicism of Warsaw architecture. Prof. Biegański drew at­ tention to certain features of the architectural similarity of the Palace to Polish historical architecture. (...) Engineer architect Stępiński, discussing the harmonious blend of the architectural elements of Cracow Renaissance and W arsaw Classicism, declared that it is precisely this fea­ ture that grants the Palace the qualities of equanimity (...). Academician Rudnev discussed the guidelines of the work performed by the architects and accentuated that “they strove towards creating an atmosphere of warmth, love and respect for man, so that everyone, both a child and an adult, would want to come and relax here“. (J. Dąbrow­ ski, Podniebny..., op. cit., pp. 10-12). The phantom centre of the world The above-cited texts showing the Palace of Cul­ ture as a unity of contradictions outline the successive motif of our reflections and inevitably lead towards the symbolism of the centre. This involves questions about the extent to which it is a constant point ena­ bling orientation in the world, the degree to which it amasses echoes and is the reverse of traditional, archaic conceptions of the “centre of the world” described by Eliade (cf. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1978, chapter II: Element rzeczywistości mitycznej). The extent to which it is not only that constant “absolute” point of support enabling orientation but also a centre that established “our world’, the “Cosmos”, whose or­ der opposes “chaos”, the same “centre of the world” as each temple and palace that summarise the world and act as its image. These issues are directly connected with the way in which the Palace of Culture preserves and contains the structure and character of a sacred site. While responding to those questions, which can be reduced to a single query concerning the manner in which the symbolism of the centre is recorded in the Palace of Culture, we are compelled to preserve additional caution. First, we must remember about the “frame” of the Palace, the specific site in which it had been situated. Marta Zielińska wrote in Studium o Placu Defilad: At the northern and southern edge of the square, more or less at the level of Poznańska Street, the pavement fea­ tures two commemorative plaques. There used to be a third one, but I did not find it - it had vanished behind the fenc­ ing around the construction site. Probably no other city has similar tablets, which do not commemorate people or events but mark ordinary street crossings. The inscription on one of them says: “Here was the crossing of Chmielna and Wielka streets". “Was" —now these are the ghosts of crossings, symbolic gravestones —so popular here. (...) Nor do I know who came across this idea but I do know that it enabled the spirit of Warsaw to speak, the spirit of a town deprived of a sufficiently solid and unchanged material foundation that now seeks refuge in ideal be­ 95 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD ings, namely, in words and letters.28 This is expressed by the protagonist of Tadeusz Konwicki’s film How Far Away, How Near, setting out on his way home into the past or the future (he obviously finds it difficult to define the direction) from the main entrance of the Palace of Culture, against a current of a group of visi­ tors, late and dashing into the Palace interior.29 He is the protagonist of a film in which the Palace plays a considerable role, is shown from time to time, and is used as a setting for events transpiring in the course of the journey: The towering outline of the Palace of Cul­ ture conceals the setting Sun. Above it, in the memora­ ble scene opening the film, the figure of a Hassidic Jew (the Eternal Wanderer?) flies amidst clouds - an im­ age of a condemned soul cast into the void of Hell or lifted into the heavens, high above the Palace and the crossing of Jerozolimskie Avenue and Marszałkowska Street.30 The protagonist of the film turns to the ghost of a friend who had committed suicide: You see, Maks, this is our whole town. So often occupied by foreigners, tortured, and razed to the ground. Our town. Sometimes in the centre of Europe, upon other occasions East Euro­ pean.31 Keep in mind the city’s specific and unclear, phantom-like character and status, this exclusive am­ biguity of the “centre” and “heart” of Poland. Secondly, remember the principle accompanying assorted symbols, namely, that just as in the case of heretofore considered themes and symbolic motifs as­ sociated with the Palace so in this case, when we are talking about the Palace and the symbolism of the cen­ tre, the content only flickers through the expression and the latter only indicates the content by means of allusion. This phenomenal and illusory nature of the Palace and its phantom-like quality are stressed in numerous texts: It was spring, probably May, at sunrise, wrote Gus­ taw Morcinek. I leaned out of the train arriving in War­ saw and suddenly I saw the soaring, white outline of the Palace of Culture in the rising Sun. The sky was deep blue, and in it - the immersed white silhouette of the Palace of Culture. It resembled a phantom and mainly brought to my mind Nike from the Parisian Louvre. It cast a spell on me with its extraordinarily slim, towering, skyward shape, and just like the other Nike it spoke of victory and faith in man (“Trybuna Robotnicza”, 12 April 1972). Attention to this phenomenal quality and demate­ rialisation of socialist realistic architecture was drawn by Włodarczyk - the inclination to encumber archi­ tecture with ideological obligations and duties occurred parallel with a tendency towards a “dematerialisation" of the building, erecting it in a painterly fashion, concealing its geometry and tectonics underneath expanded ornaments (cf. W. Włodarczyk, Socrealizm, op. cit., p. 41). Whenever the idea of the centre of the world is being considered it is simply impossible to omit citing a poem by Tadeusz Kubiak, which alongside home motifs (a nest, a swallow nesting next to a beam) contains an outright inversion of this idea. In traditional versions, the “centre” is an orientation point and marks four parts of the world, but in the case of the Palace the diversity of parts of the world vanishes in its beauty. The pinnacle of the Palace directs our sight (in accordance with the original meaning of the word in Polish) only to the East whence one can see the Don, the Volga. and an outline of the Ural Mts. Only love for daily objects as simple as a chisel, a masonry hammer, or a trowel, and belief in works produced by the human hand can attach us in an hour of the greatest heat wave or even in the downpour rustling among leafs, will not allow us to abandon the scaffolding that con­ ceals walls. This poem passed the test, my friend, when we recently traversed the storeys of the Palace of Culture. I have often watched labour and great toil, the busy swallow carrying in its beak a lump of soil to a nest next to a beam, or human hands like swallow wings, hovering over work and love that fills your heart. Friend, recall This is what I spoke to you about when the Palace of Culture stood in front of us, like a nest. Like a monument. I know how much heart is needed to build as if for oneself in a city whose name differs so much from that of your hometown. When the night puts out the star and day lights the Sun —to submerge oneself like a deep sea diver with a diving suit and a blowtorch into the artificial stars of fire into the vertical steel construction, or to climb up­ wards along a wall as steep as a precipice. My friend. The diversity of parts of the world will vanish in the beauty of the Palace of Culture. I am familiar with longing for that wondrous moment when hands rest on a completed work. Those on the highest storey, with hands raised to their forehead, may see scrubs along the Don, green birches along the Volga and the outline of the Ural Mts. while I shall be entering interiors of marble in War­ saw. 96 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD Friend, thus each day links us with the distant and each brick of the Palace of Culture - with each other. (Tadeusz Kubiak, Rozmowa na budowie Pałacu Kul­ tury w Warszawie wiosną 1953 roku, from the cycle: Miłość prawdziwa). The Palace of Culture is also an untypical centre be­ cause it lies... to the side. This eccentricity was stressed upon numerous occasions: in Warsaw all large streets lead towards the sky. None ends with some sort of an architec­ tural accent - apart from the unfortunate candelabras in Konstytucji Square. Situating the Palace of Culture and Science eccentrically vis a vis the largest municipal arteries is yet more proof that architects do not fear draughts and are fond of endless street vistas. (...) The Palace does not close any large artery of the capital. Its outline is distinctly seen from Służewiec or Stara Miłosna, but at the crossing of Nowy Świat Street with the Avenue, or Marszałkowska Street with Wspólna Sreet it disappears, concealed by non­ descript town houses (Jerzy Putrament, O ‘elewactwie’ i innych sprawach warszawskich, “Zycie Warszawy”, 15 January 1955). This strange centre, better noticeable in the town peripheries and along its edges - expressed by the poet­ ic intuition of Adam Nowak as “the most magnificent ornament of a splendid capital” - concentrated atten­ tion and disturbed serious architects who while dis­ cussing the solution of Stalina (Defilad) Square, the centre and the East Wall, stressed the inconsistency of the Palace, which already has a place of its own in the panorama of Warsaw (...) but the accessibility of this central location of the Palace of Culture is simultaneously rather limited (cf. J. Sigalin, Warszawa, op. cit, vol. 3, p. 77). A t the same time, references were made to ex­ emplary models of such superb solutions as Place de la Concorde in Paris, where arteries connected the cen­ tral square with the whole town, rue Rapalle, Place de la Madeleine, and all the other reasons why: When in Paris, it is impossible not to cross Place de la Concorde and to ignore the obelisk brought by Napoleon I from Luxor, whilst when we observe the Palace of Culture we rarely see it, and its location in the centre of Warsaw appears to be some sort of a paradox (J. Sigalin, ibid.). In order to prevent this, other Parisian models were evoked, and the Palace of Culture was compared to the Eiffel Tower: Together with my colleagues at the studio we tried to insert the outline of the Palace of Culture into that of the Eiffel Tower because there is a certain affiliation between those two monuments (ibid.). It was also suggested to turn to the legacy left behind by Le Notre, the esplanade of the magnificent solution of the Versailles Park next to the palace (ibid., p. 85). Apparently, the Palace of Culture links opposites and assorted motifs constituting its ”absence of clarity” and ambivalence. It connected motifs of the South and the North (Cracow Renaissance and Warsaw Classi­ cism), the East and the West (scrubland along the Don and an outline of the Ural Mts.; the Eiffel Tower and the Versailles gardens), reflecting the following prin­ ciples of a town: Sometimes in the centre of Europe, upon other occasions East European. It appears to be either a non-integrated particle or a synthesis of national ar­ chitecture, according to all the rules of the Barthesian principle of the myth as its “natural centre”. (Studying the national features of Polish architecture... finally made it possible to create a project that will be completely new for the town and merge with it organically, creating a natural centre of the Capital - cf. J. Dąbrowski, Pałac..., op. cit., p. 9). Paradoxically, the Palace of Culture also blends within itself the order of the “Cosmos” and “Chaos”. We come across two competing experiences: Chaos and Order, the native “Cosmos”, in the already cited study by Marta Zielińska. First, when she wrote: Today, the square is fading more and more. The chaos of this site is astounding considering that this is the centre of, after all, a European capital and vividly negates the name it was once granted. Scarce passersby vanish in the distance, following some sort of invis­ ible trails playing the part of streets; cars circulate just as helplessly, while large trucks and buses park nearby. From the side of the Avenue one sees fences and digs, and from Świętokrzyska Street —the remnants of stalls with few haphazard traders; all this is encircled along the edges with quite young but already sickly trees. Recently, there appeared a pickled whale, probably to supplement the chaos. This text was written several years ago and today the described mayhem is increased even fur­ ther by an international, free-market “bazaar” and one of the first “ sex-shops” situated in a stall main­ tained in a camping-Mazovian-Podhale style, all am­ plified with the lowing of suffering cattle left for the night with no water in trucks parked in the square as the press and radio informed recently. Describing Defilad Square, Zielińska noticed: Strangely and even symbolically it reflects the plight of Warsaw, the entire convoluted history of the last 150 years. History (...) has made a circle: the square was once a meadow with cha­ otically scattered wooden houses and planted trees, and now, contrary to all architects’ plans, it once again comes close to this appearance. True, the Palace stands but one has to look up in or­ der to see it, because normally from the vantage point of a pedestrian only its particular wings detached from each other and not comprising a sensible whole can seen in the distance. It is much too large to be embraced, and thus has disintegrated into pieces: the bottom and the top are separate, and in addition the bottom has collapsed into several fragments. He who finds himself at the foot of the Palace gazes mainly at empty space on all three sides of the world. Alongside this Cubist experience of the Palace, enhancing the associated feeling of chaos, we find an 97 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD entirely different confession. The author, a contempo­ rary of the Palace, added: I appreciated the Palace’s height and was uninterested in the contents. Whenever I returned to Warsaw from my vacations I always waited for the moment when a tiny Pal­ ace of Culture would appear from afar. “Oh, the Palace” - we would call out and enjoy the pleasant awareness that home was near. In other words, a semblance of a light­ house effect. I cannot say that I did not experience sym­ pathy of sorts, especially towards the Palace swiderviewed from a distance, for example, from the banks of the Vistula in Świder. As long as I remained within its range I knew that I would not get lost and if anyhting should happen I would always find my way —I even tried to traverse this route in my childish imagination (p. 124). Having recorded all these paradoxes and sui generis splits in the perception of the Palace now let us go back to the original ideological premise at its basis and pay some attention to the symbolism of the centre record­ ed within. A t the same time, it is worth mentioning that the Palace constituted an essential novelty on the city plan. Situated along a former edge, on the site of former chaos, the Palace, together with the sequence of Marszałkowska Street starting from the MDM, the planned centre (today: the East Wall), and Stalina (Defilad) Square, created a parallel and simultaneous­ ly competing sequence to the Old Warsaw Route, the Royal Route running from the Old Town, the Royal Castle, Krakowskie Przedmieście Street, Nowy Świat Street, Ujazdowskie Avenue, “across” Łazienki Park and Belweder Palace all the way to Wilanów - a se­ quence marked by history and the extensive symbolics connected with the history of the town and country. Warsaw is a specific city, whose “centre”, brimming with historical symbols, stretches parallel to the Vis­ tula along the Royal Route and the North-South axis. The location of the Palace not only created a competi­ tive, new centre progressing parallel along the same axis but accentuated the East-West direction, insig­ nificant apart from the Saxon, Stanisławowska, and Ujazdowska axes. Architects and observes often complained that the town ” runs away from the Vistula”, that it does not descend towards the river and remains un­ connected with its right-bank part as if unware of cer­ tain logic in such an accentuation of the North-South axis reflecting the course of the Vistula connecting Cracow, Warsaw, and Gdańsk (since, as Piotr Skrzy­ necki repeated after Wiesław Dymny: We have friends on three sides, but the sea only on one). It is precisely along the Vistula and upon the basis of anthropologi­ cal research and measurements that Talko-Hryncewicz determined the ethnographic boundary between Asia and Europe, the East and the West. Placing the Palace of Culture in the western part of the town not only emphasised the direction towards which the city turned its back, but also realised the rule of a temple, sacral orientation. The less impor­ tant side walls of the Palace sprawled between the South and the North, while its “altar”, ritual part, if this is how we may describe the platform from which all parades and marches were to be watched, the stat­ ues in front of the façade, and the portal of the main entrance faced the East. (It is here, to the East Wall, that it was planned to transfer the “town hall” and administration offices while discussing solutions con­ cerning the new centre and the best way to display the Palace - whether to introduce arches and colonnades or leave wider open space). In order to illustrate this new valorisation in the mythical geography of the town here is a plan making it possible to better follow its symbolic-centric con­ tents: 1. Main entrance 2. Stand 3. Site of planned statue of J. Stalin 4. Odra and Vistula fountains 5. Pillar-road sign 5A. Obelisks Marszałkowska Street In 1953 the Palace of Culture and Science was granted the name of Joseph Stalin (When in distant Moscow the great heart of Comrade Stalin, friend of the Polish people, leader of the working masses all over the world, ceased to beat, the Government of People’s Poland passed a resolution... - J. Dąbrowski, Podniebny..., op. 98 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD Vistula and the Odra (cf. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał Pałac Kultury, typescript, p. 71). 3. A granite obelisk (at the corner of Jerozolimskie Avenue and Marszałkowska Street, at present disas­ sembled for the duration of redesigning an under­ ground passage and the construction of the metro) indicating directions and distances to all European capitals and more important Polish cities - of slight usefulness for drivers but what symbolics! The heart of the matter lies in distances to Warsaw, its centre, and the central square. And from here - a window onto the world! (cf. Sigalin, op. cit., vol. 3, p. 147), that celebrated pil­ lar of laughter mentioned by L. Stomma in a fragment concerning the mythical dimension of geography (in: Z zapisków etnologa, a letter send by L. Stomma to the editors: Słoń a sprawa etnologii, “Polska Sztuka Lu­ dowa” 1982, no. 1-4). The construction of this road sign historically refers to Polish road signs - a granite road sign in Konin dating from 1511 and still extant, measuring the precise distance between Konin and Kruszwica (“Zycie Warszawy” , 18 July 1955). 4. Two colour water walls separate Defilad Square from Jerozolimskie Avenue and Świętokrzyska Street. Nine metre-high streams will be produced by fountains symbolising the Vistula and the Odra (“Express Wiec­ zorny”, 20/21 July 1955). (In other words, the Vistula and the Odra were situated along the East-West axis - sic! Z. B.). 5. A sundial without dials, in which a ray of the Sun is to measure man’s time on Earth (Jerzy Janicki, op. cit.). Actually, there were to be two such dials, one, lemniscate-type, near the Pavilions of the Śródmieście (City Centre) Train Station, and the other, analematic, in a park in Świętokrzyska Street. Or rather ... a complete explanation is offered by the Master, Docent Przyp­ kowski, in connection with the damage incurred by vandals: In 1954 I measured, and a year later outlined eight sundials next to the Palace of Culture. A large, analematic dial, in whose case man himself is the dial (so that no one may steal it again), and seven lemniscate-type ones, which were to show time from dawn to twilight. This is one of the few sundials in the world to indicate user time. Un­ fortunately, the face was executed on a frail pivot. Con­ sequently, it was supplemented already several times and alltold in the past 15 years the dial worked for perhaps half a year. I can present the documentation on a subbotnik basis (“Express Wieczorny”, 30/31 May 1970). 6. Garden, 3,6 hectares. Trees and shrubs came from all over Poland. Mag­ nificent oaks were offered by Szczecin, maples - by Śrem, spruce and rhododendrons came from Wrocław, linden trees - from the voivodeship of Lublin, with the whole of Poland contributing to arranging the Palace Park (Jerzy Janicki, op. cit.). 20 000 trees according to specially selected species: linden, hornbeam, beeches, plane trees, rowan trees, poplars, apple trees, birch, spruce, cit.). It was also decided to place in front of the main entrance a monument (on the competition for the design cf. the reminiscences of Henryk Urbanowicz: The most eccentric was a statue of Stalin by Xawery Dun­ ikowski —the Master proposed a granite sculpture made of great blocks comprising the whole figure, including the head. The direct intervention of the artist was to be lim­ ited to a minimum. Enormous legs-shoes, built of slabs, trampled the ground, and the figure, usually depicted while breathing out, this time inhaled deeply, slightly swelling the cheeks and, indifferent and menacing, appeared to be spit­ ting on the whole world - “Stolica”, 14 November 1988; cf. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał PKiN, “Res Pub­ lica”, 1990, no. 3). The project was never implemented but the im­ portance of the undertaking is testified by a discussion held by sculptors and architects deliberating whether the remaining statues from the Palace facade should be sitting or standing. I can imagine Mickiewicz sitting. But for Kościuszko to sit?; the figures were to include men of science, artists, freedom fighters, and heroes. The pantheon was to be composed of Chopin, CurieSkłodowska, Copernicus, Mickiewicz, Lelewel, M ate­ jko, and “couples”: Bogusławski - Staszic, Kołłątaj Śniadecki, Kościuszko - Świerczewski or Marchlewski - Waryński, as well as Frycz-Modrzewski, Wit Stwosz, and Jan of Kolno, albeit the last three gave rise to doubts: There are no photographs (cf. Większego wyboru pozycji nie ma - minutes from a discussion, prep. Jacek Królak, “Res Publica” 1990, no. 3, pp. 34-40). The only remnants of those projects are two executed sculp­ tures (both of sitting figures) at the sides of the main entrance: Adam Mickiewicz (by Ludwika Nitschowa) and Copernicus (by Stanisław Horno-Popławski). Next to a synthesis and a quintessence of the masterpieces of Polish architecture (We showed then all the historical monuments of Warsaw, Cracow, Toruń, Kazimierz on the Vistula, Puławy, Płock, Czerwińsk, Nieborów, and Kielce - and they kept taking photographs... . They became ac­ quainted with the Tatra Mts., Żelazowa Wola, Nieszawa (...). We presented them with albums showing Krasiczyn, Baranów, Sandomierz, and Gdańsk. They admired paint­ ings by Canaletto - cf. J. Sigalin, op. cit., vol. 2, p. 430), elements of the symbolism of the centre and the image of the world contained in the ideological premises of the Palace and the square include: 1. The above mentioned sitting figures of Coper­ nicus and Mickiewicz, and 29 sculptures standing in semi-circular niches in the Palace walls and portraying figures from all over the world (cf. Jerzy Janicki, op. cit., p. 28). 2. The government stand with an eagle (the em­ blem of the People’s Republic of Poland); originally, it was planned to display the eagle above the platform, next to, i.a. semi-reclining figures personifying the 99 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD firs and oaks, Japanese cherry, yews, and about 10 000 shrubs and perennials representing sixty species, including rhododendrons and azaleas, were brought from all over the country (cf. J. Sigalin, op. cit., vol. 2, p. 146). 7. The Congress Hall —here future peace congresses will be held, words about peace will be spoken in all lan­ guages of the world [and addressed to the West - Z. B.]. The Palace is to become a centre of science and culture, a site radiating the wisdom and beauty of our nation (Jerzy Janicki, op. cit.). 8. One of the largest squares in Europe, the site of demonstrations held by 700 000 people (“Express Wiec­ zorny”, 18 January 1954); two vertical obelisks (see: explanation further on). 9. Tables with brass letters: “Here stood the clock tower of the Warsaw-Vienna Rail Station”, “Pańska Street”, "Złota Street”, “Wielka Street”, “Śliska Street”, “Chmielna Street”. Owing to the symbolic of the centre (next to al­ lusive traditional elements: mountains, cliffs, towers, water, trees-garden, columns - all characteristic for a holy site) just as important are calculations made by statisticians creating a sui generis tradition of the cen­ tral character of the Palace, whose reference points are Vladivostok and Madrid: Placed one next to another the bricks used for building the Palace of Culture and Science would take up space from Warsaw to Vladivostok (“Express Wieczorny”, 5 April 1955). Stretched out, the electric, water main, and air-condi­ tioning ducts would achieve a length of 2 500 000 m = 2 500 km, i.e. more or less the distance from Warsaw to Madrid (“Express Wieczorny”, 27 April 1955). If we were to remove the floor in each interior and place it on the ground we would create a square with sides 400 m = 160 000 m2 large; such a square, which does not exist in Warsaw, could accommodate four Ujazdowski Parks and serve enormous demonstrations attended by hundreds of thousands (“Express Wieczorny”, 27 April 1955). If a child were born in the Palace and without leaving it slept there every night in a different room it would exit the building at the age of 22 (ibidem). Six days are needed to tour the whole Palace, stopping only for a single minute in each interior (“Express Wiec­ zorny”, 5 April 1955). A May Day demonstration was first held in front of the Palace on 1 May 1955. Next to drawings and pho­ tographs of the Palace there also appeared a special occasion poem reflecting the ambiance of the Central Square: North, South, West and East The Pole and the equator The village and the town 100 A tiny cottage and a skyscraper A French port and the Chinese Wall The worker, the peasant, our friend and brother And the whole globe And the whole world Celebrate May Day In Spain provocateurs and spies Will go out to roam The prison will be filled With political prisoners But a piece of red fabric hangs Even from the thickest grates On the fresh grave of Belojanis Someone placed a red flower Fathers, mothers, Sons, daughters, Soldiers, six year-olds Arranged into fours Or better still into tens! Wider, wider, wider The spinners of Łódz The dockers of Gdańsk Or better still in hundreds More, more, more! Peasants and workers a hundred thousands each! More, more. More! Peasants and workers A hundred thousand each! On this day with red flags, that socialist nerve system The world makes a fraternal sign: Peace —Victory —Redness A ship, an airplane, an automobile Together with us! With us! Soldiers of peace —join the march O f millions! We shall put an end to all scoundrels. Tear off the heads of hydras. Across Asia, Europe, America We carry the colour Red Black Negroes Yellow Chinese Brown Hindus - all red The banner is raised by the Russians Red in every land Red enhancing the streets Red must win Overcome the reactionary black! (J. Prutkowski, 1 Maja, “Express Wieczorny”, 1 May 1955) Newspapers announced in connection with the emergence of the Palace of Culture and the progress of the construction work, nearing its end: In ten years �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD Warsaw will be the most beautiful city in the world (“Ex­ press Wieczorny”, 21/22 July 1954). Already in 1955 in a letter from Silesia Gustaw Morcinek, having toured the “Warsaw” cinema, the MDM, Marszałkowska Street and the Old Town, wrote: ... When I saw the Palace of Culture I thought Farona Kandego [a Silesian expletive]! Today Warsaw is already the loveliest town in the world (“Zycie Warsza­ wy”, 15 January 1955). The ceremonial opening of the Palace took place on 22 July 1955 in connection with celebrations of the state holiday of the People’s Republic of Poland. Three years ago we stood in this square with our Sovi­ et friends, builders (...) and together with the Soviet com­ rades we threw kopeks and groszy pieces into the still soft concrete for luck, according to an old builders’ custom (from a speech given by Prime Minister J. Cyrankie­ wicz, Palace Chronicle, 1955). The Fifth World Fes­ tival of Youth and Students took place in Warsaw in August 1955, thus making a specific contribution to experiencing the symbolism of the centre associated with the Palace, next to which assorted events, fes­ tivities, and the closing march-demonstration were held. Alongside information about the festival being attended by representatives of almost every nation in the world mention was also made of such symbolic accents as placing next to a clock, in the middle of a large circle with a diameter of 5,4 metres, a compass rose situated according to parts of the world (“Express Wieczorny”, 11 July 1955), while the banners of all nations were affixed on a mast at the corner of Jero­ zolimskie Avenue and Marszałkowska Street, near a granite signpost, (“Express Wieczorny”, 31 July/1 August 1955). The Palace of Culture became an es­ sential emblem of the festival - vide a special-occasion poster showing the globe and on it a map of Europe featuring in the centre the rising Palace; above, a white dove of peace soars, below - inscriptions: “Pax, Pokój, Frieden”, and underneath - three heads: pale with “European” features, yellow with slanting eyes, and black (cf. “Express Wieczorny”, 31 July/1 August 1955). The Palace of Culture seems to have been an ex­ traordinary place, the source of admiration and fas­ cination. Its descriptions and testimonies contain a conspicuous element of mirum (the marvellous). The ceremonial mood was embedded already in the ideo­ logical premises of the building, turning it into a sui generis holy site: The approach of a noisy group of citizens intending to enter the Palace of Culture and Science requires a democratic openness of forms to be fulfilled by the en­ trance porticos and portals, whose artistic message intro­ duced those entering to an elevated mood of anticipating the important experiences awaiting them (Jan Minorski, op. cit.). The visitors remained under a great impression of the Palace and faced it with admiration and fascina­ tion: During our tour it was impossible to examine every­ thing. Our heads are already spinning from an excess of impressions. We saw the enormous halls of the Museum of Technology (...). We walked on oaken stairs, touched profiled doorknobs cast in bronze, noiselessly shut behind us scores of splendid doors. We passed whole brigades of stucco masters, carpenters, and fitters. It seemed that all those people are caressing each fragment (Jerzy Ciszewski, Z tarasu..., “Express Wieczorny”, 28/29 July 1954). The microclimate is watched over by an invisible keeper protecting the interior against an influx of cold air. Special filters provide the whole building with fresh mountain air devoid of dust (“Express Wieczorny”, 1 January 1954). Fascination does not become obliterated with the passage of time; on the contrary, such experiences grew more vivid. The vulnerable adoration produced by the Palace was described by Kazimierz Koźniewski, who called the Palace the symbol of our times: When one and a half years ago I toured the interior the impression of space was not all that great. Today, its enormity simply overwhelms: I face this quantity of rooms full of helpless admiration. I have the impression that one can explore the entire Palace not more than once in a life­ time (Symbol naszego czasu, “Zycie Warszawy” , 2 May 1955). A t the same time, the Palace is a symbol of new rela­ tions between free nations (ibid.). This symbolic and sacral character intended by the authors of the Palace and its decorations was often ex­ pressed directly: (Director Motyka): I told engineer Sigalin that my res­ ervations pertain to the form of the allegories and that sym­ bols would be more appropriate. It is irrelevant whether they are to be portrayed with the help of angels or the mus­ es. For me they are all sculptures. We can depict PolishSoviet friendship as an angel bestowing a blessing, etc. (...) It is necessary to reflect whether certain abstract phenomena cannot be really expressed in any other way than only according to the conventions of the Baroque or the Renaissance. Everyone was struck by the fact that these sculptures are so old-fashioned while the Palace is thoroughly modern. (Colleague Wiśniewski): The sculptures must be dei­ fied and depict extraordinary figures. The Palace of Cul­ ture is not an ordinary residential house, but there is talk of featuring ordinary people. These must be metaphorically sanctified figures. (Director Motyka): You executed the statue Peace­ time Frontier —a girl wearing an ordinary dress, and still no one claims that she is a mere worker. This is a symbol, a synthesis of the convictions of certain people. This must be a synthesis of our times, and, simultaneously, sanctified. Otherwise, we would be forced to draw the conclusion that 101 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD we are incapable of creating new forms for sanctifying new times (Większego wyboru pozycji nie ma, “Res Publica” 1990, no. 3.) Experiences connected with the Palace interiors and symbolics also reflect its sacral dimension. The Palace tradition knows of numerous visitors behaving as if they were worshipping in church, as in the case described by Hanna Krall: (Mr. Klein, head of order-keeping services): A medical doctor is summoned, in my opinion quite incorrectly, to people kneeling, just like in church, in front of a bas-relief symbolising peace and prosperity. This enormous statue, dripping with gilt, shows a female symbolising the moth­ erland, a dove (peace), an ear of grain (good harvest), a child (motherhood), and many other symbols, and to all intents and purposes, as the Palace architect engineer Adamkiewicz says, no one really knows what it depicts be­ cause the builders did not leave any pertinent instructions. When behind the figure, further on, a door opens and a brightly lit hall is seen the mood becomes so splendid and uplifting that everyone feels the urge to kneel; why call the doctor immediately? (“Polityka”, 19 July 1975). Not only did the Palace spire draw the gazes of the local residents, fascinate, and attract but it possessed a specific magnetic force. This magnetism and sacral dimension of the Palace are evidenced by ... a portfo­ lio of “untypical correspondence” in the possession of Hanna Szczubełek, who keeps the Palace Chronicle. All sorts of letters personify the Palace, addressed as: "Dear Palace”, and make miscellaneous requests. Faith in power capable of resolving mundane needs is inter­ mixed with a sui generis symbolism of the centre - the Palace was envisaged as the seat of the government and the residence of Party first secretaries (probably due to associations produced by the Congress Hall). Here, all local and world issues converge and the cor­ respondence constitutes a unique votive body. Natu­ rally, the letters are full of symptoms of sheer pathol­ ogy (also in the more profound meaning of the word, i.e. suffering) and madness, which so often adjoins the sacrum. Apparently, the Palace, in the manner of eve­ ry sacrum, attracted also insanity. The correspondence comes from different periods; note that the last letter was written in 1989. Whenever possible, I add dates in parentheses. The best example of the sacral can be the convic­ tion that the Palace is the residence of Santa Claus; Ania from Sokółka wrote: Dear Santa, I know that you live in Warsaw on the uppermost storey of the Palace of Culture. Pay me a visit this Christmas and bring me an inflatable mattress. 2. Authors of the letters turned to the Palace for assistance in resolving property disputes: Dear Palace, help me: a neighbour has seized my balk.32 3. The omnipotence of the Palace of Culture was also connected with a conviction that it contained some sort of a special archive, a thesaurus of infor­ mation, as indicated by the address on one of the letters: Fortified Archive at the Palace of Culture, whose author, an owner of an old model of a Sona­ tina radio set, sought bulb wire unavailable on the market. 4. Belief in the demonic power of the Palace is re­ flected in a letter addressed to: The State Palace of Culture. Department of employment and destruction: Please destroy (...) and her three children, named (...). These superfluous people are condemned to be annihilated. Starve them as soon as possible. 5. The letters also include offers, with one of the authors proposing (1980): To the Director of the Palace of Culture. I, the above mentioned, inform that I am in the possession of items worth about half a million zlotys, all for sale, including a palace, a church and museum exhibits. (The letter also requests transport facilities since the objects do not fit into a passenger car). 6. The Palace of Culture was the addressee of an artist wishing to open a Museum of Matchstick Art, the only of its sort in Poland; the author, a winner of numerous prizes and with many accomplishments, includ­ ing, naturally, international ones, would like to win a world record in vertical construction and proposed to make a model of the Palace. 7. Here is Wanda TL, ready to work as: 1. A personal office boy of the Secretary General. 2. a flat-rate fee employee. 3. Chief of the Security Service of Poland. 4. a Polish TV collaborator (independent office boy) offering the following services: electronic protection of diplomatic outposts accredited in Poland and their resi­ dences..., electronic protection of foreign guests —heads od state, protection of international congresses and meetings in the so-called antipodes. 8. The author of a letter from Ząbkowice Śląskie asked for help concerning a lack of response to a pre­ vious letter on the same topic, which must have been seized by a mentally ill civil servant. I am not surprised that You keep such workers. Socialist youth as a whole suffers from mental disorders. 9. One of the letters is addressed to: First Secretary Comrade Edward Gierek —Congress Hall (and contains an invitation to the 1978 Poznań Fair). 10. The healing powers of the Palace or its special climatic properties were indicated in 1982 in a request for temporary accommodation. The author, on his way to Szczyrk to a Fund of Workers Vacation cen­ tre, asked whether for health reasons he could obtain accommodation for several years: I was at the Stalin Palace some ten years ago, but could not find out any­ thing since everyone was queuing up for food, “Trojka” was closed, all were hungry and drank scalding tea —quite unacceptable. I was, therefore, forced to send a letter to my son from the Palace post office telling him “what is happen­ ing at the Palace“. 102 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD 11. The Palace was also perceived as a centre of power, as in a letter addressed to: The Ideological President of the All-Russia Communist Party Bolshe­ viks of the Republic of Poland (1989), and containing sheer gibberish, starting with: On the eve of the third five-year plan ... 12. The letters also reflect an eschatological di­ mension and ambiance: To the Kind Government of the Palace of Culture I, Leo, Son of the First Creator, Write to You, the genuine Government, The great troublemaker will overturn the globe Since it is high time To send me part of my dues through a postman (...). 13. We also come across a complaint full of con­ cern and addressed to the Central Council of Trade Unions Congress Hall (1974), informing: Young people go coatless, and postulating to create a 5% unemployment Fund for citizens aged from 16 to 70. A negative response will cause war or an atom bomb raid against Warsaw, against which the ‘’Residents of Warsaw”, signed below, protest. 14. The file contains requests and selfless letters about scientific research, written by a retired profes­ sor from Gdańsk involved in conducting studies on the verge of physics and electrodynamics, particularly about lightning and the electrodynamics of the electron: since I would like to initiate a register of lightning strik­ ing the Palace of Culture and Science I ask for permission to install on the Palace an insulated spire, from which a concentric cable would be connected with a measurement apparatus on the highest storey of the Palace. A flat next to the observatory would be required due to night shifts and two full time employees. A female author of a letter addressed to: The P al­ ace of the Culture the Indian Sepulchre at the corners of Zielna, Wielka, Złota, Chmielna, and Śliska streets and Jerozolimskie Avenue (1976) sent a poem to an African tune, a song dedicated to the Warsaw Month: From Warsaw to Szprotawa One heart beats about our Warsaw Lovely Warsaw with its panorama! Here the picturesque Vistula flows by And the thirty-storey Palace of Culture stands. Our symbol and source of joy. A letter written in 1971 includes a poem about Lenin, with an obstinately recurring refrain: Although I am a Pole And precisely for this reason I worship and love the Great Lenin. The cited texts and evidence comprise predomi­ nantly a positive myth of the Palace of Culture and Science. Up to now, we omitted antithetical moods and experiences linked with the Palace, which create its sui generis anti-myth. On the other hand, the el­ 103 ements and contents of the positive myth extracted from the quoted texts do not correspond to antith­ eses according to the principle of a simple game of binary oppositions. If we were to make a list of val­ ues associated with the Palace and belonging to the positive myth, such as power, might, force, duration, luminescence, glow, light, truth, nativeness, harmony, life-giving force, friendship, love, youth, freedom, life, etc., it would be impossible to deduce from it, and arrange according to the principle of contrariness, a suitable anti-list composed exclusively of anti-theses. The same holds true for the anti-myth of the Palace, in which the dominating experience is horror accom­ panied by specific fascination. Only after taking into consideration both parts of the tradition can we see just how deeply the Palace combined both those in­ separable feelings of horror and fascination, charac­ teristic for the primeval experience of the sacrum. The Palace may be perceived as a profound unity of contra­ dictions: coincidentia tremendum et fascinosum. The above mentioned “bright” values of the Pal­ ace are closely connected with its ideological-propa­ ganda official message and only upon this level is it possible to observe the game played by those simple reverses and antitheses. The beauty of the Palace and its height were contrasted with the ugliness of “old tenement houses” or the ghastliness of capitalist sky­ scrapers. Owing to insufficient space I shall not delve deeper into this motif, but concentrate only on several synthetic examples. According to the propaganda-ide­ ological interpretation, the construction of the Palace delineated and established a new time, a new epoch, contrasted with the old. Just as Leszek Mech wrote in his poem: Once, history shared a national/ Gamut of dates stretched across fires/ Or love was stirred in the hearts of those longing for peace by an anaemic saint. / Today, it is not history or winged saints (...) Today, the people proudly / erect for the people (...) a construction of attained friendship. The same motif of new times and values offered by the Palace is to be encountered in a poem by Adam Ważyk: The walls of our architecture did not belong to us, palaces bonded by blood, the work of the poor, the Gothic of our toil the Renaissance accomplishment of the people, the Baroque erected for the lords, deformed tenement houses of a merchants’ democracy calculated to last a year, the house-phantom of the speculator, an inhuman style straight from a failed venture, without heart and beauty. �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD Now, from the ruins there grows to become part of socialism, for day centres and libraries our Old Town Gothic, our Renaissance and Baroque, our unadorned monument, a fronton out of lace, as if just completed by embroiderers, above them, roof tiles dear to our heart shine differently... The construction and growth of the new, socialist Palace were contrasted not only with wartime devas­ tation but also with the downfall produced by capi­ talism. It has to be kept in mind, Edmund Goldzamt stressed, that: The creation of the Palace of Culture and Science started at a time when the nations of Western Europe ex­ perienced all the “blessings" of so-called American aid, and when after five years of the Marshal Plan they have already become acquainted with the outcome of such help: the liq­ uidation of entire branches of industry, a further rapid rise of unemployment, a pauperisation of the masses, stagnation and torpor affecting construction, the elimination of the po­ litical and economic independence of their countries (cf. E. Goldzamt, Wieżowce Radzieckie, Warszawa 1953). The socialist Palace connected with “pacific con­ struction”, peace, freedom, and life was juxtaposed against capitalism, imperialism, fascism, war, destruc­ tion, and death. Summing up these reflections let us turn to another poem by Tadeusz Kubiak, which not only contains this motif but also the probably most apt characteristic of the Palace enhanced with scarce plant hierophanies and allusive references to the sym­ bolic motif of the tree of life in the tradition linked with the Palace: It is socialism that builds despite death and crime. It is the nation that gives to a nation and man to man, what they had won during that October night. Like the hardworking gardener offering his son fruit grown in the Michurin manner. O n the side o f the anti-m yth. A growth..., and I would agree to forget all about Suvorov Embarking upon testimonies and documents com­ prising the negative myth of the Palace it is simply im­ possible to omit accounts in the diary of Leopold Tyr­ mand. On 1 February 1954 this first antagonist and determined oppositionist, an outsider highly sensitive to the rhythm of the social life of Warsaw, recorded: Merciless cold weather and people wandering across Warsaw absurdly wrapped against the cold, so that even the shapeliest female resembles a parcel. The sheer martyr­ dom of waiting for city transport: I suspect that an armed revolt against the regime, if it ever takes place, will start on tram stops in weather such as this. (...) The press drips with lackey tones writing about the "magnificent gift of the Soviet Union for Warsaw”. A skyscraper totally useless to anyone. If they had really wanted to send a gift they would have supplied several hundred tramcars. But then their intention is to make an impression and not to offer gifts, and for that particular purpose a skyscraper is just perfect. (Dziennik 1954, Warszawa 1989, p. 167). The unemotional and architectural interpretation proposed by Tyrmand once again accentuated the fas­ cination and horror merged in the Palace: Some see in it a Russian fist, others stammer with delight; the author also registered an attempt at taming (ridicul­ ing) this appalling gift: 13 February. Another exhibition of projects for the town planning and architectural solu­ tions of Stalina Square, the centre of future Warsaw. In the middle: the Palace of Culture and Science - this is its name —a gift from Russia for Warsaw. Some see in it a Russian fist, others stammer with delight. The people have named it “Peking” - which apart from an anagram contains a subtext: this was the name of a large tenement house thus described with scathing contempt in pre-war Warsaw, at the corner of Złota and Żelazna streets, the seat of backstreet brothels. It is easy to guess that from the moment when the construction was announced I was one of its most fervent opponents. As a would-be expert I skilfully criticised its size, anti-Warsaw scale, and bom­ bastic style. But. (...) The Soviet skyscraper with its lofty steel construction would have been passable as a power­ ful solid which, if it had been left alone and covered with glass, would have been of use and I would agree to forget all about Suvorov. When it received a ready-made facing the colour of beige sand I was not pleased, but the facade, colour, and texture looked good and acceptable. Then they started to add: a pseudo-Renaissance helmet tower topped with a spire, confectionary attics and crowning, motifs straight from Kazimierz on the Vistula, and pedes­ tals. This socialist realistic horror emerged in the very centre of the town in the manner of a growth on the nose of a drunkard. And now plans are made for a Polish show of socialist realistic imagination surrounding this Russian architectural dissolution (ibid., p. 210). Hence, even such an unruffled and decisive critic as the author of Dziennik and Zły experienced am­ bivalent and competing feelings and doubts produced by the Palace. Despite his categorical opinion: Where is the nationality of this architecture, why is it supposed to be Polish considering that its elements are at home both in Cadix and Helsinki? (ibid., p. 215), and despite the deep conviction about the madness of the whole idea: 104 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD The leitmotif of socialist realism in architecture —that, which is being built today is supposed to look, for the sake of the wellbeing of man, like something built yesterday, the day before yesterday, and four centuries ago - contains some sort of unconcealed madness (ibid., p. 211) Tyr­ mand shared qualms whether the Palace might actu­ ally become part of the city’s tradition: A town is a culmination. That which ages in it properly ages nicely. After centuries of serving ugly buildings be­ come inevitably beautiful and surrounded with something that we are accustomed to call an ambiance, a climate, a mood, a style; they gather strata of events and experi­ ences, individual and collective, which in time blend the decorations and details of the façade with contents of exist­ ence to yield inimitable monuments and symbols. (...) The creation of something new, which is supposed to look old, is domed to parody and kitsch. (...) Quite possibly, in a hundred years, communist gigantomachy, pathos "close to each man”, as they put it, the tawdriness of artificial orna­ ments, the medley of decorations, and thus nouveau riche and trivial wastefulness will become patinated with time, just like neo-Gothic skyscrapers in fin de siècle Manhat­ tan. We shall have to wait long for this to happen, and, furthermore, the outcome is by no means certain (ibid., p. 212). The notes in Dziennik are accompanied by an im­ age of the Place in Zły, in which Tyrmand, contrary to the “new” centre - Why are a pedestal and gravity to become the emblems and ambiance of Warsaw? (Dzien­ nik, p. 215) - attempted to conduct a remythicisation of urban space in which the largest square in Europe emerges from the chaos of conflagration and the bat­ tlefield of the construction site of a new skyscraper. The resultant Palace enlivens and stirs the memory of a city of the past. Since remythicisation is the topic of the above-cited study by Marta Zielińska we shall only note this function of the new and undomesticated Palace evoking the past, as well as yet another ironic name to be placed in its onomastic alongside the al­ ready mentioned “tuning fork”, i.e. “little finger”. It is simply impossible to walk around this town. The capital is being turned into a quarry. (...) Not to mention that little finger (...) - who needs such large houses?” (L. Tyrmand, Zły, Warszawa 1965, p. 165; cf. M. Zielińska, op. cit.) Playground of Satan The Palace of Culture appears occasionally in novels by Stefan Kisielewski (Przygoda w Warszawie, Podróż w czasie —the cover of the 1989 edition pub­ lished by Iskry features the Palace together with a red flag affixed to it as if to a mast), but the most complete interpretation is to be found in this author’s Cienie w pieczarze. Here, the Palace and the surrounding enormous and strange Defilad Square are the meeting place of lovers - the chief protagonist, Roman, who remembers the town and the world prior to their anni­ hilation, and Bluzeczka, a representative of an already new epoch - a place where (at the foot of the enormous thirty-storeys tall building) love turned into hatred, and which is compared to a tree: Each side of this square is different, since it originates from a different epoch of Warsaw; Roman deciphered in this variety history, just like the past of a tree is read from the cross-section of its rings, but for Bluzeczka this interpretation was totally un­ attainable (p. 123). Next to this micro-cosmic scale of the Palace inscribed into the love story, alongside the local history of the town, the Palace and the square reflect each other and the micro-history of this stretch of no man’s land, where borders, assuming that some sort actually existed, shifted in one way or another, stretched and shrunk as if they were made of rubber. Neither the West nor the East (p. 134). Kisielewski, as no one be­ fore, embarked upon a historiosophic interpretation of the Palace, seeking a specific logic of Chaos for the indefinite and chaotic moods creating and moulding the character of the site: It is here that this palace, a mixture of styles, a monster of naïve monumentality and tasteless ornamentality devoid of the instinct of exaggera­ tion, managed to defend itself quite successfully and even attained the significance and rank of a symbol. After all, if all sorts of things took place in this city since 1939, if all the madness and ordinary kinks of the East and the West ar­ ranged to meet here, if life became excessively strange and intends to preserve that state and in all respects grew even more embedded in it, then why should a G O D KNOWS WHAT, a symbol of eccentricity so curiously attached to assorted psychic and chronological worlds that it is impos­ sible to express it in brief or long worlds, not dominate in the centre of a sprawling square emptied in all directions (p. 181). For Roman the Square surrounding the Palace evokes, to an extent greater than for the protagonists of Zly, the memory of a town once crushed, and stirs and produces increasingly profound introspections: This place, which he, after all, had known for the past fifty years, now spoke to him suddenly because it became the site of his secretive walks with Bluzeczka. (...) It is impossible to deduce when the past or the present spoke to him, or which particular past since there were so many, ar­ ranged in strata and gathered vertically and horizontally, because Defilad Square was simultaneously a junk room and a synthesis, the old and the new, a mixture of vari­ ous sorts of the past and curious proposals formulated by the present. A tangle of traces and ciphers as well as the emptiness of whole districts razed to the ground. A peculiar place, the largest square in Europe and, at the same time, quite underrated! (p. 177). Each side of the square was different, and this dissimi­ larity grew across the decades and contained the curious and unique history of the town (p. 208). In Kisielewski’s historiosophic perspective W ar­ saw appears to be a special city, an under-appreciated 105 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD centre of the world, a genuine centre. It is in this un­ known (provincial) Warsaw that the cruel and the in­ sane dilemmas of the world were always understood more rapidly than the whole world was capable of doing, here Stalin, Hitler, and other great and merciless magi of the world were deciphered ahead of time (...). The Western world never understood that it is here, in Warsaw, that everything is known ahead of time, and thus it never ben­ efitted from this knowledge. Now, this was the scene of a historical comedy of totalitarianism, which the world treated quite seriously thinking that it is some sort of a peo­ ple’s revolution (...). Due to mistakes, one’s own or those committed by others, by the world, this was the scene of things that had never transpired elsewhere. After all, con­ trary to logic, Warsaw resisted all alone, and upon quite a few occasions, the surging tides of the East and the West (a turnstile antemurale!) (...) with a demonstration of si­ lent absence it greeted the parade of the victorious armies of Hitler; here, the largest number of Jews was murdered in history, here, the Germans set up a horribly crowded ghetto for 600 000 residents, here, in the autumn of 1944 a solitary battle was waged along two fronts: political with Russia and face to face with the foolish Germans fighting for their greater defeat, here, after the fall of the Uprising the whole population was driven out, the first such case in world history, and the town was left alone to itself and conflagrations (p. 209). The whole square, the streets, and the pavements wrote Józef Sigalin - all are built on a “tombstone” placed on the foundations of old basements, former houses inhab­ ited by thousands. This is a truth that we, the older gen­ eration, cannot forget (J. Sigalin, op. cit., p. 146). The awareness of this truth, however, was shared also by the younger generations. An English-language fanzine issued by a rock group in 1981 and displaying a graphic motif of the Palace declares: they all live in Warsaw, a city of lunatic Surrealism, a dead city, a city-cemetery, a city built anew but never revived. For the protagonist of Cienie w pieczarze the Pal­ ace and this strange square, that “sorcerer’s retort”, in which a frenzied history of art is mixed up with the past and the present, stirred memory and became the reason why in this strange square the old regained its youth and the new disclosed is hopeless barren old age. This is the Palace that chased the world of dreams to the other side of Marszałkowska Street, and this is the Square, which once and for all banished the world of old movie theatres: the “Apollo” and the “Stylowy” , those genu­ ine illusion cinemas together with their asylum of in­ ternational dreams, living side by side in the memory and interior of the protagonist together with images of Mae West, Jean Harlow, Franchot Tone or Gary Cooper, who existed and performed for all, accessible for a paltry fifty or eighty groszy, proof that in their dreams are not controlled or rationed. The Palace adjoins, and merg­ es with, images of unassuming Jewish shops, unkempt but full of commodities, an likeness of the Russian Or­ thodox church in Saski Square, and a scene, recalled from childhood, of the latter’s demolition, when several score men pulled a cable tied around one of the domes (...) the poor onion-shaped dome - so inadequately installed in its base, which cannot be said about the present-day Marx­ ist temple in Warsaw: sacrosanct and undeconstructable; it will stand and tower over the city for centuries to come. The Palace and the Square are located next to the church of All Souls in Grzybów, which during the Nazi occupation found itself within the closed ghetto, with images of empty gates and basements, where in the courtyards and on wooden stairs there lurks and sleeps the echo of old voices, the breath of murdered and forgotten Jews. The protagonist now sees this strange Square as a “Land of Wandering Love” (just like Spain, which in the imagination of Don Quixote appeared to be a land of knights errant, or rather erring) , and with time assumed a new name borrowed from the title of an old film: A Roundabout of Torment. No other book, with the possible exception of Mała Apokalipsa, had amassed so many epithets, invectives and derisive words addressed to the Palace. In Cienie w pieczarze the Palace of Culture is portrayed as con­ fectionary white, with jagged stalactites of ornaments (...) an artificial growth originating from nowhere, outside life, evolution, development and normalcy, similarly to two meaningless, nonsensical, and pretentious obelisks thrusting in front of the Palace in honour of an unknown victory; an enormously expensive whole, of little use; sup­ posed modernity, or a superfluous miracle; each column of outright elephantine thickness; simply "Russian Greece”; the nightmare of a pastry chef, as it was universally teased in Warsaw; a shiny spire straight out of Leningrad or, in other words, St. Petersburg; pure madness, and in addi­ tion free of charge to all, with fountains recalling a feudal folly imitated by the tsars of the North; socialist opium for the masses; a Marxist church of Warsaw; a gigantic piece of ugliness; a soulless Moloch devouring the town and covering half of the sky; a 300 meters-tall town hall, conspicuously devoid of all style; a symbol of a gigantic fracas; intentionally indifferent, whose primitive mixture and enormous lack of contents will continue to cry out for centuries in this largest square in Europe; surrounded with niches featuring sculptures depicting heroic workers (as a certain reactionary said: one really has to be a hero to work here); a Rhodes colossus of our times; a magic edifice raised by magi from the East, between whose glass and thus ostensibly invisible walls the old and the new will continue to hang around for centuries to come. Do those exclamations and strong words not reflect, as in curs­ es, the domain of the sacrum and, at the same time, an attempt at profanisation and desacralisation com­ mitted so as to tame the terrifying and inexplicable element of tremendum, an attempt opposing (and in this way revealing) its demonic might. On the other 106 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD extreme, this process of taming encountered derision, a spontaneously flourishing tradition of more or less scornful jokes about the Palace of Culture: "Small but in good taste", “The old Warsaw-Vienna railway sta­ tion in a state of erection" (cf. Z. Raszewski, Wstęp do teorii kawału, “Polska Sztuka Ludowa", no. 2/1990), “Little Polish architecture", “What is the most beau­ tiful place in Warsaw? - The thirtieth storey of the Palace of Culture. - Why? - Because the Palace of Culture cannot be seen from there". To the strains of the national anthem local jokers sang: What the alien power has given us, we shałł pułł down at night. A t the same time, it is characteristic that in the case of a such a critically inclined author we come across also contrary testimony of positive experiences and even specific beauty veiling the ambivalence of the Palace and the ambiance amassed therein; this is testimony of taming the Palace and its growing enrootment in the city: It no łonger annoys anyone, visitors like it, the panorama from the top storey is magnificent, the ground-floor stateły interiors are spatial and comfortable (....) On the upper storeys everything seemed to be mis­ conceived but the ground-floor halls featured representa­ tive grandeur and excellent acoustics. It became apparent that the enormous naivete of the very notion deprives it of all demonic features and renders it possible to make its close acquaintance on a daily basis. Finally, it is here that the protagonists find their asylum: The Palace was sur­ rounded by idyllic green lanes (...) why should Roman not drink beer at a stand in his favourite windswept and sunwarmed West Side - that, which is part of the landscape cannot be ugly and must discover its concealed beauty. By means of such a mental operation connecting com­ mon sense with imagination Roman removed from Defilad Square that unfortunate palace, whose stairs, balustrades, projections, and colonnade pavilions he pleasantly albeit unselfishly used. In Kisielewski’s book we find a con­ firmation of an already familiar phenomenon, a prac­ tice characteristic for numerous Varsovians screwing up their eyes and ignoring the Palace: How different it looked close-up —the square without the palace remained curiously beautiful (...) a real square and yet altered by efforts of the imagination. The same phenomenon of ignoring the Palace was scrupulously recorded by the oft-mentioned Marta Zielińska, who noticed that the Palace appears only six times in the works of an au­ thor strongly connected with Warsaw, namely, Miron Białoszewski: (...) In all of Bialoszewski’s prose the Palace together with the square are present upon six occasions, including three in passing: during a Sun eclipse, while getting into a bus at the square, and in a description of the sky, which as­ sumed an interesting hue exactly on the side of the Palace. The other three times are mere mentions albeit significant. Actually, they contain the whole quintessence of the Palace. We first come across it in a description of a certain Satur­ day in Marszałkowska Street: "(...) The Lord God rests in heaven, the Mother of God dries diapers on the Palace of Culture...". —At first glance, nothing of importance and yet such copious contents - Zielińska commented. - Or­ dinary white clouds near the spire bring to mind a home, perhaps somewhat largeish but suitable for Our Lady (M. Zielińska op. cit., p. 126). The other two important images are those of the Palace seen in a dream: Tadzio flying around the spire with Ania and someone else, and mention of fires breaking out in Warsaw: The Cedet shop, a bridge. What next? The Palace of Culture? Once again, the Palace considered against a back­ drop of the symbolism of the centre appears in a spe­ cial way as strong, permanent, and conspicuous - it is difficult to ignore it - but also as an unnoticed and strange centre around which there emerge not Order and Cosmos but Chaos or, more precisely, Order and Cosmos that is Chaos: Because it constituted, after all, an organic component of the town, that transit Warsaw for red armies on the move between Moscow and Berlin. Here one lives as if on a volcano, in a passage, on the eve; it is simply impos­ sible to exist outside history. Defilad Square was proof —a complex, style-less, periphery opened to four parts of the world, unprotected against the roar of trains and lorries, against menacingly chaotic motion, ostensibly urban but possessing something affiliated with Nature and spontane­ ous (...). Perhaps the alienness of the square, so vividly accentuated, is the outcome of a chaotic and haphazard process of someone putting things together (or rather no one or a coincidence of “fate", as working-class Warsaw was in the habit of saying), assorted elements of the past and the present, thus becoming a strangely monumental reference point for collective premonitions, hypotheses, and fears about the future? (S. Kisielewski, Cienie w piecza­ rze, p. 221, 223). 107 Axis M undi , the Valley of Josaphat, Golgotha Just as there is no Wyspiański without Wawel Castle so there is no Konwicki without the Palace of Culture, wrote Marta Fik (cf. J. Lerska /M. Fik/, Bardzo mala apoka­ lipsa, “Kultura niezależna", April 1990, no. 60, p. 53). A writer whom the palace hypnotises as if it were a basilisk - claims another opinion about Tadeusz Konwicki (cf. M. Zielińska, op. cit., p. 126). The Palace of Culture appears in Konwicki’s last film: Lava, a screen version of Mickiewicz’s Forefathers’ Eve, seen from Konrad’s prison cell and behind the Angel (played by Grażyna Szapołowska) walking among a crowd of pedestrians along the main passageway next to the Centrum shop­ ping centre, on the “’other" side of Marszałkowska Street. I am well aware of the fact that in view of the exist­ ence of assorted interpretation perspectives proposed by numerous scholars examining the writings of Kon- �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD wicki, such as Maria Janion, Jan Walc, Tadeusz Lubel­ ski, Marta Zielińska, and Anna Sobolewska, speaking about the Palace of Culture, or about any other motif without an opportunity for a more thorough consid­ eration of its inner-textual references and place within the entire oeuvre must result in an incomplete image. Even in the latter, however, and in a restricted ap­ proach to the symbolism of the centre, a problem of interest to us, the Palace still displays a multitude of meanings. Among their variability and evolution, ob­ served starting with Wniebowstąpienie, Jak daleko stąd, jak blisko and Mała Apokalipsa to Rzeka podziemna, podziemne ptaki, the classical structures of the symbol­ ics of the centre come to the fore in the most distinc­ tive and evident fashion. Upon numerous occasions emphasis had been placed on the oneiric or outright magical dimensions and ambiance of Konwicki’s writ­ ings and simultaneous immersion in concrete daily re­ ality, the author’s sensitivity to the concrete and the pulse and rhythm of daily life. Works by the author of Sennik współczesny are a combination of several cur­ rents and dimensions: absolute realism, oneirism, and magical qualities, and this is the reason why we may perceive in them an outright reflection and example of Lotman’s principle governing the tension between expression and the contents of the symbol, a situation in which the former belongs to a secular, open and dem­ onstrated sphere of culture, while the latter —to sacral, esoteric and mysterious culture (cf. Y. Lotman, Symbol..., op. cit., p. 152). The secular, profane, mundane exist­ ence of realistically depicted contemporaneity, in the case of Konwicki with an extraordinary underpinning of the sacrum, does not lose any of its cosmic and sac­ ral dimensions. The same holds true for the Palace of Culture. The mentioned duality, so frequently record­ ed by the interpreters and exegetes of Konwicki, is still decisive for difficulties with the “classification” of his works. The author frequently complained about their reduction to a purely political dimension: One cannot look at literature exclusively through a prism of the poeti­ cal here and now. I am of the opinion that in my books it is possible to come across more permanent and universal strata (cf. M. Fik, op. cit., p. 53; cf. also Stanisław N o­ wicki, Pół wieku czyśćca. Rozmowy z Tadeuszem Kon­ wickim, London 1986). On the other hand, Konwicki kept a distance towards attempts at enclosing his writ­ ings within the “’magical realism” formula. [This brings to my mind Marquez and South America, which I do not understand, cannot bear, and find totally foreign. I am a “Catholic Protestant’ for whom all is true and palpable (cf. S. Nowicki, op. cit., p. 101)]. This is why while observing the presence of the structures of the symbolics of the centre we should al­ ways keep in mind the character of this literature with its Janus-like face, evading all classification. A t the same time, we have to remember the original testimo­ ny of its time, evidence of the contemporaneity con­ tained in Konwicki‘s works (I have in mind the already mentioned titles, spanning from Wniebowstąpienie to Rzeka podziemna) that could be described analogously to rejected “magical realism” as some sort of specific realism - HyperPRLrealism (PRL = People’s Po­ land), or more precisely, and not merely for the sake of easier pronunciation but also to capture the meaning of the described reality of People’s Poland - HyperPRLSurrealism . In all those works the Palace appears surrounded with an aura of festivity, an unusual time, a time of special tension, a time with eschatological dimension and ambiance, which for all the protagonists is simul­ taneously a time-rite of passage. In Wniebowstąpienie it is a desacralized holiday (the official harvest festivity) and a time of unrest caused by a new world crisis: The shops were emptied of all commodities already by noon, the army is in a state of battle readiness - something is in the air, perhaps they had already dropped the atom sausage, the town is full of pageants of "faux peasants” dressed in folk costumes: A huge group of Cracovians and Kaszubians poured down the main avenue to the accompani­ ment of the hoarse glissandos of an accordion. Many had the pale, bloated faces of city dwellers-civil servants. I was somewhat surprised that they were not ashamed of this masquerade (T. Konwicki, Wniebowstąpienie, Warszawa 1967, p. 13, further on: pages from this edition). The main protagonist awakens under a bridge with a bleed­ ing puncture in his head and suffering from amnesia; he cannot recall even his name and later his acciden­ tally newly met friends call him Charon. The first thing he sees is two inhabitants of Kurpie or Fishermen spitting across a rusty balustrade into the river. The Palace of Culture is an orientation point, a place where the protagonist has a date with an unfamiliar girl dressed up as a native of Łowicz-Opoczno; the whole plot takes place around the Palace, which is almost the lead protagonist of the novel. In Wniebowstąpienie (whose title is literally evoked by its German transla­ tion: Auf der Spitze des Kulturpalastes) the Palace of Culture is a central point, the axis and centre of the world, making possible a passage and a transition be­ tween three levels of reality: the underworld, the Earth, and Heaven. Above them hung a constellation of blood-red lights from the palace tower. Higher, there were only stars, a void of sparklers, the glimmer of an unknown, eternal campsite (p. 54). The “pyramid” towering over the city or the “red Christmas tree of the Palace of Culture” seen from afar in the manner of a cosmic tree is an axis encircled by ghosts and the dead. The author complained that apart from the political tissue no one seemed to notice that the plot takes place amidst the dead (cf. S. Nowicki, op. cit., p. 101). Here, next to the axis, in this centre of the world, there is a passageway and an entrance to the innermost recesses of a subter­ 108 �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD ranean inferno. Here begins a voyage to Hell under­ taken by protagonists with an unclear ontological sta­ tus (ghouls, ghosts, and vampires, like the lead pro­ tagonist with his numerous life histories, a potential writer feeding on the blood of someone else’s life and sucking out of reality as much as he possibly can): Be­ hind us the terrible trembling of the walls increased and resembled an earthquake. Mr Lilek tugged at something that resounded like a cast iron cover of a tomb. We set off into stifling darkness... (p. 40). The entrance to those subterranean labyrinths of the Palace resembles a se­ pulchral niche in monastic crypts. The journey to the netherworld, the land of death, the descent into the underworld, and the ascent to heaven along the verti­ cal axis of the Palace of Culture are accompanied by wanderings undertaken by the protagonists along the horizontal level of the town and the afore-mentioned East-West axis, a plunge into the inferno of the shady joints of Warsaw, a trip to the other bank of the Vis­ tula along the following route: the Poniatowski Bridge - the St. Vincent cemetery in the Bródno district - the two-level bridge - back via Krakowskie Przedmieście Street to the Palace of Culture, accompanied by a vigil next to the coffin of a deceased man, a stay in a speakeasy, and a night spent at a militia station. The motif of the labyrinth expanded by Konwicki in Wniebowstąpienie is closely intertwined with the All Souls’ Day and sepulchral motif. Descending into the Palace basement and making his way in the darkness, the protagonist seeks support and stretches out his hand to touch the wall: It’s a waste of time —he said. — We’re walking inside a long pipe. - What sort of a pipe? — God knows, even those who built it had no idea. You know, Misiu, how it is. Some guys dug a ditch, others brought the building material, still others poured the concrete and cov­ ered it with soil, while the designer vanished somewhere, like a stone cast into water, in other words, like a true in­ dividual among the collective masses. Only the deceased probably knew something. —What deceased? In the enor­ mous silence something resounded in the distance, resem­ bling bells stifled by a strong wind. —You know, Joseph Vissarionovich. This is a passageway from his times. Eve­ ryone already forgot about it because this detail is absent on city maps (p. 40). Konwicki introduced into Wniebowstąpienie a motif (subsequently expanded in Mala Apokalipsa and Rzeka podziemna) kept alive in the folklore and tradition of post-war Warsaw and re­ lating to underground corridors and passages between the Party Central Committee and the Palace of Cul­ ture, a system of nuclear bomb shelters. Just how deep­ ly was this motif embedded in reality and not merely a theme of the folklore tradition of legends and stories belonging to the backdrop of the symbolism of the centre of the world was evidenced by the dramatic events of the Romanian ’89 revolution, disclosing a whole subterranean town in the centre of Bucharest. 109 In Poland too, the presence of underground interiors under the Government Stand in Defilad Square was not mentioned until after 1989, when it was proposed to open there an underground café; up to that time it was a strict secret kept by censorship. I’ll interrupt you because I want to say —confessed the writer —that my tragedy consists of the fact that I am simply a realist. After the publication of Mała Apokalipsa for eight months the route from café “Melodia” (before: “Paradis”) to the Central Committee was out of bounds. Everything was dug up. When Wniebowstąpienie appeared I received a phone call from someone who I suspect worked for the se­ curity service, pretending to be a Polish philologist wanting to know whether I possessed a plan of the underground part of the Palace of Culture. In other words, my emotion­ alism contains some sort of a rational core. (...) There is something real and genuine in what I write. I describe Warsaw the way it really looks like. This is a town of dead­ end streets, a town-cripple full of dumps, passageways, and dens teeming with drunks and drug addicts. Below my house there is a fifteen-storey bomb shelter. And you tell me that this is an abstract vision of a labyrinth (cf. S. N o­ wicki, op. cit., p. 142). The protagonists making their way in the dark subterranean interiors of the Palace finally reach a sanctuary cum junk room from an ep­ och described in Tyrmand’s diaries and rapidly becom­ ing part of a past doomed to oblivion: We found our­ selves in an interior as high as a church and windowless. Old ladders, buckets, broken banners, some sort of fabric stretched on frames facing the wall. Lilek opened a white door and I saw an enormous, magnificent toilet. (...) Full of sophisticated columns and almost Baroque stucco, it was neglected and on the washbasin I noticed a thick layer of black dust (p. 41). In the closing sequence of Wniebowstąpienie the protagonist, in the wake of all his adventures and mishaps, after working in a cold stor­ age room resembling a morgue where he carried enor­ mous slabs of meat; after a visit to a church while holding a parcel full of animal hearts received as pay­ ment for his work; after an almost ritual purifying bath in the fountain in front of the Palace, takes the eleva­ tor just before the break of dawn and rides to the top storey where all the ghosts, phantoms, and the dead encountered that night had already gathered. Once again, the Palace discloses its concealed, indistinct, and sacral nature and ambiance: Misiu, you’re depart­ ing through purgatory. Tomorrow you’ll see God... I don’t know why I went to the hall where enormous figures made of stone stood (...) Three brightly lit lifts invited me in the manner of cathedral confession stalls (p. 233, 235). The space stretching around this cosmic axis of the Palace, that murky centre of the world, that aged obelisk dam­ aged by the passage of time - featuring blackened brass names of distant capitals, with many letters missing; only the numbers of kilometres separating us from those towns were untouched; the collectors honoured the brass num- �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD bers - is the site of final accounts and Judgement Day. The Palace resembled the Valley of Josaphat. A curious light, extremely dense and amber-coloured, illuminated the Palace pedestal. The structure of the Palace outlined in Wniebowstąpienie and envisaged as the centre of the world, was developed in successive Konwicki stories and close-ups. The Palace changes, its portrayal is dynamic, but the basic core of the structure remains invariable. An amazing construction, a source of mul­ tiple associations, Charon, ghosts seeking a passage to the other side: We have to go back. —Go back where? —What do you mean: where? To return there or there? Marta Zielińska interpreted the edifice according to the Romantic tradition: Around it soars a spirit before departure to the unknown, here is the station between this world and the other, a caricature of a chapel of sorts, where the Seer celebrated his rituals. Here, the Palace plays a part totally unforeseen by its builders: a cross between a man-eating monster and a haunted Gothic castle. The Palace deciphered by Anna Sobolewska in the light of the initiation rite, that grotesque axis of the world, appears to be a place of incomplete initiation into death and suffering, where transcendence is cheap and full of holes, just like the whole reality of People’s Po­ land. This reality cannot be redeemed in any way (W. Sobolewska, Współczesna powieść inicjacyjna: Tadeusz Konwicki, Hugh Walpole, Tarjei Vesas, “Twórczość” 1991). Even in such an interpretation and reality, im­ ages from this range of the profanum mysteriously touch the sacrum and demonstrate their concealed purification force. In Mała Apokalipsa the crumbling Palace is not only desacralized but cursed by almost all sides, a statue of pride, a statue of servitude, a stone cake of warning, for­ merly a source of fear, hatred, and magic horror, a cosmic shed erected vertically, an old outhouse devoured by fungi and mould, forgotten in the middle of a Central European crossroad, a terrifying tumulus, a wilderness, and turns into an artificial altar, a site for self-immolation: I was preceded along this path by Buddhist monks, a certain Czech, some Lithuanians, all on their way to the pyre. I was preceded by people of assorted races and religions walking along this fiery route. The Palace turns into Golgotha: I have a terrible urge to tempt fate. So much that I can feel the flesh on my back crawl. And then we shall meet, right? I‘ll be waiting for you some fifty kilometres directly above the spire of the Palace of Culture, there where our atmosphere, our pleasant earthly existence, comes to an end. But you will not do this, because 2 000 years ago a certain Aramean said to his cruel contemporaries: “In­ stead of slaughtering a lamb, a neighbour or your brother, make a sacrifice of yourself”. I contain seven atoms of the Antichrist but you —at least 77. - He took a brick from my hand and weighed it in his hand. —I shall take this as a souvenir. (...) Perhaps you’re hungry, I have two lumps of sugar. —What are you talking about? —I should wipe your face with a piece of cloth, but I don’t have one. —Was this the last station of our passion? —Yes, we’re facing the sac­ rificial altar. - He pointed to the iconostasis of the palace reaching the sky and white in the snow flurry. In Rzeka podziemna the image of the Palace-Golgotha appears briefly before the suicide committed by Siódmy with the assistance of natural death: The great Square opened up before him. In the centre stood that famous Palace, a souvenir of Joseph Vissari­ onovich. It stood immersed almost halfway in clouds or ac­ tually in a single huge cloud... Siódmy suddenly experienced absurd relief. This enormous amount of air, free space, the grey sky, which before evening will split above the horizon showing a red glow, and those black jagged clouds halted in their wild rush, the same as those that appeared above the horizon when Christ was crucified. 110 Endnotes 1 Owing to insufficient space I have not included a com­ plete bibliography, which I managed to establish in the course of surveys, and present bibliographic information about used sources in the text. I would like to express my thanks to Ms Hanna Szczubełek, who rendered availa­ ble material in the Administrative Head Office of the Palace of Culture and Science and made it possible to for me to work for several days in her office. Using the Chronicle I was able to reach in the course of further surveys less known sources (cf. n. 22). 2 Mention is due predominantly to the film by Tadeusz Konwicki: How Far Away, How Near. The Palace also appears in this director's Lava and plays a considerable part in Grand Picnic, directed by Krzysztof Rogulski (cf. Bożena Sycówna, Raj odnaleziony, (in:) Film i kontekst, Warszawa 1988, pp. 55-83); cf also: Labirynth, a film directed by Andrzej S. Kałuszko (“Filmowy Serwis Prasowy” 1-31 December 1988); the film by Piotr Łazarkiewicz: Soc, shot on the margin of an exhibition of socialist realistic art, contains a special effects scene showing the Palace of Culture being blown up. Great joy for the eyes, wrote Tadeusz Szyma (cf. “Tygodnik Powszechny” no. 22, 28 May 1989). 3 Cf. sprayed-on graffito showing a foot wearing a large “punk-style” shoe and kicking the Palace of Culture, which I saw on the wall of the “Iluzjon” cinema in October 1990, and which was used as an emblem and graphic motif in the fanzine of the ”Brygada Kryzys” band, no. 0, Warsaw, August 1981 - I owe the latter information to Ryszard Ciarka. 4 Cf. Dom we współczesnej Polsce. Szkice, ed. Andrzej Siciński and Piotr Lukasiewicz (in print) - the outcome of a years-long research programme and a conversatorium conducted by the authors in the Institute of Philosophy and Sociology at the Polish Academy of Sciences (IFIS PAN); the publication contains, i.a. Andrzej Siciński, O idei domu i jego roli w Polsce; Anna Zadrożyńska, Ludzie / przestrzeń domowa. Przyczynek do antropologii schronienia; Jan Prokop, Dom polski; Piotr Łukasiewicz, Dom jako społeczne minimum. Spojrzenie na okres okupacji niemieckiej w Polsce; Michał Boni, Funkcje życia domowo-rodzinnego w doktrynie komunistów polskich (1945-1950); Danuta Markowska, Dom - twierdza tożsa­ �Zbigniew Benedyktowicz • A PHANTOM OF THE CENTRE OF THE WORLD 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 mości; cf. material from the I international conference: “Home: Its Contemporary Material, Social and Value Aspects”, Zaborów, Poland, 11-13 October 1990, orga­ nised by A. Siciński and P Lukasiewicz, in the Department of Lifestyle Studies IFiS PAN. Witold Rybczyński, Home. A Short History of an Idea, Viking Penguin Inc., New York 1986. Initially, Rybczyński intended to build only a shed for a boat, but then in order to be able to spend the night there it was necessary to make some sort of sleeping arrangement, add a kitchen, a work room, etc. and in this way instead of a hangar he erected a home; this process of a gradual construction of a home became the source of meditation, reflection, and subsequently stu­ dies on the idea of the home. Clifford Geertz, Być tam, pisać tu, “Ameryka”, winter 1989, p. 60. James Clifford, The Predicament of Culture. TwentiethCentury Ethnography. Literature and Art, Harvard University Press, Cambridge, Mass. and London, 1988. Ibid., p. 9, 13-14. Jadwiga Siemaszko, Barbara Fatyga, Po co jechać na Trobriandy, “Polska Sztuka Ludowa” 1989, no. 3, pp. 177-181. Clifford Geertz, op. cit., p. 62. Jacek Olędzki, „Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych, “Polska Sztuka Ludowa” 1987, no. 1-4, pp. 142-149. Ibid., p. 142. Clifford Geertz, op. cit., p. 63. On this differentiation, derived from Dilthey, between comprehension and explanation cf. James Clifford, op. cit., p. 22, 36 sqq., where the author, accepting the gene­ ral stand claiming that ethnography is an art of interpre­ tation, an interpretation process and not an explanation, presented the pertinent discussion conducted in con­ temporary anthropology; cf. also on this differentiation: Gerardus van der Leeuw, Sacred and Profane Beauty. The Holy in Art, London 1963, pp. 5-6; idem, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, pp. 717-719; cf. comments by Y. Lotman about the symbolising and desymbolising reading of texts: the former makes it possible to read texts or their particles as symbols, which in their natural context were not intended for this sort of reception. The latter transforms symbols into commonplace communiqués; Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, p. 152. Stanisław Cichowicz, Skąd ten kanon?, “Polska Sztuka Ludowa” 1990, no. 1, p. 50. Cf. M. Eliade, Doświadczenie Labiryntu, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3. Cf. M. Eliade, Sacrum, mit, historia. Warszawa 1970; idem,Traktat o historii religii, Warszawa 1966, pp. 361­ 379. M. Eliade, Sacrum... , op. cit., p. 78. On the polysemantic and multi-dimensional nature of the symbol cf. “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3; here, an extensive bibliography. Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, pp. 151-154. Apart from a source survey I made use of the Palace Chronicle arranged by Ms Hanna Szczubełek and a col­ lection of untypical correspondence and poems, compri­ sing an appendix to the Chronicle; not in all cases was it possible to establish the place of the publication of 111 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 particular texts. The absence of more exact bibliographi­ cal data denotes that the given text originates from the above collections. Clifford Geertz, op. cit., p. 62. The situation is rendered even more complicated by a philosophical statement made by the former Prime Minister of People's Poland at a reception held at the “Holiday Inn” upon the occasion of a promotion of a book written by the former First Secretary of the Polish United Worker's Party Edward Gierek. The quotation comes from Polish TV: “Sometimes reality becomes fic­ tion, and fiction - reality”. This and subseqent emphasis - Z. B. On the symbolic of axis mundi cf. M. Eliade, Brancusi i mitologia, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, pp. 181­ 182. This comparison reflects Rudnev's European stance and greater sensitivity in contrast to the remaining members of the Soviet team: ...These people were in the West for the first time! Only old Rudnev had been in his youth in Warsaw in 1913. He recalled this fact (cf. J. Sigalin, Warszawa..., op. cit., vol. 2, p. 428). Marta Zielińska, Największy Plac w Europie, “Kronika Warszawy”, no. 4/1989. On the significance of this film in the cinematic oeuvre of T. Konwicki and a more detailed analysis against the background of the motif of the home in the Polish cine­ ma cf. Z. Benedyktowicz, Przestrzenie Pamięci, in: Film i kontekst, Warszawa 1988, pp. 151-203. Cf. scenario of How Far Away, How Near, in: T Konwicki, Ostatni dzień lata. Scenariusze filmowe. Warszawa 1973: I do not know why I remembered this for the first time in my life, the memory of a person carried to Hell. Now I think that he could have been slowly ascending to Heaven. T Konwicki, Ostatni..., op. cit., p. 250. During my survey I did not come acrosss this note and thus cite it after: Mariusz Szczygieł, Kochany Pałacu, “Na Przełaj”, 10 September 1989. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f31f1aab3bd5d3fd24f70f05c8c95d58.pdf 763fa317b77169a40685f384d4fc30c2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5105 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource muzea skansenowskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4736 Title A name given to the resource A propos Hazeliusa i Skansenu / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.275-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 II. POGLĄDY I OPINIE JERZY CZAJKOWSKI Sanok A PROPOS HAZELIUSA I SKANSENU W 87. tomie "Ludu" ukazał się artykuł Waldemara Kopczyńskiego mający stanowić zarys biografii Artura Hazeliusa, twórcy Muzeum Nordycznego i Skansenu w Sztokholmie!. Była po temu okazja, bowiem w 2001 roku upłynęło 100 lat od chwili jego śmierci. Autor podzielił artykuł na 3 rozdziały, przy czym tytuł pierwszego rozdziału jest nieco prowokujący: "Artur Hazelius nieznany w Polsce?". Chciałoby się zapytać, komu nieznany i w jakim zakresie. Chyba nie Autorowi, który pretenduje do miana znawcy problemu. A zatem ...? O Hazeliusie zwykle mówimy, czy piszemy w kategoriach literatury popularnej, czasami popularno-naukowej. Wynika to z charakteru opracowań, którym niekiedy nie można doczepić etykietki publikacji naukowej, a także bogactwa literatury, która towarzyszy większości publikowanych prac z zakresu muzealnictwa skansenowskiego, odpowiednio je też kwalifikując. Upływ czasu powoduje, że prace się starzeją, że do pewnych poglądów, szczególnie historycznych, musimy wprowadzać korekty, ale nie dyskwaiifikuje to dotychczasowych opracowań2• Przestarzała bibliografia zawsze pozostaje źródłem, szczególnie, gdy nie dysponujemy nowszą3. I W. Kopczyński, Artur Immanuel Haze/ius (/833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie. Kształtowanie podstaw instytucjonalnych w muzealnictwie etnograficznym Szwecji w drugiej połowie XIX wieku, "Lud", t. 87,2003, s. 63-82. l Np. Muzea skansenowskie w Polsce, red. F. Midura, Biblioteka MNR w Szreniawie, Poznań 1979, ss. 270. Open-Air Museums in Poland, red J. Czajkowski, Biblioteka MNR w Szreniawie i MBL w Sanoku, Poznań 1981, ss. 314; J. Czajkowski, Muzea na wolnym powietrzu w Europie. Rzeszów-Sanok 1984, ss. 432. ) Tamże, oraz: A. Spiss, Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu w Europie, Ośrodek Dokumentacji Zabytków. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, Seria C, Studia i Materiałyt. II, Warszawa 1985. �Jerzy Czajkowski 276 Większość autorów w sposób ogólnikowy i schematyczny traktuje początki idei muzealnictwa na wolnym powietrzu, powtarzając bezkrytycznie pewne wiadomości. Zwykle są one ograniczone do minimum, ale w opracowaniach, które nie mają charakteru historycznego, nie są wymagane ani konieczne. Wymieniając nazwisko twórcy pierwszego Skansenu w Europie i okolicznościjego powstania, wprowadzamy czytelnika, czy też osobę zwiedzającą jakieś muzeum na wolnym powietrzu, w tak zwaną ahnosferę epoki. Jest jednak oczywiste, że im bardziej oddalamy się w czasie od pewnych zdarzeń, tym mniej i rzadziej o nich mówimy. Czasem jest to potrzebne, aby lepiej lub słuszniej ocenić miejsce, zdarzenia czy ludzi. Ryc. 1. Artur Hazelius. Rysunek N. KjellberDotyczy to również dr. Artura Hazeliuga (Nordiska museet). Wg Gosta Berg, Karlin sa (Ryc. l ). W tym przypadku nie pound Hazelius, 1986. trzebujemy dokonywać oceny działalności, bowiem świadczy o tym ogólnoświatowy prąd kulturotwórczy, któremu On nadał bieg. Powinniśmy natomiast poznać wszystkie realia, które towarzyszyły narodzinom idei ijej rozwojowi. Hazeliusowi - jak można sądzić - na pewno nie zaświtała nawet myśl, że muzeum, któremu dał początek, będzie rocznie gościć przeszło dwa miliony zwiedzających4, zapewne nie sądził też, iż konkretne działanie, jakiego się podjął, zamieni się w ideę o wartościach humanistycznych w globalnych rozmiarach, którą w samej Europie realizuje się w przeszło 2200 wsiach i miastach oraz w dużej, nieznanej liczbie miejscowości na wszystkich kontynentach5. Przeszło 20 lat temu napisałem, że "nie wiemy, czy i najakie trudności natrafiał Hazelius w realizacji swojego pomysłu". I nadal podtrzymuję to twierdzenie6, chociaż może nie w całej rozciągłości, bowiem dziś wiedza na tematy skansenowskie jest znacznie bogatsza. Wiadomo powszechnie, że w archiwum Nordiska museet w Sztokholmie są różne dokumenty, ale ich studiowanie w szwedzkim archiwum dostępne jest jedynie dla wybrańców. Bliskie podjęcie się - jeśli '",i;.1',-, Baken om Skansen, red. N.E. Baehrendtz, Stockholm 1980, s. 242-247. J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 20, 313-329. 6 Sam Hazelius nie krył się z trudnościami, zwłaszcza finansowymi, bowiem bazował na prywatnych fundacjach i donacjach. 4 5 �A propos Hazeliusa i Skansenu 277 dobrze rozumiem słowa Waldemara Kopczyńskiego7takiej kwerendy dobrze rokuje polskiej skansenologii. Szkoda, że już w 87. tomie "Ludu" nie znalazło się miejsce dla kilku interesujących dokumentów, choćby wykazy podróży po kraju i po całej Skandynawii, o których Autor wzmiankuje w sposób zupełnie ogólny lub zapisane wrażenia Hazeliusa ze spotkań z ludźmi, z pobytu na światowych wystawach itp. Bardzo użyteczne byłoby wykorzystanie materiałów zebranych w pracy Arvida Breckstr6ma, której nie znałem wcześniej, a jest ona kopalnią wiedzy o działaniach Hazeliusa w ciągu całego 1891 rokus. Pomijam fakt, że pomogłaby lepiej zrozumieć osobowość Hazeliusa, ale istotna jest ze względu na problematykę czasu powstania samej koncepcji idei, o której mówimy. Doskonałą charakterystykę znajdujemy też w znanej Autorowi pracy Bringeusa9, który przytacza między innymi wypowiedź Hazeliusa z 1898 roku na temat muzeum na wolnym powietrzu lO. Warto też wziąć pod uwagę słowa Bengtssonal', odszukać źródło jego informacji i ewentualnie wyjaśnić tę kwestię, tak jak i szczegóły techniczne, dokumentacyjne i finansowe związane z przenoszeniem pierwszych obiektów. Jeśli Autor - poprzez swoje studia archiwalne - pomoże je zrozumieć, wówczas nie będzie podstaw do pisania, że [dotychczas!] nieznane są trudności towarzyszące akcjom przejmowania i translokacji budynków do muzeuml2, a ogólnoeuropejskiej muzeologii dostarczone będą historyczne dowody na przebieg prac w początkowym okresie. Każdy organizator muzeum na wolnym powietrzu napotyka na różne trudności, o czym się przekonujemy, gdy rozpoczynamy realizację takiej placówki. Stwierdzenie, że z listów, notatek i wspomnień "dowiadujemy się szczegółowo o planach i realizacji Skansenu" (s. 63) nabiera cech realnych wtedy, gdy dotyczy określonych prac. Sam Autor zwraca uwagę na "troskę i zarazem obawy o powstanie Skansenu" (s. 75), wyrażone w liście Hazeliusa publikowanym przez F. B66ka13• W innym miejscu stwierdza też, że "zakup terenu pod muzeum Skansen nie był przedsięwzięciem łatwym" (s. 76). W związku z tym nie ma przesady, jeśli się informuje, że trudności musiały mieć miejsce, szczególnie przy całkowicie eksperymentalnej organizacji obiektu. Aby uniknąć ewentualnych nieporozumień będę dalej używał określenia: Autor. A. Breckstrom, "Lat dina portar up" Glimtar av Skansen under F6delsearet. "Fataburen". Nordiska museets och Skansens Arsbok, Stockholm 1942, s. 109-128. 9 N.-A. Bringeus, Artur Hazelius och Nordiska museet. "Fataburen", 1972, Uddevallas, s. 7-30. IQ Ibidem, s. 20. II J. Czajkowski, Muzea ... , s. 16, przyp. 21. Bengt Bengtsson, dyrektor "Kulturen" w Lund w 1965, w tymże roku z okazji otwarcia "Das Schleswig-Holsteinische Freilichtmuseum" wygłosił referat Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums. opublikowany w "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseums", Heft 3--4, Neumiinster 1967, s. 3-14. 12 Myślę, że wszyscy organizatorzy muzeów na wolnym powietrzu potrafią zrozumieć trudności związane z organizacją ibudową muzeum. J) F. Book, Artur Hazelius. En levnadsteckning. Stockholm 1923. Cyt. za W. Kopczyńskim, op. cit., s. 75. 1 8 �278 Jerzy Czajkowski W rozpowszechnianiu idei Hazeliusa od samego początku ważną rolę odgrywały informacje przekazywane przez popularne gazety i różne czasopisma, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Nie słyszałem jednak, aby ktoś podjął się trudu zebrania i oceny wartości takiego materiału. Należy się liczyć z dużymi trudnościami, chcąc np. w Szczecinie znaleźć stuletnie gazety z Krakowa, Lwowa czy Warszawy. Napomykam jednak o tym, bowiem warto i trzeba pamiętać, że u nas pisano na ten temat od początku XX wieku'4. Nie zawsze to, co było publikowane w gazetach lub czasopismach należy uznawać za literaturę "niefachową", ajeśli nawet, to nie możnajednakjej nie dostrzegać i nie doceniać, bowiem dzięki gazetowym artykułom popularyzowano problem ochrony zabytków budownictwa, w tym również potrzebę tworzenia muzeów na wzór sztokholmskiego Skansenu. Jest to uwaga ogólna i w żadnym razie nie odnosi się do Autora. Piszący nieraz popełniają błędy, szczególnie, gdy nie korzystają z bezpośrednich źródeł. Autor ma więc rację, zauważając, iż śp. Andrzej Gólski o 10 lat przyspieszył śmierć Hazeliusa15• Nawet przy dużej dozie dobrej woli nie można tego szczegółu uznać za pomyłkę. Brak przypisu uniemożliwia jednak, zarówno Autorowi jak i mnie, wyszukanie źródła, a w żadnym ze znanych polskich i zagranicznych wydawnictw nie znajdujemy takiego lapsusu. Lektura opracowania A. Gólskiego nie nasunęła Autorowi żadnych innych zastrzeżeń, gdyż w gruncie rzeczy jest to popularny, ale dobrze napisany artykuł. Oparł się on m.in. na znacznie wcześniej opublikowanej pracy Kazimiery Zawistowicz-Adamskiejl6, skąd przeniósł informację do swego opracowania o zakupie pierwszego obiektu "w miejscowości Mora"I? Ten szczegół w pracy Gólskiego Autor pominął milczeniem, aby tym silniej uwypuklić, że to ja właśnie wprowadzam "nieścisłe nazewnictwo", bowiem - jak pisze - "Mora to nie nazwa farmy, to nazwa miejscowości!"'8. Ja w istocie napisałem " ...zakupił Hazelius farmę Mora ..."19. Jeśli jest tu błąd, to przYpatrzmy się, jak funkcjonował ten błędny termin w naszej, i nie tylko, literaturze przedwojennej, a nawet po IIwojnie światowej. St.M. Sawicka (przyp. 12) w doskonałym merytorycznie opracowaniu pisała, że Hazelius zebrał potrzebne fundusze "...by zakupić w r. 1885 kilka budyn14 Np. J. Petrażycka- Tomicka, Szkice skandynawskie, Lwów 1913, s. 18-36 (precyzyjne opisy muzeów w Sztokholmie, Oslo i Lyngby); M. Flasiński, Muzeum Północne i Skansen w Sztokholmie. "Młoda Polska" nr 24, 1924, s. 3-4; M. Morelowski, Kraków i "Skansen ", "Czas" nr 136 i 137 z dn. 17 i 19 VI 1927; T. Seweryn, Wzorowe osiedla muzealne, "Kuryer Literacko-Naukowy" nr 29, z dn. 18 VII 1927; St.M. Sawicka, Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", R. Y, Warszawa 1939, styczeń nr 1, s.3l-41. IS A. Gólski, Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich klasyfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań 1972, s. 18. 16 K. Zawistowicz-Adamska, Park etnograficzny - muzeum pod otwartym niebem, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I, Łódź 1959, s. 7-19. 17 Ibidem, s. 17, Gólski op. cit., s. 8. 18 W. Kopczyński, s. 64. 19 1. Czajkowski, op. cit., s. 254. �A propos Hazeliusa i Skansenu 279 ków... w fermie (!) Mora w Dalekarlii", ale w podpisie pod zdjęciem podała: "Podwórzec fermy z Mora ..."2o.Jeszcze w 1957 roku Natalia Czechowiczowa odnotowała, cyt.: "W r. 1885 Hazelius, dzięki poparciu społeczeństwa, miał możność sprowadzić do Djiirgardenu części zabytkowej fermy Mora ... "21. Być może, iż Autorowi nie dane było zapoznać się z tym opracowaniem, bo inaczej dostrzegłby, że w jednym zdaniu jest kilka błędów. Natomiast korzystając z opracowania Alfreda Zaręby, Autor również przeoczył, co napisał on przed pół wiekiem, a mianowicie, iż Hazelius kupił ". ..chatę z miejscowości Mora w środkowej Szwecji ...''22.Do A. Zaręby wrócimy jeszcze niżej. Przyjrzyjmy się także temu, co znajdujemy w opracowaniach szwedzkich, również w wydawnictwach publikowanych w Szwecji w języku niemieckim i angielskim. W przewodniku w języku niemieckim: "Moragarden. Der Morahof ist aus Hausem der Gegend von Mora ... zusammengestellt. Der Hofhat zwei ohnhauser eines flir den Bauern, das sogenannte Morahaus ..."23,a w innym przewodniku do tych samych słów dodano: " ...aus dem Dorf Ostnor (das erste Gebiiuden Skansens ...)"24.Przewodnik w języku angielskim na s. 5-6: "In ... 1891...The Mora farmhouse was moved ... "25.W popularnym opracowaniu monograficznym w języku angielskim czytamy: "The Mora farm is made up ofbuildings ... from the parish of Mora" (s. 2), a dalej "The farmhouse of the Mora farm comes from Bulla's farm in the village ofOstnor. .. 4 kilometres north-west ofMora" (s. 3), a pod koniec (s. 21) czytamy: "The house from Mora, known in literature as the «Mora cottage» (Morastugan) was moved from Bulla's farm in the village of Ostnor ... "26.Podobne informacje znajdujemy w źródłowym wydawnictwie Skansens hus och gardar7 (s. 343 i n.), zaś w dziele redagowanym przez Nilsa Erika Baehrendtza, na którego Autor się powołuje, jeden z akapitów zaczyna się od słów: "Ostnorsstugan, eller Morastugan"28, a według słownika szwedzkie elier oznacza polskie albo. Osada Ostnor wymieniona została również przez wybitnego znawcę muzealnictwa skansenowskiego w Szwecji, Rolanda Anderssona, w jego monografii o muzeach na wolnym powietrzu w Dalarna29. Autor nie powołuje się jednak na tę monografię, gdzie na s. 10 czytamy: ,,1891 oppnades Skansen. Hit hade da en St.M. Sawicka, s. 32, 39 i n. N. Czechowiczowa, Z dziejów skansenu w Polsce, "Muzealnictwo", 1957, nr 6, s.IO. 22 A. Zaręba, Uwagi a muzeach skandynawskich, "Lud", t. 41, cz. 2,1954, s. 1139. 23 Skansen Gebiiude und TIere ein kurzer Fiihrer, Stockholm 1974, s. 21. 24 Skansen, Halmstad 1991, s. 22. 25 A. Biornstad, Skansen Stockholm Sweden, Boras 1991. 26 M. Rehnberg, The Morajarm, M. Janson ed., Stockholm 1975, ss.24. 27 1. Arno-Berg, A. Biornstad (red), wyd. Nordiska museet Skansen, Jokoping 1980, ss. 944. 28 N.E. Baehrendtz (red.), Baken om Skansen, 1980, s. 27. A. Biornstad, Skansen Stockholm Sweden, Boras 1991. M. Rehnberg, ss. 24. 29 R. Andersson, Hembygdsgardar Dalarna, Falun 1978, ss. 206. 20 21 �Jerzy Czajkowski 280 stuga fran Ostnor i Mora flyttats och inretts"3o. Dodajmy jeszcze, że w artykule opublikowanym w Polsce w 1985 roku na temat muzeów w Dalarna tenże Roland Andersson napisał o otwarciu Skansenu i dodał: "Vnter den Hausern gab es ein einfaches Haus aus Mora in Dalarna ..."31.Z wielu innych wybieram jeszcze artykuł dyrektora muzeum "Kulturen" w Lund, Bengta Bengtssona, który pisał w 1965 roku: "Der erste Einkaufwurde im Jahre 1885 vollzogen, aIs ein Wohnhau s von Mora in Dalecarlia gekauft wurde"32. Z tej właśnie pracy przejąłem nazwę wsi Mora. Sądzę, że porównanie sporej garści szczegółów wyjaśnia wszystko, zwłaszcza gdy uwzględni się to, co Autor pisze (s.75), że sam Hazelius pewnego razu powiedział do idącego z nim Holmstroma: "Popatrz! Tutaj będziemy mieć chałupę z Mora, tutaj z Blekinge, a tam z Bollnas"33 (podkreśl. moje). W świetle powyższych danych zarzut o wprowadzaniu przeze mnie nieścisłego nazewnictwa należy traktować co najwyżej dyskusyjnie. Dobrze byłoby zaś wyjaśnić, że Mora była starą wsią kościelną i że była w niej gmina administracyjna, stąd prawdopodobnie dwoistość znaczenia. Obserwujemy to również w innych miejscowościach Szwecji. Dodajmy, że w samej Mora powstało w 1905 roku. Stowarzyszenie "Przyjaciół rodzimej kultury w Mora" założone przez Andersa Zorna i jego żonę imieniem Emma34.Umożliwiło to zorganizowanie w Mora w latach 1911-1919 i 1929-1930 muzeum na wolnym powietrzu. Znajduje się tam 39 obiektów przeniesionych z całej parafii. Ponadto 4 bardzo stare obiekty objęto opieką in situ35• W jednym wypadku Autor odwołuje się do archiwum sztokholmskiego, wspominając o pamiętniku z podróży (s. 68) z opisem zagrody wiejskiej. Poza tym wszystkie fakty w artykule Autora - interesujące zresztą i pożyteczne - zostały zaczerpnięte wyłącznie z literatury, którąjednak należałoby rozszerzyć. Jedną z istotnych pozycji, które powinny się tu znaleźć, jest - wspomniana już - praca B. Bengtssona36, w której znajdujemy wspomnienia o marzeniach, jakie miał mieć Hazelius, rozmawiając z przyjaciółmi. Trudno rozstrzygnąć, w jakim stopniu jest to materiał wiarygodny, brak bowiem źródła. Inny wybitny znawca, Gosta Berg ze Sztokholmu, opublikował wyśmienity artykuł o Karlinie i Hazeliusie37. Zawiera on wiele szczegółów dotyczących biografii Artura Hazeliusa, m.in. sto30 31 Ibidem, s. 10. R. Andersson, Freilichtmuseen in Dalarna (Schweden), ,,Acta Scansenologica", t. 4, Sanok 1986, s.67. B. Bengtsson, op. cit., s. 6. Kopczyński, op. cit., s. 75. 34 R. Andersson, Freilichtmuseen op. cit., s. 68. 35 R. Andersson,Hembygdsgardar , op. cit., s. 124-129. G. Boethius, Viigledning.fOrbesokande i Zorns Gammelgard pa skeriol, bmd, ss. 23. 36Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums. "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseum", 1967, z. 3-4. 37 G. Berg, Karlin und Hazelius. "Acta Scansenologica", t. 4, Sanok 1986, s. 9-23. 32 33W. �A propos Hazeliusa i Skansenu 281 sunków rodzinnych i szkolno-uniwersyteckich, planów muzealnych w ogóle, a także uwag o muzeum na wolnym powietrzu38. Obaj z Karlinem często kontaktowali się ze sobą. Z literatury duńskiej godny polecenia i łatwo dostępny jest artykuł Holgera Rasmussena39 oraz duże i bardzo dobre opracowanie Petera Michelsena o głównym duńskim muzeum na wolnym powietrzu40. Uwzględnienie historii tegoż muzeumjest szczególnie ważne, bowiem jego twórca, Bernhard Olsen, spotykał się z Hazeliusem i też rościł sobie prawa do palmy pierwszeństwa w realizacji idei muzeów na wolnym powietrzu. Jest to bardzo wdzięczny temat do ostatecznego wyjaśnienia w naszej literaturze naukowej. Powyższe nazwiska i tytuły są tylko przykładowe. Wiele bardzo wczesnych szczegółów odnoszących się do początków kształtowania się idei muzealnictwa na wolnym powietrzu znacznie wyprzedza okres, kiedy zaczęto o tym myśleć realistycznie, dyskutować, a następnie działać. Odkrywcze to nie jest, bo historycy muzealnictwa wiedzą o tym od dawna41. Niezrozumiałe natomiast jest, co Autor ma na myśli, mówiąc o wpływie "okresu wielkiego przełomu w technikach tworzenia obrazu" (s. 64). Ta górnolotnie sformułowana myśl nie wiąże się bezpośrednio ani z Janem (!) Bujakiem42, ani z realizacją idei Hazeliusa. Chyba, że się znowu mylę. Jeśli już wspomniałem o tej drobnej pomyłce z imieniem Jana Bujaka, przychodzi mi na myśl potrzeba sprostowania, również omyłkowo podanego przez Autora, nazwiska Bogdana Tretera (zmienionego na B. Tretet), który był autorem niewielkiego opracowania o Muzeach pod otwartym niebem (s. l 95-203)43. Słuszna uwaga, że w artykule mylnie podano, iż Hazelius był lekarzem, nie może jednak odnosić się do Tretera, bowiem Autor przeoczył przypis nr l na s.197, w którym wyraźnie zaznaczono, że "Początek tego rozdziału aż do nin. odnośnika pochodzi od Redakcji". Błąd jest istotny, ale kto go zrobił - nie wiadomo. Z pewnym zdziwieniem przeczytałem fragment (s. 64), że M. Pokropek w swojej pracy "niewiele uwagi poświęca" zasługom Hazeliusa44. Zapewne nie warto polemizować, ale - moim zdaniem - profesor Pokropek nie pisał o dokonaniach Artura Hazeliusa, lecz o polskim budownictwie drewnianym i w tym kontekście nie można by mieć mu za złe, gdyby w ogóle nie wspomniał nazwiska twórcy Skansenu. Sądzę, że Autor nie przeczytał do końca akapitu, gdzie ten Ibidem, s. 14-16. H. Rasmussen, Przyczynek do historii nordyckich muzeów etnograficznych i na otwartym powietrzu, ibidem, s. 29--41. 40 P. Michelsen, Frilandsmuseet. The Danish MlISeum Village at Sorgen/ri, The National Museum ofDenmark 1973, ss. 238. 41 Np. 1. Berg, Driiktdockor - Hazelius' och andras. "Fataburen", Uddevalla 1980, s. 9-37. 42 Autor ma na myśli Jana Bujaka (a nie A. Bujaka), który opublikował Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), ZNUJ, Prace Etnograficzne nr 8, Warszawa-Kraków 1975. 4J Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków 1947. 44 M. Pokropek, Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa 1976, s. 138. J8 J9 �282 Jerzy Czajkowski wybitny znawca budownictwa, sztuki i kultury ludowej napisał: "Muzeum to (chodzi o Skansen - J.e.) dało także (!- J.C.) początek świadomej i celowej działalności na polu ochrony zabytków architektury przez przenoszenie obiektów na teren muzeów, zabezpieczanie ich przed zniszczeniem, a nadto udostępnianie zwiedzającym". - Czyż może być większa pochwała Człowieka i jego Dzieła? W obszernym opracowaniu Anny Drzewieckiej-Banaszek na temat etnologii szwedzkiej Autor nie znalazł nic godnego uwagi, co może być zrozumiałe, bowiem problem Skansenu nie był dla niej tematem zasadniczym, natomiast zauważył, i słusznie, że lOwroku 1890 Hazelius założył muzeum pod gołym niebem - Skansen ..."45.Należy przyznać rację Autorowi, bowiem dopiero w następnym roku nastąpił zakup terenu, przeniesienie pierwszych budynków i otwarcie nowej placówki. Jednak istnieje błąd w pracy, który uszedł uwagi Autora lub przeszedł on nad nim do porządku dziennego. Otóż na s.73 A. Drzewiecka jeszcze raz pisze: "Przy Nordiska Museet zostało zorganizowane w 1881 r. [...] muzeum na otwartym powietrzu - Skansen ...". Jest to oczywiście chochlik drukarski, ale błąd pozostaje błędem i powinien być zauważany przez wszystkich. Wracając do Alfreda Zaręby, Autor pisze na s. 64, że Zaręba pisze w swym artykule, iż "terytorialnie Skansen rozrósł się dzięki staraniom następców Hazeliusa"46. I dodaje natychmiast od siebie: "To jednak właśnie dzięki staraniom i niebywałemu poświęceniu samego Hazeliusa Skansen poszerzył swój areał" (s. 64). Skonfrontujmy zacytowaną przez Autora wypowiedź Zaręby zjego własnym tekstem. Zaręba pisał: "Skansen [...] staraniem następców Hazeliusa rozrósł się terytorialnie i rozwinął tematycznie". Już na pierwszy rzut oka widać, że Autor przerobił szyk zdania, a przez odrzucenie dwóch ostatnich słów ("rozwinął tematycznie") wypaczył treść całej wypowiedzi. Jeśli się uwzględni, że Hazelius pozostawił po sobie 22 obiekty, a obecnie jest ich ponad 150, pozostaje nam stwierdzić, że dzięki wysiłkom organizacyjnym i finansowym Hazelius zapewnił potomnym właściwy obszar terenu do pełnej rozbudowy muzeum, którego był pomysłodawcą i twórcą. Jest kwestią bezdyskusyjną, że Hazelius wykupił w latach 1891, 1892, 1896, 1897, 1898 i 1901 zdecydowaną większość obszaru Skansenu, ale niewielkie fragmenty na obrzeżach nabywano jeszcze w latach 1929, 1934, 1955 i 197947.Tych szczegółów nie ma w pracy Autora, co także jest zrozumiałe, bowiem ogranicza się on do relacji związanej z osobą Artura Hazeliusa, ale czasami powstają przez to niedomówienia. 45 A. Drzewiecka-Banaszek, Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63, 1979, s. 61. 46 A. Zaręba, op. cit., s. 1147. 47 Skansens hus och gardar, op. cit., s. 19, mapa ilustrująca zakup gruntów Skansenu do 1979 r. �A propos Hazeliusa i Skansenu 283 Przyjrzyjmy się jeszcze początkowemu rozwojowi Skansenu pod względem przyrostu ilości obiektów, najlepiej w układzie chronologicznym. Jak nas informuje sam Hazelius48, pierwsza część terenu została wykupiona 2 marca 1891 roku i natychmiast rozpoczęto prace budowlane49, stawiając: Rok 1891: - Dom chłopski, Morastugan, z Ostnor50, par. Mora (Dalarna), 1. poło XVIII W. (ryc. 2/1). - Dom z Kyrkult (Blekinge), XVII-XVIII W. Jako typ znany w XIV wieku (ryc. 3). - Dom z Kallmora, par. Orsa (Dalarna), kamieniarza, jednownętrzny, zrębowy, koniec XVIII wieku. - Dom z Katen (zach. Blekinge),jednownętrzny, z kamieni. Kopia wg wzoru z XIX W. - Chata węglarza. Kopia. - Obóz lapoński (Jamtland). Kopie. Rok 1892: - Dom chłopski zw. Bollnasstugan, z osady Herte, par. Bollnas (Halsingiand), XVIII wiek. - Dzwonnica z Hasjo (Jamtland), wolno stojąca, wys. 21 m. Kopia wg oryginału z 1778 roku. - Wieża nazwana "Bredablick", zbudowana w 1874-76, zakupiona wraz z częścią terenu muzeum w 1892 roku. - Szopa na siano (Dalarna). Rok 1893: - Piętrowy spichlerz z Bjorkvik, par. Ostra Ryd (Ostergotland). Kopia, XVII wiek. Rok 1894: - Szopa zrębowa na siano z Nederkalix (Norrboten). - Dzwonnica słupowa z Hallestad (Ostergotland), wys. 40,5 m, 1733 rok. Rok 1895: - Piętrowy budynek zrębowy z Forsa (Halsingiand), do obróbki lnu, l. poł. XIX wieku. Rok 1896: - Czworoboczna zagroda z Oktorp (Halland), XVIII wiek (ryc. 4). - Altana ogrodowa filozofa Emanuela Swedenborga, Sztokholm, XVIII wiek. Rok 1897: - Spichlerz z Farnas (Dalarna), włączony do zagrody Mora, 1595 rok. Rok 1898:- Dom zrębowy z kamienną stodołą z osady Homborga (Vastergotland). Rok 1899: - Spichlerz piętrowy z Vensjogle, gm.Virserum (Smaland), koniec XVI wieku. 48 A. Hazelius, Ur Nordiska museets historia, "Meddelanden fran Nordiska museet 1898", wyd. Artur Hazelius, Stockholm 1900, s. 271-400. Ibidem, s. 282, 283. 50 Nazwy miejscowości w pierwszym przypadku. 4. �284 Jerzy Czajkowski Rok 1900: - Wiatrak z Gamiegarden, gm. Frammestad (Vasterg6tland), 1750 r., przebudowany w 1828 roku. - Altana ogrodowa z ul. Belmansgatan, Sztokholm, ok. 1700 rok. Rok 1901: - Spichlerz piętrowy z Vastveit, (Telemark, Norwegia), pocz. XIV wieku. Jak widać z powyższego zestawienia, w czasie otwarcia muzeum Hazelius udostępnił zwiedzającym dom z Ostnor, który wszedł później w skład zagrody z Mora (ryc. 2), dom z Kyrkult (ryc. 3), prezentujący południowo-szwedzką linię rozwojowąjednownętrznego mieszkania (tzw. ryggasstuga) ze spichlerzami po bokach51 orazjednownętrzny dom postawiony na terenie Skansenu z głazów polodowcowych, na przykładzie którego pokazano proletariacki sposób budowy w XIX wieku52• Szałasy: węglarza i lapońskie oraz cały obóz lapoński stanowiły uzupełnienie pierwszej ekspozycji. Ten ostatni znajdujemy na ilustracji umieszczonej w"Ny Illustrerad Tidning" z dnia 31 października 1891 roku, gdzie, oprócz namiotów ze skór, pokazano trzy zrębowe spichlerzyki umieszczone na słupach, wysoko nad ziemią, czółna, a nawet wzgórze ofiarne53• Zwróćmy uwagę, że zakup terenu pod muzeum, rozbiórka i przewiezienie z dość odległych stron dwóch domów, następnie budowa wszystkich pięciu obiektów musiała się dokonywać w niezwykle szybkim tempie. Dobór obiektów wydaje się dość przypadkowy, takjakby Hazelius się spieszył. Może chodziło o rzeczywiste opanowanie terenu przez jego zabudowę. Byłoby wielce pożyteczne, gdyby udało się znaleźć wytłumaczenie tego w archiwum Nordiska museet lub w szwedzkiej literaturze. Autor, powołując się na O. Wetterberga54 pisze, że "projekt Skansenu Artura Hazeliusa był iskrą zapalną" w muzealnictwie (s. 76). Jeśli sięjednak weźmie pod uwagę, że były różne tlUdności, że pierwsza ekspozycja nosi cechy przypadkowości, wówczas powstaje pytanie, czy można uznać, że Wetterberga "projekt" odnosi się do dokumentu wyrażonego na papierze, czy raczej był to skonkretyzowany pomysł Hazeliusa. Czy nie słuszniej byłoby rozważyć, że dopiero pokazanie w czasie otwarcia wyposażonych domów z Ostnor/Mora, z Kyrkult i obozu lapońskiego z Lapończykami z Kallmora mogło być tą iskrą zapalną, tym bardziej, że Hazelius już wcześniej nie krył swoich planów pokazania kultury Szwecji poprzez ekspozycję muzeologiczną na Skansenie, ale o projekcie studyjnym czy realizacyjnym dotychczas nie posiadamy informacji. W dalszych latach przenosił Hazelius dużej klasy zabytki, jak np. zagrodę z Oktorp (ryc. 5), spichlerze z VirselUm, Farnas i Vensj6gle, ajednocześnie budował kopie spichlerza z Bj6rkvik i dzwonnicy z Hasj6. Z bardzo dużej odlegości, z gór Telemarku w Norwegii, przeniósł spichlerz z początku XIV wieku, sprzed SI Skansens hus och gardar, op. cit., s. 131-143. Tu z jednej strony jest piętrowy ,,10ft" z izbą letnią na parterze, a po drugiej ,,10ft" gospodarczy, rodzaj komory. 52 Ibidem, s. 125. 53 A. Breckstr6m, op. cit., s. 115, ryc. 2. 54 O. Wetterberg, Sam/undet utveck/ar byggnadsku/turen, "Bygd och Natur", 1991. �A propos Hazeliusa i Skansenu 285 -"[OJ ,.' " o s ro ~ 7 71le Mora farm: I. the farmhouse from Ostnor. 2. stable from BergkarlUs. 3. Back Mats' cottage from Venjan. 4. the house from Malung. 5. storehouse from Bergkarliis. 6. store from Fiirniis. 7. store from 50s, 8. bamfrom Vika, 9.fodder-Jforefrom Noret. 10. cowshed/rom Noret, II. dWlg-heap from Noret. 12. storehouse with a cellar from Noret, 13. wellfrolllOstnor, Ryc. 2. Zagroda w Skansenie prezentująca typowy układ obiektów we wsi Mora, Dalarna.Według Arno-Berg L, A. Biornstad (red), Skansens hus och gardaI', 1980. �286 Jerzy Czajkowski okresu czarnej śmierci, który upatrzył sobie w czasie podróży po Norwegii w 1874 rokU55,a myślał także o średniowiecznym, norweskim kościele z Borgund56. Ta kwestia wiąże się ze skandynawizmem (panskandynawizmem) Hazeliusa57 wynikającym z Unii Personalnej Szwecji z Norwegią, na którą w owym czasie wielu Norwegów patrzyło już okiem niechętnym. Idea ta rozwijała się w XIX wieku, ale korzeniami sięgała głęboko w historyczną przeszłość całej Skandynawii58. W XIX wieku była ona w Szwecji odpowiednikiem panslawizmu europejskiego, stanowiącego polityczną koncepcję carskiej Rosji. Z informacji Autora59 wynika, że w biografii Hazeliusa problem ten może być marginalny, nie mniej - jak sądzę - warto poświęcić mu więcej uwagi. Zestawienie obiektów przenoszonych przez Hazeliusa rzuca nieco światła tylko na wstępny okres istnienia muzeum. Rozważmy to na przykładzie jednej zagrody i to tej, której miano pojawia się na wielu stronach niniejszego komentarza. Pamiętamy, że Hazelius na pierwszym miejscu wymienił chałupę z Mora, gdy mówił o tym do Holmstroma. I tę chałupę, z sąsiedniego Ostnor, jako pierwszą przeniósł do muzeum (ryc. 2/1). Pochodzi ona z XVIII wieku. Jest w niej duża izba, sień z boku z wejściem z pola w dłuższej ścianie. W tylnej części sieni jest od początku wydzielona komora z wejściem z izby. Boczna ściana pieca usytuowanego w izbie ogrzewa komorę. Następny obiekt do tej zagrody został przeniesiony dopiero w 1897 roku. Był nim spichlerz z Farnas (ryc. 2/6) z 1595 roku. Z nieznanych nam przyczyn nastąpiła trzydziestoletnia przerwa w rozbudowie zagrody Mora. Dokończono ją w latach 1926-1930. W tym okresie przeniesiono: stajnię dla koni (ryc. 2/2) i piętrowy 10ftz 1574 roku (ryc. 2/5) z Bergkarlas, dwuwnętrzny budynek z Malung z 1585 roku (ryc. 2/4) oraz spichlerz z Sas (ryc. 2/7) z 1589 roku. Wszystkie te budynki tworzą ścianę wschodnią zagrody z bramą w środku. W ścianie południowej jest dwuwnętrzna stodoła z Vika (ryc. 2/8), obok szopa na siano, przy niej brama i stajnia (ryc. 2/1 O)- wszystkie z Noret. W ścianie zachodniej jest również brama i podpiwniczony budyneczek z Noret (ryc. 2/12), a pod kątem prostym do budynku z Ostnor ustawiono drugi dom z XVIII wieku. z takim samym programem wnętrza (ryc. 2/3), ale przeniesiony z Knas, parafia Venjan. Opisana w skrócie zagroda jest odtworzeniem przeciętnej zagrody ze wsi Mora, co też tłumaczy jej muzealną nazwę60. W ostatnich latach dość często debatowano w Polsce, i nie tylko, nad budowaniem kopii obiektów zabytkowych lub odtwarzaniem nieistniejących już budynSkansens hus och gardar, op. cit., s. 505. A. Hazelius, Ur Nordiska ... , op. cit., s. 282. 57 Autor wspomina wprawdzie o "skandynawizmie" Hazeliusa, ale nie tłumaczy istoty rzeczy. 58 L Andersson, Dzieje Szwecji, przełożył S. Piekarczyk, Warszawa 1967, s. 71-75. 59 W. Kopczyński, op. cit., s. 69. 60 A. Breckstrom, op. cit., s. 117, w opisie budynku (por. ryc. 3), wykonanym 3 pażdziemika 1891, czytamy: "Nordiska museets svenska byggnader pa Skansen a Djurgarden: Hogstuga fran Mora. [...]. Budynki dla bydła omawia szczegółowo Mats Janson, Hus far fii, "Fataburen 1986", Husdjuren och vi, s. 175-190. 55 56 �A propos Hazeliusa i Skansenu 287 Ryc. 3. Sztokholm, Skansen. Mieszkalna część zagrody z Kyrkhult, Blekinge, XVII-XVIII Fot. 1. Czajkowski, 1976. Ryc. 4. Mieszkalna część zagrody z Oktorp, Halland, XVIII wiek. Fot. 1. Czajkowski, wiek. 1976. �288 Jerzy Czajkowski ków. Jak widać z przedstawionych materiałów, Hazelius od początku traktował jednakowo zabytki w terenie i ich kopie. Świadczą o tym budowane w Skansenie kopie obiektów oryginalnych, mimo że w wielu wsiach musiały w owym czasie jeszcze istnieć analogiczne budynki. W każdym razie wyprzedził on w myśleniu europejskich naśladowców o dobre 50 lat. Warto ten szczegół szerzej wyjaśnić na podstawie odpowiednich materiałów źródłowych61, jeśli coś na ten temat pozostało po wielkim twórcy, np. dokumentacje techniczne kopiowanych budynków lub teksty opublikowane. Być może problem ten wynikał z założenia programowego, aby na obszarze Skansenu pokazać Szwecję w miniaturze62• Tym można tłumaczyć istnienie w Skansenie obiektów odbiegających od tradycyjnej architektury wiejskiej, a także ogrodu zoologicznego, ogrodu różanego ze 150 gatunkami róż, odrębnego ogrodu zielarskiego czy też datowanych kamieni milowych oraz kamieni z napisami runicznymi63• Duża ilość zieleni, szczególnie różnorodność uprawianych kwiatów, stanowi wybijającą się cechę Skansenu, której podstawę znajdujemy w przemyśleniach Hazeliusa. Uważał on, że ogródki kwiatowe i jarzynowe powinny towarzyszyć budynkom mieszkalnym64• Sądzę, że rozwiązania tej kwestii można szukać w opracowaniu pierwszych lat historii Nordycznego Muzeum, autorstwa samego Hazeliusa65• Dzieło to nie zostało przez Autora uwzględnione, a stanowi jedno z najważniejszych źródeł do opracowania biografii twórcy Skansenu. Jest tu, między innymi, cały rozdział zatytułowany Friluftsmuseet pa Skansen66, w którym Hazelius omawia problem muzeum na wolnym powietrzu i kolejne zakupy budynków w poszczególnych latach. Na początku rozdziału poinformował, że zakupił dom (hogstuga) w parafii Mora w 1885 roku, który w 1891 roku został przeniesiony do Skansenu. To osobiste stwierdzenie Hazeliusa jest historycznym udokumentowaniem pomysłu utworzenia muzeum na wolnym powietrzu, chociaż już rok wcześniej (1884) pisał w swoim dzienniku o potrzebie przeniesienia do Sztokholmu dzwonnicy z Hasj667• Również Marta Hofmann z Norsk Folkemuseum wskazuje, że w tym właśnie czasie mogła w umyśle Hazeliusa narodzić się myśl stworzenia nowego rodzaju muzeum68• Niewykluczone, iżjego autorstwa jest też szwedzka nazwafriluftsmuseet, którąjuż Par.: B. Stoklund, !den am ettfriluftsmuseum, in: "Kulturen 2001", Lund 2001, s. 10-27. Por. St.M. Sawicka, op. cit., (przyp. 12); W. Kopczyński, s. 76; za G. Berg, Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm 1933, s. 106. 63 Por.: Bake om Skansen, op. cit., passim. 64 Sune Zachrisson, Den kultiverade naturen, "Fataburen 1987", Uddevalla 1988, s. 9-16, oraz Mats O. Janson, Triidgardar po. Skansen, ibidem, s. 17-51. 65 A. Hazelius, Ur Nordiska museets historia, "Meddelanden ... 1898", op. cit., s. 271-400. (Dzieło to doszło do moich rąk wiele lat po opracowaniu Muzeów na wolnym powietrzu w Europie, stąd nie ma go w zamieszczonej tam bibliografii). 66 Ibidem, s. 282-292. Por. też B. Stoklund, fden. .. , op. cit. 67 G. Berg, Karlin ... , op. cit.,s. 16. 68 M. Hofmann, Zur Geschichte des Norsk Folkemuseum. in: Tagungsbericht Oslo Report oJthe Conference 1980, Oslo 1982, s. 97. 61 62 �A propos Hazeliusa i Skansenu 289 w latach osiemdziesiątych XIX wieku znano w określonych kręgach69• Później przyjęto ją powszechnie w Europie. Na zakończenie należałoby przytoczyć jeszcze jedno krytyczne zdanie Autora, a mianowicie: "Ten krótki przegląd informacji o A. Hazeliusie ijego działalności zaczerpnięty z polskiej literatury etnograficznej i muzealnej, wskazuje,jak często, pisząc o nim, popełniano błędy" i dalej, że "postać Hazeliusa wymaga w Polsce nowego przedstawienia" (s. 66). Jak widać z całego mojego tekstu, nie z wszystkimi wnioskami Autora mogłem się zgodzić albo traktowałem je polemicznie. W miarę pogłębiania badań inaczej postrzega się przedmiot dociekań, często ostrożniej formułuje się własne zdanie, co jest prawem każdego badacza. Ale tym razem stwierdzam, że ostatnie zacytowane słowa, stanowiące kwintesencję dywagacji Autora, w całej rozciągłości nie odpowiadają prawdzie. Dotąd nikt w Polsce nie opracowywał biografii Hazeliusa, bowiem - jak sądzę - nikt nie czuł się na siłach, nie mówiąc o braku dostępu do źródeł i poważnej literatury na temat osoby twórcy Skansenu. Niewątpliwie bariera językowa stanowiła istotną przeszkodę. Można więc dopiero od Autora oczekiwać pierwszej poważnej redakcji takiej pracy. Jeśli oparta zostanie na rzeczywistych badaniach archiwalnych i międzynarodowej literaturze - przyniesie pożądane efekty. Stąd też omówiony artykuł Autora, jak i obecne uwagi, potraktujmy jako pierwsze głosy w dyskusji, które mogą być pomocne w opracowaniu poważnej monografii. Pozostaje jednak problem rzeczywistego poznania polskiej literatury fachowej, a nie czerpania wiedzy z ośmiu przypadkowo dobranych opracowań, nie w pełni zresztą wykorzystanych przez Autora. A o wytykanych wzajemnych błędach lepiej nie wspominać. BIBLIOGRAFIA Andersson I. 1967 Andersson Dzieje Szwecji, przełożył S. Piekarczyk, 1978 1986 Arn6-Berg Warszawa, ss. 361. R. Hembygdsgardar Dalarna, Falun, ss. 206. Freilichtmuseen in Dalarna (Schweden), ,,Acta Scansenologica", ss. 65-99. I., Biornstad 1980 t. 4, Sanok, A. [red.] Skansens hus och gardar, Nordiska museet Skansen, Jonkoping, ss. 944. B::eckstrom A. 1942 69 "Lat dina portar up" Glimtar av Skansen under Fadelsearet, "Fataburen" Nordiska museets och Skansens "Arsbok 1942, Stockholm", ss. 109-128. B. Stoklund, [den ... , op. cit. �290 Jerzy Czajkowski Bengtsson B. 1967 Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums, "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseums", Neumunster, Heft 3--4, s.3-14. BergG. 1933 Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm. BergG. 1986 Karlin und Hazelius, "Acta Scansenologica", Sanok, t. 4, ss. 9-23. BergJ. 1980 Driiktdockor - Hazelius och andras, "Fataburen", Uddevalla, ss. 9-37. Baehrendtz N.l. ed. 1980 Boken om Skansen, Stockholm, ss. 256. Biornstad A. 1991 Skansen Stockholm Sweden, [Informator] Boras, ss. 24. Boethius G. Viigledning jOr besokande i Zorns Gammelgard pa skeriol, [Informator] bmd., ss. 23. Bringeus N.-A. 1972 Artur Hazelius och Nordiska museet, "Fataburen", Uddevalla, ss. 7-32. Bujak J. 1975 Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), "Zeszyty Naukowe UJ", Prace Etnograficzne, zeszyt 8, ss. 160. BookE Artur Hazelius. En levnadsteckning, Stockholm. 1923 CiołekG. Skandynawskie muzea pod otwartym niebem (Finlandia, Szwecja, Norwe1938 gia, Dania), "Biuletyn Historii Sztuki i Kultury", nr l, ss. 44-56. Czajkowski J. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów-Sanok, ss. 432. 1985 Die Skansenmuseen in den slawischen landem, "Ethnologia Slavica", Bratislava, t. 17, ss. 97-117. 1995 Z historii muzealnictwa skansenowskiego w Europie, "Lud", t. 78, ss. 81-95. Czechowiczowa N. 1957 Z dziejów skansenu w Polsce, "Muzealnictwo" nr 6, ss. 10-28. Drzewiecka-Banaszek A. 1979 Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63, ss. 57-90. Edenheim R. (red.) 1991 Skansen, Halmstad, ss. 66. Flasiński M. 1924 Muzeum Północne i Skansen w Sztokholmie, "Młoda Polska", nr 24, 1924, ss. 3--4. GÓlskiA. Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich kla1972 syfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań, ss. 7-37. Hazelius A. 1900 Nordiska museets historia, "Meddelanden fran Nordiska museet 1898", wyd. Artur Hazelius, Stockholm, ss. 271--400. Hegard T. Romantik og fortidsvern. Historien om de f¢rste friluftsmuseene i Norwege, 1984 Universitetsvorlaget AS, ss. 280. �A propos Hazeliusa i Skansenu HofmanM. 1980 291 Zur Geschichte des Norsk Folkemuseum, in: Tagungsbericht Oslo Report of the Conference 1980, Verband europiiischer Freilichtmuseen, Oslo, ss. 102. Janson M. 1986 Husfor jii, "Fataburen", Uddevalla, ss. 175-190. Janson M. O. 1987 Triidgardar pa Skansen, "Fataburen", Uddevalla 1988, ss. 17-51. Kopczyński W. 2003 Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie. Ksztaltowanie podstaw instytucjonalnych w muzealnictwie etnograficznym w Szwecji w drugiej połowie XIX wieku, "Lud", t. 87, s. 63-82. Michelsen P. Frilandsmuseet. The Danish Museum Village at Sorgenfri, The National Mu1973 seum ofDenmark, Copenhagen, ss. 238. Morelowski M., 1927 Kraków i "Skansen ", "Czas", nr 136 i 137 z dn. 17 i 19 VI 1927. Muzealnictwo 1947 Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków. Muzea 1972 Muzea skansenowskie w Polsce, Biblioteka Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, Poznań, ss. 309. Muzea Muzea skansenowskie w Polsce, red. F. Midura, Biblioteka Muzeum Naro1979 dowego w Szreniawie, Poznań, ss. 270. Open-Air 1981 Open-Air Museums in Poland, red. J. Czajkowski. Biblioteka Muzeum Narodowego w Szreniawie i Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Poznań, ss.313. Petrażycka- Tomicka J. 1913 Szkice skandynawskie, Lwów. Pokropek M. 1976 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa. Rasmussen H. 1986 Przyczynek do historii nordyckich muzeów etnograficznych i na otwartym powietrzu, "Acta Scansenologica", Sanok, t. 4, ss. 29-41. Rehnberg M. The Morafarm, Mats Janson (ed.), Stockholm, ss. 24. 1973 Sawicka St. Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", R.V, nr l, s. 31-41. 1939 Seweryn T. Wzorowe osiedla muzealne, "Kuryer Literacko-Naukowy", nr 29, z dn. 18 VII. 1927 Spiss A. Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu w Europie, Ośrodek Dokumen1986 tacji Zabytków. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków. Seria C, Studia i Materiały - t. II, ss. 162 + 80 ilustr. Stoklund B. 1den om ettfriluftsmuseum, in: "Kulturen 2001", Lund, ss. 10-27. 2001 Treter B. 1947 Muzea pod otwartym niebem, w: Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków, ss. 195-203. �292 Jerzy Czajkowski Wetterberg O. 1991 Samfundet utvecklar byggnadskulturen, "Bygd och Natur". Zawistowicz-Adamska K. 1959 Park Etnograficzny - muzeum pod otwartym niebem. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I, s. 7-19. Zaręba A. 1954 Uwagi o muzeach skandynawskich. "Lud", t. 41, cz. 2, s. 1134-1163. Zippe1ius A. 1973 Handbuch der europiiischen Freilichtmuseen. Verband europaischen Freilichtmuseen. Fuhrer und Schriften des Rheinischen Freilichtmuseums und Landesmuseum fUrVolkskunde in Kommern Nr. 7, ss. 327. 1987 Zur friihen Geschichte der Freilichtmuseen in der Schweiz und Osterreich. "Freudenkreis Blatter" nr 25, ss. 9-29. Sprostowanie W artykule J. Czajkowskiego "Dach z koszyczkiem w dawnym polskim budownictwie" ("Lud" t. 87,2003, s. 153 i 154) wystąpił błędny zapis: "kozśbok" zamiast "kozubok". Przepraszamy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea400fa73d078ba5dbe5501091d8dd6a.pdf 7ee5497eab8de4d88c544bbef4694a71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2847 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2654 Title A name given to the resource A selection of works devoted to the life and work of Bronisław Malinowski=Wybór prac poświęconych życiu i twórczości Bronisława Malinowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.440-445 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica, Grażyna Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grażyna Kubica • A SELECTION O F WORKS D E V O T E D T O T H E LIFE A N D WORK O F BRONISŁAW MALINOWSKI G R A Ż Y N A Poland's PWN scientific publishers but the project was unfottunately stopped after volume seven. Three further volumes (8 through 10) were ready for print but the political - and resulting economic - changes in the country, albeit of a different natute this time, again foiled the undertaking. Since 1990 P W N has claimed to be unable to publish a single volume of the collection without subsidies for editing and ptint, which, it further said, it could not get for the Works project. This year, however, things seem to have changed and two volumes are to come out. Bringing Bronisław Malinowski's writings closer to Poland's scientific milieu and broad readership should not only be seen as a debt repaid to the country's eminent son but, first and fotemost, as an attempt to fill in a certain educational gap i n contemporary Poland. For instance, Poles have had no opportunity to tead Freedom and Civilisation, a classic on totalitarianism whose ttanslation has been lying in PWN's vaults fot decades. Neither are they acquainted with Malinowski's intimate field journal, whose candidness and lack of hypocrisy shocked a whole generation of anthropologists and inspired debates on the basic role of anthropology. They are also oblivious of many of his othet writings (books, articles, journals, lettets). Konteksty has been publishing fragments of the foumal since 1998, a book edition has been promised for next yeat by the Wydawnictwo Literackie (Litetary Publishers) provided they manage to get subsidies for it. K U B I C A A selection of works devoted to the life and work of Bronisław Malinowski B ronisław Malinowski has not stopped intriguing researchers and readers as a personage of world science - chiefly, of course, anthropology. Even before Malinowski's death his works were translated into German, French, Italian, Spanish, Chinese - and, finally, even Polish - thus placing him among the classics as a paradigm of field research. Public interest in his research has not died down - publishers bring out both his heretofore unissued works and reedited vetsions of earlier publications. Among those to appear in recent years were a collection of early works (R. Thornton, P Skalnik 1993) and The Natives of Mailu, Malinowski's first field monograph, edited by M . Young (1988). Young also prepared a collection of heretofote unpublished photogtaphs. Malinowski's daughter Helena Wayne, has edited two volumes of her parents' letters, entitled The Story of a Marriage (Wayne 1995) and Routledge is planning a new edition of the Collected Works of Bronisław Malinowski. The following selection of works devoted to Bronisław Malinowski is an annex to a similar list which I compiled in 1985, to be found in Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego (Bronisław Malinowski's Social Anthropology), a collective work edited by Mariola Flis and Andrzej К. Paluch. Malinowski's wotks also raise intetest outside the English-speaking wotld - best evidence of this is a Catalan translation of of his Ph.D. dissertation edited by Joan Bestard Camps (Sobre el principi de I'economia del pensament, Icaria, Barcelona 1995). Publications of the outstanding researcher's work in his mothet language were a different story. After the war Malinowski's works could not be ptesented to Polish teadets for political reasons - although for specialists he always remained one of the 20 Century's leading European thinkers. Broader access to the eminent anthropologist's writings was only possible in the late 1970s, mainly thanks to Andrzej Waligórski and, latet, Andrzej К. Paluch, whose commitment led to the foundation of an Editing Committee to watch over the publication of a thirteen-volume collection of Malinowski's Works, to contain thematically-segtegated translations of all published books and major articles by Malinowski. The collection was to be brought out by th 440 �Grażyna Kubica • WYBÓR PRAC POŚWIĘCONYCH ŻYCIU 1 TWÓRCZOŚCI BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO W nauce światowej, a oczywiście w największym stopniu w antropologii, postać Bronisława Malinowskiego, nie przestała interesować ba­ daczy i czytelników. Jeszcze za swego życia doczekał się przekładów na niemiecki, francuski, włoski, hiszpański, chiński i w końcu także - polski. Wszedł do kanonu kla­ syków. Stał się paradygmatycznym badaczem tetenowym. Nie maleje zainteresowanie jego twórczością. Wydaje się zarówno materiały oryginalne, jak i opublikowane wcze­ śniej lecz w nowym opracowaniu. W ostatnich latach ukazały się min. jego wczesne prace [R.Thornton, P. Skal­ nik 1993]; pierwsza monografia terenowa The Natives of Mailu w opracowaniu M . Younga [1988]; tenże przygoto­ wał zbiór niepublikowanych dotąd fotografii; córka Mali­ nowskiego - Helena Wayne opracowała dwa tomy kore­ spondencji swoich rodziców The Story of a Marriage, [Wa­ yne 1995]. Routledge zamierza wydać nowy wybór Col­ lected Works of Bronisław Malinowski. Zaintetesowanie to nie dotyczy tylko kręgu anglojęzycznego, o czym może np. świadczyć katalońskie tłumaczenie rozprawy doktorskiej Malinowskiego w opracowaniu Joana Bestarda Campsa [Sobre el principi de I'economia del pensament, Icaria, Bar­ celona 1995]. Zupełnie inaczej przedstawia się funkcjonowanie do­ robku naukowego wielkiego uczonego w jego ojczystym języku. Po wojnie prace Malinowskiego nie mogły być prezentowane polskiemu czytelnikowi ze względów poli­ tycznych, choć oczywiście dla fachowców był on zawsze jedną z najważniejszych postaci europejskiej myśli XX w. Dopiero pod koniec lat siedemdziesiątych stało się możli­ we szersze udostępnienie dorobku wielkiego antropologa. Główna w tym zasługa Andrzeja Waligórskiego a potem Andrzeja K. Palucha, który swym zaangażowaniem do­ prowadził do powstania Komitetu Redakcyjnego Dziel Bronisława Malinowskiego i rozpoczęcia przez P W N trzynastotomowej edycji, która miała zawierać tłumaczenia wszystkich opublikowanych książek Malinowskiego oraz ważniejszych artykułów zebranych w poszczególne tomy jednolite tematycznie. Zatrzymała się ona wszakże na to­ mie siódmym. Trzy kolejne tomy Dziel (8-10) zostały przygotowane do druku, ale zmiany polityczne (a co za tym idzie i gospodarcze) znowu, choć tym razem w inny spo­ sób, źle wpłynęły na całe przedsięwzięcie. Wydawca Dziel: PWN od 1990 roku nie był w stanie wydać ani jednego nowego tomu, twierdząc, że nie może tego zrobić bez do­ tacji na naukowe opracowanie i druk, a tych na edycje Dziel nie jest w stanie zdobyć. W tym roku jednak coś się zmieniło i wydane zostaną dwa tomy. G R A Ż Y N A K U B I C A Wybór prac poświęconych życiu i twórczości Bronisława Malinowskiego lisation - klasyczną pozycją na temat totalitaryzmu, któta od dziesięciu lat leży przetłumaczona w P W N ; nie zna in­ tymnego dziennika terenowego, który swoją szczerością i brakiem hipokryzji skonfundował całe pokolenie antro­ pologów i stał się inspiracją do dyskusji nad rolą tej pro­ fesji; nie zna wielu innych jeszcze prac (książek, artyku­ łów, dzienników i listów). Dzienniki są od 1998 roku pu­ blikowane we fragmentach w „Kontekstach", a w przy­ szłym roku wydanie książkowe obiecuje Wydawnictwo Li­ teracki (o ile zdobędzie dotacje). Poniżej prezentuję wybór prac poświęconych Broni­ sławowi Malinowskiemu, wybór, który jest uzupełnieniem takiej listy sporządzonej przeze mnie w 1985 roku a za­ wartej w pracy zbiorowej pod redakcją Marioli Flis i A n ­ drzeja K. Palucha, Antropologia społeczna Bronisława Ma­ linowskiego. Udostępnienie polskiemu środowisku naukowemu, a także szerszemu kręgowi czytelników,, twórczości Broni­ sława Malinowskiego jest nie tylko długiem płaconym pa­ mięci wielkiego rodaka, ale przede wszystkim zapełnie­ niem pewnej luki w wykształceniu współczesnego Polaka. Nie miał on np. okazji zaznajomić się z Freedom and Civi- 441 Bibliografia Atdener E . Social anthropology and the decline of modernism, w: J. Overing (ed.), Reason and morality, London, Tavistock, 1985. A r m o n W. Malinowski Bronisław Kasper, w: Polski słownik biogra­ ficzny, t.19, Wrocław 1974, s. 332-336. Baker S. Witkiewicz and Małinowski: Pure Form of Magic, The Science and Religion,"The Polish R e v i e w " 1973, t. 18, nr 1-2, s. 77-111. Barnes J. A . Introduction, Australian Aborigines; w; B. Malinowski A Sociological The Family Among the Study, wyd. 2, N e w York 1963, s. X I - X X X . Bestard I C a m p s J. Despudes de Malinowski. demidad en la Antropologia Antropologia, Tenerife Meeting don on July 13th 1912, Bidney D . Theoretical Modemidad у posmo- del V I Congreso de 1993. Beveridge V et al. Professor of the Memorial actual, Actas Bronisław London Anthropology, Borowska E . Polskie prace Malinowski. A n Account Held at The Royal Institution in Lon­ 1943. N e w York 1935. Bronisława Malinowskiego, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficz­ ne" 1976, z. 9, s. 95-104. �BIBLIOGRAPHY Buchowski M . , 'Welcome to Poland', ..Anthropology Today", - C e c h К. Malinowski: Edgar, Duke of Nevermore, „Journal of the Anthropological Society of Oxford", 1981, t.xii, nr 3, s. 177183. Chalasiński J. [recenzja z: В. Malinowski: Sex, Culture and Myth, N e w York 1962, "Przegląd Socjologiczny" 1963, t. 17, s. 144- - w: R. Ellen e Second Introduction, w: B. Malinowski, A D i a r y . . . , Standford Univ. Press 1989. Fletcher R . The Making of Sociology. A Study of Sociological The ory; t. 2, L o n d o n 1971. Flis A . Koncepcja człowieka w antropologii Bronisława Malinow­ skiego, "Kultura i Społeczeństwo" 1983 [druk. 1984], t. 27, 146 ( t o ż w : "Przegląd Socjologiczny" 1976, t. 28, s. 301-304]. Clifford J. Malinowski in the history of social anthropology, al, Malinowski 1986, 2 (3), 24-5. Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography,- J. Clifford, G . E . Marcus (eds.), University of California Press, nr 4, s. 241-261. Bronisław Malinowski's Sociology and Social Anthropology, w Masters of Polish Sociobgy, R Sztompka (ed.), Wrocław 1984, Berkley, Los Angeles, L o n d o n 1984. s. 164-182. - On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski, w:- Filozofia krakowska początku XX wieku i kształtowanie się po­ The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, glądów naukowych Malinowskiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, Literature, and Art, Harvard Univ. Press, Cambridge, Mass., Antropologia... L o n d o n 1988. - C o h e n RS. Modem Social Theory, London 1969. w wielkości (Nowe materiały do życio­ rysu prof. Bronisława Malinowskiego), „Kultura" (Paryż), 1968, Danilewiczowa M . Malos'c' nr 243/244, s.211-224. Davie M . R. et al. Commemoration of Professor Malinowski, "Bul­ letin of the Polish Institute of Arts and Sciences in A m e r i ­ ca" 1942-1943, t. 1, s. 187-212. Krakowski doktorat Bronisława Malinowskiego, tamże. - Cracow philosophy of the beginning of the twentieth century an theriseof Malinowski's scientific ideas, w: R. E l l e n et al, Mali­ nowski... - Bronisław Malinowski's Cracow doctorate, tamże. Antropologia społeczna Bronisława Flis M . , A . K . Paluch (eds.) Malinowskiego, P W N , Warszawa 1985. Fortes M . Malinowski and the Study of Kinship, w: R. Firth, M a n and Culture, s. 151-188. Darrah A . C . Trobriand Fields Forever in DEPTH, The Digital Frazer J. G . Preface, w: B. Malinowski Argonauts of the Western Ethnographic Project: the Trobriand Helix (Internet). Pacific; A n Account of Native Enterprise and Adventure in the De Waal Malefijt A . M . Images of Man: A History of Anthropo­ Archipelagoes of Melanesian New Guinea, L o n d o n - N e w York logical Thought, New York 1974. 1965. Malinowski in Mexico, 1982. tradycji rodzinnej, "Tygodnik Powszechny", s. 1-XXXI. Geertz C . Drucker-Brown S. Dubowski A . Z 1922, Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wroclaw Dobrowolski К. 1984, 8 kwietnia. Under the Mosquito Net, "New York Review of Bo­ oks", 1967, 14 Sept., s.12-13. - Works and Lives: the Anthropologist as Author, Standford Univ. Press, Standford 1988. stituico da realidade: um estudo sobre a obra etnografica de Bronisław Malinowski, Sao Paolo, Editora Atica, Gellner Durham E.R. A E. On Malinowski, "Universities Quarterly" 1958, t. 13, s. 86-92 [toż. w: E . Gellner Cause and Meaning in the Social Sciences, London 1973, s. 1 3 8 - 1 4 3 ] . 1978. reflections on the contemporary image of- Malinowski go home, "Anthropology Today", 1985, 1(5), 5-7. Malinowski in his homeland, "Anthropology Today", 1985, - Malinowski and the dialectic of past and present, " T h e Times Ellen R. Poles apart: some 1(1), 24-5. Literary Supplement", 1985, nr 4 (288). - Malinowski between Two Worlds. The Polish Roots of an Anth­- Original sin. On the legacy of Bronisław Malinowski and the fu­ ropological Tradition, R. Ellen, E . Gellner, G . Kubica, J. M u ­ ture of anthropology, " T h e Times Higher Education Supple­ cha (eds.), Cambridge Univ. Press 1988. - ment", 1986, t.10, nr 10. Preface, tamże. - The political thought of Bronisław Malinowski, "Current A n t h ­ ropology", 1987, t.28, s.557-59. Fardon R. Malinowski's Precendent: The Imagination of Equality,- „Man" 1990, t.25, nr 4, s.569-87. 'Zeno of Cracow' or 'Revolution at Nemi' or 'The Polish reven ge: a drama in three acts', w: R. Ellen et all, M a l i n o w s k i . . . - Language and Solitude, Cambridge Univ. Press, Cambridge, Ethnographic Analysis and Language with Reference to 1998. Malinowski's Views, w: R. Firth, Man and Culture, s. 93-118. Firth R . Professor Bronisław Malinowski, " N a t u r e " 1942, t. 149, G l u c k m a n M . Malinowski's «Functional» Analysis of Social Chan­ Firth J. R , s. 661-662. - ge, "Africa" 1947 , t.17, nr 2, s. 103-121. Function, w: Current Anthropology, W. L . T h o m a s , Jr. (ed.), Chicago, 1956, s. 237-258. - An Analysis of the Sociological Theories of Bronisław Malinow­ ski, L o n d o n 1949. Evaluation of the Work of Bro­ Goldfarb D . A . , Argonauts of the Western Pacific: S.I. Witkiewkz nisław Malinowski, L o n d o n 1957. and Bronisław Malinowski, A A A S S C o n v e n t i o n , 1994 (Inter­ net). - Introduction: Malinowski as Scientist and as Man, tamże, s. 1Goldstein L . J. The Logk of Explanation in Malinowskian Anthro­ 14. - The Place of Malinowski in the History of Economic Anthropo­ pology, "Philosophy of S c i e n c e " 1957, t. 24; nr 2, s. 156-166. logy, tamże, s. 209-228. Goodfellow D : M . Elementy ekonomii w etnologii, tłum. Tamara Obrębska, "Przegląd Socjologiczny ", 1946 t. 8 s. 73-83. - Introduction, w: B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, Routledge and Kegan Paul 1967. Gross F. Bronisław Malinowski, „Lud" 1948, t. 38, s. 277-288 [toż. w: F. Gross O wartościach spokcznych. Studia i szkke, - A n Appraisal of Modem Social Anthropology, " A n n u a l Review Firth R. (ed.)Man and Culture. A n New York 1961, s. 73-80]. of Anthropology" 1975, t. 4, s. 1-25. 442 �Grażyna Kubica • BlBLICXiRAFIA - Young Malinowski and his later years, "American Ethnologist", - 1986, t . l 3 ( 3 ) , 556-570. Haberland H . , Godt Peer Gynt ar halve verket, Roskilde Univ. 1984. Listy Bronisława Malinowskiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, An­ tropologia... - Między dwoma światami - Bronisław Małinowski. Materiały Z międzynarodowej sesji naukowej upamiętniającej stulecie uro­ dzin Bronisława Malinowskiego, Kraków 25-27 września 1984, The Rise of Anthropological Theory. A History of Theo­ ries of Culture, N e w York 1968. Hays H . R . Explorers of man; five pioneers in anthropology, N e w York, C r o w e l l - C o l l i e r Press, 1971. Herskovits M . J. Man and His Works: The Science of Cultural An­ thropology, N e w York 1948. Heydzianka-Pilatowa J. Problemy językowe w pracach Bronisława G . Kubica, J. M u c h a (ed.) .Wydawnictwo U J , Kraków 1985. Hogbin H . I. Anthropology as Public Service and Malinow­ ( R C H o S , I S A ) to be published. Harris M . Bronio i Staś. Dzieje przyjaźni Bronisława Malinowskiego i Wit­ kacego, „Kraków", 1986, nr 3, s.3-5. Malinowski's Years in Poland, w: R . E l l e n et al, Malinowski... Six letters from Malinowski, tamże. [recenzja z: H . Wayne (ed.) The Story of a Marriage], Jour­ nal of the History of the Behavioural Sciences", 1998, vol.34(2), s.91-2. Malinowskiego, "Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego - Wstęp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908-1913, na Obczyźnie" (New York) 1956, r. 7, s. 96-102. „Konteksty", 1998, t . L I I (1), s. 91-92. Hoebel E . A . The Trobriand Islanders: Primitive Law as Seen by Bronisław Malinowski, w: The Law of Primitive Man, C a m ­ - The Birth of an Anthropologist. Out of the Spirit of An. Broni­ sław Małinowski and His Early Diaries, conference paper bridge, Mass. 1954, s. 177-210. ski's Contribution to It, w: R . Firth, M a n and Culture, s. 245- Kubik J. O pojęciu funkcji w antropologii Malinowskiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... 264. and Ritual: The Theories of Malinowski Kuper A . Anthropologists and Anthropology. The British School 1922-1972, L o n d o n 1973. "American Anthropologist" 1941, t. 43, Kutrzebianka A . Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków s. 164-172. Honigmann J. J. Handbook of Social and Cultural Anthropology, 1948. Homans G . C . Anxiety and Radcliffe-Brown, Chicago 1973. London School of Linguistics: A Study of the Linguistic Theories of B. Malinowski and ]. R. Finh, Cambrid­ Lagendoen D . T. The Anthropobgist as Reluctant Imperialist, and the Colonial Encounter, T . A s a d (ed.), James W. The pology w: Anthro­ London ge, Mass. 1968. 1973, s. 41 -69. Lawrence С . M . Jarvie I . C . The Revolution in Anthropology, London 1964- Dorobek profesora Bronisława Malinowskiego, " W i a d o m o ś c i " ' (London) 1958, nr 5(618), s. 3. - Rationality and Relativism: In Search of Philosophy and History L e a c h E . R. L e a c h E . R. The Epistemological Background to Ma­ linowski's Empiricism, w: R. Firth, M a n and Culture, s. 119of Anthropology, L o n d o n , Routledge and Kegan Paul, 1984. Jershina J. Polish culture of modernism and Malinowski's personali­ 138. - Frazer and Malinowski. On the 'Founding Fathers', " E n c o u n ­ ty, w: R. Ellen et all, Malinowski... Judenko K . Wstęp, w; В. Malinowski Szkice z teorii kultury, War­ ter" 1965 , t. 25, nr 5, s. 24-36 [toż. (oraz dyskusja nad tym artykułem z udziałem: C . Jarvie'ego, E . Ardenera, J. H . M . szawa 1958 , s. V - X X X I Beattie'ego, E . Gellnera, K . S. Mathura) w: " C u r r e n t A n t h ­ Malinowski's Contribution to Field-work Methods and the Writing of Ethnography , w: R. Firth, M a n and Culture, - Kaberry E s.71-92. Kempny M . 0 ropology" 1966, t. 7, nr 5, s. 560-567]. Coral Gardens and Their Ma­ gic. A Study of the Methods of Tilling the Soil and of Agricultu­ modelu antropologii społecznej Bronisława Malinow­ ral Rites in the Trobriand lslands,t. I, wyd. 2, L o n d o n 1965, s. Introduction, w: B. Malinowski I-XLV. skiego, "Studia Socjologiczne" 1979, nr 3(74), s. 81-99. - Koncepcja potrzeb w funkcjonałizmie Malinowskiego, w: M . Flis,- On the founding fathers, "Current Anthropology" 1966, 7, A . K . Paluch, Antropologia... - Malinowski fifty years later, 560-7. „The Polish Sociological Bulle­ Lombard tin", 1992, nr 1. E. LAnthropologie britannique contemporaine, Paris 1972. - Czy wszystko, co ważne, powiedziano już o Bronisławie Mali­ Lowie R. The History of Ethnological Theory, N e w York 1937. nowskim?, „Kultura i Społeczeństwo" 1997, rok X L I , nr 3, Bronisław Malinowski i Claude Levi-Strauss, czyli o na­ turze pewnej kontrowersji w antropologii społecznej, "Studia So­ s.213-221. Mach Z. K l u c k h o h n C . Bronisław Malinowski, 1884-1942, "Journal of cjologiczne" 1979, nr 3 ( 7 4 ) , s. 101-113. A m e r i c a n Folklore" 1943, t. 56, s. 208-219. Krzyżanowski J. Z zagadnień socjologicznych państwa pierwotnego,- intensywnych badań terenowych w historii antropologii społecznej, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... Profile', M c L e i s h J. The Theory of Social Change. Four Views Considered, Metoda "Przegląd Socjologiczny" 1930-1931,1.1, z. 2; s. 210-263. - A postscript to 'Bronisław Malinowski, A n Intellectual „The Polish Review", 1959, 4(1-2), 156-8. Kubica G . [recenzja z: S.I. Witkiewicz, Listy linowskiego, Warszawa 1981] L o n d o n 1969. do Bronisława Ma­ "Kultura Mair L . A n i Społeczeństwo" 1982, nr 1-2, s. 279-283. Man and Culture, s. 229-244. - Bronisław Małinowski - szkic biograficzny, " L u d " 1982, t. 66, Martindale D . The-Nature and Types of Sociological Theory, Bo­ ston 1960. s. 61-100. - Małinowski i Akademia Umiejętności, Introduction to Social Anthropology, Oxford 1965. the Study of Social Change, w: R. Firth, Mair L . Malinowski and "Przegląd Humanistycz­ Matuszewska-Kohutnicka B. Zbiory Bronisława Malinowskiego w Anglii, " L u d " 1969, t. 53, s. 298-301. ny" 1982, nr 3-4,. s. 147-161. 443 �Grażyna Kubica • BIBLIOGRAPHY Oedipus in the Trobriands, 1982. Piddington R . Malinowski's Theory of Needs, w: R. Firth, M a n Interpretazioni sociologiche delia letteratura: un saggio in-and Culture, s.33-52. troducttivo, Messina, D ' A n n a , 1974. Pignato C . L'approccio linguistico di Bronisław Malinowski: evoluMoore J.D., Visions of culture: an introduction to anthropological zione, rapponi con la teoria culturale, spunti attuali, 1979. theories and theorists, Walnut C r e e k , Calif., A l t a M i r a Press, Pine F. Funkcjonalizm Malinowskiego w tradycji brytyjskiej antro­ 1997. pologii społecznej, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... Montagu M . F. A . Bronisław Malinowski (1884-1942), "Isis" Melford E . Mollia F. 1942, M u c h a J. t. 34, s. 145-150. Radcfcliffe-Brown A . R. A Note on Functional Anthropology, Antropologia stosowana w ujęciu Bronisława Malinow­ " M a n " 1946, t. 46, nr 30, s. 38-41. skiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... - - Malinowski and the problems of contemporary civilisation, w: R. Ellen et al, Malinowski... Functionalism: A Protest, "American Anthropologist" 1949, t. 51, s, 320-323. founding fathers of social science, Baltimore, Raison T. The - Problems of Freedom, Democracy and Peace in Bronisław Mali­ Pengu- ine Books, 1969. nowski's Anthropology, " T h e Polish Sociological Bulletin", Rapport N . 'Surely everything has already been said about Malinow­ 1992, 1 (97), s.69-82. ski's diary. ', "Anthropology Today", 1990, t. 6, nr 1, s.5-9. 1 - Murdock G . R Bronisław Malinowski, "American Anthropolo­ gist" 1943, t. 45, s. 441-451. 'Dear Elsie', 'Dear Bronio', "Anthropology Today", 1996, t.12, nr 1, s.2-6. Redfield R. Introduction, w: B. Malinowski Magic, Science and N a d e l S. F. Malinowski on Magic and Religion, Religion and Other Essays, Glencoe, 111. 1948, s. V I I - X I I . Malinowski und die Ethnologie, w: B. Malinowski Fi­ ne wissenschaftliche Theorie der Kultur und andere Aufsatze, w: R. Firth, M a n and Culture, s. 189-208. Reinwald R - The Foundation of Social Anthropology, L o n d o n 1969. Norick F.A. A n analysis of the material culture of the Trobriand Zurich 1949, s. 7-19. Islands based upon the collection of Bronisław Malinowski, Rex J. Discvering Sociology. Studies in Sociological Theory and Me­ P h . D . thesis, Univ. of Calif., 1976. thod, L o n d o n 1972. Richards A . I. Bronisław Kaspar Malinowski: Вот 1884 - Died Obrębski J. [recenzja z: В. Malinowski Coral, Gardens and The­ 1942, " M a n " 1943, t. 43, s. 1-4. ir Magic. A Study of the Method of Titling the Soil and of Agri­ Richards A . I . The Concept of Culture in Malinowski s Work, w: cultural Rites in the Trobriand Islands, L o n d o n 1935, 2 t], R. Firth, M a n and Culture, s. 15-32. "Przegląd Socjologiczny" 1936, t. 4, s. 224-229 [toż. w: Rosengren K . E . Malinowski's Magic: The Riddle of the Empty "Przegląd Socjologiczny" 1976, t. 28, s. 304-309]. Cell, " C u r r e n t Anthropology", 1976, t.17, nr 4, s.667-85. Okiński W. [recenzja z: B. Malinowski Sex and Repression in Sa­ vage Society, L o n d o n - N e w York 1927]; "Przegląd Socjolo­ Schapera I. Malinowski's Theories of Law, w: R. Firth, M a n and giczny" 1935, t. 3, s. 316-322. Culture, s. 139-150. Funkcjonalny model kultury w świetle Sekiguchi T. O n Bronisław Malinowski's Diary, "Slavia O c c i d e n ­ niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii, "Etno­ t a l Iaponica" 1986, s.77-95 [art. po japońsku, abstrakt po Olszewska-Dyoniziak B. grafia Polska" 1966, t. 10, s. 31-60. angielsku]. - Bronisław Malinowski: twórca nowoczesnej antropologii, Zielo­S h a c k W . A . tion, na Góra, W S P 1996. The Kula: a Bronisław Malinowski centennial exhibi­ Berkeley, Calif., Robert Lowie Museum of Anthropolo- Bronisława Malinowskiego - Dziennik w ścisłym gy,1985. znaczeniu tego słowa, "Studia Socjologiczne" 1970, nr 2(37), Skalnik R Bronisław Malinowski (1884-1942). Een argonaut uit Ossowska M . s. 29-33. Kraków, w: G . Banck, B. v a n Heijningen (eds.), Beroep an­ tropolog. Vreemde volken, visies en vooroordelen, AmsterdamKonflikt, modernizacja i zmiana społeczna. Analiza Brussels, Intermedial, 1982. i krytyka teorii funkcjonalnej, Warszawa 1976. - Malinowski on war, nationalism and the state, w: S. Bonk (ed.) - Wstęp, w: B. Malinowski Dzieła, 1.1, Warszawa 1980, s. 11-50. Ideen zu einer Integralen Anthropologic, M u n i c h , B B Verlag, - The Philosophical Background of the Classical Functionalism in 1991, s.545-69. Social Anthropology, "Reports on Philosophy" 1980, nr 4, s. Sredniawa B. The Anthropologist as a young physicist: Bronisław 25-37. Malinowski's apprenticeship, "Isis", 1981, t.72, nr 264, s.613Paluch A . K . - Malinowski, Warszawa 1981. 620. - The Polish Background to Malinowski's Work, " M a n . T h e Jour­- s. 276-285. - Bronisława Studia uniwersyteckie Bronisława Malinowskiego, Sterly J. Das Malinowskiego rozumienie kultury, Kulturkonzept Bronisław Malinowski. Eine kritische Prufung;, "Anthropos" 1967, t. 62, s. 815-822. w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... Stocking G.W.Jr. - Introduction: Bronisław Malinowski and Cracow anthropology, ness, "Journal w: R. Ellen et al, Malinowski... of the History of the Behavioral Sciences", - The ethnographer's magic: fieldwork in British anthropology from Tylor to Malinowski, w: History of Anthropology, t . l , Univ. of Parsons Т . Malinowski and the Theory of Social Systems, w: R. Firth, M a n and Culture, s. 53-70. Malinowski's Style, "Proceedings Empathy and Antipathy in the Heart of Dark­ 1968, vol. 4, s . l 89-194. - Malinowski's theory of culture, tamże. Panoff M . Bronisław Malinowski, Paris 1972. Payne H . C . w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... nal of the Royal Anthropological Institute" 1981, t. 16, nr 2, Wisconsin Press, 1983. - of the A m e r i c a n Philosophical Society", 1981, t.125, nr 6, s.416-440. the Science of the Irrational: Malinowski's en­ counter with Freudian psychoanalysis, w: History of Anthropolo­ Anthropology and gy, t.4, Univ. of Wisconsin Press, 1986. 444 �Grażyna Strathern M . Out Kubica • BIBLIOGRAFIA of context: the persuasive fictions of anthropolo­Uberoi gy, "Current Anthropology, 1987, 28(3), 251-81. Strenski I. Malinowski and the work of myth, 1992 Malinowski's tragic ethnography, Strenski R . M . J.RS. Politics of the Kula Ring: An Analysis of the Findings of Bronisław Malinowski, Manchester 1962. The Foundations of Faith and Morals. An Anthropological Analysis of Primitive Beliefs, and Conduct with Special Reference to the Fundamental "AnthropologyWaligórski A . [recenzja z: В. Malinowski and H u m a n i s m Quarterly", 1984, 9(4), 22-5. Bronisław Malinowski: An Intellec­ tual Profile, " T h e Polish R e v i e w " 1958, t. 3, nr 4, s, 55-76. - Bronisław Malinowski: Formative Influences and Theoretical Evolution, " T h e Polish R e v i e w " 1959, t. 4, nr 4, s. 17-45. Symmons-Symonolewicz K . - Bronisław Malinowski; Individuality as a Theorist, " T h e Polish - The Problems of Religion and Ethics, London 1936], "Przegląd So­ cjologiczny" 1937, t. 5, z. 1-2, s.472-474. [recenzja z: Methods of Study of Culture Contact in Africa, L o n d o n 1938], "Przegląd Socjologiczny" 1938, t. 6, s. 548- Review," 1960, t. 5, nr 1, s. 53-65. 550. Origin of Malinowski's Theory of Magic, " T h e Polish R e ­ view" 1960, t. 5, nr 4, s. 36-44. - Bronisław Malinowski in the Light of His Diary, " T h e Polish - Posłowie do przekładu polskiego, w: В .Malinowski Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach kra­ jowców z Nowej Gwinei, Warszawa 1967, s. 605-645 [toż. (pt. Review" 1967, t. 12, nr. 3, s. 67-71. Bronisław Malinowski) w: "Przegląd Socjologiczny" 1976, - The Ethnographer and his savages. An intellectual history of Ma­ t.28, s. 268-300; B. Malinowski Dzieła, t. 3, s. 652-694]. linowski's diary, " T h e Polish Review", 1982, t . X X V I I , nr 1-2, - Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973. s.92-98. - Malinowski w trzydzieści lat później, "Studia Socjologiczne" - Osobowość twórcza Bronisława Malinowskiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... 1974, n r 2 ( 5 : i ) , s . 5-26. Bronisław Malinowski: the influence of various women on his life and works, "Journal of the Anthropological Socie­ - Bibliografia prac Bronisława Malinowskiego, tamże. - A comprehensive bibliography of the writings of Bronisław Mali­ ty of O x f o r d " , 1984, t.15, nr 3, s.189-203. - Foreword, w: Ellen et all, Malinowski... nowski, w: R. Ellen et all, Malinowski - The Story of a Marriage. The Letters of Bronisław Malinowski Szacki ] . Malinowski and the development of Polish social science, and Elsie Masson, H . Wayne (ed.), Routledge, L o n d o n and w: R. Ellen et al, Malinowski... Wayne H . Szczepański J. [recenzja z: В. Malinowski, Zycie seksualne dzikich New York 1995. w północno-zachodniej Melanezji. Miłość, małżeństwo i życie ro­ Wax M , L . Tenting with Malinowski, "American Sociological Re­ dzinne u krajowców z Wysp Trobrianda Brytyjskiej Nowej Gwi­ view" 1972, t. 37, s. 1-13. nei, Warszawa 1938], "Przegląd Socjologiczny" 1937 [wyd. Witkiewicz S.I. Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW, Warsza­ 1938], t. 5, z: 3-4, s. 799-802 [toż. w:. "Przegląd Socjologicz­ wa, 1981. Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trofunkcjonalna w socjologii i antropologii spo­ briandów, „Konteksty" 1997, nr 1-2, s.181-186. łecznej (Studium analityczne), Wroclaw-Warszawa-WroclawYoung M . W The Ethnography of Malinowski. The Trobriand Gdańsk 1971. Islands 1915-18, Routledge ck Kegan Paul, London, Boston - System and Function. Toward a Theory of Society, New York ny" 1976, t. 28]. Wright Т. Sztompka R Metoda and Henley 1979. 1974. Merton: a case-study in the transmission of - A n intensive study of a restricted area, or, Why did Malinowski go to the Trobriand Islands?, "Oceania", 1984, t.55, 1-26. ideas, w: R. Ellen et al, Małinowski... - Malinowski among the Magi, The Natives of Mailu, Routledge, Szymura J. Bronisława Malinowskiego 'etnograficzna teoria języka', - From Malinowski to L o n d o n and N e w York 1988. w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... - Young Malinowski, "Canbera Anthropology", 1994, nr 2. T h o r n t o n R.J. 'Imagine yourself set down: Mach, Conrad, Frazer, - Malinowski's Kirivina. Fieldwork Photography 1915-1918, Malinowski and the role of imagination in ethnography, " A n t h ­ Univ. of Chicago Press, Chicago and L o n d o n 1998. The ropology Today", 1985, 1(5), 7-14. - If libraries could read themselves, "Anthropology Today", 1988,Zegarliński S. - The Chains of Reciprocity, The Early 135-154; t. 133, s. 196-211; t. 134, s.327-345. " T h e Polish Sociological Bulletin", Znamierowski C . Etnograf i socjolog, "Marchołt" 1936 [wyd. 1992, nr 1. - Writings of Bronisław Malinowski, 1937], r.3, t.3, nr 4(12), s.539-543. R.J. T h o r n t o n , R - Przedmowa, Skalnik (eds.), Cambridge Univ. Press 1993. Turnau I. [recenzja z: В. Malinowski The Dynamics of Culture Change: An Inquiry info Race Relations in Africa, New H a v e n : 1945], "Przegląd Socjologiczny" 1947, t. 9, s. 504-506. - Powstanie przekonań i obrzędów religijnych według Malinowskiego, "Przegląd Powszechny" 1916, r. 33, t. 131, s. 4(2), 20-2. [recenzja z: В. Malinowski Freedom and Civilization, New York 1944], "Przegląd Socjologiczny" 1948, t. 10, s. 705-707. 445 w: B. Malinowski Prawo, zwyczaj, zbrodnia w spo­ łeczności dzikich, Warszawa 1939, s. V I I - X . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc4549675ce6c9857bacee4221bbf3c8.pdf cfc5557ce56e649026c018bc8136030c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1263 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1166 Title A name given to the resource Adam Pranda (1924-1984) / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2, s.175-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Ż A Ł O B N E J K A R T Y „Etnografia Polska", t. 30: 1986, z. 2 P L I S S N 0071-1861 ADAM PRANDA (1924-1984) W dniu 28 sierpnia zmarł w Bratysławie słowacki etnograf P h Dr Adam P r a n da, wybitny naukowiec, pracownik Národopisného Ústavu Slovenskiej Akademii Vied. Śmierć Adama Prandy jest nie tylko niepowetowaną, wielką stratą dla etno­ grafii słowackiej. Również Jego polskim kolegom trudno pogodzić się z myślą o J e ­ go odejściu. Dzięki Adamowi Prandzie bliskie związki nauki słowackiej i polskiej nacechowane były serdeczną ludzką przyjaźnią, wzajemnym zrozumieniem i sza­ cunkiem. Dom Adama i Heleny Prandów zawsze otwarty dla polskich k o l e g ó w był nie tylko miejscem przyjacielskich spotkań, ale również gorących naukowych dyskusji inicjowanych przez głęboko zaangażowanych w swej pracy Gospodarzy. Życiowa energia, pasja i inicjatywa badawcza, pracowitość, optymizm — cechy tak charakterystyczne dla osobowości Adama Prandy —- nie pozwalają nam pogodzić się z myślą o śmierci Człowieka, który znajdował się w pełni sił twórczych. Adam Pranda urodził się 24 kwietnia 1924 r. w Vysuckiej, gminie Snežnica w pow. Čadca. Trudne warunki egzystencji ludności tych terenów były udziałem także rodziny Prandów. Jego życie, charakter i n a u k o w ą drogę kształtowało ś r o ­ dowisko, w którym się urodził i w y c h o w a ł . Do swych rodzinnych stron powracał często i im poświęcił część swoich prac naukowych. Pomimo ciężkich w a r u n k ó w materialnych ukończył gimnazjum i rozpoczął studia na Uniwersytecie w Braty­ sławie na wydziale filozoficznym, studiując filozofię i język słowacki. W 1949 r. uzyskał tytuł doktora filozofii. Jeszcze przed otrzymaniem dyplomu, w 1948 r. rozpoczął pracę w wydziale kultury miasta Bratysławy. W 1953 r. przeszedł do Zarządu Głównej Centrali Przemysłu Artystycznego obejmując w tej instytucji sta­ nowisko kierownika działu badań terenowych. Praca ta na trwałe związała Jego zainteresowania naukowe z ludową twórczością artystyczną, poczynając od pierw­ szej jego pracy o ludowym artyście •— garncarzu Ferdišu Kostky (1958), aż do wydanego w 1983 r. albumu poświęconego Ignacemu Bizmayer — twórcy artystycz­ nej glinianej rzeźby figuralnej. Duże znaczenie dla rozwoju zainteresowań naukowo-badawczych Adama Pran­ dy miało przejście w 1961 r. do pracy w Národopisném Ustavie S A V . W roku 1966 uzyskał stopień kandydata nauk historycznych na podstawie pracy o przyczynach powstania i rozwoju zatrudnienia pozarolniczego na Kysućach. W latach sześćdziesiątych zainteresowania naukowe Adama Prandy skierowa­ ne zostały na zagadnienia współczesności i związane z tym problemy teoretyczne i metodologiczne. Nie rezygnował jednak w tym czasie ze studiów nad w y t w ó r c z o ­ ścią wiejską poświęcając szczególną u w a g ę ceramice, tkactwu, wycinance, jak r ó w ­ nież — w zakresie kultury materialnej — obróbce kamieni, produkcji kamiennych nagrobków, kół młynarskich i in. W tym okresie zapoczątkowane zostały bliskie związki Adama Prandy z ską, w czasie Jego kilkumiesięcznego stypendium naukowego w roku 1967. Z ściwą sobie pasją badawczą zapoznawał się z dorobkiem polskiej etnografii, w i ą z y w a ł liczne kontakty naukowe, uczestniczył w badaniach terenowych. Pol­ wła­ na­ Jak �176 Z ŻAŁOBNEJ KARTY sam często powtarzał, były to studia bardzo inspirujące Go do dalszej pracy ba­ dawczej. Pod koniec lat sześćdziesiątych publikuje prace poświęcone periodyzacji k u l ­ tury ludowej na Słowacji (1966, 1969), bierze udział w opracowywaniu części p o ś w i ę ­ conej Słowacji, w pracy zbiorowej Lidová kultura československa vlastivěda (1968). Na szczególną u w a g ę zasługują Jego studia poświęcone rozważaniom teoretycz­ nym nad kulturą współczesną, drukowane w „Sovietskoj Etnografii" (1969, 1975) i „Slovenskom Národopisie" (1970, 1975). W 1970 r. Adam Pranda przebywa przez rok w Instytucie Etnografii Akade­ mii Nauk Z S R R w Moskwie, opracowując zagadnienie w p ł y w u bilingwizmu na niektóre dziedziny kultury ludowej. Z tego zakresu publikuje szereg prac w j ę ­ zyku rosyjskim i słowackim. W latach siedemdziesiątych podejmuje problematykę badawczą dotyczącą me­ chanizmu transmisji etnokulturowej we współczesnej kulturze wsi oraz podsta­ wowych czynników w p ł y w a j ą c y c h na proces zmian kulturowych po I I wojnie ś w i a ­ towej (1977). W następnych latach poszerza swe zainteresowania naukowe o zagadnienie for­ mowania się nowego systemu wartości w społeczności wiejskiej, drukując z tego zakresu artykuły w latach 1980-1983. Jest również Adam Pranda inicjatorem ba­ dań prowadzonych we wsi Sebechleby i współautorem monografii, która ukazała się w 1983 r. Zajmował się także badaniami procesów etnicznych. Przełożył na j ę ­ zyk słowacki studium I . V. Bromleja Etnos a etnografia (1980). Doskonała znajomość terenu całej Słowacji jest wyraźnie widoczna w Jego studiach regionalistycznych o Gemeru (1970) i Kysučach (1982), w przewodnikach turystycznych i innych pracach. Trudno w y m i e n i ć wszystkie dziedziny zainteresowań badawczych Adama Prandy. O osiągnięciach naukowych może świadczyć ogromna bibliografia Jego prac obejmująca około 280 pozycji. Na u w a g ę zasługuje również Jego działalność po­ pularyzatorska i informacyjna. Opracowywał recenzje z wielu prac krajowych i za­ granicznych, z wystaw i akcji naukowych, brał udział w audycjach radiowych i te­ lewizyjnych, imprezach folklorystycznych. Duże osiągnięcia miał w dziedzinie filmu etnograficznego. Za film „Kraslice" otrzymał brązową harfę na festiwalu w D u ­ blinie (1975), a za film telewizyjny „Słowacka ludová majolika" uznanie w Mos­ kwie (1974). Dużo miejsca w Jego działalności naukowej zajmowały prace redakcyjne i or­ ganizatorskie. Szereg lat redagował wydawnictwo „Klenotnica slovenskej ludovej kultury". Był redaktorem dwóch prac zbiorowych Premeny 1'udowych tradicii v súčasnosti (1977, 1978), i kilku t o m ó w Gemer — Národopisné Studie. Uczestniczył w zespołach rad redakcyjnych m. in. „Slovenského Národopisu" i „Národopisných Aktualit". Bezpośredni stosunek do ludzi, wielka życzliwość, z jaką odnosił się do m ł o ­ dego pokolenia etnografów, zyskały Mu głęboki szacunek jako pedagogowi, który potrafił przekazać nowej generacji nie tylko s w ą wiedzę, ale i pasję badawczą. Wyrazem uznania dla Jego wszechstronnej twórczości były liczne odznaczenia, m. in. złota odznaka L . Štura, którą otrzymał za swój udział w rozwoju nauk spo­ łecznych. Był aktywnym członkiem Slovenskej Národopisnéj Společnosti SA V, G e merskéj Vlastivědnéj Společnosti, członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego. Przedwczesna śmierć przerwała czynne życie tego twórczego pracownika nau­ kowego. W osobie Adama Prandy nauka straciła wybitnego badacza, który p o ś w i ę ­ cił całe swoje życie rozwojowi słowackiej etnografii. Wanda Paprocka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0884536f80cf85f9b13872f77d83183e.pdf 78a6ccd167f75488b8be7b0733d405ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:987 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:908 Title A name given to the resource Adaptacja młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.255-306 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 IWONA z. 2 KABZIŃSKA-STAWARZ « ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ DO ŚRODOWISKA PASTERSKIEGO WSTĘPNE I N F O R M A C J E O B A D A N I A C H Badania nad adaptacją młodzieży mongolskiej do środowiska paster­ skiego przez parę lat koncentrowały na sobie uwagę etnografów, two­ rzących ekspedycję etnograficzną Polskiej Akademii Nauk do Mongolii. Zainteresowanie młodym pokoleniem było n a t u r a l n ą konsekwencją i kontynuacją wcześniejszych badań członków ekspedycji, w wyniku których określono zasadnicze kierunki zmian społecznych i kulturowych, jakie zaszły i zachodzą nadal we współczesnej, porewolucyjnej Mongolii, t j . od 1921 r. Badania nad młodym pokoleniem pasterzy zostały zapo­ czątkowane w 1971 r. z inicjatywy kierownika ekspedycji prof. dr. W i ­ tolda Dynowskiego. Potwierdziły one zaobserwowane wcześniej zjawis­ ka, pozwalając jednocześnie na rozszerzenie i uzupełnienie dokonanych uprzednio spostrzeżeń, a także na orientację w tendencjach rozwojo­ wych Mongolii, m i n . w kierunkach potrzeb i aspiracji społeczeństwa . 1 1 Bibliografia prac członków ekspedycji obejmuje dziś 55 pozycji. O procesach zmian społeczno-kulturowych najszerzej traktują: W. D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968; t e n ż e Modernizacja Mongolii w dwóch ustrojach spo­ łeczno-politycznych, [w:] Badania nad społeczeństwem i kulturą Mongolii, Wro­ claw 1973, s. 11-33; t e n ż e , Ardyn szine nen szinechen sojol, [w:] Ołon ułsya Mongołcz Erdemtnij, II Churał, Ułan Bator 1973, t. 1, s. 192-194; t e n ż e , Polish Ethnological Research in Mongolia, „Ethnologia Polona", vol. 1: 1975, s. 113-134; D. M a r k o w s k a , Urbanization of the Steppe, [w.] Poland at the 8th Internatio­ nal Congress of Anthropological and Ethnographical Sciences, Wrocław 1968, s. 171-194; t e n ż e, Process urbanizacii w sowriemiennoj Mongolii, [w:] Ołon ułsyn..., t. 1, s. 285-290 oraz artykuł napisany wspólnie z J . O l ę d z k i m i Z. S o ­ k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 199-252 i z S. S z y n k i e w i ­ e ź e m, Spółdzielnia pasterska. Tradycja i modernizacja, [w:] Studia mongolskie, Wrocław 1968, s. 55-78; J . O l ę d z k i , Chün bajna. Wybrane wskaźniki przeobra­ żeń światopoglądowych, „Etnografia Polska", t. 17: 1973, z. 2, s. 81-143: Z. S o k o ­ l e w i c z , On the Applicability of the Concept „local community" to the Study of Culture Change in present-day Mongolia, [w:] Poland at the 8th s. 211-223; �250 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Tematyka badań została ujęta przez Danutę Markowską w lapidarne określenie „adaptacja młodzieży do środowiska pasterskiego". D. Markow­ ska była też autorką ankiety-kwestionariusza, na podstawie której pro­ wadzone były badania terenowe. W trakcie badań ankieta ta została zwe­ ryfikowana i częściowo zmieniona. Przy opracowywaniu drugiej wersji ankiety brali udział wszyscy pozostali członkowie ekspedycji, t j . S. Szynkiewicz, J. S. Wasilewski i L . Mróz. Dla badaczy szczególnie interesujące było odtworzenie mechanizmu kształtowania się współczesnych nam zachowań młodego pokolenia pa­ sterzy. Zwrócono przy t y m uwagę na charakter podłoża historyczno-kulturowego oraz na kanały informacji, dzięki którym kształtują się takie, a nie inne zachowania. Chodziło m i n . o ustalenie wpływów, jakie wywierają na młodzież instytucje od wieków kształtujące jej zachowa­ nia, takie jak rodzina, grupa rówieśnicza i agrupa osób współpracujących ze sobą oraz instytucje będące elementem nowego społeczeństwa, nie znane kulturze tradycyjnej, a więc różne formy kształcenia ogólnego i zawodowego, środki masowego przekazu i i n . Przystępując do badań zakładano, że w y n i k i procesu adaptacji do środowiska pasterskiego są w znacznym stopniu uzależnione od stosunku młodzieży do pasterstwa i tegoż środowiska. Odtwarzając mechanizm kształtowania się tych stosunków zwrócono uwagę na zakres i możliwości zdobywania doświadczeń zawodowych, okoliczności wyboru i czynniki sprzyjające realizacji planów zawodowych, znajomość warunków życia i rodzajów pracy wykonywanej w różnych środowiskach, charakter po­ trzeb i aspiracji zawodowych, kulturalnych i i n . oraz oceny możliwości ich zaspokajania w środowisku pasterskim. Za wyznaczniki adaptacji przyjęto plany zawodowe młodzieży, jej stosunek do pasterstwa jako zawodu, poziom wiedzy zawodowej, charakter kontaktów społecznych, zakres realizacji potrzeb zawodowych, materialnych, kulturalnych i in. Mówienie o adaptacji młodzieży pochodzącej z rodzin pasterskich do środowiska pasterskiego może się wydawać paradoksalne. W naukach społecznych przyjęło się bowiem oznaczać t y m terminem proces lub wynik procesu przystosowywania się jednostek i grup do zupełnie no­ wych dla nich warunków społeczno-kulturowych, ekonomicznych, biolot e j ż e , Grupa Chalcha w zespole kulturowym Azji Środkowowschodniej, [w:] Studia mongolskie, s. 13-28; t e j ż e , Izbrannyje woprosy etnograficzeskich issledowunij po kulturie roboczego klassa MNR, [w:] Olon ulsyn z. 2, s. 121-125; S. S z y n k i e w i c z , The Role of the Herdsmen's Co-operatives in Modernizing the Country Life in Mongolia, [w:] Poland at the 8th..., s. 171-194: t e n ż e , Family Expenditures in Mongolia. Some Changes over 50 years, fw:] Olon ulsyn..., z. 2, s. 307-310. Informacje o poszczególnych etapach badań nad młodym pokoleniem pasterzy i ich wstępne wyniki zawierają m. in. sprawozdania autorstwa J . S. W a ­ silewskiego i S. Szynkiewicza zamieszczane corocznie w latach 1972-1976 w „Etno­ grafii Polskiej". �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 257 gicznych i in., kojarząc go na ogół ze zmianą przestrzeni lub układów społeczno-zawodowych. O konieczności adaptowania się młodych paste­ rzy do ich własnego środowiska (społecznego) decyduje zasadniczo fakt okresowej, mniej lub bardziej trwałej, zmiany miejsca zamieszkania tych osób, związany z nauką w szkołach podstawowych (siedmioklaso­ wych w okresie, w k t ó r y m przeprowadzono badania, a obecnie już ośmioklasowych) i średnich. Szkoły te znajdują się w centrach somonowych lub ajmacznych oddalonych od miejsca zamieszkania rodzin pasterskich i pastwisk należących do poszczególnych spółdzielni. W okre­ sie nauki młodzież mieszka przeważnie w internatach, a jej kontakty z najbliższą rodziną uzależnione są od odległości między szkołą a miej­ scem pobytu rodziny. Jeśli jest to rodzina koczująca, odległości te zmie­ niają się kilkakrotnie w ciągu roku. Znaczna część młodzieży uczącej się styka się z rodzicami (a za ich pośrednictwem — z pracą pasterzy) tylko i wyłącznie w czasie ferii wiosennych lub letnich wakacji. W mo­ mencie ukończenia szkoły, powrotu do chudonu i podjęcia pracy w pa­ sterstwie, młodzież przechodzi więc okres adaptowania się do nowej dla niej struktury i sposobu funkcjonowania spółdzielni, pracy z jednym rodzajem zwierząt, metod oceniania tej pracy, wykonywania planów produkcyjnych itd. Musi ona także nauczyć się nie znanych jej form współpracy z kolektywem złożonym niejednokrotnie z osób niespokrewnionych ze sobą, w którym występują różne rodzaje autorytetów. Wcześniejsze, sporadyczne kontakty ze spółdzielnią pasterską, jakie dokonywały się zasadniczo za pośrednictwem rodziców, niewątpliwie kształtowały jakieś wyobrażenia młodzieży o pracy pasterza, nie umoż­ liwiały jej jednak zdobywania nawyków produkcyjnych ułatwiających adaptację do pracy w skolektywizowanym pasterstwie. Nie można r ó w ­ nież zapomnieć o tym, że powrót do środowiska pasterskiego po ukoń­ czeniu nauki wiąże się nierozerwalnie z konfrontacją wzorów obowiązu­ jących i możliwych do zrealizowania w t y m środowisku, i tych zacho­ wań, do których przyzwyczaja się uczeń szkoły. Migracja osób już za2 3 2 Ajmak i somon są jednostkami podziału administracyjnego Mongolii i odpo­ wiadają zasadniczo naszym w o j e w ó d z t w o m i dawnym powiatom. Dla nadania ram przestrzennych procesom i zjawiskom omawianym w tym tekście i związanych bezpośrednio z pasterstwem u ż y w a m często słowa chudon. Nazwa ta, z braku polskiego odpowiednika mongolskiego słowa, jest u nas uży­ wana w znaczeniu wieś, step, prowincja, niemiasto (patrz np. J . S. W a s i l e w ­ s k i , Mongolia 1971 — nowa faza badań polskiej ekspedycji etnograficznej, „Etno­ grafia Polska", t. 16: 1972, z. 1, s. 278). W przedstawionym tu opracowaniu desygnatem słowa chudon jest dla mnie obszar zamieszkany przez pasterzy wraz z wy­ korzystywanymi przez nich pastwiskami i innymi zasobami środowiska natural­ nego, znajdujący się poza ośrodkami miejskimi i centrami somonowymi (w któ­ rych, z uwagi na osiadły tryb życia części mieszkańców i pełnione funkcje odnaj­ dujemy w zminiaturyzowanej postaci niemało w z o r ó w zachowań charakterystycz­ nych dla ośrodków miejskich). 3 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �25 S IWONA KABZIKSKA-STAWÁRZ trudnionych w pasterstwie dowodzi, że rezultaty tej konfrontacji nie zawsze^ są pomyślne. Migracja zaś, jak wspomniałam, została uznana przez badaczy za główne świadectwo słabej adaptacji lub jej braku. Proces adaptacji badany był jak gdyby na dwóch poziomach rzeczy­ wistości: 1 — zachowań obserwowanych przez badaczy i faktów, które dokonały się w przeszłości (informacji o nich dostarczyły biografie i n ­ formatorów) oraz 2 — świadomości (gdzie badano przede wszystkim plany życiowe dotyczące rodzaju pracy, zakupów itp., będące świadec­ twem przejmowania przez pasterzy wzorów charakterystycznych dla nowego modelu społeczeństwa, jaki zaczął się kształtować po rewolucji, ich akceptacji i realizacji). Badania nad adaptacją młodzieży mongolskiej do środowiska paster­ skiego przeprowadzono wśród mieszkańców ajmaku archangajskiego, bułgańskiego, chubsugulskiego, centralnego, kobdoskiego i środkowogobijskiego; nie tylko wśród Chałchasów, ale także wśród mniejszości na­ rodowych, takich jak Derbeci, Miangaci, Chotgojci. Zróżnicowanie i n ­ formatorów pod względem pochodzenia narodowościowego i terytorial­ nego pozwala mówić o uzyskaniu próby reprezentatywnej dla całej Mon­ golii. Członkowie ekspedycji przeprowadzili w sumie 111 wywiadów na podstawie wspomnianej już ankiety oraz kilkadziesiąt wywiadów uzu­ pełniających, dotyczących znajomości tradycji, sposobów spędzania czasu wolnego i potrzeb kulturalnych. Informatorami były osoby w wieku od 15 do 30 lat. Wśród nich wyodrębniono dwie grupy do 22 lat i powyżej. W grupie do 22 lat znalazło się 81 osób, w grupie drugiej 30. Łącznie przeprowadzono wywiady z 82 kobietami i 29 mężczyznami. Najliczniej reprezentowane więc były kobiety w wieku do 22 lat. Dysproporcje, które mogą uderzać w tej próbie, nie są przypadkowe. Przewaga osób do 22 roku życia wynika z założenia, że młodzi pasterze są bardziej mo­ bilni, łatwiej podejmują decyzje migracyjne, mając przy t y m większe możliwości ich realizowania (choćby z uwagi na częściej spotykany w t y m wieku stan wolny i brak dzieci). Dużą liczbę kobiet w próbie można wytłumaczyć tym, że na ogół z większymi oporami niż mężczyźni podejmują one decyzje o opuszczeniu chudonu. Dysproporcja płci po­ wstała tu także na skutek specyficznych warunków, w jakich prowadzo­ no badania. Wyjazdy ekspedycji organizowane były latem. W t y m okre­ sie część mężczyzn przebywała z dala od rodzin, oddelegowana do pracy przy sianokosach i członkowie ekspedycji, nie zawsze dysponujący włas­ nym środkiem transportu, nie mieli żadnych możliwości dotarcia do nich. Brak własnego środka lokomocji ograniczał też znacznie możli­ wości dotarcia do pasterzy rozproszonych w t y m czasie ze swoimi sta­ dami i oddalonych od centrum somonowego, w k t ó r y m mieszkali człon­ kowie ekspedycji. Opracowanie zebranych materiałów, którego podjęła się autorka tego �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 259 sprawozdania, było żmudne i czasochłonne. Zamierzano bowiem m.in. udokumentować szczegółowo hipotezy i obserwacje poczynione w toku badań, wykorzystując do tego celu odpowiednie metody analizy statys­ tycznej. Przy statystycznym opracowaniu materiałów posłużono się tes­ tem X oraz, porównawczo, współczynnikiem Pearsona. W przedstawio­ nym t u tekście odwołuję się tylko do niektórych wyników obliczeń. Szczegółowe dane, zawarte w sumie w ponad 800 tabelach (z prezenta­ cji których rezygnuję ze zrozumiałych względów) znajdują się w Archi­ wum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. Materiał, jakim dysponowałam, ani też cel pracy określony w po­ rozumieniu z partnerami mongolskimi nie uprawniały mnie do gene­ ralnego ujęcia procesu zmian społeczno-kulturowych, jakie objęły Mon­ golię w okresie porewolucyjnym i ukazania na t y m tle sytuacji młodego pokolenia. Z uwagi na to zrezygnowałam też z powszechnie stosowanego u nas sposobu przedstawiania zmian zachodzących w środowisku wiej­ skim poprzez ukazywanie wzoru/modelu kultury tradycyjnej i współ­ czesnej. Z przyjętej w naszej nauce uniwersalnej koncepcji opisu i w y ­ jaśniania zmian kultury chłopskiej (wiejskiej) wykorzystałam przede wszystkim założenia o zmianie autorytetów uznawanych przez społecz­ ność wiejską i roli, jaką odgrywają one w kształtowaniu jej zachowań w nowych warunkach społeczno-politycznych, kulturalnych i ekono­ micznych. Mimo zasadniczych zmian, jakie zaszły w Mongolii w okresie po­ rewolucyjnym, przede wszystkim w sferze stosunków produkcji, form własności, podziału pracy, światopoglądu, mimo stałej modernizacji środowiska pasterskiego, np. w sferze materialno-bytowej, występują t u jeszcze niektóre elementy dawnych, tradycyjnych układów społeczno-kulturowych. Na baczniejszą uwagę zasługują te powiązania zachowa­ nych do dziś elementów dawnej kultury z elementami, które zaczęły stopniowo przenikać do życia pasterzy w okresie porewolucyjnym. Nie­ które z nich omawiam w prezentowanym tekście. Przebieg i w y n i k i procesu adaptacji młodzieży, stanowiące m.in. rezultat stosunku tej części społeczeństwa do pasterstwa i — szerzej — chudonu, mają dziś istotne znaczenie gospodarcze i społeczno-kulturowe. Pasterstwo stanowi bowiem podstawę utrzymania znacznej części lud­ ności Mongolii, jest głównym źródłem żywności i surowców, odgrywa 2 4 4 Jest to koncepcja badawcza sformułowana przez K . D o b r o w o l s k i e g o m.in. w jego Studiach nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966. Odnośnie do zagadnień autorytetów posługiwałam się także ustaleniami J . S. B y s t r o n i a (Kultura ludowa, Warszawa 1947). Po, I I wojnie światowej powstało u nas wiele prac dotyczących przeobrażeń zachodzących w kulturze wsi polskiej. Obszerną bi­ bliografię rozumowaną tego typu prac — za lata 1945-1978 — zestawił i opraco­ w a ł A. S t a w a r z na zamówienie Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa w Warsza­ wie (maszynopis). �260 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ też niebagatelną rolę w eksporcie tego kraju. Ze względu na to, zja­ wisko nadmiernej ucieczki z chudonu, jakie daje się zauważyć w nie­ których rejonach kraju, może się okazać szczególnie niebezpieczne nie tylko dla funkcjonowania tej gałęzi gospodarki, lecz gospodarki mongol­ skiej w całości. W rozwiązaniu problemu migracji i określaniu czynni­ ków wpływających na przebieg procesu adaptacji miały pomóc m.in. polskie badania etnograficzne. Zanim przystąpię do prezentacji niektó­ rych wyników tych badań chciałabym gorąco podziękować prof. W. Dynowskiemu, dr. S. Szynkiewiczowi oraz doc. doc. M . Biernackiej i W. Pap­ rockiej za pomoc i niezwykle cenne dla mnie uwagi krytyczne. ADAPTACJA NA SPOŁECZNO-ZAWODOWA WPŁYW AUTORYTETÓW OSOBOWYCH I INSTYTUCJONALNYCH KSZTAŁTOWANIE ZAINTERESOWAŃ MŁODZIEŻY Z A W O D E M P A S T E R Z A Współczesny mechanizm kształtowania stosunku młodego pokolenia do pasterstwa wydaje się o wiele bardziej złożony od mechanizmów, które we wcześniejszych okresach decydowały o podejmowaniu przez młodzież tego rodzaju pracy. Stwierdzenie to opieram na ogólnej znajo­ mości charakteru gospodarki Mongolii i warunków, które mogłyby sprzyjać negatywnym ocenom pasterstwa i rodzeniu się pragnień uciecz­ k i z chudonu na różnych etapach rozwoju kraju. Nie dysponuję bowiem materiałami, które umożliwiłyby m i bezpośrednie porównanie planów zawodowych młodzieży w różnych okresach. W czasach monokulturowej gospodarki pasterskiej, stosunkowo słabo zasilanej przez rolnictwo czy rzemiosło skupione na ogół w rękach przedstawicieli innych narodo­ wości — głównie Chińczyków (wyraźniejsze ślady rolnictwa i rzemiosła u ludów mongolskich znajdujemy właściwie tylko u D e r b e t ó w ) z nie­ istniejącym niemal przemysłem, podstawową możliwością wyjścia poza pasterstwo było wstępowanie do "klasztorów. Umieszczenie jednego czy dwóch synów w klasztorze stanowiło punkt honoru dla rodzin paster­ skich. Można przypuszczać, że pełnienie roli duchownego dawało jed­ nostce poczucie ważności i wartości, wynikające z posiadania wyższego statusu społecznego, oderwania się od części społeczeństwa określanej mianem char (хар), czyli czarny w przeciwieństwie do łamów zwanych szar (шар), t j . żółty. Wybór takiej drogi życiowej nie łączył się jednak zapewne, jak to obserwujemy dzisiaj, z negatywną oceną pasterstwa jako zajęcia. Klasztory stwarzały również pewne szanse zatrudnienia poza paster­ stwem przede wszystkim przy rozmaitych pracach pomocniczych i po5 s Patrz пр. I. M. M a j š k i j , (wyd. 2), s. 32. Mongolia nakanunie riewolucji, Moskwa 1960 �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 261 sługach. Takie możliwości stwarzały również miasta, będące silnymi ośrodkami administracyjno-ekonomicznymi i religijno-kulturalnymi (Urga, Kobdo, Uliasutaj i in.). Należy jednak podkreślić, że pasterze szuka­ jący pracy w miastach lub ośrodkach klasztornych z rzadka decydowali się na to zupełnie dobrowolnie. B y l i oni do tego na ogół zmuszani przez trudne warunki ekonomiczne, w jakich mogli się znaleźć przede wszyst­ k i m po stracie stad, spowodowanej chorobą zwierząt, suszą, niezwykle śnieżną zimą itp. O tym, że i ten sposób ułożenia sobie życia nie łączył się z negatywną oceną pasterstwa świadczy najlepiej fakt, że część osób, które zgromadziły odpowiednie środki na zakup stada (czy choćby jego zaczątków) wracała po pewnym czasie do swego poprzedniego zajęcia. Wielokierunkowy rozwój gospodarki, jaki nastąpił w Mongolii po 1921 г., stworzył mieszkańcom chudonu większe niż kiedykolwiek wcześ­ niej możliwości swobodnego wyboru zawodu. Możliwości takie były nie tylko wynikiem rozwoju i wzrostu liczby miast, czy też budowy prze­ mysłu, z czasem stworzyło je również samo pasterstwo, które poczęto kolekty wizować w latach czterdziestych, nadając mu nową s t r u k t u r ę i tworząc nowe miejsca pracy dla różnego rodzaju specjalistów. Tak jak na całym świecie, zmiany te pociągnęły za sobą przeobrażenia w stylu życia ludności pasterskiej. Zmiany porewolucyjne objęły swym zasię­ giem postawy ludności wobec całego środowiska pasterskiego, wobec pracy, stosunków międzyludzkich, stylu życia (przede wszystkim rekre­ acji) i możliwości zaspokojenia różnorodnych potrzeb. Szczególną i ogro­ mnie ważną rolę w kształtowaniu zachowań pasterzy odegrały także rozwijające się ekonomicznie i kulturalnie centra somonowe. Ta jednostka administracyjna, powiązana ściśle, przede wszystkim organizacyjnie, ze spółdzielnią, stała się dla pasterzy miniaturą życia miejskiego i obowiązującego tam podziału pracy, specjalizacji, mierze­ nia efektywności tej pracy, wreszcie nowego sposobu życia, osiadłego, nie podlegającego surowym prawom i wymogom koczowniczej egzys­ tencji. Spółdzielnia i centrum somonowe stały się pośrednikami na dro­ dze chudon-miasto, do którego nie zawsze mógł dotrzeć pasterz koczu­ jący ze swymi stadami na rozległych stepach czy w górach Mongolii, oddalonych czasem od miast o setki kilometrów, które dziś przebywa się głównie samolotami. Wzory życia obowiązujące w centrum somonow y m stają się więc pierwszym etapem doświadczeń i informacji o t y m , co znajduje się poza chudonem . Kontakt pasterzy z t y m i ośrodkami jest więc znacznie ważniejszy dla zmiany zachowań pasterzy niż ich sporadyczne jeszcze styczności z miastem. Z braku wcześniejszych badań nie znamy dokładnie charakteru po6 6 O roli centrów somonowych pisali np. D y n o w s k i , Polish Ethnological Re­ search s. 108-110; M a r k o w s k a i in., Niektóre zmiany..., s. 228-233; M a r ­ k o w s k a , S z y n k i e w i c z , Spółdzielnia pasterska..., s. 73-78. �262 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ trzeb młodych pasterzy nie tylko w przedrewolucyjnej Mongolii, lecz także i kilkadziesiąt lat później. W tej sytuacji za cenną informację uznałam fragment rozmowy I . M . Majskiego z jednym z łamów, w k t ó ­ rej oceniona została młodzież okresu przedrewolucyjnego (pierwszych lat naszego stulecia). Ów lama ocenił młodzież jako nazbyt zmateria­ lizowaną, uganiającą się za modą, lubiącą się stroić np. w wysokie czap­ k i , buty z niezbyt mocno zagiętymi noskami, płaszcze obszywane bro­ katem itp. Lama mówił też o upadku dawnego obyczaju, piciu wódki, braku szacunku dla starszych i oznak należytej pokory. Swą wypowiedź zakończył on pytaniem: „Co będzie dalej? Do czego to wszystko dopro­ wadzi?" Jak widzimy, wypowiedź ta dotyczy przede wszystkim potrze­ by zmian w stylu życia (jej źródła Majski niestety nie podaje), nie ma w niej natomiast zupełnie mowy o ucieczce młodzieży z chudonu, o jej stosunku do pasterstwa. Możemy też zauważyć, że zaspokojenie wymie­ nionych t u potrzeb było możliwe w warunkach chudonu i nie wymagało zmiany miejsca zamieszkania. W y n i k i badań terenowych prowadzą do wniosku, że generalny me­ chanizm adaptacji społeczno-zawodowej młodych pasterzy nie wykazuje istotniejszych różnic w porównaniu np. z europejskimi krajami socjalis­ tycznymi. O przebiegu i rezultatach tego procesu decydują bowiem za­ zwyczaj możliwości zatrudnienia i tradycje zawodowe na danym terenie, rodzaje kontaktów ze środowiskiem poza wiejskim i siła oddziaływania autorytetów, charakter środowiska rodzinnego (a tu: zawód i wykształ­ cenie członków rodziny) i rodzaje więzi łączących poszczególne osoby. W poszczególnych elementach tego mechanizmu znajdujemy jednak rysy świadczące o swoistym splocie cech charakterystycznych dla gospodarki indywidualnej, które wplotły się w gospodarkę pasterską w okresie ko­ lektywizacji i porewolucyjnej modernizacji życia. Swoiste efekty modernizacji życia w Mongolii dostrzegamy już na pierwszym etapie zdobywania doświadczeń pasterskich przez młode po­ kolenie. Dzieci urodzone, w chudonie lub mieszkające tam od najwcześ­ niejszych lat stykają się z pasterstwem mniej więcej w 3-4 roku życia. W t y m czasie, pod kierunkiem rodziców, wykonują one zasadniczo prace pomocnicze, np. pilnowanie młodych sztuk, noszenie wody, zbieranie suchego nawozu (argału) na opał i i n . Pewna grupa osób styka się jed­ nak z pasterstwem w okresie późniejszym (na ogół po ukończeniu szko­ ły) na skutek bezpośredniego skierowania przez komisję szkolną, z braku innych możliwości pracy, czy też różnych losów rodzinnych, czasem — z wyboru. Są to przede wszystkim dzieci rodziców zatrudnionych poza pasterstwem lub wykonujących zajęcia usługowe w stosunku do tego zawodu. W takiej sytuacji wprowadzeniem tych osób w pasterstwo zaj­ mują się najczęściej, niejako w zastępstwie rodziców, członkowie spół7 7 Majskij, op. cit., s. 263. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 263 dzielni nie związani z nimi pokrewieństwem. Zjawiskiem charakterys­ tycznym dla współczesnej Mongolii jest więc zmiana (poszerzenie się) kręgu osób, dzięki k t ó r y m młodzież zdobywa swe pierwsze doświadcze­ nia pasterskie, a także —• częściowe przejęcie funkcji edukacyjnych przez spółdzielnie. Różnicuje się też wiek osób kontaktujących się z pa­ sterstwem po raz pierwszy . Co prawda, w badanej próbie liczba osób, których pierwszy kontakt z pasterstwem przypadł na okres późniejszy w stosunku do rówieśników, była stosunkowo niewielka (wynosiła ona 8, t j . 7,2% informatorów), możemy jednak założyć, że liczba tych osób — w skali całego kraju —• będzie wykazywała tendencje rosnące wraz ze wzrostem społecznego podziału pracy. Późniejszy w stosunku do rówieśników okres pierwszych kontaktów młodego człowieka z pasterstwem nie ma istotnego znaczenia dla jego późniejszego poziomu wiedzy fachowej, ma on jednak decydujący wpływ na stosunek do zawodu i środowiska pasterskiego. Dłuższy pobyt dziecka w środowisku pozapasterskim sprzyja bowiem, podobnie jak okres szkol­ ny, kształtowaniu się zainteresowań życiem w innych warunkach i zdo­ bywaniu informacji o różnych rodzajach pracy. Wzorem najbliższym, a przez to najłatwiejszym do naśladowania, jest zazwyczaj rodzaj pracy wykonywanej przez członków najbliższej ro­ dziny. Środowisko rodzinne determinuje zarówno wybór zawodu, jak i jego oceny, przy czym okazuje się, że na plany zawodowe młodego pokolenia znacznie bardziej wpływa rodzaj zawodu wykonywanego przez rodzeństwo niż zawód rodziców. Zaobserwowane zjawisko mniej lub bardziej świadomego naśladowania zachowań tych właśnie osób pły­ nie zapewne z bliskości wzoru realizowanego przez osoby w podobnym wieku i silnej więzi istniejącej w obrębie jednego pokolenia. Charakter pracy wykonywanej przez członków rodziny łączy się ści­ śle z poziomem ich wykształcenia. O istniejącym związku między pozio­ mem wykształcenia członków rodziny a stosunkiem młodzieży do paster­ stwa świadczy to, że osoby pochodzące z rodzin, w których rodzice (lub rodzeństwo) mieli wykształcenie co najmniej podstawowe, wykazywały silniejsze tendencje migracyjne, natomiast w rodzinach, których człon­ kowie nie mieli żadnego wykształcenia, częściej występowały tendencje do stabilizacji w zawodzie pasterza, a nawet niechęć do zmian w obrę­ bie samego zajęcia, np. do zmiany rodzaju pracy, kolektywu czy też rodzaju zwierząt (np. z pracy pasterzą owiec na pasterza koni itp.). 8 8 M a j в к i j , op. cit., s. 72-Í73, pisze, że wiek, w którym dzieci rozpoczynały pracę w pasterstwie, w y n o s i ł 3-4 lata, niezależnie od płci dziecka. J a k widać r ó w n i e ż współcześnie, zdecydowana większość dzieci urodzonych w chudonie rozpoczyna pracę w pasterstwie w tym w ł a ś n i e okresie. Innego zdania jest Z. S o k o l e w i c z , która w artykule Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 2, s. 79-80, pisze, że dzieci (niezależnie od płci) rozpoczy­ nały pracę w pasterstwie w wieku łat 5-6. �264 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Z naszych badań wynika, że zarówno młode, jak i średnie pokolenie pasterzy podejmuje dziś (lub pragnie podjąć) pracę w zawodach należą­ cych do sfery nieprodukcyjnej, usługowej, np. w zawodzie nauczyciela, urzędnika, weterynarza, zootechnika, kierowcy, łącznościowca i i n . Znacz­ ną obecność zawodów usługowych w planach młodzieży można oczy­ wiście uznać za wynik kierowania się najbardziej realnymi możliwoś­ ciami realizacji tych planów, jakie stwarza chudon lub najblższe cen­ trum somonowe. Zawody te są też niewątpliwie bardzo atrakcyjne dla młodego pokolenia, jak większość tego, co stanowi novum kulturowe. Można by się jednak zastanawiać, czy wybór zawodów należących do sfery usług, w tak dużej skali, jak to obserwujemy obecnie, nie jest wyraźnym świadectwem obecności cech charakterystycznych dla gospo­ darki mongolskiej okresu przedrewolucyjnego we współczesnej kulturze tego kraju i swoistą kontynuacją tradycyjnego wzoru kulturowo-ekonomicznego. Przed 1921 r. ten dział gospodarki, jakim są usługi, był sto­ sunkowo dobrze rozwinięty. Działalność istniejących w t y m czasie insty­ tucji usługowych, takich jak sklepy, pracownie rzemieślnicze, poczta, teatr, urzędy i organizacje handlowe itp., nie była zapewne ukierunko­ wana przede wszystkim na zaspokajanie potrzeb pasterzy (głównie obsłu­ giwały one administrację, wojsko, klasztory i in.), stanowiły one jednak przykład rozwiązania ekonomicznego odmiennego od pasterstwa. Wraz z generalnym rozwojem gospodarki mongolskiej i samego pas­ terstwa zawody należące do działu usług stają się coraz bardziej po­ wszechne w chudonie. Rozwinął się tam ponadto cały system brygad pomocniczo-usługowych dla pasterstwa. Ze względu na możliwości bez­ pośredniego kontaktu zajęcia tego typu stają się wzorem bliskim mło­ dzieży i jako takie mogą być częściej przedmiotem wyboru niż inne ro­ dzaje pracy. Prawdopodobnie też ze względu na ową bliskość zawody te są również wyżej oceniane przez młode pokolenie pasterzy od analo­ gicznych zajęć wykonywanych w miastach. Wydaje m i się jednak, że oceny te nie zawsze świadczą o faktycznych preferencjach; są one ra­ czej dowodem skłonności do niższego oceniania zjawisk nieznanych. Każdy z informatorów otrzymał listę 16 zawodów (sporządzoną przez badaczy), które należało ocenić pod kątem dochodów oraz indywidual­ nych i społecznych (w odczuciu informatora) preferencji według na­ stępującej skali: 3 — ocena stosunkowo niska, 2 — ocena średnia, 1 — najwyższa i 0, które oznaczało odpowiedź: „nie wiem, nie mam zdania". Zastanawiająca jest t u przede wszystkim znaczna liczba odpowiedzi typu „nie wiem, nie mam zdania" dotycząca również preferencji samego pa­ sterstwa. Wskazywałaby ona na to, że młodzież dokonująca wyboru za­ wodu nie kieruje się na ogół sprecyzowanymi zainteresowaniami. Słab­ szą znajomość zawodów i brak umiejętności ich oceniania wykazywały przede wszystkim osoby pochodzące z rodzin pasterskich o stosunkowo niskim poziomie wykształcenia. Osoby te jednocześnie wyżej oceniały �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 265 samo pasterstwo. Niektóre w y n i k i tej części badań ankietowych oma­ wiam w dalszej części opracowania. Ciekawa wydaje m i się zbieżność, jaka występuje między motywa­ cjami decyzji młodzieży pragnącej pozostać w chudonie i wypowiedziami starszych pasterzy, ilustrującymi ich własny stosunek do środowiska pasterskiego. W obu tych przypadkach na pozytywne oceny chudonu wpływają warunki naturalne środowiska, w którym żyje pasterz, a to przede wszystkim świeże powietrze i woda, obecność zwierząt, dosta­ teczna ilość produktów mlecznych i piękno przyrody. Zbieżność wyżej wymienionych cech świadczy, jak sądzę, o wpływie autorytetu starszych pasterzy na sposób myślenia młodzieży. W jeszcze większym stopniu wskazuje na to uświadamiany przez wielu młodych pasterzy związek między wyborem pasterstwa a przyzwyczajeniem do pracy, miejsca i l u ­ dzi. Przyzwyczajenie do czegoś, hamujące chęć do dokonywania zmian, jest bowiem powszechnie uznawane za cechę ludzi starych. Występowało ono także dość często jako motywacja pozytywnej oceny pasterstwa (po­ dały ją 42 osoby, t j . 38% informatorów; w t y m 12 osób stanowili ci, którzy pierwotnie — w momencie ukończenia nauki — zamierzali pod­ jąć pracę poza pasterstwem). Przyzwyczajenie jako czynnik zatrzymują­ cy młodzież w pasterstwie podało 20 osób, t j . 18% informatorów. Stabilizacji w pasterstwie sprzyja też taka cecha środowiska rodzin­ nego, jak liczebność grupy rodzinnej zamieszkującej wspólną jurtę. Osoby pochodzące z rodzin wielodzietnych (powyżej czworga dzieci) o wiele rzadziej planowały podjęcie zawodu innego niż pasterstwo. Moż­ na mieć jednak wątpliwości, czy plany tego rodzaju były w każdym wypadku wynikiem świadomego wyboru. W związku z tym, że część młodzieży wraca do chudonu po ukończeniu nauki — kierując się po­ czuciem obowiązku pomocy rodzicom obarczonym licznym potomstwem, a nie rzeczywistym pragnieniem wykonywania zawodu pasterza — mo­ żemy t u raczej mówić o ś w i a d o m e j r e z y g n a c j i z innego za­ wodu, niż o świadomym i swobodnym wyborze pasterstwa. Obserwowane związki między wyborem zawodu przez młode pokole­ nie, jego przygotowaniem do pracy i emocjonalnymi więziami ze środo­ wiskiem pasterskim a charakterem rodziny, pozwalają nam mówić o znacznym wpływie rodziny na zachowania tej grupy społeczeństwa. A jaki jest udział autorytetów instytucjonalnych, takich jak szkoła, wojsko, kursy pasterskie, prasa i in. w kształtowaniu zainteresowań młodzieży zawodem pasterza? W powszechnym i trwałym oddziaływa­ niu przede wszystkim szkoły i wojska na zachowania młodego pokolenia Mongolii zawarte są zarówno znaczne możliwości, jak i źródła dokonu­ jących się przeobrażeń. Wspomniałam już o fakcie oderwania młodzieży od środowiska pasterskiego na okres nauki w szkole i wpływie tegoż na konieczność adaptowania się tych osób do życia w chudonie. Okres służ­ by wojskowej sprzyja także kontaktom młodzieży z innymi wzorami �266 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ życia, wpływając jednocześnie na osłabienie i czasowe zerwanie jej kontaktów z pasterstwem. Wydaje się przy tym, że okres służby woj­ skowej może silniej decydować o planach zawodowych młodzieży niż jej pobyt w szkole. Do wojska idą bowiem osoby bardziej dojrzałe, ich de­ cyzje mogą więc być bardziej świadome w porównaniu z wyborem, jakiego dokonuje uczeń szkoły. Wielu młodych chłopców zdobywa w wojsku jakiś zawód (np. kierowcy, ślusarza, łącznościowca), którego wykonywanie nie wymaga co prawda opuszczenia chudonu, nie daje się jednak pogodzić z zajęciami zwykłego pasterza. Badania ankietowe w minimalnym stopniu objęły młodzież, która odbyła służbę wojskową. Było to zapewne wynikiem planowego skoncentrowania się badaczy na grupie młodzieży najmłodszej, jak i warunków, o których wspomniałam w części wstępnej. Z uwagi na brak odpowiednich informatorów trudno przeprowadzić porównanie planów 'zawodowych młodzieży przed i po wojsku. Można jednak stwierdzić, że perspektywa służby wojskowej wpływa demobilizująco na młodych pasterzy, osłabiając ich zaintereso­ wanie pasterstwem i hamując realizację większości planów życiowych. Nasze badania dowodzą, że choć wiedza i wyobrażenia o różnych zawodach kształtuje się zarówno dzięki bezpośrednim kontaktom z wzo­ rami reprezentowanymi przez rodzinę, jak i dzięki informacjom prze­ kazywanym przez instytucje, takie jak szkoła i wojsko, funkcjonujące w nowym układzie społeczno-politycznym i na innych zasadach niż w okresie przedrewolucyjnym, to tylko w p ł y w r o d z i n y ma decy­ dujące znaczenie dla powstania pozytywnych postaw w stosunku do pasterstwa, kształtowania zainteresowań t y m zawodem i dla stabilizacji młodzieży w chudonie. Co leży u podstaw takiej sytuacji? Co powoduje, że instytucje te nie spełniają praktycznie takiej roli społecznej, jaką w obecnych warunkach spełniać by mogły i powinny? Jedną z przyczyn słabego udziału wyżej wymienionych instytucji w procesie kształtowania zainteresowań młodzieży zawodem pasterza jest zapewne nadmierne propagowanie przez nie modelu gospodarki zindustrializowanej i zurba­ nizowanej, wespół z towarzyszącymi jej wzorami zachowań stricte k u l ­ turalnych, przy jednoczesnym niemal pomijaniu zagadnienia gospodar­ czej i społeczno-kulturowej roli pasterstwa oraz dorobku poprzednich pokoleń. O rosnącym wpływie szkoły na zainteresowania zawodami nie związanymi z pasterstwem (pomijam t u sferę usług dla pasterstwa) świadczy fakt, że tendencję do ucieczki od pracy pasterza wykazują przede wszystkim te osoby, które stosunkowo niedawno ukończyły szko­ łę, które mają wykształcenie ponadpodstawowe (a więc pozostawały dłużej pod wpływem tej instytucji) i pracują w zawodzie pasterza mniej niż trzy lata. Nadmierne propagowanie modelu gospodarki zindustria­ lizowanej, przy jednoczesnym pomijaniu gospodarczej i kulturowej roli pasterstwa, jest zapewne tak samo ważne dla późniejszego stosunku młodzieży do chudonu, jak i fakt oderwania jej od tegoż środowiska na okres nauki. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 267 Stosunkowo s^aby wpływ na kształtowanie pozytywnych postaw mło­ dzieży wobec pasterstwa mają także kursy pasterskie i prasa. Nikła rola kursów pasterskich w rozbudzaniu zainteresowań zawodem pasterza jest tu pewnym zaskoczeniem. Stosunkowo częste występowanie tendencji migracyjnych u osób, które ukończyły takie kursy, wskazuje jednak niezbicie, że także i ten sposób zinstytucjonalizowanego i sformalizo­ wanego przekazu wiedzy i wzorów, wykraczających nierzadko poza ra­ my informacji o zawodzie, nie spełnia oczekiwanej roli. Istnieje kilka przyczyn słabego oddziaływania kursów pasterskich na kształtowanie się pozytywnego stosunku młodzieży do pasterstwa. J e d n ą z nich jest nie­ wielka jeszcze popularność tej instrukcji, wynikająca m.in. z braku tradycji korzystania z tego rodzaju form przekazu wiedzy. Instruktorzy prowadzący kursy mają też ograniczone możliwości pozytywnego od­ działywania ze względu na to, że ich zachowania nie zawsze odpowia­ dają wyobrażeniom młodzieży o nowoczesnym pasterzu i człowieku w ogóle. I wreszcie, rozbieżności między modelem nowoczesnej gospo­ darki, jaki prezentują niektórzy wykładowcy, a niewielkimi jeszcze na ogół możliwościami realizowania go w warunkach poszczególnych spół­ dzielni sprzyjają rodzeniu się sceptyzmu w stosunku do tej instytucji. Nieznaczny udział prasy w kształtowaniu zainteresowań młodzieży zawodem pasterza można wytłumaczyć przede wszystkim jej wciąż jesz­ cze wąskim zasięgiem. Kontakt pasterzy z prasą codzienną jest zja­ wiskiem nowym dla Mongolii, nic Więc dziwnego, że u wielu z nich nie zdążyła się jeszcze wykształcić potrzeba korzystania z tego rodzaju źródła informacji. Obserwujemy, co prawda, rosnące zainteresowanie problematyką pasterską (porady, portrety pasterzy, opowiadania, k t ó ­ rych akcja toczy się w cłuidonie) poruszaną przez prasę, jest to jednak­ że jeszcze dalekie od autorytetu i od możliwości jej oddziaływania na zachowania i zainteresowania młodzieży. Możliwość wyboru zawodu, którą stwarza gospodarka krajów rozwija­ jących się, staje się jednak nierzadko przyczyną konfliktów, jakich nie notujemy w okresie poprzedzającym ów szybki rozwój ekonomiczno-kulturalny. Można przypuszczać, że przedrewolucyjna Mongolia wolna była od konfliktów między młodym i starszym pokoleniem, przyczyną k t ó ­ rych byłby (jak to się dzieje współcześnie) np. wybór zawodu nieak­ ceptowanego przez rodzinę, czy też niemożność wykonania zawodu w y ­ branego przez jednostkę w związku z jej sytuacją rodzinną, słabymi wynikami w nauce, brakiem kwalifikacji i in. W sytuacji, w której brak było właściwie konkurencyjnych zawodów, jak i tradycji pracy poza pa­ sterstwem, istniała po prostu jedna, naturalna droga kontynuacji za­ jęcia rodziców przez młodzież. Ewentualne decyzje migracyjne były zaś podejmowane przez głowę rodziny i obejmowały wszystkich człon­ ków tejże rodziny prowadzących wspólne gospodarstwo. Podjęcie pracy w pasterstwie wbrew własnym marzeniom i planom, w w y n i k u przymusu sytuacyjnego, jest jednym z czynników wybitnie �268 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ nie sprzyjających adaptacji młodzieży do tego zawodu. Co prawda, nie­ które osoby z czasem rezygnują ze swych pierwotnych planów migra­ cyjnych przyzwyczajając się do życia i pracy w chudonie, są jednak osoby zdecydowane na opuszczenie pasterstwa w każdej sprzyjającej sytuacji, które wykonują powierzoną i m pracę czekając aż upłynie trzy­ letni termin obowiązkowego zatrudnienia w pasterstwie po ukończeniu szkoły (obowiązek ten dotyczy uczniów pochodzących z rodzin paster­ skich). Przymusowa sytuacja, w jakiej znalazły się takie osoby, nie sprzyja zdecydowanie rodzeniu się pozytywnych ocen tego zawodu ani też adaptacji do środowiska pasterskiego. OCENY PASTERSTWA Ze względu na charakter wykonywanych czynności Oceny czynności wykonywanych przez pasterzy są nie tylko świa­ dectwem stosunku młodzieży do zawodu. Można na nie także spojrzeć jak na rezultat oddziaływania różnych autorytetów i możliwości ich oddziaływania na wzrost liczby pozytywnych ocen pasterstwa lub po­ szczególnych czynności wchodzących w jego skład. Prośbę o oceny pasterstwa skierowano do osób pracujących w t y m zawodzie, mających bezpośredni kontakt z pasterstwem. Wypowiedzi tych osób, oparte na osobistych doświadczeniach, dostarczają nam wielu i n ­ formacji o niektórych cechach wykonywanego przez nie zawodu. Być może, pytanie o oceny można było także skierować do uczniów, doko­ nujących wyboru swej przyszłej pracy. Moglibyśmy wówczas przeko­ nać się, jak w t y m momencie sposób oceny pasterstwa rzutuje na ich plany zawodowe. Zdając sobie sprawę ze znacznego wpływu środowiska rodzinnego na zachowania młodego pokolenia i wiedząc o jego okreso­ wych kontaktach z pasterstwem możemy chyba hipotetycznie założyć, że opinie o pasterstwie nie odbiegałyby t u zasadniczo od ocen osób pra­ cujących. Czynności wykonywane przez pasterzy były najczęściej oceniane pod k ą t e m pracochłonności i nakładu sił potrzebnych do ich wykonania. Do najcięższych i najbardziej pracochłonnych zaliczono dojenie, karmie­ nie i pojenie dużych i silnych zwierząt (koni i wielbłądów), czyszczenie zagród, sporządzanie większej ilości produktów mlecznych, przyjmowanie młodniaka, strzyżenie owiec, zbieranie argalu i i n . Pracochłonność jako zasadnicza cecha pasterstwa była wymieniana i przez starszych, i przez młodszych pasterzy. Szczególnie ciekawe wydały m i się opinie osób starszych, dobrze pamiętających okres gospodarki indywidualnej. We­ dług opinii tych osób, gospodarka spółdzielcza przyczyniła się wyraź­ nie do wzrostu pracochłonności pasterstwa, w wyniku podporządkowa­ nia go zasadom gospodarki planowania i .wprowadzenia doń norm �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 269 produkcyjnych, stawiających przed pasterkami-coraz to nowe zadania, zgodnie z rosnącymi potrzebami (wewnętrznymi i eksportowymi) kraju. Świadectwem wzrostu pracochłonności tego zajęcia jest dla tych osób zanik tradycyjnego związku między ilością pracy a porami roku. Osoby te podkreślały niejednokrotnie, że w czasach gospodarki indywidualnej można było wyraźnie wyodrębnić okresy natężenia prac (wiosna i lato) i okres względnego wypoczynku (jesień i zima), podczas gdy współczesna gospodarka pasterska jest pracochłonna stale, niezależnie od sezonu . Przedstawione t u opinie są rezultatem szczególnego splotu spojrzeń współczesnych pasterzy na kwestię wykonywanej przez nich pracy. Z jednej strony występuje t u tradycyjne, rzec by można, naturalne w i ­ dzenie związków między pracą a rytmem życia przyrody i świata zwie­ rzęcego, z drugiej — nawarstwiający się na to spojrzenie nowy typ my­ ślenia, łączący efekty pracy z nakładem sił podporządkowanych w y ­ raźnie sprecyzowanemu i wymiernemu celowi gospodarczemu. D. Markowska i S. Szynkiewicz, badając zagadnienie wzrostu pra­ cochłonności pasterstwa w okresie kolektywizacji ujmuje je bardziej całościowo, wychodząc poza subiektywne odczucia poszczególnych jed­ nostek, związane zapewne z tym, co dla nich najbardziej istotne i w y ­ mierne. Zjawisko to łączą oni z poszerzeniem się zakresu czynności w y ­ konywanych przez pasterzy (w porównaniu z okresem gospodarki indy­ widualnej). Z jednej strony są to czynności stricte hodowlane, takie jak różnorodne zabiegi zootechniczne, związane np. z wprowadzeniem sztucznego zapładniania, rozwojem opieki weterynaryjnej i opieki nad młodniakiem, koniecznością izolowania chorych sztuk itp. Z drugiej, są to rozmaite zajęcia uzupełniające, związane z hodowlą, takie jak np, sianokosy, budowa schronisk zimowych dla zwierząt, budowa studni i in. i» Potwierdzenie przypisywania pasterstwu tej cechy, jaką jest praco­ chłonność składających się nań czynności, znajdujemy także w ocenach środowiska miejskiego i chudonu w wymienionym t u aspekcie. Znaczna, jak się wydaje, liczba informatorów (38 osób, t j . 34,2% ankietowanych) oceniła zajęcia pasterskie jako bardziej pracochłonne i wymagające większego wysiłku niż zawody wykonywane w miastach. Wrażenie, iż pasterstwo jest zawodem pracochłonnym, może być jeszcze potęgowane przez ciążący m i n . na młodzieży obowiązek opie­ kowania się indywidualnymi stadami, należącymi do poszczególnych rodzin. Stado takie liczy średnio od 30 do 60-70 sztuk zwierząt różnego rodzaju, a więc wymagających zróżnicowanych zabiegów. Są to zasad­ niczo wszystkie podstawowe dla Mongolii rodzaje, t j . owce, kozy, konie, wielbłądy i bydło rogate. Stado takie traktowane jest jako ekonomiczne 9 » Materiały autorki. A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 74-97. Markowska, S z y n k i e w i c z , Spółdzielnia pasterska..., s. 63. 1 0 �270 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zabezpieczenie rodziny. Pragnienie posiadania takiego stada jest zapewne rezultatem przyzwyczajenia do zachowań charakterystycznych dla gos­ podarki indywidualnej. Opinie młodego pokolenia o pracochłonności pasterstwa i trudnoś­ ciach związanych z wykonywaniem powierzonych mu czynności były dla mnie bardzo interesujące. Spodziewałam się bowiem, iż mogą one rzutować na stosunek młodych pasterzy do zawodu i na ich plany m i ­ gracyjne. Badania wykazały jednak, że negatywna ocena jednego czy dwóch rodzajów pracy nie rzutowała na ogół na generalny stosunek do pasterstwa. Związek ten nie był nawet silnie uświadamiany. Do ta­ kiego wniosku prowadzić może m.in. to, że w odpowiedzi na pytanie o ocenę wykonywanych czynności zaledwie 15 osób (13,5% informato­ rów) wymieniło trudności związane z ich wykonywaniem jako podsta­ wowy motyw negatywnej oceny. Związek pozytywnej oceny wykony­ wanych zajęć z ich łatwością i mniejszą pracochłonnością zanotowano tylko w 13 przypadkach (11,7% informatorów). Tak więc bezpośrednie pytania o oceny nie dostarczyły nam wyczerpujących informacji o ge­ neralnym stosunku młodzieży do pasterstwa i przyczynach migracji z chudonu. Interesujące wyjaśnienia przyniosły natomiast odpowiedzi na innego rodzaju pytania i inne (pośrednie) informacje. Analiza tych informacji nasuwa np. przypuszczenie, iż u podstaw decyzji o opusz­ czeniu chudonu może leżeć ocena pasterstwa jako zawodu nieatrakcyj­ nego czy nienowoczesnego. Zauważamy пр., że młodzież zatrudniona w pasterstwie przywiązuje dużą wagę do warunków pracy. Świadczy 0 t y m m.in. to, że poprawę tych w a r u n k ó w uznała ona za najbardziej odczuwalną zmianę w stosunku do okresu gospodarki indywidualnej. Do najcenniejszych osiągnięć młodzi pasterze zaliczyli budowę studni 1 trwałych zagród (z kamienia zamiast z drewna lub suchego nawozu) dla zwierząt, stworzenie systemu opieki lekarskiej i weterynaryjnej oraz mechanizację niektórych czynności. Na pytanie o zmiany, jakie mają się dokonać w pasterstwie w niedalekiej przyszłości (to pytanie wzbudziło znacznie większe zainteresowanie informatorów niż pytanie o zmiany, które się już dokonały), niemal bez namysłu wymieniano mechanizację prac, elektryfikację, rozwój wiedzy medycznej oraz podnoszenie pozio­ mu wiedzy ogólnej (powszechna szkoła siedmioklasowa) i zawodowej pasterzy. Trzeba t u jednak podkreślić, że wypowiedziom t y m nie zaw­ sze towarzyszył optymizm, szczególnie zaś tam, gdzie brano pod uwagę możliwości realizacji tego rodzaju posunięć na terenie danej spółdziel­ ni. Taki ton niektórych wypowiedzi wynika także z rozbieżności między propagowanym modelem a wzorem realizowanym przez poszczególne spółdzielnie. W wielu spółdzielniach sprzęt, który ułatwiłby wykony­ wanie niektórych czynności i którego zastosowanie wpłynęłoby zapew­ ne na zmianę ocen zajęć pasterskich, jest jeszcze stosunkowo słabo roz­ powszechniony. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 271 Dla niektórych osób pasterstwo jest zawodem nie tylko pracochłon­ nym, lecz także monotonnym. Przyczynia się do tego specjalizacja czyn­ ności, będąca jednocześnie rysem współczesnego społeczeństwa o da­ leko posuniętym podziale pracy i charakter spółdzielni, które odeszły od tradycyjnego systemu rodzinnego hodowania pięciu rodzajów zwierząt. Daleko idąca specjalizacja w obrębie samego pasterstwa jest w Mongolii zjawiskiem nowym. W okresie gospodarki indywidualnej ekstensywne pasterstwo stwarzało stosunkowo niewielkie możliwości społecznego po­ działu pracy. Ze względów praktycznych wymagano też, by każdy pasterz w zależności od przynależności do grupy płci i wieku znał wszystkie podstawowe prace i mógł wykazać się umiejętnością ich wykonania. Zdo­ bywaniu takich uogólnionych doświadczeń sprzyjał naturalny i t r w a ł y kontakt z pasterstwem. Możliwości specjalizacji dotyczyły wówczas prze­ ważnie prac pozapasterskich, uzupełniających, takich jak myślistwo, leczenie zwierząt, rzemiosło i in. i były w zasadzie dostępne tylko dla mężczyzn . Specjalizacja jako element nowego modelu gospodarki jest dziś apro­ bowana przez większość młodego pokolenia. W postawie tej odbija się wyraźnie wpływ szkoły i innych instytucji państwowych; specjalizację aprobują bowiem przede wszystkim osoby najmłodsze (poniżej 22 lat), a więc te, które stosunkowo niedawno ukończyły szkołę i zdobyły naj­ wyższe wykształcenie, pozostając najdłużej pod wpływem instytucji pro­ pagującej m.in. to nowe rozwiązanie gospodarcze. Według Markowskiej, możliwość specjalizacji w obrębie pasterstwa jest w stanie przyciągnąć młodzież do zawodu. Wyspecjalizowanie się w obsłudze niektórych urządzeń i aparatów mogłoby dać jednostkom poczucie własnej ważności i p r z y d a t n o ś c i . Wydaje m i się jednak, że nawet tego rodzaju specjalizacja prowadzi po pewnym czasie do znu­ żenia i wywołuje uczucie monotonii. Tradycyjna organizacja pasterstwa, dając pasterzom szansę bardziej całościowego spojrzenia na gospodarkę i różnorodność czynności wchodzących w jej zakres, nie stwarzała wa­ runków, które sprzyjałyby narastaniu uczucia monotonii. Jednym z rezultatów daleko posuniętej specjalizacji jest dziś nie­ zbyt wysoki poziom ogólnej wiedzy zawodowej młodych pasterzy, nie 11 12 1 1 S o k o l e w i c z , Tradycyjny wzór kulturowy s. 80-81. Ten i inne postulaty mające na celu ograniczenie procesu migracji w Mon­ golii zostały opracowane przez członków ekspedycji i przekazane w ł a d z o m Mongol­ skiej Akademii Nauk w sprawozdaniu zatytułowanym Otcziot issledowanija mołodych skotowodow w 1974 godu, sostawiennyj polskoj czastiej ekspedycji. Rękopis sprawozdania znajduje się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w War­ szawie pod numerem 202. Wstępne wyniki badań przekazano również M A N w spra­ wozdaniu pt. Issledowanija molodych skotowodow. Odbitka tego sprawozdania znajduje się również w A Z E I H K M P A N , nr 202. Autorami tych sprawozdań byli: D. Markowska, S. Szynkiewicz, J . S. Wasilewski i I. Kabzińska-Stawarz. 12 �272 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wykraczającej na ogół poza informacje o postępowaniu z jednym rodza­ jem zwierząt (przeważnie tym, którym zajmuje się młody człowiek). Niepokój budzi przede wszystkim fakt, że nieznajomość zasad postępo­ wania dotyczyła, jak stwierdzono, takich podstawowych czynności, jak częstotliwość pojenia owiec i wielbłądów (pytanie o wielbłądy zadawano w strefie gobijskiej) i podawania i m soli w zależności od pory roku, oznaczania terminu zbliżającego się porodu wielbłądzicy na podstawie towarzyszących temu objawów i postępowania w tych przypadkach oraz znajomości przyczyn żółknięcia wełny owczej i powodów, które składają się na to, że owce kuleją. W związku z tym, że poprawne odpowiedzi na poszczególne pytania uzyskano przeciętnie od 44°/o informatorów, poziom ogólnej wiedzy zawodowej tej grupy pasterzy określiłabym jako średni. Można doszukiwać się związków między poziomem wiedzy a planami zawodowymi poszczególnych osób. Nasuwa się tu przede wszystkim przypuszczenie, że osoby pragnące opuścić chudon cechuje niższy poziom tej wiedzy. Przeprowadzone obliczenia nie wykazały jednak w t y m przypadku istotnych korelacji. Stosunkowo wysokim poziomem wiedzy odznaczały się natomiast osoby pragnące pełnej stabilizacji w paster­ stwie. Tak więc, stabilizacja w zawodzie pasterza sprzyja podnoszeniu poziomu wiedzy zawodowej (choć oczywiście występują wyjątki od tej reguły), zamiar zmiany zawodu zaś nie wpływa w sposób istotny na obniżenie się tego poziomu. Oceny zajęć pasterskich były na ogół uzależniane od indywidualnych predyspozycji pasterzy, takich jak warunki fizyczne, stan zdrowia, od­ porność na wysokie temperatury, zdolność orientacji i in. Z tego wzglę­ du ta sama praca mogła być różnie oceniana przez poszczególne osoby. To co dla jednych było trudne i nieprzyjemne, innym dostarczało po­ wodów do radości i dumy. Inny rodzaj kryterium, pozytywnych na ogół ocen pasterstwa, stano­ wią emocje związane z wykonywaniem pracy. Źródłem tych emocji może być zarówno rodzaj czynności, jak i sam kontakt ze zwierzętami. Szczególnym powodem do dumy i radości może być np. pokonywanie trudności, które z kolei daje możliwość sprawdzenia własnych umiejęt­ ności i zaprezentowania ich innym pasterzom. Sprawność fizyczna, od­ waga i zręczność, jakich wymaga wykonanie pewnych prac, to cechy, które były zawsze wysoko cenione przez pasterzy. Nie ma chyba zresztą społeczeństwa, dla którego nie byłyby one przynajmniej godne podziwu i uznania. Gospodarka pasterska przez całe wieki była uzależniona od indywidualnych umiejętności pasterzy. Posiadanie wyżej wymienionych cech ułatwiało wykonywanie poszczególnych prac. Dla tych, którzy nie odznaczali się sprawnością, siłą, odwagą, wykonanie niektórych czyn­ ności pasterskich (np. ujeżdżanie koni lub łowienie ich na arkan) było wręcz niemożliwe. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 273 Prace tego typu włączone są i dzisiaj do zespołu czynności paster­ skich. Ze względu na swój charakter wykonywane są one przede wszyst­ k i m przez mężczyzn. I m też dostarczają najwięcej emocji, ciesząc się jednocześnie dużym uznaniem tychże. Doznania płynące z wykonywania tych czynności graniczą niejedno­ krotnie z przyjemnością, jaką niesie zabawa. Wielu informatorów w y ­ mieniało zresztą wyżej wymienione czynności jako swoje ulubione roz­ r y w k i . To przejście (na poziomie indywidualnych odczuć!) niektórych rodzajów pracy w zabawę wydaje się łatwe, zważywszy na tożsamość zasadniczych cech, takich jak walka i współzawodnictwo, pokonywanie własnej słabości itp., niektórych popularnych w Mongolii gier, zabaw i dyscyplin sportu i przytoczonych t u przykładowo czynności (ujeżdżanie koni, łowienie ich na arkan, pojenie i karmienie koni, wielbłądów i inne). Specyficzne emocje wywołuje zazwyczaj praca przy koniach. Z ko­ niem, odwiecznym towarzyszem Mongoła, łączą na ogół' pasterzy więzy uczuciowe. Praca przy tych zwierzętach jest też nierzadko oceniana właśnie w kategoriach emocjonalnych, pozaekonomicznych, takich jak uznanie środowiska i wysokie miejsce tego zajęcia w hierarchii czyn­ ności pasterskich, czy specyfika doznań. Wszystko to sprawia, że właś­ nie ten rodzaj pracy staje się często przedmiotem marzeń młodych chłopców. Ci, którzy zajmują się owcami lub bydłem, nierzadko pragną zamienić je na konie. Zamiana taka jest jednak na ogół niemożliwa, chociażby z^uwagi na s t r u k t u r ę stad w spółdzielniach, obowiązujący w nich podział zajęć oraz planowane korzyści ekonomiczne. Z tego też względu za utopijne należałoby uznać postulaty niektórych spośród i n ­ formatorów, dotyczące możliwości ograniczenia ^migracji młodzieży do miast przez powierzenie jej takiego rodzaju zwierząt, jakim zajmowa­ łaby się ona n a j c h ę t n i e j . Emocjonalny stosunek do zwierząt był też wymieniany przez znaczną liczbę osób (35, t j . 31,5% informatorów) jako jeden z czynników stabilizu­ jących młodzież w chudonie i sprzyjających jej adaptacji. Podobne wa­ lory przypisywano także charakterowi niektórych czynności pasterskich. Związek między rodzajem wykonywanej pracy a stabilizacją w chudonie dostrzegły 33 osoby, t j . 29,7% informatorów. Z emocjonalnych więzi ze zwierzętami i takiegoż stosunku do pasterstwa rodzi się m i n . opinia o pasterstwie jako interesującym zawodzie. Zainteresowanie uznano tak­ że za jeden z czynników stabilizacyjnych (35 osób, t j . 31,5% informa­ torów). Oczywiście, zainteresowanie to słabnie wraz z nasilaniem się de­ cyzji o zmianie pracy. Z pewnością takie kryteria ocen czynności pasterskich jak praco­ chłonność, wymagany znaczny wysiłek fizyczny i emocje związane z w y ­ konywaniem niektórych prac występowały również w ocenach paster13 1 3 Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 90. 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �274 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ stwa we wcześniejszych okresach. Utrzymywanie się tych ocen związane jest zapewne ze stosunkowo niewielką zmianą charakteru podstawo­ wych zajęć pasterskich w nowych formach gospodarki i stosunkowo nie­ wielką jeszcze możliwością zastąpienia ich przez specjalne urządzenia. Możemy jednak zauważyć, że część tych ocen wyrasta dziś z zupełnie nowego podłoża. Przykładem może t u być chociażby łączenie praco­ chłonności pasterstwa z gospodarką planową i wzrostem zadań produk­ cyjnych stawianych przez państwo. Podobnie, jeśli nawet uczucie mo­ notonii nie było obce pasterzom żyjącym we wcześniejszych okresach niż współczesne młode pokolenie, to możemy być pewni, że u podstaw tego uczucia nie leżała wąska specjalizacja w obrębie pasterstwa. Uświa­ damianie sobie przez młode pokolenie tych cech pasterstwa, które wpły­ wają na jego ocenę, jest dziś ponadto nierzadko wywołane konfrontacją własnej pracy z innymi zawodami lub też z modelem nowoczesnej go­ spodarki pasterskiej przekazywanym przez instytucje państwowe. Czas wolny. Dochód. Prestiż Tę część szkicu, w k t ó r y m prezentuję w y n i k i badań nad adaptacją młodego pokolenia Mongolii do środowiska pasterskiego, należałoby wła­ ściwie zacząć od stwierdzenia, iż w ocenach pasterstwa wyżej wymie­ nione kryteria rysowały się nader słabo i jako takie nie mogły wpływać na procesy migracyjne i adaptacyjne. Twierdzenie o stosunkowo słabo uświadamianej potrzebie czasu wol­ nego opieram częściowo na materiałach ankietowych, częściowo zaś na wynikach badań, jakie przeprowadziłam w somonie Bajan w ramach prac ekspedycji. Niemal wszystkie osoby pytane przeze mnie o oceny w a r u n k ó w pracy, możliwości kontaktów społecznych (przede wszystkim świątecznych) i wypoczynku uzależniały je świadomie od ilości pracy, na którą wpływają z kolei warunki atmosferyczno-przyrodnicze. K r y ­ terium czasu wolnego występowało t u sporadycznie i było wymieniane jedynie przez osoby, które zetknęły się bliżej z organizacją pracy w i n ­ nych zawodach . Czas wolny jako kryterium oceny zawodu nie był nawet wymieniany bezpośrednio przez potencjalnych migrantów, co po­ zwala в а т sądzić, że kryterium to nie było brane pod uwagę przy w y ­ borze profesji. Czas wolny był też jednym z elementów oceny w a r u n k ó w życia w środowisku pasterskim i w miastach. Odpowiedzi na to pytanie nie przyniosły wyraźnych różnic w ocenach poszczególnych środowisk, wska­ zują one jednak niezbicie na znamienny fakt łączenia w a r u n k ó w życia w mieście z większą ilością czasu wolnego przez osoby dążące do porzu­ cenia pasterstwa. Ci, którzy wykazują tendencje do stabilizacji w pa14 1 4 Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 78. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 275 sterstwie, przypisywali natomiast chudonowi większe ilości czasu w o l ­ nego. Widzimy więc, że choć potencjalni migranci zdawali sobie sprawę z istnienia takiej kategorii pojęciowej, jak „czas wolny", to jednak nie brali jej pod uwagę przy wyborze zawodu. Znaczna liczba odpowiedzi „nie wiem, nie mam zdania", jaką uzyskaliśmy w odpowiedzi na pyta­ nie o oceny ilości czasu wolnego w chudonie i w miastach wskazuje również na niewielki stopień zobiektywizowania czasu wolnego w świa­ domości młodych pasterzy. Przyczyna wyżej wymienionych zjawisk t k w i m.in. zapewne w stosunkowo niewielkiej ilości bezpośrednich kontaktów młodzieży pasterskiej z zawodami o odmiennej organizacji. Przyczyny stosunkowo rzadkich jeszcze przypadków kierowania się większą ilością czasu wolnego przy wyborze zawodu możemy także szukać wśród cech tradycyjnej, ekstensywnej gospodarki pasterskiej, niewielkiej wartości, jaką nadawała ona czasowi, braku wyraźnie wyodrębnionych (na pozio­ mie świadomości!) codziennych podziałów czasu globalnego między czas pracy i wypoczynek, znacznych możliwości zaspokajania potrzeby rekre­ acji w chudonie za pomocą bardzo prostych, naturalnych rekwizytów (np. gry w kości, palce, kamienie i in.) i w każdych niemal warunkach. Wśród motywów, jakimi kierują się młodzi pasterze wybierając za­ wód, nie wystąpił także dochód. Brak tego kryterium wynika także z ograniczonych kontaktów pasterzy z innymi rodzajami pracy i z nie­ wielkiego zainteresowania młodzieży dochodem mierzonym w pieniądzu (niektórzy spośród informatorów nie znali nawet wysokości swoich za­ robków). Zainteresowanie to jest niejednokrotnie osłabiane przez panu­ jący w niektórych rodzinach zwyczaj oddawania zarobków do dyspozycji rodziców. Taka praktyka opóźnia też znacznie zdobywanie doświadczeń w operowaniu pieniędzmi. Korzenie sytuacji, jaką obserwujemy obecnie, sięgają także okresu indywidualnej gospodarki pasterskiej, w której przez całe wieki rolę pieniądza pełniły skóry, materiały, kawałki sre­ bra, chadaki itp. Należałoby t u jeszcze dodać, że w początkowym okresie pracy spółdzielni pasterze otrzymywali wynagrodzenie w naturaliach. Stopniowo proporcje udziału pieniędzy i produktów naturalnych w za­ płacie zmieniały się . Pieniądz nie wyeliminował jednakże całkowicie naturaliów. Jeszcze obecnie, na życzenie pasterzy, część ich wynagro­ dzenia w pieniądzu może być zamieniona na produkty uzyskane z ho­ dowli zwierząt. W świadomości pasterzy nie ukształtowało się też jeszcze powszech­ nie wyobrażenie o wysokości dochodów, jakie uzyskują przedstawiciele 15 1S Zmiany średniej dziennych zarobków pasterza-spółdzielcy w latach 1956-1965 (dla somonu Manchan w ajmaku kobdoskim) podaje D. M a r k o w s k a , Urba­ nizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, s. 46. Dane te ukazują w y r a ź n y spadek zapłaty w produktach naturalnych z 31,7°/o w 1956 r. do 7,7% w 1965 r. Nie dysponuję aktualnymi danymi w odniesieniu do całej Mongolii. Można jednak przypuszczać, że powyższa tendencja jest powszechna. �276 IWONA KABZINSKA-STAWABZ różnych zawodów. Wśród ocen dochodów (jako wysokie, średnie lub nis­ kie) w zawodach znajdujących się na wspomnianej liście, znajdujemy wiele odpowiedzi typu „nie wiem, nie mam zdania". Formuła ta padała także często w odpowiedzi na pytanie o ocenę dochodów w pasterstwie. Taki charakter odpowiedzi może wynikać zarówno ze słabego zaintereso­ wania kwestią dochodu, jak i z braku realnych możliwości porównania płac pasterza z zarobkami w innych zawodach. Stosunkowo słabe zo­ biektywizowanie dochodów w świadomości pasterzy powoduje, że nie może on być zasadniczym kryterium pracy. O ekonomicznych aspektach pracy pasterza mówiło zaledwie 6 osób (5,4% informatorów), przy czym odpowiedzi były t u związane bezpośrednio z pytaniem o ocenę paster­ stwa, a nie — o przyczyny opuszczania chudonu. Pewne różnice, jakie wystąpiły w ocenie poszczególnych zawodów między grupą potencjalnych migrantów a osobami pragnącymi pozostać w chudonie wskazują, jak sądzę, nie tylko na kierowanie się wysokością dochodów przy wyborze zawodu, co raczej na lepszą (w grupie migran­ tów) znajomość zjawisk charakterystycznych dla współczesnego społe­ czeństwa. Obie wymienione t u grupy oceniły co prawda wysoko zawód zwykłego pasterza, jednakże w przypadku migrantów różnica ocen tego zawodu w stosunku do pozostałych była dużo mniejsza niż w drugiej grupie, gdzie wysoka ocena dochodów w pasterstwie wyraźnie domino­ wała nad innymi rodzajami zajęć. Należałoby t u jeszcze zaznaczyć, że decyzje o zmianie zawodu, łączą­ ce się niejednokrotnie z opuszczeniem chudonu, podejmowane są obecnie przez młodzież niezależnie od statusu materialnego rodziny. Mongolia nigdy nie musiała rozwiązywać problemu przeludnionej wsi, samo pa­ sterstwo zaś było na ogół w stanie zapewnić poszczególnym rodzinom środki niezbędne do ich utrzymania. Nie obserwujemy więc w Mongolii ani teraz, ani we wcześniejszych okresach zjawiska m a s o w e j m i ­ g r a c j i z a r o b k o w e j , wynikającej z przeludnienia, rozdrobnienia własności rodziny, nędzy itp., jak to działo się choćby w wielu krajach europejskich. W świadomości młodych pasterzy nie ukształtował się też jeszcze obraz społeczeństwa zhierarchizowanego zawodowo, w którym poszcze­ gólne zawody cieszą się mniejszym lub większym szacunkiem i presti­ żem społecznym. W indywidualnych i społecznych (w odczuciu informa­ torów) ocenach poszczególnych zawodów powtarzały się często słowa „nie wiem, nie mam zdania". W ocenach tych zauważamy też zależności podobne do tych, jakie wystąpiły w przypadku oceny dochodów. Tak więc i t u grupa potencjalnych migrantów i osób zdecydowanych na po­ zostanie w chudonie oceniła wysoko prestiż zawodu pasterza, jednakże osoby, które w y b r a ł y pasterstwo, oceniały je znacznie wyżej w porów­ naniu z innymi zawodami. Czy jednak osoby te kierowały się przy wyborze zawodu kryterium społecznego szacunku? Zważywszy na ogól- �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 277 nie słabą znajomość tego aspektu pracy byłabym skłonna twierdzić, że nie. Prawdopodobnie wysoka ocena tego zawodu w aspekcie jego sza­ cunku wynikała ze skłonności młodzieży do wyższego oceniania tego, co bliskie i znane (porównaj np. oceny tych samych zawodów wykonywa­ nych w mieście i w chudonie). Jednostka i grupa Młodzież oceniająca zawód pasterza brała także pod uwagę charakter stosunków między współpracownikami i możliwości zaspokojenia niektó­ rych potrzeb społecznych. Były to przede wszystkim potrzeby współ­ działania, przyjaźni, aprobaty, partnerstwa itp., które rodzą się z faktu przebywania jakiejś grupy osób w jednym zespole, połączonym na ogół wspólnym celem. Istnienie tego zespołu stanowi z kolei warunek ko­ nieczny dla zaspokojenia tych potrzeb. Wymienione t u potrzeby nie są czymś szczególnym dla Mongolii. Mówienie o t y m nie byłoby też może konieczne, gdyby nie ich wyraźna obecność w wypowiedziach młodych pasterzy. Wydaje się też, że z uwagi na niewielką liczbę mieszkańców i olbrzymie w stosunku do niej terytorium (gęstość zaludnienia Mongolii nie przekracza 1 osoby na km ) oraz na specyfikę gospodarki pasterskiej (przede wszystkim obowiązek przekoczowywania), dużych niejednokrot­ nie i zmieniających się odległości między poszczególnymi grupami ko­ czowników, z której wynika konieczność życia w ciasnym kręgu rodziny i niewielkiej grupy sąsiedzkiej, w stałym uzależnieniu od przyrody, po­ trzeba bliskich kontaktów i współdziałania jest w t y m kraju wyjątkowo silna. Pomoc jest t u często obowiązkiem, gość zaś to niemalże upersonifikowane szczęście i pomyślność. Wypowiedzi młodych pasterzy pozwalają nam sądzić, że zaspokojenie wyżej wymienionych potrzeb zależy w znacznym stopniu od sposobu, w jaki zachowują się starsi pasterze — członkowie kolektywu. Działania starszych pasterzy i cechy ich charakterów oceniane przez młodzież, złożyły się na obraz, który można by określić mianem wzoru pasterza. Informatorzy udzielający odpowiedzi na pytanie o cechy, którymi powi­ nien wyróżniać się pasterz nierzadko nie ograniczali się do prostego wyliczenia jego walorów. Niektóre wypowiedzi pozwoliły nam właśnie wnioskować o charakterze potrzeb związanych z warunkami współpracy w zespole pasterzy. Zacznijmy jednak od wzoru przodującego pasterza. Według opinii młodych mieszkańców chudonu, powinien on cechować się przede wszystkim osiągnięciami produkcyjnymi (cechę tę wymieniło aż 61,2% informatorów), wiedzą i doświadczeniem (35,1%), życzliwym sto­ sunkiem do ludzi i odpowiednim podejściem do zwierząt (23,4%) oraz umiejętnością organizowania i metodami pracy zapewniającymi osiąg­ nięcia produkcyjne (15,3%). Ciekawe, że spośród wymienionych tu cech tylko stosunek do ludzi i zwierząt był szerzej komentowany przez infor2 �278 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ matorów. Na tej podstawie możemy domyślać się, że właśnie w tej ^sfe­ rze zachowań istnieją najczęściej potrzeby zmian i największe oczeki­ wania. Dla stosunków w grupie bardzo ważny jest charakter współpracy. Potrzeba współpracy sygnalizowana była często przez młodych pasterzy. U jej podłoża leży zapewne to, że młodzież przystępuje dziś do pracy bez żadnego przygotowania, po dość długim okresie braku kontaktów z pasterstwem. Nic więc dziwnego, że w tej sytuacji oczekuje ona po­ mocy, rady i tolerancji ze strony starszego pokolenia pasterzy. Informa­ torzy podkreślali niejednokrotnie, że „należy uczyć pasterzy korzystania z doświadczeń starszych, aktywizować młodzież" (kobieta do lat 22), że „trzeba doradzać i pomagać m ł o d y m " (kobieta powyżej 22 lat), „oddawać młodzież starszym pasterzom" (kobieta do lat 22). Konieczne jest także stopniowanie w y m a g a ń w zależności od doświadczeń gromadzonych w y ­ trwałe w toku pracy: „Trzeba dać młodym bydło i niech zdobywają do­ świadczenia poprzez p r a c ę " (kobieta do lat 22). Charakterystyczne i wielce znamienne jest też następujące stwierdzenie: „Jak już się nau­ czyć, to pasterstwo jest bardzo ciekawe" (kobieta do lat 22). Symptomatyczne jest też akcentowanie w owym wzorze pasterza tradycyjnie cenionych cech, ułatwiających kontakty międzyludzkie i nie­ jednokrotne stawianie ich wyżej w hierarchii motywów decydujących 0 pozytywnej ocenie zachowań pasterzy od mierników pracy pasterza wprowadzonych przez współczesną gospodarkę, takich jak realizowanie 1 przekraczanie planów produkcyjnych, wypełnianie norm, posiadanie tytułów i odznaczeń za dobrą pracę itp. Przykładem niech t u będzie wypowiedź jednego z pasterzy (mężczyzna do lat 22): „Bardzo często bywa tak, że uważa się za przodujących pasterzy egoistów, karierowi­ czów myślących tylko o wyróżnieniu się, a nie o pomocy innym". We współczesnej gospodarce pasterskiej spotykamy się, co prawda, z nowymi dla niej ocenami efektów pracy, nie nastąpiła jednak jeszcze zmiana dróg prowadzących do osiągnięcia tych efektów. Co więcej, do­ świadczenia ułatwiające wykonanie zadań produkcyjnych powierzonych przez spółdzielnię, pracowitość i inicjatywa, umiejętności organizacyjne, emocjonalny stosunek do zwierząt i wykonywanej pracy, znajomość po­ trzeb zwierząt, rodzajów pastwisk itp. są dziś tak samo wysoko ocenia­ ne, jak w pasterstwie tradycyjnym i zaliczane do pozytywnego wzoru pasterza. Wiedza i doświadczenia starszych pasterzy spełniają dziś po­ nadto nadal najważniejszą rolę w procesie przekazywania informacji nie­ zbędnych młodemu pokoleniu do wykonywania zawodu, mimo organiza­ cji pasterstwa na nowych zasadach, specjalizacji czynności, jakie wchodzą w jego skład, pojawienia się nowych (potencjalnych i faktycz­ nych) autorytetów zawodowych i t d . Na tradycyjne cechy wzoru pasterza zwraca też uwagę prasa, która zamieszcza portrety ludzi pracujących w t y m zawodzie (zarówno star- �ADAPTACJA 279 MŁODZIEŻY M O N G O L S K I E J szych, jak i młodszych pasterzy), ukazując ich doświadczenia zawodowe, oceny i motywacje wyboru pasterstwa, przekazuje ich obserwacje do­ tyczące chudonu, opinie pracowników o nich samych i i n . Ludzie ci sta­ ją się ponadto bliżsi czytelnikom dzięki temu, że ukazywani są nie tylko w procesie pracy, ale także w życiu prywatnym (rodzinnym) . Obok tradycyjnych autorytetów zawodowych, jakimi są członkowie rodziny i — generalnie — starsi pasterze (spokrewnieni lub nie z jed­ nostką, która ten autorytet uznaje), pojawiają się dziś coraz częściej autorytety nowe, współczesne, wyrastające ze struktury działania spół­ dzielni i mające wyraźnie sprecyzowane funkcje lub specjalizacje. Poja­ wienie się takich autorytetów, jak kierownictwo brygady, fermy czy spółdzielni oraz (w szczególnych przypadkach) lekarz weterynarii jest naturalną konsekwencją organizacji pracy na nowych zasadach gospo­ darki kolektywnej i powstania nowych, w stosunku do kultury tradycyj­ nej, sposobów przekazywania wiedzy, mających bardziej zorganizowane i zinstytucjonalizowane formy, wychodzących poza obserwacje i żmudne kumulowanie doświadczeń w ciągu całego życia. Symptomatyczne jest to, że autorytety tego rodzaju uznały przede wszystkim te osoby, które zdołały lepiej zaadaptować się do nowych w a r u n k ó w i zorientować w strukturze i " zasadach działania spółdzielni, które przyswoiły sobie elementy nowego modelu życia. Przejawem uznania wyżej wymienio­ nych autorytetów jest m i n . korzystanie z pomocy tych osób w przy­ padkach, które tego wymagają. Pozostałe osoby zwracają się częściej z prośbą o pomoc do swoich rodziców i krewnych. Ci, którzy najsłabiej zaadaptowali się do w a r u n k ó w pracy w spółdzielniach, korzystają z po­ mocy rodziców, nawet w tych przypadkach, gdy nie są oni pracownika­ m i tego samego kolektywu. Osoby, z którymi współpracują młodzi pasterze stają się dla nich nierzadko wzorem godnym naśladowania. Zauważamy przy t y m , że od niedawna bohaterami młodego pokolenia stają się coraz częściej paste­ rze wyróżniani z uwagi na swe osiągnięcia zawodowe i specjalizację. Zaliczenie takich osób, na podstawie wyżej wymienionych cech, do bo­ haterów młodzieży wskazuje na sygnalizowane już wcześniej kształto­ wanie się nowych ocen działań człowieka i pracy pasterza we współ­ czesnym społeczeństwie mongolskim. Niektórzy spośród informatorów wybierali swoich bohaterów nie 16 " Dla przykładu podaję tytuły niektórych artykułów dostępnych w Polsce, które dobrze oddają charakter informacji przekazywanych przez prasę lokalną pasterzom mongolskim: G . B o ł o r m a , Goworit czaban, „Mongolija", nr 9: 1974. s.. 24-25; D. D a m d i n d o r d ż , Zizń — bolszaja szkoła, „Mongolija", nr 7: 1971, s. 16-18; C h . D a s z d o n o w , Socjalno-ekonomiczieskije razwitije MNR, „Mon­ golija", nr 9: 1978, s. 10-13; C . D z o ł d ż a r g a ł , Swierszienija starogo czabana, „Mongolija", nr 8: 1978, s. 10-11, C h . P u r e w s ü r e n , Czaban, „Mongolija", nr 3: 1975, s. 12-13 B. S z a r a w n j a m b u , Wstriecza s czabanom, „Mongolija", nr 10: 1973, s. 18-19 i i n . �280 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ bacząc na ich osiągnięcia, czyny lub cechy charakteru, lecz powołując się na podobieństwo wykonywanej pracy, to samo pochodzenie tery­ torialne i narodowościowe. Tego rodzaju motywacje wskazują wyraźnie na występowanie silnych więzi, które stają się ważniejsze dla pozytyw­ nej oceny człowieka niż jego działania. Prawdopodobnie w takich przypadkach, zachowania wybranych osób uświadamiane były słabiej od cech świadczących o wspólnocie i pozwalających na identyfikację z bo­ haterem. Wybór bohatera na zasadzie podobieństwa zawodu wydaje się wska­ zywać na kształtowanie się w Mongolii swego rodzaju wspólnoty zawo­ dowej, poczucia solidarności z ludźmi wykonującymi t ę samą pracę, zatrudnionych właśnie w pasterstwie. Odnosimy ponadto wrażenie, że pqczucie przynależności do grupy ludzi, których łączy charakter wyko­ nywanej pracy jest w powyższch przypadkach powodem do szczególnej dumy. Podobieństwo wykonywanego zawodu decyduje też często o w y ­ borze pasterza spośród postaci literackich i filmowych i uznaniu go za swego ulubionego bohatera. Kształtowanie się wspólnoty zawodowej pasterzy w społeczeństwie o coraz dalej idącym podziale pracy, w któ­ r y m proces profesjonalizacji pasterstwa nie został jeszcze zakończony, jest jednym z wielu przykładów modernizacji życia tradycyjnych ko­ czowników. Motywowanie wyboru osoby uznanej za ulubionego bohatera jej po­ chodzeniem z tej samej co informator brygady czy somonu dowodzi występowania silnego poczucia więzi terytorialnej z grupą. Podobnie, wybór bohatera tylko i wyłącznie na podstawie przynależności do tej samej grupy etnicznej świadczy o występowaniu poczucia wspólnoty na­ rodowościowej. Silne utożsamianie się jednostki z grupą na podstawie przynależności etnicznej czy terytorialnej do jednego zespołu ludzkiego jest w t y m przypadku kontynuacją tradycyjnego poczucia wspólnoty i więzi wyznaczanej na podstawie tych kryteriów. Świadomość istnienia związków tego rodzaju wypływa, jak można przypuszczać, ze stosunku młodzieży do pasterstwa, jest pochodną tego stosunku i potwierdzeniem pozytywnej postawy wobec zawodu pasterza i osób zatrudnionych w chudonie. Wybór osób zatrudnionych w paster­ stwie na bohaterów młodego pokolenia był bowiem dokonywany przede wszystkim przez osoby ustabilizowane w środowisku pasterskim, nie pragnące żadnych zmian w zakresie rodzaju pracy czy kolektywu. Możliwości wpływu współcześnie występujących autorytetów osobowych i instytucjonalnych na zmianę negatywnych postaw młodzieży w stosunku do pasterstwa Członkowie polskiej ekspedycji etnograficznej podjęli się opracowa­ nia generalnego programu, który "wskazywałby odpowiednim władzom mongolskim drogi i sposoby ograniczenia migracji młodzieży z chudonu. �A D A P T A C J A MŁODZIEŻY M O N G O L S K I E J 281 Część ustaleń została już przekazana Mongolskiej Akademii Nauk we wspomnianym Otcziotie. Niektóre plany zostały też przestawione p o l ­ skim czytelnikom w cytowanych w t y m tekście artykułach D. Markow­ skiej. Prezentacja takiego całościowego programu działań nie byłaby w t y m miejscu wskazana, chociażby z uwagi na przyjętą przeze mnie koncepcję opracowania materiałów ankietowych; nie czuję się zresztą uprawniona do tego. Omówienie ewentualnych działań, które mogłyby wpłynąć na charakter postaw młodzieży w stosunku do pasterstwa i u ł a ­ twić jej adaptację do' chudonu, ograniczam więc do rozważań nad moż­ liwościami wpływów poszczególnych autorytetów instytucjonalnych i osobowych. Za podstawę analizy posłużyły m i wypowiedzi młodych pasterzy dotyczące przede wszystkim ocen wykonywanych czynności, ich charakteru, ram czasowych, emocji związanych z ich wykonywaniem i in. oraz stosunków w kolektywie. Niektóre z tych wypowiedzi wskazy­ wały wyraźnie kierunki pożądanych zmian i łączyły je z działaniem k o n ­ kretnych grup osób lub instytucji. Omawiając niektóre cechy wzorowego pasterza wspomniałam o ist­ niejącej potrzebie poprawy stosunków międzyludzkich w kolektywie. Zmiana ta zależy w znacznym stopniu od zachowań starszego pokolenia. Kilka wypowiedzi pozwala sądzić, że władze spółdzielni wyszłyby na­ przeciw postulatom młodego pokolenia, a t y m samym wpłynęły na spo­ sób, w jaki ocenia ono stosunki w grupie, zwracając większą niż dotych­ czas uwagę na osiągnięcia wyróżnianych pracownków w procesie eduka­ cji zawodowej młodzieży, na opinie młodych pracowników o swych nauczycielach i na stosunki panujące w kolektywie. Wiele zmian istotnych dla stosunku młodego pokolenia do paster­ stwa leży jednak poza zasięgiem oddziaływania samych pracowników. Dotyczy to przede wszystkim zakresu i charakteru wykonywanych czynności, gdzie notujemy wiele, negatywnie na ogół ocenianych, po­ zostałości dawnej gospodarki pasterskiej {np. w zakresie metod pracy). Zastosowanie (w szerszym niż dotychczas wymiarze) urządzeń np. do strzyży owiec, dojenia, transportu, czyszczenia zagród, rozszerzenie prze­ twórstwa produktów hodowlanych itp. wpłynęłoby na pewno na zmianę stosunku młodzieży do pasterstwa, czyniąc z niego zawód bardziej no­ woczesny i mniej pracochłonny. Przeprowadzenie tego rodzaju działań leży w granicach możliwości spółdzielni. Niektóre wypowiedzi wskazy­ wały spółdzielniom jeszcze inny kierunek zabiegów. Jest nim miano­ wicie udzielanie pomocy materialnej młodzieży przystępującej do pracy. Pomoc ta polegałaby np. na zaopatrzeniu młodego człowieka w jurtę i przydzieleniu mu pewnej sumy na zagospodarowanie. Suma ta mogła­ by być zwracana częściowo lub w całości systemem ratalnym. O roli, jaką odgrywają zabezpieczenia socjalne w kształtowaniu pozytywnych postaw wobec pasterstwa, mówiło 12 osób (10,8°/o informatorów). Po­ stulat taki zgłaszali również polscy badacze sądząc, że ten rodzaj porno- �282 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ су dla młodych pasterzy nie tylko wpłynąłby korzystnie na przyspiesze­ nie procesu adaptacji do chudonu, lecz także byłby doskonałą okazją do zapoznania młodzieży z nowym modelem gospodarki i rozwijania bodź­ ców materialnych w społeczeństwie . Z uwagi na niewielką rolę, jaką odgrywa wysokość dochodów w oce­ nach pracy, można przypuszczać, że próby zmiany stosunku młodzieży do pasterstwa np. przez podniesienie wysokości wynagrodzeń odniosłyby dziś jeszcze niewielki skutek. Nasze badania pokazały, jak znaczny jest obecnie wpływ bliskich wzorów osobowych na zachowania młodego pokolenia pasterzy. Wpływ ten zauważalny jest chociażby w mechanizmie kształtowania się zainte­ resowań pasterstwem i w funkcjonowaniu tradycyjnych autorytetów zawodowych. Posługiwanie się wyłącznym niemal przykładem jednostek dla kształ­ towania społecznie pożądanych zachowań ogółu było zjawiskiem charak­ terystycznym dla zamkniętych społeczności wiejskich, silnie wkompono­ wanym w obraz ich kultury. Jak widać, przykład ten wykorzystywany jest i dzisiaj, choć zmieniły się nieco formy transmisji. Bezpośredni przykład starszego pokolenia jest też dziś jeszcze, obok długotrwałej praktyki, najważniejszym sposobem zdobywania wiedzy zawodowej przez młodych pasterzy. Żadna z nowych form przekazu tej wiedzy nie ma takiego udziału w kształtowaniu doświadczeń zawodo­ wych młodzieży, jak działania i bezpośredni przykład rodziny i — gene­ ralnie — starszych pasterzy. Żadna z tych form nie jest nawet w stanie, przynajmniej na obecnym etapie ich rozwoju, w sposób zadowalający uzupełnić wiedzy przekazywanej za pośrednictwem starszego pokolenia mieszkańców chudonu, drogą u s t n ą lub bezpośrednim przykładem. Po­ twierdzeniem niewielkiej roli, jaką odgrywają instytucje pozarodzinne w zawodowym kształceniu młodzieży, jest raczej przeciętny poziom wiedzy fachowej, jaki wykazują osoby, które ukończyły kursy paster­ skie. Ponad 60% spośród tych osób udzieliło błędnych odpowiedzi na pytania, za pomocą których sprawdzano poziom ich wiedzy zawodowej (globalnej), lub też nie udzieliło jej w ogóle. Kursy pasterskie nie zdo­ były sobie jeszcze popularności wśród młodzieży, kończą je nieliczni, a zdecydowana większość osób pragnących podnosić swe kwalifikacje nie zamierza korzystać z tej zinstytucjonalizowanej formy przekazu do­ świadczeń, opowiadając się za systemem długoletniej praktyki, bezpo­ średniej styczności ze zwierzętami pod kontrolą i przy współudziale jednego lub k i l k u zmieniających się pasterzy, a więc za sposobem tra­ dycyjnym. Przeciętny poziom globalnej wiedzy zawodowej młodzieży i silna w tej sytuacji potrzeba korzystania z pomocy starszych jest, jak już zaznaczyłam, wynikiem zerwania trwałych kontaktów młodych miesz17 1 7 Markowska, Urbanizacja stepu, s. 41, oraz Otcziot issliedowanija... �ADAPTACJA MŁODZIEŻY 283 MONGOLSKIEJ kańców chudonu z pasterstwem na okres nauki w szkole. W tej sytuacji można by zastanowić się, nad wprowadzeniem takiego systemu szkolnic­ twa, który umożliwiłby pasterzom zdobywanie wiedzy ogólnej bez prze­ rywania ciągłości owych kontaktów. Jednym z wyjść, na które wskazy­ wali sami pasterze, byłoby zapewne zorganizowanie nauczania systemem zaocznym. Aby zbliżyć młodzież do pasterstwa i zapobiec trudnościom towarzy­ szącym adaptacji zawodowej organizuje się od paru lat na terenie ca­ łego kraju letnie obozy pionierów. Akcją t ą objęci zostali uczniowie od klasy szóstej do ósmej włącznie. Uczestniczą oni w dwutygodniowych turnusach. Dzięki t y m obozom młodzież oswaja się z pracami pasterzy, np. dojeniem, pasieniem i in., poznaje organizację spółdzielni i ich s t r u k t u r ę . Spółdzielnie pasterskie patronujące t y m akcjom dostarczają także potrzebny sprzęt, zwierzęta oraz służą pomocą i radą doświadczo­ nych pasterzy. Sporo czasu pozostawia się młodzieży na wypoczynek, naukę zabaw, wierszy i piosenek, na działania zgodne z własnymi za­ interesowaniami. W ten sposób młodzież uczy się jednocześnie efektyw­ nego gospodarowania czasem, a więc przyswaja sobie niektóre elementy nowego modelu życia. Obozy pionierskie są wysoko oceniane zarówno przez nauczycieli, jak i przez młodzież . Wspomniałam już o próbie budzenia refleksji i •kształtowania za­ interesowań pasterstwem, jaką podjęła prasa. W t y m miejscu pozwolę sobie na oderwanie się od materiałów ankietowych i przedstawienie propozycji, by na łamach prasy pokazywać także sylwetki tych, którzy odeszli z chudonu i próbowali adaptować się do nowych dla nich warun­ ków życia poza chudonem i do nowego zawodu. Tego rodzaju działania są jak najbardziej uzasadnione. Wiadomo bowiem, że pracownicy po­ chodzący ze środowiska pasterskiego z trudem przyzwyczajają się do zasad pracy obowiązujących w różnych zawodach, do współdziałania, jakiego wymaga cykl produkcyjny, przestrzegania czasu pracy, regula­ minu i t p . Nierzadko też odczuwają oni silną nostalgię za chudonem, jego walorami naturalnymi, zwierzętami, świeżym powietrzem... Roz­ terki te trafnie charakteryzuje fragment wspomnień dziennikarza: „Opowiadano m i w Ułan Bator o pewnym Mongole, który miał t r u d ­ ności z przystosowaniem się do pracy w biurze i zakładzie produkcyj­ nym. Kiedy nadeszła wiosna, ów Muralista stawał codziennie przy oknie, patrzył długo w błękitne niebo i oślepiające słońce, wzdychał, kręcił się po pokoju aż wreszcie nie wytrzymał i wyszedł, by wrócić dopiero na jesieni. Poszedł w step między pasterzy, stada koni i baranów, gdzie nie krępują go surowe rygory współczesnej cywilizacji" . 1S 1 9 20 w Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan, 1975, nr 98. M a r k o w s k a , Urbanizacja stepu, s. 44. J . K o p r o w s k i , Nad Orchonem, „Życie Warszawy" z dnia 31. 08. 1976, l ł M s. 7. �284 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Być może przykłady takich osób ułatwiłyby młodzieży dokonanie bar­ dziej świadomego wyboru zawodu i podejmowania decyzji migracyjnych. Ocena pracy pasterza jest tylko jednym z czynników wpływających na adaptację młodzieży do środowiska wiejskiego i na jej stosunek do chudonu. Wybór zawodu innego niż pasterstwo nierzadko łączy się z pragnieniem zmiany środowiska na takie, które w stopniu większym niż chudon pozwoli młodzieży na zaspokojenie potrzeb intelektualnych czy kulturalnych. Młodzież coraz częściej zdaje sobie sprawę z tego, że ani przyrod­ nicze walory chudonu, ani silne więzy rodzinne, ani nawet interesująca praca nie mogą zrównoważyć braku możliwości zaspokojenia rozbudo­ wanych potrzeb tego rodzaju. W takiej sytuacji nawet możliwości od­ działywania rodziny są mocno ograniczone, toteż niejednokrotnie nie sprzeciwiają się planom migracyjnym swych dzieci, a nawet jawnie je popierają. O niektórych potrzebach materialno-bytowych i kulturalnych, me­ chanizmie ich kształtowania i możliwościach zaspokojenia w chudonie oraz ich wpływie na stosunek młodego pokolenia do środowiska paster­ skiego mówię w 3 części tego opracowania. POTRZEBY MATERIALNO-BYTOWE I KULTURALNE Badania nad potrzebami materialno-bytowymi objęły sferę wyposa­ żenia wnętrza mieszkalnego, odzieży i pożywienia. Badacze spojrzeli na ten rodzaj potrzeb młodych mieszkańców chudonu przede wszystkim pod kątem adaptacji tej grupy społeczeństwa do wytworów, które okre­ ślano jako wskaźniki modernizacji środowiska pasterskiego. Za dowód tej adaptacji uznano obecność tych wytworów tak w jurtach paster­ skich, jak i w planach zakupów. Plany te były zarówno świadectwem posiadania przez poszczególne osoby nowej dla pasterzy umiejętności gospodarowania pieniędzmi, jak i przystosowania się tych osób do nie­ których elementów gospodarki towarowo-pieniężnej. Potrzeby kulturalne badano głównie na przykładzie sposobów i moż­ liwości rekreacji w chudonie, zwracając przy t y m uwagę na rodzaj t r e ­ ści dostarczanych przez różne współczesne formy rozrywki (będącej jednym z elementów rekreacji) i na charakter ich odbioru. Na podstawie wypowiedzi pasterzy można przede wszystkim określić charakter ich potrzeb. Odwołanie się do literatury oraz zastosowanie metod analizy statystycznej do opracowania wyników, pozwoliło nam ponadto scharakteryzować mechanizm kształtowania się tych potrzeb i spojrzeć na nie, jak na wynik wpływu tradycji i oddziaływania współ­ cześnie występujących autorytetów. Przeprowadzone obliczenia i obserwa­ cje pozwoliły nam także określić, w jakim stopniu charakter owych po- �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 285 trzeb i świadomość możliwości ich zaspokojenia w warunkach chudonu mogą wpływać na decyzje migracyjne młodych pasterzy. POTRZEBY MATERIALNO-BYTOWE Charakterystyczną cechą społeczeństwa koczowniczego (nie tylko mongolskiego) jest ograniczenie wytworów materialnych do niezbędnego w warunkach gospodarki pasterskiej minimum. Ciągłe przekoczowywanie nie sprzyja bowiem, jak wiadomo, powiększaniu tzw. inwentarza martwego, t j . przede wszytkim wyposażenia mieszkań (jurt, namiotów itp.), odzieży, rozmaitych przedmiotów użytku osobistego i sprzętów związanych z pracą pasterza. Obok ograniczonych ilości wytworów materialnych zwraca też naszą uwagę wieloletnia niezmienność i trwałość wzorów większości tych wytworów. Trwałość ta jest przede wszystkim wynikiem doskonałości tych wytworów. W większości kultur pasterskich przed­ mioty należące do tzw. inwentarza martwego umożliwiają bowiem mak­ symalną adaptację do środowiska naturalnego. Tak doskonała funkcjo­ nalność wytworów wpływa jednak na stabilizację potrzeb materialnych na pewnym stałym poziomie; brak bowiem w tej sytuacji bodźców dla dokonania zmian. Wszechstronny rozwój gospodarki mongolskiej po 1921 г., jej utowarowienie, stopniowy wzrost udziału pieniądza w wynagrodzeniach pa­ sterzy przy jednoczesnym procentowym spadku zapłaty w produktach naturalnych (zamiana wynagrodzenia w pieniądzu na produkty natural­ ne występuje dziś stosunkowo rzadko i tylko na zasadzie dobrowolnego porozumienia). Rozwój produkcji przemysłowej i rzemiosła, zwiększone możliwości kupna różnych artykułów, a także konieczność nabywania tych towarów, których produkcję przejęło państwo (np. wojłok) wpły­ nęły na obniżenie tradycyjnej samowystarczalności pasterstwa, sprzyja­ jąc też rozwojowi gospodarki towarowo-pieniężnej. i zmianom w sferze dotychczasowych potrzeb matęrialno-bytowych. W warunkach gospodar­ k i opartej na koczowniczym lub półkoczowniczym trybie życia pasterzy, możliwości wprowadzania innowacji i modernizacji wzorów są jeszcze ograniczone. Toteż obserwujemy dziś pewne różnice w potrzebach pasterzy-koczowników i tych, którzy osiedli w centrach somonowych lub pracują w brygadach pomocniczych, usługach i t p . W zachowaniach pasterzy-koczowników odnajdujemy dziś jeszcze wiele śladów tradycyj­ nego modelu konsumpcji. Za świadectwo modernizacji w sferze wyposażenia j u r t przyjęto w y ­ stępowanie w nich takich przedmiotów, jak metalowe łóżka, szafy, półki, biurka i pulpity do odrabiania lekcji, biblioteczki, zegarki, zasłony na łóżka i in. Funkcja modernizacyjna tych przedmiotów nie została tylko 2 1 2 1 Patrz np. M a r k o w s k a i in., Niektóre zmiany..., s. 220-241. �286 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ 1 wyłącznie założona przez badaczy. Jest ona nierzadko uświadamiana przez samych pasterzy. Przeprowadzone badania pozwalają też przypu­ szczać, że nowoczesność tego rodzaju sprzętów jest o wiele częściej bra­ na pod uwagę przy planowaniu zakupów niż ich walory praktyczne. Odpowiedzi o przewidywane zmiany wyposażenia j u r t odzwiercie­ dlają ogólne tendencje przeobrażeń, dokonujących się w społeczeństwie mongolskim w tej sferze kultury. Przewidywane zmiany dotyczyły za­ równo samego wnętrza, jak i j u r t y (jako swoistego typu mieszkania). Jednakże tylko w pierwszym przypadku możemy mówić o pragnieniu odejścia od tradycyjnych wzorów, wyrażającym się we wzbogaceniu zestawu przedmiotów znajdujących się w jurtach o łóżka, szafki, stołki, maszyny do szycia, radio i in. Zmiany w obrębie j u r t y zmierzały do nadania jej estetyczniejszego wyglądu, zastąpienia zużytych części no­ w y m i elementami, nie przynosiły jednak niczego nowego w zakresie konstrukcji czy materiałów. Potrzeba zmiany nie obejmowała również samego rodzaju mieszkania. Chęć mieszkania w domu wyraziły zaledwie 2 spośród 111 osób (1,80% informatorów). Jak można się domyślać, powszechna akceptacja j u r t y jest przede wszystkim wynikiem braku możliwości zastąpienia jej innym rodzajem mieszkania w warunkach koczowniczej gospodarki pasterskiej. Można ją także uznać za rezultat przyzwyczajenia i braku doświadczeń, w wyniku których mogłaby na­ stąpić zmiana dotychczasowych wzorów. Świadomość możliwości dokonania zmian w wyposażeniu wnętrza nie jest jeszcze powszechna, podobnie jak realizacja planów. W okresie, w k t ó r y m przeprowadzono badania, przedmioty uznane za nowoczesne posiadało średnio 50-60% rodzin. Realizację potrzeby modernizacji w n ę ­ trza uzależniano przede wszystkim od posiadania odpowiedniej ilości pieniędzy. Zasadnicze znaczenie miało t u także zaopatrzenie sklepów ajmacznych i somonowych w poszukiwane towary. Zaopatrzenie skle­ pów oceniano często jako niewystarczające. Te negatywne oceny pogłę­ biane były jeszcze przez fakt, że braki obejmowały towary podstawowe niezbędne do wyposażenia j u r t , takie jak wojłok i brezent, niektóre meble czy dywany. Niedobór tych towarów nie tylko hamuje moderni­ zację wnętrz, ale także kształtuje ujemne oceny w a r u n k ó w życia w chu­ donie i niekorzystny, z punktu widzenia gospodarki, stosunek pasterzy do środowiska. Realizację tego rodzaju potrzeb uzależniano też niejednokrotnie od charakteru aktualnych w a r u n k ó w mieszkaniowych, które oceniano pod k ą t e m wielkości j u r t y i ilości mieszkających w niej osób oraz od sytu­ acji rodzinnej poszczególnych jednostek. Za moment sprzyjający tego rodzaju poczynaniom uznano natomiast zawarcie małżeństwa i założenie własnego gospodarstwa. Osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie z rodzicami, podporządkowane woli i autorytetowi starszego pokolenia, miały o wiele mniejsze możliwości wprowadzania zmian. O potrzebie i sposobach modernizacji wnętrz mieszkalnych wniosku- �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 287 jemy nie tylko na podstawie odpowiedzi na bezpośrednie pytanie o oce­ nę j u r t y , w której mieszkał informator, i przewidywane zmiany. Istot­ nych informacji odnośnie do rodzajów potrzeb i miejsca, jakie zajmują wśród nich sprawy urządzenia mieszkania, dostarczyła nam także wspo­ mniana już analiza planów wydatków. Młodym pasterzom zadano pyta­ nie o cel, na jaki przeznaczyliby nieoczekiwanie otrzymane sumy 500 i 2000 tugrików. Pytanie to sprawiało informatorom wiele trudności. Kłopoty z odpowiedzią miały przede wszystkim osoby słabiej zaadapto­ wane do nowych dla Mongolii zasad gospodarki towarowo-pieniężnej. Niektórzy z informatorów (niezależnie od wysokości dochodów) nie po­ trafili sobie w ogóle wyobrazić siły nabywczej tych sum (przede wszyst­ k i m 2000 tugrików), choć nie przekraczają one na ogół wysokości rocz­ nych dochodów pasterzy. Wysokość zarobków nie była też czynnikiem, który wpływałby na charakter planowanych wydatków i rodzaj potrzeb, związki zaś między dochodami i wydatkami były najczęściej nieuświadamiane. Przykład ten wskazuje na to, że zmiany w sferze świadomości społeczeństwa są wyprzedzane przez zmiany, jakie dokonały się w cha­ rakterze gospodarki kraju. Nieumiejętność przeznaczenia sumy 500 lub 2000 tugrików mogła wynikać z braku konkretnych potrzeb, co z kolei wiąże się z różnym u poszczególnych osób zakresem doświadczeń, np. w prowadzeniu gospodarstwa domowego i dysponowaniu budżetem tak rodzinnym, jak indywidualnym. Młodzi pasterze pragnęli na ogół przeznaczyć wyżej wymienione su­ my na zakup jednego lub dwóch rodzajów artykułów. Podanie większej ilości albo też drobiazgowe wyliczenie przedmiotów należało do rzad­ kości. Szczegółowa odpowiedź nie była jednak w t y m przypadku naj­ bardziej istotna. Chodziło bowiem przede wszystkim o ogólną orientację w występujących tendencjach, zakresie i kierunkach zmian. Plany wydatków 500 i 2000 tugrików można ogólnie podzielić na­ stępująco: przedmioty użytku osobistego, jurta i jej wyposażenie, arty­ kuły spożywcze i utrzymanie domu, inne. Szczegółowe w y n i k i badań przedstawiono w tabeli I. Ze względu na to, że badania nad aspiracjami i potrzebami młodego pokolenia pasterzy mongolskich były prowadzone po raz pierwszy, brak danych, k t ó r e umożliwiłyby porównanie otrzymanych wyników z jakim­ kolwiek okresem wcześniejszym. W charakterze zmian częściowo zorien­ tować nas może konfrontacja powyższych wyników z zestawieniem spo­ rządzonym przez Majskiego, a dotyczącym udziału wydatków na różne cele w budżecie przeciętnej rodziny pasterskiej w okresie przedrewolu­ cyjnym. Według tego zestawienia udział żywności w budżecie wynosił 69,3°/o, odzieży — 11,5%, mieszkania i urządzenia wnętrza — 3,1%, drobnych sprzętów i przedmiotów oraz opału — 3,8%, narzędzi pracy — 3,6% przedmiotów kultowych i rozrywki — 2,1%, podatków — 6,6% . 22 ** M a j s к i i, op. cit., s. 141. �•288 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Tabela l. Planowane przeznaczenie sumy 500 i 2000 tugrików Charakter wydatków I. Przedmioty użytku osobistego: 1. odzież 2. rozrywka, rekreacja 3. komunikacja 4. ozdoby, biżuteria II. Jurta mieszkalna i jej wyposażenie: 1. jurta 2. sprzęty domowe, dywany III. Zwierzęta i przedmioty pasterskie 1. zwierzęta 2. jurta gospodarcza, namiot 3. p r z e d n i i 3 t y pasterskie 4. pasza dla zwierząt IV. Artykuły spożywcze i utrzymanie domu: 1. artykuły spożywcze 2. utrzymanie domu V. Inne przeznaczenie: 1. przekaz osobom prywatnym 2. złożenie do banku VI. Brak określonego celu Ilość odpowiedzi 500 tugrików I 2000 tugrików 58 7 2 1 15 1 1 0 0 35 3 36 4 2 1 0 13 1 0 1 21 7 6 7 6 26 18 Informacji o zmianach w charakterze potrzeb konsumpcyjnych pa­ sterzy dostarczają nam także współczesne badania przeprowadzone przez S. Szynkiewicza w latach sześćdziesiątych na terenie somonu Bajan. Materiały zebrane przez niego dotyczą rozchodów budżetów rodzinnych, nie obejmują one jednakże wszystkich kategorii wydatków, brak np. m.in. wydatków na jurtą i przedmioty służące do jej wyposażenia. Uka­ zują one ponadto wydatki realne a nie planowane, potrzeby zrealizowa­ ne, a nie aspiracje, co uniemożliwia przeprowadzenie dokładnego po­ równania wobec braku jednorodnych jednostek. Materiały zebrane przez Szynkiewicza obejmują teren jednego somonu, podczas gdy ankiety do­ tyczą różnych terenów kraju. Pamiętając o tych ograniczeniach i o zna­ cznym stopniu unifikacji wzorów tradycyjnej kultury mongolskiej możemy jednakże z całym przekonaniem stwierdzić, że badania tego autora orientują nas w charakterze wydatków i potrzeb konsumpcyj­ nych społeczeństwa oraz tendencji rozwojowych w tej dziedzinie życia pasterzy. Dostarczają one także informacji na temat kulturowych uwa­ runkowań współczesnych preferencji w sferze konsumpcji. Dzięki t y m badaniom niektóre zachowania młodzieży stają się bardziej zrozumiałe, łatwiejsze do wytłumaczenia . 2 3 2 3 S. S z y n k i e w i c z , rodzinnych jednego somonu, Konsumpcja mieszkańców stepu. [w:] Badania nad społeczeństwem..., Analizy budżetów s. 79-116. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY 289 MONGOLSKIEJ Wyniki zamieszczone w tabeli I wskazują na wyraźną potrzebę zmian wyposażenia jurty, wprowadzenia do niej przedmiotów zalicza­ nych do nowoczesnych. Na szczególną uwagę w tej części planowanych zakupów zasługuje zamiar kupna biblioteczki i książek oraz radia (p. I , 2 i częściowo I I , 2). Wskazuje on bowiem na zmiany, jakie doko­ nują się obecnie w sferze potrzeb kulturalnych i rekreacji. Znaczna liczba osób planujących zakup drewnianych części j u r t y i materiałów °-o J J pokrycia świadczy też o przywiązywaniu dużej wagi do jakości samego pomieszczenia mieszkalnego i jego estetyki. Należy przypusz­ czać, że tego rodzaju dążenia wpływają w sposób istotny na zmianę tradycyjnej struktury wydatków, wyrażającą się wzrostem udziału ar­ tykułów przemysłowych w budżetach rodzinnych. W każdej z jurt, w której przeprowadzono badania, sporządzano ta­ belę jej wyposażenia, zwracając uwagę na występowanie przedmiotów zaliczanych do nowoczesnych. Pozwoliło to badaczom na zorientowanie się, gdzie zachodzi jeszcze konieczność czy też możliwość przeobrażeń. Zestawienie tabel sporządzonych przez badaczy z planami zakupów po­ szczególnych przedmiotów wskazuje wyraźnie na niewielką jeszcze po­ trzebę zmian. e Tabela U. Stan wyposażenia jurt w poszczególne przedmioty, a odczuwana potrzeba zmian Rodzaj przedmiotu lub urządzenia łóżka zasłony na łóżka kącik higieniczny szafka na książki apteczka aparat radiowy zegarek 111 48 73 48 43 52 61 Ilość osób deklarujących kupno w ramach tg bezpośrednia odpowiedź 500 2000 nt. wyposa­ żenia jurt Ilość jurt, w których brak tego przedmiotu (urządzenia) Ilość jurt, w których występuje ten przedmiot (urządzenie) o 1 1 ¡ 56 36 54 60 51 42 ! 2 2 0 1 ! 0 0 8 0 4 0 0 1 0 4 0 17 2 0 7 0 13 2 Podana t u liczba łóżek, podobnie jak pozostałe dane w rubryce 3 i 4, oznacza ogólną liczbę rodzin posiadających ten przedmiot (urządzenie) bez wskazania ich użytkownika. W przeciwieństwie jednak do innychwymienionych t u wytworów, gdzie zasada wspólnego korzystania jest zrozumiała, łóżka (według nowych wzorów) zaliczane są do przedmiotów użytku osobistego i dlatego też warto zwrócić uwagę tak na ich ilość, jak i na stosunek tejże do liczby mieszkańców poszczególnych j u r t . Posiadanie własnego łóżka staje się coraz bardziej powszechną po­ trzebą młodego pokolenia. Nie bez znaczenia dla wykrystalizowania się 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �290 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ tej potrzeby jest mieszkanie w przyszkolnym internacie z wyraźnie wydzielonymi miejscami do spania dla każdego z uczniów i przydzielo­ nymi i m łóżkami. Realizacja tego wzoru, t j . przeznaczenie oddzielnego łóżka dla każdego z członków rodziny, nie zawsze jest jednak możliwa. Zasadniczą przeszkodą jest stosunkowo niewielka powierzchnia j u r t y z centralnie położonym paleniskiem i tradycyjnym rozstawieniem mebli oraz wielofunkcyjność tego pomieszczenia. Mniej ważna wydaje się być w t y m przypadku konieczność dostosowania wyposażenia j u r t y do wa­ r u n k ó w koczowniczej gospodarki pasterskiej. Wielu pasterzy korzysta już bowiem z transportu samochodowego spółdzielni, przy którym prze­ wiezienie składanych, metalowych łóżek (stanowiących przede wszystkim przedmiot aspiracji mieszkańców chudonu) nie sprawia trudności. W okresie, w którym przeprowadzono badania^ liczba łóżek stosunkowo rzadko odpowiadała ilości osób mieszkających we wspólnej jurcie. Licz­ by te były sobie równe tylko w 24,2% przypadków i dotyczyły prze­ ważnie najmniejszych rodzin (2-3 osobowych). W rodzinach o większej liczbie członków tradycyjny sposób spania na wojłoku rozesłanym na podłodze lub wprost na ziemi w jurcie był po prostu koniecznością. Ten sposób spania występował jednak również w przypadku małych rodzin, tam gdzie przyzwyczajenie jest silniejsze od nowych wzorów przenika­ jących do chudonu z ośrodków o osiadłym trybie życia mieszkańców. Jeżeli w jurcie znajdowały się łóżka, to ich użytkownikiem było najczę­ ściej starsze pokolenie, głównie mężczyźni. Dzieci, młodzież oraz kobiety w różnym wieku spały najczęściej na podłodze. Zdarzały się jednak przypadki przeznaczania łóżka dla dziecka (z pokolenia młodzieży 15-20-letniej) niezależnie od jego płci, wieku i kolejności wśród rodzeń­ stwa, podczas gdy pozostali członkowie rodziny nie dysponowali włas­ nymi łóżkami (jedno łóżko dzieliło ze sobą kilka osób) lub też spali po prostu na podłodze wysłanej wojłokiem. Można przypuszczać, że własne łóżko otrzymywało to z dzieci, które najsilniej odczuwało i objawiało potrzebę posiadania tego sprzętu dla indywidualnego użytku. Dane dotyczące planów kupna niektórych przedmiotów stanowiących wyposażenie jurty, wskazują na to, że potrzeba dokonania tych zmian nie była jeszcze ani silna, ani powszechna (tab. I I , rubryki 5-7). Zapre­ zentowane t u wyniki są jednak znacznie zubożone wobec stosunkowo dużej liczby 'odpowiedzi nieprecyzyjnych, wskazujących co prawda na dążenie do zmian, lecz uniemożliwiających uściślenie danych liczbowych dotyczących zamiaru kupna poszczególnych przedmiotów i urządzeń. Odpowiedzi te określały bowiem tylko kategorię planowanego zakupu (np. „sprzęty domowe"), a nie konkretny przedmiot. Takich odpowiedzi było 23 (20,7% informatorów), co przy próbie 111 osób jest jednak dość dużą niedokładnością. Współcześni nam młodzi pasterze przywiązują dużą wagę do swego wyglądu zewnętrznego. Przejawem tego jest m.in. dążenie do powiększę- �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 291 nia ilości posiadanej odzieży, szycia jej z materiałów zróżnicowanych kolorystycznie, w lepszym gatunku. Informatorzy mieli na ogół po 2-3 sztuki deli (odzież wierzchnia) na każdą okazję (odzież robocza, codzien­ na i świąteczna). Wobec potrzeby powiększenia tych zasobów — ilości posiadanej odzieży należałoby uznać za niewystarczające. Na wysokie miejsce odzieży w hierarchii potrzeb wskazywały zarów­ no wypowiedzi młodych (patrz: plany zakupów, tab. I , p. I , 1), jak i.starszych pasterzy. Starsi pasterze zwracali ponadto uwagę na więk­ sze niż dawniej możliwości nabywania odzieży gotowej, zróżnicowanej jakościowo i kolorystycznie. Ocena tych zmian była zdecydowanie pozytywna. Tylko jedna osoba krytycznie oceniła dążenia młodzieży np. do posiadania nowego deli na każde święto. Według informatora, któ­ remu jedno deli starczało na 3-5 lat, współczesne dążenia młodzieży są objawem rozrzutności (mężczyzna lat 75) *. Potrzeba zmian w dziedzinie odzieży dotyczy dziś przede wszystkim zwiększenia jej ilości i poprawy jakości. Wśród młodych mieszkańców chudonu nie obserwujemy natomiast (tak typowej np. dla młodzieży wiejskiej krajów europejskich) pogoni za modą, za tym, co nowe w for­ mie, fasonie, kolorystyce, dodatkach itp. Plany zakupów w większości przypadków dotyczyły odzieży tradycyjnej, a więc deli lub materiału na jego uszycie, butów do jazdy konnej i do chodzenia na co dzień. Rzadziej były to dodatki w rodzaju kapelusza czy chustki ha głowę oraz biżuterii. Rzadko przedmiotem planowanego zakupu była też koszula czy spodnie należące do upowszechniającego się w Mongolii (szczególnie w miastach i wśród urzędników spółdzielni, somonu itp.) stroju europej­ skiego. O utrzymywaniu się do dziś tradycyjnego wzoru odzieży zadecy­ dowała, podobnie jak w przypadku jurty, jej ogromna funkcjonalność w warunkach pasterskich, dostosowanie jej do charakteru przyrody, k l i ­ matu i gospodarki. Zmiany, jakie możemy obserwować w kroju deli czy dodatkach (np. krótkie rękawy, wąski pasek nylonowy w talii), nie wpłynęły na funkcję tego rodzaju ubioru i nie zmniejszyły jego prze­ wagi nad odzieżą europejską . Porównując charakter potrzeb współczesnej młodzieży w zakresie ubioru z wypowiedzią lamy, przytoczoną przez Majskiego, odnosimy wrażenie, że te wcześniejsze zachowania pasterzy, dawniej zanotowane potrzeby zmian w formach odzieży, były bardziej „rewolucyjne" od obecnych. Pozostałością tradycyjnego modelu konsumpcji jest również stosun­ kowo słaby przejaw troski o odzież dziecięcą, jaki obserwujemy w ro­ dzinach pasterzy zamieszkujących chudon. W badanej grupie pasterzy 2 25 2 4 A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 86. M a r k o w s k a i in., Niektóre zmiany..., s. 226-227 i 239-240. Patrz także L . L . W i k t o r o w a , Roi' stierieotipa kultury w etnogenezie Mongołów, [w:] Archeołogija i etnografija Mongolii, Nowosybirsk 1978, s. 10-14. 2 5 �292 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ przeważały co prawda osoby bezdzietne, jednakże z faktu, że tylko jedna spośród 29 osób posiadających dzieci (3,4% tej grupy informatorów) deklarowała zamiar kupienia „czegoś dla nich" w ramach wydatkowania 500 tugrików, uprawnia nas chyba do sformułowania wniosku o utrzy­ mywaniu się tradycyjnego wzoru . Być może pozostałe osoby posiada­ jące dzieci i planujące kupno odzieży uwzględniały w t y m potrzeby dzieci, zebrany materiał nie odpowiada jednak na to pytanie, wobec znacznej ogólnikowości odpowiedzi. Zwiększone możliwości kupna wielu towarów przemysłowych i zwią­ zane z t y m zmiany, jakie zachodzą w sferze potrzeb materialnych, są zapewne istotną przyczyną, dla której stosunkowo niewielka liczba osób pragnęła przeznaczyć sumę 500 i 2000 tugrików na zakup żywności. Na­ leżałoby t u podkreślić, że plany tego rodzaju zakupów nie występowały na ogół samodzielnie (jako priorytet), lecz towarzyszyły najczęściej za­ miarom zakupu artykułów przemysłowych. Były one ponadto niezależne od wysokości dochodów informatora. Przedmiotem planowanych zaku­ pów były na ogół artykuły stosunkowo drogie, nie pochodzące z gospo­ darki pasterskiej, takie jak ryż, kasza, mąka, cukier i herbata. Tego typu artykuły, stanowiące uzupełnienie podstawowych dla pasterza po­ traw mlecznych i mięsnych, występowały także w tradycyjnym modelu spożycia. Ich obecność we współczesnych nam planach zakupów wska­ zuje więc na utrzymywanie się tego modelu. Mimo to obserwujemy jednak pewne zmiany w strukturze spożycia. J e d n ą z najważniejszych jest t u spadek spożycia mleka i jego przetworów na rzecz mięsa oraz złagodzenie występującej do niedawna wyraźnej sezonowości spożycia . Obecnie mięso znajduje się w spożyciu niemal codziennie przez cały rok jako danie samodzielne i dodatek do zup, ryżu czy pierogów. Posiłki mięsne spożywa się przeważnie w porze obiadowej lub na kolację. W sezonie letnim, co prawda, podstawę jadłospisu stanowią nadal świe­ że produkty mleczne, nie jest to już jednak jedyny rodzaj pożywienia. Nieregularne spożywanie mięsa w t y m okresie zanotowano tylko w 6,3% przypadków. Pasterz mongolski posila się przeważnie trzy razy dziennie. Między posiłkami pija on herbatę z mlekiem i solą, jada produkty mleczne w niedużych ilościach. Posiłek gotowany spożywa najczęściej wieczorem, po zakończeniu zasadniczych prac. Jak można przypuszczać, obserwowa­ ny dziś system odżywiania się, będący kontynuacją tradycyjnego wzoru konsumpcji, jest także wynikiem konieczności dostosowania się do cha­ rakteru czynności gospodarskich. 26 27 2 6 Por. M a j š k i j , op. cit., s. 59; tamże na s. 45 znajdują się uwagi o stanie higieny w przedrewolucyjnej Mongolii. " M a r k o w s k a i in., Niektóre zmiany..., s. 231, 239, oraz S z y n k i e w i c z , Konsumpcja mieszkańców stepu, s. 83-89. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 293 Istotną zmianą w owym wzorze, uznaną za najważniejszy objaw jego modernizacji, jest natomiast poszerzenie tradycyjnego zestawu pożywie­ nia pasterzy o konserwy rybne i mięsne, warzywa i chleb kupowany w sklepach lub wypiekany w jurtach. Spożycie wyżej wymienionych artykułów nie jest jednak powszechne. I tak np. w okresie, w którym przeprowadzono badania, chleb spożywało około 58% rodzin informa­ torów, konserwy — 34,2%, a warzywa, te, które stosunkowo niedawno pojawiły się w chudonie (ziemniaki, marchew, kapusta, ogórki) i trady­ cyjne (dziki czosnek i cebula) — 46,8%. Wąski zakres upowszechnienia tych produktów można wytłumaczyć przyzwyczajeniem do tradycyjnego wzoru konsumpcji. Nie jest to jednakże jedyna przyczyna. O utrzymy­ waniu się tego wzoru decyduje też niejednokrotnie niedostateczne za­ opatrzenie sklepów somonowych w wymienione artykuły. Nie bez zna­ czenia są t u także odległości dzielące pasterzy-koczowników od najbliż­ szego sklepu. Niewielka jest także potrzeba wprowadzania nowych potraw do jadłospisu pasterzy. Wskazują na to nie tylko bezpośrednie odpowiedzi na pytanie o konsumpcję codzienną, ale także plany wydatków 50Ü i 2000 tugirków, wśród których nie zanotowano w ogóle zarńiaru kupna konserw czy warzyw. W badaniach ankietowych ograniczono się do notowania faktów, k t ó ­ re ukazałyby badaczom współczesny stan spożycia. Z tego względu nie znajdziemy w nich odpowiedzi na pytanie, czy i jak dotkliwie odczu­ wany jest brak niektórych artykułów i konieczność ograniczenia się do pożywienia tradycyjnego. Czy dostrzegana jest różnica między wzorami spożycia, przekazywanymi pasterzom np. przez szkołę, a możliwościami ich realizowania w warunkach chudonu? Myślę, że ustalenia te pozwo­ liłyby nam zorientować się w sile potrzeb zmiany tradycyjnej konsump­ cji i określić, jaki etap osiągnął obecnie proces modernizacji i adaptacji pasterzy do wzorów charakterystycznych dla nowego modelu spożycia. Plany wydatków 500 i 2000 tugrików koncentrowały się wokół tzw. stylu życia, do którego zalicza się odzież, mieszkanie i rekreację (tu porównaj informacje dotyczące niektórych zmian w wyposażeniu jurty). Niewielka liczba osób, które zaplanowały wydatki pod kątem potrzeb związanych z pasterstwem, zapewne z zamiarem ustabilizowania się w chudonie, pragnąc np. usamodzielnić się gospodarczo lub poprawić swą sytuację ekonomiczno-społecżną przez kupno jurty, zwierząt i przedmiotów potrzebnych pasterzowi w pracy (np. siodła), wskazywa­ łaby na stosunkowo słabe zainteresowanie tego typu inwestycjami i sa­ mym pasterstwem (jeśli przyjmiemy, że charakter wydatków świadczy o zainteresowaniach poszczególnych osób). Jest to też jeden z sympto­ mów i rezultatów zmian w stosunku młodzieży do pasterstwa. W y n i k i badań zawarte w tabeli I (poz. V, 1-2 i VI) wskazują na to, że nie wszystkie spośród ankietowanych osób miały sprecyzowane plany �294 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wydatków. Mówiąc o sposobie uzyskania informacji na temat potrzeb młodego pokolenia przez analizę planów wydatków wyżej wymienionych sum, wspomniałam o trudnościach, jakie miała część osób z udzieleniem odpowiedzi na to pytanie. Jak widać (tab. I , p. V I ) , znaczna liczba osób (21,7% informatorów) nie umiała w ogóle sprecyzować celu wydatków, wykazując t y m samym brak bliżej określonych potrzeb materialnych i nieznajomość niektórych elementów nowego systemu gospodarki towarowo-pieniężnej, takich jak np. planowanie wydatków na podstawie posiadanych sum połączone ze znajomością cen, nasycenia rynku w to­ wary i in. Liczba ta obejmuje jednak tylko odpowiedzi typu „nie wiem, nie mam zdania". Należałoby ją chyba powiększyć o część odpowiedzi, które co prawda nie wskazywały bezpośrednio na brak konkretnego celu przeznaczenia danej sumy, czy też brak określonych potrzeb, lecz nie pozwalały także wnioskować z całą pewnością o istnieniu takich zamie­ rzeń. Myślę t u o dwóch rodzajach planów: 1 — oddania pieniędzy ro­ dzicom i krewnym oraz 2 — złożenia otrzymanych sum w banku. Można przypuszczać, że zamiar przekazania pieniędzy rodzicom deklarowały przede wszystkim osoby uzależniające swe zachowania od decyzji star­ szego pokolenia i a'kceptujace jednocześnie te zależności, nie traktujące jednocześnie swych potrzeb indywidualnych (o ile były one uświada­ miane) jako najważniejsze. Można też założyć, że część tych osób np. silniej podporządkowanych rodzinie nie sformułowała tych potrzeb, nie wierząc w możliwości ich realizacji. Decyzja złożenia otrzymanych sum lub ich części w banku wskazuje na znajomość niektórych zachowań charakterystycznych dla społe­ czeństw o nowym typie gospodarki. Samo zjawisko tezauryzacji dóbr nie jest żadnym novum dla Mongolii. Nowa jest tam natomiast forma oszczędzania, jak i sam charakter gromadzonych przedmiotów (pienią­ dze). Jednakże celowe odkładanie pieniędzy na książeczkę oszczędnościo­ wą jest dziś jeszcze zjawiskiem nader mało popularnym wśród pasterzy. Książeczka oszczędnościowa (na nazwisko ojca) znajdowała się zaledwie w rodzinach k i l k u informatorów. W okresie badań, siła potrzeb materialnych młodego pokolenia pa­ sterzy nie była jeszcze tak znaczna, by mogła w istotny sposób decydo­ wać o zachowaniach, których wyrazem są planý migracyjne. Jednakże z uwagi na to, że opinia o warunkach życia w miastach jest na ogół korzystniejsza od opinii o życiu w chudonie, jak również zważywszy na objawy niezadowolenia z występowania przeszkód w zaspokajaniu istnie­ jących już potrzeb materialno-bytowych, możemy się spodziewać, że po­ trzeby te będą rosły. POTRZEBY KULTURALNE W badaniach ankietowych tematowi temu poświęcono stosunkowo mało miejsca. Z konieczności traktuję go więc raczej skrótowo. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 295 Zebrane materiały pozwalają nam przede wszystkim określić naj­ popularniejsze, najczęściej występujące w chudonie formy rozrywki mło­ dzieży. Formy te zaliczyłam do następujących grup: 1) sport i gry o charakterze współzawodnictwa; 2) formy charakterystyczne dla tzw. rozrywki masowej — kino, za­ bawy taneczne, słuchanie muzyki, teatr, koncerty i różnego typu wido­ wiska estradowe, śpiew, czytanie książek, słuchanie radia i in.; 3) niektóre prace domowe i pasterskie; 4) spontaniczne i zorganizowane zebrania towarzyskie (poza wyżej wymienionymi okazjami). Za kryterium tego podziału przyjęłam charakter uczestnictwa' i ro­ dzaj zachowań osób biorących udział w poszczególnych formach. Spośród wyżej wymienionych kategorii form rozrywki największą popularnością cieszą się dziś gry o charakterze współzawodnictwa (sza­ chy, warcaby, karty, domino, kości) oraz sport (lekkoatletyka, siatków­ ka, koszykówka, zapasy, wyścigi konne i in.). Niektóre z tych form mają wielowiekowe tradycje. Ich obecność na terenach dzisiejszej Mongolii jest potwierdzona przez źródła chińskie i mongolskie. Tradycyjne gry i dyscypliny sportu cieszą się dziś znaczną popularnością w chudonie, nie tylko wśród starszego pokolenia, ale i wśród młodzieży. Trudno jed­ nak określić, w jakim stopniu popularność ta jest rezultatem świado­ mego wyboru, a w jakim jest to wynik łatwiejszego dostępu i niewiel­ kich ograniczeń w korzystaniu z nich w czasie wolnym od pracy lub nawet podczas wykonywania niektórych czynności pasterskich, np. w y ­ pasu bydła. Udział w tzw. formach rozrywki masowej wymaga już na­ tomiast pewnych zabiegów, inwestycji, wydzielonych pomieszczeń (nie­ rzadko poza jurtą) i większej liczby uczestników. Stąd też płynie m.in. słabo zaznaczona obecność tych form wśród wymienianych przez mło­ dzież ulubionych rodzajów rozrywki. Przeszkodą w rozpowszechnieniu rozrywki masowej w chudonie jest też, podobnie jak w wielu innych przypadkach, sam charakter gospo­ darki oraz stosunkowo słaby rozwój instytucji kulturalnych na niektó­ rych terenach. Spójrzmy np. na możliwości korzystania z kina. Są one wyraźnie uzależnione od zakresu prac pasterza, związanych ściśle z po­ rami roku. Projekcje filmów organizowane są najczęściej przez kluby w centrach somonowych. Kino objazdowe przybywa tam parę razy do roku, przede wszystkim w dniach ważniejszych świąt państwowych i lo­ kalnych. Z uwagi na warunki komunikacyjne (istotne dla tego typu kina) najlepszym sezonem dla organizowania seansów jest lato. W t y m czasie jednak część pasterzy przebywa ze swymi stadami z dala od cen­ trum somonowego. Jest to ponadto okres intensywnych prac pasterskich (strzyża owiec, wyrób produktów mlecznych, sianokosy), toteż możli­ wości obejrzenia filmu mają tylko nieliczni. W sezonie zimowym, który sprzyjałby pasterzom ze względów czasowych, warunki klimatyczne i komunikacyjne nie zawsze pozwalają na zorganizowanie pokazu. Film �296 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ dotarł do chudonu niedawno. Obecnie obserwujemy wyraźny wzrost za­ interesowania t y m rodzajem ruzrywki u pasterzy obu płci i w różnym wieku, przede wszystkim jednak u młodego pokolenia. Obserwujemy nie tylko potrzebę zwiększenia ilości projekcji i urozmaicenia tematyki, ale także poprawy ich j a k o ś c i . Przy znacznym niedoborze filmów w chudonie i sporadycznych kontaktach z kinem może nieco dziwić fakt, że niektórzy pasterze już na drugi dzień po projekcji zapominali nie tylko tytuł filmu, lecz i jego treść. O t y m , że kontakt pasterzy z f i l ­ mem nie jest jeszcze powszechny i że nie ukształtowała się jeszcze pewna umiejętność jego odbioru świadczy chociażby to, że 17,1% infor­ matorów nie było ani razu w kinie lub nie pamiętało tytułów obejrza­ nych filmów. Na adaptację młodzieży do nowych dla pasterzy form tzw. rozrywki masowej spojrzano przede wszystkim pod kątem procesu kształtowania się zainteresowań tymi formami i umiejętności korzystania z nich, spo­ sobu odbioru i ocen. Z uwagi na wysokie miejsce kina wśród potrzeb kulturalnych młodzieży, prezentację tej części wyników badań rozpoczy­ nam od odbioru filmów. O sposobie odbioru informuje nas przede wszystkim motywacja towarzysząca ocenom obejrzanych pozycji. Filmy oceniane były na ogół w aspekcie treści i języka. Dokonanie głębszej analizy wymagałoby odpowiedniego przygotowania, a w końcu nawet w społeczeństwach mających znacznie większe tradycje kinowe niż Mongolia u przeważającej części widzów o zainteresowaniu filmem i je­ go ocenach decyduje zasadniczo treść. Pasterze mongolscy nie potrafili na ogół spojrzeć na film, jak na pewną całość. Przemawiały do nich obrazy i pojedyncze sytuacje. O pozytywnej ocenie filmu decydowało więc np. pojawienie się na ekranie stad bydła, pejzaży chudonu, za­ chowań znanych pasterzom z życia codziennego. Motywem ocen stawały się też ciekawsze fragmenty akcji lub jej krótkie streszczenie. Ze wzglę­ du na interesującą akcję wyróżniano głównie filmy, których tematyka związana byla z wydarzeniami ze współczesnej historii Mongolii oraz filmy dokumentalne i fabularne, ukazujące życie w chudonie. Treść nie­ zrozumiała dla widza i nie znany mu język bohaterów (np. rosyjski) były natomiast nierzadko wystarczającym powodem dla negatywnej oceny całej projekcji. O wciąż jeszcze sporadycznych kontaktach paste­ rzy z kinem i kształtującej się dopiero umiejętności percepcji dzieła filmowego świadczy to, że. duża część informatorów nie umiała umoty­ wować oceny obejrzanych pozycji. Bardzo rzadkie były też próby samo28 2 8 O współczesnej rozrywce pasterzy mongolskich patrz także I. K a b z i ń ­ ska-Stawarz, Czas wolny i rozrywka młodzieży pasterskiej w Mongolii, „Etnografia Polska", t. 21: 1977, z. 1, s. 154-173; t e j ż e , Some Remarks on the Modern Form of Recreation among Mongolian Shephards, [w:] Poland at the 10th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wro­ claw 1978, S. 27-34. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 297 dzielnego oceniania postaci. Jednym z nielicznych przykładów takiej oceny może być wypowiedź o filmie „Zięć". Autor tej oceny skrytyko­ wał takie cechy charakteru głównego bohatera filmu, jak zarozumiałość i nieprzyjemny, arogancki, stosunek do innych osób. Wypowiedź ta jest jeszcze jednym, obok cech wymienianych w odpowiedzi na pytanie 0 wzór przodującego pasterza, dowodem na to, jak duże znaczenie na­ daje młode pokolenie charakterowi stosunków międzyludzkich. Informa­ tor ten dodał jeszcze, że człowiek nie powinien błądzić i że z tego wzglę­ du nie podziela on postawy głównej postaci „Zięcia". Inna ocena jest przykładem typowego dla Mongołów poczucia humo­ ru. Dotyczy ona filmu „Chłopiec ze stolicy". Bohater tego filmu, po­ chodzący z miasta, nie potrafił dostosować się do niektórych sytuacji charakterystycznych dla życia w chudonie, co stało się powodem wielu zabawnych wydarzeń. Za szczególnie śmieszne informator uznał np. ucieczkę'bohatera podczas przyjmowania młodniaka oraz to, że ów mie­ szczuch (sformułowanie to pochodzi od autorki — I.K.S.,) wchodził po drabinie na grzbiet wielbłąda. Gdyby udało się uzyskać więcej ocen tego rodzaju, dysponowalibyśmy doskonałym materiałem ilustrującym nie­ które postawy społeczne, wzory osobowe i ich oceny. Postacie z filmów stają się dziś nierzadko czołowymi bohaterami mło­ dego pokolenia. Obok nich do bohaterów, czy w ogóle osób cieszących się dużą popularnością, zaliczano niektórych pisarzy, aktorów i sportow­ ców. Mówiąc o bohaterach młodzieży należałoby przede wszystkim zwrócić uwagę na powiększenie się (w stosunku do okresu kultury tra­ dycyjnej) kręgu osób, którym nadaje się to miano. Jest to rezultat szer­ szych niż kiedykolwiek możliwości wyboru, większych doświadczeń 1 kontaktów z różnymi dziedzinami życia. O popularności i uznaniu dla postaci filmowych czy literackich de­ cydują np. takie cechy charakteru, jak odwaga i umiejętność radzenia sobie w trudnych sytuacjach, uczciwość i serdeczność, humanitaryzm oraz wiedza i doświadczenie, a więc te przymioty, które były zawsze wysoko oceniane przez społeczeństwo mongolskie i którym można by nadać walor ogólnoludzki, ponadczasowy. Obok nich pojawiają się też zupełnie nowe dla Mongolii kategorie akceptowanych zachowań. Wysoko oceniana była np. droga dochodzenia do wiedzy przy wykorzystaniu szans, jakie stwarza powszechna oświata oraz szkolnictwo zawodowe, jak również osiąganie dobrych efektów w pracy pasterza mierzonych np. wykonaniem planu czy przekraczaniem norm produkcyjnych. Bez zmian pozostał natomiast tradycyjny szacunek Mongołów dla ludzkiego umysłu, mądrości i doświadczenia. Wśród bohaterów młodzieży pojawiały się też postacie z najnowszej historii Mongolii. Były to przede wszystkim osoby, które w szczególny sposób zasłużyły się dla Państwa w okresie Rewolucji i później, takie jak np. Suche Bator, Czojbałsan, Cedenbał, Tuudengijn Bor, Ajusz i in. �298 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Wybór takich bohaterów nie pozostaje bez związku z wpływami szkoły, która kształtuje świadomość losów kraju i dokonujących się przemian. W motywacjach wyboru tych osób, oprócz takich tradycyjnie cenionych cech jak odwaga, szlachetność i mądrość, wymieniano najczęściej udział w walkach, których celem było, jak to określali informatorzy, „szczęście i wolność ludu". Występowanie tej cechy wśród motywacji pozytyw­ nych ocen czynów człowieka, zdaje się świadczyć o kształtowaniu się nowego stosunku do dziejów własnego państwa. Zupełnie nową kategorię bohaterów stanowią też pasterze-bohaterowie pracy i specjaliści, o których wspomniałam już mówiąc o relacjach między człowiekiem a grupą i ich związkach ze stosunkiem młodzieży do pasterstwa. Możemy przypuszczać, że wybór bohatera nie zawsze był rezultatem świadomej selekcji, osobistych przemyśleń i upodobań. W niektórych przypadkach mamy na pewno do czynienia z bezkrytycznym poddaniem się ogólnym tendencjom, np. podziwu i uznania, jakimi darzy się osoby zasłużone w budowie socjalistycznego państwa. Badacze nie byli w sta­ nie sprawdzić, czy wybór bohatera wiązał się z chęcią naśladownictwa, czy raczej poprzestawano na szacunku, albo też powtarzaniu informacji, co do której istniała pewność, że należy ją przekazać, by wypaść ko­ rzystnie w oczach prowadzącego badania. Nowym zjawiskiem w sferze kultury jest kontakt pasterzy z książką i prasą. Najwięcej czytelników mają utwory współczesnych pisarzy mon­ golskich, takich jak Cz. Lodojdamba, D. Gombodżaw, C. Damdinsuren, S. Erdene, L . Tudew i in.-Popularność utworów tych pisarzy, podobnie jak to obserwowaliśmy w przypadku filmów, płynie z faktu poruszania tematyki bliskiej pasterzom, zrozumiałej, tak jak sam język tych dzieł. Kontakt pasterzy z prasą jest jeszcze dość rzadki. Cechuje go zaś przede wszystkim niewielka umiejętność odbioru informacji. Przejawia się to m.in. w przyswajaniu treści czasopism bez uprzedniej selekcji, tak samych tytułów zakupionych gazet (jeżeli jest ich kilka), jak i artyku­ łów zawartych w każdej z nich, chociażby na podstawie tematyki intere­ sującej poszczególne osoby. Niewiele też osób zapamiętywało treść prze­ czytanych artykułów. Zdarzało się ponadto, że czytelnik pamiętał treść, nie umiał jednakże wskazać źródła informacji. W wielu przypadkach zapewnienia o stałym czytaniu p r a s y - m i a ł y charakter deklaracji. Ich autorzy nie potrafili bowiem podać ani treści przeczytanych artykułów, ani też sprecyzować swych zainteresowań. Jest to kolejny przykład wyprzedzania faktycznej realizacji wzorów nowych dla społeczeństwa mongolskiego przez świadomość ich istnienia. Spośród różnych artykułów, jakie zamieszcza prasa, młodzież wybie­ rała przede wszystkim te, które dotyczyły najbliższej jej tematyki, naj­ bardziej znanych i zrozumiałych spraw związanych z zawodem. Wybie­ rano więc artykuły zawierające informacje fachowe dotyczące chowu �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 299 bydła czy też porady medyczne, wypowiedzi pasterzy przekazujących czytelnikom swe doświadczenia i in. Dużą popularnością cieszyły się także opowiadania, których fabuła była związana z pasterstwem. Swą popularność zawdzięczają one temu, że sprawy ich bohaterów są zrozu­ miałe dla czytelnika, prawdziwe. Bohaterowie tych opowiadań są też bliscy pasterzom chociażby z uwagi na podobieństwo wykonywanego zawodu. Bardziej odległe, a przez to trudniejsze do zrozumienia i mniej popu­ larne są informacje dotyczące ogólnie gospodarki, polityki, najnowszej historii państwa, zadań społecznych i in. Nie ukształtowała się też jesz­ cze umiejętność odbioru tego rodzaju informacji. Na bazie nowych form rozrywki, odmiennej w swym charakterze od rozrywki tradycyjnej, powstaje dziś nowy typ uczestnictwa w kulturze. Obok kształtujących się dopiero umiejętności odbioru treści, obserwuje­ my tu narodziny nowych rodzajów stosunków międzyludzkich; zarówno między osobami uczestniczącymi w poszczególnych formach rozrywki, jak i w relacji między ową formą a człowiekiem. Nowe formy rozrywki (poza współczesnymi dyscyplinami sportu) pozbawione są m.in. tak cha­ rakterystycznego dla tradycyjnych gier i zabaw elementu walki i współ­ zawodnictwa, a co za t y m idzie, dostarczają one odmiennych treści i w y ­ wołują innego rodzaju wrażenia. Są one ponadto tworzone poza uczest­ nikiem (widzem), choć bezsprzecznie dla niego i pod kątem jego zainteresowań. O ile jednak uczestnik wielu tradycyjnych gier i zabaw • mógł zmieniać role w grze, jak również z aktora przeistoczyć się w w i ­ dza i odwrotnie, o tyle obecnie znajduje się on bardziej w sytuacji bior­ cy niż dawcy, konsumenta, a nie twórcy (i odtwórcy) bez względu na stopień, w jakim utożsamia się np. z bohaterem filmu czy książki. Udział w formach rozrywki masowej kształtuje więc także nowe rodzaje więzi między uczestnikami i nowy sposób komunikowania się. W sferze komunikacji zauważamy ponadto interesujący przypadek wkomponowywania się tradycyjnej potrzeby przebywania w towarzyst­ wie innych osób w nowe układy urbanizacyjne. Coraz częściej obserwu­ jemy przenoszenie się części życia towarzyskiego młodzieży poza trady­ cyjny krąg j u r t y czy obszar pastwiska. Młodzież mieszkająca w niewiel­ kiej odległości od centrów somonowych gromadzi się chętnie w pobliżu sklepów, klubów itp. instytucji. Takie zbieranie się w miejscach nie związanych bezpośrednio z życiem rodziny i obowiązkami zawodowymi można, jak sądzę, uznać za przejaw dążenia do wyrwania się spod kon­ troli rodziny i chociażby chwilowej ucieczki od pracy. Na podstawie ze­ branych materiałów trudno byłoby właściwie odpowiedzieć, w jakim stopniu młodzi pasterze mongolscy odczuwają taką potrzebę wyzwolenia się spod kontroli otoczenia i jakie widzą możliwości jej realizacji (poza wyżej wspomnianą). Co mówią oni np. o życiu towarzyskim młodzieży miejskiej, które może dla nich stanowić (i nierzadko stanowi) wzór do �300 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ naśladowania. W ocenach miasta przedstawionych przez młodzież rysuje się właściwie tylko akceptacja zewnętrznych przejawów życia, poddają­ cych się powierzchownej obserwacji (zaopatrzenie sklepów, możliwości korzystania z różnych instytucji kulturalnych, wyposażenie domów i in.). Za świadectwo dążeń młodzieży do poszerzenia sfery swobody w grupie współpracowników i w rodzinie można przyjąć stwierdzenia 0 nadmiernym obciążeniu jej pracą zawodową i obowiązkami domo­ wymi. Siadem dążeń do oderwania się od grupy społecznej natomiast mogą być plany zawodowe nie związane z pracą w pasterstwie. Jest to jednak tylko założenie. Wśród podawanych przez młodych pasterzy przyczyn migracji i decyzji o zmianie zawodu nie spotykamy bowiem motywu, jakim jest nadzieja na większą swobodę, związana ze zmianą środowiska. Dobrze udokumentowane są natomiast plany odejścia z chudonu, mo­ tywowane brakiem instytucji kulturalnych, takich jak stałe kino, teatr, sprawnie działający klub. Na podstawie ocen ilości rozrywek w mieście 1 w chudonie, które są zdecydowanie niższe dla tego ostatniego, możemy przypuszczać, że potrzeba regularnego i nieograniczonego dostępu do instytucji tego typu będzie rosła w przyszłości, rzutując t y m samym na stosunek młodzieży do środowiska pasterskiego. MECHANIZM KSZTAŁTOWANIA POTRZEB MATERIALNO-BYTOWYCH I KULTURALNYCH Niektóre z potrzeb materialno-bytowych i kulturalnych są dziś ściśle związane z mniej lub bardziej świadomym dążeniem młodych pasterzy do uczestniczenia w tym, co większość społeczeństwa uznała za atrak­ cyjne. Z uwagi na to, iż najważniejszą rolę w kształtowaniu tych po­ trzeb odgrywają bezpośrednie kontakty z nowymi wzorami, szczególny udział w procesie przeobrażeń, jakim podlega chudon, przypada ośrod­ kom miejskim i centrom somonowym. Dla zmiany tradycyjnych zacho­ wań najważniejsze znaczenie mają przede wszystkim styczności bezpo­ średnie, w miarę trwałe (tj. dłuższe od kilkudniowego pobytu) oraz ogól­ ne oceny tych ośrodków pod kątem warunków życia mieszkańców, moż­ liwości zaspokajania potrzeb itp. Źródłem nowych wzorów jest także szkoła. Kontakty z nią wpływają, jak się -wydaje, przede wszystkim na szybką zmianę w sferze potrzeb kulturalnych. Nieco wolniej zmieniają się przyzwyczajenia w dziedzinie materialnych podstaw życia. Duże zainteresowanie nowymi możliwościa­ mi rozrywki można uznać za typowe dla młodego pokolenia. Niemniej jednak widziałabym w t y m również reminiscencje tradycyjnego stosun­ ku pasterzy mongolskich do zachowań ludycznych, nadawania i m więk­ szej rangi (choćby z uwagi na związane z nimi możliwości kontaktów �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 301 społecznych, tak cenionych przez pasterzy) od tej, jaką przypisywano materialnej oprawie życia. Osoby, które uzyskały wykształcenie stosunkowo wyższe od pozo­ stałych, a więc znajdowały się dłużej pod wpływem szkoły, nie miały też na ogół trudności ze sprecyzowaniem swych potrzeb materialnych i kulturalnych. Potrafiły one np. lepiej od innych zaplanować wydatki w ramach 2000 tugrików. Nie zanotowano natomiast żadnego związku między tendencjami do modernizacji niektórych zachowań a faktem ukończenia kursu paster­ skiego. • Istnieją za to ścisłe zależności między uświadamianiem potrzeb raaterialno-bytowych i kulturalnych a akceptacją nowych wzorów w . i n ­ nych dziedzinach życia, obejmujących m i n . sferę doświadczeń zawodo­ wych, stosunek do pracy pasterza i oceny innych zawodów, wiedzę 0 przemianach dokonujących się w środowisku pasterskim, w kraju i in. Ogólnie rzecz biorąc, osoby lepiej zaadaptowane do nowych warunków życia i pracy w chudonie wykazują też silniejsze tendencje do moder­ nizacji zachowań w sferze kultury. Adaptacja kulturalna pasterzy do nowych w a r u n k ó w życia jest więc ściśle związana z ich adaptacją spo­ łeczno-zawodową. I tak, potrzeby materialno-bytowe były silniej uświa­ damiane przez osoby aprobujące takie zjawiska charakterystyczne dla współczesnego modelu życia, jak np. daleko posunięty społeczny podział pracy, powstanie nowych autorytetów pozarodzinnych, konieczność pod­ noszenia kwalifikacji zawodowych i specjalizacji. Osoby te cechowała ponadto aktywna postawa wobec środowiska pasterskiego, wyrażająca się z jednej strony dostrzeganiem zmian, jakim ono podlega, z drugiej zaś niechęcią do stabilizacji w obrębie wykenywanego zawodu oraz za­ miarem zmiany zwierząt i kolektywu. Brak natomiast zależności między rodzajem potrzeb materialno-bytowych a charakterem środowiska rodzinnego. W tej sytuacji należałoby zastanowić się, jak to się dzieje, że to samo środowisko, które wywiera tak znaczny i cenny wpływ na przebieg procesu adaptacji społeczno-za­ wodowej młodzieży, nie decyduje o charakterze potrzeb i zachowań nie związanych bezpośrednio z zawodem, zaliczanych do stylu życia? W y ­ daje m i się, że wytłumaczenia tego zjawiska należałoby szukać w od­ miennym charakterze adaptacji zawodowej i kulturalnej starszych 1 młodszych pasterzy oraz w możliwościach oddziaływania autorytetów rodzinnych na zachowania młodzieży. Jak już wspomniałam, znaczny dziś jeszcze autorytet rodziców w sprawach zawodowych jest m i n . w y ­ nikiem słabego rozwoju instytucji, które mogłyby przejąć na siebie cał­ kowicie funkcje edukacyjne i przygotowawcze do zawodu, Doświadcze­ nia pasterzy, ich osobisty przykład są też dziś najlepszym, dającym największe efekty źródłem informacji o zawodzie pasterza mimo poja- �302 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wienia się nowych autorytetów profesjonalnych. Rozległa sfera wiedzy fachowej i doświadczeń pozwoliła też starszym pasterzom na łagodniej­ szą adaptację do nowych dla nich warunków pracy, jakie powstały w wyniku skolektywizowania pasterstwa. Brak tego rodzaju doświad­ czeń okazał się natomiast czynnikiem zdecydowanie niesprzyjającym adaptacji młodzieży do pasterstwa (po ukończeniu nauki w szkole i po­ wrocie do chudonu). Inaczej wygląda natomiast adaptacja do nowych zjawisk w sferze stricte kulturalnej. W tej dziedzinie życia starsze i średnie pokolenie pasterzy dysponuje na ogół mniejszym zakresem doświadczeń (wynika­ jącym z'rzadkich kontaktów z innymi wzorami), nie może więc kształ­ tować nowych aspiracji i potrzeb młodzieży. Nie tworzy też ono wzorów pożądanych dziś przez młode pokolenie. Co więcej, tak samo jak mło­ dzież, adaptuje się ono do nowych zjawisk w sferze kultury, czyniąc to w dodatku z pewnym opóźnieniem w stosunku do młodego pokolenia. Nowe wzory w tej dziedzinie, stające się z czasem podstawą rodzących się potrzeb zmian, kształtowane są więc poza obrębem rodziny i osób mieszkających w chudonie. Wszystko to osłabia nieco prestiż rodziny i jej autorytet w tej sferze zachowań. Brak znaczniejszego wpływu śro­ dowiska rodzinnego na przejmowanie wzorów i kształtowanie potrzeb materialno-bytowych i kulturalnych młodzieży wynika też zapewne z odmiennych priorytetów nadawanych poszczególnym zjawiskom przez różne pokolenia pasterzy. U W A G I KOŃCOWE . Kiedy porównujemy sytuację współczesnego młodego pokolenia pa­ sterzy z informacjami dotyczącymi charakteru społeczeństwa mongol­ skiego we wcześniejszych okresach, zauważamy istotną zmianę w poło­ żeniu młodzieży i wzrost jej rangi w stosunku do innych grup ludności. Wysoka pozycja młodzieży we współczesnej Mongolii ma swe korzenie w rozwoju gospodarki kraju i rosnącym zapotrzebowaniu na pracowni­ ków, których rdzeń stanowi właśnie młodzież. Problemy młodych mieszkońców chudonu są dziś sprawą całego kraju, zwracają one także uwagę władz. Świadectwem i rezultatem tego są m.in. badania polskiej ekspedycji etnograficznej, która we współpracy z Mongolską Akademią Nauk realizowała zadanie postawione jej przez władze, zainteresowane w rozwiązaniu problemu nadmiernej migracji do miast i ucieczki z chu­ donu . Na zmianę pozycji młodzieży wpływa m.in. fakt, że ma ona większe niż dawniej możliwości wyboru zawodu, a co za tym idzie, bardziej 29 2 9 S. S z y n k i e w i c z , Z badań Zakładu Etnografii nad kulturą i społeczeń­ stwem Mongolii w 1972 roku, „Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. 1, s. 235-238. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 303 świadomego decydowania o swej przyszłości. W społeczeństwie tradycyj­ nym zajęcie dziedziczyło się najczęściej w sposób naturalny wraz z do­ brami materialnymi. Obecnie tworzy, się właściwie nowa koncepcja ży­ cia, której celem jest zdobycie zawodu. Część młodego pokolenia chu­ donu łączy wykonywanie zawodu innego niż pasterstwo z potrzebą zmian w tzw. stylu życia. Podjęcie pracy poza środowiskiem pasterskim, zamieszkanie w mieście czy w centrum somonowym uznawane jest za klucz do tego wszystkiego, czego pozbawiony jest chudon. Umożliwia ono bowiem realizację różnych potrzeb, niemożliwą lub bardzo t r u d n ą w warunkach chudonu. Tak więc, zawód staje się punktem ogniskują­ cym aspiracje i dążenia młodych do życia w swoistym sensie nowoczes­ nego, barwnego, ciekawego i wygodnego. Pragnienie wykonywania okre­ ślonego zawodu jest jednocześnie, jak założyłam, jednym z przejawów rosnącej tendencji do samookreślenia się, poszerzenia sfery prywatności jednostek, wyzwalania się aspiracji i dążeń osobistych. Mimo że kultura tradycyjna stwarzała jednostce -możliwości indy­ widualnej ekspresji (chociażby z uwagi na pełnione przez nią role i funkcje społeczne) , człowiek liczył się tam jednak przede wszystkim jako członek rodziny i gospodarstwa, przez ich pryzmat był oceniany i umiejscawiany w społeczności. Współcześnie, m.in. z uwagi na większe możliwości wyboru wzorów zachowań, których rezultatem jest m.in. decyzja o rodzaju pracy, człowiek liczy się coraz bardziej jako jednost­ ka, indywiduum. Potwierdzeniem poszerzania się sfery prywatności jednostek i wzro­ stu ich indywidualnych potrzeb są też zmiany w stylu życia, dotyczące przede wszystkim odzieży, posiadania własnego środka lokomocji (mo­ tocykla) i udziału w nowych formach rozrywki. Ta ostatnia potrzeba bywa tak silna, że odczuwające ją osoby próbują podporządkować roz­ rywce wszelkie inne działania. Zachowania tego typu są jednak nega­ tywnie oceniane przez większą część społeczeństwa jako odbiegające od propagowanych dziś wzorów, elementem których jest zdobywanie w y ­ kształcenia i zawodu. Ilustracją tych opinii niechaj będzie następująca wypowiedź: „Dzieci więcej dziś się bawią niż dawniej, nie chcą się uczyć, interesuje je zabawa. Część młodzieży także woli zabawę niż pracę, nie pomagają rodzicom, wolą np. jazdę na motorze, wałęsanie się czy po prostu bezczynne siedzenie w centrum somonowym niż pracę" (mężczyzna, lat 71) . Przytoczę tu jeszcze słowa innego informatora: „Obecnie młodzież dużo więcej czasu poświęca rozrywce niż dawniej, dużo też pije, pali papierosy, przeklina, nie chce pracować. Ludzie [...] 30 31 8 0 Z. S o k o l e w i c z , The Possibility of Indyvidualy Cultural Expression and the Values in Traditional Mongolian Pastoral Culture, „Etnologia Polona", vol. 3: 1977, s. 47-59. 'i Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 92. �304 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ dużo się uczą, dużo pracują, ale nie w pasterstwie, którego nie lubią. Pasterstwo odpowiada im o tyle, że dostarcza produkty mleczne, kumys, ale nikt nie chce zostawać w pasterstwie, ludzie zdobywają inne zawody. Wielu młodych ludzi idzie do miasta, bowiem ma tam większe możli­ wości nauki, lepszą pracę, więcej rozrywek" (mężczyzna, lat 79) . Opinie te różnią się znacznie od cytowanych tu przeze mnie słów starego lamy — rozmówcy Majskiego. Odnoszą się one przede wszyst­ k i m do o wiele szerszego obszaru działań: pracy, nauki, wypoczynku, stosunków rodzinnych, postawy wobec środowiska pasterskiego i miasta, sfery potrzeb i wartości społecznych. Wypowiedzi te dotyczą co prawda tylko części zjawisk społecznych, jakie obserwujemy dziś w Mongolii (i nie tylko w t y m kraju), można je jednak potraktować jako jedną z odpowiedzi na pytanie starego lamy, postawione przed niemal sześć­ dziesięciu laty. Myślę, że pozostałe, bardziej optymistyczne wyniki ba­ dań, jakie przeprowadzili polscy etnografowie, dostarczyłyby mu wy czerpujących informacji dotyczących również tych procesów, których nie był w stanie przewidzieć. 32 1 Ивона Кабзиньска-Ставаж ПРИСПОСОБЛЕНИЕ МОНГОЛЬСКОЙ МОЛОДЕЖИ К СТОТОВОДЧЕСКОЙ СРЕДЕ Резюме Предлагаемый текст является попыткой подведения итогов результатам анкетных исследований польской этнографической экспедиции ПАН в 1971-1974 гг. Текст состоит из следующих разделов (разбитых на подразделы, число которых указано в скобках): 1. Ин­ формация и предварительные пояснения (3); 2. Социально-профессиональное приспособле­ ние (4); 3. Материально-бытовые и культурные потребности (3); 4. Заключительные заме­ чания. Исследованиями был охвачен процесс приспособления молодежи, происходящей из скотоводческой среды, к условиям жизни в худоне. Необходимость в приспособлении явля­ ется здесь результатом отрыва на некоторое время лиц, родившихся в худоне, от той же среды в связи с обучением в школах и одновременным проживанием в общежитии. В качес­ тве определителей приспособления было принято осознание скотоводческой молодежью образцов характерных для той новой модели общества, какая начала создаваться в Монголии после революци и 1921 г., их одобрение и осуществление. Исследованиями охвачена сфера приспособления к профессии скотовода, рассматриваемая с точки зрения совокупности дей­ ствия и отношений между людьми, и сфера преображений материально-бытовых я культур­ ных потребностей. Наблюденые поведения указаны здесь как результат воздействия выступающих сегодня авторитетов персональных (семья, группа одного возраста, сотрудники одного кооператыва, другие лица) и авторитетов, носящих характер института (школа, армия, кооператив, скотоводческие курсы, средства массовой информации). 05ьяснение наблюдаемых пове­ дений искали м.пр. в образцах характерных для традиционной (дореволюционной) культуры, в признававшихся в то время ценностях-и в характере потребностей. 8 2 Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 93. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ" 305 Примеры сохранившихся поныне явлений, характерных для традиционной культуры, показаны м.пр. на примере выбора профессии и способов ее оценки, приобретения ското­ водческого опыта, оценок условий труда в скотоводстве, пределов воздействия отдельных авторитетов, материально-бытовых (жилище, одежда, питание, бюджет) и культурных за­ просов (отдых, умение воспринимать передаваемое формами массового развлечения). Представлена также связь между приспособлением к профессии и порядку функциони­ рования кооператива и состоянием бытовых и культурных потребностей. Влияния отдельных авторитетов были прослежены м.пр. в сфере приобретения опыта и выбора профессии, отношения к ней (измеряемого напр. планами относительно профессии, оценками выполняемых действий и характером общественных контактов), а также форми­ рования материально-бытовых и культурных запросов. Многократно отмечалось здесь значительное влияние семьи на положительное отношение молодежи к стотоводческой среде. Школа, армия, печать и пр. по представляемой ими модели современного, профе­ ссионально дифференцированного хозяйства не играют здесь такой роли. Самый же коо­ ператив, вследствие диспропорции между создаваемыми им условиями труда и пропаган­ дируемой моделью скотоводства, вызывает у пастухов чувство разочарования и пришиблен­ ности. Неоднократно также обращается здесь внимание на сохранение авторитета старых скотоводов и их роль при подготовке молодых кадров, какую в достаточной мере не испол­ няет еще ни один из формальных государственных институтов. В противоположность профессиональному авторитету семьи и ее значительному вли­ янию на отношение молодежи к скотоводству не наблюдаются заметные связи между ха­ рактером родной среды и материально-бытовыми и культурными запросами. Это расхож­ дение вытекает из различного для отдельных поколений процесса приспособления к про­ фессии и новым образцам культуры а также из различного предпочтения отдельных явлений. Учитывая практические цели исследований, автор размышляет о возможностях влияния институтов и персональных авторитетов на рост положительного отношения к скотоводству. Основой для этих рассуждений послужили высказывания молодых скотоводов. В заключительной части представлен тезис о росте ранга и смене места молодежи по отношению к остальным группам в сравнении с образцом традиционного общества и от­ мечена его связь с развитием хозяйства и далеко идущим распределением труда. Это обес­ печило молодежи выбор профессии и осуществление нового образа жизни и привело к рас­ ширению в ней сферы личного. 20 — E t n o g r a f i a Polska, t. X X I I I , z. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79d7ea4f01b3e207d31d89da81faed81.pdf 5d73a40dfb1efee703e0ef6d0230559c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4892 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4538 Title A name given to the resource Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.131-135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Adeodatus Ewa Martyński: Figury przydrożne: II. 1. Radłów 2 pow. Brzesko, 1855 r. U. 2. Kamionna Ludowa rzeźba zainteresowanie liczba kamienna badaczy, artykułów MARTYŃSKI wywołuje o czym poświęconych coraz świadczy KAMIENIARZ większe wzrastająca ł temu problemowi . Nie Adeodatus wać w Twórczość tej Nazwisko dziedzinie, Martyńskiego rach p r z y d r o ż n y c h Adeodatusa pojawia występujących Brzesko, B o c h n i a i D ą b r o w a Martyńskiego. się na na kilku terenie . p o w i a t ó w Tarnowska. Martyński c h o d z i ł z B o r z ę c i n a , gdzie jego r o d z i n a d o t ą d Ojciec jego, Jan, osiedlił Przywędrował wskazuje Według na tradycji się w zapewne z to spolszczona rodzinnej figu­ Borzęcinie przejawiał, przebywa. koło proboszcza, który ożenił się z siostrzenicą urodził mu się syn, któremu się nadano on nazwiska później zaopiekował. i w imię uwagę roku 1833 Adeodatus. jak i ojciec do kamieniarzy w musiała praco­ drewnie. zetknąć swoje majstra. obecnie 1895, p o c h o w a n y 2 samoukiem. mieć kon­ kamieniarskimi. Być może pracujących sezonowo Twórczość 1852—1889, jest czas p r z e b y w a ł w Brzesku, się z zawodowymi kamie­ figury, Praca w do j e g o na dodawał zawodzie zawsze pięć w gospodar­ w Górnym zamyka sygnowanych do kamieniarza rodziny. Z m a r ł cmentarzu Martyńskiego obejmując w „bocianów". p r z y n o s i ć m u dochody, skoro z a k u p i ł stwo, należące cinie . był że musiał kamieniarskich, tzw. że jakiś mógł Sygnując tytuł Martyński jednak, ośrodkami Wiadomo ponadto, niarzami. jak rodzinną warsztatach gdzie r ó w n i e ż Słowacji, nim proboszcza należał miejskich nazwiska. tak tak jego w s k a z u j e z pobliskimi na j e g o s y n , d u ż e z d o l n o ś c i r z e ź b i a r s k i e , co z w r ó c i ł o miejscowego roku takt jego Martina forma po­ B O R Z Ę C I N A Ojciec r ó w n i e ż m i a ł u d z i e l a ć m u p i e r w s z y c h w s k a z ó w e k . twórców Jan 1857 r. albo inaczej Adeodat, z a n i m z a c z ą ł Zgodnie z tradycją w Z kamieniu, rzeźbił od r z e c z y w i ę c b ę d z i e w s p o m n i e ć j e d n e g o z c i e k a w s z y c h 1810. Bochnia, Śnieżyńska-Stolot A D E O D A T U S jak pow. się w i kilka roku Borzę­ latach przy- 131 �kamienne posągi nastu na ogrodzeniu k o ś c i o ł a w B o r z ę c i n i e , w k o ś c i e l e w pisywanych Szczu- dodatkowo na rowej, mu figur Szczepanowie, Bilczy i Szczegółowo nymi. zajmiemy Najstarsza pochodzi z z roku ulicy Brzeskiej. trzon ustawiony i Posąg Chrystusa 01. figur się św. Radłowie jest z czasie r e s t a u r a c j i jedynie stron Piotra, i św. u szczytu, e k l e k t y c z n y w w tu przy czterech św. Katarzynę przydroż­ Martyńskiego w i pokryty przedstawiającymi z Dzieciątkiem, figury Matkę Wojciecha. formie, w 1885 1857 powstała z Dzieciątkiem bocheńskim. Boczne figura we wsi ściany z posągiem Kamionna owej figury w Matki powiecie ozdobione postaciami św. Wojciecha i św. Macieja, umieszczonymi o w a l n y c h p ł y c i n a c h , oraz s c e n ą k o r o n a c j i M a t k i Boskiej (U. 2). Z k o l e i w i a d o m o , ż e w tyński figurę stojącą skich. Trzon na ustawiony roku Rynku w na 1865 w y k o n a ł Biskupicach cokole przedstawiającymi oraz postacie ś w . W o j c i e c h a Dwie następne 'domem pochodzą z lat twórcy. z ruinach padku z świątyni. ten Wśród figur jest 6 Martyńskich , 1883 i 1889, Jest to scenę Ofiary i św. P a w ł a i w figur, dwukrotnie powtórzona przypisywanych na trzech ( i l . 3). pod ta ustawionym bokach tu Borzęcinie, 7 ( i l . 4, koniec 5). życia sama figura na cokole, wyrzeźbiono dol­ dwu- 3 9 kapitelu, W trzonu czasie wy­ został przepro­ Martyńskiemu 8 1852 , k t ó r a Serce C h r y s t u s a z r o k u 1856 w żającym Matkę Boską pew­ Boskiej Wietrzychowi­ najstarszą z posągiem ( i l . 7), o t r z o n i e p o k r y t y m z z grupą Matki i św. Róży w byłaby j e g o p r a c ( i l . 6). Z k o l e i f i g u r ę ze znanych przedstawia­ Dolnym Borzęci­ płaskorzeźbami, wyobra­ Bolesną, nad którą unosi się w c h m u r a c h Oko Opatrzności, św. S t a n i s ł a w a i św. W o j ­ ciecha oraz b y ć m o ż e f i g u r ę z Ł ę t o w i c z p o s ą g i e m tusa N a z a r e ń s k i e g o , płas­ z w i e ń c z o n y m g r u p ą W n i e b o w z i ę c i a M a t k i Boskiej. W kondygnacji 4 Abrahama w Wojniczu a powstały trzonie 5 cach z r o k u jącym kondygnacja chmury. w w stojącego restauracji. n o ś c i ą jego a u t o r s t w a jest f i g u r a nie ręce, fragment w y m i e n i o n y , przypuszczalnie wadzonej młodzieńca w o szerokim wyobrażającą ma przedstawia­ Druga kolumny Borzęcina Martyńskich jako męczeńską ciężkiej płaskorzeźbą domem płaskorzeźbę Adeodata pogańskiej figury później św. z palmą formę pokrytej w Radłow- zwieńczony sygnowanych dwukondygnacjowym 132 na rzymskim, trzonu ma są Mar- g r u p ą C h r z t u Chrystusa. B o k i t r z o n u ozdobione są korzeźbami nej ścianie Różańcowej, św. Dominika roku Boskiej o 3 Figura przed tylnej przypuszczalnie stroju mu­ roku 1). W przed apostołów. jącą figurami Martyńskiego cokole Boską powstać jego znajduje Dziełem na Łękach. się sygnowanych 1855 płaskorzeźbami, siał przydrożnych, Zestawiając z roku rozliczne drożnych występujących typy niowo-wschodniej Małopolski, silnymi mi i tzw. menty figury Figury do d r u g i e j można podziałami „rzeźbiarskie", a r c h i t e k t o n i c z n e do czącego. kamiennych figur Martyńskiego z wymienionych typ przy­ które rzeźbiarski wyróżnić należy grup, k t ó r a został grupę architektoniczny­ ograniczają wprowadzenia gzymsu nacisk na . s t r o n ę r z e ź b i a r s k ą . W nich figur na terenie p o ł u d n i o w e j i p o ł u d ­ figur operujących Chrys­ 1857. zaliczyć kładzie wypadku ele­ wień­ właśnie główny dwóch ostat­ zmodyfikowany przez 4 �Adcodatus Martyński: Figury przydrożne: II. 3. Bisku­ pice Radłowskie pow. Brzesko, 1865 r. II. 4. Borzęcin pow. Brzesko, 1889 r. pow. Brzesko, 1883 r. II. 5. Wojnicz II. 6. Wietrzychowice pow. Dąbrowa Tarnowska, 1852 r. S z c z e g ó l n i e m o ż n a to z a u w a ż y ć w wych, jak Matka Boska Chrzest Chrystusa krotnie powtarzający Obok widocznej z wypadku Różańcowa Biskupic się w układ grupie Matki członkowanie we się w staci czy w np. zespoleniu Sceny z silniejszym tle, zaznaczonych Te dla do Płaskorzeźby przeciwieństwie do wyszły z warsztatów kamieniarskich, gdzie styczny dla rzeźb z wnękami Miękki Martyńskiego w u k ł a d z i e postaci, f a ł d ó w , jak nych Róży chmur na jak chmury rzeźb te Mar­ po­ powstały figur, przejawia które kamieniarz rzeźby modelunek i formie roz­ umieszczonych w cokół i trzon św. zaakcentowaniem z b i a r z postacie ś w i ę t y c h . prze­ przedstawione razem wykonywał na­ jak kłębiaste figur stosunku reliefem. postaci i klębiastych trzony w dwu­ ( i l . 9). dekoracyjne charakterystyczne pierwszoplanowych trzonem Dominika Boskiej. zdobiące płaskorzeźbie św. motyw czy pfektów Różańcowej, Matki szczególnie tyńskiego. w szat Wniebowzięciu stają są głów, Boskiej grupo­ Wniebowzięcia leży p o d k r e ś l i ć w y k o r z y s t a n i e t a k i c h ciwstawny ujęć Wietrzychowic, Radłowskich temat umiejętności z a rzeź­ charaktery­ się pełnych, zarówno pulch­ twarzy. 5 6 nadanie drugiej kondygnacji f o r m y ny. Zastosowany t u t y p f i g u r y s p o t y k a n y c h , nie Martyńskiego, zbliżonej należy do kolum­ do b a r d z o rzadko jest on j e d n a k o r y g i n a l n y m gdyż na kilka lat pomysłem wcześniej występuje w figurze z U ś c i a Solnego, w y k o n a n e j przez nieznanego kamieniarza w roku 1863 zdobiące boki figur we skiego jak i umieszczone lub ( i l . 8). P ł a s k o r z e ź b y wcześniejszych większość są w figur typu półkoliście owalnych wgłębieniach. dwie ostatnie figury, zamkniętych dolna jest z trzech s t r o n j e d n o l i t y m część fryzem apostołów, odmiennie niż figura nione posągu, były swoich jak wolą lub związku z ł o ż o n y m z postaci w zarówno wień­ przedstawień który czczony z tym znowu pokryta z U ś c i a Solnego. T e m a t y bocznych fundatora, patronów zerunek. W i płycinach są trzonu p o j a w i a j ą c e się w figurach p r z y d r o ż n y c h , czącego Martyń­ „rzeźbiarskiego" Przeciwieństwem gdzie świętych pracach wybierał okolicy poszczególne uzależ­ zazwyczaj cudowny rzeźby nie czyły się w j e d n o l i t ą całość t e m a t y c z n ą . W d w ó c h nich w figurach całej pełni, formalnym. Martyńskiego podkreślona Apostołowie jednolitość ta odpowiednim przedstawieni rami figury oddziela ziemską poprzez występuje rozwiązaniem w dolnej moment Posągi sferę drugiej unoszenia świętych rakteryzuje pokryta kłębiastymi od wprowadzenie materializowanie kreślić Kolumna zwarta niebieskiej. kolumny kondygnacji, Madonny wieńczące figury kompozycja kon­ co sce­ chmu­ Zwężenie powoduje przez miało odpod­ anioły. Martyńskiego i duże łą­ ostat­ dygnacji stoją z wzniesionymi głowami, obserwując nę Wniebowzięcia. wi­ wyczucie cha­ bryły. 133 �Jak Jak należy one określić styl figur powstały i na ile są i rzeźb jego Sztuka m a ł o m i a s t e c z k o w a Martyńskiego? samodzielnym wy­ nie a s y m i l o w a ł a w z o r y leźć tworem? te Kamieniarze-rzeżbiarze mieniarskich, które wie, Żywcu, wie, posługiwali wanymi się reprodukującymi dzeniu wzory się od podstawę Wiadomo, że twórczości i w ludowi, Wartość rzeźb kalkę, po do podobny stawały Trwała sposób więc tutaj wzory, łącznie powstałych najmniejszego Artysta stawienia, ale tyński musiał zmieniał również kamieniarskich, Nie ma on w ludowy to na i pracują dla z oleodrukami nabożeństwa. w tym procesie wieku z wzoru gruntownie korzystać pewno ze jeśli jego nie typ formę. z wzorów sobie i n d y w i d u a l n o ś c i 134 tradycję i stąd zapewne swej do płynący przed­ Mar- wzorników artysty z ludowego. niej dużej ilości szczególnie się w Poziom miejscowych również grupie wieku XIX w kościołów. rzeźbach Tradycje Martyńskiego, Wniebowzięcia. artystyczny rzeźb Martyńskiego odróżnia z n a c z n i e od f i g u r w y k o n y w a n y c h w w a r s z t a t a c h niarskich, np. Samka Bochni. się w w w częstokroć zasadzie waniu Stopień Przy uderza W okolicznych warsztacie sztuki z Radłowa wsiach Wojciecha bierze jest dobrym jedynie pełna uroku tu opano­ naiwność i Biskupic powiatu je kamie­ który ludowej, całkowicie rzeźb, zwłaszcza łowskich. mu prymitywizmu, wykładnik niewielki. warsztatu niektórych najbliższym za chęt­ Rad- bocheńskiego, Brzeska i D ą b r o w y Tarnowskiej, w Uściu Solnym, Przyb o r o w i e i Pasiece O t f i n o w s k i e j chodzące jemy ten z początku styl jest, podobny jak się zasymilowanych naiwnością wieku pracom wydaje, tradycji spotyka XIX, w się Martyńskiego wynikiem (11. 10). ze po­ odnajdu­ połączenia postbarokowych prowincjonalnego figury których Styl silnie swoistą środowiska. XIX istnie­ graficznych. T w ó r c z o ś ć jego, na p ó ł r z e m i e ś l n i c z a , o p a r t a jest o starą ciąg­ które oporu, p o w t a r z a j ą c czerpał one inwencji. podstawę z książeczek prac roz­ cechową, pracowali u jący wzór. się własnej jako , ikonograficznych rozwinięcia dewocyjnymi linii w 1 0 przeprowa­ była jednak różna . Zawodowy rzemieślnik s z e d ł po Gróden pqprzez p r o d u k c j ę wykorzystując artystyczna i i się pomocniczymi wzorami, różnorodne obrazkami wyda­ głównie średniowiecza, stanowiły wzornikami, zamawiającego, przydrożnych. posługiwania Tarno­ ołtarzy na ka­ Krako­ czy Monachium figur, zmian z życzeniem tradycja artyści Lipsku, warsztatach czynne w Brzesku drukowanymi w niewielkich projektami figur w są Bochni, stylach. Przenoszone zgodnych nąca dotąd Myślenicach, najczęściej licznych pracujący jeszcze w wyczuwa 1.połowy barokowe, k t ó r e m o ż n a było zna­ jednak urok. P R Z Y P I S Y 1 R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków, „ P o l . Szt. L u d . " X V I I , 1963, s. 123. — K . W o l s k i , Z badań nad kamieniarstwem ludowym na Roztoczu, „Rocznik M u ­ z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , I , 1960, s. 113. 2 D a n e d o t y c z ą c e A . M a r t y ń s k i e g o z e b r a n o w czasie b a d a ń terenowych prowadzonych przez P r a c o w n i ę ba­ d a n i a s z t u k i l u d o w e j I S P A N ( W y w i a d y N r 71862, 71879, 72108, 74358). — K s i ę g i p a r a f i i Borzęcin, Mortuorum �10 Figury przydrożne: Bochnia, 1863 r. Solne, 1845 r. II. II. 9. 7. Borzęcin pow. Brzesko, wyk. 1856 Grupa Wniebowzięcia Matki Boskiej, 1888—1913, s. 13 w y m i e n i a j ą w d n i u 26 l u t e g o 1895 z g o n A. Martyńskiego w 62 r o k u życia na ^pneumonie'". W rubryce dotyczącej zawodu odnotowano: „scułptor". 3 Napis na trzonie figury: „Fondacyja Błażeja i M a r i a n n y ż o n y M e n d u s ó w R. 1855". P o n i ż e j : „ R e s t a u r o ­ w a ł P i o t r i M a r y . . . M e n d y s e R . 1885". Z t y ł u : „ M a j s t e r Adeodatus Jan M a r t y ń s k i " . 4 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ A d e o d a t u s J a n Martyń­ ski, majster z B o r z ę c i n a " . „ F u n d o w a l i Maciej Bednasz i Wojciech G u r k a z d o ł o ż e n i e m G m i n y . P r o s z ą o w e s t h n i e n i e do B o g a R . P . 1857". 5 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ F u n d a c j a J a n a i M a r y j a n n y M a r c i n k o w s k i c h A D 1865". Z t y ł u : „ A d e o d a t u s M a r ­ tyński majster z Borzęcina". 6 N a p i s na trzonie figury: „Przez cherubiny do n i e b a w z i ę t a za d z i e ć m i T w e m i m ó d l s i ę o ś w i ę t a " . Z tyłu: „Fundatorzy Adeodat i Maryanna Martyńscy R.P. 1883". Fot.: Jan r. Adcodatus wyk. 1883 7 Jan r. Martyński. Adeodatus II. 8. Uście Solne Martyński. II. 10. N a p i s n a t r z o n i e f i g u r y o d t y l u : „ A D 1889 Martyński z Borzęcina". pow. Uście Adeodat 8 Figurę z Wietrzychowic jako w y k o n a n ą przez Martyńskiego notuje „Katalog z a b y t k ó w sztuki w Pol­ sce", I , r e d . J . S z a b l a w s k i , W a r s z a w a 1953, s. 142. I s t n i e j ą c a sygnatura uległa zniszczeniu zapewne w czasie o d n o w i e n i a f i g u r y w r o k u 1964, k i e d y s t a r y n a p i s zastąpiono m a r m u r o w ą tablicą. 9 N a p i s na cokole f i g u r y : „ P o s t a w i o n o R o k u 1856. R e s t a u r o w a ł S t a n i s ł a w K a m i ń s k i . . . 18...". 10 W s p o m n i a n e wzorniki kamieniarskie zostaną omówione szczegółowo w przygotowywanym artykule o k a m i e n i a r z a c h l u d o w y c h d z i a ł a j ą c y c h na terenie p o łudniowowschodniej Małopolski. 11 P r o b l e m t e n ' p o r u s z y ł K . P i w o c k i , Podnieta zacja, Sztuka i historia, w: [Księga p a m i ą t k o w a p r o f . M . W a l i c k i e g o , W a r s z a w a 1966, s. 217]. Swiderski i reali­ k u czci � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4fd3431d30ba55cbeb4638a7b76482ad.pdf 25dea35dcb42cb08808f521b17357a06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6010 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5602 Title A name given to the resource Adopcja dziecka przez rodziców chrzestnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.316 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 30. Adopcja dziecka przez rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Pomoc dziecku po śmierci rodziców to: 1 — adopcja, 2 — opieka, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pra­ cownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwy­ czaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 59. Czy obecnie, względnie dawniej kumowie interesują się i opiekują się w późniejszych latach chrześnia­ kiem? Jeśli tak czy ta opieka dotyczy: e/ czy zdarza się jako norma zwyczajowa adopcja osieroconego chrześniaka przez kumów? Czy odczuwa­ ne jest to jako norma postępowania, czy są to zdarzające się przypadki, a nie zwyczaje? Jak takie przyjęcie nazywają? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d9d6658e4bcf01e805aef046c30cd0.pdf ed86d2201238e41c66b7260d6cb46b03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2471 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2295 Title A name given to the resource AIDS - kształt mitu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.160-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AIDS - kształt mitu* Monika Sznajderman U schyłku X X wieku, gdy medycyna bliska j u ż była obwieszczenia t r i u m f u nad śmiercią, przynajmniej w tak zwanym cywilizowanym świecie, karta się o d w r ó c i ł a i znowu m a m y przed s o b ą tak dobrze znany m o t y w T r i u m f u Śmierci. Spoglądając wstecz na rok 1983 t o tytuł a r t y k u ł u w specjal­ nym, w i e ń c z ą c y m ó w r o k numerze „ N e w s w e e k a " . „ O d r o k u 1930 - czytamy w n i m - nie widział świat tak klarownie złowieszczego r o k u , czasu ciemności, kiedy wszystko szło k u gorszemu"; w Libanie i Syrii trwa wojna, r o z m o w y p o m i ę d z y U S A i Z S R R z o s t a ł y zerwane, ponad dwustu niewinnych ludzi p o n i o s ł o śmierć w w y n i k u zestrzelenia k o r e a ń s k i e g o samolotu, w ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j Ameryce nie maleje polityczny terror, a w Trzecim Świecie głód. P r ó c z tego s a m o b ó j s t w a i z a b ó j s t w a , porwania i terrorystyczne zama­ chy. „ N a w e t natura stała się wroga i o b r ó c i ł a się przeciwko człowiekowi: zmienił się p r ą d Pacyfiku, wywołując na c a ł y m świecie powodzie i susze", a „ h a w a j s k i w u l k a n Kilauea o b r ó c i ł idylliczny, turystyczny raj w ogniste p i e k ł o gdy na 500 s t ó p szeroka rzeka lawy p o c h ł o n ę ł a drzewa i d o m y " . D o tego jeszcze „ d w ó c h a m e r y k a ń s k i c h k o n g r e s m e n ó w i minis­ ter p r z y ł a p a n y c h z o s t a ł o na skandalu obyczajowy" oraz, j a k o zwieńczenie pejzażu c z a s ó w ostatecznych, „ Ś m i e r t e l n a nowa choroba, zwana A I D S , tajemnicza i j a k d o t ą d nieule­ czalna, s t e r r o r y z o w a ł a h o m o s e k s u a l i s t ó w i zaczęła szerzyć się na świecie". M o g ł o b y się w y d a w a ć , iż spełnia się przepo­ wiednia, zawarta w starym micie pelazgijskim o pięciu wiekach ludzkości... ludzi w p ł y n ę ł o . N a ziemi był żółty pył, j a k się przeszło po n i m to się zaraz c h o r o w a ł o . " A I D S doskonale pasuje do starego apokaliptycznego scenariusza, uruchamianego zazwyczaj w czasie wszelkich plag. „ J a s n o w i d z z A m e r y k i P ó ł n o c n e j " - j a k czytamy w broszurce - k t ó r e m u powierzono „wszystkie te rzeczy, k t ó r e m a j ą nadejść, j a k więc kolejność poprze­ dzających z d a r z e ń przed wielką k a r ą , j a k trzęsienia ziemi, katastrofy, choroby, polityczne i społeczne wydarzenia, nieurodzaje, powodzie i inne nadprzyrodzone rzeczy, k t ó r e b ę d ą m a n i f e s t o w a ć się na świecie", wymienia w ś r ó d nich s t r a s z n ą c h o r o b ę - A I D S I I , „ k t ó r e j m o ż n a n a b a w i ć się przez sam d o t y k osoby, k t ó r a na tę c h o r o b ę zachoruje. Lecz Niebiosa obejmują tą c h o r o b ą całkowicie i wyłącznie ś r o d o ­ wisko homoseksualne j a k o ostrzeżenie dla świata, by zmienić nasze prawa, n a s z ą m o r a l n o ś ć , nasze zaniedbania, pozwala­ j ą c e te rzeczy k o n t y n u o w a ć . " Co ciekawe, A I D S - niezgod­ nie z faktycznym stanem rzeczy, lecz absolutnie w zgodzie z p o r z ą d k i e m m i t y c z n y m - przyjmuje t u p o s t a ć choroby, atakującej znienacka i g w a ł t o w n i e ; tak j a k b y dla tego, co w dniu A p o k a l i p s y objawić ma najwyższą moc idealnym modelem m i a ł a j u ż na zawsze p o z o s t a ć plaga, g w a ł t o w n o ś c i ą p r z y p o m i n a j ą c a C z a r n ą Śmierć. „ T a choroba - twierdzi Jasnowidz - potrzebuje t y l k o czterech d n i do inkubacji w organizmie. C h o r y umiera w ciągu d w ó c h tygodni. Symptomy są bardzo podobne do zapalenia opon m ó z ­ gowych." (Proszę zwrócić u w a g ę na z m i a n ę czasu przyszłego na teraźniejszy, co m o ż e p o d k r e ś l a ć p e w n o ś ć przepowiedni.) W podobnie apokaliptyczny t o n u d e r z a j ą , gdy m o w a o A I D S , na r ó w n i media k u l t u r y wysokiej i niskiej, prasa, naukowe i popularnonaukowe publikacje i ludowe przepo­ wiednie o k o ń c u świata. A I D S - „ t e n s k r ó t jest dziś synonimem śmierci i szatana", czytamy w artykule, opub­ l i k o w a n y m na ł a m a c h „ D e r Spiegel" w 1985 r o k u . „ W wielkich miastach pojawili się j u ż pierwsi prorocy, wiesz­ czący koniec świata, G u r u Bhagwan przepowiada p o n u r o , że A I D S sprawi, iż I I I wojna ś w i a t o w a będzie j u ż niepotrzebna - ofiarą nowej zarazy p a d n ą i tak dwie trzecie l u d z k o ś c i . " W książce Gene A n t o n i o AIDS - zmowa milczenia jej autor w p u n k t a c h podsumowuje „ K a t a s t r o f a l n e skutki rozprzest­ rzeniania się A I D S : Jeżeli nie z o s t a n ą szybko podjęte k r o k i , k t ó r e z a p o b i e g n ą b ł y s k a w i c z n e m u rozwojowi epidemii, sku­ tkiem będzie katastrofa nie m a j ą c a precedensu w całych dziejach l u d z k o ś c i . " Dalej A n t o n i o wymienia kolejne sfery życia, k t ó r e u l e g n ą c a ł k o w i t e m u zniszczeniu - „ r u i n a sys­ temu opieki s p o ł e c z n e j " , „ r u i n a systemu opieki zdrowot­ nej", „ c h a o s społeczny i ekonomiczny" oraz, co najważniej­ sze, z a g ł a d a biologiczna całego ludzkiego gatunku. „ M i l i o n y u m i e r a j ą c y c h w ś r ó d pogłębiającej się degeneracji u m y s ł o w e j , ruina e k o n o m i i , poczucie narodowej klęski - to nas czeka, jeśli nie z r o b i m y co w naszej mocy, aby p o w s t r z y m a ć epidemię." N i e jest to w y o b r a ż e n i e odosobnione. Niezwykle podobna epidemia z d z i e s i ą t k o w a ł a l u d n o ś ć S t a n ó w Zjednczonych na p r z y k ł a d we współczesnej popularnej powieści science-fic­ t i o n L a r r y R. Leichtera Epidemia. 1 2 3 Wieści o Apokalipsie, k t ó r e j j e d n y m ze z n a k ó w jest właśnie A I D S , błyskawicznie rozeszły się po c a ł y m świecie. „ P a n B ó g nie m i a ł co wymyślić i stworzył A I D S , ale j a k to nie p o m o ż e , to będzie z a g ł a d a ś w i a t a " - m ó w i jeden z m i e s z k a ń ­ c ó w M a ł e g o Cichego, wioski na Podhalu. I n n y u w a ż a z kolei, iż „ A I D S pojawił się na świecie, żeby ludzie w y m a r l i , bo Pan B ó g chce s k a z a ć ludzi, zaczął od Czarnobyla - to na 160 4 5 6 * * * A I D S ożywia najstarsze, z w i ą z a n e z w i e l k i m i plagami lęki; zaraza, plaga, epidemia to jego metafory najczęstsze i naj­ popularniejsze. P o z o s t a j ą c w ich k r ę g u , dziedziczy A I D S zarazem tę s a m ą s y m b o l i c z n ą m o w ę , j a k ą od w i e k ó w p r z e m a w i a ł y zaraza, plaga, epidemia: s y m b o l i c z n ą m o w ę zła. C h c i a ł a b y m z a r y z y k o w a ć tutaj tezę (o k t ó r e j szerzej p i s a ł a m w i n n y m miejscu) , że zło, wcielone w w y o b r a ż e n i a plagi czy zarazy, sięga najstarszych, najbardziej archaicz­ nych warstw ś w i a d o m o ś c i i k u l t u r y ; że sięga ono mianowicie, w e d ł u g o k r e ś l e n i a Paula Ricoeura „ p i e r w s z e g o 'schematu' z ł a " , a zatem wcześniejszego od symbolizmu grzechu i w i n y symbolizmu zmazy, skalania, n i e c z y s t o ś c i . Oczywiście, te dwie późniejsze koncepcje t a k ż e są tutaj obecne, niemniej jednak właśnie ta pierwsza podstawowa wydaje się dla f a n t a z m a t ó w plagi szczególnie charakterystyczna. W pojęciu zmazy ( k t ó r ą o k r e ś l a Ricoeur, w ślad za Petazzonim, j a k o „ a k t pogłębiający zło, nieczystość, fluid, tajemnicze i szkodliwe quid o d d z i a ł y w a j ą c e dynamicznie, a zatem magicznie" ) dla mitycznego pola w y o b r a ż e ń zwią­ zanego z tematem zarazy szczególnie istotne są, w m o i m przekonaniu, dwa momenty: w y o b r a ż e n i e czegoś k a l a j ą c e g o 7 8 9 * Artykuł jest wersją ostatniego rozdziału mojej książki Zara­ za. Mitologia dżumy, cholery, AIDS, która ukaże s i e w Wydawnict­ wie Naukowym Semper. �( z a r ó w n o materialnego j a k też symbolicznego), co kala przez k o n t a k t i z a r a ż e n i e , oraz kwestia zasadniczej ambiwalencji zmazy, w y r a ż a j ą c a zarazem a m b i w a l e n c j ę wszelkich zjawisk nieczystych (to właśnie magiczna koncepcja zmazy, u w a ż a Ricoeur, d a ł a p o c z ą t e k do dziś żywej symbolice czystego i nieczystego, wraz z c a ł y m t o w a r z y s z ą c y m jej bogactwem odcieni). Medyczny sens zaraźliwości w istocie jest zawsze w t ó r n y wobec idei magicznego skalania, z a r a ż e n i a , do­ tknięcia - d o t k n i ę c i a TCOZJĄ choroby, śmierci i nieczystości; jest w t ó r n y wobec zmazy należącej do p o r z ą d k u sakralnego. ,,Od p o c z ą t k u zmaza jest c z y m ś więcej niż t y l k o p l a m ą -pisze francuski filozof-wskazuje na to, że cała osoba jest t u d o t k n i ę t a w swym stosunku do s a c r u m . " Ambiwalencja natury zmazy wynika więc z analogicznej ambiwalencji zjawisk n a l e ż ą c y c h do p o r z ą d k u sacrum, k t ó r e w skalaniu dostrzec p o z w a l a j ą z a r ó w n o s t r o n ę n e g a t y w n ą j a k też p o z y t y w n ą , z a r ó w n o „ p r z e k l e ń s t w o " , j a k też „świę­ t o ś ć " . Bowiem, jak pisał Ricoeur, symbolizm zmazy „ n u r z a się jeszcze w żywiole kosmicznym; 'zbrukane', ' u ś w i ę c o n e ' i 'święte' są ze s o b ą p o w i ą z a n e siecią podziemnych odp o w i e d n i o ś c i i zależności, k t ó r e b y ć m o ż e są nie do zatar­ c i a . " Charakterystyczna dla świata k u l t u r archaicznych ambiwalencja zjawisk sakralnych p r z e t r w a ł a , j a k zauważyli religioznawcy ( i Tomasz M a n n w Wybrańcu) do dzisiaj. Nadal, udowadnia Mircea Eliade, „ T o , co jest 'skalane', a więc ' p o ś w i ę c o n e ' o d r ó ż n i a się w p o r z ą d k u ontologicznym od tego wszystkiego, co należy do sfery ś w i e c k i e j " ; nadal jest r ó w n i e niebezpieczne i w y m a g a j ą c e specjalnego przygo­ towania rytualnego. N a p r z y k ł a d z i e w y o b r a ż e ń , d o t y c z ą ­ cych ofiar A I D S w i d a ć to bardzo w y r a ź n i e : w wizerunku tych o s ó b m o t y w wybrania, uświęcenia, wyniesienia w y r a ź ­ na mitologizacja splata się z m o t y w e m skalania j a k o fizycz­ nego zszargania i etycznego p o h a ń b i e n i a . Ujawnienie się tej ambiwalencji w y m a g a ł o oczywiście t r o c h ę czasu i d o k o n a ł o się w ó w c z a s dopiero, gdy A I D S o s i ą g n ą ł pełnię swego bytu w zbiorowej, symbolicznej w y o b r a ź n i . By to z r o z u m i e ć , trzeba jednak cofnąć się aż do momentu narodzin jego m i t o l o g i i . Nie m o ż e m y bowiem z a p o m i n a ć , że w świetle najwcześniejszej wersji m i t u A I D S nie była to jeszcze choroba „ n a s wszystkich" ani choroba wybranych, lecz p r z y p a d ł o ś ć d o t y k a j ą c a t y l k o i wyłącznie grzesznych, p r z e k l ę t y c h obcych, marginesu społecznego: homoseksualis­ t ó w , H a i t a ń c z y k ó w , n a r k o m a n ó w , prostytutek, czarnych m i e s z k a ń c ó w A f r y k i . Był w ó w c z a s A I D S jednoznacznym synonimem zła; zła zbiorowego, wymierzonego nie w jedno­ stki, lecz w c z ł o n k ó w grupy ryzyka - tej, j a k pisze Susan Sontag, „ n e u t r a l n i e b r z m i ą c e j , biurokratycznej kategorii, k t ó r a ożywia a r c h a i c z n ą ideę skażonej i o s ą d z o n e j c h o r o b ą s p o ł e c z n o ś c i . " Wyczuwalna tutaj stara koncepcja zła j a k o zmazy, skalania, nieczystości o d s ł a n i a ł a jedynie swoje nega­ tywne, „ c i e m n e " oblicze. Radykalny p r z e ł o m w m i t o l o g i i A I D S n a s t ą p i ł w 1985 r o k u , gdy wraz ze śmiercią gwiazdy filmu, Rocka Hudsona, koncepcja zmazy o d z y s k i w a ć zaczęła z a p o m n i a n ą ambiwa­ lencję. „ R o z g ł o s z o n a przez media j a k o dramat narodowy śmierć Rocka Hudsona w s t r z ą s n ę ł a A m e r y k ą . Po raz pierw­ szy tragedia A I D S m i a ł a twarz. Twarz jednego z p ó ł b o g ó w tego k r a j u " - czytamy u D . Lapierre'a; p ó ł b o g ó w i b o g ó w , p a r a f r a z u j ą c słowa A r t u r a D r o g e ' a z K a t e d r y Nowego Testamentu przy Wydziale Teologii Uniwersytetu Chicago­ wskiego, przebranych za Rocka Hudsona, Freddy'ego M e r ­ cury, Earvin (Magic) Johnsona, za gwiazdy k u l t u r y maso­ wej: filmu, muzyki i sportu. P o n i ż e n i i wywyższeni, przeklęci i święci, m i e s z k a ń c y piekła i nieba kultury masowej pierwsi d o t k n i ę c i zostali p l a g ą A I D S ; stali się w y b r a ń c a m i . O b o k tematu zła pojawia się więc m i t o l o g i a w y b o r u , k t ó r a 10 1 1 12 13 1 4 15 pomaga złu o d z y s k a ć jego pierwotny, sakralny wymiar. Sądzić więc m o ż n a , że - podobnie j a k inne plagi - sięga A I D S do wierzeń o wiele starszych niż wizja zarazy j a k o kary bożej; do wierzeń, dla k t ó r y c h ta klasyczna j u ż , teologiczna w y k ł a d n i a jest t y l k o j e d n ą z racjonalizacji. D o wierzeń, zakorzenionych w niewyczerpanych z ł o ż a c h poprzedzającej wszelką etykę kosmicznej s a k r a l n o ś c i . Nawet w j ę z y k u n a u k o w y m z a c h o w a ł się ślad dawnych dynamicznych k o n ­ cepcji, k t ó r e , by z o b r a z o w a ć niezwykłą moc plagi, u t o ż ­ samiały j ą zazwyczaj z mocami ognia: p o ż a r e m , b ł y s k a w i c ą , i s k r ą ( m ó w i o n o np. o „iskrze m o r u " ) . „ W s z ę d z i e tam, gdzie bieda i niski p o z i o m życia s p o ł e c z n e g o n a r u s z y ł y życie rodzinne, d o p r o w a d z a j ą do licznych z w i ą z k ó w seksualnych, z a k a ż e n i e H I V szerzy się j a k p o ż a r " - pisze Tadeusz Nasierowski. Tajemniczy charakter i n i e w y j a ś n i o n a etiologia choroby sprawiły, że - jak w przypadku dawnych epidemii - m n o ż ą się naukowe, popularne i religijne hipotezy oraz interpreta­ cje. N a H a i t i na p r z y k ł a d - w e d ł u g b a d a ń antropologa Paula F a r m e r a - wierzenia ludowe, rdzennie h a i t a ń s k i e n a k ł a d a ­ j ą się na schemat wyjaśnień chrześcijańskich i medycznych, t w o r z ą c wraz z n i m i spójny, c h o ć d o ś ć paradoksalny obraz: A I D S przypisywane jest t u z a r ó w n o karze bożej za grzechy, j a k też m i k r o b o m oraz z w i ą z a n y m z m a g i ą voodoo za­ klęciom. P o d o b n ą wielość wyjaśnień zarazy odnajdujemy zresztą wszędzie. „ Z a n i m medycyna z a m i e n i ł a się w t e c h n i k ę , w chwili narodzin w y p o w i a d a ł a c h o r o b ę i jednostkowe d o ś w i a d ­ czenie chorego. Analogicznie, od zarania k r o n i k , historyk czynił z choroby jeden z o b o w i ą z u j ą c y c h u s t ę p ó w swojej opowieści. O d Tucydydesa do Grzegorza z Tours i nie­ zliczonych anonimowych Opisań choroby..., k o m e n t u j ą c y c h zarazy ery n o w o ż y t n e j , p o d w ó j n o ś ć (pli) jest zachowana; bez zdziwienia znajduje się j ą w figurze, p o d k t ó r ą dzisiaj gazeta przedstawia epidemię czy fantazmat epidemii. We wszyst­ kich owych tekstach w i d a ć podobne sekwencje. A k t o r historyczny (głowa p a ń s t w a , miasta, l u d chrześcijański, n a r ó d ) doznaje z z e w n ą t r z ( B ó g , W s c h ó d , Ż y d z i ) zła (kara, p r ó b a , pomsta), ale u siebie musi s z u k a ć n a ń lekarstwa (w pokucie, modlitwie, odosobnieniu, p o g r o m i e ) . " P o d w ó j ­ n o ś ć o w ą da się z a u w a ż y ć t a k ż e w k u l t u r o w y m wizerunku A I D S . Uruchamia on bowiem - p o w t ó r z m y raz jeszcze - najstarsze, z w i ą z a n e z z a r a z ą , p l a g ą i e p i d e m i ą sensy: z a r ó w n o symbolizm zmazy, j a k też grzechu i winy, z a r ó w n o w y o b r a ż e n i e plagi j a k o czegoś u d e r z a j ą c e g o , z s y ł a n e g o z wysoka, j a k o „ t a j e m n i c z e g o napomnienia z z a ś w i a t ó w " (że p r z y w o ł a m y tutaj, za Rudolfem O t t o , piękne, średniowiecz­ ne s ł o w o / r e ( Y ) , j a k też czegoś, co rozgrywa się j u ż na ziemi, p o m i ę d z y l u d ź m i , co z a r a ż a i magicznie kala. C a ł y ten niezwykle skomplikowany system wierzeniowy szczelnie w y p e ł n i o n y jest l u d o w y m i , p o p u l a r n y m i , teologicz­ n y m i i n a u k o w y m i interpretacjami. W e ź m y na p r z y k ł a d k l a s y c z n ą dla plagi teorię, k t ó r a jej źródeł u p a t r y w a ć k a ż e zawsze w sferze obcości, w symbolicznym k r ę g u innego świata (niezależnie od tego, czy jest to sfera obcości w o b r ę b i e naszego uniwersum, czy też kryjąca się p o d obrazami odległych i egzotycznych krain). Jej przejawem m o ż e być c h o ć b y ta popularna spiskowa teoria świata k t ó r a A m e r y k a ­ n ó w s k ł a n i a ł a do szukania ojczyzny A I D S na H a i t i , a H a i ­ t a ń c z y k ó w - do wywodzenia jej z l a b o r a t o r i ó w F o r t Derrick w stanie M a r y l a n d . Dziennikarz „ L i t i e r a t u r n o j Gaziety" przypisuje w y p r o d u ­ kowanie wirusa H I V zjednoczonym siłom Pentagonu i C I A , a redaktorzy skandynawskiego magazynu erotycznego „ P l a y s t a r " diabelskiemu tandemowi Bush - Honecker. „ P o r z ą d n i " obywatele S t a n ó w Zjednoczonych o s k a r ż a j ą 1 6 1 7 1 8 19 20 767 �swoich „ w e w n ę t r z n y c h " obcych - h o m o s e k s u a l i s t ó w , a zna­ ny a m e r y k a ń s k i działacz gejowski i pisarz L a r r y K r a m e r 0 ś w i a d o m e i celowe p o s u n i ę c i a przciw gejom obwinia Busha 1 Reagana: „ W k o n t e k ś c i e A l DS m o ż n a je p o s t a w i ć na r ó w n i z p o s t ę p o w a n i e m Hitlera wobec Ż y d ó w . " Sontag zwraca z kolei u w a g ę na szeroko rozpowszechnione wierzenie, że korzeni A I D S s z u k a ć trzeba na Czarnym Lądzie, a w samej chorobie u p a t r y w a ć kolejne nawiedzenie z Trzeciego Ś w i a t a , kolejną plagę „ s m u t k u t r o p i k ó w " . J ę z y k d y s k u r s ó w medycznych nie pozostaje tu w tyle za m y ś l e n i e m potocznym. P r z y t a c z a j ą c hipotezy m ó w i ą c e , że istnieje m o ż l i w o ś ć pierwotnego z a r a ż e n i a c z ł o w i e k a przez m a ł p ę , Sontag p o d k r e ś l a istnienie i a k t u a l n o ś ć starego ciągu skojarzeń, k t ó r e popularne w y o b r a ż e n i e M u r z y n a łączą z w y o b r a ż e n i e m zwierzęcości i seksualnego rozpasania. „ O s t a t n i e badania d o w o d z ą - pisze, j a k b y ilustrując tę tezę j u ż cytowany A n t o n i o - że A I D S r o z p o c z ą ł swą śmiertelną p o d r ó ż po trasie ludzkiej gdzieś w Afryce. Znaleziono go w ciele koczkodana, m a ł p y żyjącej na t y m kontynencie, a bardzo podobny wirus zidentyfikowano w ciele a f r y k a ń ­ skiej odmiany owcy. D r o g i pierwszego z a k a ż e n i a nie są do k o ń c a jasne. Przypuszcza się, że m o g ł o do niego dojść w w y n i k u u k ą s z e ń , jedzenia z a k a ż o n e g o mięsa lub współ­ życia seksualnego z tymi z w i e r z ę t a m i . " Czy trzeba doda­ w a ć , że i Afrykańczycy nie pozostali dłużni i szybko od­ wdzięczyli się A m e r y k a n o m w i a r ą w a m e r y k a ń s k i e pochodzeni choroby, będącej elementem szeroko zakrojonego planu wojny biologicznej... 2 1 22 * * * Jednym z o b r a z ó w , w k t ó r e wciela się moc plagi, jest obraz wirusa; to jego mitologia w d u ż y m stopniu decyduje o ż y w o ­ ści plagowej metafory A I D S . Badania nad w i r u s o l o g i ą l u d o w ą , czy też p o p u l a r n ą , i nad z w i ą z a n y m i z nią obyczaja­ m i j ę z y k o w y m i w tekstach stricte naukowych wciąż stoją otworem. „ M i m o że o wirusach ogromnie d u ż o rozprawia­ my -pisze Zofia K u r a t o w s k a - i to nie t y l k o my, lekarze, lecz także ludzie innych z a w o d ó w , wiedza o tych dziwnych tworach nie jest zbyt rozpowszechniona. Tak n a p r a w d ę dla zwykłego człowieka (a nawet dla zwykłego lekarza) wirusy p o z o s t a j ą właściwie czymś m i t y c z n y m . " Jeśli sięgniemy, za K u r a t o w s k a , do przytoczonej przez W ł a d y s ł a w a K o p a l i ń ­ skiego etymologii tego pojęcia dowiemy się, iż wirus w j ę z y k u ł a c i ń s k i m o z n a c z a ł j a d , śluz, s m r ó d . „ W późniejszej łacinie virulentia to także ' z a k a ż e n i e ' . W ż a r g o n i e lekarskim przy­ wykliśmy przez słowo 'wirulentny' r o z u m i e ć zjadliwy lub złośliwy z a r a z e k . " W wirusie m o ż n a zatem widzieć s a m ą kwintesencję nieczystości, kwintesencję czegoś z a r a ż a j ą c e g o , kalającego, brudzącego. 23 24 Nawet dzisiaj jeszcze, i to w tekstach naukowych i popu­ larnonaukowych, t r a k t u j ą c y c h o wirusie, posłyszeć m o ż e m y echa starej epidemiologicznej koncepcji Marcusa Terentiusa Varro (116-27 p.n.e.). D l a lepszego zobrazowania idei z a r a ż e n i a p o w o ł a ł on do życia niewidzialne istoty, m a l e ń k i e żyjątka, k t ó r e , niewidoczne dla oka, p r z e d o s t a w a ł y się do organizmu człowieka przez usta i nos. Z a m i e s z k i w a ł y owe istoty, zgodnie z wcześniejszą jeszcze, m i a z m a t y c z n ą teorią Hipokratesa, miejsca nieczyste, wilgotne i bagniste. I trzeba p r z y z n a ć , że nawet nauka, nie m ó w i ą c j u ż o wiedzy ludowej, doskonale p r z e c h o w a ł a tajemniczą a u r ę , o t a c z a j ą c ą owych p o s ł a ń c ó w zarazy. Czytamy na p r z y k ł a d u Kuratowskiej: „ T r z e b a powiedzieć, że są to twory nader dziwne. Nie­ przypadkowo użyte tu z o s t a ł o słowo ' t w o r y ' . Wirusy bo­ wiem nie są k o m ó r k a m i , nie należą ani do świata r o ś l i n n e g o , ani do świata zwierzęcego, j a k na p r z y k ł a d pierwotniaki. Zachodzi pytanie, czy w ogóle m o ż n a je zaliczyć do organiz­ m ó w ż y w y c h ? " K u r a t o w s k a zwróciła tu u w a g ę na szcze­ 2 5 162 g ó l n ą cechę wirusa - na jego m e d i a l n o ś ć . Wirus, pisze też W i k t o r O s i a t y ń s k i , znajduje się d o k ł a d n i e na granicy między t y m , co żywe, i t y m , co m a r t w e . M e d i a c y j n y charakter (nie należą ani do świata r o ś l i n n e g o , ani do zwierzęcego, nie są ani martwe ani żywe) doskonale predystynuje te stworzenia do rangi tajemniczych w y s ł a n n i k ó w z z a ś w i a t ó w . Nie bez przyczyny zatem mitologia popularna przed­ stawia wirusa j a k o „ n a j b a r d z i e j z a ż a r t e g o wroga boskiego stworzenia". Cytowany j u ż wcześniej Lapierre pisze: „ J a k świat ś w i a t e m wirusy - te miniaturowe, ś m i e r c i o n o ś n e cząsteczki unicestwiały więcej ludzi, zwierząt i roślin niż wszystkie klęski naturalne i k o n f l i k t y historyczne razem w z i ę t e . " Przypomina on wręcz k r w i o ż e r c z e g o wampira: „ N i e z d o l n e r o z m n a ż a ć się samodzielnie, p o t r z e b u j ą one do przeżycia w s p ó ł u d z i a ł u k o m ó r e k , k t ó r e a t a k u j ą . K u s i je wszystko, co żyje; ż a d n a k o m ó r k a nie uchroni się przed ich z a c h ł a n n o ś c i ą . " W i r u s o w i A I D S przypisywana jest moc szczególnie p o t ę ż n a i niszcząca (powszechnie nazywa się go „ m o r d e r c ą " ) , co dr. A n t h o n y Fauci, szef a m e r y k a ń s k i e g o Instytutu C h o r ó b Alergicznych i Z a k a ź n y c h wyraził słowa­ m i : „ N i e m o ż n a sobie w y o b r a z i ć bardziej s z a t a ń s k i e g o wirusa niż ten. Atakuje i niszczy właśnie te k o m ó r k i , k t ó r e właściwie powinny c h r o n i ć nas przed w i r u s a m i . " 26 2 7 28 29 Sontag u w a ż a , że jeśli metafora plagi ma jeszcze przy­ szłość, to tylko dzięki pojęciu wirusa. We w s p ó ł c z e s n y m d o ś w i a d c z e n i u świata wirusologiczna metaforyka odgrywa niezwykle i s t o t n ą rolę. Nie t r a c ą c bowiem swej mrocznej tajemnicy, odsłaniają wirusy coraz to nowe szczegóły swego charakteru. O k a z a ł o się, na p r z y k ł a d , że nie są jedynie czynnikiem z a k a ż e n i a ; m o g ą r ó w n i e ż p r z e n o s i ć informację g e n e t y c z n ą . O k a z a ł o się, że p o t r a f i ą m u t o w a ć . Te właśnie cechy sprawiły, że wirusy hojnie użyczają dzisiaj swej metaforyki światu pozamedycznemu, raz jeszcze występując w roli m e d i a t o r ó w . Są d o s k o n a ł y m łącznikiem na p r z y k ł a d p o m i ę d z y ś w i a t e m k o m p u t e r ó w a ś w i a t e m najnowszej i j a k sam wirus zmiennej choroby, wpisując t y m samym A I D S w szeroki kontekst naszej współczesności; n o w y m i treściami, o d w o ł u j ą c y m i się do pojęcia n i e p r z e w i d y w a l n o ś c i , zmienno­ ści, p o d s t ę p n o ś c i w z b o g a c a j ą stare lęki. * * * W r a c a j ą c jeszcze do archaicznej koncepcji zmazy, to o jej o b e c n o ś c i w micie A I D S m o ż e r ó w n i e ż świadczyć fakt, iż niezwykle żywy jest w n i m system w y o b r a ż e ń , z w i ą z a n y c h z s y m b o l i k ą kalającego k o n t a k t u . W nosicieli wirusa H I V demonizm wcielił się w stopniu nie mniejszym niż w nie­ gdysiejsze ofiary d ż u m y i cholery. T r u d n o , zaiste, p r z e k o n a ć s p o ł e c z e ń s t w o , że drogi z a k a ż e n i a są ściśle o k r e ś l o n e , skoro panuje powszechne, g ł ę b o k o zakorzenione przekonanie, iż zarazić się m o ż n a nie t y l k o przez stosunek seksualny czy transfuzję, ale r ó w n i e ż przez przedmioty, d o t k n i ę c i e osoby chorej, s a m ą jej bliskość a nawet spojrzenie. „ N a ulicy coraz niżej s p u s z c z a ł a m głowę. Nie ś m i a ł a m spojrzeć na ludzi, tak j a k b y wzrok m ó g ł ich z a r a z i ć " - m ó w i bohaterka repor­ t a ż u w „ T w o i m Stylu". Rozmaite, naukowe nawet i paranaukowe pisma prześcigają się w wynajdywaniu najmniej p r a w d o p o d o b n y c h d r ó g z a k a ż e n i a . Magazyn „ L a n c e t " w 1986 r o k u o p u b l i k o w a ł na p r z y k ł a d a r t y k u ł , p o ś w i ę c o n y możliwości z a r a ż e n i a przez u ż y w a n i e w s p ó l n e g o p ł y n u do p ł u k a n i a szkieł k o n t a k t o w y c h , a jeszcze inne pismo za­ stanawia się, czy cebula, do k t ó r e j k a p n ę ł a łza chorego kucharza, albo bar s a ł a t k o w y , nad k t ó r y m k i c h n ą ł nosiciel wirusa m o g ą stać się p o w a ż n y m i realnym ź r ó d ł e m zarazy. A c h o c i a ż to nosiciele i chorzy b u d z ą największą grozę, ludzie boją się t a k ż e z m a r ł y c h na A I D S . „ N a trumnie m ł o d e g o człowieka, z m a r ł e g o w z a c h o d n i o b e r l i ń s k i m szpita3 0 �lu i m . Rudolfa Virchowa, jeden z p o s ł u g a c z y z kostnicy n a p i s a ł w i e l k i m i literami A I D S . T r u m n ę przewieziono do m a ł e g o miasteczka w Niemczech Zachodnich, gdzie mieszka matka z m a r ł e g o . N i k t z s ą s i a d ó w nie przyszedł na po­ g r z e b " - czytamy w „ D e r Spiegel". Śmierć „ n a z a r a z ę " zawsze była szczególnie kalająca; rzeczywistość z w i ą z a n a z sacrum zawsze szczególnie niebezpieczna dla p r o f a n ó w . ,,(...) prastare zakazy dziedziczy się j a k c h o r o b ę " - n a p i s a ł , p o w o ł u j ą c się na Freuda, van der Leeuw. Pod na w s k r o ś w s p ó ł c z e s n y m i , racjonalnymi uzasadnieniami nietrudno od­ k r y ć pradawne warstwy m i t u . Na niezwykle i s t o t n ą rzecz zwróciła u w a g ę Sontag: oto czynnikiem d e c y d u j ą c y m o z w i ą z a n y c h z A I D S w y o b r a ż e ­ niach nieczystości jest seks. „ P o j a w i e n i e się nowej epidemii o rozmiarach katastrofy - pisze ona - (...) nie w y s t a r c z y ł o b y moralistom do określenia jej mianem kary bożej. Potrzebne było jeszcze i to, by najczęstszą d r o g ą z a k a ż e n i a był seks." W i n n y m z a ś miejscu Sontag pisze: „ S e k s u a l n y s p o s ó b transmisji choroby, u w a ż a n e j przez większość ludzi za nieszczęście, ściągane na siebie dobrowolnie, o s ą d z a n y jest 0 wiele surowiej niż inne drogi z a k a ż e n i a ; t y m bardziej, że A I D S u w a ż a n y jest za c h o r o b ę , z w i ą z a n ą nie t y l k o z eks­ cesami seksualnymi, ale r ó w n i e ż z ich perwersyjnym charak­ terem. (...) Z a r a ż e n i e się c h o r o b ą na drodze s t o s u n k ó w seksualnych u w a ż a n e jest za bardziej dobrowolne, a zatem zasługujące na większe p o t ę p i e n i e . (...) Z a k a ź n e choroby, zawinione przez seks, zawsze w y w o ł u j ą o b a w ę dużej z a r a ź ­ liwości i dziwaczne fantazje na temat transmisji choroby w miejscach publicznych d r o g ą p o z a p ł c i o w ą . " Przypom­ nijmy: płyn do p ł u k a n i a szkieł k o n t a k t o w y c h , łza kucharz na krojonej przez niego cebuli... Sontag u w a ż a , że te właśnie cechy w y r a ź n i e łączą A I D S z syfilisem, Tadeusz K o m e n d a n t z a ś , k t ó r y o podobnych sprawach pisze na ł a m a c h „ T w ó r c z o ś c i " , u w a ż a A I D S za pierwszą w dziejach c h o r o b ę , w obrazie której seks tak w y r a ź n i e skojarzony jest ze śmiercią - w e d ł u g niego nawet syfilis nie m i a ł tak mocnej k o n o t a c j i . I c h rozumowanie celnie wydobywa d o m i n u j ą c y w z m i t y z o w a n y m wizerunku A I D S m o t y w skalania seksualnego. Ponownie o d w o ł u j e m y się do r o z w a ż a ń Paula Ricoeura. Pisze on: „ U d e r z a j ą c e jest, j a k ą d o n i o s ł o ś ć i p o w a g ę przypi­ suje się w e k o n o m i i zmazy ł a m a n i u z a k a z ó w o charakterze seksualnym: zakaz kazirodztwa, sodomii, usuwania p ł o d u , s t o s u n k ó w p ł c i o w y c h w czasie a nieraz w miejscu zabronio­ n y m jest tak fundamentalny, że nic lepiej nie charakteryzuje systemu zmazy, j a k to rozdęcie spraw seksualnych tak dalece, że w s p ó l n i c t w o zadzierzgnięte między seksualnością a z m a z ą wydaje się istnieć od n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w . " Skalanie seksualne pojmowane jest przy t y m j a k o nieczys­ tość najwyższego stopnia, w pewnym sensie nieczystość wzorcowa, podobnie zresztą j a k skalanie wskutek zetknięcia z p r z e l a n ą w czasie z a b ó j s t w a k r w i ą , k t ó r e t a k ż e wcześniejsze jest od wszelkiej etyki, sięgając korzeniami do archaicznej koncepcji zmazy. W tych właśnie d w ó c h rodzajach s k a l a ń w najwyraźniejszej formie uwidacznia się pierwotny, d o s ł o w ­ ny, fizyczny charakter nieczystości. „ P o r ó w n a n i e między stosunkami seksualnymi a z a b ó j s t w e m jest oparte na tej samej grze o b r a z ó w : w obu przypadkach nieczystość wiąże się z o b e c n o ś c i ą 'czegoś' materialnego, co się przenosi przez k o n t a k t i z a r a ż e n i e . " W centrum tego symbolizmu znaj­ dują się sperma i krew - dwie wydzieliny, k t ó r e o d g r y w a j ą najistotniejszą rolę t a k ż e w przekazywaniu wirusa H I V 1 w m i t o l o g i i zarazy. Oto nasienie, sperma - d a j ą c e życie, lecz teraz niebezpiecz­ ne, kalające, niosące śmierć. O t o krew - symbol oczysz­ czenia, ofiary i odkupienia, ale także wojny, morderstwa 31 3 2 33 3 4 35 3 6 3 7 i p o ż y w i e n i a z m a r ł y c h . U k r y t a w ciele w y o b r a ż a siedlisko życia i duszy, wylana na z e w n ą t r z - śmierć. „ L e ż a ł , moja miłość i m ó j m ą ż , leżał w swojej k r w i , w tej niebezpiecznej, czerwonej k r w i , oznaczającej życie i śmierć i bardzo p o w o l i u m i e r a ł " - m ó w i Josef w swojej autobiograficznej książce Przekwitający mak. AIDS - ostatnie miesiące pewnej miłości. M i a r ą symbolicznej mocy A I D S m o ż e b y ć właśnie ta jego z d o l n o ś ć p r z y w o ł y w a n i a archaicznych s e n s ó w o b r a z ó w , w k t ó r y c h objawia się w s p o s ó b najpełniejszy cała ich a n t y n o m i c z n o ś ć . T o , co zazwyczaj oznacza życie - krew czy wydzieliny seksualne - teraz, w k o n t e k ś c i e plagi A I D S , stało się t a k ż e (jak przyjęło się j u ż m ó w i ć ) „ d a r e m ś m i e r c i " , p r z y p o m i n a j ą c w ten s p o s ó b o swej prawdziwej, ambiwalent­ nej naturze. I s t o t ę nieczystości najpełniej odsłaniają ryty oczyszczenia, k t ó r e dziś nawet, pod m a s k ą racjonalnych d z i a ł a ń sanitar­ nych, kryją zachowania o charakterze w y r a ź n i e magicznym. W ł a ś n i e w ich świetle najjaśniej w i d a ć , iż materialna nieczys­ tość spermy i k r w i jest jednak także nieczystością symbolicz­ ną; że k a ż d a zmaza, j a k pisał Ricoeur, jest zawsze c z y m ś więcej niż t y l k o p l a m ą - jest p l a m ą s y m b o l i c z n ą . Aspekt czysto fizyczny, materialny n i e o d ł ą c z n y jest w tych wyob­ r a ż e n i a c h od aspektu duchowego, moralnego, etycznego. „ P r z e d s t a w i e n i e zmazy utrzymuje się w światłocieniu quasi-fizycznego z a k a ż e n i a , k t ó r e zbliża się do quasi-moralnej niegodziwości. Ta d w u z n a c z n o ś ć nie jest w y r a ż o ­ na p o j ę c i o w o , lecz jest p r z e ż y w a n a w s p o s ó b intencjonalny poprzez na poły fizyczny, na poły z a ś etyczny lęk p r z y n a l e ż ­ ny przedstawieniom nieczystości. Jeśli jednak symbolicznej struktury zmazy nie oddaje ani refleksja, ani przedstawienie, to przynajmniej jest ona obec­ na w działaniu; m o ż n a j ą u c h w y c i ć w o b r z ę d a c h oczysz­ czających i od a k t u u s u w a j ą c e g o przejść do 'rzeczy' u s u n i ę ­ tej." W przytaczanych przez Paula Farmera wierzeniach na temat r o z n o s z ą c y c h z a r a z ę H a i t a ń c z y k ó w pojęcie nieczysto­ ści, oznaczające z a r a ż o n ą , i m p o r t o w a n ą do S t a n ó w haitariską krew w rzeczywistości od samego p o c z ą t k u o d n o s i ł o się t a k ż e do kalającej „ h a i t a ń s k o ś c i " w ogóle j a k o ź r ó d ł a zarazy: pod h a s ł e m oczyszczenia b a n k ó w k r w i czytelne jest 0 wiele głębsze pragnienie oczyszczenia świata ze s k a ż o n e j populacji. A ci, k t ó r z y w G ł o s k o w i e , Laskach czy Józefowie krzyczeli, że nie c h c ą u siebie tej „ludzkiej p a d l i n y " , k t ó r z y grozili podpaleniem, czy nie sięgali p o d ś w i a d o m i e do tych samych starych p o k ł a d ó w wierzeniowych, w myśl k t ó r y c h bliskość śmierci - zwłaszcza „ t a k i e j " śmierci - kala? D o wizji oczyszczającego palenia, topienia, w y w o ż e n i a zarazy, izo­ lowania jej - j e ś l i musi istnieć, niech istnieje, ale tylko gdzieś bardzo daleko? Jak głosiło stare epidemiologiczne z a r z ą d z e ­ nie: „ w tak w y k r o j o n y m polu 'zgnilizna winna ustalić się 1 w y c z e r p a ć s w ą m o c ' . . . " „ W ten s p o s ó b symbolika ob­ r z ę d ó w u s u w a j ą c y c h ujawnia w s p o s ó b praktyczny u k r y t y symbolizm, zawarty w przedstawieniu s k a ż e n i a . " Skalanie, pisze Ricoeur, nie istnieje w s p o s ó b absolutny, niezależny od ludzkiej percepcji. Powstaje w kręgu ustana­ wiającego je prawa, w y p o w i a d a j ą c y c h je słów, oceniających spojrzeń. T o słowa i spojrzenia k a ż ą czuć się s k a l a n ą bohaterce cytowanego r e p o r t a ż u . T o określenie „ p a d l i n a " zamyka nosicieli wirusa w k r ę g u symboliki nieczystości i k a ż e o d p r a w i a ć ryty oczyszczenia. D a l e k i m p o g ł o s e m tych starych spraw m o g ą b y ć r o z w a ż a n i a tych specjalistów od p r o f i l a k t y k i A l DS, k t ó r z y u w a ż a j ą , że „wiele n i e p o r o z u m i e ń wynika z nieprecyzyjności powszechnie u ż y w a n e g o j ę z y k a . Za największe n a d u ż y c i e uznano określenie ' d ż u m a X X wieku', co sugeruje - w niezgodzie z faktami - że A I D S działa j a k średniowieczny p o m ó r , przed k t ó r y m nie ma ż a d n e g o 3 8 3 9 40 4 1 163 �r a t u n k u . Z pomorem kojarzy się ' z a r a ż e n i e ' , więc specjaliści sugerują u ż y w a n i e t e r m i n u ' z a k a ż e n i e ' . " T r u d n o m i e ć jednak nadzieję na s z y b k ą z m i a n ę j ę z y k a , a t y m bardziej kryjącej się za n i m wizji ś w i a t a ; zwłaszcza, że religijne i etymologiczne rdzenie „ z a r a ż e n i a " i „ z a k a ż e n i a " w y d a j ą się n i e p o k o j ą c o podobne, jeśli nie wręcz t o ż s a m e . . . W k r ę g u w y o b r a ż e n i a zmazy nieczystości mieści się r ó w ­ nież stara epidemiologiczna teoria Hipokratesa, zgodnie z k t ó r ą siedliskiem choroby są miejsca bagienne i wodniste, z k t ó r y c h u n o s z ą się zanieczyszczające a t m o s f e r ę gnilne opary-miazmaty. Hipoteza ta, p o m i m o o d k r y ć K o c h a , Pas­ teura i całej późniejszej medycyny p r z e t r w a ł a jednak do dzisiaj. W literaturze pięknej a t a k ż e tradycji ludowej napotykamy często na utrzymane w aurze d ż d ż u , wilgoci i m g ł y opisy „ m o r o w e j k r a i n y " . Teoria Hipokratesa prze­ c h o w a ł a się r ó w n i e ż , j a k to błyskotliwie w y k a z a ł a S o n t a g , w t a k i m c h o ć b y , charakterystycznym dla X I X wieku, ale ż y w y m przecież i współcześnie potocznym w y o b r a ż e n i u choroby, k t ó r e jej opis - stan organicznego r o z k ł a d u - cał­ kowicie u t o ż s a m i a z p r z y c z y n ą : nieczystą, p e ł n ą w y z i e w ó w a t m o s f e r ą . Pojęcie nieczystości, gnicia, r o z k ł a d u sięga t u z jednej strony t y p o w o miejskich scenerii ś m i e t n i k ó w , cuch­ n ą c y c h k a n a ł ó w , wilgotnych izb oraz z a g r a ż a j ą c y c h swą bliskością cmentarzy, z drugiej zaś - fizycznego r o z k ł a d u ciała chorej osoby (teoria miazmy szczególnie t r w a ł a wydaje się b y ć w w y j a ś n i a n i u etiologii gruźlicy). Tak oto, w i m a g i n a r i u m choroby, stara idea „ s o l i d a r n o ś c i kosmobiologicznej", j a k nazywa Mircea Eliade owe magicz­ ne nici sympatii łączące człowieka z o t a c z a j ą c y m go ś w i a t e m , z n a l a z ł a przewrotny s p o s ó b , by bezpiecznie d o t r w a ć do naszych c z a s ó w . 1 nie t y l k o d o t r w a ć , ale t a k ż e w z b o g a c i ć c h o r o b ę o w y m i a r moralny. Bo t r u d n o zaprzeczyć, że ó w ciąg skojarzeń obejmuje współcześnie t a k ż e m e t a f o r ę zgniliz­ ny w e w n ę t r z n e j , zepsucia moralnego, k t ó r y c h d o s k o n a ł y m odzwierciedleniem staje sę degeneracja fizyczna. „ Ś r e d n i o ­ wiecze m i a ł o d ż u m ę - w y g a s ł a ona dopiero wtedy, kiedy z a c z ę t o masowo b u d o w a ć domy z kamienia i szczura domowego na d u ż y c h obszarach w y p a r ł szczur w ę d r o w n y . Ostatnie stulecie b y ł o stuleciem cholery - brutalny kapita­ lizm rodem z Manchesteru wtłaczał proletariuszy do j a k najmniejszych p o m i e s z c z e ń , l e k c e w a ż ą c wszelkie zasady higieny. A teraz właśnie A I D S , albowiem A I D S (...) ujawnia całe zepsucie w s p ó ł c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a " - czytamy w c y t o w a n y m j u ż artykule w „ D e r Spiegel". W rozumowa­ niu t y m z ł a t w o ś c i ą rozpoznajemy dzisiejszą, zmodyfikowa­ n ą wersję starej teorii miazmy, z charakterystycznym dla niej zacieraniem granicy p o m i ę d z y ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m i we­ w n ę t r z n y m , p o m i ę d z y fizyką i fizjologią a m o r a l n o ś c i ą , p o m i ę d z y p r z y c z y n ą i skutkiem choroby. Jednostka roztapia się w społeczeństwie, mikrokosmos p r z e g l ą d a się w m a k r o kosmosie. I na o d w r ó t : w c h o r y m człowieku świat rozpoz­ naje swoje największe b o l ą c z k i , dostrzega swój upadek. C z ł o w i e k i świat, obraz zepsucia moralnego i o d r a ż a j ą c e j , fizycznej degeneracji całego organizmu stają się dla siebie nawzajem przejrzystym lustrem. A p o w s t a ł e w n i m odbicie urasta w potocznej ś w i a d o m o ś c i do rangi metafory aktualnej ludzkiej kondycji. H a m b u r s k i profesor higieny, Stefan W i n ­ kle, wyraził to przeświadczenie s ł o w a m i : „ k a ż d e społeczeń­ stwo ma takie zarazy, na jakie z a s ł u g u j e . " Bowiem r o z k ł a d i gnicie m a j ą t u w y m i a r tyleż d o s ł o w n y co symboliczny, sięgający najgłębszego w n ę t r z a człowieka i świata, ich relacji z sacrum. Są stygmatem, znakiem, p i ę t n e m choroby, symbolem z e p s u c i a - ale symbolem p e ł n y m ambiwalencji. Śmierć na A I D S , ta powolna, po­ s t ę p u j ą c a degeneracja całego organizmu, włącznie z w ł a d z a ­ m i psychicznymi i u m y s ł o w y m i , przywodzi na myśl przed4 2 43 44 45 164 i stawienia średniowiecznej sztuki macabre; taki też jest jej k u l t u r o w y wizerunek. „ W i e l u p a c j e n t ó w traci k o n t r o l ę nad u m y s ł e m i ciałem - czytamy u A n t o n i o - aż do n i e m o ż n o ś c i panowania nad funkcjami fizjologicznymi, kiedy wirus roz­ wija się w ich u k ł a d z i e n e r w o w y m . Dramatycznie c h u d n ą i s ł a b n ą . W i e l u traci w z r o k . N i e m o ż l i w y do u ś m i e r z e n i a , straszliwy b ó l zmienia ich życie w m ę c z e r n i ę . " A m e r y k a ń ­ ski socjolog, A n t h o n y C o x o n , pisał: „Jest to śmierć wczesna i to tak p o t w o r n a i bolesna, że przerasta to najbardziej ponure w y o b r a ż e n i a ś r e d n i o w i e c z n e g o p i e k ł a . " A O s i a t y ń ­ ski: „ A m e r y k a n i e się b o j ą . A l e t r u d n o i m się dziwić. M a j ą się czego b a ć . Bo przecież umiera się w b ó l a c h , powoli, ze stopniowym zjadaniem organizmu przez drobnoustroje. Czasem umiera się ze straszliwym uczuciem zimna, przy stałej utracie wagi i sił, gdy j e d y n y m i c z y n n o ś c i a m i , do j a k i c h zdolny jest organizm, są biegunka i w y m i o t y . C z ę s t o umiera­ j ą c idiocieje się, gdy p o s t ę p u j e utrata p a m i ę c i , śmierć atako­ wanych przez wirusa k o m ó r e k , nieodwracalna demencja m ó z g u . " N i c dziwnego, że pewna nie b a w i ą c a się w subtel­ ności a m e r y k a ń s k a gazeta n a z w a ł a chorych na A I D S , obrazowo i wymownie, „ n i e b o s z c z y k a m i na u r l o p i e " . W t y m r o z k ł a d z i e ciała uczestniczy t a k ż e twarz; twarz k t ó r a , na r ó w n i z ciałem, odbija kolejne etapy degeneracji całego organizmu aż do jego ostatecznego upadku. M o ż e nawet więcej: skupia w sobie całą u d r ę k ę konania. Susan Sontag z tego właśnie względu zalicza A I D S , obok t r ą d u i syfilisu, do c h o r ó b najstraszniejszych; w p e w n y m sensie ostatecznych. T a k i c h , k t ó r e z n o s z ą f u n d a m e n t a l n ą , zakorze­ n i o n ą r ó w n i e ż w chrześcijańskiej tradycji ikonograficznej opozycję p o m i ę d z y t w a r z ą i ciałem. W cierpieniach świętych twarz nigdy nie bierze u d z i a ł u , cierpi t y l k o w Pasji Chrystusa, i to cierpienie uwidocznione na obliczu jest symbolem najwyższego cierpienia człowieka. Poprzez cierpienie twarzy tajemnica konania na A I D S d o t y k a w j a k i ś paradoksalny s p o s ó b tajemnicy konania na K r z y ż u - przybliża je, ak­ tualizuje, odtwarza; w z a l u d n i a j ą c y c h ulice miast skulonych, ż e b r z ą c y c h postaciach dostrzec pozwala w y o b r a ż e n i a jakiejś współczesnej, XX-wiecznej Pasji. W y o b r a ż e n i a k t ó r e , po­ przez całą d e g r a d u j ą c ą fizyczność choroby i s a m o t n o ś ć umierania p r o w a d z i ć nas m o g ą t a k ż e w s t r o n ę symboliki Odkupienia. Czy t a k ą śmierć m o ż n a zestetyzować? - pyta w artykule AIDS i esteta U m b e r t o Eco. Czy śmierć na A I D S ma szansę b y ć wzniosła, patetyczna i romantyczna? Czy m o ż e b u d z i ć t ę s k n o t ę j a k gruźlica i j a k syfilis, g ł ę b o k o , wstydliwie skrywane marzenia? Sontag daje o d p o w i e d ź zdecydowanie o d m o w n ą . A I D S , tak j a k rak, nie dopuszcza możliwości jakiejkolwiek romantyzacji śmierci, gdyż jest ona po prostu zbyt bliska. I - tak j a k rak - stał się m o d e l o w y m p r z y k ł a d e m poczucie beznadziej­ ności i klęski. A jednak m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że nadzieja jest dla ludzi c z y m ś na tyle cennym, że t r u d n o będzie p o g o d z i ć się z pochowaniem jej wraz z m i l i o n a m i z m a r ł y c h . Być m o ż e dla pełnej mityzacji - romantyzacji, sentymentalizacji - A I D S potrzeba t y l k o t r o c h ę więcej czasu, tak, b y ś m y nauczyli się z n i m żyć, b y ś m y c h o ć t r o c h ę go oswoili. Nieco podobnie myśli Eco. W e d ł u g niego wszystkim wielkim, symbolicznym c h o r o b o m t o w a r z y s z y ł a zawsze ro­ mantyczna dialektyka człowieka moralnego i człowieka estetycznego. „ K i e d y w i e l k i m i z a g r o ż e n i a m i były gruźlica i syfilis, mieliśmy d w a wzorce zachowania. Z jednej strony wzorzec, k t ó r y nazwiemy w i k t o r i a ń s k i m , z m ę ż e m surowym, p r u d e r y j n ą ż o n ą , w y k l ę c i e m c u d z o ł ó s t w a , rozwiązłością t r a k t o w a n ą j a k o degeneracja, a homoseksualizmem, biseksualizmem czy obojnactwem j a k o tabu. A l e obok tego r o z w i n ą ł się wzorzec estetyczny. N i e t y k o j a k o wzorzec życia 4 6 4 7 4 8 49 �nieuregulowanego, p o ł ą c z o n e g o ściśle z geniuszem, ale wręcz j a k o t r i u m f choroby j a k o t w ó r c z e g o b o d ź c a . " A I D S w z n a c z ą c y s p o s ó b nawiązuje z a r ó w n o do m i t o l o g i i syfilisu j a k też do m i t o l o g i i gruźlicy. Jest, j a k ten pierwszy, c h o r o b ą miłości, podobnie do tej drugiej zaś wyniszcza organizm wskutek b r a k u powściągliwości (bo trzeba t u z a z n a c z y ć , że wykreowane w o k ó ł gruźlicy fantazmaty łączą się z t a k i m właśnie jej w y o b r a ż e n i e m : j a k o choroby, ob­ darzającej jej nosiciela nadnaturalnym darem uwodzenia, choroby seksualnego nieumiarkowania i g o r ą c z k o w e j , de­ strukcyjnej euforii). Pojawił się na scenie w przestrzeni opuszczonej przez te choroby, w przestrzeni seksualnej swobody, w scenerii rockowego koncertu z jego biseksualnym, androgynicznym i d e a ł e m piękności. Co będzie dalej? Czy zwycięży człowiek moralny, solidny, wierny i monogamiczny partner, czy też raczej odziedziczy A I D S , po gruźlicy i syfilisie, miejsce twórczej choroby, choroby celeb­ rowanej j a k o warunek estetyki i zarazem estetyczny kanon? We wzorzec życia estetycznego rozwinęły się j u ż przecież, r ó w n o l e g ł e do A I D S , neurozy, narkomania i homosek­ sualizm - r ó ż n e formy t w ó r c z e g o cierpienia, z w i ą z a n e g o z trudnym wyborem i społecznym napiętnowaniem. ,,Aura tajemniczości i niezwykłości, o t a c z a j ą c a p o r a ż e n i e p o s t ę p u ­ j ą c e , p o w o l i przechodzi na zaburzenia psychiczne, w y s t ę p u ­ j ą c e w przebiegu A I D S - u w a ż a Tadeusz Nasierowski. - O ile s z a l e ń s t w o F. Nietzschego, G.de Maupassanta i wielu innych t w ó r c ó w chorych na p o r a ż e n i e p o s t ę p u j ą c e jest j u ż t y l k o h i s t o r i ą , to śmierć chorych na A I D S , Foucaulta i M e r cury'ego, której byliśmy ś w i a d k a m i , jest wciąż ż y w y m wspomnieniem, w n o s z ą c y m w życie wielu o s ó b uczucie metafizycznego n i e p o k o j u . " Rak nie wybiera, pisze Eco, zatem rak z tego c h o ć b y w z g l ę d u nie m o ż e b y ć p r z y k ł a d e m choroby estetycznej. Co do A I D S z a ś , to „ c h o r o b a wynika­ j ą c a z rozpasania jest w y b o r e m , a zatem ma wszelkie tytuły, aby s y m b o l i z o w a ć stan b o h a t e r s k i . " W ł o s k i filozof przewi­ duje więc jednak p o w r ó t do romantycznej dialektyki p o m i ę ­ dzy człowiekiem m o r a l n y m i człowiekiem estetycznym; co więcej przewiduje - prędzej czy później - narodziny sztuki, k t ó r ą ó w widoczny na obliczu „ b r a k o d p o r n o ś c i " podniesie do rangi symboli i uczyni swym centralnym przedstawieniem - w n i o s ł y m i tragicznym. Tutaj uczynić musimy pewne zastrzeżenie, m a j ą c na względzie to, co powiedziane z o s t a ł o wcześniej. Eco m ó g ł pisać, że A I D S jest c h o r o b ą w y n i k a j ą c ą z rozpasania, c h o r o b ą , o k t ó r ą trzeba się p o s t a r a ć , c h o r o b ą , k t ó r ą się wybiera i k t ó r a wybiera bo, j a k j u ż wiemy, przez długi czas w potocznej ś w i a d o m o ś c i u t r z y m y w a ł o się takie właśnie przekonanie. O t y m , że - j a k w przypadku klasycznych plag - jest to klęska, k t ó r a d o t k n ą ć m o ż e k a ż d e g o z nas dowie­ dziano się stosunkowo p ó ź n o i w ó w c z a s dopiero do m i t o ­ logii w y b o r u doszedł temat nowy, c h o ć j e d n o c z e ś n i e stary j a k sama plaga: temat p o w s z e c h n o ś c i śmierci, jej absurdalnej p r z y p a d k o w o ś c i . Bo A I D S jest j a k wirus: ciągle mutuje i w jego micie w y r a ź n i e dostrzec m o ż e m y kolejne etapy krystalizacji albo też, m ó w i ą c inaczej, r ó ż n e , n a k ł a d a j ą c e się na siebie warstwy. Pierwsza, najwcześniejsza m ó w i , że choru­ j ą t y l k o w i n n i , obcy, grzeszni - t u w y b ó r r ó w n o z n a c z n y jest z o s ą d e m . N a s t ę p n a , gdy u ś w i a d o m i o n o sobie, że c h o r u j ą t a k ż e „ b o g o w i e " o d s ł a n i a całą a m b i w a l e n c j ę skalania; wre­ szcie trzecia, ostatnia uwrażliwia na fakt, że w rzeczywistości zaraza d o t y k a wszystkich bez w y j ą t k u . I w tej chwili najciekawsze jest chyba to, czy k t ó r a ś z nich o k a ż e się najtrwalsza i wyciśnie na micie najwyraźniejsze p i ę t n o . O t y m , że p o m i m o wszystko śmierć na A I D S m o ż e p r e t e n d o w a ć do miana romantycznej śmierci z miłości, a sam A I D S do miana choroby miłości, choroby n a m i ę t n o ś c i 5 0 51 52 przekonuje nas bogata j u ż , p o w s t a ł a na ten temat literatura i filmy ( c h o ć b y tak głośne ostatnio Dzikie noce C. Collarda). P o s ł u c h a j m y raz jeszcze w y z n a ń Josefa, o p ł a k u j ą c e g o swoje­ go z m a r ł e g o w wieku 32 lat kochanka: „ T e r a z nie żyjesz, jesteś c a ł k i e m m a r t w y . A j a sam, zupełnie sam na świecie. M ó j m ą ż , moja miłość nie żyje. M i n ę ł o , s k o ń c z y ł o się. Leżysz tu m a r t w y w swojej k r w i , j a k p r z e k w i t a j ą c y mak. Kwitłeś intensywnie i cudownie. Teraz leżysz, z m a r ł y m ł o d o , we k r w i , j a k mak, k t ó r y umiera zaraz po osiągnięciu szczytu swojej u r o d y . " „ P r z e k w i t a j ą c y mak"... metafora, k t ó r a c o ś nam przypo­ mina. C h o ć b y ten wiersz z p o c z ą t k ó w X V I I wieku: Jako kwiat z ziemi idzie, a p o t y m z a ś starty Bywa od bestyj niemych i j a k nic p o ż a r t y . Tak też c z ł o w i e k k w i a t p i ę k n y , gdy we świat w y n i k a Bywa zgniecion od śmierci, by nic tedyż w z n i k a . A l b o też inne, barokowe skojarzenia człowieka z cieniem na wodzie, b a ń k ą z piany, dymem i r o z w i a n y m na niebie o b ł o k i e m . Oczywiście, w przypadku A I D S metafory te m o g ą o d n o s i ć się t y l k o do k r ó t k o ś c i życia, a nie nagłości k o ń c z ą c e j je śmierci. A l e też trzeba p o d k r e ś l i ć , że życie to jest k r ó t k i e na m i a r ę rzadko od d z i e s i ą t k ó w lat s p o t y k a n ą . T a k m ł o d a śmierć r ó w n i e ż sprzyja wytworzeniu się w o k ó ł niej tragicz­ nej, bohaterskiej aury. „ K w i t ł e ś intensywnie i cudownie": k r ó t k i e , frenetyczne, s a m o s p a l a j ą c e się życie i długie umiera­ nie. Śmierć jest t u logiczną, oczywistą i n i e u b ł a g a n ą konsek­ wencją życia. Jak u Erazma z Rotterdamu: „ t a k a będzie śmierć, jakie było nasze życie". I c h o ć kwitnie ars bene vivendi, c h o ć wielu lekarzy, m o r a l i s t ó w i t e o l o g ó w n a w o ł u j e do dobrego, cnotliwego, umiarkowanego życia, mitologia A I D S koncentruje się w dużej mierze w o k ó ł czegoś, co m o g l i b y ś m y n a z w a ć etosem m ł o d e j , s a m o b ó j c z e j śmierci, etosem cierpienia i tragicznej śmierci z w y b o r u . Jak w łaź­ niach San Francisco: „ a n o n i m o w y romans ze śmiercią, rosyjska r u l e t k a " . Intelektualnymi ś r o d o w i s k a m i Francji i S t a n ó w w s t r z ą s ­ nęła nie tyle śmierć na A I D S M i c h e l a Foucault, k t ó r y nigdy przecież nie u k r y w a ł swego homoseksualizmu, ile trzy wyda­ ne na jego temat książki. A u t o r jednej z nich, pod znamien­ n y m t y t u ł e m The Passion of Michel Foucault, James M i l l e r w y w o ł a ł b u r z ę podejrzeniem, iż jego bohater, ś w i a d o m swej choroby, r ó w n i e ś w i a d o m i e z a r a ż a ł innych. W pewien s p o s ó b potwierdza to tytuł drugiej książki - powieściowej, zbeletryzowanej wersji ostatnich miesięcy życia filozofa - Do przyjaciela, który nie uratował mi życia Herve Guiberta. I c h zdaniem Foucault był w y z n a w c ą takiego właśnie etosu - etosu, k t ó r y z a o w o c o w a ł zupełnie n o w y m rodzajem w s p ó l ­ noty: „ t o czyhające na k a ż d y m k r o k u n i e b e z p i e c z e ń s t w o s t w o r z y ł o nowe powinowactwa, n o w ą czułość, n o w ą solidar­ n o ś ć - czytamy u Guiberta. - Wcześniej wszystko o d b y w a ł o się w milczeniu, teraz ze s o b ą rozmawiamy. Wszyscy dosko­ nale wiemy, po co przychodzimy do ł a ź n i . " Jak na starych m a l o w i d ł a c h , przedstawiających m o t y w T a ń c a Śmierci zmarli tańczą t u z jeszcze żywymi, k t ó r z y zdecydowali się na to zupełnie ś w i a d o m i e , powodowani o w ą tragiczną solidarnością, o w y m poczuciem powinowactwa i czułością. Jak Bergmanowski Rycerz podejmują ryzyko gry. Ale w bogatym (już) imaginarium A I D S napotykamy także na inne, bardziej do klasycznych zbliżone T a ń c e Śmierci; T a ń c e , wyrażające tę ostatnią, najpóźniejszą w a r s t w ę m i t u A I D S , w k t ó r y c h b i o r ą udział wszyscy, niezależnie od swej woli, trybu życia, m o r a l n o ś c i , zawodu, bogactwa i wieku. Ta śmierć nie przyjmuje ż a d n y c h ł a p ó w e k , nie zna klaso­ wych u p r z e d z e ń , niweczy wszelką k a s t o w o ś ć . Nie uznaje też granic geograficznych. Taneczny k o r o w ó d łączy ze s o b ą ludzi r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i , k r a j ó w , k o n t y n e n t ó w . Bo A I D S 5 3 5 4 5 5 5 6 165 �jest w p e w n y m sensie o d p o w i e d z i ą na w s p ó ł c z e s n ą k o n d y c j ę c z ł o w i e k a , k t ó r e g o Z y g m u n t B a u m a n nader trafnie n a z w a ł włóczęgą, w a g a b u n d ą , t u r y s t ą . towarzyszem tych 5 7 wędrówek. A I D S stał się n i e o d ł ą c z n y m Towarzyszy afrykańskim mnienia by z a b a w i ć się w d e t e k t y w ó w , ś l e d z ą c y c h p r z e s z ł o ś ć w ł a s n ą i partnera i o d t w o r z y ć k s z t a ł t tej swoistej, niechcianej w s p ó l n o t y . T o wszystko, p o m n o ż o n e przez w i a r ę w niebez­ pieczny, demoniczny w r ę c z charakter c h o r y c h r o d z i tak p r z e m y t n i k o m , w ę d r u j ą c y m o d burdelu do burdelu i amery­ dobrze z d a w n y c h c z a s ó w znane podania o ludziach, k t ó r z y k a ń s k i m biznesmenom, p o d r ó ż u j ą c y m o d h o t e l u do hotelu. n o s z ą c w sobie ś m i e r ć s t a r a j ą się z a r a z i ć j a k najwięcej o s ó b . T w o r z y n o w ą w s p ó l n o t ę - w s p ó l n o t ę l u d z i , k t ó r z y wcale nie N i c z y m S z k a r ł a t n a Ś m i e r ć z o p o w i a d a n i a Edgara A l l a n a m u s z ą b y ć jej ś w i a d o m i : łączy ich wirus. Seks, pisze Susan Р о е w d z i e r a j ą się u k r a d k i e m do cudzego d o m u i życia. N i k t Sontag „ n i e m o ż e b y ć j u ż dłużej u w a ż a n y za s p r a w ę dwojga nie m o ż e j u ż c z u ć się bezpieczny. Stare lęki z n a l a z ł y ludzi; jest to ł a ń c u c h , sięgający w p r z e s z ł o ś ć ł a ń c u c h trans­ d o s k o n a ł e , w s p ó ł c z e s n e wcielenie. „ T u i ó w d z i e słyszy się 5 8 m i s j i " . A nosicielka M a r y Fisher dodaje: „Chciałabym, swe chorych, k t ó r z y m ó w i ą : ' S k o r o j u ż m a m u m r z e ć , z a b i o r ę ze aby kobiety, ś p i ą c z m ę ż c z y z n ą z d a ł y sobie s p r a w ę , że są s o b ą t y l u ludzi, i l u t y l k o m o g ę ' " w ł ó ż k u nie t y l k o z k i m ś , k o g o dobrze z n a j ą . A l e r ó w n i e ż ze c h o ć r ó w n i e dobrze m ó g ł b y n a p i s a ć to k t ó r y k o l w i e k z k r o n i ­ wszystkim, co z d a r z y ł o m u się w życiu. Z w ł a s z c z a w c i ą g u karzy dawnych plag: Defoe, Pepys albo Boccaccio. A ostatnich dziesięciu l a t . " 5 9 6 0 - czytamy u Antonio, Ph. Boggio w a r t y k u l e p o ś w i ę c o n y m A I D S w Kinszasie przyta­ T a k . A I D S n i e k t ó r y c h wybiera, i n n i j e d n a k stają się jego cza h i s t o r i ę pewnego w y s o k o postawionego u r z ę d n i k a , k t ó ­ o f i a r ą w s p o s ó b absurdalny i p r z y p a d k o w y . Jesteś po p r o s t u r y , u m i e r a j ą c , z o s t a w i ł w testamencie nazwiska wszystkich j e d n y m z ogniw d ł u g i e g o ł a ń c u c h a - z a m ę ż n y c h kobiet, ś w i a d o m i e przez niego z a r a ż o n y c h . „ R o ­ właśnie figura to wszystko. T a k a coraz głębiej zakorzenia się w potocznej w y o b r a ź n i . Sprzyjają temu r ó w n i e ż liczne z a c h ę t y i napo­ zumiesz - o p o w i a d a śmiejąc się ' l o n d y n k a " - nie c h c i a ł sam s c h o d z i ć z pola w a l k i . " 6 1 P R Z Y P I S Y 1 „Newsweek" z dn. 2 I 1983, s. 21 Umrzeć nim zaświta poranek, „Der Spiegel", 23 I X 1985, cytuję za: AIDS - Fakty, opinie, prognozy (Wybór artykułów publicystycznych), Warszawa 1987, s. 2 G . Antonio, AIDS-zmowa milczenia, przel. J . Szacki, Gdańsk 1993, s. 110 Informacje uzyskane w trakcie badań terenowych prowadzonych przez mgr K . Łozińską we wrześniu 1989 roku. Przepowiednie Jasnowidza z Ameryki Północnej, broszura otrzymana od informatorów w trakcie powyższych badań. Por. L . R . Leichter, Epidemia, przet. A. Frąckiewicz, Warszawa 1993 O starej koncepcji zja jako zmazy w wyobrażenich zarazy i plagi pisałam w artykule: Filmowy język plagi: „Siódma pieczęć" I. Bergmana, „Śmierć w Wenecji" L . Viscontiego, „Nosferatu" W. Herzoga, który ukazać ma się w pracy zbiorowej Wieczne tematy w filmie w Instytucie Sztuki P A N , pod red. Z . Benedyktowicza, oraz w złożonej do druku (w Wydawnictwie Naukowym „Semper") książce Zaraza. Mitologia dżumy, cholery, AIDS. Por. P. Ricoeur, Symbolika zła, przeł. S. Cichowicz, M . Ochab, Warszawa 1986, s. 27-^*6 Tamże, s. 27 P. Ricoeur, Hermeneutyka symboli a refleksja filozoficzna I, przel. H . Bortnowska, (w:) Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy 0 metodzie, Warszawa 1985, s. 80 P. Ricoeur, Symbolika..., op.cit., s. 14 M. Eliade, Traktat o historii religii, przel. J . Wierusz Kowalski, Warszawa 1966, s. 21. Na str. 16 pisze Eliade: „Świat myśli archaicznych cywilizacji dotarł do nas nie dialektycznie poprzez wyrażone explicite wierzenia jednostek, ale został przekazany nam w mitach, symbolach, zwyczajach, które mimo wszelkiego rodzaju zniekszałceń zachowują nadal swój pierwotny sens." S. Sontag, Illness as metaphor and AIDS and its metaphors, New York - London - Toronto - Sydney - Auckland 1990, s. 134 D . Lapierre, Więksi niż miłość, przet. К. Arustowicz, Warszawa 1992, s. 277 Por. Michael Jordan, Szczera rozmowa ze skrzydlatym półbogiem z NBA o życiu po Magicu, koszykarskich wojnach indywidualności, wielkiej polityce i wielkich pieniądzach, „Playboy" 1993, nr 8 (9), s. 29 Pisze o tym J . Delumeau w eseju Typologia zachowań zbiorowych w czasach dżumy, (w.) Strach w kulturze Zachodu. XIV-XVIII wiek, przet. A. Szymanowski, Warszawa 1986, s. 100-101 T. Nasierowski, AIDS- nowe wyzwanie, stare problemy, (w:) AIDS - nowe wyzwanie, stare problemy. Zaburzenia psychiczne związane z AIDS, pod red. T . Nasierowskiego, H . Matsumoto, Warszawa 1992, s. 15 Por. P. Farmer, AIDS and accusation. Haiti and the geography of blame, Berkeley-Los Angeles-Oxford 1992, s. 78 J . Revel, J.-P. Peter, Ciało. Chory człowiek i jego historia, przeł. T . Komendant, (w:) Osoby, wybór, opracowanie i redakcja M. Janion i S. Rosiek, Gdańsk 1984, 's. 242 Por. R. Otto, Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, przeł. B. Kupis, Wrocław 1993, s. 191 Larry Kramer, Szczera rozmowa z gniewnym pisarzem o miłości 1 seksie, o gejach i heretykach, a także o życiu, śmierci i polityce w dobie AIDS, „Playboy" 1993'. nr 10 (11), s. 34 G . Antonio, op. cit., s. 7 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 166 i 2 3 Z . Kuratowska, AIDS - nowa choroba, Warszawa 1986, s. 47 Tamże, s. 48 Tamże, s. 49 W. Osiatyński, Kryzys czyli szansa. Szkice amerykańskie, War­ szawa 1990, s. 141 D . Lapierre, op. cit., s. 120 Tamże Umrzeć nim zaświta poranek, op. cit., s. 5 J . Szmidt, Życie z plusem, „Twój Styl" 1993, nr 6, s. 74 Umrzeć nim zaświta..., op. cit., s. 15 G.van der Leeuw, Fenomenologia religii, przel. J . Prokopiuk, Warszawa 1978, s. 86 S. Sontag, op. cit., s. 148 Tamże, s. 114 „ D o tej pory choroby, widocznie potwierdzającej katolicką obsesję seksu i śmierci nie było; nawet syfilis traktowano jako wartość dodat­ kową, powstałą przy katolicyzacji obu Ameryk - szankier świadczył o tym, że jakaś Indianka trafi do nieba. A I D S natomiast spełnia marzenia katechetów: będziesz się onanizował, uschnie ci ręka; zataisz przy konfesjonale, że okłamywałeś matkę - szlag cię trafi; kochasz się inaczej niż Pan B ó g przykazał - zachorujesz na A I D S . T u skutek ma swoją oczywistą przyczynę (grzech), a zarazem przyczyna ma zawsze wia­ domy skutek; to relacja właściwa myśleniu magicznemu." - czytamy w artykule Tadeusza Komendanta, Alien, „Twórczość" 1993, nr 9, s. 74 P. Ricoeur, Symbolika zla, op. cit., s. 29 Tamże, s. 30 J . Gabriel, Przekwitający mak. AIDS - ostatnie miesiące pewnej miłości, przel. M . Muskała, Wrocław 1990, s. 175 P. Ricoeur, Symbolika..., op. cit., s. 36 J . Revel, J.-P. Peter, op. cit., s. 252 P. Ricoeur, Symbolika..., op. cit., s. 37 G . Sieczkowski, Zachęcający przedmiot pożądania, „Playboy" 1993, nr 8 (9), s. 27 Por. S. Sontag, op. cit., s. 129-131 Umrzeć nim zaświta poranek, op. cit., s. 9 Tamże. G . Antonio, op. cit., s. 151 A. Coxon, Coping with the threat of death, (w:) AIDS-amoral issue. The ethical, legal and social aspects, ed. by B. Almond, London 1992, s. 143 W. Osiatyński, op. cit., s. 120 U . Eco, AIDS i esteta, „L"Espresso", 8 II 1987, cytuję za: AIDS - Fakty, opinie, prognozy..., op. cit., s. 39 Tamże, s. 40 T . Nasierowski, op. cit., s. 19 U . Eco, op. cit., s. 40 J . Gabriel, op. cit., s. 176 M . Włodarski, Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI wieku, Kraków 1987, s. 70 „Twórczość" 1993, nr 9, s. 141 Tamże Por. Z . Bauman, Nomada, wagabundą, turysta, „ N o w a Res Pub­ lika" 1993, nr 9, s. 26 S. Sontag, op. cit., s. 160 E . Juńczyk, Wirus strachu inienawiści, „Twój Styl" 1992, nr9, s. 56 G . Antonio, op. cit., s. 75 Ph. Boggio, Epidemia AIDS w Kinszasie, „Le Monde", 24 X I I 1986, cytuję za; AIDS - Fakty..., op. cit., s. 89 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 35 3 6 3 1 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ffcd977b2d57af1f8be1e1b67899f64.pdf 2fb70b9a44722d1bfaa9450b23b7e369 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5545 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5156 Title A name given to the resource Akcja "Wisła" / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.18-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nędza, Sabina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S a b i n a U I n w 19 8 4 > studentka IV roku historii i I roku religioznawstwa S U M na UJ. Licencjat n z filozofii na A P w Krakowie w 2 0 0 6 r. Akcja „Wisła" Sytuacja m n i e j s z o ś c i ukraińskiej na z i e m i a c h z a c h o d n i e j i p ó ł n o c n e j Polski p o akcji „Wista" d o 1 9 5 2 r o k u o:I koło 150 tysięcy Ukraińców zostało prze­ siedlonych w wyniku akcji „Wisła" na obszar Polski zachodniej. Skupię się na pierwszych latach funkcjonowania tej mniejszo­ n i m ™ ści, do 1952 roku. Pojęcie „ziemie zachodnie" obejmuje tu województwo olsztyńskie, szczeciń­ skie i wrocławskie oraz część województw: po­ znańskiego, gdańskiego i białostockiego. W atrykule nie zostanie uwzględnione województwo śląskie, gdyż nie było ono objęte osadnictwem ludności związanym z akcją ,Wisła". przesiedleniu propaganda w mediach, dyskry­ minacja i bardzo silna izolacja Ukraińców od Polaków spowodowały odwrotny skutek. Zanim zajmę się sytuacją Ukraińców po akcji „Wisła", u w a ż a m za konieczne przedstawienie przebiegu samej akcji, gdyż jej założenia i prze­ bieg miały wpływ na późniejszą sytuację ludno­ ści nią objętej. Koncepcja przesiedlenia ludności u k r a i ń ­ skiej na ziemie zachodniej i północnej Polski miała jeden główny cel - asymilację Ukraińców w nowym środowisku. Środkiem służącym do osiągnięcia tego celu było rozproszenie ludności ukraińskiej i odizolowanie inteligencji. Asymi­ lacja była zgodna z ówczesną polityką władz polskich, realizujących doktrynę państwa jed­ nolitego narodowościowo. Jednak towarzysząca Ludność ukraińską, która w zdecydowanej większości chciała pozostać w Polsce, władze polskie postanowiły zmusić do wyjazdu, naj­ pierw metodami administracyjnymi, następnie przy użyciu wojska. Trwająca w latach 1944 1946 akcja przesiedlania ludności do USRR nie doprowadziła jednak do wyjazdu wszyst­ kich Ukraińców . Według danych szacunkowych pod koniec 1946 roku na terenie południowo- 1 Akcja „Wista" 1 R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944-1989, Warszawa 2001, s. 61. BAUBARZmt 1(111 ? 0 D 6 �Akcja „Wista" 19 -wschodniej Polski pozostało jeszcze około 200 tysięcy osób narodowości ukraińskiej . Władze zamierzały przesiedlić je do USRR, ale spotkały się z odmową strony radzieckiej. Zapadła więc decyzja o przesiedleniu pozostałej ludności na ziemie zachodniej i północnej Polski. W raporcie nr 20 z posiedzenia Wojewódzkiego Komitetu Bezpieczeństwa w Rzeszowie dla Państwowej Komisji Bezpieczeństwa, powstałym 25 lutego 1947 roku, pada propozycja przesiedlenia Ukra­ ińców. Zawarte jest w nim stwierdzenie, że po­ zostali na terenie województwa rzeszowskiego Ukraińcy stanowią bazę zaopatrzeniową, wywia­ dowczą i łącznikową band UPA (Ukraińska Po­ wstańcza Armia). Dlatego autorzy raportu widza konieczność dokończenia akcji wysiedleńczej i stwierdzają Jeżeli obecnie nie ma możności przekazania tych Ukraińców do ZSRR to trzeba skierować ich na zachód i osiedlić w rozproszęniu abv uniemożliwić szkodliwa działalność" Prz'vczvnv decvz,i o nrzenrowadzerm, denor' tacji ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie i północne są dyskusyjne. Propaganda komu­ nistyczna starała się usprawiedliwić tę decyzję potrzebą walki z UPA. Może o tym świadczyć również uchwała Prezydium Rady Ministrów w sprawie przeprowadzenia deportacji Ukra­ ińców w ramach akcji „Wisła" z 24 kwietnia 1947 roku. Podawała ona jako cel przesiedlenia konieczność normalizacji stosunków w kraju poprzez likwidację band UPA . Do koronnych argumentów propagandowych należała śmierć wiceministra obrony narodowej generała Karola Świerczewskiego (28 marca 1947 roku), o którą władze nie mając dowodów oskarżyły UPA W protokole nr 3 z posiedzenia Biura Politycz­ 2 - 3 4 5 R. Drozd, Droga na Zachód. Osadnictwo ludności ukraiń­ skiej na ziemiach zachodnich i północnych Polski w ramach akcji „Wista", Warszawa 1997, s. 5. R. Drozd, I . Hałagida, Ukraińcy w Polsce 1944-1989. Walka o tożsamość (Dokumenty i materiały), Warszawa 1999, s. 45, dok. nr 7. 2 3 m i ) nm uumnn nego Polskiej Partii Robotniczej (29 marca 1947 roku), które odbyło się po pogrzebie generała Świerczewskiego, znajduje się informacja, ze zapadło wówczas postanowienie: „W szybkim tempie przesiedlić Ukraińców i rodziny miesza­ ne na tereny odzyskane (przede wszystkim Prus północnych), nie tworząc zwartych grup i nie bliżej n i ż 100 km od granicy" . W rzeczywistości w 1947 roku działalność UPA nie stanowiła real­ nego zagrożenia dla państwa polskiego, a władze aż do wiosny 1947 roku nie przykładały więk­ szej wagi do zwalczania UPA . Według Romana Drozda akcja mogła mieć na celu przypodobanie sie społeczeństwu polskiemu które w większości odnosiło się do Ukraińców wrogo i popierało ich wysiedlenie. Na ziemiach zachodnich ludność u k r a i ń s k a - osiedlona w rozproszeniu bez moż­ liwości zaspokaiania swych kulturalnych religii nvch i oświatowych notrzeb - miała ulec nolo n.zacii fzwanei w dokumentach asvmilacia"^ W tvm okresie nolitvke nolska w kwestii nkraiń s k J kształtowało często zaodnie z wvtvrznvmi właHz radzieckich Rinro Politvczne Polskiei Partii Rohotnie.ei 'a reali owałv Ministerstwo 6 7 7 i a 7 p V, jaly™ ° Administracji ^ c z r i e j . Ministerstwo z,iem UdzysKanycn Ministerstwo b e z p i e c z e ń s t w a ublicznego, Ministerstwo Ubrony INarodowej, urzędy wojewódzkie i starostwa oraz powołane instytucje przesiedleńcze . Przesiedlanie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie i północne rozpoczęło się w 1947 roku i trwało do 1950 roku (wtedy przybyły ostatnie transporty). Było przymusowe, objęło nawet pol­ sko-ukraińskie rodziny mieszane, a dokonywały go oddziały wojskowe. Grupa Operacyjna „Wi­ sła" rozpoczęła przesiedlanie 28 kwietnia 1947 r e a l l z o M i n i s 8 Ibid., s. 48, dok. nr 10. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 63. R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 47, dok. nr 9. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 65. Ibid., s. 13. 4 5 6 7 8 �Sabina Nędza 20 roku. W praktyce główny wysiłek wojsk skoncen­ trował się właśnie na wysiedlaniu, a nie na wal­ kach z UPA. Akcją objęto wszystkich Ukraińców bez względu na stopień lojalności wobec pań­ stwa polskiego. Nie ominęła ona również byłych partyzantów i bojowników antynazistowskich, zdemobilizowanych żołnierzy Armii Czerwonej czy Wojska Polskiego. Przesiedlano członków aparatu władzy ludowej, członków PPR, a także ludność tych wsi, w których oddziały UPA nie pojawiły się ani Oddziały wojskowe nie przestrzegały zaleceń zawartych w instrukcjach więc sytuacja wysiedlanej ludności zależała od decyzji dowódcy lokalnego oddziału. Dla póź­ niejszej sytuacji ludności obietei akcia ważny był sam przebieg wysiedlenia. O świcie wojsko ota¬ czało wieś szczelnym kordonem dawało miesz­ kańcom około dwóch rodzin na przygotowanie sie do droei Zdarzało sie że czas pakowania ograniczano do dwudziestu minut zatem lu dzie nie moeli zabrać nawet naipotrzebnieiszych rzerzv Do feao dorhodziłv nrohlenw z zanew nieniem transnortn iedna furmanka nrzvna n , dwie Inh ,r,l rnd inv P r z e ^ d l e ń r ó w _ 7 daia na awie IUP trzy rodziny, rzesieaiencow Kierowano ao punKtu zpornego, a potem ao stacji załadowczej, lam mieszkańców jednej wsi rozdzielano i przewożono P r a g a m i do rożnych miejscowości na ziemiach zachodnich i pół­ nocnych. Irzeladowanie wagonów ludnością i inwentarzem oraz długotrwały transport pod nadzorem wojska w skandalicznych warunkach sanitarnych spowodowały ze w czasie podroży zmarło co najmniej 27 osob. 1 ociągi przyjeżdża­ ły systematycznie do 15 sierpnia 1947 roku. Do tego czasu przesiedlono 140 662 osoby, głownie do województw: olsztyńskiego, szczecińskiego, poznańskiego, gdańskiego i białostockiego ale transporty nieregularnie przybywały nadal, az do 1950 roku. W sumie, biorąc tez pod uwagę liczbę osób osadzonych w obozie w Jaworznie, m o ż n a przyjąć, że w ramach akcji „Wisła" na 9 Ibid., s. 73. FOT. PRZEMYSŁAW ziemie zachodniej i północnej Polski deportowa­ no około 150 tysięcy osób . Przesiedlono także duchowieństwo ukraińskie. Rodziny ukraińskie zostały osiedlone w roz­ proszeniu według zasad opracowanych przez władze bezpieczeństwa, a sformułowanych w in­ strukcji M Z O z 10 listopada 1947 roku. W każdej z gromad (wsi) mogła osiąść tylko jedna rodzina o „opinii ujemnej" oraz najwyżej kilka rodzin 10 Ibid., s. 74-75. B ARB 1(111 P O D B MAZUREK �21 Akcja „Wista" 0 „opinii dodatniej". Osadnicy z akcji „Wisła" nie mogli być osiedlani do 30 km od granicy lą­ dowej, do 10 km od granicy morskiej i do 20 km od miast wojewódzkich. Ich liczba nie mogła przekraczać 10% liczby ludności danej groma­ dy. W dokumencie tym podkreślono, iż zasad­ niczym celem przesiedlenia osadników jest ich asymilacja w nowym środowisku. Zastrzeżono, by nie używać w stosunku do nich określenia „Ukraińcy". Inteligencja, gdyby się przedostała, powinna być umieszczana z dala od reszty osad­ ników. Ponadto została ograniczona swoboda ruchu przesiedleńców. Niedopuszczalny miał być zwłaszcza powrót do dawnych mieisc za¬ mieszkania. Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego miał być poinformowany o każ­ dej sprawie w jakiej osiedleniec zwraca sie do władz administracji ogólnej W piśmie szcze¬ cińskiego urzędu wojewódzkiego do WUBP w sprawie duchownych greckokatolickich z 18 sierpnia P947 roku zwrócono ^ (zffod nie z zarządzeniem władz c e n t r a l n a miedzv nrzesiedleócami nie moaa sie znaidować inteli genci, do których zaliczono księży, adwokatów 1 urzędników . Sytuacja l u d n o ś c i ukraińskiej p o akcji „Wista" 11 12 Przesiedlona na ziemie zachodnie ludność ukraińska pochodziła z województw: rzeszow­ skiego, lubelskiego i krakowskiego. Na Pomorzu Zachodnim i w województwie gdańskim prze­ ważała ludność z województwa rzeszowskiego, reszta pochodziła z lubelskiego. Dotychczaso­ wych mieszkańców województwa krakowskie­ go i częściowo lubelskiego osiedlono głównie w województwie wrocławskim . Z chwilą osied­ lenia Ukraińców na ziemiach zachodnich i pół­ 13 11 12 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 53-55, dok. nr 13. Ibid., s. 52, dok nr 12. m i ) nm uumnn nocnych zmieniły się warunki ich egzystencji. Górzysty krajobraz rodzinnych stron zastąpiony został nizinnym środowiskiem przyrodniczym. Zakończył się dla tej ludności okres przebywania w jednorodnym środowisku etnicznym, w któ­ rym stosunki opierały się na więziach sąsiedzko-krewniaczych determinowanych tradycją ludową i czynnikami przyrodniczymi. Ludzie ci stanęli przed koniecznością ułożenia sobie życia na nowo po całkowitej zmianie środowiska geograficzno-przyrodniczego, gospodarczego, etnicznego społecznego politycznego a także cywilizacyjnego i kulturowego. Wysiedleni mu¬ sieli pokonać wiele barier - zarówno material­ nych iak i psychicznych Należały do nich sama deportacia rozproszenie w środowisku polskim utrata więzi emocionalnych nadzór organów bezpieczeństwa oraz ograniczenia w porusza¬ niu się. Powodowało to poczucie tymczasowości i chęć oowrotu do dawnych siedzib gało 'trudności aklimatyzacyjne. - Sytuacja gospodarcza Przesiedlona ludność pochodziła przeważ­ nie ze wsi. Dominowali wśród niej właściciele małych i średnich gospodarstw. Otrzymywali na nowym miejscu od pięciu do siedmiu hektarów ziemi, a niekiedy nawet kilkanaście. Następną grupę zawodową stanowili robotnicy zatrudnia­ ni w majątkach Państwowych Nieruchomości Ziemskich, leśnictwie, tartakach lub zakładach robót drogowych. Niewielki odsetek stanowiła ludność miejska i inteligencja . Władze pol­ skie starały się umieszczać Ukraińców przede wszystkim w gospodarstwach indywidualnych. Trudności powodowała jednak niewystarczają­ ca liczba nadających się do zamieszkania bu­ dynków. Warunki bytowe Ukraińców w miej scach osiedlania od początku były niekorzystne. 14 13 14 R. Drozd, Droga na Zachód, Warszawa 1997, s. 131. Ibid., s. 133-134. �22 Sabina Nędza Zabudowania przeważnie wymagały remontu . Duży wpływ na taką sytuację miał fakt, że lud­ ność ukraińska była ostatnią grupą osadniczą. Przydzielono jej więc niechciane przez nikogo gospodarstwa w najgorszym stanie. Lepsze były j u ż zajęte przez wcześniej przybyłych osadni­ ków. W województwie szczecińskim na 9800 za­ jętych przez rodziny ukraińskie gospodarstw in­ dywidualnych aż 7345 było zniszczonych (4386 z nich wymagało remontu, a 2959 - odbudowy). W województwie gdańskim powiaty przezna­ czone pod osadnictwo ukraińskie mogły przyjąć 600 rodzin, a przesiedlono ich 1690 . We wszyst­ kich mieszkaniach brakowało okien drzwi fu­ tryn pieców podłóg i mebli. Z czasem zacze to coraz wiecei osób umieszczać w maiatkach parcelacyjnych i należących do PNZ Trudną sytuacie mieszkaniowa władze rozwiązywały na Przykład przez umieszczanie dwóch czy trzech rodzin w jednym gospodarstwie Do zasedlema wvkorzvs vwano fakze domki robotnicze i hu wykorzystywano laKze U O I U K I rououiicze 15 16 dvnki fnlwarrzne a nawet stainie rzv stndnłv Zabudowania te również w y m a r ł y remontu w wątpliwość twier' i owyzsze przyKiaay podają w wątpliwość twier­ dzenie, iz Ukraińcy w zamian za pozostawienie dawnycn gospodarstw otrzymali nowe będące w lepszym stanie. M ó w i o n o nawet o „skoku cywilizacyjnym . M o ż n a się zgodzie, ze dla tych, którzy otrzymali murowane mieszkania, w dobrym stanie, z narzędziami rolniczymi, mogl to byc swego rodzaju skok cywilizacyjny lakie przypadki byty jednak nieliczne. Należy zaznaczyć, ze warunki prowadzenia gospodarki na ziemiach zachodnich na ogol były korzyst­ niejsze. Z czasem dawało to większe szanse podniesienia stopy życiowej. Lepiej od warun­ ków mieszkaniowych przedstawiała się sprawa wolnej ziemi uprawnej. Nie występowały raczej (poza Dolnym Śląskiem i Żuławami) j ej braki, jednak były to grunty zaliczane do piątej i szós15 16 Ibid., s. 142. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 83. FOT. WERONIKA CHODACZ tej klasy urodzajności. Poważnym problemem był brak inwentarza żywego ; 28 469 rodzin osiedlonych do 15 sierpnia 1947 roku przywio­ zło ze sobą 20 564 konie. Wynika z tego, że 7905 rodzin było ich pozbawionych. W praktyce licz­ ba ta może być większa, gdyż niektóre rodziny mogły mieć dwa lub więcej koni. Lepsza była sytuacja, jeśli chodzi o bydło. Większość rodzin 17 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 144-145. B ARB 1(111 P O D B �Akcja „Wista" 23 miała przynajmniej jedną krowę. Wysiedleńcy przywieźli ze sobą także niewielkie ilości kóz, owiec, trzody chlewnej i drobiu. Ludność z woje­ wództwa lubelskiego była najlepiej wyposażona w inwentarz żywy. Osadnicy odczuwali również brak paszy dla zwierząt. Władze organizowały zbiórki, ale część osadników polskich odmówiła udziału w akcji, a część nie miała dostatecznych zapasów, by się nimi podzielić . Sposób deporta­ cji sprawił, że ludzie zabierali ze sobą tylko wozy oraz drobny sprzęt, czasami lekkie narzędzia rolnicze . Niekorzystnie przedstawiała się tak­ że sytuacja aprowizacyjna ludności ukraińskiej. Ponieważ wysiedlenia przeprowadzono w mie­ siącach wiosenno-letnich Ukraińcy nie zdążyli zebrać plonów Szacowano ze w powiecie le borskim aż 60% rodzin nie przywiozło ze sobą zapasów żywności W najlepszym położeniu byli ci którzy zostali nrzesiedleni naiwcześniei Jv zdążyli obsiać lub obsadzić ziemniakami część pól. Osoby przesiedlone w czerwcu i późniei 18 19 7 nie z d a z v ł v nic z a s i a ć ani n o s a d z i ć Szczególnie ti r unudnnyv huyi vłn 1 948T rola, p r z e ił oo m 1 i ^947 t / i iy<to O K U . z.7 pnoowwooudun m hralni noe7v niektóre r n H 7 i n v likrainclHe mii^ia braku paszy niektóre rodziny ukraińskie musia­ ły wyzbyć się części zwierzą . imane warunki po przesiedleniu zmusiły władze do udzielenia przesiedleńcom pomocy. Irzyznano zapomogi w wysokości od do 4UU złotych, kartki żyw­ nościowe, zboże i ziemniaki, wyremontowano częsc zabudowań. 1 rzyznawano kredyty na re­ monty gospodarstw i zakup ziarna siewnego, ale me cieszyły się one popularnością, zwłaszcza in­ westycyjne (na remonty). Ludzie się obawiali, ze me będą w stanie ich spłacie, poza tym wciąż pa­ nował nastrój tymczasowości. Większość chciała wrocic do dawnych miejsc zamieszkania. Ponad­ to pomoc ta okazywała się niewystarczająca . Na przykład w województwie olsztyńskim do Ibid., s. 148. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 84. 18 19 1111) n U B A R B A R Z Y Ń C A 15 listopada 1947 roku na 10 tysięcy zabudowań wyremontowano tylko 2427. Wynikało to za­ równo z opieszałości urzędników, jak i z ogra­ niczonych możliwości państwa. Przesiedleńcy ukraińscy zostali zmuszeni do poprawy warun­ ków życia wyłącznie przez własną pracę, często zatrudniali się u polskich sąsiadów. Najwyższe wynagrodzenie, takie samo jak robotnicy polscy, otrzymywali Ukraińcy pracujący w majątkach Państwowych Nieruchomości Ziemskich. Taka postawa władz wynikała z dążenia do szybkiego zagospodarowania Ukraińców na nowym tere­ nie. Miało to przyspieszyć ich adaptację w no— wym środowisku i zniechęcić do powrotu na dawne ziemie. Potwierdzeniem tego może być fakt wypisywania Ukraińcom wniosków o nada¬ nie aktów własności gospodarstw Sprawę upo­ rządkowania własności na ziemiach zachodnich zapoczątkowano dopiero dekretem z 6 września 1951 roku o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw 'chłopskich n ix ^-y rn obszarze 22 Na początku utrzymywało się u przesied­ lonych poczucie tymczasowości. Czekali na sprzyjający moment, by powrócić do dawnych miejsc zamieszkania. Często z tego powodu nie podejmowali remontów swoich gospodarstw. Jednak po pewnym czasie Ukraińcy uświadomili sobie, że ich pobyt w nowym miejscu się prze­ dłuży, i zaczęli dążyć do poprawy swoich waru iików życia. Pomoc państwa, a przede wszystkim własna zaowocowały stopniowym pod­ niesieniem stopy życiowej. Dzięki temu ludność ukraińska nie musiała się j u ż zatrudniać u Po­ laków za żywność i mogła zawierać korzyst­ niejsze urnowy o pr3.cc Niektórym rodzinom udało sie zaiać opuszczone przez Polaków lepsze gospodarstwa. Przesiedleńcy zaczęli przejawiać 20 ukraińskiej. 21 22 Ibid., s. 85 Ibid., s. 85. Ibid., s. 86. �24 Sabina Nędza zainteresowanie hodowlą oraz pracą na roli. Niektórzy rolnicy swoimi osiągnięciami prze­ wyższyli nawet polskich osadników . Tylko brak dbałości o zabudowania, powodowany nadal utrzymującą się atmosferą tymczasowości, nie pasował do obrazu gospodarności Ukraińców. 23 Stosunki społeczne Bardzo w a ż n y m czynnikiem wpływającym na status przesiedleńców był stosunek ludności i administracji polskiej do nowych osadników, którzy wyróżniali się wśród Polaków stylem życia i gospodarowania, wyznaniem i językiem, a także strojem. Nosili przywiezioną ze sobą, wykonaną z grubego płótna lnianego odzież oraz ubrania otrzymane w ramach pomocy. Na co dzień wy­ glądali bardziej ubogo. Strój świąteczny też mieli inny . Większość osadników polskich odnosiła się do Ukraińców pogardliwie i wrogo . Szczególnie niechętny stosunek prezentowali repatrianci pol¬ scy ze Wschodu oraz przybysze z województw: krakowskiego rzeszowskiego i lubelskiego a wiec z terenów dotkniętych walkami polsko-ukraiń¬ skimi. Władze przez propagandę antyukraińska wzmacniały wrogie postawy i prowadziły do przeniesienia ich na osoby które nie doznały od Ukraińców żadnych krzywd Tendencyinie informowano o działalności ukraińskiego pod¬ ziemia oraz organizowano przed przybyciem mówienia Ukraińców, ich strój, sposób gospo­ darowania i wyznanie . Zdarzały się napady na przesiedlonych. Wieści o takich wydarzeniach wzmacniały negatywny stosunek przesiedlonych do Polaków i sprzyjały izolowaniu się. Nega­ tywne postawy występowały także wśród władz administracyjnych. Zdarzało się, że traktowano wysiedlonych jako nacjonalistów i nie zaspoka­ jano ich podstawowych potrzeb. Przypadki złego odnoszenia się urzędników terenowych do lud­ ności ukraińskiej musiały być nagminne, skoro spowodowały interwencję władz zwierzchnich u wojewodów. 18 lutego 1948 roku M Z O zwróciło wojewodzie olsztyńskiemu uwagę, że niewłaści27 T W ł " wypadKi dk (^szczególnie ' \ na n 1 aKcji „wisia uoinym aiąsKu; ze grupy mieszKancow przybywały na stacje Kolejowe, Dy nie dopuście do rozładowania pociągu z uKrainsKimi osadnikami, ^ s e j m o ­ stosunek urzędników w terenie do przesied leńców jest niezgodny z wszystkimi instrukcjami dotyczącymi osadnictwa ukraińskiego. Instrukcja ta nie odniosła jednak skutku Z chwilą przybycia na ziemie zachodniej i północnej Polski ludność ukraińska została poddana ścisłemu nadzorowi UB, MO, ORMO. Zdarzało się, że funkcjonariusze organów bez­ pieczeństwa przesiadywali w domach osadników ukraińskich lub „dosiedlano" do rodzin ukraiń­ skich rodziny polskich milicjantów. Ukraińcom narzucono również obowiązek meldowania się co kilka dni na posterunkach milicji. Nie mogli się gromadzić, a nawet zasłaniać w nocy okien. Co jakiś CZaS dokonywano wśród nich aresz¬ towań pod zarzutem przynależności do O U N (Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów) lub UPA . W województwie olsztyńskim od maja 1947 roku do końca pierwszego półrocza 1948 roku za.trzyma.no pod tym zarzutem 875 osób Były także przypadki karania za naimnieisze przewinienia. wano tez próby niewpuszczema przybyłych do wsi. W życiu codziennym wyśmiewano sposób Ważną rolę w stosunkach polsko-ukraińskich odgrywał funkcjonujący wśród ludności polskiej 24 25 rransnortów z ludnością ukraińska snotkania na których oznaimiano mieiscowei ludności ze nrzy Iwwaia hanLi TTPA"26 7 d L a ł y ,ie w 7 23 24 25 26 LL Ibid., s. 94. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 134. Ibid., s. 136. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 88. 28 29 27 28 29 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 137. Ibid., s. 139. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 87. BARBARZYŃCA 1(111 P Q D B �Akcja „Wista" 25 stereotyp Ukraińca, który - wzmacniany przez propagandę - powodował, że w oczach polskich ludność ukraińska urastała do rangi naj zacie­ klej szego wroga Polski i Polaków. O osiedlanej ludności ukraińskiej krążyły przeróżne plotki. Opowiadano o szczególnie okrutnych zbrod­ niach popełnionych na ludności polskiej oraz 0 kolaboracji z Niemcami. Często obwiniano przesiedlonych o różnego rodzaju naruszenia porządku, kradzieże, podpalenia, zabójstwa. Taki stosunek Polaków do Ukraińców powodo­ wał izolowanie się tych ostatnich i wzajemnie wrogie nastawienie. Znane są przypadki wspól­ nego spędzania nocy przez rodziny polskie, ba­ rykadowania drzwi i wystawiania nocnych wart w obawie przed Ukraińcami . Na niechęć i nie­ ufność osadników polskich Ukraińcy odpowia­ dali tym Utrzymywali kontakty w obrę­ bie swojej grupy, natomiast kontakty zewnętrzne ograniczone zostały do minimum . Większość Ukraińców miała negatywny sto­ sunek do ludności polskiej. Nie rozumiejąc mechanizmów propagandowych, mieli za złe Polakom, że tylko ich oskarżają o dokonywanie mordów. Powszechnie zarzucali Polakom mor­ dowanie ludności ukraińskiej, w tym również bestialskie zbrodnie . Wzajemne oskarżenia, poparte przykładami zapamiętanymi z włas­ nych przeżyć bądź losów osób najbliższych, doprowadziły do powstania dwóch radykalnie odmiennych interpretacji polsko-ukraińskie­ go konfliktu, w których winą za jego krwawy przebieg obwiniano zawsze drugą stronę. Ta­ kie podejście pogłębiło się w latach następnych z powodu nasilenia antyukraińskiej propagandy. Oprócz tego w społeczności ukraińskiej funk­ cjonował stereotyp Polaka, przypisujący rriu wy¬ noszenie się ponad innych, pijaństwo, lenistwo 30 31 32 1 złodziejstwo . 33 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 141. Ibid., s. 142. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 89. Wszystkie te elementy spowodowały zamy­ kanie się w obrębie własnej grupy. Charaktery­ zowała je wrogość i nieutrzymywanie stosun­ ków sąsiedzkich i towarzyskich z pozostałymi grupami ludności. Polegało ono zarówno na samoizolacji, jak i izolacji towarzyskiej ze strony Polaków. Jednak z czasem następowały powolne zmiany nastawienia. Zatrudnianie się Ukraiń­ ców w zakładach pracy czy u polskiego sąsiada, uczestnictwo w nabożeństwach rzymskokatoli­ ckich oraz różnych zebraniach sprzyjało wza­ jemnemu poznawaniu się Polaków i Ukraiń­ ców. Najszybciej nawiązała z przesiedlonymi kontakt ludność rodzima, zwłaszcza Kaszubi, oraz osoby pochodzące z dawnych centralnych i zachodnich województw. Nie byli oni bowiem obciążeni zaszłościami historycznymi. Również sarno rozproszenie wymuszało na Ukraińcach konieczność kontaktu z Polakami. Przełamywa­ nie barier zaowocowało zawieraniem małżeństw mieszanych Nie bvłv one leszcze liczne ale świadczyły o zbliżaniu się obu grup ludności . 34 Kultura i religia Izolacja społeczna Ukraińców sprzyjała ich wzajemnej integracji. Wspomagali się w różnych pracach, wspólnie obchodzili święta oraz uro­ czystości rodzinne. Ta codzienna kultura stała się ostoją ukraińskości i sposobem na przetrwa­ nie . Wśród opisywanej ludności silnie zakorze­ nione były różne zwyczaje i obyczaje. Należało do nich zapraszanie w kumy. Przy zapraszaniu na wesele panna młoda i druhna witały się z za­ praszanymi gośćmi podaniem ręki przez wyszy¬ wany ręcznik Na pogrzebach członków rodzin głośno zawodzono, żeby nikt nie pomyślał, że nie opłakuje się zmarłego . Wraz z polepszeniem warunków material­ nych Ukraińcy zaczęli organizować sobie życie 35 36 30 33 31 34 32 mi) im BARBARZYŃCA ukraińskiej..., 35 36 Ibid., s. 90. Ibid., s. 91. Ibid., s. 91. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 134-135. �Sabina Nędza 26 kulturalne i religijne. Wykorzystywano do tego różne spotkania i uroczystości organizowane wewnątrz własnej grupy narodowej. Sprzyjało temu osłabienie rygorów osadniczych, które sprawiało, że Ukraińcy mogli tworzyć większe skupiska. Przesiedlali się do wsi i gmin zamiesz­ kanych przez większą liczbę Ukraińców. Podob­ nie było w przypadku PGR-ów. Na przykład w województwie szczecińskim do 1951 roku od­ notowano 375 takich przypadków. W niektórych wsiach z przewaga ludności ukraińskiej, na przy¬ kład we Wróblach (w powiecie Gołdap), zaczęły powstawać pierwsze zespoły ludowe. Prowadzo¬ no też korespondencję z krewnymi i znajomymi w kraju i za granicą (Kanada ,USA) . 37 Poza tym Ukraińcy występowali z pismami do władz, starając się o uzyskanie świątyń i pozwo­ lenie na odprawianie oficjalnych nabożeństw we własnym obrządku. Gdy go nie uzyskali, modlili się w swoich mieszkaniach. W Baniach Mazur­ skich grekokatolicy w większe święta zbierali się w miejscowym kościele i śpiewali ukraińskie pieśni religijne. W niektórych miejscowościach tajne msze zaczęli odprawiać diacy (psalmiści). Działo się tak na przykład w Krzeszowie koło By­ towa (Jan Bełtej) . Po zmianie granic i wysied­ leniach do ZSRR w Polsce została około 150 tysięcy grekokatolików. Ludność tę osiedlono w rozproszeniu na ziemiach zachodniej Polski. W granicach PRL Cerkiew greckokatolicka prze¬ stała praktycznie istnieć . Przed akcją Wisła" w Polsce mieszkało 114 księży greckokatolickich. Wraz z wiernymi deportowano na zachód sześć­ dziesięciu dwóch z nich. Siedmiu aresztowano i przekazano stronie radzieckiej a dwudziestu dwóch osadzono w obozie w Jaworznie. Na karę więzienia skazano siedmiu , na karę śmierci jed­ 38 39 R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 95. Ibid., s. 95. M. Skórka, Wspólne sąsiedztwo czy nie chciani intruzi? Kościół rzymskokatolicki w Polsce w oczach grekokatoli­ 37 38 39 nego. Co najmniej trzech uniknęło wysiedlenia. Pozostali opuścili Polskę, zginęli w czasie akcji wojskowych, przeszli na obrządek rzymskoka­ tolicki lub porzucili stan kapłański. Podobny los spotkał duchownych prawosławnych. Władze administracyjne starały się zapobiec odrodzeniu się Kościoła greckokatolickiego, uważając, że jego działalność utrudni proces wynaradawiania się Ukraińców w nowym miejscu zamieszkania. Początkowo sprzymierzeńcem na tym polu stało się duchowieństwo rzymskokatolickie. Przybyli na ziemie zachodnie i północne księża grecko­ katoliccy zostali objęci obserwacją urzędów bez­ pieczeństwa . 40 Obecni na zachodzie księża greckokatoliccy przyjmowali różne postawy: od zaprzestania pełnienia posług kapłańskich przez przejście na obrządek rzymskokatolicki aż do odprawia­ nia nabożeństw „przy zamkniętych drzwiach". Znana była działalność księdza Mirosława Ripeckiego, który od lipca 1947 roku odprawiał msze w swoim mieszkaniu. Miejsce jego działalności - Chrzanowo - szybko urosło do rangi centrum religijnego grekokatolików. Ksiądz Ripecki pro­ wadził także działalność kulturalno-oświatowa, wypożyczając książki z przywiezionej ze sobą biblioteki. W jego ślady poszli inni, na przykład Bazyli Hrynyk w Wiercinach a potem Cygan¬ ku. Działalność duchownych greckokatolickich spotykała się przeciwdziałaniem władz oraz niechęcią części kleru rzymskokatolickiego We fragmencie sorawozdania Urzędu Woiewódz kiego w Olsztynie z działalności kościołów na terenie województwa olsztyńskiego znaiduiemy informacie ze władze nie chciały donuśc ć do odrodzenia się ruchu ukraińskiego. W tym celu uniemożliwiały na przykład powstanie parafii 41 ków, „Więź", 1998, nr 3, s. 74. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 141. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 96. 40 41 BAUBARZmt ukraińskiej..., 1(111 F-QDB �27 Akcja „Wista" greckokatolickich, a duchownych oddały pod obserwację Wojewódzkiego U r z ę d u Bezpie­ czeństwa Publicznego. Problemem grekokatoli­ ków, jak czytamy w dokumencie, zajął się Koś­ ciół rzymskokatolicki, przyjmując duchownych greckokatolickich do swego grona i powierzając im, po odpowiednim przeszkoleniu, funkcje wikariuszy. Żonaci musieli pozostawić swe żony w dawnym miejscu zamieszkania . Zdecydowa­ na większość księży z tej możliwości skorzystała. Zabezpieczało to ich byt, poza tym birytualizm stwarzał w przyszłości możliwości odprawiania nabożeństw greckokatolickich. Swe żony oraz dzieci pozostawili formalnie, to znaczy nie za­ brali ich do nowych placówek, ale utrzymywali z nimi ścisłe kontakty. Proboszczowie przyj­ mowali różne postawy wobec prób odprawia¬ nia mszy greckokatolickich: od potępienia po poparcie. Wynikało to między innymi z faktu, że polski episkopat nie sformułował jasnych za­ sad działania w tym zakresie . August Hlond, a potem Stefan Wyszyński (pełniący kolejno funkcje Delegata Stolicy Apostolskiej do spraw Obrządków Wschodnich w Polsce) na począt­ ku nie pozwalali duchowieństwu greckokatoli­ ckiemu na odprawianie nabożeństw w swoim obrządku a iedynie w rycie łacińskim. Uważali że odnowienie działalności Kościoła greckoka¬ tolickiego pogłębi konflikt między Kościołem polskim a władzami. Nie bez znaczenia mogła być też niechęć ludności polskiej do ukraińskiej Nie można wykluczyć że kler polski brał ją pod uwagę O trudnościach ze organizowaniem nabożeństw greckokatolickich może świadczyć przykład Bań Mazurskich Ukraińska ludność teimieiscowości w 1951 roku rozpoczęła starania o uzyskanie z^ody na odnrawianie nabożeństw greckokatolickich. Zwróciła się w tej sprawie do Urzędu do spraw ^Vvznań a późnie do pryma sa. Pismo Samodzielnego' Referenta do spraw 42 43 42 43 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 55-56, dok. nr 14. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 97. m i ) im mminn Wyznań PWRN w Olsztynie do Wydziału Społeczno-Administracyjnego (z października 1952 roku) zawiera stwierdzenie: „Przesiedleńcy z ak­ cji » W « w Baniach Mazurskich występują cał­ kiem oficjalnie o zezwolenie na zorganizowanie parafii grekokat[olickiej]. Podobno wyjeżdżają z chrztami i ślubami do parafii Chrzanowo koło stacji Koszczewo [...], gdzie rzekomo zorganizo­ wano parafię grekokatolicką i proboszczem jest ks. Ripecki Mirosław" . Sprawa odprawiania greckokatolickich nabożeństw w Baniach Ma­ zurskich upadła mimo pozytywnego stosunku prymasa. Referat Wyznań PPRN w Węgorzewie początkowo się zgodził, potem jednak wycofał się ze swojej decyzji i zaproponował utworzenie parafii rzymskokatolickiej lub prawosławnej. Do zmiany sytuacji przyczyniło się prawdo­ podobieństwo przejścia grekokatolików na pra­ wosławie. Prymas Stefan Wyszyński, starając się walczyć z tym zagrożeniem, zezwolił w 1952 roku ks. Bazylemu Hrynykowi na odprawianie nabo­ żeństw w Bytowie i Nowym Dworze. W kwiet­ niu 1952 roku ordynariusz diecezji w a r m i ń ­ skiej erygował oficjalnie greckokatolicką kaplicę w Chrzanowie, a księdza Ripeckiego mianował jej rektorem . Łagodniej władze odnosiły się do Kościoła prawosławnego. Nie traktowały go bowiem jako nośnika świadomości narodowej Ukraińców. Nie utożsamiały go też jedynie z Ukraińcami. Kościół prawosławny działał legalnie i miał własną wewnętrzną strukturę. W1946 roku pod­ jął na terenie ziem zachodnich i północnych zor­ ganizowaną działalność, mógł więc rozpocząć starania o objęcie duszpasterstwem deportowa­ nej ludności ukraińskiej. Oddelegowanie przez konsystorz duchownych na ziemie zachodnie oraz ich przybycie wraz z wysiedlaną ludnością umożliwiło tworzenie pierwszych parafii. Naj­ wcześniej, j u ż na początku sierpnia 1947 roku, 44 45 44 45 R. Drozd, I. Hałagida, op.cit., s. 68-69, dok nr 20. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 98. �Sabina Nędza 28 powstały one na Dolnym Śląsku. Początkowo parafie prawosławne tworzyły się spontanicznie, bez zezwolenia władz administracyjnych, a na­ bożeństwa odbywały się w prywatnych domach. Powodowało to interwencje władz centralnych i terenowych . Grekokatolicy, którzy nie mieli możliwości uczestniczenia we własnych mszach, mogli wy­ brać między uczęszczaniem na nabożeństwa rzymskokatolickie (poświęcając swój obrządek) a braniem udziału w nabożeństwach prawosław­ nych, w których nie wszyscy duchowni posługi­ wali się językiem ukraińskim. Trudno jest okre­ ślić, która z opcji przeważała. Decydowała o tym często bliskość cerkwi lub kościoła oraz używany w nich język . Nabożeństwa greckokatolickie i prawosławne zawsze odgrywały rolę w życiu rozproszonej ludności. Właściwie było to jedyne miejsce poza domem gdzie Ukraińcy mogli porozmawiać w swoim ojczystym języku razem się modlić i śpiewać pieśni cerkiewne . 46 47 48 Na początku lat 50. centralne czynniki de­ cyzyjne w Polsce ponownie zainteresowały się problemem ukraińskim. Powodem były zmiany w polityce narodowościowej władz oraz cią­ gle utrzymująca się wśród ludności ukraińskiej chęć powrotu w rodzinne strony . Oznaczało to, że dotychczasowa polityka nie doprowadziła do oczekiwanych rezultatów, czyli asymilacji Ukraińców. Pismo Zespołu I I Prezydium Rady Ministrów do urzędów wojewódzkich w sprawie nielegalnego powrotu Ukraińców (z 19 czerwca 1951 roku) zawiera opis sytuacji: „Stwierdzono liczne wypadki samowolnego opuszczania go­ spodarstw rolnych przez ludność przesiedlona na teren województwa w 49 1947 r w ramach akcji »W« przy czym prezydia gminnych i powiato46 47 48 49 Ibid., Ibid., Ibid., Ibid., s. 99. s. 98. s. 100. s. 102. wych rad narodowych przez wydanie tej ludno­ ści dowodów stwierdzających wymeldowanie na pobyt stały do miejsc poprzedniego zamiesz­ kania stwarzają pozory legalności niepożąda­ nej i szkodliwej akcji, która staje się źródłem niepokoju i fermentu, zarówno wśród ludności przesiedlonej, jak również wśród ludności za­ mieszkałej na terenach objętych akcją »W«. Biu­ ro Społeczno-Administracyjne przypomina, że według ustalonych zasad wysiedlonym w akcji »W« nie wolno wracać do poprzedniego miej­ sca zamieszkania, i prosi o wydanie stosownych w tym względzie zarządzeń oraz dopilnowanie ścisłego ich przestrzegania" . 50 Jednak odgórne zakazy nie mogły powstrzy­ mać ludności od powrotu do dawnych miejsc zamieszkania. Przykładem może być postać znanego malarza Nikifora Drowniaka, który mimo trzykrotnego wysiedlenia na ziemie za­ chodnie zawsze powracał do Krynicy. Władze zrzucały winę na nacjonalistów ukraińskich, nie dostrzegając prawdziwych powodów zaistniałej sytuacji . Poza tym ludność ziem zachodnich zaczęła rozwijać życie narodowo-religijne. Te działania sprowadzały się do opisanych wcześ­ niej spotkań w mieszkaniach. Spotkaniom takim towarzyszyła wymiana poglądów oraz wzajem­ ne podtrzymywanie się na duchu. Oznaczało to, że władze traciły kontrolę nad ludnością ukra¬ ińską. Postanowiły poddać kontroli ukraińskie życie narodowe i kulturalne poprzez umożli wierne przesiedleńcom zaspokojenia podstawo wvch potrzeb w tvm zakresie Świadczy o tvm uchwała Biura Politycznego KC PZPR z kwiet¬ nia 1952 roku dotycząca działań zmierzaiacvch dononrawvsvtuar i aosnodarrze, ludność ukra 51 52 1 ińskiei w Polsre niei pra nra msKiej oisce i do uo wzmożenia wśród wsrou mej cy politycznej Informuje ona że przesiedlona _ R. Drozd, I. Hałagida, op.cit., s. 64, dok. nr 18. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 103. Ibid., s. 104. 50 51 52 BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB �Akcja „Wista" 29 ludność, głównie chłopska, zagospodarowała się na nowym terenie i pracuje. Niektórzy nawet zdobywają znaczące miejsce w życiu społecz­ ności - głównie dotyczyło to rodzin biednych i średniozamożnych, które zyskały gospodarczo na przesiedleniu. Jednak znaczna część Ukraiń­ ców nie dba o zabudowania ani o podniesienie poziomu gospodarki (pada nawet określenie „świadomy gospodarczy sabotaż"). Przyczyną tej sytuacji według raportu ma być wpływ „faszy­ stów ukraińskich i podziemia OUN-owskiego". Jednak jest też w uchwale stwierdzenie, że wła­ dze miejscowe nie okazały dostatecznej pomocy prz v osiedlaniu a nawet zdarzały się przypadki dvskrvminacii przy wymiarze podatków i świad czeń Ukraińcy Dosłueuia sie oficialnie iezykiem polskim natomiast miedzy soba rozmawiaia wyłącznie DO ukraińsku Rzadko uczęszcza a do kościołów rzymskokatolickich Grekokatolicy orgamzuiapotaiemne nabożeństwa i uroczysto śc, A u t o r z , r a n o m , z a „ w a z a , a z e w n o ł o z e n i , , dyskryminowana ludności ukraińskiej, rozpa­ trywanie jej spraw, próśb i zaspokajanie potrzeb oraz wciągnięcie ludności przesiedlonej w dzia­ łalność społeczną. Urząd do spraw Wyznań miał przedstawić plan normalizacji stosunków reli­ gijnych wśród ludności ukraińskiej . Uchwała Biura Politycznego świadczyła o zmianie podej­ ścia władz do ludności ukraińskiej. Pozwolono jej oficjalnie zaistnieć, ale nie zrezygnowano z głównego celu - asymilacji. Uchwała została rozesłana do władz terenowych, nie wszędzie jednak spieszono się z jej realizacją . Wynikało to między innymi z opieszałości niechętnie na­ stawionych do Ukraińców urzędników którzy nie byli przygotowani do zmiany postawy wobec przesiedlonych tvm bardziei ze do tei pory wv magano od nich działań antyukraińskich Sami Ukraińcy też odnosili sie dosyć sceptycznie do tych nonwsłów Obawiali sie ze nrzyimowanie iakieikolwiek nomocy od naństwa może „trud nić n o w r ó t w r o d z i n n e stronv 7 teao nowodu l u d n o ś c i „ k r a i ó s k i e i k o n i e c z n e sa z m i a n y alw nie chcieli n r z v i m o w a c a k t ó w nadania aosno „ułiaati w i ćc jej iei ccaiKowue ałkowite znormalizowanie warn un darstw S t o n i e ń reahzacii n o s t a n o w i e ń n c h w a l v g° P° s a a r c z y ^ w c i ą g n i ę c i e oo aktywnego c n życia społecznego, w z w i ą z k u z tym B i u r o lityczne postanawia wprowadzić zarządzenia ułatwiające zagospodarowanie się ludności prze­ siedlonej . uregulowanie spraw własności gospo­ darstw rolnych, przyznawanie ulg w podatku gruntowym, zgodnie z obowiązującymi prze­ pisami, umorzenie zaległości pożyczkowych na zasiewy z lat 194/ i 1948, udzielanie przesied­ leńcom kredytów gospodarczych. Nadal miał byc przestrzegany zakaz powrotów do dawnych miejsc zamieszkania. Położono nacisk na zakaz 53 54 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 68, dok. nr 19. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., l j l l ) nU BARBARZYŃCA 53 54 Iwł . r o . n i r o w a n v nawet na terenie n o w i a t ó w pyi zróżnicowany nawet na terenie powiatów ! ' rozpoczęły się; zmiany w sytuacji Ukraińców na ziemiacn zacnodnicn. IN ową po­ litykę wyznaczało Biuro "lityczne ¿ 1 K, a realizowało Urzędu Kady Ministrów (od listopada l ^ Z roku Urząd Kady Ministrów) a zwłaszcza Ministers wo Spraw Wewnętrznych (do grudnia 19M roku Ministerstwo Bezpie­ czeństwa 1 ubhcznego). Na szczeblu terenowym zajmowały się tym prezydia wojewódzkich rad narodowych, hunkcję kontrolną w terenie pełnily komitety wojewódzkie PZPR . s. 106. Ibid., s. 14. 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0242b88fdf635958a7e7a9eb82f6c75c.pdf 97ec0537bd4d896b1e11f77d4c9e82d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1414 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1307 Title A name given to the resource Akta majątku ziemskiego Wola Pękoszewska i ich przydatność do badań etnograficzno-historycznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.165-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 A N D R Z E J STAWARZ (Warszawa) A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O W O L A PĘKOSZEWSKA I I C H PRZYDATNOŚĆ DO BADAŃ ETNOC-RAF1CZNO-IIISTORYCZNYCII W dotychczasowych badaniach nad kulturą c h ł o p s k ą Mazowsza etnografo­ wie w stosunkowo m a ł y m stopniu korzystali ze ź r ó d e ł archiwalnych, t y p o w y c h dla warsztatu historyka. W ł a ś c i w i e poza pracami monograficznymi d o t y c z ą c y ­ m i K u r p i ó w czy też studiami Andrzeja Woźniaka, trudno jest w s k a z a ć opraco­ wania d o g ł ę b n i e i wszechstronnie w y k o r z y s t u j ą c e rozmaite rodzaje ź r ó d e ł p i ­ sanych. Tymczasem, j e ż e l i chodzi o Mazowsze, dysponujemy o g r o m n ą ilością m a t e r i a ł ó w archiwalnych, s z c z e g ó l n i e w odniesieniu do X I X i p o c z ą t k ó w X X w. S ą to bogate w r ó ż n o r o d n e informacje akta stanu cywilnego, akta gmin, akta hipoteczne i notarialne, s ą d o w e , także zbiory i kolekcje m a t e r i a ł ó w rękopi­ ś m i e n n y c h , kartograficznych, ikonograficznych. Materiały te znajdują się prze­ de wszystkim w archiwach p a ń s t w o w y c h oraz k o ś c i e l n y c h (diecezjalnych i pa­ rafialnych), niekiedy w zbiorach m u z e ó w i bibliotek. Pewna c z ę ś ć tego rodzaju ź r ó d e ł została j u ż s p o ż y t k o w a n a przez historyków, g ł ó w n i e z a j m u j ą c y c h s i ę dziejami gospodarczymi, niemniej nadal czekają one na odkrycie przez etno­ grafów. N i e w ą t p l i w i e s i ę g n i ę c i e do m a t e r i a ł ó w archiwalnych daje o g r o m n ą s z a n s ę dalszego rozwoju b a d a ń nad kulturą c h ł o p s k ą , s z c z e g ó l n i e w zakresie kultury materialnej, zmian cywilizacyjnych na w s i , p r z e o b r a ż e ń struktury i ż y ­ cia rodziny wiejskiej, a t a k ż e uchwycenia niektórych przynajmniej zmian w i e j ­ skiej o b y c z a j o w o ś c i . J e d n ą z bardziej interesujących kategorii ź r ó d e ł archiwalnych s ą akta doty­ c z ą c e m a j ą t k ó w ziemskich. Nie wdając się w bliższe omawianie stanu zacho­ wania tego rodzaju m a t e r i a ł ó w w archiwach polskich, p o p r z e s t a n ę na prezen­ tacji jednego wybranego z e s p o ł u , t j . akt majątku ziemskiego Wola P ę k o s z e w s k a z p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e g o Mazowsza. Jest to, j a k dotąd, jedyny z e s p ó ł akt podworskich znajdujący się w zasobie A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w Ż y r a r d o ­ w i e . M i m o stosunkowo niedużej objętości z e s p ó ł ten - w m o i m przekonaniu - m o ż e b y ć traktowany jako charakterystyczny dla średniej w i e l k o ś c i w ł a s n o ś c i ziemskiej regionu w X I X w i e k u . Jego p r z y d a t n o ś ć do b a d a ń , przynajmniej nad n i e k t ó r y m i zagadnieniami historii i kultury w s i , postaram się natomiast w y k a ­ zać poniżej. 1 Warto m o ż e p o d a ć nieco informacji o dziejach interesującego nas obszaru, w c h o d z ą c e g o w skład wspomnianych dóbr. Pierwsza wzmianka historyczna 0 w s i Wola P ę k o s z e w s k a pochodzi z końca X V I w." Dokument z tego czasu zawiera j e d n a k ż e nikłe informacje, m ó w i ą c e g ł ó w n i e o w i e l k o ś c i wsi (9 ł a n ó w ) 1 liczbie r z e m i e ś l n i k ó w (1 osoba). Starsze i zarazem nieco szersze s ą natomiast dane o wsi Zawady, która w X I X w. należała do tych samych dóbr. W i e ś �166 ANDRZEJ STAWARZ Zawady wymieniona została w tzw. Kodeksie Wielkim w lalach 1339 i 1380, jako n a l e ż ą c a do parafii Mszczonów"^. W e d ł u g danych z 1579 r. Zawady z a ś były w s i ą m n i e j s z ą od W o l i P ę k o s z e w s k i e j (3 i 1/2 ł a n a ) . Dzieje w y m i e n i o n y c h w s i , lak jak i całych d ó b r ziemskich o b e j m u j ą c y c h te wsie, nie zostały d o t ą d bliżej opisane. Na podstawie zachowanego w omawia­ nych aktach majątku zbioru d o k u m e n t ó w m o ż n a stosunkowo d o k ł a d n i e prze­ ś l e d z i ć k s z t a ł t o w a n i e s i ę tytułów w ł a s n o ś c i oraz zmian w i e l k o ś c i i granic d ó b r Wola P ę k o s z e w s k a od p o c z ą t k u X V I I do końca X V I I I w i e k u . Innego rodzaju danych z okresu staropolskiego akta z e s p o ł u nic z a w i e r a j ą . P r z e w a ż a j ą c ą c z ę ś ć s t a n o w i ą materiały r ę k o p i ś m i e n n e d o t y c z ą c e u b i e g ł e g o stulecia, kiedy to dobra Wola P ę k o s z e w s k a (z p r z y l e g ł o ś c i a m i ) były s i e d z i b ą znanego rodu szlachec­ kiego G ó r s k i c h , herbu Boża Wola. R ó d ten w y w o d z i swe początki genealogi­ czne od p o ł o w y X V I wieku, a nazwisko swoje z a c z e r p n ą ł od rodzinnego „ g n i a z d a " we wsi G ó r k i , w Ziemi G o s t y n i ń s k i e j . Wielu c z ł o n k ó w rodu G ó r ­ skich p e ł n i ł o w dawnej Rzeczypospolitej z n a c z ą c e funkcje i g o d n o ś c i u r z ę d o ­ we, lak p a ń s t w o w e , j a k i k o ś c i e l n e . Do p o c z ą t k ó w X I X w. G ó r s c y herbu Boża Wola, nie mieli ż a d n y c h posiadłości w o b r ę b i e Mazowsza połuclniowo-zachodniego. Wola P ę k o s z e w s k a wraz z kilkoma pobliskimi i raczej niewielkimi wsia­ mi oraz folwarkami stała się ich w ł a s n o ś c i ą , i zarazem g ł ó w n ą siedzibą, w roku 1826, kiedy to Franciszek Górski z a k u p i ł b y ł ó w majątek od hr Józefa Krasiń­ skiego (tzw. linia o b o ź n i c k a ) . Franciszek G ó r s k i , w ó w c z a s g e n e r a ł brygady, s ł a w n y w czasach K s i ę s t w a Warszawskiego i mający u g r u n t o w a n ą pozycję w K o n g r e s ó w c e , w latach p o p r z e d z a j ą c y c h Powstanie Listopadowe z a p r a g n ą ł z m i e n i ć tryb życia i osiedlić s i ę na wsi . Do śmierci (1838 r.) w ł a d a ł dobrami Wola P ę k o s z e w s k a razem z ż o n ą T e o d o z j ą z K r ę p s k i c h oraz czterema synami. Po n i m administrowanie dobrami przejął najstarszy syn, L u d w i k . J e d n a k ż e ten stan rzeczy nie trwał d ł u g o , g d y ż L u d w i k Górski w 1849 r. dzięki m a ł ż e ń s t w u z Paulina K r a s i ń s k ą przejął dobra Sterdyń w powiecie s o k o ł o w s k i m . W ó w c z a s Wolę P ę k o s z e w s k a objął we w ł a d a n i e następny z braci, Jan. Ten w n i e d ł u g i m czasie o ż e n i ł s i ę z M a r i ą Ł u b i e ń s k ą . Na okres administrowania dobrami przez Jana G ó r s k i e g o p r z y p a d ł o u w ł a s z c z e n i e c h ł o p ó w , które w p ł y n ę ł o o ż y w i a j ą c o na dalszy r o z w ó j gospodarki folwarcznej oraz chłopskiej lego terenu. W końcu X I X w. dziedzicem dóbr z o s t a ł syn Jana G ó r s k i e g o , A n t o n i . Pozostali trzej synowie Jana zdecydowali się podjąć działalność na innym polu, o d n o s z ą c później w a r t o ś c i o w e sukcesy w kilku dziedzinach nauki i życia spo­ ł e c z n e g o . Dla przykładu warto p o d a ć , iż Konstanty Marian G ó r s k i (1862-1909) po odbyciu s t u d i ó w uniwersyteckich z o s l a ł cenionym historykiem sztuki i kry­ tykiem, L u d w i k Górski (ur. ok. 1860 - zm. 193 1) z a ś w latach pierwszej wojny światowej z a c z ą ł robić karierę polityczną. Trzeba zatem p a m i ę t a ć , ż e ród G ó r s k i c h w X I X wieku to nie tylko doskonali d o w ó d c y w o j s k o w i ' i światli w ł a ś c i c i e l e ziemscy z a m i ł o w a n i w ulepszaniu gospodarki rolnej. B y l i to rów­ nież d z i a ł a c z e s p o ł e c z n i i polityczni, niekiedy publicyści. Poprzez swoje z w i ą z ­ ki personalne i zawodowe z Towarzystwem Kredytowym Ziemskim, Bankiem H a n d l o w y m czy też Towarzystwem Rolniczym w Warszawie, mogli skutecznie z a b i e g a ć o środki finansowe na rozwój produkcji stymulującej o ż y w i e n i e go4 5 6 8 �167 A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O WOI J \ PĘKOSZEWSKA spodarcze w s i . N i e rozszerzając tego zagadnienia p o d k r e ś l i ć warto, ż e zna­ j o m o ś ć d z i e j ó w rodu G ó r s k i c h m o ż e w istotny s p o s ó b p o m ó c w zrozumieniu p r z e o b r a ż e ń , j a k i e d o k o n y w a ł y s i ę na wsi na interesującym tu nas terenie. B y ł y to dobra, j a k na warunki mazowieckie, stosunkowo rozległe. W pierwszej p o ł o w i e X I X w. na majątek ten o łącznej powierzchni blisko 6000 m ó r g skła­ dały s i ę : w i e ś i folwark Wola P ę k o s z e w s k a , wieś i folwark Pękoszew, w i e ś i folwark Zawady, folwark N o w i n y oraz nieduże wsie - Huta Zawadzka, Wólka Jeruzalska, Borszyce i Budy pod Z a t o r e m . Terytorialnie dobra te były usy­ tuowane w p ó ł n o c n e j części powiatu rawskiego, po reformie podziału admini­ stracyjnego z 1867 r. znalazły s i ę natomiast w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części powiatu skierniewickiego, w gminie Wola P ę k o s z e w s k a , na styku parafii Chojnata i Jeruzal. Po realizacji ukazu carskiego o u w ł a s z c z e n i u z 1864 r. w i e l k o ś ć d ó b r uległa p o w a ż n e m u zmniejszeniu i wynosiła w ó w c z a s niewiele ponad 4000 m ó r g (w t y m Wola P ę k o s z e w s k a - 3166 m ó r g , Zawady - 905 m ó r g ) . W e d ł u g danych z 1873 r. mniej niż 1/3 powierzchni d ó b r s t a n o w i ł y grunty orne ". Nadal n a j w i ę k s z ą c z ę ś ć s t a n o w i ł y lasy (blisko 60% areału). Nawet pobieżna analiza danych statystycznych - wydobytych z akt omawianego zespołu akt podwor­ skich - pozwala w y s n u ć wniosek o d o ś ć wysokim stopniu zagospodarowania dóbr, z a r ó w n o jeżeli chodzi o wykorzystanie lasu, j a k i rozwój produkcji r o l ­ no-spożywczej . 11 1 Po t y m koniecznym wprowadzeniu przedstawmy bliższą a r c h i w a l n ą i me­ r y t o r y c z n ą c h a r a k t e r y s t y k ę akt z e s p o ł u . Akta majątku Wola P ę k o s z e w s k a chro­ nologicznie z a w i e r a j ą się w lalach 1824-1936, przy czym jeden z p o s z y t ó w s t a n o w i ą wspomniane j u ż wypisy wierzytelno d o k u m e n t ó w z X V I I - X V I I I w. P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć m a t e r i a ł ó w archiwalnych zespołu pochodzi z lal 18241870. O g ó ł e m z e s p ó ł liczy 77 jednostek inwentarzowych (objętość 0,4 mb). Z uwagi na specyficzny charakter zespołu zastosowano przy jego opracowy­ waniu układ rzeczowo-chronologiczny akt, zbliżony do układu, j a k i z w y k l e nadaje się aktom podworskim przechowywanym w archiwach p a ń s t w o w y c h . Po c a ł k o w i t y m opracowaniu struktura archiwalna zespołu przedstawia się na­ stępująco: 1 3 a) dokumenty rodzinne (7 j . a . ) , b) dokumenty d o t y c z ą c e w ł a s n o ś c i ziemskiej (40 j . a . ) - prawne i pomiarowe (notarialne i hipoteczne), ekonomiczne i rachunkowo-finansowe, c) dokumenty d o t y c z ą c e sytuacji c h ł o p ó w w dobrach ziemskich (23 j . a . ) , d) dokumenty d o t y c z ą c e publicznej działalności d z i e d z i c ó w d ó b r oraz tzw. v a r i a ( ł ą c z n i e 7 j . a.). Dokumenty rodzinne oraz d o t y c z ą c e publicznej działalności G ó r s k i c h s ą zachowane s z c z ą t k o w o i nie w n o s z ą w ł a ś c i w i e nic nowego, s z c z e g ó l n i e w a ż ­ nego, do sagi rodu. N a j w i ę k s z ą c z ę ś ć zespołu s t a n o w i ą akta p o ś w i a d c z a j ą c e tytuł w ł a s n o ś c i , k s z t a ł t o w a n i e s i ę granic i rozległości majątku oraz m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e z a g a d n i e ń ekonomicznych lub finansowych. Dokumenty te ł ą c z n i e z k s i ę g a m i hipotecznymi m a j ą t k u s t a n o w i ą zasadnicze i d o ś ć pełne ź r ó d ł o informacji o podstawach prawnego i ekonomicznego funkcjonowania d ó b r ziemskich Wola P ę k o s z e w s k a od p o c z ą t k u X I X w. do c z a s ó w I I Rzeczypospo1 4 �168 ANDRZEJ STAWARZ litej. S z c z e g ó l n i e interesującym dokumentem jest inwentarz d ó b r z 1824 r. " D z i ę k i d r o b i a z g o w o ś c i opisu p o s z c z e g ó l n y c h b u d y n k ó w , u r z ą d z e ń gospodar­ skich, s p r z ę t ó w oraz narzędzi etnograf zyskuje w tym przypadku d o s k o n a ł y n i e o m a l ż e m a t e r i a ł do b a d a ń nad k u l t u r ą materialną, z a r ó w n o warstwy szla­ checkiej, j a k i c h ł o p s k i e j . W inwentarzu znajdujemy m.in. opisy dworu, folwar­ cznych b u d y n k ó w gospodarczych (spichrz, stajnie, lamus, obora, stodoła, o w ­ czarnia) i mieszkalnych ("czworaki"), a także s ł u ż ą c y c h produkcji „ p r z e m y s ł o ­ w e j " (browar, m ł y n w o d n y ) , b ą d ź też r o z r y w k o m (karczmy, austeria). Ponadto scharakteryzowano ogrody warzywne, ploty, studnie. O s o b n ą c z ę ś ć zajmuje opis tzw. o s i a d ł o ś c i w ł o ś c i a n o b e j m u j ą c y : posiadłości gruntu, zabudowania, majątek z a ł o ż n y i w ł a s n y chłopów, w y s o k o ś ć p a ń s z c z y z n y i danin rocznych oraz podymnego. W k o ń c o w e j części inwentarza znalazły się informacje o usy­ tuowaniu pól, łąk, o g r o d ó w c h ł o p s k i c h i dworskich, a także o stanie i wykorzy­ stywaniu l a s ó w oraz s t a w ó w . Interesujące jest także zestawienie „ s t a t k ó w i s p r z ę t ó w " znajdujących s i ę na folwarku, w kuźni oraz w karczmach. Przyto­ c z y ć chyba warto kilka o p i s ó w , k t ó r e dobrze egzemplifikują o g r o m n ą w a r t o ś ć p o z n a w c z ą c a ł e g o inwentarza. 1. „ S p i c h r z na przeciw dworu o trzech komorach jednej dawnej i d w ó c h z obu stron pod szczytami nad piwnicami przebudowanych, przy drodze fron­ tem na p ó ł n o c z facjatą na front w y s u n i ę t ą , z drzewa tartego na podmurowaniu zległy i podwalinach w w ę g i e ł budowany, gontami pokryty, do k t ó r e g o wcho­ d z ą c w facyacie w y s u n i ę t y od frontu drzwi pojedyncze na zawiasach z za­ m k i e m , do sionki w której podłoga i p u ł a p z tarcic, z sionki tej na prawo schody sosnowe dające w c h ó d na g ó r ę " . 2. „ C z w o r a k mały gdzie dziś s ł u ż ą c y dworscy m i e s z k a j ą za d r o g ą z drzewa sosnowego w w ę g i e ł na podmurowaniu zległy, frontem na z a c h ó d budowany, po w i ę k s z e j części dranicami a miejscem s ł o m ą pokryty c i e k ą c y przed k t ó r y m ganek z tarcic obudowany, w c h o d z ą c do sieni, drzwi z tarcic na zawiasach z k l a m k ą i za s z c z y p k ę jedne, a drugie takież na tył w y c h ó d dające poszrodku tej k o m i n z cegły murowany na dach wyprowadzony do k t ó r e g o cztery d y m y s c h o d z ą s i ę z tejże sieni po prawej stronie są dwie izdebki, w k t ó r y c h piec z cegły obie izby o g r z e w a j ą c y i k o m i n k ó w kapiastych dwa, podłoga i p u ł a p z tarcic, okien ordynaryjnych dwa, z okiennicami na zawiasach [ , . . ] " . 3. „ O p i s a n i e pól, łąk i o g r o d ó w wiejskich [...J-osady nowej zwanej Budy pod Paplinem. Grunt osady nowej zwanej Grabne pod Paplinern na d w ó c h , przed lat k i l k u o s i a d ł y c h b u d n i k ó w , do wyrobku, na k a ż d e g o po o ś m m o r g ó w miary c h e ł m i ń s k i e j oznaczonej, leży w granicach Woli P ę k o s z e w s k i e j , od wsi P ę k o s z e w a za d r o g ą od m ł y n a Kokoszka zwanego, do Paplina idącej, nad rzeką i n o m e n k l a t u r ą Grab z w a n ą . Roli wraz z ogrodami j u ż wykrudowanej m o r g ó w 12, a reszta jeszcze do wykrudowania, z a w i e r a j ą c e j , z których posiadacze po wyjściu lat 3-ch wolnych w roku 1815 s k o ń c z o n y c h , czynsz temczasowie w rubrykach w y r a ż o n y o p ł a c a ć m a j ą . " 1 6 1 7 1 8 Pierwsze dwa p r z y k ł a d y poświadczają znaczne m o ż l i w o ś c i dobrej etnogra­ ficznej rekon&trukcji dawnego budownictwa drewnianego, przykład trzeci jest c e n n ą w s k a z ó w k ą ź r ó d ł o w ą do badań nad rozwojem osadnictwa budniczego. �A K T A MAJĄTKU ZIEMSKIEGO WOLA IT;KOSZEWSKA 169 Z innych m a t e r i a ł ó w archiwalnych obrazujących rozwój działalności go­ spodarczej w dobrach Wola P ę k o s z e w s k a w y m i e n i ć m o ż n a d o k u m e n t a c j ę do­ t y c z ą c ą budowy tartaku, owczarni czy młyna wodnego, a także „ s e k r e t " gorzelniczy i d r o ż d ż o w y (wraz z notatkami o korzyściach p ł y n ą c y c h z u r z ą d z e n i a gorzelni w dobrach ziemskich), wreszcie t a k ż e materiały określające klasyfi­ kację u ż y t k o w ą t e r e n ó w l e ś n y c h . 1 9 Najciekawsze dane - j a k się wydaje, tak dla h i s t o r y k ó w j a k i e t n o g r a f ó w - z a w i e r a j ą akta d o k u m e n t u j ą c e p r z e o b r a ż e n i a gospodarki i materialnej sytu­ acji c h ł o p ó w od lat 30-ych X I X . w . do u w ł a s z c z e n i a . Dla niektórych lat (1846, 1850, 1864) z a c h o w a ł y s i ę niemal kompletne tabele u p o s a ż e ń , o b o w i ą z k ó w i p o w i n n o ś c i r o l n i k ó w w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach (Wola P ę k o s z e w s k a , Zawady, Budy pod Zatorem i i n . ) . Wartość badawcza tego rodzaju tabel, zwanych prestacyjnymi, jest j u ż od dawna dobrze znana historykom g o s p o d a r c z y m , niemniej warto chyba p r z y p o m n i e ć , jakiego typu informacje zestawienia te z w y k l e dostarczają: - 0 21 a) u p o s a ż e n i e rolnika (w morgach i prętach): - siedlisko - pole-orne -łąki - pastwiska - w i e l k o ś ć w y s i e w u (w korcach i garncach) - budynki - drzewo - pomoc d w o r u w razie klęski ż y w i o ł o w e j - dodatkowe zarobki; b) o b o w i ą z k i rolnika w z g l ę d e m właściciela dóbr: - p a ń s z c z y z n a tygodniowa (ręczna, ze s p r z ę ż a j e m ) - p a ń s z c z y z n a dodatkowa (żniwa, w y k o p k i , młocka, orka) - robocizna pozostała ("gwałty", „ d a r m o c h y " , „tłoki") - najem przymusowy - czynsze i daniny; c) o b o w i ą z k i dla i n s t y t u t ó w duchownych, dla gminy i rządu (podatek, szarwark drogowy) oraz dla Dyrekcji U b e z p i e c z e ń (składka ogniowa). Zakres informacji zawartych-w tabelach prestacyjnych jest bardzo szeroki i daje s p o s o b n o ś ć s z c z e g ó ł o w e g o w g l ą d u w sytuację materialną c h ł o p ó w . Stwarza też m o ż l i w o ś ć poznania struktury spoleczno-ckonomicznej ó w c z e s n e j wsi w okresie p o p r z e d z a j ą c y m u w ł a s z c z e n i e . K i l k a innych d o k u m e n t ó w tego samego z e s p o ł u u m o ż l i w i a natomiast d o ś ć d o k ł a d n e p r z e ś l e d z e n i e przebiegu realizacji ukazu u w ł a s z c z e n i o w e g o z 1864 r. (tabele likwidacyjne wsi z lat 1866-1869) . M a t e r i a ł y te m o g ą b y ć wykorzystane do badań p o r ó w n u j ą c y c h s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą i m a t e r i a l n ą c h ł o p ó w Woli Pękoszewskiej i okolicznych wsi na p r z e ł o m i e lat 60- i 70-ych z okresem p r z e d u w ł a s z c z e n i o w y m ( s z c z e g ó l n i e lata 1846-1850). P r z e ł o m e m w tamtych latach b y ł o u w ł a s z c z e n i e , nadanie praw �170 ANDRZEJ STAWARZ w ł a s n o ś c i c h ł o p o m użytkującym z i e m i ę . Warto w tym miejscu p r z y t o c z y ć - za j e d n y m z d o k u m e n t ó w omawianego zespołu akt - fragment jednej z u m ó w , j a k i e spisywano w u r z ę d z i e wójta gminy m i ę d z y dziedzicem a c h ł o p a m i : „[...] A r t y k u ł lszy. Grunta we wsi zarobnej Zawady do D ó b r Wola P ę k o s z e ­ wska należącej w Gminie Wola P ę k o s z e w s k a w O k r ę g u i Powiecie Rawskim w Guberni Warszawskiej p o ł o ż o n e Tabellami prestacyjnymi z roku 1846 objęte z k t ó r y c h w ł o ś c i a n i e odrabiają dotąd r o b o c i z n ę , Właściciele t y c h ż e g r u n t ó w bracia Konstanty i Jan G ó r s c y w y p u s z c z a j ą takowe w czynsz wieczysty od I g o Stycznia 1862 roku W ł o ś c i a n o m we wsi Zawady osiedlonej, z nadmienieniem, ż e gdy W ł o ś c i a n i e życzyli sobie p o z o s t a ć na tych samych działach j a k i e dotąd uprawiali i gdy nie c h c ą nateraz bydź urządzeni kosztem d o m i n i u m w s p o s ó b dla nich dogodniejszy pozostają obecnie na tych samych co dotąd działach i m a j ą grunta swoje na trzy pola i trzy dodatki podzielone [ . . . ] " . 2 3 W ł a ś c i c i e l e d ó b r w pełni zdawali sobie s p r a w ę z tego, iż system feudalny jest anachronizmem, s t ą d - u p r z e d z a j ą c nieco wydarzenia lat 1863-1864 - p r z y z n a l i r o l n i k o m w s w o i c h dobrach prawo u ż y t k o w a n i a zajmowanej z i e m i . W aktach z e s p o ł u z a c h o w a ł y s i ę z r e s z t ą i inne znamienne p r z y k ł a d y p o t w i e r d z a j ą c e znacznie w i ę k s z ą od p r z e c i ę t n e j d b a ł o ś ć w ł a ś c i c i e l i d ó b r o r o z w ó j poddanych sobie c h ł o p ó w . W y r a ż a ł o s i ę to m . i n . w n i e c h ę t n y m stosunku G ó r s k i c h do egzekwowania p a ń s z c z y z n y , konsekwentnym c z y n ­ szowaniu i t p . G ó r s c y j a k o n o w o c z e ś n i e m y ś l ą c y w ł a ś c i c i e l e ziemscy do­ strzegali i inne m o ż l i w o ś c i p r z e z w y c i ę ż e n i a s k u t k ó w starego systemu, ś w i a d c z y o t y m jedna z w i e l u w y p o w i e d z i : „[..] Jakie inne jeszcze ź r ó d ł a w p ł y w a ć m o g ą na p o m y ś l n o ś ć w ł o ś c i a n i n a ? Opieka nieustanna dziedzica nad n i m , dobry m u dany przez niego [ t j . dziedzica - dop. A . S . j w gospodar­ stwie p r z y k ł a d , z a c h ę c a n i e do pracy w s z e l k i m i ś r o d k a m i w dziedzica m o ż ­ n o ś c i b ę d ą c e m i - bo powodem i c h n ę d z y w pewnych o k o l i c a c h jest p r ó ż n i a c ­ t w o i n i e r z ą d , na ten ostatni p o w ó d w a ż n y m i skutecznym b y ł o b y ś r o d k i e m Kassa O s z c z ę d n o ś c i c z y l i pewien grosz z j e g o d o c h o d ó w a ł a t w i e j jeszcze z zarobku najmu na o s z c z ę d n o ś ć złożony^ f . . . J " . 24 P o d s u m o w u j ą c informacje na temat zawartości akt majątku Wola Pękosze­ wska, należy p o d k r e ś l i ć , ż e materiały tego zespołu w e s p ó ł z aktami innego rodzaju s t a n o w i ą d o b r ą bazę ź r ó d ł o w ą do podjęcia szerzej zakrojonych b a d a ń etnograficzno-historycznych nad rozwojem kultury wsi mazowieckiej na prze­ strzeni X I X w. Przypisy * Archiwum Państwowe 4V Żyrardowie [dalej: APŻJ, Inwentarze archiwalne, r. 35, Akia majątku ziemskiego Wola oprać A. Stawarz, Żyrardów 1978. Z Por. Słownik 3 Tamże, t. XIV, Warszawa 1895, s. 479. 4 Tamże. Geograficzny Kriilesnra Polskiego. I. XIII, Warszawa 1893. s. 794. ^ APŻ, Akta mająthi.... sygn. 8. ^Rodzina. 7 Herbarz Por. Polski Słownik szlachty polskiej. Biograficzny. Opracowany przez Sweryna 1. V I I I , Wroclaw 1959-1960. lir Untskiego. 1. IV. Warszawa 1907. s. 279. Pękoszewska, �A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O W O L A PĘKOSZEWSKA A P Ż , Akia majątku 171 .... sygn. 9 . 9 Por. P S B , t. V I I I , s. 4 3 5 . Tamże, s. 4 3 6 i nasi. Słownik Geograficzny .... t. X I I I , s. 794, t. X I V , s. 470. A P Ż , Akia majątku..., ^ Słownik Geograficzny .... op. cit. 1 1 ^ Рог. P. B a ń k o w s k i , Archiwalia ^ prywatne (pojęcie, A P Ż , Hipoteka Porządkowanie zakres gromadzenia, w Sochaczewie, APŻ, Akia majątku archiwaliów „ A i ć h c i o n " , I. 19/20: 1951. s. 194-216; T. Z i У I i ń s к a, prywatnych. metody opracowania), sygn. 12. 14-18. 19. „ A r c h e i o n " , t. 56: 1971, s. 71-88. sygn. 3 6 6 - 3 6 7 . sygn. 30. ^ Tamże, sygn. 7 Tamże, k. 7. 8 Tamże, k. 2 1 . ^ Por. Z . S t a n k i e w i c z , Tabele prest acyjne jako iródlo wiadomości o przemianach wsi Królestwa Polskiego w połowie XIX wieku, „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 5 3 : 1962, z. 2, s. 313-314. ^" APŻ, Akia majątku..., sy " * Tamże, s y g n . 55, k. 17. ł ^ Tamże, sygn. 5 1 , k. 4. Andrzej Stawarz F I L E S O FT H E LANDED E S T A T E W O L A PĘKOSZEWSKA AND T H E I R V A L U E AS S O U R C E S F O R E T H N O G R A P H I C HISTORICAL RESEARCHES Summary Ethnographes researching the history peasant culture of the region of Mazovia as it was at the turn of two last centuries have not sufficiently exploited archival documents as sources, whereas there is a large data base at our disposal in different categories of records: registers, documents of records offices, of notary's offices, of communal self-government as well as maps and iconography. Most of those records are kept in National or Church Archives. To the most valuable, although not always well preserved categories of sources belong sets of documents concerning the management of landed estetes (left after abolishing manors and kept in archives). In the article the author presents an example of such set. T h e documents come from the manor Wola P ę k o s z e w s k a (central Poland) and were produced in the years 1824-1936. They contain a lot of interesting data informing about changes of-the ownership of property, formation of the boundaries of the demedne, divisions of the properly as well as the economic development of the manorial farm and of the village. T h e most valuable evidence show the economy in the late years of the period of serfdom system and, first of all the process of enfranchisement, granting peasants with land due to the decree of Tsar of Rossia in 1864. We can thus follow the orinins of peasant economy in capitalism. We can also learn about the activities of the owners of estate helping their former villeins to become self-sufficient farmers (they had changed serfdom services to land annuity already before 1864 and, granted peasants with plots of land very efficiently). The discussed documents proved to be useful for ethnography as well. One of the richest in information is the „ i n v e n t o r y of the manor" from 1824 comprising a very detailed record of the buildings belonging to the manorial farm as well as those used by peasants. Objects of everyday use of various kinds have been mentioned there: furnishing, kitchen implements and tools. Documents from later periods (1846-1870) also provide data illustrating standard of material culture. T h e y are good evidence for socio-economic stratification of the rural population, They �172 ANDRZEJ STAWARZ give information about breaking the ties of mulal dependence and obligations between the manor and the villagers in the second half of the nineteenth century. That is why the author considers them valuable for historical ethnography. Translated by Л/та Kiiczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b56bbcf901198b5bade7c2dc87d71d6.pdf 6f9f3b577f6fcfdfc4bd884293fd0e60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3915 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3666 Title A name given to the resource Aktualne zagadnienia ludowej plastyki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.83-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. i. Nakle/anka łowicka. Wyk. J. Wawrykowicz-Strycharska. Fot. St. Deptuszewski. AKTUALNE ZAGADNIENIA L U D O W E J P L A S T Y K I ROMAN Jednym z charakterystycznych zjawisk w życiu kulturalnym Polski Ludowej jest pro­ ces postępującego równouprawnienia ludowej twórczości artystycznej ze sztuką uczoną, która do X I X w. miała wyłączny monopol re­ prezentowania polskiej kultury narodowej. Tradycyjna samorodna sztuka ludzi pro­ stych, która jeszcze kilkanaście lat temu trak­ towana była jako „krajowa egzotyka", stano­ wiąca rozrywkę intelektualną nielicznej garst­ ki snobizującej inteligencji, przedmiot bezkar­ nego eksperymentowania i wyzysku ze strony każdego, kto tylko w tym kierunku przejawił ochotę, a wreszcie efektowny towar, którym RE1NFUSS chętnie frymarczono w obrotach z zagranicą, stała się w Polsce Ludowej przedmiotem pow­ szechnego zainteresowania. Państwo Ludowe, doceniając w pełni rolę ludowej sztuki w bu­ downictwie przyszłej kultury polskiej, socjali­ stycznej w treści, narodowej w formie, otacza tę gałąź twórczości troskliwą opieką, nie ża­ łując grosza na badania naukowe, wydawnic­ twa, wystawy i opiekę nad ludowym twórcą. W stosunku Państwa do zagadnienia sztuki ludowej nie ma śladu deklaratywności, wy­ raża się on w konkretnej realizacji polityki kulturalnej, której wyniki już dziś widoczne są na wielu odcinkach. Wystarczy wspomnieć 83 �Ryc. 2. Robotnik. Ryc. 3. Dożynki. Rzeźby w drzewie. Wys. 40 cm. Wyk. Fot. mgr E. Kozłowska. o muzyce ludowej, która weszła do naszego reprezentacyjnego repertuaru, o plastyce lu­ dowej, która przestała być już anonimową twórczością nieznanego artysty i dziś wyszła poza wiejskie opłotki, znajdując na równi z pracami plastyków wykształconych zastoso­ wanie w dekoracji reprezentacyjnych wnętrz, przemysłowej produkcji tkanin i ceramiki ar­ tystycznej, wreszcie o bujnie krzewiącym się amatorskim ruchu świetlicowym, w którym znajdują swe miejsce i muzyka ludowa i ta­ niec, a nawet strój ludowy, skazany jakby się mogło zdawać na nieuniknioną zagładę. Rozmiary i różnorodność poczynań związa­ nych z akcją wprowadzenia ludowej twórczości w nurt narodowej kultury są tak znaczne, że niekiedy trudno jest opanować organizacyj­ nie tę niezwykle skomplikowaną całość, skut­ kiem czego zachodzić może obawa wypacze­ nia przez niewłaściwą realizację istotnego sensu najsłuszniejszych zamierzeń. Celem niniejszego artykułu jest zwrócenie uwagi na kilka luźno wybranych zagadnień, bardzo zresztą różnych co do stopnia ważno­ 84 Józei Hulka (Łękawica, pow. Żywiec). ści, a dotyczących rozmaitych aktualnych za­ gadnień związanych w ten czy inny sposób ze sztuką, a ściślej z plastyką ludową. Jednym z nich jest sprawa tzw. „strojów re­ gionalnych". Zagadnienie niewątpliwie z ka­ tegorii mniej ważnych, ale takich, które przez swą masowość nabierają specjalnego znacze­ nia. Strój ludowy, noszony jeszcze z początkiem X I X wieku powszechnie przez ludność wło­ ściańską zamieszkującą terytorium Polski, na skutek przemian zachodzących w strukturze gospodarczej i społecznej w ciągu X I X i XX wieku zaczął ginąć. Dziś, jeśli chodzi o wieś polską, strój ludowy w swej dawnej funkcji należy już do przeszłości. Co najwyżej tu i ówdzie zobaczyć można ostatnie fazy jego 2aniku, czy to w postaci pojedynczych części ubioru noszonego do pracy, czy nawet całych kompletów, ale tylko wyjmowanych ze skrzyń w jakichś wyjątkowych okolicznościach. Pro­ ces zaniku ubioru ludowego, w jego dawnej funkcji i postaci, jest nieodwracalny, a wszel- �Ryc. 4. Tkacz. Hyc. 5. Kosiarz. Rzeźby w drzewie. Wyk. Józef Huika (Łękawica, Fot. mgr E. Kozłowska. kie próby regeneracji z góry skazane są na niepowodzenie. Może natomiast strój regionalny żyć w dal­ szym ciągu — czy to dostarczając pewnych inspiracji w związku z opracowywaniem no­ wych form odzieży przeznaczonych do maso­ wego użytku, czy jako uroczysty ubiór repre­ zentacyjny pewnych grup terytorialnych i za­ wodowych, czy wreszcie jako kostium tea­ tralny używany w czasie widowisk o tematyce czerpanej z folkloru. O ile pierwsza forma kontynuacji tradycji stroju ludowego nie weszła dotychczas w sta­ dium studiów czy realizacji, o tyle wykorzys­ tanie ubiorów ludowych do celów reprezen­ tacyjnych i scenicznych w ostatnich latach rozpowszechnia się w Polsce w tempie i roz­ miarach bardzo znacznych. I tu właśnie za­ czynają się poważne mankamenty, na które chciałbym zwrócić uwagę. Istnieje w chwili obecnej na terenie Polski bardzo znaczna ilość różnego rodzaju świetlic: wojskowych, robotniczych, wiejskich, szkol­ nych i innych. W każdej z nich pewną część pow. Żywiec). repertuaru zajęć świetlicowych stanowią tań­ ce i pieśni ludowe produkowane na scenie w ubiorach regionalnych, z których najczę­ stsze, prócz lokalnego, są krakowski, kujaw­ ski, śląski i góralski. W sprawianie tych ubio­ rów zwłaszcza przyfabryczne świetlice robot­ nicze angażują niekiedy znaczne fundusze, wy­ konaniem zaś zajmują się (dla zespołów miej­ skich) szatnie organizowane przez Woj. Za­ rząd Samopomocy Chłopskiej, pracownie CPLiA lub też wykonywa się je sposobem go­ spodarczym we własnym zakresie. Ze względu na konieczność obniżenia kosz­ tów i ze względu na specyficzne wymogi ko­ stiumu scenicznego ubiory te wykonywane są z materiałów zastępczych, często nawet bar­ dzo tanich, nie zawsze też stoją one na właści­ wym poziomie etnograficznej ścisłości. Do­ wolności w sposobie traktowania ubioru wy­ nikają częściowo z niewiedzy wykonawców, częściowo zaś z nacisku wywieranego przez zamawiających. W pracowni strojów ludo­ wych CPLiA w Toruniu konsternację wywo­ łało zamówienie jednej z miejscowych świetlic 85 �zastępczych — jako ubioru wdziewanego na publiczne uroczystości, jak pochody, dożynki itp. Ubiory takie mogą jeszcze „ujść" w świe­ tle sztucznym, oglądane z pewnej odległości; w pełnym świetle dnia wyglądają niesłycha­ nie tandetnie i śmiesznie. Nie przysparzają one w żadnym przypadku uroku obchodom ulicznym, wprost przeciwnie — nadają im charakter nieprzyjemnej maskarady, a wśród publiczności zamiast zainteresowania wywo­ łują uzasadnione objawy wesołości połączo­ nej z drwinami. Ryc. 6. Kobieta ze świnią. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 26 om. Wyk. Szczepan Woźniak (Kąkolówka, pow. Rzeszów). Fot. St. Deptuszewski. Strój u ż y w a n y w celach reprezentacyjnych podczas wystąpień publicznych powinien być bezwzględnie autentyczny lub wiernie według autentycznego skopiowany. Zamiast żałosnej gromady „przebierańców" niech raczej wy­ stąpi mniejsza ilość osób w strojach ludo­ wych, ale za to niech te stroje będą utrzy­ mane na należytym poziomie, to znaczy niech będą kompletne, dobrze zachowane i właści­ wie noszone. Żeby nie powtórzył się fakt, ob­ serwowany na dożynkach krakowskich w 1952 r., gdzie w grupie krakowskiej wystą­ pił młody chłopak w czerwonej czapce z ko­ lorowymi pawimi piórami, zbyt długim kafta­ nie, pasie z brzękadłami, spodniach w paski podwiązanych sznurkiem powyżej owłosio­ nych łydek i białych tenisówkach. na wykonanie kilkunastu kompletów stroju krakowskiego według wzorów jakiegoś domo­ rosłego projektanta, utrzymanych w stylu operetkowych uniformów sprzed kilkudziesię­ ciu laty. Pracownia CPLiA, stanowiąca punkt usługowy, nie mogła odmówić przyjęcia za­ mówienia, wykonanie zaś narażałoby pracow­ nię na poważne zarzuty i śmieszność. Ażeby tego rodzaju sytuacji na przyszłość uniknąć, należałoby wydać zarządzenie zabraniające wykonywania ubiorów ludowych z wzorów, które nie zostały poprzednio zatwierdzone przez instytucje do tego wyznaczone (np. mu­ zea etnograficzne, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Zakład Badania Plastyki, Architek­ tury i Zdobnictwa Ludowego PIS, Zarząd Świetlic, Domów Kultury i Twórczości Ama­ torskiej, czy komisje specjalne CPLiA). Bardzo ważną rzeczą jest umiejętność wła­ ściwego noszenia stroju ludowego. Młodzież, występująca nawet w autentycznych i dobrze skompletowanych ubiorach, nie umie ich no­ sić w sposób odpowiedni, skutkiem czego syl­ wetka traci właściwy charakter, a czasem przybiera postać wręcz karykaturalną. W y ­ daje mi się rzeczą konieczną, aby zespoły wy­ stępujące publicznie w strojach regionalnych, a także wyjeżdżające w nich za granicę, były kontrolowane przez fachowców biorących od­ powiedzialność za należyty wygląd zespołu. Na festiwalach pieśni i tańca ludowego, do­ żynkach itp., gdzie występuje większa ilość grup w strojach regionalnych, należy organi­ zować konkursy z nagrodami dla najlepiej odzianych zespołów; miałoby to duże znacze­ nie wychowawcze i przyczyniłoby się do pod­ niesienia jakości stroju ludowego, używanego na uroczyste występy. Należałoby też zabronić w sposób katego­ ryczny używania tzw. „ubiorów ludowych" —• szytych dla celów scenicznych z materiałów W związku z występami grup w ubiorach re­ gionalnych na jedną rzecz należy jeszcze zwró­ cić uwagę. Zdarza się często, że grupa bywa 86 �ubrana w sposób zupełnie jednolity. Wykonu­ je się kilkadziesiąt ubiorów kobiecych i mę­ skich, uszytych ściśle według jednego wzo­ ru, skutkiem czego zamiast ludowego ubioru otrzymujemy ,,mundur" nadający grupie wy­ gląd podrzędnego zespołu baletowego, nie ma­ jący nic wspólnego z rzeczywistym sposobem ubierania się ludu. Zespoły w ten sposób „umundurowane" (np. zespół gdański czy mazurski) w przykry spo­ sób odbiegają swym wyglądem od grup odzia­ nych w prawdziwe stroje regionalne, pokaza­ ne w całej swej różnorodności i bogactwie. W grupach takich, jak góralskie, niektóre kra­ kowskie i mazowieckie, widzimy dużą różno­ rodność kolorystyczną, dekoracyjną, różne zestawienia stroju. Nadaje to zespołowi regio­ nalnemu wygląd bardziej odpowiadający praw­ dzie. Gdy wieś polska nosiła jeszcze powszech­ nie swe ubiory tradycyjne, nie posiadały one nigdy owej „mundurowej" jednolitości, lecz w obrębie pewnego typu było wiele odmian i możliwości. Przystępując do odtwarzania ubiorów ludo­ wych, powinniśmy zawsze pamiętać o tej róż­ norodności i starać się ją koniecznie utrzymać, dążąc do tego, ażeby zespołowi nadać charakter naturalnej grupy wiejskiej, odzia­ nej w ubiory odświętne, jakie widywało się na weselach, dożynkach czy innych tego ro­ dzaju uroczystościach. Drugim zagadnieniem, któremu chciałbym poświęcić słów kilka, jest nasze rzemiosło lu­ dowe. Twórczość artystyczna wsi, wyrażająca się między innymi w rzeźbie dekoracyjnej, zdobnictwie ceramicznym, hafcie — straciła już w dużej mierze oparcie w swym własnym, wiejskim środowisku, przekształcając się w rzemiosło, często o charakterze wyraźnie pamiątkarskim (np. snycerstwo ludowe, cera­ mika), uprawiane na użytek odbiorcy miej­ skiego. Proces ten, odbywający się u nas w okresie międzywojennym, kiedy eksploa­ tacja handlowa ludowego rzemiosła artystycz­ nego była opanowana przez drobnych kapita­ listów występujących pod firmą różnych „ba­ zarów ludowych", doprowadził do zupełnego upadku niektórych gałęzi sztuki ludowej, przekształcając ją w produkcję bezwartościo­ wej tandety, czego przykładem może być tzw. „zakopiańszczyzna", zaśmiecająca do dziś ry­ nek swymi wyrobami, lichymi pod względem estetycznym i pozbawionymi jakiegokolwiek Ryc. 7. Anallabetka. Rzeźba w drzewie. Wys. 26 cm. Wyk. Rozalia Kuźniarowa (Wysoka, pow. Łańcut). Fot. St. Deptuszewski. powiązania z tradycjami prawdziwej sztuki lu­ dowej. W Polsce Ludowej sprawy ludowego prze­ mysłu artystycznego od lat kilku zostały prze­ kazane Centrali Przemysłu Ludowego i A r t y ­ stycznego, która w niedługim okresie czasu zdołała zorganizować znaczną ilość ludowych spółdzielni artystycznych, wiele "zaś ośrodków nie zorganizowanych na sposób spółdzielczy uzależniła od siebie drogą wolnego skupu wy­ robów ludowych. Początkowo zdawało się, że potężna instytucja, obejmująca swymi agen­ dami obszar całego państwa, dysponująca nad­ zorem artystycznym na różnych szczeblach or­ ganizacyjnych — zdoła opanować sytuację i przyczynić się do podniesienia poziomu ar­ tystycznej wytwórczości ludowej oraz wycho­ wania odbiorcy, który tandetę typu wspomnia­ nej wyżej „zakopiańszczyzny" uważał za war­ tościowe wytwory sztuki ludowej. Nadzieje związane z działalnością CPLiA nie ziściły się 87 �jednak w całej rozciągłości. W olbrzymiej ma­ chinie, gdzie zbiurokratyzowany aparat han­ dlowy w samym początku istnienia instytucji wziął górę nad czynnikiem fachowym i nad­ zorem artystycznym, nie zawsze umiano z na­ leżytym zrozumieniem podejść do zagadnienia sztuki ludowej. W twórcy ludowym zamiast artysty widzia­ no tylko producenta, którego zadaniem było osiągnięcie możliwie najwyższego wskaźnika produkcji. Były to czasy, kiedy tysiącami „pro­ dukowano" wycinanki na Kurpiach, kiedy set­ kami zamawiano ,malowanki" u malarek z Za­ lipia, kiedy jednego z uzdolnionych plastyków ludowych Konstantego Ciepielowskiego z Iłży, wyróżnianego na konkursach w y k o n a w c ę gli­ nianych figurek, posadzono za kręgiem garn­ carskim by wyrabiał seryjne doniczki. Próba przestawienia ludowego rzemiosła na masową produkcję nie powiodła się oczywi­ ście. Masowo wyrabiana „sztuka ludowa" wy­ kazała taki spadek jakości, że niektóre „to­ wary" w ogóle nie zostały wprowadzone do sprzedaży (np. owe tysiące wycinanek kur­ piowskich). Poza tym artyści ludowi, nastawieni przez CPLiA na seryjne wykonywanie wciąż tych samych form, wpadają w rutynę i przestają pracować twórczo. Widoczne to jest np. w Ił­ ży, gdzie taki wybitny plastyk ludowy jak Wincenty Kitowski zaprzestał pracy twórczej („bo spółdzielnia nic nowego nie zamawia, a człowiek musi z czegoś żyć"), wykonując masowo kilka przyjętych do sprzedaży modeli ptaszków. Samodzielna praca twórcza artystów ludo­ wych bywa do tego stopnia krępowana, że or­ gany CPLiA, pod groźbą oddania sprawy do prokuratury, zabraniają zrzeszonym w spół­ dzielni artystom ludowym bezpośredniego obsyłania przez nich wystaw organizowanych przez M i n . Kult. i Sztuki czy Woj. Rady Naro­ dowe, wymagając aby udział plastyków ludo­ wych w wystawach odbywał się za pośrednic­ twem spółdzielni (Iłża). Przy tym stanie rzeczy zachodzi obawa, że na wystawy i konkursy napływać będzie bądź materiał wyselekcjono­ wany z bieżącej produkcji seryjnej, bądź wy­ konany pod kierunkiem spółdzielni, wybrany i zakwalifikowany przez jej organy według kryteriów być może innych od tych, jakimi posługiwałby się złożony z fachowców i znaw­ 88 ców sztuki ludowej sąd konkursowy, czy ko­ misja ocen. Artyści ludowi, którzy zajęcie swe traktu­ ją jako poboczne w stosunku do pracy na roli, nie mogąc w terminach wywiązać się z zobowiązań powziętych wobec CPLiA —zra­ żali się i odsuwali od organizacji spółdziel­ czej. Skup wyrobów ludowych, prowadzony przez ludzi o wyłącznie handlowym przygo­ towaniu, nie orientujących się w zagadnieniu sztuki ludowej, szedł po linii najmniejszego oporu, magazyny były zawalone towarem nie lepszym od tego, który widuje się jeszcze w witrynach sklepów reprezentujących tzw. „pry­ watną inicjatywę". Magiczne słowa „rotacja", „chodliwość" i sztywna organizacja w e w n ę ­ trzna paraliżowały możliwości przeprowadze­ nia jakiegokolwiek eksperymentu. „Narzuty" powodowały nadmierne podnoszenie cen ta­ nich w istocie wyrobów ludowych, „dystry­ bucja" zaś doprowadzała do takich paradok­ sów, że w Lublinie w dwóch sklepach spół­ dzielczych sprzedających wyroby ludowe no­ torycznie „brakowało" ceramiki pochodzącej z okolicznych ośrodków garncarskich. Przedstawiony wyżej stan niewątpliwie dziś należy już w znacznej mierze do przeszłości. Nie łatwo jest jednak odrobić popełnione błę­ dy, a jeszcze trudniej jest przestawić na nowe tory tak rozbudowaną i ciężką aparaturę. W przyszłości, chcąc postawić zagadnienie ludowego przemysłu na właściwej płaszczyź­ nie, trzeba do poszczególnych ośrodków pro­ dukcji podchodzić w sposób bardziej indywi­ dualny. Orientację w tym zakresie ułatwi nam po­ dział istniejących ośrodków wytwórczych na 3 grupy. Jedną stanowić będą ośrodki sztu­ ki ludowej, które dziś jeszcze produkują lub do niedawna produkowały wyroby o dużej wartości artystycznej związanej ściśle z miej­ scowymi tradycjami plastycznymi (np. ośrod­ k i ceramiczne w Łążku, pow. Zamość, Koła­ czycach i Brzostku, pow. Jasło, Starym Sączu, Milówce, pow. Żywiec i wielu innych). Do dru­ giej grupy zaliczymy te ośrodki, które posia­ dały swe własne tradycje artystyczne, ale za­ traciły je całkowicie lub częściowo wskutek różnych okoliczności zewnętrznych (jak np. dawna akcja nakładców w przemyśle chałup­ niczym, niewłaściwie prowadzony instruktaż itp.), wyobcowując się tym sposobem z wła­ snego tła kulturowego (np. pamiątkarstwo za- �kopiańskie, w pewnej mierze hafciarstwo ka­ szubskie). Trzecią grupę ośrodków ludowego przemysłu artystycznego stanowić będą te, które w ogóle nie posiadają starszej tradycji i nie są w swej wytwórczości związane z wła­ snym podłożem etnograficznym. Do takich na­ leży np. sztucznie w X I X w. zaszczepione sny­ cerstwo w Jerzmanowicach i Sąspowie koło Ojcowa, koronkarstwo w okolicach Bobowej i prawie cały przemysł pamiątkarski na Zie­ miach Odzyskanych. W ośrodkach, które kontynuują swą trady­ cyjną wytwórczość artystyczną, wskazana jest szczególna ostrożność postępowania. Nie na­ leży tam przeprowadzać ryzykownych w skut­ kach eksperymentów, przeciążać ich zamówie­ niami, ewentualny instruktaż powinien ogra­ niczać się do strony czysto technicznej (np. w tkactwie do stosowania lepszych barwników, w garncarstwie polew, glazur i sposobu wy­ pału). Szkodliwe jednak byłoby sztuczne ha­ mowanie naturalnego rozwoju twórczości tych ośrodków, o ile zachodzące zmiany opierają się na bazie tradycyjnej i są jej dobrą konty­ nuacją. W ośrodkach, które z tych czy innych przy­ czyn odeszły w swej twórczości od form tra­ dycyjnych, należy wprowadzić metodę, którą z powodzeniem stosowała prof. E. Plutyńska w ośrodkach tkackich z powiatu sokolskiego. Polega ona na tym, że w pierwszym etapie na­ leży spowodować nawrót do starych form tra­ dycyjnych, a gdy twórcy zżyją się z nimi, dać im możność dalszego ich rozwijania pod dyskretną i umiejętną kontrolą instruktora. Warunkiem należytego postawienia i pro­ wadzenia ludowego przemysłu artystycznego o charakterze tradycyjnym jest naukowe zba­ danie obecnej i dawnej twórczości danego ośrodka, czy nawet poszczególnego warszta­ tu. Dopiero na podstawie wyników tych ba­ dań mogą zostać opracowane szczegółowe wnioski i wytyczne obowiązujące dla orga­ nów sprawujących z ramienia CPLiA opiekę nad artystyczną stroną wytwórczości ośrodka. Ośrodki, których produkcja od początku ich istnienia nie miała charakteru tradycyj­ nej sztuki ludowej, mogą być bez żadnych ograniczeń przedmiotem eksperymentalnych poczynań CPLiA. Można tu z powodzeniem stosować wszelkie formy współpracy artysty plastyka z twórcą ludowym. Ewentualne wprowadzanie do produkcji tych ośrodków elementów czerpanych z inwentarza miejsco­ wych ludowych form zdobniczych może być 0 tyle celowe, że produkcja nabierze wów­ czas charakteru bardziej lokalnego, pożąda­ nego w wyrobach typu pamiątkarskiego. W związku z organizacją ludowego prze­ mysłu artystycznego pamiętać musimy, że przemysł ten, w niektórych zwłaszcza dzie­ dzinach, znajduje się w stadium postępujące­ go upadku (np. rzemiosło garncarskie, które kurczy się ilościowo i ubożeje pod względem artystycznym). Społecznym zadaniem CPLiA jest przez odpowiednią politykę zamówień 1 organizowanie zbytu nie dopuścić do całko­ witego upadku jakiejkolwiek dziedziny rze­ miosła artystycznego. Wachlarz zainteresowań CPLiA jest w chwili obecnej wciąż jeszcze zbyt wąski. Obejmuje on przede wszystkim poważne ilościowo gałęzie ludowej produk­ cji, jak garncarstwo, tkactwo, wyroby z drze­ wa, z pominięciem innych, które, pozbawione zamówień, narażone są na całkowite zamar­ cie. Przykładem tych ostatnich jest np. ar­ tystyczne kowalstwo wiejskie, tak bogate w swym zdobnictwie zwłaszcza na obszarze Ma­ łopolski. Zdobione wyroby kowalskie niewąt­ pliwie znalazłyby zastosowanie czy to w archi­ tekturze (np. zawiasy, wykładki do zamków przy odbudowie zabytkowych dzielnic War­ szawy), czy w dekoracji wnętrz (świeczniki, lampy, wieszadła itp.). Dotychczas jednak tą więdnącą gałęzią ludowego zdobnictwa nie zainteresowano się zupełnie. Przykładów ta­ kich można by zacytować więcej. Mówiąc o organizacji ośrodków ludowej produkcji artystycznej nie możemy tracić z oczu momentów praktycznych, do których należy przede wszystkim realna możliwość zbytu wyprodukowanych wyrobów. Ze względu na ograniczone bądź co bądź zapo­ trzebowanie na ludowe wyroby artystyczne wydaje się celowe skoncentrowanie tego ro­ dzaju produkcji w najlepszych pracowniach poszczególnych ośrodków. Pracownie te po­ winny zostać wytypowane na podstawie orzeczenia komisji składającej się z przedsta­ wicieli Ministerstwa Kultury i Sztuki, Państ­ wowego Instytutu Sztuki i CPLiA. Pracownie wytypowane do produkcji artystycznej po­ winny być otoczone specjalną opieką i mieć zapewnione warunki umożliwiające im osiąg­ nięcie wysokiego poziomu; pozostałe pracow­ nie danego ośrodka mogą być oczywiście 89 �Ryc. 8. Praczka. Rzeźba w drzewie. Wys. 40 cm. Wyk. Józet Fot. mgr E.Kozłowska. wykorzystywane do masowej produkcji nie­ artystycznych wyrobów użytkowych. Poruszone poprzednio zagadnienie podnie­ sienia poziomu estetycznego wiąże się w du­ żej mierze ze sprawą muzealnictwa. W X I X wieku, kiedy ludowe rzemiosło artystyczne pracowało na potrzeby odbiorcy wiejskiego, twórca ludowy na każdym kroku spotykał się z wyrobami artystycznymi z zakresu swej specjalności, które kształtowały jego smak estetyczny, stawały się źródłem inspiracji w dalszej pracy i przyczyniały się do rozwoju 90 Hulka (Łękawica, pow. Żywiec). jego twórczości w ramach miejscowej trady­ cji. Na takim właśnie podłożu powstawały owe regionalne style ludowe, jakie obserwu­ jemy np. w wycinankarstwie, meblarstwie (skrzynie malowane) i wielu innych. Obecnie, w związku z urbanizacją kultury wsi, twórca ludowy często traci kontakt z dawniejszymi wyrobami swoich poprzedni­ ków, a szukając inspiracji w różnych przy­ padkowych wzorach stwarza formy dziwacz­ ne, obce ludowej kulturze i pozbawione war­ tości estetycznej. �Zagadnienie udostępnienia artystom ludo­ wym najlepszych osiągnięć dawnego miejsco­ wego rzemiosła artystycznego mogą rozwią­ zać jedynie muzea, posługując się w tym celu wystawami stałymi i objazdowymi. Zadanie to obciążałoby przede wszystkim małe muzea regionalne, które w swych działach etnogra­ ficznych powinny szczególnie silnie akcen­ tować tradycyjny przemysł artystyczny i na­ wiązywać kontakty z twórcami współczesny­ mi. Zbiory tego rodzaju oddałyby kolosalną usługę dzisiejszemu rzemiosłu artystyczne­ mu danego regionu, a poza tym kształtowały­ by w sposób pozytywny stosunek ogółu lud­ ności do sztuki tradycyjnej, która obecnie jest mieszkańcom wsi dosyć obca i często by­ wa traktowana przez nich z pobłażliwym lek­ ceważeniem. Podkreślenie wartości sztuki ludowej przez jej ekspozycje w muzeach podniosłoby więc wśród ludności wiejskiej szacunek dla swej dawnej kultury i ułatwiłoby w przyszłości re­ alizację słusznego hasła, że twórczość wiej­ skiego artysty ludowego powinna zaspokajać przede wszystkim potrzeby własnego środo­ wiska. Przypatrując się dzisiejszym muzeom re­ gionalnym stwierdzić musimy, że poza nie­ którymi wyjątkami (np. muzeum w Zakopa­ nem, Tomaszowie Mazowieckim, Rzeszowie i k i l k u innymi) nie spełniają one wyżej na­ kreślonych zadań. W wielodziałowych mu­ zeach regionalnych zapomina się często o tym, że kultura ludowa regionu powinna stanowić w nich jeden z zasadniczych trzonów. W nie­ których przypadkach muzea regionalne w ogó­ le żałują miejsca na wystawę zabytków etno­ graficznych, skutkiem czego dochodzi do ta­ kich paradoksów, że np. niezwykle bogata kultura artystyczna Powiśla Dąbrowskiego znalazła swoje miejsce w centralnych muze­ ach etnograficznych (np. w Krakowie) i w licz­ nych wystawach organizowanych na obsza­ rze całego kraju, ale darmo szukalibyśmy jej w najbliższym terytorialnie muzeum w Tar­ nowie. Ze względów natury społecznej i kul­ turalnej muzea regionalne powinny wykazać większe wyczucie aktualnych potrzeb, na­ wiązać silniejszy kontakt z terenem i realizu- Ryc. 9. Kobieta z dzbankiem. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 45 cm. Wyk. Szczepan Woźniak (Kąkolówka, pow. Rzeszów). Fot. mgr E. Kozłowska. jąc ogół swych rozległych zadań nie pomijać jednego z zagadnień centralnych, którym jest zagadnienie ludowej kultury. Dużo dziś pisze się i mówi o współpracy artysty ludowego z plastykiem wykształco­ nym. Współpraca ta, występująca sporadycz­ nie jeszcze przed pierwszą wojną światową, w ostatnich czasach nabiera coraz poważniej­ szego znaczenia w związku z powołaniem twórców ludowych do wykonywania prac daleko wychodzących poza krąg ich codzien91 �nych doświadczeń. Przykładem Lego rodzaju są prace artystek ludowych z Zalipia na Po­ wiślu Dąbrowskim zatrudnionych przy deko­ racji wnętrz na statku „Batory", projektowa­ niu tkanin dla produkcji fabrycznej, ostatnio zaś przy malowaniu fajansów. Niektóre z tych zagadnień (projektowanie tkanin, malatury na fajansie) wymagały od ludowych artystek przestawiania się na zu­ pełnie nową formę pracy, związaną czy to z właściwością tworzywa, czy z konieczno­ ścią podporządkowania się pewnym rygorom wynikającym z założeń technicznych, czy też z przeznaczeniem wykonywanego projektu. Tego rodzaju przestawienia przychodzą arty­ ście ludowemu z trudnością i nie zawsze uda­ je mu się samodzielnie osiągnąć w y n i k i cał­ kowicie pozytywne. Słuszną więc obrał drogę Instytut Wzor­ nictwa Przemysłowego, który, angażując do projektowania artystów ludowych, działal­ ność ich oparł na gruncie współpracy z wy­ kształconym artystą plastykiem. Twórca ludowy przystępuje do pracy w zakresie projektowania nie obciążony rutyną i zasadniczo nie zależny od natrętnego wzor­ nictwa kosmopolitycznego, które tak często przysłania artyście wykształconemu możność wypowiedzenia się oryginalnego. Z tej wła­ śnie przyczyny wzory projektowane przez artystów ludowych są takie nowe i świeże, co często podkreśla się w czasie licznych na ten temat dyskusji. Nie tylko w świeżości jednak leży ich odrębność. Poza tym, że są dotych­ czas niespotykane, posiadają one jeszcze pewne indywidualne cechy wiążące je ze sztuką ludową określonego środowiska etno­ graficznego. Mają pewien regionalny styl, który pozostaje nawet wówczas, gdy projekt zostanie kompozycyjnie czy kolorystycznie dostosowany do wymogów produkcji prze­ mysłowej, uwzględniającej potrzeby i gusty szerokich mas ludności miast i wsi. Dzięki umiejętnej współpracy artysty pla­ styka z artystą ludowym np. projektowane tkaniny, nie tracąc swego regionalnego ludo­ wego stylu (każdy w nich pozna rękę zalipskich malarek), stają się równocześnie bardzo nowoczesne i mogą zaspokoić wymagania najbardziej wybrednych odbiorców. 92 Współczesne próby włączenia ludowej in­ wencji artystycznej do projektowania pro­ dukcji przemysłowej nie są ani mechanicz­ nym przenoszeniem wzorów ludowych na wyroby miejskie, ani „stylizowaniem na lu­ dowo" z czasów tzw. secesji. Jest to rzeczy­ wiste wprowadzenie autentycznej, żywej sztuki ludowej tworzonej przez ludowych ar­ tystów, którzy wychodząc ze swych zasobów tradycyjnych zapoczątkowują nową twór­ czość, dostosowaną do nowych warunków i potrzeb. Współpraca artysty ludowego i wykształ­ conego ustawiona jest teoretycznie na zasa­ dzie równości i ma odbywać się niejako w ra­ mach wzajemnej wymiany doświadczeń. W praktyce jednak pozycja artysty ludowego jest bez porównania słabsza. Ciąży nad nim autorytet wykształconego kolegi, którego uwagom poddaje się bez zastrzeżeń. Jak dalece wpływ zawodowego plastyka uwidacznia się w rezultatach prac artystów niewykształconych, świadczą próby dokona­ ne w Zakładach Ceramicznych we Włocław­ ku, gdzie ten sam kolektyw projektancki, raz pod kierunkiem J. Buszka, drugi raz pod kie­ runkiem H. i L. Grześkiewiczów, doszedł do wyników bardzo dobrych, lecz pod względem plastycznym zupełnie różnych. Doświadczenie to, wykonane z zespołem złożonym z elementu robotniczego, nie posia­ dającym tradycji regionalnych, jest przykła­ dem, jak wielka odpowiedzialność ciąży na plastyku kierującym tego rodzaju kolekty­ wem. Odpowiedzialność wzrasta jeszcze bar­ dziej, gdy w sferze jego oddziaływania znajdą się artyści wiejscy, reprezentujący twórczość tradycyjną, która posiada swój własny regio­ nalny styl. W tym przypadku inspiracja mu­ si być niezwykle ostrożna i umiejętna. Nale­ ży bowiem uważać na to, aby nowa, inspiro­ wana twórczość artysty ludowego nie zrywa­ ła z twórczością tradycyjną, ale z niej w spo­ sób naturalny wynikała. Może to zostać osiągnięte jedynie wówczas, gdy kierujący zespołem plastyk zapoznał się w sposób grun­ towny ze sztuką tego regionu, który repre­ zentują członkowie zespołu. W przeciwnym razie zawsze będzie zachodziło niebezpie­ czeństwo, że artyści ludowi, pokierowani w �sposób niezgodny z ich lokalnymi tradycja­ mi, zatracą w swej twórczości cechy regio­ nalnej odrębności i nie wnosząc z nich nic do sztuki narodowej sami ulegną wpływom narzuconej maniery. specjalnym (np. na wydziałach tkackim, archi­ tektury wnętrz, scenografii) — postawienie zagadnienia sztuki ludowej na wyższych uczelniach plastycznych można byłoby uważać za zupełnie zadowalające. Obecnie, kiedy współpraca artysty ludo­ wego z zawodowym plastykiem odbywa się w warunkach doświadczeń laboratoryjnych, w niewielkim gronie osób specjalnie dobra­ nych — możliwość niewłaściwego pokiero­ wania ludowym artystą jest raczej niewielka, z czasem jednak, gdy akcje tego rodzaju bę­ dą prowadzone na większą skalę, sprawa do­ boru odpowiedniej ilości piastyków orientu­ jących się w zagadnieniach sztuki ludowej stanie się zagadnieniem palącym. Począwszy od roku akademickiego 1951/52 wykłady z zakresu sztuki ludowej zostały na uczelniach plastycznych zastąpione przez wykłady zatytułowane „Sztuka polska z uwzględnieniem sztuki ludowej". W układzie tym na omówienie ludowej twórczości arty­ stycznej po prostu brakuje czasu, skutkiem czego zagadnienie sztuki ludowej praktycz­ nie zostało z programu wykreślone. Wyłania się zatem zagadnienie kadr, któ­ remu również należy na tym miejscu poświę­ cić nieco uwagi. W chwili obecnej zarówno w dziedzinie organizacji przemysłu ludowe­ go, jak w zakresie wzornictwa czy badań na­ ukowych odczuwa się brak fachowców zo­ rientowanych w zagadnieniach sztuki ludo­ wej. Chodzi tu zarówno o plastyków, którzy znaleźliby miejsce w nadzorach artystycz­ nych, jak i o etnografów, którym powierzono by zagadnienie naukowego opracowywania spraw związanych ze sztuką ludową. Zary­ sowujące się braki nie są łatwe do usunięcia z tego powodu, że samo zagadnienie szkole­ nia młodzieży, zarówno studiującej na wyż­ szych uczelniach plastycznych, jak i na uni­ wersytetach, nie jest w zakresie sztuki ludo­ wej tak postawione, aby rokowało w przy­ szłości napływ młodych sił odpowiednio przygotowanych. Jeżeli chodzi o uczelnie plastyczne, do nie­ dawna program studiów wydziału ogólnego (I rok) obejmował w y k ł a d y z zakresu sztuki ludowej w wymiarze dwóch godzin tygodnio­ wo, przez przeciąg obu semestrów. W y k ł a d y te, mimo niewielkiego wymiaru godzin, poz­ walały na zapoznanie studentów z podstawo­ wymi zagadnieniami sztuki ludowej i dawa­ ły możność zainteresowania młodzieży prze­ jawami samorodnej twórczości artystycznej. Gdyby w uzupełnieniu tych wykładów prze­ widziane były w programie dalszych lat stu­ diów krótkie cykle w y k ł a d ó w o charakterze Oczywiście, trudno byłoby tego rodzaju stan rzeczy osądzić pozytywnie. Brak wiado­ mości z zakresu sztuki ludowej stanowi po­ ważną lukę w ogólnym wykształceniu przy­ szłego plastyka, który powinien orientować się w pełnym dorobku polskiej sztuki, a nie tylko tej, która zaspokajała potrzeby warstw elitarnych. Bezpośredni kontakt, który na­ wiązywał młody plastyk z zabytkami sztuki ludowej bądź w czasie demonstracji podczas wykładów, bądź w muzeum, czy w czasie wy­ cieczek odbywanych w teren, działał bar­ dzo instruktywnie, pogłębiając jego wiedzę, zwłaszcza z zakresu kompozycji dekoracyjnej i kolorystyki, tak bogatej w ludowym zdob­ nictwie. W ramach studiów uniwersyteckich sztu­ ka ludowa wykładana jest na I I I roku stu­ dium historii kultury materialnej (2 godziny tygodniowo w ciągu jednego semestru) i na III roku historii (1 godzina tygodniowo przez cały rok). Na studium historii kultury materialnej student obowiązany jest tylko do wysłucha­ nia wykładów, na historii sztuki zaś zdaje w końcu roku kolokwium z tego zakresu. Brak egzaminów z zakresu sztuki ludowej powodu­ je, że studenci przedmiot ten traktują jako uzupełniający, do którego można nie przykła­ dać większego znaczenia. Takie ustawienie przedmiotu przyczynia się do tego, że przygo­ towanie zarówno młodych historyków sztuki jak i etnografów do naukowej pracy w dzie­ dzinie sztuki ludowej pozostawia wiele do ży­ czenia. Zjawisko to jest tym przykrzejsze, że 93 i �właśnie ta dziedzina otwiera w tej chwili przed młodzieżą kończącą studia szersze możliwości pracy. Ze względów zarówno naukowych, jak praktycznych wydaje się słuszne wysunięcie pewnych postulatów, które należałoby wziąć pod uwagę przy ustalaniu przyszłych progra­ mów studiów. Jednym z tych postulatów by­ łoby przywrócenie na uczelniach plastycz­ nych wykładów ogólnych z zakresu sztuki lu­ dowej, które doskonale zmieściłyby się w pro­ gramie I I roku studium ogólnego, i wprowa­ dzenie w y k ł a d ó w specjalnych dla studentów wydziałów tekstylnego, scenografii i architek­ tury wnętrz. W ramach studiów etnograficz­ nych i historii sztuki należałoby wprowadzić egzamin z zakresu sztuki ludowej oraz ćwicze­ nia seminaryjne. Te ostatnie niezbędne są zwłaszcza dla etnografów specjalizujących się w zagadnieniach etnografii polskiej. Przygotowani w ten sposób pracownicy mogliby w przyszłości z wielkim pożytkiem pracować zarówno w instytucjach naukowych jak i w tych, które zajmują się organizacją i eksploatacją przemysłu ludowego. Obecnie, z braku własnych pracowników należycie wykwalifikowanych, różne insty­ tucje zajmujące się organizacją przemysłu ludowego, urządzaniem wystaw itp., korzysta­ 94 ją w swej pracy 2 pomocy muzeów etnogra­ ficznych, Zakładu Badania Plastyki P.I.S., Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego, czy po­ szczególnych etnografów. Współpraca ta jed­ nak, n a w i ą z y w a n a od przypadku do przypad­ ku, ze względu na swój ściśle doraźny cha­ rakter nie zawsze daje rezultaty w pełni za­ dowalające. W chwili obecnej placówki nau­ kowo-badawcze spełniają rolę podobną do pogotowia ratunkowego, czy straży pożar­ nej, które wzywa się na pomoc w nagłych wypadkach. Zazwyczaj chodzi o natychmia­ stowe dostarczenie jakichś materiałów, w y ­ danie opinii lub konsultacje. Nie bierze się pod uwagę tego,* że prace badawcze z zakre­ su polskiej sztuki ludowej są dopiero w toku i pomimo, że wiele na t y m odcinku zrobiono zwłaszcza w ostatnich latach, sporo zagad­ nień pozostało dotychczas jeszcze nie opra­ cowanych. W wielu przypadkach dopiero przeprowadzenie badań terenowych mogło­ by dostarczyć materiałów pozwalających na sumienne załatwienie sprawy. Przyniosłoby niewątpliwie obustronną ko­ rzyść, gdyby współpraca ta przybrała charak­ ter bardziej długofalowy, pozwalający placów­ kom naukowym uwzględniać w planowaniu swych prac badawczych potrzeby wysuwane przez instytucje zajmujące się zagadnieniami sztuki ludowej od strony praktycznej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a6f37d04c573927c541fafcb0c80ed1.pdf 7adf1cc0db887ddbcd9973cf3f3c2845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource pamiątkarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3701 Title A name given to the resource Aktualne zagadnienia przemysłu pamiątkarskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Tak niestety wyglądają w dotychczas witryny Zakopanem. sklepów pamiątkarskich AKTUALNE ZAGADNIENIA PRZEMYSŁU PAMIĄTKARSKIEGO (Na marginesie konkursu i wystawy pamiątkarstwa w Zakopanem) ROMAN Istnieją pewne błahe, które swej zagadnienia, nabierają masowości. dużej Klasycznym w istocie wagi może dopiero tego nawet skutkiem przykładem jest — przedmiot szanowany, wynoszony REINFUSS d o godności lą s z t u k i , pełniący w a ż n ą r o l ę w d e k o r a c j i dzie­ wnętrza. W r e z u l t a c i e z a r ó w n o w mieście, j a k i n a w s i s p o t ­ t z w . „ p r z e m y s ł p a m i ą t k a r s k i " , t j . w y t w ó r c z o ś ć różnych kać przedmiotów, rozchodzących się w ś r ó d o d b i o r c ó w s z a f k a c h i etażerkach, rzeźbione r a m k i i j e l e n i e , set­ można w wielu k a m i tysięcy s z t u k , p r z y c z y m g ł ó w n y m , jeśli n i e j e ­ s o w e rzeźby m a l o w a n e dynym porozwieszane uzasadnieniem k u p n a jest t o . że zostały one n a b y t e „na p a m i ą t k ę " . Zwyczaj wej k u p o w a n i a „pamiątek" jest głęboko zako­ r z e n i o n y i (jeśli w n a u k o w y m czasopiśmie w o l n o sto­ desce mieszkaniach, poustawiane olejną f a r b ą ; n a ścianach zaś d r e w n i a n e osty i m a l o w a n e (ale k o n i e c z n i e z zachowaną m e n t a l n e w i d o c z k i , stanowiące j e d y n e tystycznych" zainteresowań mieszkańców. to drobne u p o m i n k i o f i a r o w y w a n e byśmy zjach, przywożone z wczasów i wycieczek, rozpoczęli w a l k ę z p a m i ą t k a r s t w e m pamiątek ze sklepów, utworzyłby i usunęli się nie­ na brzozo­ korą) senty­ przejawy sować t e g o r o d z a j u c h r o n o l o g i ę ) s t a r y j a k świat. G d y ­ sprzedaż na gip­ p r z y różnych we pamiątki. T ą w ł a ś n i e drogą w y r o b y „ar­ Zwykle są oka­ a więc t y p o ­ pamiątkarskie w ą t p l i w i e „ c z a r n y r y n e k " , n a k t ó r y m w c i e n i u zauł­ upowszechniają ków i p r z e c h o d n i c h b r a m kwitłby b u j n i e n a d a l wiedzieć, że w p r a k t y c e reprezentują „sztukę d l a m a s " . del t y m i han­ — n i k o m u w g r u n c i e rzeczy n i e p o t r z e b n y m i — przedmiotami, j a k popielniczki w skiego k i e r p c a , c z y l a s k i z n a p i s e m kształcie góral­ Pamiątka z K r a ¬ kowa". na wiek, płeć, przynależność społeczną i wykształce­ nie. Dla j e d n y c h z a k u p i o n a „ p a m i ą t k a " t o m i ł e g ł u p stewko, które p o p e w n y m w jakimś zakątku czasie z n i k a z o c z u domowej tonąc rupieciarni, dla innych i bez p r z e s a d y można p o ­ Są o n e b o w i e m n a j ł a t w i e j dostępne, s a m e n i e j a k o w c i ­ skają się d o rąk i mieszkań o d b i o r c ó w , n a n i c h kształ­ t u j e się s m a k Rola, „ P a m i ą t k i " kupują w z a s a d z i e w s z y s c y , bez w z g l ę d u się s z e r o k o i g u s t w i e l u tysięcy jaka wyrobom ludzi. pamiątkarskim przypadła w u d z i a l e , b y n a j m n i e j n i e i d z i e w p a r z e z i c h wartością artystyezną. Przemysł produkcji pamiątkarski, opierający chałupniczej, p o w s t a ł się u nas w w i e k u ubiegłego, w r a z z r o z w o j e m głównie n a И połowie uzdrowisk i ruchu 67 �t u r y s t y c z n e g o . Czasy, w k t ó r y c h kształtowała się p r o ­ biciel s z t u k i góralskiej, który d o zasobu m o t y w ó w p o d ­ dukcja halańskich szego pamiątkarska, przypadają u p a d k u t z w . „przemysłu o estetycznej wartości mieszczańskie •urabiali okres decydowały i gusty. W nakładcy — czerpane kiedy drobno- t y m kierunku kapitaliści, doskonałe i n t e r e s y n a h a n d l u p a m i ą t k a m i , j ą c y chałupnikom w z o r y najniż­ artystycznego", wyrobów upodobania wytwórców na robiący dostarcza­ bezceremonialnie k o s m o p o l i t y c z n e j t a n d e t y pamiątkarskiej. N a w e t z szko­ ły z a w o d o w e , p o w o ł a n e d o p o d n o s z e n i a p o z i o m u a r t y ­ stycznego wyrobów leźć w ł a ś c i w e j produkcji rzemieślniczych, n i e umiały d r o g i , „ p o d n o s z ą c " estetyczną przez lansowanie obcych d o d a t k u n i e przedstawiających Tą wartość wzorów, żadnej i d r z e w n e g o ) przedostały się d o to w wartości. drogą ( t o z n a c z y za p o ś r e d n i c t w e m szkoły mysłu zna­ oraz jelenie, oglądać w W które i dziś w zakopiańskiego Zakopanem skiej szkole przemysłu drzewnego, wet możemy w i t r y n a c h sklepów z pamiątkami. d o k u m e n t a c h , pozostałych p o d a w n e j zapiska zakopiań­ zachowała się n a ­ z czasów d y r e k t u r y C z e c h a Kovacsa, w której f i g u r u j e „ e i n H i r s c h (jeleń) u n d e i n e M a d o n n a " , zakupione w W i e d n i u jako wzory d l a uczniów szkoły zakopiańskiej. N i e bez w i n y , jeśli c h o d z i o z a c h w a s z c z e n i e p a m i ą t ­ k a r s t w a zakopiańskiego, b y l i r ó w n i e ż i różni którzy •!| I chętnie góralskiej przyczyniali twórczości się do artystycznej, naturalistyczną artyści, „uszlachetniania" wprowadzając w formę „dzie­ roz­ plenił się n a P o d h a l u i dziś w i d z i m y go n a k a ż d y m k r o k u w rzeźbie i hafcie. Poświęciliśmy nieco piańskiemu, g d y ż w rodzaj poligonu więcej u w a g i ośrodkowi dziedzinie pamiątkarstwa doświadczalnego, r y m e n t o w a ł , k t o t y l k o miał w Podobnie nymi ku w pobliżu manów, zako­ był t o na którym ekspe­ tym kierunku ochotę. m n i e j w i ę c e j przedstawiała się s p r a w a z i n ­ ośrodkami, k t ó r y c h sporo powstało w uzdrowisk Iwonicz), (Szczawnica, Wyroby miejscową stamtąd, zwykle ( n p . produkcją ub. wie­ Krynica, letnisk (Jerzmanowice w a ) czy o ś r o d k ó w pątniczych prze­ p a m i ą t k a r s t w a m . i n . s z a r o t k i , zdobiące k a s e t k i i r a m ­ ki, wprowadził w i ę c i o r n i k a " . Oset t e n , j a k k a ż d y c h w a s t , s z e r o k o koło Ry­ Ojco­ (Częstochowa). n i e związane z tradycją d r e w n i a n y c h lasek „zako­ piańskich", zaśmiecających s k l e p y całej P o l s k i , z a j m u ­ ją się g ł ó w n i e J e r z m a n o w i c e odległe od Podhala), zarażając niejako i inne podobne rozchodziły się d a l e k o swoją ośrodki po kraju, brzydotą p a m i ą t k a r s t w o , j a ­ k i e później p o w s t a w a ł o w l e t n i s k o w y c h c e n t r a c h w y ­ brzeża czy n a t e r e n i e Sudetów. Wyroby wią naszego p r z e m y s ł u p a m i ą t k a r s k i e g o klasyczny przykład i szpetoty. W y s t a r c z y na wystawy o naszym Na stano­ tandety przejść p o mieście, rzucić o k i e m sklepowe, asortymencie plan pierwszy bezwartościowej żeby wyrobić sobie pojęcie pamiątkarskim. wybijają się t u o c z y w i ś c i e wy­ będzie r o b y „drewniane", a wśród n i c h t z w . „zakopiańszczy­ chociażby Stanisław W i t k i e w i c z , w i e l k i miłośnik i w i e l ­ z n a " , która o k u p o w a ł a s k l e p y z p a m i ą t k a m i o d Z a k o - nią jeszcze w i ę k s z y zamęt. P r z y k ł a d e m niech II i Ryc. 68 2 i 3. Haftowane pantofle. Wyk. wytwórca ludowy Józef Boblak z Cichego. �Rye. 4. Torebka damska. Wyk. wytwórca ludowy Józef Karpiel z Zako­ panego. p a n e g o p o Gdańsk i o d S z c z e c i n a p o S u w a ł k i . N a l e ż ą wiście posiadające tu czyna, płaskorzeźby, monicznym biane przedstawiające wyrazie, twarz p a l ą c e g o fajkę przez- chałupników z okolic górala o d e ­ (notabene wyra­ Rymanowa), k i do f o t o g r a f i i zdobione promieniste m o t y w a m i s z a r o t k i czy ostu, „dziewięciorniki" (duże, dorodne, ż y w e " ) , k a s e t k i , piórniki, a l b u m y z d o b i o n e wanym rytem z postacią górala na tle panoramy róż, malowanych kolorowymi podkoloro- (oczywiście z T a t r , czy też b u k i e t e m „jak fajką) plastycznych l a k i e r a m i . Zresztą D O co t e w s z y s t k i e okropności w y m i e n i a ć cież w s z y s c y dobrze. Skandaliczny podjęcia e n e r g i c z n e j tandety. W paraliżował zapobiegliwy dostatecznie na niepowo­ w t y m kierunku jedno, co s p r z e d a j e , A trzeba byle towar przyznać, że szkaradzieństwa, s p r z e d a w a n e k l e p o d firmą w y r o b ó w „sztuki l u d o w e j " kolosalnym podjęcie h a n d l a r z , któremu było abso­ „chodliwy". pseudoartystyczne rynek mo­ kapitalistycznym popytem. Społeczeństwo, artystyczny deprawowany owe zwy­ smak był o d k i l k u dziesiątków l a t w s z e l k i e g o r o d z a j u tandetą p r z y z w y c z a i ł o sie d o n i e i i dziś n a b y w a ją o w i e l e chętniej niż w y r o b y częściowo lizacji. i Artystycznego, podniesienia p a m i ą t k a r s t w a dojrzała Istotnie, musimy śledząc skonstatować podniesienia estetycznej m o ż e być znany ośrodek działalność wysiłek jakości w wartości arty­ już d o s t a d i u m r e a ­ uważnie poważny Cen­ zdawać CPLiA, zmierzający pamiątek. Przy­ Jerzmanowicach z p r o d u k c j i najgorszej koło tandety, pod w p ł y w e m c i e r p l i w e j i długotrwałej a k c j i który nadzoru artvstvczne£o i f a c h o w e g o instruktażu z a c z v n a DO w o l i nodnosić iakość s w e i ш-odukHi L ™ Podobnie ФОМИНЫ wvrohnw d r lakopanem 7 P rLedstawia wnvch w Warsztatach Nnwvrn Wzorcowych w był cieszyły sie którego Ludowego się m o g ł o , że s p r a w a stycznej Ojcowa, Wszelkie k r o k i podejmowane lutnie wszystko by Przemysłu od t a k i e j a k c j i było j e d n a k z góry skazane dzenie. tralę się w a l k i z zalewającym przy­ i produk­ się — p r z y n a j m n i e j — w zakładach k i e r o w a n y c h p r z e z pamiątkarstwa ustroju to podniesienie pamiątkarskich. c j a w y r o b ó w pamiątkarskich o d b y w a głosy k r y t y k i , domagającej naszego Jest utrudnia W c h w i l i o b e c n e j , g d y działalność p r y w a t n y c h p r z e d ­ kładem poziom artystyczne. poważnie siębiorców uległa p o w a ż n e m u o g r a n i c z e n i u do d a w n a już w y w o ł y w a ł rzem prze¬ walory bardzo p o z i o m u estetycznego w y r o b ó w jele­ nie, m i n i a t u r o w e k a p l i c z k i , o p r a w k i do lusterek, r a m ­ która rzeczy­ Akcja ta m u s i być j e d n a k p r z e p r o w a d z a n a ostrożnością, gdyż z dużą ludowi" wyrabiający pamiątki są t o rzemieślnicy o t a k c i a s n e j specjalności, że próba b a r d z i e j t z w . „artyści radykalnego przestawienia d u k c j i — w p r a k t y c e o d b i e r a i m możność nia. Stąd pochodzą pamiątkarskich trudności poprawienia wykonywanych np. w ich pro­ zarobkowa­ wyrobów Jerzmanowi- 69 �R y e . 5. Zabawka z drze­ wa „Prządka". Wvk. Antoni Rząsa, absolwent Państwowego Liceum. Technik Piast, w Zako­ panem. each czy Z a k o p a n e m , gdzie z pamiątkarstwa żyje po Obok wyżej, tzw. p r o d u k c j i własnej, idzie punktach jest paręset r o d z i n . wyraźnie która, jak k u poprawie, „skup", t j . n a b y w a n i e istnieje wyrobów wprost od niezorganizowanych wspomniałem jednak pamiątkarskich sprzedaży z jednej Drogą s k u p u , p r o w a d z o n e g o przez handlowców, d o ­ stają się d o s k l e p ó w i s t o i s k h a n d l u p a m i ą t k a r s k i e g o brak wyroby pamiątkarskie, fachowego przygotowania pracowników h a n d l o w y c h prowadzących s k u p , którzy n i e są w s t a n i e odróżnić r z e c z y d o b r y c h o d b e z w a r ­ tościowych, z d r u g i e j zwyczajony wytwórców. tandetne strony zaś s a m o d b i o r c a , który, przy­ o d l a t d o t a n d e t y , t a k i e g o właśnie t o w a r u poszukuje. Chcąc dźwignąć wyroby pamiątkarskie na wyższy różne t o w a r y , k t ó r y c h j e d y n ą zaletą j e s t „ c h o d l i w o ś ć " . p o z i o m a r t y s t y c z n y , m u s i m y w a l c z y ć równocześnie n a Spotyka się m i ę d z y dwóch f r o n t a c h . J e d n y m ciowych i t a n d e t n y c h , k t ó r y c h ze w s t y d e m nimi wiele wyrobów bezwartoś­ wyparły­ wywania odbiorcy, b y się własne w a r s z t a t y p r o d u k c y j n e C P L i A . G d y n a estetycznych skutek różnych pod względem w a g i CPLiA zaczęła towary nabywane zewnętrznych z większą i wewnętrznych ostrożnością drogą s k u p u , selekcjonować okazało się, że t a w m a ł y m t y l k o s t o p n i u oddziałuje n a r y n e k , odrzucane przez CPLiA wyroby akcji pamiątkarskie akcja gdyż znaj­ bów powinna drugim wzorów. wycho­ Obydwie te akcje nowych, są zupełnie równorzędne. O szpetocie pamiątkarskich p i s a n o sano w c z a s o p i s m a c h , być a k c j a wypracowanie już u n a s s p o r o , wyro­ ale p i ­ k t ó r e n a ogół n i e docierają w s z y s t k i c h kół społeczeństwa. K a m p a n i ę w do t y m kie­ r u n k u należałoby p r o w a d z i ć p r z e d e w s z y s t k i m n a ł a ­ dują ł a t w y z b y t w s k l e p a c h i n a s t o i s k a c h i n n y c h i n ­ mach stytucji d o b r e i złe p r z y k ł a d y w y r o b ó w pamiątkarskich, kształ­ są handlowych przez ośrodki iak no 'handlu MHD i rozprowadzane pamiątkarskiego P r z y c z y n ą , d l a której i n s t y t u c j e t e t o l e r u j a w 70 pism popularnych. cić s m a k i z n a w s t w o swych Należałoby tam omawiać o d b i o r c y , doprowadzając d o t e ­ go, ż e b y t a n d e t a pamiątkarska zostiła wytępiona n.o �t i R y c . 6. Z a b e u u k a z d r z e ­ wa „Młodzi Górale". Wyk. Antoni Rząsa, ab­ solwent Państwowego Liceum Technik Piast, w Zakopanem. t y l k o dlatego, że ją z w a l c z a j ą „nadzory artystyczne", a l e i z tego p o w o d u , że k l i e n t n i e zechce j e j więcej t u r y i S z t u k i , którego celem było w y d o b y c i e możliwości, j a k i e w nabywać. Dopóki ubiegłego r o k u w Z a k o p a n e m p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l ­ nie podniesiemy s m a k u i wymagań w e g o o d b i o r c y , zapoznając go z p r a w d z i w i e maso­ artystycz­ t y m zakresie hale, region o najbogatszej zachwaszczony n y m i w y r o b a m i p a m i ą t k a r s k i m i , dopóty w a l k a o p o d ­ miątkarską niesienie b l i s k o pół r o k u p r z y d u ż y m w y s i ł k u c z y n n i k ó w poziomu estetycznego pamiątki nie może przynieść p e ł n e g o s u k c e s u . Z a w s z e b o w i e m p r z e z r ó ż ­ scowych, ne p r y w a t n e s k l e p i k i i pokątnych sprzedawców ków przesiąkała na rynek nią chętny nabywca. Drugim odcinkiem pamiątkarstwa tościowych jest wzorów. będzie tandeta, o ile znajdzie się n a o podniesienie poziomu wypracowanie artystyczne W instytucjach, j a k niektórych n p . C P L i A , a k c j a t a była p r o w a d z o n a war­ od d a w n a , ale n a małą skalę, b o h a m o w a ł y ją w z g l ę d y h a n d l o w e groźba — „niechodliwości". Poważnym karskich, był podnoszenia konkurs, pa­ przygotowywanym miej­ zrzeszonych w Związku w z i ę ł y udział w a r s z t a t y Artystów dla P T T K , miejscowe słu a r t y s t y c z n e g o Plastyków, produkcyjne CPLiA, szkoły chałup­ przemy­ i Liceum Sztuk Plastycznych. t y m przysłały r ó w n i e ż s w e w y r o b y niektóre Poza warszta­ t y p r o d u k c y j n e , znajdujące się n a t e r e n i e p o w i a t u n o ­ wotarskiego. Asortyment bardzo wyrobów szeroki, nadesłanych n a k o n k u r s b y ł począwszy od sweterków kobiecych i p a n t o f l i f i l c o w y c h , t a k i c h j a k i e można n a b y ć w k a ż ­ k r o k i e m naprzód, nistej drodze konkursie, prócz l i c z n y c h a r t y s t ó w l u d o w y c h i p l a s t y ­ n i c y pracujący walki Pod­ w P o l s c e twórczości l u d o ­ w e j , ale równocześnie n a j b a r d z i e j tandetą. W wszelkich reprezentuje uczynionym na cier­ d y m s k l e p i e z konfekcją damską, k i l i m ó w , h a f t ó w , k o ­ poziomu wyrobów pamiąt­ r o n e k , batików, poprzez zorganizowany grudniu w e , skórzane, d o d r z e w n y c h , k t ó r y c h b y ł o w wyroby ceramiczne, metalo­ najwięcej. 71 �Rye. W związku nych 7. Półeczka z z drzewa. niesłychaną Wyk. wytwórca różnorodnością n a k o n k u r s przedmiotów — mimo ludowy nadesła­ woli nasu­ Konopka z Ochotnicy Tomasz W y d a j e m i się, że n i e z b ę d n y m w a r u n k i e m p a m i ą t k i j e s t ścisłe z w i ą z a n i e j e j z określonym w a ł o się p y t a n i e , co w ł a ś c i w i e należy uważać za p a ­ miejscowością. Ażeby miątkę? W z n a c z e n i u s z e r s z y m miątką, mieć każdy p r z e d m i o t , który w — pamiątką m o ż e b y ć naszej świadomości wiąże się z jakąś osobą, sytuacją czy miejscowością. Wycho­ dząc z tego założenia, i s t o t n i e można przyjąć, że d l a kogoś stanie filcowe się pamiątką n p . t u z i n k o w y s w e t e r Dantofle dlaWn tvlko p o d c z a s u r l o p u spędzonego w że kunione Zakopanem. czy t o r o m k o n k u r s u n i e chodziło j e d n a k o pamiątki w t y m znaczeniu. Pojęcie pamiątki w v m a g a t u niewątpliwie z w ę ż e n i a i bliższego z d e f i n i o w a n i a . N i e k a ż d y przedmiot k t ó r y został w nany lub zakupiony Należy wyraźnie wyrobów cyfika tzw wynika danego t i r P n , . danej п п Р m u ^ i być za p a m i ą t k ę ш * , w З в J l t й Г Г „ A и warunków surowcowych wyko­ uważany n a m i a t l a r s k i e od miJi.roLL v n«SWh I bowiem miejscowości odróżnić wyroby ktńr ' ^ sne P B O ^ n n L i h Г lają » W n d uzależniona j e s t o a musi rozpoznać, że terenie Podhala n p . w związku z t a k i m i surow­ regionem piórnik stał się t a k i e właściwości, k t ó r e nabyty miątkarskich w y m a g a n e rakterystyczne o n został w pozwa­ Zakopanem, Warunek i t e n spełniają przemysłu l u d o w e g o , wyrobów i doskonale nadesłanych d ó w t e g o r o d z a j u dostarczają skim „kołcony" wełniane dla pasów, pięknie turystów ludowa (pantofle rękawice narciarzy, śmiało miejscowości. wyroby z na sztuki są j a k i inkrustowane konkurs przykła­ haftem czapki nadające góralskie, k l a m r y „noże fińskich zbójnickie" noży") przeludnienia góralskich, powstały i chałupnicze, k t ó r e t e s u r o w c e warsztaty ją; w y k o n u j ą różne z zakłady n p . gonty, naczynia l n i a n e płótno i samodziały produkcyjne przerabia­ drewniane, wełniane wsi meble, wejść czy n a w e t wy­ przynosi Polski) wyżej przedmiotów, do pamiątkarstwa na Podhalu korsarska znalazły re zamiast s c e m w y k o n a n i a n i e są o n e n i c z y m z P o d h a l e m zwią­ muzeów. zane, n i e odbiegają w c h a r a k t e r z e robów z i n n y c h terenów P o l s k i . 72 od podobnych wy­ Wiemy, jak wielkie (a t a k ż e i w akcja innych prywatnych raczej szkody stronach zbieraczy, wy­ swej pasji k o ­ lekcjonerskiej, unikatowe zabytki sztuki ludowej, któ­ miej­ artystyczne, j a k k i l i m y . Poza s u r o w c e m czy mogących masowego, kupujących p o w s i a c h , d l a d o g o d z e n i a i roby do (dla ciupagi dla amatorów i zbieraczy. wynikającą się ceramika. cią pracy, góral­ sukna), się n a k o n k u r s i e i t a k i e , k t ó r e p r z e z n a c z o n e są do naj­ reprezentują. samodziałowego spinki tzw. go zdobione wzorzyste mosiężne zamiast czy które z r e g i o n e m ściślej z w i ą z a n e , t y p o w e Wśród okolic znakomicie c a m i m i e j s c o w y m i , j a k d r e w n o , wełna, l e n , i o b f i t o ś ­ rąk czy pa­ jest więc, aby były one c h a ­ dla pewnych Prócz w y m i e n i o n y c h Na zwykły K r a k o w i e , Jeleniej Górze czy G d y n i . O d w y r o b ó w p a ­ zostały Organiza­ Dolnej. d o d o m ó w p r y w a t n y c h p o w i n n y trafić D l a t y c h , którzy wytworów znakomicie poszukują s z t u k i l u d o w e j , znalazły wykonane do autentycznych się n a k o n k u r s i e łyżniki, p i ę k n i e r y z o w a n e sol- �1 niczki czy płaskorzeźby Janosa, rzeźbiarzy podhalańskich. M n i e j sobie współczesne od d a w n y c h raz malowane o b r a z ó w podhalańskich z ostatnich n a szkle, oddalają w które się c o ­ bardziej. Przedmioty nych obrazy jednego a u t e n t y z m u mają p r a c a m i artystów l u d o w y c h , u j a w n i a się w kursie obrazy w sklepach n a szkle z t y m i , które sprzedawane z pamiątkami. Obrazki charakter też mieć dla zagranicznych indywidual­ zastosowanie jako gości i znaleźć się w ś r ó d m y , obejmują swą tematyką różne d z i e d z i n y czesnego i d a w n e g o życia n a P o d h a l u , posiadają k a , j a k d l a l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j . W kach małowartościowa Różnica, jaka ludową" produkcja zachodzi przedmiotami reprezentuje przeważnie seryjna. między pamiątkarskimi masowo wyrabia­ a indywidualny­ for­ współ­ dużą świeżość, charakterystyczną z a r ó w n o d l a s z t u k i d z i e c ­ dotychczas „sztukę są Roj-Kozłowskiej w y r o b ó w s z t u k i l u d o w e j wysyłanych n a eksport, gdzie nymi spo­ sób p l a s t y c z n y , g d y p o r ó w n a m y z g r o m a d z o n e n a k o n ­ czy j e j u c z n i ó w w o l n e są o d s z a b l o n u w z a k r e s i e t e , posiadające dzieł s z t u k i , m o g ą prezenty mi malowanych seryjnie, jako sztucznie n a drodze na szkle, pamiątki, które obraz­ produkowane „ludowość" spekulacji, według osiągana naiwnej są jest re­ c e p t y , że „ l u d o w e j e s t t o , co p s t r o k a t e " , g d z i e w y s t ę - щШЕШЯШШШШШШШШ Rye. 9. Piórniki drewniane. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA w Zakopanem. 73 ! ; J �Rye. 10. Zabawka Solniczka Państwowego pują z drzewa. drewniana. Liceum niezgrabne ubrane w „Do Wyk. Technik kwiatki, stroje przedszkola". Antoni Piast, ptaszki i postacie ludzkie, kostiumy wiejskie rozmyślna ludowo" stylizowanego kającej Zakopanem. przypominające sunku wość. W absolwent w z o p e r e t k i . Stąd p o c h o d z i tematyce dostosowania Ryc. 11. Rząsa, „na deformacja ry­ tania koloro- t y c h obrazków widoczna j e s t chęć się d o g u s t ó w w s i „bajecznie i miejskiej klienteli szu­ k o l o r o w e j " i „góralskiej egzo­ tyki". Jak w y n i k a z materiałów z e b r a n y c h bardzo pozytywne sienia poziomu r e z u l t a t y osiągnęły wyrobów na konkursie, próby pamiątkarskich, podnie­ zwłaszcza d r e w n i a n y c h , p r z e z zastąpienie d a w n e j , t a n d e t n e j d e ­ k o r a c j i m o t y w a m i c z e r p a n y m i z zasobu snycerstwa podhalańskiego. Owe tradycyjnego piórniki, k a s e t k i , r a m k i , n a k t ó r e jeszcze n i e d a w n o t r u d n o b y ł o spojrzeć bez o b r z y d z e n i a , w miejsce szaftów" m o m e n t a l n i e „wyszlachetniały", ryzowanych i scen i podkolorowywanych rodzajowych pojawiły gdy „land- się n a nich proste, ale bardzo szlachetne m o t y w y , podpatrzone n a s t a r y c h łyżnikach, k ó z k a c h d o osełek, sosrębach i t p . C i e k a w e r e z u l t a t y dało r ó w n i e ż z a s t o s o w a n i e w p r o ­ dukcji g a l a n t e r i i skórzanej stempelkowych wyciskanych ornamentów spotykanych n a d a w n y c h pasach b a ­ c o w s k i c h , t o r b a c h skórzanych c z y k i e r p c a c h . N i e w ą t ­ pliwie zdobione męskie (z tą techniką metalowymi torebki damskie i paski k l a m r a m i na wzór „kukie­ ł e k " o d pasów b a c o w s k i c h ) mogłyby być zaliczone rzędu pożytecznych z bardzo pięknych i do „pamiątek Podhala". Interesującą próbą s t w o r z e n i a n o w e j f o r m y ki podhalańskiej dużych rynku były góralskich skrzynki malowane skrzyń pamiątkarskim krakowskie. Pomysł pamiąt­ na wzór w i a n n y c h . Dotychczas wyrabiano rozszerzenia na jedynie skrzynki produkcji skrzynek l u d o w y c h n a i n n e r e g i o n y j e s t b a r d z o słuszny, z w ł a s z ­ cza że d l a k a ż d e g o zakątka P o l s k i można wskazać se­ r i ę m i e j s c o w y c h f o r m , i d e a l n i e nadających się d o w y ­ korzystania na wyrobach Garść przytoczonych pamiątkarskich. wyżej przykładów wystarcza, a b y u z m y s ł o w i ć s o b i e rolę, j a k ą l u d o w a twórczość a r ­ t y s t y c z n a odegrać m o ż e w p o d n i e s i e n i u p o z i o m u tycznego pod naszej p r o d u k c j i pamiątkarskiej, w a r u n k i e m , że b ę d z i e m y cyjnej, prawdziwej sztuce este­ oczywiście o p i e r a l i się n a t r a d y ­ ludowej, nie utożsamiając j e j z kosmopolityczną tandetą, w y r a b i a n ą p r z e z z a w o ­ dowych „pamiątkarzy". B y ł o b y j e d n a k zupełnie niesłuszne, g d y b y ś m y w p o ­ s z u k i w a n i u w z o r c ó w d l a w y r o b ó w pamiątkarskich o g r a ­ niczyli się w y ł ą c z n i e do t r a d y c y j n e j sztuki ludowej, eliminując n i e j a k o możność p o w s t a w a n i a n o w y c h f o r m pamiątek, do które nawiązywałyby najbardziej współczesnej n i e do t r a d y c j i , rzeczywistości. ale Musimy b o w i e m zdać sobie s p r a w ę z t e g o , że dookoła n a s z a ­ chodzą u s t a w i c z n e z m i a n y , przekształcające nie stan rzeczy sprzed lat kilku gruntow­ l u b kilkudziesięciu. �1 Rye. 12. Drewniana zabawka „Babka". Wyk. Antoni stwowego Liceum Technik Piast, w Z m i a n y t e p o w i n i e n u w z g l ę d n i a ć r ó w n i e ż i nasz mysł pamiątkarski. Czy pamiątki p r o d u k o w a n e byłoby rzeczą n p . d l a Wycieczek których kultury gruntach Nowa nie. Potężny czerpanych wsi podkrakowskich, na Huta powstała? k o m b i n a t i wielotysięczne wraz z n i m powstaje, nie o kilku aby zwiedzają­ cych Nową Hutę oparte były n a w z o r a c h z tradycyjnej prze­ słuszną, Oczywiście miasto, wymagają pamiątek t y m , co b y ł o t u d a w n i e j , jakie mówiących a l e co j e s t dziś, co Rząsa, absolwent Zakopanem. z nadesłanych w z o r ó w Pań­ mało r ó ż n i ł y kie zwalczamy w prac na k o n k u r s przez złożonych wego w Związku sensie tradycji Artystów i te, w ludowej członków Plastyków dodatnim wzory tystycznego się o d t y c h , j a ­ przemyśle pamiątkarskim. wyróżniały się kowalstwa ar­ nawiązywali do z zakresu których (np. b a t i k i autorzy o wzorach styk m a w zakresie pamiątkarstwa wiele d l a o g ó l n e g o d o b r a w y s i ł e k tysięcy r ą k l u d z i dzenia, pracy. Przykład p r ó b y podjęte p r z e z uczniów i a b s o l w e n t ó w Nowej Huty nie stanowi zachodzą w scowościach Ludowej nadaiac rakter Polski wielu Opracowywanie wyrobach zawodowych plastyków. Wzięli przez artystów pole d o działania d l a o n i również k o n k u r s i e zakopiańskim. poziom zawodowych prac nie Liceum konkursie na konkurs świadczył o t y m liczne Plastycznego, m . i n . serie i bardzo którzy nych głyby wyrobów w jednak znalazło przyszłości do zakopiań­ przedstawili z drzewa, się s p o r o bardzo powie­ oryginalne d r e w n i a n y c h pudełek n y c h płaskorzeźbą i i n n e w y r o b y j a k szka­ wspomnia­ t a k i c h , które dobrze na zdobio­ spełniać mo­ zadanie pamiątek, należałoby j e d y n i e o p r a c o w a ć d l a n i c h s p o ­ sób m a s o w e j dostarczonych plastyków skiego świadczyły tułki, z a b a w k i , noże d o p a p i e r u i t p . W ś r ó d n o w y c h w z o r ó w d l a przemysłu p a ­ szerokie Ogólny nHnnwiednio pamiątkarskich miątkarskiego o t w i e r a udział w miej­ i m i n n y cha k t ó r y n o w i n i e n znaleźć w y r a t w zaprojektowanych wyjątku. innych czerpanych z d a w n y c h druków n a płótnie). Ż e u t a l e n t o w a n y p l a ­ tworzy Podobne p r z e m i a n y Spośród miejsco­ p r o d u k c j i , gdyż formie byłyby zbyt w obecnej, unikatowej drogie. I n n y zupełnie c h a r a k t e r m i a ł y w z o r y wyrobów pa­ o t y m , ż e b y u ś w i a d a m i a l i s o b i e o n i w pełni rolę, j a k a miątkarskich im k a r z y i nadesłane p r z e z n i c h bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź na t y m odcinku przypada w udziale, Niektóre opracowane przez zawodowych pamiąt- 75 A �Rye. 13. Pólka na ręczniki. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA w Zakopanem. za p o ś r e d n i c t w e m i n s t y t u c j i , w których są o n i z a t r u d ­ „ c h a r a k t e r y s t y c z n y m " i „ t y p o w y m " . W y d a j e m i się, że nieni. pamiątkarstwo oparte n a p r o j e k t a c h z a w o d o w y c h Cechą tych wyrobów była przede znajomość r y n k u i w a r u n k ó w m a s o w e j miątkarskiej. P r o j e k t y wszystkim produkcji pa­ i c h nawiązywały zazwyczaj do styków i miałoby duże miejscowościach Ziem n a k , że zostały o n e w y k o n a n e s t a r a n n i e j i n i e c o u s z l a ­ starcza chetnione. Z regionalny przemysł wiązywały w o ośrodki turystyczne wyrobów pamiątkarskich dekoracji do tradycyjnych podhalańskich, i n n e o d r y w a ł y Wielką zaletą od wzorów zupełnie. opracowanych co niesłychanie obniża wyrobów. Przykładem na­ motywów nich pamiątkarzy było dostosowanie do p r o d u k c j i maszynowej, nę g o t o w y c h się niektórych przez z a w o d o w y c h niektóre tego jest ce­ r e dziś z a s p o k a j a n e w sprzedaży n i e będzie przekraczała k w o t y 6 złotych. Szereg u d a n y c h projektów o p r a c o w a n y c h przez m ł o ­ dych plastyków j e , że w i zawodowych a k c j i zmierzającej pamiątkarzy do podniesienia wskazu­ estetycz­ n e g o p o z i o m u przemysłu pamiątkarskiego n i e m u s i m y ograniczać się w y ł ą c z n i e d o w y k o r z y s t y w a n i a k u ludowej twórczości a r t y s t y c z n e j . W i e l e bynajmniej n i e mających nalnego, nadaje w t e j c h w i l i piętna regio­ się ś w i e t n i e d o w y k o r z y s t a n i a w p a ­ miątkarstwie. A ż e b y j e d n a k tego r o d z a j u stała się p r a w d z i w ą z jakąś określoną „galanteria" pamiątką, należałoby ją miejscowością związać czy r e g i o n e m , w k r ó t k i m czasie s t a n i e się czymś 76 dorob­ projektów, dla tego gdzie terenu ludowa mógłby pamiątkarski. położone w pla­ uzdrowiskach terenów mniej do­ rozwinąć Chodzi Sudetach Pomorzu, szczyzna" na wyroby czy let­ gdzie w o ­ importowanymi się pamiątkarskie, k t ó ­ j e s t najczęściej l u b równie się t u np. dużego n a s i l e n i a r u c h u w c z a s o w e g o o d c z u w a duże z a p o t r z e b o w a n i e piękny tradycja materiału, n a k t ó r y m ich piórnik w f o r m i e w a l c a , z d o b i o n y n a p o w i e r z c h n i w y ­ p a l a n y m o r n a m e n t e m , k t ó r e g o cena gdzie niska nadmorskie na zachodnim bec w t u r y s t y c z n y c h niektórych już istniejących w y r o b ó w pamiątkarskich, z t y m j e d ­ Zachodnich, zastosowanie lichą „zakopiań­ małowartościowymi wyrobami z różnych s t r o n S e n s pamiątki, j a k t o kraju. już k i l k a k r o t n i e p o d k r e ś l a ­ ł e m , p o l e g a n a t y m , że r e p r e z e n t u j e ona niejako pew­ ną miejscowość c z y r e g i o n . N a t l e t y c h w ł a ś n i e spe­ cyficznych han­ dlowców znad powiązań r o d z i widziane) morza z Krakowa należy się (tak m i l e przez kolekcjonerstwo. przywieźć Wiadomo, „coś że z bursztynu", „skrzynkę krakowską", a z Kurpiów wy­ cinankę. Mieszkanie gląda „nałogowego" j a k poglądowa krajoznawczej mapa wędrówki zbieracza Polski, wyznaczony pamiątek n a której jest wy­ szlak sygnatura­ m i w p o s t a c i t y p o w y c h w y r o b ó w pamiątkarskich, w ł a ś ­ ciwych danej okolicy. �k o l e k c j o n e r s t w o t r a c i cały sens z chwilą, g d y w y ­ roby pamiątkarskie nabyć w i drażliwego z całej Polski będziemy każdym sklepie na terenie k r a j u . tykamy wcy z zagadnienia R B H (Rejonowych pokrewnych prawna instytucji dystrybucja w mogli I tu do­ dystrybucji. Handlo­ Biur Handlowych) CPLiA p o w i n n i zrozumieć, lia, ubrania gotowe czy terenie tvm W chwili karstwa r obecnej odbywa radoksu, Ten ostatni warunek trudny j e s t dziś d o r t l l zrealizo­ za sobą n i e p r o p o r c j o n a l n i e w i e l k i e k o s z t a . W zakładzie spółdzielczym projektowanie nowego c z y piórnika pociąga za dokumentacji tech­ n i c z n e j i k a l k u l a c j i — zupełnie j a k p r z y opracowywa- nełny namiat dv.trvhucii n ma­ przemyślana, nWa n i ! kie d y s t r y b u c j a n a o d c i n k u pamiąt­ się w myśl „ w s z y s t k o j e d n o co, w s z y s t k o d e l szedł". W W handlu okresie «P«1P »Av a równomiernie miał d o d y s p o z y c j i danei branzv rała W p l P t n c r i * w dla odbiorcy dokładnie estetyczna, solidna i t a n i a . modelu konika drewnianego t a k należy aby r y n e k był i każdv n a b y w c a wachlarz nrodukcii Z bardzo sobą konieczność p r z e p r o w a d z e n i a je kami być znawcy-kolekcjonera. k a r s k i c h z a k r a d ł y się p e w n e p r z e r o s t y , k t ó r e pociągają prowadzać nasycony powinna jak i przeznaczona opiera spożywcze, t e k s t y ­ galanterię, sowego masowego, pamiątka w a n i a , gdyż do procesu p r o d u k c j i drobiazgów pamiąt­ się n a z a s a d a c h w p r o s t o d w r o t n y c h niż k a ż d e g o i n n e ­ go t o w a r u . Sprzedając n p . w y r o b y odbiorcy Zwłaszcza po­ że h a n d l u pamiątkarskim czy budującej maksymy jedno gdzie, b y l e han­ z w i ą z k u z t y m d o c h o d z i często d o p a ­ że n p . w s k l e p a c h pamiątkarskich na Wy­ brzeżu n i e można dostać c e r a m i k i k a s z u b s k i e j , która natomiast z a l e g a półki w Kielcach; w Lublinie brak pięknej „ s i w e j " c e r a m i k i z B i a ł e j P o d l a s k i e j , to" w jest sporo wyrobów Krakowskiem W skomplikowana w że ceramicznych w mieiscowvn 7 n i 4 7 V ariPnl-iP nr,P,Pwaia P ч 1 HnrnrVnP się ,u m ™ r i p Z l arakowa me z Krakowa .ostatnio i ładne modele w Krakowie me wysyła się j e jakby w między Zakopanem nych wyrobów Wydaje czej w tym w 7 dzi­ produ­ skrzyń wier­ krakow­ byłyby one kosz­ coz, kiedy do... Z a k o p a n e g o , brakowało lokalnych tak regional¬ pamiątkarskich. swoboda dystrybucji wyrobów sam najistotniejszy odbija zaczęła pamiątką, m i się, że t e g o r o d z a j u chaos) godzi piękną innymi 7 Я ania artystycznym „pa­ malowanych towną ako hvw i» Hf^ Hn etnograticznej skich. Sprzedawane wprawdzie, 7 rokmc7 m a ao LFLiA k o w a ć doskonałe p o d w z j ę d e m ności Wsze P „ 1 nip ma siejszego g o a z i w y c n p o a w z g l ę o e m miątek „JP KraWiP ПЫ Г . ! aoroczne CPLiA drewniane wvrohv 4 W ! tv^PP skleDie lokalnvoh namiatek d i e n a t o m i a s t dostać L ż n c Góry R a d o m i u sprawa jest o tyle n i e ­ oeńle n i e m a z a d n v o h „iańskiP ale „za z Łysej się u j e m n i e sens (czy r a ­ pamiątkarskich „pamiątki", a i n a „chodliwości" poza towaru, który — p r z e d s t a w i a n y k l i e n t o w i w s z ę d z i e w t y m s a ­ mym asortymencie — bynajmniej go do k u p n a n i e zachęca. Handlowcy kierujący sprzedażą p o w i n n i zgodzić się z t y m , że masę t o w a r o w ą , k t ó r e j dostarczają i m p r a ­ c o w n i e i w a r s z t a t y p r o d u k c y j n e , t r z e b a dzielić n a d w i e części. Jedną, n i e w ą t p l i w i e ., w i ć będą które wyroby traktuje się znacznie z zakresu jako normalny w a n y według z a p o t r z e b o w a n i a s k i , i drugą, obejmującą większą, galanterii stano¬ artystycznej, towar dystrybo- n a o b s z a r z e całej Pol­ t z w . „ p a m i ą t k i " , która poza stolicą i m i a s t a m i p o r t o w y m i (ze w z g l ę d u n a n a b y w ­ ców zagranicznych) p o w i n n a być sprzedawana jedy­ n i e w s w y m w ą s k i m zasięgu r e g i o n a l n y m . K a ż d y r e ­ gion, każde większe u z d r o w i s k o chu turystycznego powy d l a s i e b i e zespół w y r o b ó w Powinien chlarz, letnisko ośrodek r u ­ p o w i n i e n mieć s w ó j w ł a s n y o n obejmować uwzględniający dostatecznie zarówno ty­ pamiątkarskich szeroki wymagania wa­ dziecka Rijc. 14. Lusterko ręczne. Wyk. Adam z CPLiA w Zakopanem. Doleżuchowicz 77 �n i u n o w e g o m o d e l u s a m o c h o d u w f a b r y c e n a Żeraniu. s t a n o w i l i w y t w ó r c y l u d o w i biorący udział w Różnica p o l e g a t y l k o n a t y m , że p r z y p r o d u k c j i s a m o - . sie, chałupnicy, p r a c o w n i c y chodów przedstawiciele wszystkie t e czynności są i s t o t n i e niezbędne, a p r z y w y r o b i e d r o b i a z g ó w pamiątkarskich można je CPLiA, konkur­ zakładów p r o d u k c y j n y c h , PTTK, plastycy w i e . B y ł a t o z n a k o m i t a sposobność d o i etnografo­ zorganizowania uprościć d o m i n i m u m , n i e obciążając n a d m i e r n i e k i e ­ interesującej d y s k u s j i , w której m i e l i b y możność w y ­ szeni o d b i o r c y . powiedzieć się na temat wystawy i pamiątkarstwa zarówno wytwórcy, j a k i odbiorcy pamiątek. D y s k u ­ b a r d z o i s t o t n a . Z r o z u m i a ł e j e s t , że w g r u p i e p a m i ą t e k sja instruktywna stanowiących zna­ w s z y s t k i c h , dałaby r ó w n i e ż w y t y c z n e d l a p r a s y , k t ó r a Wypad­ w zakresie s z t u k i l u d o w e j i pamiątkarstwa n i e zawsze Sprawa niskiej ceny wyrobów pamiątkarskich i n d y w i d u a l n e dzieła leźć się w y r o b y k o s z t o w n e sztuki mogą czy n a w e t d r o g i e . jest t a byłaby niewątpliwie bardzo dla k i t a k i e b y n a j m n i e j n a s n i e zaskoczą, s k o r o dziś r z e ź ­ u m i e zająć w ł a ś c i w e s t a n o w i s k o . Sprzyjający moment ba, bezwartościowa p o d wzlędem a r t y s t y c z n y m , p r z e d ­ nie ludowi, stawiająca którzy p r z y b y l i n a w y s t a w ę z różnych d w a walczące jelenie, p a n e m 2.000 zł. N a t o m i a s t odbiorcy kosztuje w Zako­ pamiątki przeznaczone d l a m a s o w e g o muszą być t a n i e i dostępne, a b y m o g ł y z w y c i ę s k o k o n k u r o w a ć z tandetą sprzedawaną jednak wykorzystany. Zgromadzone na konkurs selekcji, wyroby, zostały po dokonaniu udostępnione w rzy i prasy Zarówno konkurs, formie otwartej w Za­ etap kopanem 21 m a r c a rb. opracowana pod skiego pamiątkarstwa, niejako podsumowanie wyników s t a r a n n i e , stanowiła konkursu miesięcznej o f i a r n e j p r a c y , która g o Podsumowanie i kilku­ t o w y p a d ł o k o r z y s t n i e , zwłaszcza, j e ­ w akcji zmierzającej stanowią do podniesienia chodzi jednak o to, aby w ł o ­ monstrowania możliwości, kształtowanie Powodzenie tej przyszłej akcji ale żeby uzależnione jest nie t y l k o instytucji skiego, 1950 r . pamiątkarskich, a l e i o d o d b i o r c ó w , k t ó r y c h gactwo oczyma wyrobów Zakopanem zwiedzających w roztoczono duże b o ­ artystycznych, wskazano na dowy. propagan­ M i m o b r a k u afiszów, k t ó r e n i e zostały n a czas w y k o n a n e , z g r o m a d z i ł o się n a o t w a r c i e w y s t a w y syć dużo publiczności, Ryc. 15. Malowana wśród skrzynka której sporą ludowa do­ gromadę z drzewa. Fotografował 78 z podnoszeniem pamiątkarstwa pamiątkarskich. N i e został j e d n a k w y k o r z y s t a n y m o m e n t ku dużą pomocą w powinno będzie Wyk. Deptuszewski. Marta związ­ wyrobów niewątpliwie podobnych P o l s k i , które również oczysz­ i tandety. Rossowska z akcji wymagają t e g o , a ż e b y i c h p r z e m y s ł p a m i ą t k a r s k i został 12 cm. od wyrobów zostaną w estetycznego czasie p r o w a d z e n i a czony z n a l o t u obczyzny 21 X Stefan poziomu zakopiańskiego, na i n n y c h terenach i zbyt propagandą. S u m a doświadczeń, j a k i e z e b r a n e możli­ wości, j a k i e należy w y k o r z y s t a ć n a P o d h a l u d l a p o d ­ niesienia poziomu wyrobów się zjednać umiejętną produkcję wpłynął pamiątkarskiej pamiątkar­ k t ó r y o d b y ł się w organizujących istotnie produkcji żeli p o r ó w n a m y j e z w y n i k a m i k o n k u r s u Przed ważny zakopiań­ żony w n i e w y s i ł e k n i e o g r a n i c z y ł się t y l k o d o z a d e ­ na poprzedzała. Krakowa, krótki k o ­ n i e został w t e r m i n i e jak i wystawa pamiątkarskich, bardzo czy otrzymali jedynie ukończony. wyrobów Wystawa, odległych w s i na otwarcie przybyli z Warszawy przedstawiciele wystawy względem ekspozycyjnym Wytwórcy p o w i a t u , r o z j e c h a l i się, j a k r ó w n i e ż l i c z n i goście, k t ó ­ m u n i k a t , gdyż k a t a l o g w y s t a w y dotychczas. niezbędnej został Zakopanego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6fc713e1b5a3bcb55250852601515d7.pdf 6a025ac70ddfa6605d4330ffca0708e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4607 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource stroje ludowe Podhale - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4279 Title A name given to the resource Aktualny stan stroju podhalańskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh AKTUALNY STAN STROJU PODHALAŃSKIEGO „Góral, mieszkający w t a k ozdobnej chacie, mając nia się stroju. wszystkie s p r z ę t y p o k r y t e o r n a m e n t e m , nosi t e ż ozdoby halańskim, na łalnością sobie — n a s w o i m u b r a n i u ; m o ż n a bez przesady p o ­ wiedzieć, że Góral wszedł do cywilizacji polskiej cały — od kapelusza do k i e r p c ó w " . Słowa wicza p o w y ż s z e , napisane przez S t a n i s ł a w a około 1905 г., c h o c i a ż j e d n a k p r z e s a d n e . O d 2. p o l . X I X w . s t r ó j jak zresztą cała kultura Witkie­ bardzo patetyczne, ludowa Podhala, cieszy się s z c z e g ó l n y m z a i n t e r e s o w a n i e m i s y m p a t i ą ze s t r o n y i n t e ­ ligencji polskiej. ścią w y o b r a z i ć guni, Każdy prawie Polak sobie p o s t a ć G ó r a l a kierpcach, kapeluszu, z cyjny lat podhalański, i niezmienny, w portkach, ciupażką temat mniej długą więcej ewolucję. Jest r z e c z ą niczych p r z e o b r a ż e ń , żeń jakim gospodarczych, społecznej funkcji kultury kultury ogólnonarodowej trady­ kilkudziesięciu danymi na — jego oczywistą, że wobec zasad­ społecznych, podhalańskiej — musiała We tak py specjalnych nej w okazjach, strój dycyjnego ubioru podhalańskiej, wyglądu wobec zmienić się zewnętrznego. szeregu dodatnich Podhalu i w zjawisk, Warto z tego znacz­ stanu jej przemian, ujemnych współcześnie. jest współczesnego kierunków podhalańską, Górali nych jest fakt, i inteligentów Podhalanach" towskich tara, zasadniczą cechą, jaka że jest z całej dziejących względu się zająć wymienia Obrochty, kulturę ona w s p ó l n y m Mówiąc się z a r ó w n o jak Pawlikowskich; Bartusia wyróżnia Polski. nazwiska Wojciecha np. „sław­ ród Krzep­ Szymona Roja czy Szymanowskiego, Mariusza i podhalańska ponad ścisłym znaczeniu i miejska; chłopi stron ludową. Jest poczuwają Spisz, Kliszczaków, jej Górali Zagórzan, Pienińskich Podhalan; Wit­ j u ż od słowa tylko strój, z Podhalem: portek, Nie o jej sile, o wy­ pod­ np. stroju kurtki na 4. S t y l noszone wojskowych sterczące na czubku szanymi z kożuszki zapinane bucówy, buty 5. E l e m e n t y nie-Podhalan związków drużyn Podhalańskiej pasterską. dla panującej niektórych lów nie związanych powyższy chyba najogólniejszych stroju Jedną A l e owo „wejście G ó ­ Portki i to tylko np. ze zdobniczych strojem. jest schematyczny, konieczne dla zjawiskach, dokonanie zorientowania składających utrzymywa- się go się na podhalańskiego. jest strój zmiana przyczyn żywotności jego funkcji stroju socjologicznej. był U B R A N I E M , współczesny z a ś jest KOSTIUMEM. podhalańskie jedynie przez starych niektórych wsiach, używane chłopów, są jeszcze n i e k i e d y j a k o u b r a n i e , c z y l i n a co d z i e ń . F u n k c j a p o r t e k j a k o u b r a n i a , a c z k o l w i e k jeszcze ż y w o t n a , m a przyczyn o pod­ czy p a r z e n i c y , d o ce­ zanikającą. z ważniejszych przez masowe z klamrami skiej" jedną Brygady używane mody, rala — od kapelusza do k i e r p c ó w — do c y w i l i z a c j i p o l ­ jest przez n p . kapelusze strój elementów np. spinki z najważniejszych w używane podhalańskim, spinek, p a s k ó w podhalańskiego, jest czapki tzw. itp. j a k o l e k k i e g o o b u w i a , noszenie przez 7. A d a p t a c j a jednak brązowe zamanifestowania podhalańskiego powodu cech. jest w y k o n a n y , np. sukno, s ą zdeter­ minowane gospodarką plecaków harcerskich, paradny i kobiety Podział bla­ podhalańskiego stroju z noszenie k i e r p c ó w stroju filcu, WP i in. 6. E l e m e n t y nie-Podhalan podha­ plakietkami błyskawiczny, Podhalem z regionalizmem „góralskich" j ó w k a r p a c k i c h , m a z n i m i c a ł y szereg w s p ó l n y c h Surowce, z j a k i c h noszo­ zielonego lub tp.; krótkie noszenie stroju przede w s z s y t k i m strojem do w i e l k i e j mężczyzn, austriackiej młodzieży lub zdobione na zamek poza Tradycyjny ze armii narciarskiego dermy strzelbą „foki", stro­ należy starych co d z i e ń z głowy, szarotką, rodziny s i ę rzecz się na kapeulsze podhalańskim. ma on z tradycji, przez bluzach spodnie k r o j u ubierania np. podhalańskiego Podobnie ciupagi, spotykane lańskiej: jej ż y ­ wotności. Wyrósł i kapelusza, jako strój socjologię To stanowi portek współczesnego, współczesnego, w kul­ tradycyjnego stroju ne l a t e m i t p . Ochotnickich, Kamienickich. tra­ najbardziej na P o d h a l u , ale n i e t r a k t o w a n e oddzielić „ l u d o w e g o " od „ p a ń s k i e g o " p i e r w i a s t k a w podhalańskiej. elementów elementów h a l a ń s k i c h m o t y w a c h zdobniczych i t p . wielu świadomości on jakoby wiejska, z przy zespołów, kontynuacją zarówno szczególnie ty­ używany występach jest niektórych 3. E l e m e n t y sposób m ó w i ć o „ a u t e n t y c z n y c h Podhalanach", n i e sposób turze przy i Górali i następujące najczęściej „stro­ z nią się na tereny sąsiadujące tereny b y to współczesnych odświętny, mężczyzn jak i artyści elementy, Ta­ Klimka tego jednocześnie z Podhala, Niektóre rozprzestrzeniają Orawę, ona w s i ę do z w i ą z k ó w czy r o b o t n i c y Polski. kulturą — można wyróżnić nazywany np. jednocześnie noszenie łącznie Zaruskiego czy J u l i u s z a Z b o r o w s k i e g o . K u l t u r a stu l a t nie jest pieśni korali lub tp. dziełem o Bachledy łączą się ściśle z n a z w i s k a m i S t a n i s ł a w a kiewicza, Karola występami zespołach się ten jest b e z p o ś r e d n i ą 2. U ż y w a n i e stroju kul­ odbiciem się n i m bliżej. Pierwszą, z archaiczny. całokształcie także podhalańskiego mierze odzwierciedleniem tury na stroju zain­ a raczej to strój z okresu monarchii; stan z ubierania można Jest społecznej cji Aktualny stroju, podhalański, góralskim". halański, zmiany zakopiańskiego", amatorskich stylu Podhala 1. K o s t i u m jem wzorowane się przyczyną w dzia­ zjawisk: funkcja stroju podhalańskiego. Jak zwykle, zmiana funk­ stała — pod­ z inteligentów, w stroju wiązać turystyki. współczesnym nazwać mieszkańców przeszedł uległo Podhale — przeobra­ kulturowych, zmiany stu gdy dysponujemy dokładnymi scenach na na należy z okazji uroczystości rodzinnych l u b tp. W Tatr. okresie t y c h Podhalan „stylu sympatią i tańca, z potrzebami łatwo­ w białych w świadomości — to znaczy od c z a s ó w , z nieodłączną w dłoni, najlepiej na tle p a n o r a m y Strój potrafi i ornamentów męskim, propagatorów teresowaniem nie s ą podhalański, Ale rozwój szczególnie Warto przy tendencję okazji zauważyć, że portki jako �E w o l u c j a s t r o j u k o b i e c e g o : I I . 1. O k r e s p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą . I I . 2. L a t a d w u dzieste — p o j a w i e n i e s i ę „ o s t ó w " n a g o r s e t a c h , p o c z ą t e k p a r a d n y c h k i e r p c ó w . I I . 3 W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m p a r a d n y . И. 4. L a t a p i ę ć d z i e s i ą t e — k o l o r o w y h a f t n a b l u z c e �u b r a n i e noszone s ą p r z e d e w s z y s t k i m w e dycjach czy turystycznych i letniskowych, Bukowina Tatrzańska, spodarczo z p r z e m y s ł e m Nowe Bystre). związanych z We i we turystyką (Dzianisz, równiny (np. na wsi chyba podhalańskiej Odrowąż, przyczyną jest chęć go­ Ciche, nowotarskiej nie Pieniążkowice, W r ó b l ó w k a , Dział) s t r ó j j a k o u b r a n i e w zasadzie Najistotniejszą tra­ Kościelisko wsiach związanych turystycznym wsiach wsiach o jak zanikł. żywotności zaznaczenia stroju „góralsko- ści", p r a d a w n o ś c i , z w i ą z k u z h y r n ą t r a d y c j ą . Z tego pewne dzień powodu halańscy w noszą strój cały s;zon, przez Bieszczadach. Z na co dzień podhalańscy, co także poza pasterze np. elementy Andrzej stroju powodu wybitni Opacian Kubin Międzyczerwiennego skich i g a w ę d z i a r z ; lutnik, snycerz, Andrzej Skupień — wytwórca Wojciech twórcy z „Florek" dzwonków Blaszak metaloplastyk, ze np. Ratu„Król" paster­ z Chochołowa rzeźbiarz, Stołowego — wicz, że — funkcje stroju nauczycielka straciła podhalańskiego, zjawiskiem sporo nie Domu z Bukowiny energii, Ludowego Bukowianie się do nie aby ze sądzili, pokazania na dziś dla każdego niedawnym. Michalina Tatrzańskiej przekonać dwudziestych) miejscowych górali, by swoimi że scenie (w końcu wystąpili strojami folklor Cwiże- wspomina, i się sce­ tańcami. podhalański i obawiali lat na nadaje ośmieszenia. B r a k u j e m i d a n y c h z i n n y c h w s i n a t e n t e m a t , ale z żą dozą prawdopodobieństwa zmiana funkcji stroju swego rodzaju noszą ł o w a — snycerz i metaloplastyk; A n d r z e j Stopka z pod­ Podhalem, tego p r a w d o p o d o b n i e niektóre jak na za­ Te oczywiste, są można du­ przypuszczać, podhalańskiego była dla że wielu rewolucją. S y m p a t i a dla g ó r a l i p o w o d u j e , że p o r t k i w k ł a d a także dla tylnych. skich, zaznaczenia Mam tu na sprzedawców kawicami i „góralskości" myśli na serkami celach m. in. dorożkarzy targu, w w handlarzy Krakowie, się merkan­ zakopiań­ kierpcami, Warszawie i rę­ innych m i a s t a c h . W sezonie t u r y s t y c z n y m c h o d z i po Zakopanem muzykant; góral kozie. poeta, to ż e b r a k . S t r ó j ga­ w pełnym stroju ma spiskim, grający s k ł o n i ć do na hojniejszych Jest datków. wędziarz i recytator. Inną nia do przyczyną odświętności kościoła, na noszenia chwili. wesela, Z stroju chrzciny np. p o w i t a n i e b i s k u p a , z a k o ń c z e n i e bory. Przy paradnych jest tego p o w o d u czy i kapeluszy członkowie Ochotniczej z Bukowiny Tatrzańskiej, Kościeliska stroje okazje, jak szkolnego, wy­ używają Straży i innych portek Pożarnej jasna w i ą ż ą się ze sobą i nie sposób ich halański, w rzecz mechanicznie często restauracji Kirach. (cuchy kach, w Dla i „Jędruś" kapelusza) Kuźnicach kantylnych XX pokracznie w ma celów uliczni i na mówiąc, swoją zdeformowany, Zakopanem podobnych Nawiasem wsi. O b i e te p r z y c z y n y ( o d ś w i ę t n o ś ć i „ g ó r a l s k o ś ć " ) rozdzielić. P o d o b n y m z j a w i s k i e m jest przebieranie w s t r ó j zaznacze­ nosi się inne roku wystąpieniach chęć „napytać" „Harnaś" części fotografowie na w stroju Krupów­ Gubałówce. noszenie długą klienta. W stroju tradycję. w. przewodnicy tatrzańscy łatwiej czy używają pod­ kelnerów w Już celach na mer­ początku s p r a w i a l i sobie s t r ó j , okresie by międzywojennym �władze Zakopanego wykonywania Aktualnie żądały swego obowiązek od zawodu zawodowych w noszenia stroju mają stroju. flisacy pie­ nińscy, pracujący przy Te niejszą nym. zasadnicze przyczyną z m i a n y socjologii stroju' są n a j w a ż ­ zmian w jego w y g l ą d z i e zewnętrz­ W okresie portkach ich tradycyjnym i cusze b y ł y wcale. Na spływie fiakrów kompletnym hafty Dunajcem. (do poł. X I X w.) albo bardzo m a ł e , mogli pozwolić hafty sobie t y l k o gospodarze. Parzenice (mniejsze, o nieco i n n y m cie) w y s t ę p o w a ł y tylko w niektórych kopanem. Obecna f o r m a cej z lat na albo nie było bogaci schema­ wsiach, np. w Za­ parzenicy pochodzi mniej wię­ d w u d z i e s t y c h . Noszenie jej przez m ł o d z i e ż bu­ dziło zgorszenie starszego p o k o l e n i a . L a t a p ł y n ą — mło­ dzież jest obecnie staruszkami, a parzenice u w a ż a n e p o w s z e c h n i e za prastary się parzenic nie starszego t y p u jest noszą haft. Proces jeszcze w czy J ó z e f pełni zakończony. jeszcze n i e k t ó r z y G r o n k o w a czy S z a f l a r , j a k np. górale znany działacz z Haft Gronia, spółdziel­ Kamiński. Podobny był schemat przemian innych męskiego. Paradne kierpce z obcasami, części stroju nabijane ozdo­ b a m i z m o s i ą d z u czy t z w . „ b i a ł e g o m e t a l u " , z o s t a ł y nalezione" się na były są rozpowszechniania w dobre latach dopiero o wiele węższe dwudziestych, po wojnie. a „wy­ rozpowszechniły Opaski XIX-wieczne i o wiele skromniej zdobione, niż w s p ó ł c z e s n e , w y r a b i a n e np. przez A d a m a K u c h t ę z kowiny haftem Tatrzańskiej. Męskie koszule z białym w y r a b i a n e m . i n . przez H e l e n ę N o w o b i l s k ą Marię czesną Herchoć z Cichego są p o w o j e n n ą , innowacją. Żaden stary gazda nie w takiej koszuli w niedzielę przed z Białki prawie Bu­ czy współ­ pokazałby się kościołem. I I . 5. W s p ó ł c z e s n e k i e r p c e p a r a d n e . 7 Strój kobiecy zupełnie nie, wszystkim do bardzo j a s k r a w y m cekinami wzorami. przez przeładowane wzory podobną „farbanice" jednobarwnymi przede są przeszedł XIX-wieczne tle, wyszyte Materiał na ma ustaloną łem, że zem — to nie na materiał gląd, że jest kiedy Pewien najmniej połowa uszyta jest z m a t e r i a ł u Faktem jest, powszechne, nie że a produkuje tyczy na nie i skóry, i innych jest wyraził po­ podhalańskich przestępstwa. na w To — ra­ że są ma słysza­ innym znów drogą spinki haftów, podeszwy do k i e r p c ó w USA, spódnic miejscu. blachy noszą wełen­ razy informator s i ę go do w indziej tego włóczki srebrnymi kobiety „tybetkowe" na malinowym, i Kilka uzyskanego spódnice Chochołowa, „tybetka", cienka materiału mosiężnej kolorowej Starsze wyrabiana japoński. co z Na złotymi proweniencję. Słowacji; ręcz­ młode. spódnice, tzw. „tybetka" że są dziewięćsiłów. Zanikły wykonywane Krzysiak możliwości. gorsety o wiele rzadziej niż ka, Gorsety, Annę granic ewolucję. z drukowanymi Podhalu sklepach ani samo z r e s z t ą do­ ozdoby gumy kierpców, „mikro" reglamentowanych na ma­ teriałów. Spódnice Do roku miejskiej. skich podhalańskie 1970 W skracały 1970 „mini". Nie r. Nieodzowną biecego 6 są częścią i przechodzą zwężały widziałem umiem w p ł y n ę ł a j a k o ś na strój także się na kilka powiedzieć, czy ewolucję. wzór mody spódnic góral­ moda „maxi" podhalański. podhalańskiego pończochy-nylony, latem zaś kostiumu ko­ — ela- białe �8 Ewolucja stroju m ę s k i e g o : TL 6. Z d o b i e n i e P < ^ * « typu. 9 10 ^ S ^ S S ^ ^ < ^ ^ ^ �styczne s k a r p e t k i , n a j c z ę ś c i e j a m e r y k a ń s k i e , p r z y s y ł a n e p r z e z k r e w n y c h z U S A l u b k u p i o n e na t a r g u w N o w y m Targu. Na wygląd podhalańskiego torów zewnętrzny ma zespołów różnego rodzaju znaczny pieśni i współczesnego wpływ tańca, „mecenasów" i „ludowe". Cepelii, ze w z g l ę d ó w działalność instruk­ konsultantów Cepelii, sztuki ludowej. mia ludzi dba o to, by w y s z y w k i towne" K r a w c y i hafciarki, Aktualny ną halanie ny mają, tradycyjnego także na Wpływa lice, na to się rodzinnych miastach. rzeczoznawców, jakich „twórcy czynników. Zakopane Przyjezdni ubierają się t u Stanowią śladowania. Prawdopodobnie Podhalanie nie noszą inaczej długich stało płaszczy, lecz dobie­ sportowe aktualnej m o d y turystycznej — np. w latach gazdy: tych portki; przez gazdo, kto do z n a j o m e g o wam szył te p r z e c i e ż te w a s z e p a r z e n i c e l e ż ą n a n o g a c h j a k r o p u c h y ! Rzadko uświadamiamy sobie, k o n i e c z n a , ż e bez n i e j b y ł o b y manie jaką nej go na dłuższą metę jest ż y w o t n o ś ć działalność tej podstawowej stroju, pochodzącego e p o k i gospodarczej mimo że ta nie do p o m y ś l e n i a przeobrażeń, sprzeczności, z zupełnie i n ­ faktu, dowej". środowiska, „twórcy woduje, że konsultacja zbędna nych wytwórcy, przedmiotów masowej. także rolę wnętrzna Na ludowego" strony Podhalu splatają kostium" d w i e jego się ściśle po­ jest kopie współczesnej „sceniczny stroju ludowego. Te i wewnętrzna, czy p l a s t y k a wykonywać potrzeb ten od wiejskiego odbiorcy etnografa usiłującemu dla jak nie­ daw­ na­ że krótkie, trzymają się pięćdziesią­ z kapturem wkładane ortalionowe na zamek latach aktualnie jest halan, szczególnie narciarskich, pumpach czapek Zakopiańczyków. W odznak, jest zarówno z mło­ pomponem, „marusarzówkami", Zresztą butach przybyszów narciarskich charakterystyczną taternickich. rodzaju mody Podhalan, pięćdziesiątych „bucówami". niach różnego przez podkreślanie swej cechą Pod­ stroju Chodzi się w turystycznych na dobrym jest tonie i m większych, spod­ wibramie, noszenie t y m lepiej. Na co d z i e ń n o s z ą s w e e m b l e m a t y r a t o w n i c y i p r z e w o d n i c y . Wyraźną reminiscencją funkcji Zakopanego jako kultury o ś r o d k a s p o r t ó w z i m o w y c h jest noszenie spełnia na w s i spodni k r o j u narciarskiego, o nogawkach wpusz­ czanych jeszcze funkcje, ze kurtki sportowej masowo starych, w „sportowości" sztuki „lu­ ze dych, zwanych a że g ó r a l e u c z ą s i ę od „ p a n ó w " p o d h a l a ń s k i e j kontroli noszenie utrzymywanie się uległo Podhalanie skafandry — Naśladownictwem także Podhale ostatnich stu lat. Nie zmienia to jednak k o m i z m u Odrywanie obecnie i kulturowej, ciągu stałej głowę, jakim w brak nosili brezentowe do błyskawiczny. jest utrzy­ kurtki-wiatrówki. tra­ się przyczyną, świad­ Maria, oko­ swych oni pewien wzór to kolorów — Jezus i niż w r a ć , j a k i w z ó r h a f t u jest „czysto g ó r a l s k i " . B y ł e m kiem, gdy pewna pani powiedziała Pod­ co d z i e ń , s w o i s t y , n i e p o w t a r z a l ­ szereg finansowych podporządkowują gdy tzw. jedy­ stroju. Niewątpliwie to j a k w i a d o m o region turystyczny o długiej dycji. widok, schema­ styl ubierania się. dla Na postronnym ob­ niepotrzebnym k o s t i u m p o d h a l a ń s k i nie jest j e d n a k kontynuacją ar­ „gus­ rozdzielanie ich b y ł o b y tyzmem. pracujący robi duże wrażenie ludowi" zapytują Cała na cuchach b y ł y w y m o g o m h a n d l o w y m tej instytucji. serwatorze kostiumu sztuczne sobą ze­ — można w buty-pionierki spotkać starszych I I . 11, 12. P a n n a m ł o d a . W y m i e s z a n i e e l e m e n t ó w u b i o r u l u d o w e g o i m i e s z c z a ń s k i e g o . lub przez kalosze. mężczyzn, mężczyzn Często noszących przez Paradne ubiory starych kobiet. �П. 13. C y g a n i e z C z a r n e g o D u n a j c a n a d o ż y n k a c h w W a r s z a w i e . L a t a okrągły rok spodnie narciarskie z czarnego sukna brycznego, j a k i e b y ł y u ż y w a n e przez narciarzy w pięćdziesiątych, skie spodnie są odzieżą z elastiku, póki nie zostały w y p a r t e przez z elastiku. Te spodnie roboczą. ale Młodzież tylko zimą, narciar­ narciarskie nosi spodnie traktując fa­ latach z sukna narciarskie je jako odzież z jednoczesnym zaznaczeniem „ g ó r a l s k o ś c i " w codzien­ n y m ubiorze. W k o ń c u lat sześćdziesiątych np. były modne wielkie szafirowe lub czerwone chustki z frędz­ l a m i . N o s i s i ę c z ę s t o n a co d z i e ń „ g ó r a l s k i e " k o r a l e . Kobiety, a szczególnie młode dziewczęta, noszą kol­ czyki. „elegancką". Warto Ciekawym skowych czarne na wanym na odzież Innym Typowe i ta jest tego się Skalnym jednego od na sprzed jest Można na powiedzieć, elementem mimo, czy że Łącku nie tamtejsze podhalańskich. rodziny, że Do nie ple­ plecak nakryciem niewiele na przynajmniej szarotki, g ł o w ę Moda kobieca m i a n o w i c i e jest modne Przypinano były do „tyrolski" jelenia, strzelbę wykazuje te dermy. W kapelusze nich naśladownictwem cechy, mody ka­ końcu o parę ozdoby z liśćmi same mło­ nu­ blaszane, dębu co i in. męska, turystycznej młode jest na dziewczęta Pod­ złotych było w do­ się takie k o r o n y na zdrowe zę­ estetycznych. z zaliczyć modne przedziałkiem na Podhalu pośrodku głowy); uczesanie t a k i e n o s z ą k o b i e t y z a r ó w n o stare, j a k Rozprzestrzenianie siednie grupy i należą powszechna sześćdziesiątych można (gładko, są mały jest czarnej lub zakłada stroju także złożonym głównie pokolenia, małe. Do zjawiska głowy, sukna za często zaobserwowałem mające i średniego sześćdziesiątych Bardzo miejscowościach, warunki że przez b r y m t o n i e m i e ć z ł o t ą k o r o n ę na g ó r n y m z ę b i e z p r z o d u . jest współczesnego wyjątków dodać, zakładania k o r o n e k na z ę b y . W l a t a c h pasków plecaka. męskim jeszcze moda by, jedynie dla c e l ó w co d z i e ń ubrania z zielonego a wojny zdobienie noszenie pelusz jak I halu uczesanie dzieży merów noszą wzoro­ zanikający. typu Podhalu Żywcu Podhalu Typowym lat wyraźnie W innych, także górskich Rabce, zwyczaju, różnią charakter woj­ mężczyźni o kroju austriackich ma chlebaków. Podhalanina. w Starsi mundurów mundurów. charakterystycznym np. kurtki z j a w i s k i e m tego od wpływ Podhalan. mundurach Moda guzikami caków z j a w i s k i e m jest lub granatowe światowej. sześćdziesiąte. z etnograficzne jest wieloaspektowym. zaskakujące. Piekielnika styczny, się stroju p o d h a l a ń s k i e g o na Na Orawie, pożycza portki zagadnieniem Czasem tego pewien góral działacz Podhalan i się w nie m ł o d y m ludziom stości. Czyni przekonaniu, że p o r t k i od to w pradawna były noszone przez dowodem polskości Orawie pewna Gdy na już jesteśmy zaznaczyć tradycyjnie Góra tej część narodowościowe; można, że regionali- każe ubierać różnych uroczy­ podhalańskie Piekielniczan i że są w s i (jak w i a d o m o , na ludności ma północnej słowackie poczucie t y m tle z d a r z a j ą się antagonizmy). przy sprawach narodowościowych, strój mieszkańcy i Głodówka przy okazji są­ bardzo przyczyny przykład wybitny od młode. na (Sucha typu dwóch Hora, podhalańskiego orawskich Hladovka), wsi: noszą Sucha położonych �z cieńszej i d e t n e , ale gorzej za t o wyprawionej skóry, mniejsze, tan­ droższe. i s y m p t o m a t y c z n y m jest pro­ dukcja spinek m ę s k i c h z „przekolacem", zwanych w Zjawiskiem koń­ cu pro­ lat ciekawym sześćdziesiątych dukcji spinek — Spinki ich n y c h ; s ą one Podhalan (np. noszone spinki ręcznie typy: przez P o d h a l a n kontynuacją kostiumu spinek męskiego. zamiast przez GOPR). Spinki i będące aktualnej następujące i stroju, Są dla z wykonywane ręcznie przez nie-Podhalan, także część noszone zaznaczenia GOPR-owców, „góral- nabitą odznaką nabywane są np. w latach także ostatnich modne są w Warszawie. S ą drogie, a w i ę c kupo­ w a n e są przez a m a t o r ó w . T a k a np. s p i n k a w i s i na nie w mieszkaniu problematyką i robione t a ś m o w o zakłady — Spinki także nowe motywy, łeb kozicy, dwa w poza np. jelenia nie-Podhalan. Spinki, terenie C z e c h o s ł o w a c j i . bre zespoły pujące w na We folklorystyczne, wsiach tych popularne różnego rodzaju festiwalach Czechosłowacji. Spotkałem i często waka, niemile zdziwionego, że górale folklorystycznych nie Polacy filmów przysłali film Co najmniej skiego w Na dla elementy wykorzystywane są w Współcześnie zaś wśród miejskiej. wytwórczych kierpce, Cepelii wykonywane Grywałdzie czy dawane są na renie całej wzmiankę: „bardzo renesans m o d y paradnych swego w Ich na projektantem Dziurny, z opasków. rażą się w Dało to przeładowaniem dużym są Różnią przez się one tradycyjnej. ozdób, na za­ się są za­ i przez męskie, „Przekolac", fajki, tego są ostro już dawno powodu łańcu­ znacznie. galanterii broszki i przez pamiątek drewniane czy w i ę k s z y m podhalańskich i spoza i metalo­ stopniu na­ sprzedawane w wielkich miastach w p r y w a t n y c h sklepach galanteryjnych. Wyrabiane stare", i Z są także „zgrzebne" mi Poznania, o ozdobne, spinki pewnością konkretnych w innych stylizowane przez zajmujących o tym choćby Warszawy takich także „pra­ plastyków. z produkcją miastach przedmioty — świadczy na artystów plastykach się i zaczerpnięto Torby funkcjonalne, Niestety, Stefan utalentowany rezultat. produkcja Motyw zumiałego spinki, dla przedmiotów Krupówkach tów w nuje symbolu każdego, spinek. wyrabia się częstość ich kształcie się te wy­ na w spinka Sobczakówce w Spółdzielnia symbolu do Prywatny nadnaturalnej reklamą sklep wśród blachy. Wyko­ przezna­ kilkumetrowa, pracowni kowalskiej Zakopanem produkuje Zakopanem. „Zawrat" w modne Podhalan. * Jest rzeczą godną ubolewania, że Podhale, będące o ś r o d k i e m z a i n t e r e s o w a n i a k u l t u r a l n e j P o l s k i o d co naj­ m n i e j s t u l a t , n i e d o c z e k a ł o s i ę jeszcze m o n o g r a f i i swe­ go s t r o j u . frag­ Jak w i d a ć z p o w y ż s z e g o , chaotycznego i mentarycznego zestawienia, szczegółowe opracowanie nie matu cieszyły wielu spraw skończyła żonej problematyki, torby na lamp-kinkie- wielkości, ścianie. Wielka, jest zro­ produkowania sprzedaży spinek, z miedziowanej spinki czone d o p o w i e s z e n i a n a kuta asumpt „spinkopodobnych". specjalizuje się t a k ż e ręcznie góralszczyzny, dał one Cepelii. jest torbach dobry są ich Wyrabiane się z p o w o d u b r a k u surowca, zaczęto p r o d u k o w a ć Ubiór Podhalan z byłoby zakresu jej kultury kluczem do te­ zrozumienia podhalańskiej, niezwykle powtarzalnego charakteru. Fot.: Jan Swiderski - il. 3, 5-7, 14; C A F - Ü. 1, 2, 4, 8-13. 10 wyłącznie Z są jak s w e t r y z w z o r e m s p i n k i . S w e t r y te s ą s z c z e g ó l n i e spółdzielnię pomysłowy bardzo te­ wytwórczości z wykonawców tłoczeń powodzeniem. sprze­ na „góralskich". tamtejszą bardzo Motyw Np. Krościenku, rodzin, współczesnej sztuce po­ Krościenku. torby damskie. Nie m a j ą i jednym człowiek nazywane kierpców przez spinek tu Gie­ została zręcznie wykorzystana wytwórców do noszone stroju, czyszczenia skrócił Wykonywane wiązujące wy­ zakła­ handlu ulicznym te przykładem pierwowzoru i Rdzawce, kierpcami". są s k ó r z a n e Krościenku plastycznie. w przez wiele Kierpce sadniczo od są Zakopanem targowicach i w „pańskimi Ciekawym wiele jest w r ę k a c h p r y w a t n y c h . masowo wytwórców podhalańskiej w spinki pa­ się stępowania. się Tylmanowej Polski. Już m i e s z k a ń c ó w miast. Spora Znaczna część p r o d u k c j i M o d a na Wiadomo podhalań­ d a ż t y c h w y r o b ó w jest przede w s z y s t k i m d z i e ł e m dów — chłopsku". obserwuje „przekolaca" prywatnych bez funkcję. we, plastykowe w mniejszym Spowodo­ stroju do Podhala. Dubli­ Słowacy modzie n a t r a f i a m y na roby podhalańskie w do najpo­ sklepach Pojawiają przez k o b i e t y . festi­ jurorów. lat p a ń p r z e b i e r a s i ę po szek swą masowo, typy stroju, noszą 1968 n a danego k r a j u " . stu przełęczy Sło­ podhalańscy Podhalu, konsternację od wisiorek pierwotną f i l m y , p o d o b n e do s i e b i e , p r e ­ zentowały folklor „typowy w a ł o to z r o z u m i a ł ą wystę­ zakończony pry­ Zakopanem. itp. dawniej stracił folklorystycznych telewizyjnych o f i l m o Suchej G ó r z e . Oba do­ się z opinią pewnego s t r ó j „ z a p o ż y c z o n y od S ł o w a k ó w " . W r o k u wal istnieją w prywatnych wymienione obecnie noszone t a k ż e na się starego g ó r a l a , s y l w e t k a r ó w n o p r z e z P o d h a l a n do I I . 14. W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m k o b i e c y . ZWW Podhalem. głowa ostatnio np. wykonywane sprzedawane miątkarskich, Te ścia­ zajmującego s z t a n c ą przez osoby wytwórcze, odlewane, pularniejsze, wontu, historyka podhalańską. — Spinki watne pewnego w tradycyj­ n a b y w a n e przez P o d h a l a n i s t a n o w i ą współczesnego skości" można wykonywane świadomości przez „parzenicami". W wyróżnić oryginalnego jej zło­ i nie­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b667655a121e424cae94065a5bf17684.pdf f4992ef67d82b93f2d8575af3d9c557a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pre-teksty. Teksty nieopublikowane Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5103 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource akustemologia antropologia dźwięków audialność dźwięk dźwięki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4734 Title A name given to the resource Akustemologia współczesności. Refleksja nad potencjałem antropologii dźwięków / SAID Description An account of the resource Teksty pokonferencyjne PIA - SAID Creator An entity primarily responsible for making the resource Stanisz, Agata Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego dr Agata Stanisz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M A K U S T E M O L O G I A WSPÓŁCZESNOŚCI. R E F L E K S J A NAD POTENCJAŁEM A N T R O P O L O G I I DŹWIĘKÓW. Zainteresowanie akustycznym doświadczaniem produkcji dźwięków, procesami informatyzacji świata należy wiązać ze wzrostem oraz digitalizacją różnorodnych obiektów i manifestacji kulturowych. Współczesne możliwości reprodukcji, archiwizowania i dystrybuowania dźwięku przyczyniają się do dezintegracji dotychczasowych granic czynionych pomiędzy dźwiękiem a muzyką, hałasem i ciszą, a pojawianie się nowych praktyk akustycznych wytwarza nowe audytywne systemy wiedzy oraz tożsamości. W efekcie mamy do czynienia z intensywną dyskursyfikacją doświadczeń akustycznych a także ze wzrostem świadomości roli dźwięku w procesach społeczno-kulturowych. Szeroko rozumiany dźwięk wkracza w pole zainteresowań antropologii kulturowej. Jedną z bardziej interesujących koncepcji, jakie pojawiły się w obrębie tej dyscypliny, jest koncepcja akustemologii autorstwa amerykańskiego etnomuzykologa i antropologa Stevena Felda (1984, 2004). Służy ona opisaniu sposobów, w jakie dźwięk staje się centralny w procesach produkcji znaczeń o charakterze kulturowym. Jako rodzaj perspektywy interpretacyjnej często bywa limitowana do tradycyjnych światów społeczno-kulturowych, jakkolwiek wobec procesów udźwiękowienia kultury współczesnej poszerzenie jej zastosowania staje się zasadne. Dlatego też proponuję podjęcie refleksji nad antropologią dźwięku poprzez implementację perspektywy akustemologicznej w odniesieniu do współczesnych zachodnich praktyk kulturowych. Moim celem jest zasygnalizowanie poznawczego i analitycznego potencjału antropologii dźwięku, która uprawomocnia soniczne wymiary praktyk kulturowych. Spośród nich najbardziej interesują mnie te, które można osadzić w kontekście kultury współczesnej - zglobalizowanej, transnarodowej, heterogenicznej i stechnologizowanej. Koncepcja kultury współczesnej pozwala na stawianie pytań o kontekst dla różnorodnych, akustycznych i audytywnych praktyk w życiu społecznym - działań zapośredniczonych przez technologie i nowe media. Paul Rabinow (2007:1-6) uważa, że termin „współczesność" jest zarówno pojęciem jak i referentem. Nadając mu wymiar konceptualny za jego pomocą zadajemy pytania o to, co w owej współczesności się zawiera. W takim ujęciu współczesność nie oznacza żadnej epoki i odnosi się raczej do tego, co znajduje się w procesie wyłaniania i powstawania, 1 �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego hybrydyzowania i remiksowania. W latach 70. X X wieku Steven Feld (1982) bazując na badaniach etnograficznych zrealizowanych wśród Kaluli z Bosavi w Papui Nowej Gwinei ukuwa koncepcję akustemologii. Należy ją traktować jako analogiczną do filozoficznego pojęcia epistemologii, z tą jednak różnicą, że jest to epistemologia akustyczna, w której dźwięk odgrywa istotną rolę w procesie budowania wiedzy o otaczającym człowieka świecie. W ujęciu Felda akustemologia to teoria kognitywnego potencjału dźwięku i słyszalności. Innymi słowy to akustyczna teoria wiedzy dotycząca tego, co i jak doświadczamy poprzez dźwięk oraz słyszenie w odniesieniu zarówno do tego co bieżące jak i historyczne, kolektywne jak i jednostkowe w określonym kontekście społeczno-kulturowym. Teoria ta zakłada, iż dźwięk zawsze jest usytuowany i manifestuje się doświadczającemu podmiotowi oraz jest zdeterminowany intencjonalnie jako coś, co wpływa na ludzi na różnych poziomach; dodatkowo także, że manipulowanie dźwiękiem to jedno z podstawowych narzędzi człowieka nie tylko do orientacji w rzeczywistości, ale również jej wytwarzania (Krogh, Lonstrup 2008) Pojęć opisujących dźwiękowy wymiar rzeczywistości jest oczywiście wiele a różnie rozumiany dźwięk staje się przedmiotem badań, interpretacji oraz refleksji licznych dyscyplin naukowych. W ich ramach rozważania o dźwięku koncentrują się na jego rozmaitych użyciach i percepcjach, na przykład w nowych mediach, projektowaniu produktów i strategii marketingowych, kreowaniu przestrzeni architektonicznych, sztuce, muzyce czy ideologiach rozumianych z perspektywy antropologicznej. W rezultacie debatuje się nad różnie ujmowanymi krajobrazami dźwiękowymi, ekologiami i politykami określanymi jako audialne, audiofoniczne, audytywne czy akustyczne. Sama audialność sygnalizuje, że mamy do czynienia z dźwiękiem funkcjonującym w konkretnej formie, która pozwala mu krążyć w przestrzeni komunikacyjnej. Jest to także określenie kanału percepcji dźwięku zapisanego na jakimś nośniku danych. Najbardziej aktualnie to, co przybiera formę „audio" jest dźwiękiem zapisanym cyfrowo. Koncepcja ta jest dla mnie istotna w odniesieniu do tego, co można nazwać etnografią poprzez dźwięk. W swojej pracy nierzadko posługuję się pojęciem audiografii, które posiada roboczy charakter i pozwala mi na dookreślanie to, czym się zajmuję w swoich dźwiękowych badaniach. Audiografia jest jednak przede wszystkim techniką badawczą - nie tylko sposobem dokumentowania rzeczywistości lecz także wywoływania akustycznej wiedzy terenowej. Rzec można, iż jako technika badań jest obecna w antropologii kulturowej od momentu, kiedy tylko pojawiła się możliwość rejestracji dźwięku. Współcześnie jeśli bierzemy się za badania akustycznych wymiarów rzeczywistości nie da się jej zaprezentować inaczej niż poprzez dźwięk. Próba tekstowego jedynie opisywania przestrzeni i praktyk dźwiękowych wydaje się absurdalna. Dzisiejsza technologia znacznie upraszcza proces badawczy (rejestrację), następnie tworzenie reprezentacji i interpretacji (edycja, postprodukcja, dystrybucja). Antropologii poprzez dźwięk nic już nie ogranicza. Co ważniejsze klasyczne dla antropologii 2 �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego tematy manifestują się poprzez dźwięk - tożsamości etniczne, narodowe, subkulturowe, transnarodowości, komunikacja, interakcje, wiedza, pamięć, sztuka, polityka, ekonomia czy gender. W zasadzie każdy element rzeczywistości, który posiada w sobie potencjał poznawczy z perspektywy antropologicznej można badać audiograficznie. Stwierdzenie, że kultura manifestuje się poprzez dźwięk jest trywialne a antropologia od zawsze miała do czynienia z tym, co dźwiękowe w kulturze i życiu społecznym. Przede wszystkim antropolodzy specjalizują się w słuchaniu innych ludzi docierając do systemów znaczeń, norm, wartości, praktyk właśnie przez ich foniczne manifestacje. Zmysł słuchu dla praktykowania badań terenowych wydaje się tak istotny jak zmysł wzroku. Trudno sobie wyobrazić antropologa, który nie jest w stanie słyszeć tego, co ludzie mają do powiedzenia oraz tego jak brzmi świat, w którym żyją. Bez dostępu do poziomów deklaratywnych nie dałoby się dotrzeć do abstrakcyjnych sposobów porządkowania rzeczywistości. Wytwarzanie dźwięków zawsze miało określony sens a rzeczywistość akustyczna współtworzy to, co codzienne i rytualne, ekonomiczne i polityczne. Dźwięki, które nas otaczają biorą udział w procesach wartościowania, oznaczania i zawłaszczania - przestrzeni, ideologii czy tożsamości. Z tego powodu warto jest przyglądać się sposobom udzielania głosu określonym grupom społecznym, strategiom ich wzajemnego sytuowania w wymiarze akustycznym, audialnym i audytywnym. Nieograniczone możliwości, jakie daje dziś technologia, powoduje, że mamy do czynienia z intensyfikacją sfer i praktyk akustycznych. Kultura udźwiękawia się także w sensie fonicznym - nabiera coraz częściej charakteru oralnego, który zastępuje pisane, znakowe moduły manifestowania, na przykład przynależności czy też rozprzestrzeniania się wiedzy. Tu warto zwrócić uwagę na potencjał tkwiący w koncepcji akustemologii, która dopiero teraz staje się narzędziem wykorzystywanym w badaniach dźwiękowych wymiarów rzeczywistości w kontekście społeczności złożonych i zindustrializowanych. Pozwala bowiem nie tylko na szacowanie form i kanałów słuchania, powstawania i rozprzestrzeniania się kultur audytywnych, ale także na inne rozumienie tego jak świat jest konstruowany (w sensie poznania, rozumienia i doświadczenia). Akustemologia jest tą kategorią, która umożliwia uprawianie antropologii z innej alternatywnej perspektywy. Próba rozumienia procesów udźwiękawiania kultury współczesnej jest jednoznaczna z podjęciem zredefiniowanego (względem wizualistycznego paradygmatu) wysiłku analitycznego i interpretacyjnego w badaniach nad globalizacją, lokalizacją, mobilnością, wytwarzaniem się nowych form społecznych, komunikacją, estetyzacją i ideologizacją szeroko rozumianych przestrzeni życia społecznego. Akustemologia rozumiana jako epistemologia akustyczna pozwala zadawać pytania o rodzaje wiedzy, tożsamości i znaczeń (współ)wytwarzanych w różnorodnych praktykach dźwiękowych, w których granice dźwięku wyznaczają jednocześnie granice doświadczenia i poznania. Oczywiście dźwięk nigdy nie istnieje w oderwaniu od miejsca, sytuacji, 3 �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego ludzi będących ze sobą w określonych relacjach a także nie istnieje jako wrażenie percepcyjne oddzielnie od doznań dostarczanych przez inne zmysły, które zawsze podlegają działaniom klasyfikacyjnym i hierarchizującym. Wobec tego zawsze będziemy mieć do czynienia z korelacją między słuchaniem a innymi zmysłami, ciałem, społeczeństwem, materialnością, technologią i mediami - z korelacją, która podlega zmianom historycznym, konwencjonalizowaniu i normalizacji. To zaś rodzi pytanie o praktyki dźwiękowe, które służą wyrażaniu różnorodnych systemów wartości, o dyskursy dźwiękowe, formy ontologii i wiedzy o dźwięku i słuchaniu. Z mojej perspektywy po pierwsze bezpośrednie zainteresowanie dźwiękowym wymiarem rzeczywistości, po drugie udźwiękowienie samej antropologii - jednoznacznej z odejściem lub co najmniej redefinicją i przewartościowaniem paradygmatu wizualnego, otwiera prawdziwie fascynujące pole badawcze z ogromnym potencjałem nowego sposobu rozumienia zjawisk, jakie zachodzą w kulturze współczesnej; zmian, które także zachodzą w samej nauce. Feld S. Doing anthropology in sound. Americal Ethnologist 2004, vol. 31, nr 4, s 461-474. Feld S. Sound and Sentiment. Birds, Weeping, Poetics, and Song in Kaluli Expression. Philadelpia: University of Pennsylvania Press 1982. Feld S. Sound structure as social structure. Ethnomusicology 1984, vol.28, nr 3, s. 383-409. Korgh M . Longstrup A. i in. Hear (h)ear. An acoustemological manifesto. 2008. [online] [Dostęp 10.05.2012] Dostępny w Internecie: http://ak.au.dk/fileadmin/www.ak.au.dk/Manifesto_for_Englishthe_web.pdf Rabinow Paul. Marking Time: On the Anthropology of the Contemporary. Princeton: Princeton University Press 2007. 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0524c769fdd83eafdc54798d249b09b3.pdf 9f4d70d8d5b6c8b527aa459e95642159 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6411 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Giacometti, Alberto - rzeźba Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5984 Title A name given to the resource Alberto Giacometti / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.163-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Kędzierski, Marek (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MI CHEL LEIRIS Ż yjemy w okresie w każdej mierze bez polotu, a fetyszyzm, który, podobnie jak w najdawniej­ szych czasach, leży u podstaw naszej ludzkiej eg­ zystencji, z rzadka jedynie ma okazję zadowolić się, występując w niezamaskowanej postaci. I dlatego miłośnicy słabowitych fantomów (naszych imperaty­ wów moralnych, logicznych i społecznych) - czepiamy się fetyszyzmu przekształconego, czyli imitacji tego, który ożywia nas dogłębnie, i ów zły fetyszyzm pochła­ nia największą część naszej aktywności, nie zostawia­ jąc niemal miejsca na fetyszyzm autentyczny, jedyny, którym naprawdę warto się zajmować, ponieważ jest całkowicie siebie świadomy i z tego powodu nie ucie­ ka się do żadnego oszukiwania. Pośród dzieł sztuki niewiele znajdziemy przedmio­ tów (obrazów czy rzeźb) zdolnych z grubsza choćby sprostać podstawowym wymogom tego prawdziwego fetyszyzmu, to znaczy miłości - rzeczywiście pełnej mi­ łości - nas samych, uzewnętrzniającej się pod twar­ dym pancerzem, zamykającym ją w obrębie rzeczy do­ tykalnej, umieszczonej, tak jak mebel, którym możemy się posłużyć, w tej rozległej, obcej izbie, zwanej prze­ strzenią. Przedmioty te, będące przecież tworami ludzkich rąk, wydają się na ogół jeszcze bardziej nam obce niż produkty natury, których stanowią zaledwie uległe, a zarazem bardzo osłabione refleksy, niepozorne cienie na granicy parodii, zbyt wątłe, by posłużyć nam za prze­ ciwny biegun wewnętrznego bieguna naszej miłości. To dlatego, że nie są wewnętrznie spójne, że nie są autonomiczne, dzieła sztuki w znakomitej większości przeraźliwie nas nudzą, są nudniejsze niż deszcz, w su­ mie bowiem dzieli je od nas więcej niż od kropli wody - bo piękne, ciekłe kulki wody przywodzą na myśl łzy, przynajmniej swą formą, jeśli nie smakiem, a ta wilgot­ ność, ta płynność, ewokuje fale błogości, przepływają­ cej przez nasze członki, kiedy kochamy się, albo kiedy poczujemy czyjś dotyk. W chwili obecnej niewielu jest artystów, których dzieło wymyka się tej okropnej nudzie. A w przeszło­ ści było ich jeszcze mniej. Wszakże wśród rzadkich nam współczesnych, którzy dzięki szczególnemu daro­ wi nie podlegają tej regule, można wymienić Giacomettiego. Są takie momenty, które można określić mianem kryzysu, i tylko one są ważne w życiu. Chwile, kiedy nagle to, co zewnętrzne, zaczyna zgadzać się z żądania­ mi wysyłanymi w jego stronę z naszego wnętrza, chwi­ le, w których świat na zewnątrz otwiera się po to, by między nim a naszymi sercami zawiązała się nagle nić porozumienia. Przywołuję w pamięci kilka tego rodza­ ju przeżyć - wszystkie odnoszą się do zdarzeń z pozoru błahych, wypranych z wartości symbolicznej, tudzież, jeśli chcecie - bezinteresownych: na rozświetlonej rue Montmartre Murzynka z trupy Black Birds trzyma obiema rękami bukiet zroszonych wodą róż, parowiec, Alberto Giacometti na pokład którego dopiero co wsiadłem, zwolna odda­ la się od nabrzeża, docierają do mnie strzępy jakichś piosenek nuconych przypadkowo, w ruinach w Grecji natykam się na jakiegoś dziwnego ptaka, który musiał być chyba czymś w rodzaju olbrzymiej jaszczurki... Po­ ezja zrodzić się może tylko z takich kryzysów i tylko te dzieła się liczą, które dostarczają ich ekwiwalentu. Lubię rzeźbę Giacomettiego, ponieważ wszystko, co on robi, wydaje się utrwalaniem takiego kryzysu w kamieniu i odznacza się intensywnością nagłego in­ cydentu, błyskawicznie schwytanego i zastygłego w bezruchu, kamieniem przydrożnym, który daje temu świadectwo. Mimo to nie ma w tej rzeźbie niczego martwego, wręcz przeciwnie, wszystko jest, jak w prawdziwych fetyszach, którym można oddawać hołd (prawdziwych, to znaczy tych, które są do nas po­ dobne i stanowią zobiektywizowaną formę naszego pragnienia), żywe aż do przesytu, eksponujące powab życia, mocno nasycone humorem, pięknym wyrazem tej uczuciowej ambiwalencji - temu delikatnemu sfinksowi wciąż dajemy strawę, zazwyczaj sekretnie, w samym centrum istnienia. Więc nie domagajcie się ode mnie jakiegoś wywo­ du o rzeźbie. Ja wolę dywagacje - ponieważ te piękne przedmioty, które mogę zobaczyć i dotknąć, są zaczy­ nem tylu moich wspomnień... Niektóre z jego rzeźb są puste jak szufelka albo jak wydrążone owoce. Inne są pełne dziur, przez które przechodzi powietrze, to poruszające struktury, usta­ wione między wnętrzem a światem zewnętrznym, sita zżerane przez wiatr, ukryty wiatr, który wciąga nas w olbrzymi czarny wir, w te minuty niesamowite, któ­ re wprowadzają nas w trans. Giacometti urodził się 10 października 1901 r. w Szwajcarii (w kantonie Gryzonia). Jest synem mala­ rza. Do czternastego roku życia przebywał w rodzin­ nym miasteczku, potem w 1915 roku rozpoczął naukę w liceum, które po czterech latach rzucił, aby upra­ wiać malarstwo i rzeźbę, czemu już od wczesnych lat chciał się oddać. Przez pół roku studiował w Ecole d’Arts et Metiers w Genewie, ale nie przypadło mu to do gustu. Cały rok 1921 spędził, podróżując po W ło­ 163 �Michel Leiris • ALBERTO GIACOMETTI szech. Dziewięć miesięcy upłynęło mu w Rzymie. W 1922 r. przyjechał po raz pierwszy do Paryża. Przez trzy lata bywał tam od czasu do czasu, a od 1925 r. za­ mieszkał w Paryżu na stałe, z wyjątkiem dwóch, trzech miesięcy w roku, które spędza w rodzinnych stronach. Początkowo uczęszczał na Akademię, żeby pracować według natury, ale od kilku lat pracuje sam. Giacometti to zatem rzeźbiarz bardzo młody. Idio­ tyczne jest bawić się w przepowiadanie przyszłości, ileż to razy prorocy nie różnili się od zwiastunów nieszczę­ ścia. Ale jak nie szczędzić pochwał na widok tych fi­ gur powstałych pod jego palcami, tak konkretnych, tak oczywistych, absolutnych jak twory, które się wiel­ bi, skamieniałe w ulotną sól, ale bez cierpkości śniegu, jak kurz opadający pod palcami tego, kto je poleruje ten nieuchwytny popiół dla pasjonatów powinien stać się relikwią - i ta cudowna sól, którą tylu dawnych po­ szukiwaczy pragnęło wydobyć z łona ziemi, słoność fal i gwiazd, które też mają własne przypływy, a wreszcie sól łez, łez od śmiechu, łez z rozpaczy, czy łez w obłę­ dzie, łez lekkich i jakby złośliwych, łez dziwacznych, karkołomnych, czy też ciężkich łez nasączonych solą kośćca i zlodowaciałych szkieletów, wciąż te krople wody, które padają niestrudzenie, czasem w niemej skale istnień dowiercając się oślepiających źródeł, zgęszczonych kropli wody, przypominających tę sól, która zawsze będzie zaspokajała nasz głód, sól morską, sól gorzką, sól łamiącej się falangi, sól zębów, sól po­ tów, sól spojrzeń... I w końcu kamienna uczta, potra­ wa z brązu, cudownie żywa, i na długi czas zdolna nas pobudzać, podsycać nasz wielki głód. Przełożył Marek Kędzierski *Tekst pochodzi z „Documents” 4/1929 Alberto Giacometti Patrząca głowa, 1929. Alberto Giacometti-Stiftung. Publikowane w „Documents” 4/1929. Za: „Kwartalnik Artystyczny” 2-3/2003. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bec2a1ee51e6f5f137bce9dea60deb5a.pdf c77570c6ffd2ddbd6edd9e81f27ee62c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:836 Title A name given to the resource Aleksander Lech Godlewski (1905-1975) / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.9-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER LECH GODLEWSKI (1905-1975) 27 listopada 1975 roku zmarł w wieku 70 lat doktor Aleksander Lech Godlewski, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu Wrocław­ skiego. Piastował wiele stanowisk i funkcji. Był kierownikiem Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego i kierownikiem Pracowni Etno­ grafii Ludów Oceanii przy tej Katedrze, kierownikiem Katedry Antropo- �10 ADAM P A L U C H logii Uniwersytetu Warszawskiego i kierownikiem Antropologii Aka­ demii Wychowania Fizycznego w Warszawie. Pełnił funkcję prodzie­ kana Wydziału Wychowania Fizycznego Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego we Wrocławiu. Był członkiem wielu towarzystw naukowych i społecznych. Między innymi członkiem Rady Naukowej Zakładu Nauk Antropologii i Komitetu Antropologii PAN, członkiem Komi­ tetu Nauk Etnologicznych PAN, Sekretarzem Generalnym i członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, członkiem Towa­ rzystwa Wiedzy Powszechnej, członkiem Wojewódzkiego Komitetu FJN we Wrocławiu. Był odznaczony szeregiem medali, m. in. Orderem Polonia Restituía i Odznaką Tysiąclecia P a ń s t w a Polskiego. W zmarłym środo­ wisko naukowe utraciło wybitnego uczonego i wychowawcę wielu poko­ leń etnografów i antropologów. Oto lapidarny tekst klepsydry, podany z niewielkimi skrótami, obwieszczający o śmierci tego Człowieka i god­ nościach, jakie piastował. Profesor urodził się 25 września 1905 roku w Warszawie w rodzinie inteligenckiej. Tutaj zdobywa średnie i wyższe wykształcenie. W roku 1930 otrzymuje stopień naukowy doktora filozofii w Katedrze Anatomii Porównawczej Uniwersytetu Warszawskiego. Do tego czasu zaintereso­ wania Jego skupiają się na zoologii. Jednak wkrótce zdradza tę dyscy­ plinę naukową na rzecz antropologii i etnologii; w roku 1931 wchodzi w bliski kontakt z prof. S. Poniatowskim. Pod okiem mistrza Godlewski zgłębia tajniki wiedzy o człowieku i jego kulturze. Interesują Go szcze­ gólnie odległe kultury ludów Oceanii. Po długich i gruntownych przy­ gotowaniach wyrusza w 1938 roku na wyspy Pacyfiku; przeprowadza badania na siedmiu wyspach Polinezji centralnej i wschodniej: BoraBora, Huahine, Tahiti, Moorea, Tahaa, Nuku-Hiva i Raiatea. Owocem tej wyprawy jest szereg rozpraw naukowych i artykułów popularno­ naukowych. Zainteresowania Godlewskiego koncentrowały się wokół zagadnień związanych z etnogenezą ludów Oceanii i Australii. Wykorzystuje do swoich przemyśleń materiały przywiezione z Polinezji. W swoich pra­ cach etnogenetycznych opublikowanych w Materiałach i Pracach Antro­ pologicznych (Struktura antropologiczna Polinezyjczyków, 1955, Struk­ tura antropologiczna rdzennej ludności Nowej Gwinei, Australii i Melanezji, 1959, i Struktura antropologiczna ludności Mikronezji, 1961) potań­ czył bardzo trafnie dwie oryginalne metody polskiej szkoły antropolo­ gicznej : metodę najmniejszych różnic Czekanowskiego z tzw. metodą aproksymacji Wankego. Te fundamentalne prace znalazły szeroki od­ dźwięk wśród znawców przedmiotu na świecie. Pracą Powiązania serologiczne układów grupowych ABO, MN, Rh między populacjami Oceanii a mieszkańcami Indonezji oraz Indianami wybrzeża pacyficznego Ameryki („Przegląd Antropologiczny", 36: 1970, �A L E K S A N D E R L E C H G O D L E W S K I 1905-1975 11 z. 1-2) włącza się z powodzeniem do międzynarodowej dyskusji nad zagadnieniem pochodzenia rdzennej ludności Oceanu, podając mocne ar­ gumenty, przeciwstawiając się tym samym m. in. głośnym koncepcjom Thora Heyerdahla. Wiele publikuje: około 150 pozycji, w tym 4 książki. Godlewski był szczególnie uzdolniony w kierunku popularyzacji wiedzy, tak na froncie wydawniczym, jak i odczytowym. Zdobył sobie uznanie jako doskonały wykładowca i wychowawca młodzieży. Wyszkolił około 150 magistrów i 4 doktorów. Cieszył się wśród współpracowników i młodzieży akademic­ kiej dużym autorytetem i uznaniem. Był Człowiekiem uczynnym, prawym i szlachetnym. I takim pozo­ stanie w naszej pamięci. Adam Paluch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a656f523942139dbb4fbc3a7720a968a.pdf 2aac87b9d48d7122eb940fbf8bff80a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2898 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2702 Title A name given to the resource Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.47-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Krzysztof; Jagiełło, Michał; Żółtowska, Bożena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 listopada bieżącego roku w Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie miała miejsce pro­ mocja nowej książki Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa. Poniżej zamieszczamy relację z tego spotkania. Wypowiedzi Bożeny Żółtowskiej, Michała Jagiełły, Krzysztofa Czy­ żewskiego, Aleksandra Jackowskiego, przepla­ tane były fragmentami z książki Jackowskiego, które odczytał Adam Ferency. KRZYSZTOF CZYŻEWSKI MICHAŁ BOŻENA Michał Jagiełło: - M i l i Państwo, jesteśmy na spo­ tkaniu z pisarzem, mistrzem polskiego słowa. Spotyka­ my się okazji wydania książki, która jest dojrzałym owocem co najmniej półwiecznego obcowania z tym, co nazywamy sztuką ludową. Książka ukazała się dzię­ ki łaskawości Wydawnictwa Naukowego P W N i dla­ tego w imieniu Autora i wszystkich zebranych serdecz­ nie witam panią redaktor Bożenę Żółtowską. Bożena Żółtowska: - Proszę Państwa, bardzo prze­ praszam za mój głos, ale właśnie zaczęłam chorować; jednak nie mogłam sobie odmówić tej przyjemności, żeby tu przybyć, zobaczyć Państwa, ale tak naprawdę to przede wszystkim Autora, bo to dla wydawnictwa zaszczyt, kiedy spotyka taką osobowość. W życiu wy­ dawcy jest tak, że są tak zwane chwile rozmów z auto­ rem: jedne są bardzo długie, jedne są takie błyskawicz­ ne. Długie „chwile" to — godziny rozmów, ustaleń, dys­ kusji w bólach, kłótniach..., ale najpiękniejsze są chwile prawdziwe, takie błyski - kiedy wydawca pod­ chodzi do autora, mówi jedno zdanie, autor mówi dru­ gie, i odbywa się coś w rodzaju iluminacji - wydawca wie, że nie trzeba wielu słów, że ta książka będzie świetna, choć ukaże się za rok, półtora, a może dwa. I tak było właśnie w czasie mojego spotkania z prof. Jackowskim. Powiedziałam jedno zdanie, a Profesor powiedział drugie i ja już wiedziałam, że kupuję coś wspaniałego i dzisiaj wobec Państwa bardzo serdecznie Panu Profesorowi dziękuję. - Dziękujemy bardzo. Michał Jagiełło: - Książka ukazała się dzięki finan­ sowej pomocy Ministerstwa Kultury, nie bez osobiste­ go udziału obecnego tu na sali pana wiceministra Ma­ cieja Klimczaka. Dziękujemy bardzo i witamy z należ­ nym szacunkiem. Pomocy finansowej udzieliło też ABB-Centrum I T - dziękujemy. Szczególne podzięko­ wanie należy się panu Michałowi Piekarskiemu za opracowanie graficzne. JAGIEŁŁO ŻÓŁTOWSKA Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa w żaden rodzaj chłopomaństwa, nawet go góralomania nie chwyciła. Wielkim walorem tej księgi jest to, że już w słowie wstępnym odkrytym tekstem Autor mó­ wi: Nie poszukujemy jakiejś mitycznej rdzenności, bo to nie ma sensu. Ale jeszcze mniej sensu ma wytyka­ nie, co w danym stroju, który dany region lub czasem nawet cala Polska, z takich czy innych powodów uwa­ ża za kwintesencję polskości, jest „obcego". Ważna jest harmonijnie złączona czy raczej orga­ nicznie zrośnięta całość, czyli pewien rodzaj „swojskości" powstały z elementów rodzimych i napływowych. Ważne też, że na samym wstępie tej książki mamy i Zyda, i Cygana - Roma. Jest to wręcz symboliczne, bo w ten czytelny sposób Autor mówi nam o fascynu­ jących relacjach rozgrywających się w obszarze dawnej kultury chłopskiej szeroko rozumianej. I na zakończe­ nie zasygnalizujmy związki Pana Aleksandra z periody­ kiem „Polska Sztuka Ludowa". Trzeba podziękować nieprzypadkowemu przypad­ kowi, który spowodował, źe Pan Aleksander podjął się kiedyś redagowania „Polskiej Sztuki Ludowej" i tak głęboko wszedł w zagadnienie, nie od strony liczenia, ile rąbków ma haft w halce czy w innych „wnętrzno­ ściach" damskiego stroju, tylko od strony egzystencjal­ nej i psychologii twórczej. Krzysztof Czyżewski: - Proszę Państwa, ci, którzy znają Aleksandra Jackowskiego, wiedzą o jego prze­ wrotnym, ironicznym charakterze. Uprzytamniam to sobie teraz, rozważając, co też za zamysł mógł się kryć w wyznaczeniu mnie jako tego człowieka, który ma Państwu parę słów powiedzieć o książce Polska Sztuka Ludowa. Pewnie pomyślał sobie, że szykuje się jakaś wielka pompa z udziałem zacnego grona osób i trzeba zrobić coś, żeby nie było tak profesjonalnie i doskona­ le, a zatem przydałby się jakiś amator, który wobec l u ­ dzi o wielkiej kompetencji przybyłych tutaj, odważy się coś o tej książce i o jej autorze powiedzieć. Pociesza Panie Profesorze, Panie Aleksandrze, Aleksandrze Drogi, Świątku nasz najwspanialszy, który sam siebie wyrzezałeś, sam siebie poniekąd stwotzyłeś, mądrą ob­ serwacją tego, co początkowo, jak rozumiem, było dla Ciebie egzotyką, bo nie pochodzisz przecież z przaśnego ludu. Dodajmy, że Pan Aleksander bite pół wieku jest głęboko zanurzony w fenomenie zwanym sztuką ludową, a przecież - na szczęście nigdy nie popadł 47 �Aleksandra Jackowskiego POLSKA SZTUKA L U D O W A mnie jedynie myśl, że w uszach nas obu słowo „ama­ tor" nie brzmi źle, że kryją się za nim bliskie nam obu treści, stanowiące istotne odniesienie również do tej pasji życiowej, jaką dla Aleksandra Jackowskiego stalą się twórczość ludowa. Przyznam się Państwu, że szukałem takiej ścieżki dojścia do tej książki, która biegnie przez osobę jej au­ tora, jego los. Sam mnie do tego upoważnił, ucząc, że każde dzieło jest nierozerwalnie związane z człowie­ kiem, który je tworzy, i właściwie to, co ciekawe, naj­ bardziej fascynujące, często kryje się w tym, kto za tym dziełem stoi. Ta książka jest, między innymi, znakomi­ tym przewodnikiem ku ludziom, amatorom, których losy i dzieła są tutaj opisane. Na jej kartach wizerunek wyrzeźbionego lub namalowanego Chrystusa domyka się w pełnię dopiero z wizerunkiem twórcy ludowego nakreślonym przez Autora. Otóż zastanawiałem się co sprawiło, że Aleksander Jackowski, arystokrata i z pochodzenia, i z ducha, za­ kochany w kulturze wysokiej, do dzisiaj ceniący wła­ ściwie tylko arcydzieła, zajmował się przez tyle lat swo­ jego życia sztuką ludową, sztuką naiwną, Art Brut, sztuką z pogranicza tego, co zawodowe i amatorskie, sztuką z pogranicza tego, co zdrowe i nienormalne, co przekracza (a tym samym poszerza) normy przyjęte społecznie czy kulturowo, co ma odwagę wyrażać emocję, czasami mocniej reagującą na kołysankę i proste słowo, niż na to, co intelekt podsuwał jako dzieło o doskonałej formie i złożoności. Może takim momentem pierwszym było jego doświadczenie Sybe­ rii, na którą został zesłany w czasie wojny, jego „pierw­ sza męska przygoda". C i z Państwa, którzy znają książ­ kę biograficzną Aleksandra Jackowskiego pt. Na skró­ ty pamiętają niewątpliwie ten rozdział poświęcony Sy­ berii. Myślę, że rzadko kto w polskiej tradycji tak pisał 0 Syberii, to znaczy tak pięknie, z takim zauroczeniem przyrodą, miejscem, ludźmi. Ow zesłaniec był już wte­ dy człowiekiem, jakim go znamy dzisiaj, znajdującym w każdej sytuacji życiowej i w każdym czasie piękno 1 dobro. Odkrył tam dla siebie świat ludzi prostych, ży­ jących w harmonii z naturą, surowych, dających sobie radę z trudnymi warunkami życia i z trudnym losem, jaki ich spotkał. To wtedy ten polski „paniczyk" zdobył inną perspektywę spojrzenia na życie, do której przyj­ dzie mu później powracać. Może warto też wspomnieć jeszcze wcześniejsze wy­ darzenie, a mianowicie wystawę zorganizowaną w 1937 roku przez Polski Instytut Propagandy o pol­ skiej sztuce ludowej, autorstwa Józefa Grabowskiego, tego który był jego poprzednikiem jako redaktor „Pol­ skiej Sztuki Ludowej". Wystawa koncentrowała się głównie na sztuce huculskiej, ale dla niego była od­ krywcza w tym sensie, że ujawniała bliskość ze sztuką nowoczesną, która w swych awangardowych poszuki­ waniach czerpała przecież z żywiołu ludowości. No a potem przyszedł czas powojenny, rok 1952, kiedy - tak jak to już tutaj wspominano - został redak­ 48 torem naczelnym pisma „Polska Sztuka Ludowa". Zresztą stało się tak dlatego, że Józef Grabowski przy­ gotował właśnie znakomity, ważny dla samego Alek­ sandra Jackowskiego, numer poświęcony świątkom, za co go zwolniono, bo nie mieściło się to w restrykcyj­ nych kanonach socrealizmu. Na szczęście nowemu re­ daktorowi udało się wywalczyć miejsce dla tematów religijnych w piśmie i przynajmniej w tym względzie kontynuować linię poprzednika. Wyobrażam sobie, że w tamtym okresie był jeszcze nie do końca przekona­ ny, co ma robić, traktujący tę swoją nową posadę ra­ czej jako coś tymczasowego. Był przecież krytykiem sztuki, pisał o sztuce nowoczesnej, o wystawie „Arse­ nał", pisał o teatrze, i to go chyba bardziej fascynowa­ ło w tamtym okresie. Z wykształcenia nie był etnogra­ fem, lecz socjologiem kultury, uczniem profesora Ossowskiego, co sprawiło, że na zjawisko ludowości patrzył inaczej niż badacze terenowi, pochłonięci jedy­ nie rejestrowaniem śladów ginących tradycji. Był taki epizod w życiu Aleksandra Jackowskiego wspólnej podróży z profesorem Romanem Reinfussem przez Bieszczady, kiedy doświadczył ziemi spalonej wojną na pograniczu polsko-ukraińskim, spustoszonej akcją „Wisła", ziemi spalonych cerkwi i całych osad ludzkich, niszczonych pięknych obiektów sztuki ludo­ wej. I kiedy teraz patrzę na taką fotografię autorstwa Andrzeja Różyckiego zamieszczoną w książce i przed­ stawiającą bieszczadzką kapliczkę, no to nie jest to fo­ tografia, która miałaby pokazywać piękno sztuki ludo­ wej, prawda? To jest fotografia, która pokazuje piętno historii, a więc pewien kontekst, myślę że duchem bli­ ski tego doświadczenia wędrówki przez Bieszczady z wczesnych lat pięćdziesiątych. Zwracam uwagę, że polska sztuka ludowa przedstawiana w tej książce ma swój kontekst, zanurzona jest w pewnej rzeczywistości. Nie bez powodu, myślę, pojawiają się też w niej na przykład cytaty z książki Tadeusza Różewicza pt. Mat­ ka odchodzi, pokazujące bardzo surowe, dramatyczne, tragiczne oblicze wsi, wsi zacofanej, głodnej, biednej. Więc to nie jest książka-album do oglądania, z piękny­ mi ilustracjami sztuki ludowej. Taka jest również, ale na tym nie poprzestaje. O d zawsze starał się poszerzyć granice pojmowania kultury ludowej. Nas, młodszych czytelników „Kontekstów", oswojonych ze spotyka­ niem na ich łamach postaci takich jak Grotowski, Derrida czy Debuffet, zadziwić może fakt, że owo po­ szerzanie zaczęło się od wyprawy świeżo upieczonego redaktora do Gliwic i przygotowania numeru poświę­ conego kulturze artystycznej górników. Rozumiał po­ trzebę dokumentowania kultury, która ginie, ale jed­ nocześnie interesowała go ta, która żyje, zmienia się i rozwija. Jeszcze jedno ważne spotkanie z tamtego okresu warto wspomnieć, a mianowicie z Tadeuszem Sygietyńskim. W latach formowania się Mazowsza podróżo­ wali wspólnie po wioskach, szukając starych pieśni, głównie po ziemi opoczyńskiej i Kurpiach. To spotka- �Aleksandra Jackowskiego POLSKA SZTUKA nie z tradycyjnym światem wsi było dla Aleksandra Jackowskiego chyba podobnym doświadczeniem do tego, jakie stało się udziałem Kandinskyego, który w okresie po pierwszej wojnie światowej dostał polece­ nie wyjazdu do Guberni Nadwołżańskiej, żeby zdokumentować sztukę ludową. I nagle ten mieszczuch, wy­ chowany w Moskwie i dojrzewający w Monachium, odkrył niezwykłe bogactwo, kunszt, artyzm sztuki l u ­ dowej, co w jakiś sposób też zaważyło na jego dalszej twórczej drodze. Nie bez powodu Jackowski przywołu­ je ten przypadek Kandisky'ego w swojej ostatniej książce, odnajdując w nim korespondencję do własnej linii losu, kierującej go ku odkrywaniu wsi kurpiow­ skich jeszcze w dużej mierze zanurzonych w żywiole kultury tradycyjnej. WDOWA turowe pogranicza, chodzi z zachwytem na wybitne koncerty muzyki poważnej, czyta i ogląda wybitne dzieła kultury wysokiej. I wcale nie ma w tym - jak za­ uważył na początku Michał Jagiełło - sprzeczności. Natomiast coś się wydarzyło na jego drodze życiowej, co kieruje jego ręką pisarza i co każe mu tworzyć ko­ lejne książki o kulturze ludowej z imperatywu, który wyjawił w pierwszym zdaniu umieszczonym na skrzy­ dełku albumu pt. Sztuka zwana naiwną: „Poznałem wielu niezwykłych ludzi. O nich właśnie piszę w tej książce". Oczywiście tę książkę, o której dzisiaj mówimy, można przeczytać jako rzecz o polskiej sztuce ludowej po prostu, napisaną może nie tak profesjonalnie, jak by etnograf napisał (w tej kwestii autor uczciwie odsy­ ła czytelnika do monografii pt. Sztuka ludowa w Polsce autorstwa Pokropka, Fryś-Pietraszkowej i Kunczyńskiej-Irackiej), za to napisaną pięknym, żywym, kolo­ rowym, poetyckim językiem, i ilustrowaną znakomicie dobranymi fotografiami. Zupełnie jednak osobną ja­ kość stanowią wplecione tu i ówdzie wspaniałe portre­ ty ludzi. Ja myślę, proszę Państwa, że jesteśmy w ogóle świadkami narodzenia się jakiejś osobnej, mistrzow­ skiej formy literackiej autorstwa Aleksandra Jackow­ skiego, którą śledzę poprzez kolejne numery „Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty" (tam jest taki dział „Por­ trety", a osobno także teksty poświęcone tym, którzy odeszli), którą odnajdywałem w książce Sztuka zwana naiwną, no i oczywiście odnalazłem też w książce naj­ nowszej. Forma, o której mówię, to kunsztowny por­ tret osobowy i artystyczny twórcy, szkicowany lekko i celnie, niby reką mistrza Kulisiewicza, zwięzły, kry­ tyczny, bez emfazy, acz czuły, z ironią, acz intymny, władający erudycją tak, że nie przesłania prostoty opo­ wieści, a przede wszystkim ciepły bliskością drugiej osoby. Znak firmowy Jackowskiego jest tu równie roz­ poznawalny jak firmy portretowej Witkacego. Ale w dalszym ciągu to nie to było chyba najważ­ niejszym dotknięciem przez niego materii sztuki ludo­ wej. Te podróże z Sygietyńskim to były jeszcze wypra­ wy estety, który szukał starych pieśni i zachwycał się pięknem tradycyjnych strojów, ujawniającym się naj­ bardziej w kościele, gdy kobiety rozsiadały się na drew­ nianych ławach, rozłożyste jak płatki kwiatów. Decy­ dujący moment, jak się domyślam, nadszedł nieco później. Gdzieś w okolicach roku 1955 Aleksander Jackowski dostaje list od swojej przyjaciółki Jadwigi Jarnuszkiewiczowej z Krynicy, przebywającej tam na urlopie, nawołujący, aby koniecznie tam przyjechał i poznał Nikifora. Jedzie i spotyka wielkiego talentu artystę naiwnego, ale przede wszystkim jest to spotka­ nie z człowiekiem, odkrycie świata sztuki poprzez los człowieka i poznanie jego naturalnego środowiska. I myślę, że ta ścieżka, która tym wyjazdem i spotka­ niem z Nikiforem została zainicjowana, może najbar­ dziej zaważyła na sposobie podejścia przez Aleksandra Jackowskiego do tego, co jest tematem tej książki, czy­ li polskiej sztuki ludowej. Mam bowiem poczucie, że wszystkie następne lata przynosiły coraz bardziej po­ głębiające się przyjaźnie z ludźmi, z twórcami ludowy­ mi, z ich światem, z ich losem wpisanym w pejzaż i h i ­ storię, i z ich dziełem zanurzonym w całości świata, w którym żyli. Wydaje mi się, że poprzez doświadcze­ nie moich własnych wypraw na wieś ku ludziom, tych odbywanych z Gardzienicami i później, potrafię zrozu­ mieć ten rodzaj przygody i zafascynowania, który się wtedy Aleksandrowi Jackowskiemu wydarzył. Wiem, że takie spotkania nie mogą być jednorazowe, jeżeli są prawdziwe, że domagają się kontynuacji, pewnej wier­ ności, pracy włożonej w to, żeby je uwierzytelnić, żeby dać im świadectwo. To nie jest to samo co zobaczenie pięknej rzeźby w muzeum czy spektaklu w teatrze. I tak sobie myślę, że ta jego praca w dziedzinie redago­ wania pisma „Polska Sztuka Ludowa", tworzenie ta­ kich książek jak ta ostatnio napisana, są efektem wła­ śnie tego wydarzenia w jego życiu. Bo ja wcale nie je­ stem przekonany, że sztuka ludowa to jest to, co este­ ta Aleksander Jackowski ceni najbardziej. Do dzisiaj, równocześnie z podróżowaniem na wieś i na różne kul­ Można również tę książkę przeczytać jako głos w de­ bacie o kulturze w ogóle, o kondycji współczesnego człowieka, jego tęsknotach i dążeniach. Aleksander Jackowski dokonał w Polsce rzeczy niezwykłej, a mia­ nowicie wprowadził - był jednym z tych, którzy wpro­ wadzili - sztukę ludową do współczesnej refleksji o kulturze, do współczesnej praktyki poszukiwań arty­ stycznych i kulturowych. Dopisując do tytułu pisma „Polska Sztuka Ludowa" jego drugi człon „Konteksty", niebywale rozszerzył granice obszaru swoich pasji. Znakomicie wykorzystał szansę spojrzenia z innej per­ spektywy na świat współczesny, bo nie tylko świat wsi oglądał przez ten pryzmat, także miasto, historię, awangardowe trendy w sztuce, wielokulturowość, idee filozoficzne i poszukiwania antropologiczne. Myślę, że właśnie na skutek tego od lat podejmowanego wysiłku inaczej dziś brzmi dla nas hasło „książka o polskiej sztuce ludowej", a inaczej hasło „książka o polskiej sztuce ludowej napisana przez Aleksandra Jackow­ skiego", że to już jest jakaś odrębna jakość, swoiście 49 �Aleksandra Jackowskiego POLSKA SZTUKA L U D O W A zagospodarowany obszar inności. Fakt, że dzisiaj spo­ tykamy się w tak wielodyscyplinarnym, zróżnicowa­ nym gronie, że do dzisiaj „Konteksty" spotykają auto­ rów z tak różnych dziedzin i konfraterni, jest czymś niebywałym, prawdziwym fenomenem, który się nam współcześnie w Polsce wydarzył. Ta książka nie jest opowieścią o kulturze, która nale­ ży do przeszłości, którą należy zdokumentować i za­ mknąć w jakimś skansenie przed wymarciem. Takie zja­ wisko Aleksander Jackowski oczywiście też rejestruje. A jednocześnie wyczuwa pewien nurt podskórny, który jest żywotny, powiązany czułkami z człowiekiem współ­ czesnym, jego tęsknotami i dążeniami. „Fascynowała mnie - pisał w książce Na skróty - już nie sama uroda ludowych rzeźb, błiska sztuce współczesnej, lecz pełnia kultury, jej jednorodność, zdawać by się mogło, niczym nie zakłócona. Pejzaż, w którym wieś czy zagroda stawa­ ły się jego dopełnieniem... Mowa, gwara, sposób ak­ centowania słów. Dopiero na tym tłe w pełni istniała pieśń, muzyka związana z obrzędowością, z czasem świę­ tym i czasem zabawy." Ktoś powie - to muzyka przeszło­ ści; ktoś inny - wyzwanie przyszłości, bo też czeka nas w kulturze proces poszukiwania autentycznego miejsca, nowego, całościowego dla naszego bytowania. O tym wszystkim jest ta książka Aleksandra Jac­ kowskiego, „bogoroba", który życie strawił na poszuki­ waniu imienia Innego, i odnajdywał je nie tyle może w obrazku na szkle zawieszonym nad drzwiami, ile w samej twórczej pasji człowieka. Michał Jagiełło: - Ta znakomita księga to taki bar­ dzo specjałny monolog dialogizowany. Odnoszę wraże­ nie, że Autor cały czas ze sobą rozmawia, czasem ze so­ bą dyskutuje. Z jednej strony mówi: - dawna sztuka łudowa była emanacją chłopskiej kułtury. Ale za chwiłę, dopowiada: dawna chłopska kultura to był kosmos, ale to nieprawda, że ten kosmos był nieprzenikliwy, bo do tego świata z innych światów docierali nie tylko Ży­ dzi i Cyganie, ale czasem także na przykład druciarze, Łemkowie czy Słowacy. I dałej: a to ludzie szli na piel­ grzymki, a to dwór oddziaływał, a to jarmark, a to sztu­ ka czy twórczość plebejska. Słowem dodatkową warto­ ścią tej prozy jest właśnie ten autorski dialog. Jest to książka niesłychanie optymistyczna, że po pierwsze ukazuje jak fantastyczny wymiar ma to, co nazywamy umownie kulturą ludową. To jest książka i historyczna, i współczesna zarazem. Książka formal­ nie rzecz biorąc o sztuce ludowej, ale faktycznie o sprawach głębszych. Jest to książka z jednej strony niezwykle pocieszająca, że oto człowiek ułomny, jak naprzykład Wójciak - Herodek, sypiający gdzieś w obórce, jest tak obdarowany talentem, i zarazem dla człowieka średnio uzdolnionego jest to książka przera­ żająca, bo zadaje sobie pytanie, czy koniecznie trzeba być innym, odmieńcem, schizofrenikiem, żeby być wy­ bitnym artystą? Słowem, można sobie zadawać bardzo wiele bardzo trudnych pytań. Gospodarzu faktyczny, nareszcie oddajemy C i głos. 50 Aleksander Jackowski: - Czy trzeba być schizofre­ nikiem, by stworzyć interesujące dzieła sztuki? Nie, ale faktem jest, że izolacja psychiczna, którą przynosi cho­ roba, pozwala tworzyć inaczej, niż to można zobaczyć dokoła, samodzielnie. Czasem bardzo ciekawie. Tak, osobno, samodzielnie rzeźbią bądź malują ludzie z róż­ nych powodów oderwani od swego środowiska, zaczy­ nający tworzyć w dojrzałych latach, nie znający wzo­ rów lub niezdolni je powtórzyć. Właśnie to zjawisko zainteresowało mnie, gdy zetknąłem się z rzeźbą ludo­ wą, gdy zetknąłem się z obrazami Nikifora, Ociepki. Zauważyłem wówczas z niemałym zdumieniem, że fa­ scynujące dzieła sztuki powstają w dwóch krańcowych sytuacjach - kiedy się nic nie wie i jest nieświadomym narzędziem potrzeb twórczych, a także kiedy się świa­ domie rezygnuje ze swej wiedzy, by znaleźć swoją dro­ gę. Do tego momentu pasjonowała mnie sztuka „wiel­ ka", Rembrandt, Velasquez, Vermeer, Bosch, Manet ale później zaczęła interesować także sztuka zwana nieprofesjonalną, ludową, samorodną. W niej obser­ wowałem wyraźny związek dzieła z biografią twórcy, znacznie bardziej wyrazisty i bezpośredni niż w przy­ padku artystów kształconych.. Dałem temu wyraz w książce Sztuka zwana naiwną, a także w obecnej książce tam, gdzie zajmuję się pograniczem sztuki l u ­ dowej i art brut, а więc w malarstwie i rzeźbie. Zainte­ resowanie tym pograniczem było początkiem moich zainteresowań sztuką ludową - i co istotne kulturą lu­ dową. Zjawisko to zainteresowało mnie już podczas studiów socjologicznych, nieocenionych dla mnie kontaktów z profesorem Stanisławem Ossowskim. Później udało m i się zbliżyć do zagadnień wsi, badać zjawisko kanonu w tak zwanej sztuce ludowej. Czter­ dzieści kilka lat redagowałem pismo „Połska Sztuka Ludowa", jeździłem po wsiach, poznawałem muzea, uczestniczyłem w organizacji konkursów, wystaw. Pisa­ łem o sztuce zwłaszcza ludowej i samorodnej. Dlatego z radością przyjąłem propozycję Państwowego Wydaw­ nictwa Naukowego napisania książki o sztuce ludowej. Ale oni oczekiwali pracy naukowej, ja przyjąłem kon­ wencję bliższą esejowi, i to nie tyłko dlatego, że chcia­ łem, by można ją było względnie przyjemnie czytać, ale i ze świadomości złożoności samej materii, zmityzowanej, niejednorodnej. Już sama nazwa sugeruje różne możliwości jej rozumienia. Fikcja i rzeczywistość. Poję­ cie tworzone przez miłośników swojszczyzny, etnogra­ fów, artystów. Zmienne, zależne także od świadomości obserwatorów. Jak je opisać? Jak wyznaczyć granice pojęcia. W istocie jedyna rozsądna definicja zakłada, że sztuką łudową jest to, co ogół etnografów za nią uważa, oczywiście w danym czasie. Umowne są człony samej nazwy: polska czy w Polsce? A jeśli tak, to jakiej, każdej? Sztuka? Co rozumiemy pod tym pojęciem. Lu­ dowa. Znów określenie niejasne, wieloznaczne. Chciałoby się w tym miejscu powiedzieć: póki nie py­ tasz, wiem. Więc w tej książce starałem się nie zada­ wać zbyt wiełu pytań, choć mogą być bardzo interesu- �Aleksandra Jackowskiego POLSKA S Z T U K A L U D O W A ło, z tym że wojnę wolałbym z tego rejestru wykreślić. Wszystko kształtowało moją osobowość. Kontakt z kulturą ludową też dał mi bardzo dużo. Dał też po­ czucie skromności i świadomość tego, że ciekawy czło­ wiek to nie tylko taki człowiek, który ma skończony uniwersytet. To tyle, a teraz proszę, jeżeli Państwo ma­ ją jakieś pytanie, to z chęcią odpowiem. jące w książce o micie sztuki ludowej. Micie bardzo ważnym zwłaszcza w pierwszych trzydziestych latach ubiegłego wieku. Warto taką książkę napisać. Chciałbym Państwu jeszcze o jednym powiedzieć, o tym, co mnie niejako fizycznie zbliżyło do sytuacji rolnika uzależnionego od losów natury, zbliżyło do łu­ dzi żyjących w oddali od miast, od cywilizacji. Było to niezawinione przeze mnie spotkanie na dalekiej Sybe­ rii z niezwykłymi starcami - Ostjakami, z wolną jesz­ cze od ludzkiej ingerencji przyrodą. Miałem tam szczę­ ście zobaczyć w czasie 50-stopniowego mrozu jedno­ czesny widok trzech słońc, a także inne niepojęte dla mnie zjawiska optyczne. I wielką zorzę polarną, ogar­ niającą całą kopułę nieba, wielobarwną, poruszającą się jak krąg monstrualnej machiny teatralnej. Las... samotność w przestrzeni groźnej i niezwykłej. Może dziś jeszcze istnieje taka w Kanadzie, bo obawiam się że Rosjanie wytrzebili już najpiękniejsze partie tajgi. A w tej tajdze myśliwi, rybacy. Starzy, jako że młodych wytępiono. I ci starcy, gdy nieumiejętnie zwalone drze­ wo zmiażdżyło mi kostkę u nogi, a gorączka zżerała or­ ganizm sprowadzili mi ukrywającego się w lasach sza­ mana. Jedenaście lat go ukrywali, ale mnie zawierzyli. Uśpił mnie, złożył razem siedem części kostki, owinął sadłem niedźwiedzim, łupkami i pokazał na palcach, sześć tygodni i będziesz zdrów. Byłem. Chodzę normal­ nie. Ale lekarz w wojsku, do którego się później dosta­ łem, nie chciał uwierzyć, że miałem strzaskaną kostkę. Dopiero pod rentgenem przekonał się, zaklął, zapytał, kto mi składał, bo może jest w Europie jeden chirurg, który tak by mógł zrobić. Odpowiedziałem - szaman. No tak, powiedział ten już tysiące kości składał. Ale dlaczego szamana sprowadzili starcy? Dlaczego nie ba­ li się tego zrobić? Chyba dlatego, że miałem do nich szacunek, w odróżnieniu od Rosjan. Kobiety całowa­ łem w ręce. Wzbraniały się. Andrzej Bieńkowski: - Mam może nie tyle pyta­ nie, ale historię, chyba doyczącą Ciebie, Aleksandrze, która się dopiero parę lat temu zamknęła. Mianowi­ cie, nie wiedziałem o tym, że jeździłeś z Sygietyńskim w Opoczyńskie. Dzisiaj się tego dowiedziałem. Otóż w 95 roku pojechałem śladami wiejskich skrzypków, i pojechałem do wsi Stok, gdzie żył słynny skrzypek Bubka, miał pseudonim Sroka. Rozmawiałem z jego rodziną, i opowieść była niezwykła. Mianowicie, że przyjechał tam kiedyś pan Sygietyński z takimi innymi panami, i „te inne pany" miały uroczne oczy. Ten Bub­ ka strasznie się spodobał Sygietyńskiemu, i Sygietyński wziął go do Warszawy. Ale był tam inny pan - to jest autentyczna proszę Państwa historia - który miał te uroczne oczy i w czasie jego przesłuchania w Warsza­ wie, ktoś mu zadał urok. I ten Bubka stracił możliwość gry. Wrócił potem do wsi Stok, cała kariera mu prze­ padła przez zawiść jednego pana, co miał uroczne oczy. Aleksander Jackowski: - Obawiam się, że ten skrzypek przesadził. Jeśli miałem uroczne oczy, to chy­ ba tylko wtedy, gdy mi się jakaś dziewczyna strasznie podobała. Ale i tak nic z tego nie mogło wyniknąć, ja­ ko że moja córka, etnografka (ta, której dedykuję książkę) zajmowała się na studiach urocznymi oczami, ale przede wszystkim odczynianiem uroków. Transkrypcja i opracowanie Danuta Benedyktowicz To byli wspaniali ludzie, którzy mieli własną kultu­ rę, głębokie przemyślenia, bo jak się jest samemu w le­ sie, w przyrodzie, to się inaczej człowiek kształtuje niż wtedy kiedy jest w zgiełku. I to jest to, co mnie w znacznym stopniu stworzyło. Dlatego jestem wdzięczny losowi za wszystko, co mnie w życiu spotka­ 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b911ed4a7d5bb4675754e6e2b39260f9.pdf 19374afc48de546335cd5826c7452f64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3483 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3265 Title A name given to the resource Aleksandra Polańska-Hryńczuk, pisankarka łemkowska / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.227-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Cieśla - Reinfussowa ALEKSANDRA POLAŃSKA-HRYŃCZUK, PISANKARKA ŁEMKOWSKA Aleksandra P o l a ń s k a - H r y ń c z u k ( i l . 1) pochodzi z rodziny łemkowskiej. Wedle t r a d y c j i P o l a ń s c y b y l i nobilitowani i pieczętowali się herbem w postaci n i e d ź ­ wiedziej łapy. Polańscy w Ł a b o w e j b y l i n a j z a m o ż n i e j si. Początkowo ojciec Aleksandry p o s i a d a ł ponad 130 ha ziemi i lasu, młyn, tartak, co w sumie s t a n o w i ł o równoważnik niezłego f o l w a r k u . P ó ź n i e j konieczność spłacania cudzych weksli s p o w o d o w a ł a , że m a j ą t e k zmniejszył się znacznie, w y s t a r c z y ł o go jednak na tyle, aby dać dzieciom w y k s z t a ł c e n i e , o k t ó r y m nie mógł marzyć przeciętny góral ł e m k o w s k i . Aleksandra urodziła się 11 stycznia 1911 r. we w s i Łabowa położonej koło Nowego Sącza. B y ł a d z i e s i ą ­ tym dzieckiem w rodzinie, a po niej p r z y b y ł o jeszcze dwóch braci. Od d z i e c i ń s t w a żyła życiem dziecka wiejskiego. Ojciec jej z a t r u d n i a ł w gospodarstwie na­ jemnych p r a c o w n i k ó w , m ę ż c z y z n i kobiety. Pochodzili oni z Łabowej w z g l ę d n i e z n a j b l i ż s z y c h wsi ł e m k o w ­ skich. Nosili jeszcze w ó w c z a s stroje ludowe, m i e l i bo­ gaty folklor w y r a ż a j ą c y się w muzyce, ś p i e w i e i t a ń ­ cu; wszystko to w p o ł ą c z e n i u z w s p a n i a ł ą p r z y r o d ą Beskidu Krynickiego kształtowało psychikę dziecka wrażliwego na wszelkie przejawy p i ę k n a i sztuki. Do dziś pamięta chodzenie „ w pole" z jedzeniem dla k o ­ siarzy czy żniwiarzy, j a z d ę wozem, konno, na baranie, opowiadania starych kobiet, z n a j ą c y c h m n ó s t w o legend łemkowskich. Przeszłość p o z o s t a w i ł a niezatarty ślad w jej pamięci. „Dziś r o b i ą c pisanki p r z e ż y w a m s a m ą siebie — mówi — od rozkosznego d z i e c i ń s t w a przy pa­ sieniu krów, ogniskach i w ę d r ó w k a c h z p r z y j a c i ó ł m i wśród pól i łąk ukwieconych, poprzez losy późniejszego wieku aż do o k r u c i e ń s t w ostatniej wojny". To dziecko wsi z t r u d e m znosiło rygor szkolny. W Łabowej chodziła do pierwszej i drugiej klasy szko­ ły podstawowej, n a s t ę p n i e posłali ją rodzice do Nowego Sącza, gdzie m i e s z k a ł a jej babka — nauczycielka. Ale tęskniła za wsią, z Nowego Sącza u c i e k a ł a gdy się tylko dało: „do siebie, do domu, na wieś, do Ł a b o w e j , do mojego raju, tam z n a j d y w a ł a m to wszystko co mnie cieszyło i d a w a ł o tyle w s p a n i a ł y c h p r z e ż y ć " . B y ł a wątła, często z a p a d a ł a na zdrowiu, w y m a g a ł a w i ę k s z e j opieki, t y m bardziej, że przed jej urodzeniem j u ż czworo r o d z e ń s t w a u m a r ł o na gruźlicę. S t ą d chyba wynikała jej, widoczna w p ó ź n i e j s z y c h latach, n i e c h ę ć do wspólnych zabaw, brania u d z i a ł u w t ł u m n y c h we­ selach, chrzcinach czy „ w e c z y r k a c h " . B a ł a się zaduchu, który jej szkodził. U w i e l b i a ł a natomiast wszelkie w y ­ cieczki np. na H a l ę Ł a b o w s k ą czy J a w o r y n ę . Ukończyła z d o s k o n a ł y m i w y n i k a m i seminarium nauczycielskie, a nawet została wpisana do szkolnej „złotej księgi". M i a ł a wiele p l a n ó w ż y c i o w y c h nie da­ jących się z r e a l i z o w a ć z powodu choroby m a t k i i za­ jęć z w i ą z a n y c h z gospodarstwem w Ł a b o w e j , k t ó r e m i ­ mo, że po śmierci ojca zostało znacznie okrojone i tak wymagało wiele pracy. Razem ze s t a r s z ą siostrą He­ leną, m a j ą c ą u k o ń c z o n ą Wyższą S z k o ł ę H a n d l o w ą w Krakowie, p o s t a n o w i ł a p r o w a d z i ć pensjonat w K r y n i ­ cy. W t y m celu Aleksandra, aby z a p o z n a ć się z no­ woczesnym hotelarstwem, w y j e c h a ł a do Wiednia w r. 1938. „ P o d w ó c h m i e s i ą c a c h pobytu p o c z u ł a m się źle i z a c z ę ł a m c h o r o w a ć . Lekarz s k i e r o w a ł mnie do sana­ t o r i u m w g ó r a c h na leczenie (...) Było t a m w Alpach (3000 m n.p.m) p i ę k n i e , a ja leżąc i w e r a n d u j ą c m y ś l a ­ ł a m o Ł a b o w e j , m a r z y ł a m o powrocie do wsi. Stwier­ dziłam, że n a j ł a d n i e j jest w Ł a b o w e j w lesie nad po­ tokiem". N i e d ł u g o potem w r ó c i ł a „bo to czas b y ł nie­ pewny, b u r z l i w y a przy t y m matka i brat ciężko za­ chorowali". 1-go w r z e ś n i a 1939 r. Aleksandra wraz z wieloma Ł e m k a m i została aresztowana i przewieziona do Berezy Kartuskiej, s k ą d ją po paru tygodniach zwolniono. W n a s t ę p n y m r o k u w y s z ł a za m ą ż za Bohdana H r y ń czuka, i n ż y n i e r a — leśnika. U niego w n a d l e ś n i c t w i e Sietnica koło Gorlic p r z e b y w a ł a całą okupację. Tam urodziła dwoje dzieci, c ó r k ę K s e n i ę i syna Borysa. 2 2 7 �Po zakończeniu w o j n y Aleksandra z całą r o d z i n ą wraca do Ł a b o w e j , a w r. 1947 osiedlają się w oko­ licach Lubina, w Chojnowie, gdzie m ą ż jej dostał p r a c ę ' w n a d l e ś n i c t w i e . Po u k o ń c z e n i u przez dzieci szkoły podstawowej i liceum p r z e n o s z ą się wszyscy w 1959 r. do W r o c ł a w i a i t u do dziś m i e s z k a j ą . C ó r k a Ksenia jako dr pedagogiki zatrudniona jest na U n i ­ wersytecie i m . B , Bieruta we W r o c ł a w i u , syn Borys ukończył A k a d e m i ę Rolniczą i pracuje w L a s k o w i ­ cach koło W r o c ł a w i a . Aleksandra P o l a ń s k a - H r y ń c z u k przez całe swoje życie „ c i a p a ł a " (jak m ó w i l i Ł e m k o w i e w Ł a b o w e j ) p i ­ sanki. Wykonuje je t e c h n i k ą w o s k o w ą b a t i k o w ą , po­ legającą na t y m , że na u m y t ą , starannie oczyszczoną oraz lekko p o d g r z a n ą p o w i e r z c h n i ę jaja n a k ł a d a roz­ topiony wosk, s p ł y w a j ą c y z główki szpilki, w b i t e j na koniec patyczka, p r z y p o m i n a j ą c e g o k s z t a ł t e m ołówek. Rysunek zrobiony przy pomocy szpilki s k ł a d a się z charakterystycznych przecinkowatych k l e k s ó w , k t ó r e są w e d ł u g Aleksandry „ t a k i e kropelkowe" i one w ł a ś ­ nie s t a n o w i ą p o d s t a w ę wszystkich w z o r ó w i m o t y w ó w pisankarki. Nie stosuje nigdy „ p i s a k a " , ani nie w y ­ skrobuje w z o r u , bo j a k twierdzi „chcę z a c h o w a ć t r a ­ dycyjną t e c h n i k ę ł e m k o w s k ą , a zresztą wzory roślinne, jakie p r z e w a ż n i e robię, daleko ł a d n i e j w y g l ą d a j ą w y ­ konane szpilką". Zamiast szpilki może też u ż y w a ć od­ powiedniej wielkości gwoździków, a nawet w czasie okupacji zdarzyło jej się „ c i a p a ć " pisanki z b r a k u szpi­ lek drutami z parasola. „W starych parasolach d r u t y b y ł y o m a l e ń k i c h g ł ó w k a c h i z u p e ł n i e dobrze m i słu­ żyły". Proste kreski „nie te kropelkowe" też robione są szpilką. „ J e s t to z u p e ł n i e proste, zaczynam od k r o ­ pelki nałożonej d w u k r o t n i e woskiem, potem nagrze­ w a m t r o c h ę szpilkę nad ś w i e c ą i p r o w a d z ę k r e s k ę od ś r o d k a nawoskowanej k r o p k i . W ten sposób m o ż n a w y c i ą g n ą ć tak c i e n i u t k ą k r e s k ę j a k ą się chce, a cza­ sem to ledwie w i d o c z n ą . Trzeba mieć t y l k o odpo­ wiednie szpilki". Pisankarka ma szpilki o r ó ż n e j w i e l ­ kości główek. „Ileż to szpilek n a p s u j ę zanim w y p i ł u j ę t a k ą c i e n i u t k ą o m a l u t k i e j główce, ale takiej, żeby dobrze z niej s p ł y w a ł wosk". O te szpilki dba ogrom­ nie, a j a k p r z y c h o d z ą amatorzy, p r a g n ą c y się uczyć „ p i s a ć " albo wnukowie, to „ p r ę d k o chowam t a k ą szpil­ kę, aby nie zepsuła się, d a j ę inne, k t ó r y m i m o g ą ro­ bić". 1 „ K o n i u s z e k tej cieniutkiej szpilki trzeba m a c z a ć r ó w n o m i e r n i e aby rysunek b y ł delikatny, a p o n i e w a ż wosk l u b i o d p a d a ć dlatego trzeba p i s a n k ę z f a r b ą nie­ co p o d g r z a ć , jednak tak u m i e j ę t n i e , żeby nie ścięło się w e w n ą t r z jaja białko, bo nie m o ż n a b y w y d m u c h a ć " . H r y ń c z u k posługuje się najczęściej dwoma szpilkami, przy czym jej zdaniem g r u b o ś ć n a ł o ż e n i a wosku za­ leży nie t y l k o od główki szpilki, ale t a k ż e od jej na­ grzania oraz od głębokości zanurzenia w wosku. Tech­ nika stosowana przez n i ą obecnie jest ta sama, jakiej n a u c z y ł a się b ę d ą c jeszcze dzieckiem. Oto jak opowia­ da o swoich pierwszych p r ó b a c h pisankarskich: „To było gdzieś m i ę d z y 5 a 6 r o k i e m życia. Nie u m i a ł a m jeszcze pisać na tabliczce rysikiem a j u ż c i a p a ł a m p i ­ sanki. W W i e l k i m Tygodniu mamusia n a g o t o w a ł a duży garnek j a j . Wosk d o s t a l i ś m y od s ą s i a d ó w , p o s i a d a j ą ­ cych pasieki. Szpilki m o ż n a było k u p i ć u Ż y d ó w Tcia i F u l i , k t ó r z y w swoich m a l u t k i c h sklepikach w Ł a b o ­ wej m i e l i wszystko. P u d e ł k o na wosk — to wieczko z p u d e ł k a od pasty do obuwia. N a k ł a d a l i ś m y wosk do p u d e ł e k , s t a w i a l i ś m y je na skraju dobrze ciepłej k u c h ­ ni i kiedy wosk się już odpowiednio n a g r z a ł macza­ liśmy g ł ó w k ę nabitej na patyk szpilki w wosku i ten trzeba było szybko p r z e n i e ś ć na jajo. Starszej siostrze u d a w a ł o się to, chociaż robione przez n i ą kreski nie 228 m i a ł y r ó w n e j długości ani r ó w n y c h odstępów. Mnie natomiast wosk p r ę d k o o s t y g a ł na szpilce i kiedy na- Ł k ł a d a ł a m na jajo natychmiast o d l a t y w a ł albo w ogóle f nie chciał się przyczepić. B r a t młodszy i ja byliśmy I za m a l i i niewygodnie nam było sięgać na wysoką k u c h n i ę , więc p r z y s t a w i a l i ś m y sobie do kuchni ma- I lutkie stołeczki, wtedy już m i lepiej szło, ale brat i tak I w k r ó t c e o d p a d ł . Jak już w z ó r był zrobiony trzeba j b y ł o jajo włożyć do słoika do farby, a po ubarwieniu wosk się ścierało". Obecnie, kiedy nie ma dawnych pieców kuchen­ nych, warsztat p i s a n k a r k i m u s i a ł ulec zmianie. „Na gazie nie da się robić", wobec czego nalewa wosk do . kieliszka, daje knot b a w e ł n i a n y i r o b i świecę, „która dużo więcej spala wosku niż tego potrzeba. Wosk w ś w i e c y r ó w n i e ż inaczej się rozgrzewa niż w naczyniu ! na blasze kuchennej, nie jest przez to tak ekonomicz- I ny j a k dawniej, niepotrzebnie się go tyle marnuje j przy stale p ł o n ą c e j ś w i e c y " . Kiedy wosk się nadtopi j H r y ń c z u k lekko nagrzewa szpilkę (tylko „ t a k prze- \ l a t u j ę nad p ł o m i e n i e m " ) , zanurza w wosku i prędko , n a k ł a d a na jajo. Pisankarka p r ó b o w a ł a też używać i świec z w y k ł y c h , ale w e d ł u g niej wosk ma lepszą przylepność i nie odpada. Czasem u d a ł o jej się dostać świece, k t ó r e nie kopciły, a po n a ł o ż e n i u b y ł y przej­ rzyste i kolor wzoru był czysty. „ T a k to ł a d n i e i ory­ ginalnie w y g l ą d a ł o , że na k i l k u «jasnych b a b a c h » nie j s t a r ł a m świecy z pisanki a «baby» zrobiły się jak § haftowane". Po c a ł k o w i t y m zrobieniu pisanki usuwa wosk na gorąco, co w e d ł u g jej o p i n i i ma k o n s e r w o w a ć farbę 1 i u t r w a l a ć ją. Nie stosuje j a k n i e g d y ś skrobania, po­ n i e w a ż przy skrobaniu „ n i e j e d n o k r o t n i e niszczyło się w z ó r na pisance". Obecne zdejmowanie wosku to długa procedura i cała wiedza. Odbywa się to w następujący sposób: „ P o zrobieniu w y d m u s z k i d a j ę na gaz (bar­ dzo m a ł y ) p ł y t k ę b l a s z a n ą i nagrzewam tak pisankę i aż wosk się r o z m i ę k c z y i nadtopi (parzy ogromnie <i\ w ręce) wtedy b i o r ę t a m p o n i k z ligniny, nagrzewam go też, ale momencik, na blasze i ś c i e r a m kawałeczek I wosku z pisanki, znowu nagrzewam p i s a n k ę i ligninę i z n ó w ś c i e r a m n a s t ę p n y k a w a ł e c z e k i tak już do końca". Dawniej „ p i s a ł a " artystka, j a k to było w powszech­ n y m zwyczaju, na jajach gotowanych na twardo, obec­ nie robi to najczęściej na ś w i e ż y c h jajach, a następnie po ufarbowaniu robi wydmuszki. U w a ż a , że wydmusz­ k i są lepsze, bo „ n i e p s u j ą się, nie z a t r a c a j ą barwy, a ponadto, jeśli pisanka się nie uda to w ó w c z a s idzie na p a t e l n i ę " . Nie k a ż d e jajo, j a k twierdzi artystka, nadaje się do zrobienia pisanki. „ R ó ż n e są jaja tak co do k s z t a ł t u , koloru j a k i powierzchni samej sko­ r u p k i . Ja już przy m y c i u j a j czuję, k t ó r e skorupki b ę d ą dobrze ł a p a ł y wosk. Są jaja tak n i e r ó w n e owal­ nie, że ż a d e n w z ó r na nich nie wyjdzie, a czasem po­ w i e r z c h n i ę m a j ą tak g r u z e ł k o w a t ą , że są zupełnie nie do użycia". W z w i ą z k u z t y m pisankarka ma zawsze wiele k ł o p o t u z doborem odpowiednich j a j . Kiedy je kupuje nie zawsze p o z w a l a j ą jej p r z e b i e r a ć i wybier a ć odpowiednie sztuki. Czasem nawet spotykają ją p r z y k r o ś c i . „Najczęściej k u p u j ę b i a ł e jaja o ładnym kształcie, choć i z t y c h d u ż o przy pracy odpada". Do malowania jaj u ż y w a obecnie Aleksandra Hryń­ czuk r ó ż n e g o rodzaju farb. Stosuje, j a k dawniej, barw­ n i k i naturalne oraz chemiczne, kupowane w sklepach gospodarczych (farby do barwienia tkanin, drewna czy papieru). M a r ó w n i e ż farby zagraniczne, ale te nie o d p o w i a d a j ą zbytnio pisankarce, bo „nie nakła­ d a j ą się dobrze na siebie. Ja l u b i ę robić pisanki poje­ dynczo k u w ł a s n e j uciesze w k ł a d a j ą c kilkakrotnie do I �różnych farb, ale one mieszają się i kolory się psują. Pisanka nie wychodzi. Nasze kupne farby są znacznie lepsze, mimo, że gatunkowo obecne są daleko gorsze od tych, które p a m i ę t a m z dawnych lat". Przypomina sobie również pisankarka jarmarki, jakie o d b y w a ł y się w Łabowej co drugi czwartek. Przed ś w i ę t a m i w i e l ­ kanocnymi można było na nich k u p i ć w kramach szpilki z dużymi główkami, specjalnymi do robienia pisanek oraz farby do ich barwienia. Kiedy H r y ń c z u k zaczynała swoją k a r i e r ę pisankarską jako 5-letnia dziewczynka „był to czas w o j n y (I-sza wojna światowa — ZR) i k u p n ą f a r b ę nie zaw­ sze można było dostać. Z r e s z t ą starzy ludzie nigdy nie kupowali farb. U ż y w a l i w y w a r u z ł u s e k cebuli, suszonych borówek (jagód), « g a r b u z kory», b r a l i na­ wet opakowania z cykorii, k t ó r e d a w a ł y kolor czer­ wony, 'kolorową bibułkę lub kopiowy ołówek. „ C e b u l ę same przyrządzałyśmy, ale f a r b ę z k o r y p r z y n o s i ł a nam gotową Judija K o n k o l z Potoka. Ona też n a u c z y ł a nas jak uzyskać zielony b a r w n i k z żyta. M y ś m y goto­ wały z siostrą oziminę razem z j a j a m i lecz jaja w y ­ chodziły jasno-brudnawo-zielone. Judija k a z a ł a narn oziminę tłuc w stępie, w y c i s n ą ć sok i w n i m t r z y m a ć jaja. Skorupki na jajach m u s z ą b y ć bardziej wapien­ ne, gdyż lepiej biorą f a r b ę " . Judija s p o r z ą d z a ł a też farbę b r u d n a w o - c z e r w o n ą , ale H r y ń c z u k już nie p r z y ­ pomina sobie z czego ją o t r z y m y w a ł a , „a m o ż e też nie zdradziła?". Nasza pisankarka dzisiaj też u ż y w a n a t u r a l n y c h barwników, k t ó r e sama przygotowuje. Do nich n a l e ż ą : łuski z cebuli, suszone b o r ó w k i , kora d ę b o w a i olszy­ nowa, ozimina. Z m ł o d y c h g a ł ą z e k olszyny ściąga korę, n a s t ę p n i e ją suszy, potem w k ł a d a do słoików i zalewa ciepłą w o d ą . Do jednego słoika dodaje jeszcze drobne, żelazne gwoździki. Po k i l k u dniach tam, gdzie są gwoździe farba ma kolor b r ą z o w o - c z a r n y , a tam gdzie ich nie było — żółty. Podobnie p o s t ę p u j e z k o r ą d ę ­ b o w ą i wtedy dostaje b a r w ę ciemną, b r ą z o w ą a na­ wet prawie c z a r n ą . Z suszonych b o r ó w e k przez do­ danie ciepłej wody powstaje kolor od niebiesko-sta1 owego do granatu, co zależy od ilości zawartych w wodzie jagód. Zielony kolor, j a k to już wyżej było wspomniane, otrzymuje się z oziminy. P o n i e w a ż H r y ń ­ czuk mieszka stale we W r o c ł a w i u i o oziminę jest trudno, w y b r n ę ł a z tej sytuacji w ten sposób, że w swoim o g r ó d k u koło domu p r z e z n a c z y ł a poletko na po­ midory, a na n i m jako przedplon zasiała żyto. „Teraz zieleni się i b ę d ę m i a ł a odpowiedni b a r w n i k do p i ­ sanek wielkanocnych, potem zetnie się oziminę i za­ sadzi pomidory". Z ł u p i n z cebuli można o t r z y m a ć całą g a m ę odcieni od żółtej do b r ą z u , co zależy nie t y l k o od ilości łusek, ale też i od długości czasu mo­ czenia, wreszcie i od samej skorupki jaja. W t y m roku (1980) p r z y j e c h a ł a w odwiedziny do Aleksandry znacz­ nie od niej starsza krewna, pochodząca t a k ż e z Ł a b o ­ wej, k t ó r a p r z y p o m n i a ł a pisankarce, że pisanki farbo­ wano jeszcze w w y w a r z e z czarnego bzu, którego ko­ biety u ż y w a ł y też do barwienia lnianego płótna. Pa­ m i ę t a też, że starsze kobiety w Ł a b o w e j f a r b o w a ł y pisanki na czerwono sokiem z ziela. Nazywano je „ n e d w i d " (?). W zasadzie jednak taka d u ż a ilość barw­ n i k ó w nie jest konieczna, „ m a j ą c kolor żółty, zielony i czerwony w y d o b y w a m o l b r z y m i ą g a m ę kolorów i od­ cieni". I I . 2. Fragm. listu pisankarki do autorki a r t y k u ł u o w y k o n y w a n i u wzoru pisanki. 229 �7 I I . 3. Podział r ó w n i k o w y . I I . 4. P o d z i a ł p o ł u d n i k o w y , w z ó r „ K s e ń k a " . I I . 5. P o d z i a ł r ó w n i k o w o - p o ł u d n i k o w y , wzór „ k r z y ż e " . I I . 6. „Wiosna". I I . 7. „Słoneczko". I I . 8. „Słoneczko i sosenka". Najdawniejsze, tradycyjne pisanki ł e m k o w s k i e , j a ­ kie z a p a m i ę t a ł a H r y ń c z u k , m i a ł y zawsze b i a ł y w z ó r na kolorowym tle. B y ł y one powszechne nie t y l k o w Ł a b o w e j , ale na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i e . A b y za­ c h o w a ć t r a d y c j ę w y k o n u j e je H r y ń c z u k do dziś dnia, stosując do ich farbowania prawie w y ł ą c z n i e b a r w n i k i naturalne. „ Z a w s z e l u b i ł a m te dawne pisanki, k t ó r e p r z e p i ę k n i e w y g l ą d a j ą w misach glinianych czy d r e w ­ nianych na stole ś w i ą t e c z n y m " . Po 1 wojnie ś w i a t o w e j pisanki malowano trzema kolorami, później wieloma. Zdaniem pisankarki „ k o l o r y szły od wschodu". Obec­ nie H r y ń c z u k wykonuje pisanki w 5—6 kolorach, ale ma i takie, k t ó r e są w 7, 8 a nawet 10 barwach, na­ turalnie, jeśli się będzie liczyć r ó w n i e ż r ó ż n e odcienie jednego koloru. Przy robieniu pisanek starannie dobie­ ra barwy, żeby „ g r a ł y ze sobą". Jeżeli przypadkowo j a k i ś kolor nie wypadnie tak j a k sobie życzyła to „ p o d p i e r a go i n n ą b a r w ą " tzn. w k ł a d a jajo do odpo­ wiedniej farby, k t ó r a poprawia kolor poprzedni. Pokrywanie jaj w i e l o b a r w n y m i zdobinami otrzy­ muje się przez kolejne zanurzanie jaj w coraz to ciem­ niejszej farbie. Bardzo w a ż n e jest j a k skorupka p r z y j ­ mie f a r b ę , bo od tego zależy całe p i ę k n o pisanki. P i sankarka przypomina sobie, że k i e d y ś z d a r z y ł o jej 230 się tak, że na 10 ugotowanych jaj, po zrobieniu na nich woskiem w z o r ó w i w ł o ż e n i u do farby, a następ­ nie w y j ę c i u , t y l k o dwie pisanki „ b y ł y ł a d n i e ufarbowane, a reszta albo nie z ł a p a ł a farby albo wyszły w plamy j a k k r a s u l k i " . F a r b y chemiczne rozrabia pisankarka w szklankach, tyle t y l k o aby „przykryte b y ł o jajo". Szanuje te farby „bo są drogie". Barw­ n i k i naturalne t r z y m a w słoikach. Między jednym a drugim farbowaniem nanosi woskiem na skorupce jaja nowe elementy rysunku, k t ó r e pragnie o t r z y m a ć w d a n y m kolorze. Kolejność farbowania jest w e d ł u g niej n a s t ę p u j ą c a : w z ó r biały, jasnożółty, ciemnożółty, jasnoczerwony, ciemnoczerwo­ ny, tło — np. b r ą z o w e , ciemnozielone, granatowe, czarne. A ż e b y m i e ć zielone kropeczki n a k ł a d a A. Hryń­ czuk s z p i l k ą zieloną f a r b ę już na ż ó ł t y m tle, następnie p r z y k r y w a woskiem i dopiero wtedy w k ł a d a jajo do farby czerwonej. Jeśli pragnie o t r z y m a ć jakieś odcie­ nie tego samego koloru, w ó w c z a s zanurza jajo do przy­ gotowanej farby o w ł a ś c i w y m s t ę ż e n i u . Gdy chodzi jej o silne przyciemnienie j a k i e g o ś koloru wsadza jajo na moment do czarnej lub b r ą z o w e j farby, zależnie od poprzedniego k o l o r u i natychmiast wraca do farby �wyjściowej. Farby często psują się, gdyż z a b a r w i a j ą się wcześniejszymi kolorami. Kiedy na pisance prag­ nie mieć duże liście zielone, takie j a k np. we wzorze „kwiat paproci", to po nałożeniu woskiem wszystkich kolorów wywabia tło s p ł u k u j ą c farby (w letniej w o ­ dzie z dodatkiem proszku „ E " lub „ l x i " ) i w k ł a d a do farby zielonej, następnie p o k r y w a woskiem k s z t a ł t liścia, a potem daje do farby czarnej albo ciemnozie­ lonej, zależnie od tego jakie jest przewidziane tło p i ­ sanki. Zdarza się jednak dość często, że tak w y p ł u ­ kane skorupki nie chcą już p r z y j m o w a ć farby. Aleksandra ma swoje ulubione zestawy kolorys­ tyczne np. biały-żółty-czerwony (czasem jeszcze poma­ rańczowy lub cynobrowy), w z ó r na tle ciemnym np. brązowym, zielonym czy czarnym. „ K o c h a m te k o ­ lory jesienne". Ale „ n a j w i ę k s z e utrapienie m a m tam, gdzie jest dużo kolorów j a k np. we wzorze «wiosna», bo tu trzeba cały szereg k o l o r ó w n a k ł a d a ć , k i l k a razy spłukiwać, a przy końcu to s k o r u p k i j u ż bardzo trudno farbę biorą. Czasem siedzę i po k i l k a n a ś c i e godzin, aż wyjdzie mi pisanka czysto. Jajo to nie papier. N a ciapie się wzór, włoży do farby, a po w y j ę c i u do niczego cała robota". Mimo stosowania przez a r t y s t k ę na jednej „ d o b r e j " pisance tylu różnych b a r w są one zawsze doskonale zestawione pod w z g l ę d e m kolorystycznym i sharmonizowane. Dobór kolorów, ich odcieni jest niezwykle subtelny a nawet wyrafinowanie wysmakowany. „Nie p o t r a f i ę zrobić d w ó c h jednakowych pisanek, chyba t y l k o te dawne" stwierdza H r y ń c z u k . I to jest p r a w d ą . O g l ą d a j ą c bogaty zbiór jej pisanek nie spo­ t y k a się d w ó c h identycznych. Nawet jeśli w z ó r jest t a k i sam, to inna jest jego kolorystyka, coś zostało dodane czy u j ę t e i j u ż mamy n o w ą p i s a n k ę . N a t u ­ ralnie, odnosi się to do tych m o t y w ó w , k t ó r e są wzo­ r a m i w ł a s n e g o p o m y s ł u pisankarki, opartymi na bar­ dzo swobodnie potraktowanych tradycyjnych elemen­ tach zdobnictwa pisanek ł e m k o w s k i c h . Niewiele mamy o nich w i a d o m o ś c i . Seweryn Udziela podaje k i l k a przy­ k ł a d ó w pisanek z r. 1890 z F l o r y n k i oraz Krasnego, dodając, że „ n a w e t pisanki brzydko m a l u j ą " . F a l ­ k o w s k i i Pasznycki zamieszczają w swej książce t a b l i ­ cę p r z e d s t a w i a j ą c ą pisanki ł e m k o w s k i e z terenów wschodnich, jednobarwne (biały wzór, kolorowe tło — ZR), pochodzące z okolic Sanoka a znajdujące się w w zbiorach Muzeum Towarzystwa Ł e m k i w s z c z y n a . Tło tych pisanek b y ł o : fioletowe, k o l o r u sieny palonej, czer­ wone i czerwono-buraczkowe. Zdaniem a u t o r ó w „piszą je nie we wszystkich wsiach, a tam gdzie robią to już nie są tak ł a d n e j a k n i e g d y ś " . Tymczasem A l e k 2 3 II. 9. Podział r ó w n i k o w y , w z ó r „ k o r o n k o w y " . I I . 10. P o d z i a ł p o ł u d n i k o w y , w z ó r „ k o r o n k o w y " . I I . 11. „ D z b a n ­ k i " . I I . 12. „ O p ł o t k i " . U . 13. „ K r z y ż e i kapliczki". I I . 14. „ K w i a t y z pól (len), łąk, lasu, o g r ó d k a " . 12 13 231 �sandra H r y ń c z u k twierdzi, że w okolicach Nowego S ą ­ cza i we wsiach s ą s i a d u j ą c y c h z Ł a b o w a pisanki b y ł y zawsze ł a d n e , o r ó ż n o r o d n y c h wzorach, choć r ó w n i e ż miały t y l k o biały wzór i kolorowe tło. Elementem podstawowym, w y n i k a j ą c y m ze stoso­ wanej techniki, z k t ó r e g o p o w s t a j ą wszystkie zdobiny jest „ p r z e c i n e k " w y k o n y w a n y szpilką o r ó ż n e j w i e l ­ kości główki. Z tych „ k r o p e l k o w y c h " (określenie p i sankarki — ZR) e l e m e n t ó w tworzy ona z a r ó w n o t r a ­ dycyjne, j a k i nowe motywy. Czasem przecinek r e d u ­ kuje się do k r o p k i , a niekiedy odwrotnie — kropka staje się niewidoczna a zostaje kreska — l i n i a prosta. P r z e w a ż n i e są to jednak całe przecinki, k t ó r e u k ł a ­ dają się w r ó ż n e m o t y w y — faliste, ł u k o w a t e , ł a ń ­ cuszkowe itd., t w o r z ą c najrozmaitsze wzory: r o ś l i n n e (kwiaty, liście), geometryczne (gwiazdki, romby, k w a ­ draty itd.), architektoniczne (kapliczki i k r z y ż e czy ratusz w r o c ł a w s k i ) w z g l ę d n i e zoomorficzne (ryby, r a k i , żaby). Na pisankach stosuje H r y ń c z u k r ó ż n e podziały po­ wierzchni jaja. Mogą b y ć one r ó w n i k o w e ( i l . 3) i po­ ł u d n i k o w e ( i l . 4), w z g l ę d n i e jedne i drugie ( i l . 5). Spotyka się pisanki, k t ó r e nie m a j ą ż a d n e g o podziału (il. 6). Przy podziale r ó w n i k o w y m p o w s t a j ą dwa pola z centralnie p o ł o ż o n y m biegunem, na k t ó r y m może lecz nie musi z n a j d o w a ć się j a k a ś zdobina, za to rozbudo­ wany jest pas ś r o d k o w y . W w y p a d k u p o d z i a ł u p o ł u d ­ nikowego uzyskuje pisankarka dwa owalne pola, k t ó r e w y p e ł n i a j a k i m ś m o t y w e m o koncentrycznie u ł o ż o n y c h elementach, w z g l ę d n i e j e d n y m wzorem np. „ r y b ą " . Przy podziale r ó w n i k o w o - p o ł u d n i k o w y m mamy do czy­ nienia z linią r ó w n i k a i dwoma p o ł u d n i k a m i , przecina­ j ą c y m i się na biegunach pod k ą t e m prostym. P o w s t a j ą w ten sposób 4 pola na k a ż d e j p ó ł k u l i o k s z t a ł c i e sfe­ rycznego t r ó j k ą t a r ó w n o r a m i e n n e g o , opartego p o d s t a w ą o linię r ó w n i k a . W i e r z c h o ł k a m i t r ó j k ą t y zbiegają się na biegunie. W polu k a ż d e g o z t r ó j k ą t ó w rysuje np. krzyż p r a w o s ł a w n y , a sam t r ó j k ą t w e d ł u g niej „to p r z y d r o ż n a kapliczka ł e m k o w s k a " . Robi też pisanki bez p o d z i a ł u na pola zdobnicze. C a ł a powierzchnia jaja staje się w ó w c z a s j e d n ą płaszczyzną ornamentacyjnr:, p o k r y t ą jakby bukietem k w i a t ó w o b e j m u j ą c y m całe jajo, z w i ą z a n y m u jednego bieguna, podczas gdy w i e r z ­ chołki k w i a t ó w skierowane są w s t r o n ę drugiego bie­ guna. Aleksandra H r y ń c z u k nie przygotowuje rysunKU p r z y s z ł y c h w z o r ó w . Pomaga sobie jedynie, dla otrzy­ mania jednakowych pól c i e n k ą g u m k ą , k t ó r ą n a k ł a d a na jajo tak, aby p r z e c h o d z i ł a przez oba bieguny ( i l . ,2)., Zaczyna m o t y w od „ z ą b k ó w " , położonych najbliżej gumki, m i ę d z y nie daje „ s k r z y d e ł k a " oraz k r o p k ę lub kółko, a w o k ó ł niego p ł a t e c z k i i w ten sposób uzys­ kuje k w i a t e k . Na samym ś r o d k u koncentrycznie uło­ żonego w z o r u umieszcza wielolistny k w i a t e k . „ P r z y ro­ bieniu takiego wzoru nie trzeba nic r y s o w a ć ani zna­ czyć, bo „ z ą b k i " s ą t y m elementem, do k t ó r e g o dora­ bia się r e s z t ę " . Po w y k o n a n i u zdobin na obu polach pisankarka zdejmuje g u m k ę , a na j e j miejsce daje g a ł ą z k ę . S ą jednak wzory, gdzie w y s t ę p u j e „ k r a t k a " . „Ta musi w y j ś ć r ó w n i u t k o , z t y m nie daję sobie rady od r ę k i i wtedy leciutko r o b i ę o ł ó w k i e m k r a t k ę , w k t ó r e j m o ż n a w y k o n a ć r ó ż n e wzory, skosy też, a spod ciemniejszej farby o ł ó w k a nie w i d a ć , zresztą on zmy­ wa się już w żółtej farbie". P o c z ą t k o w o szło jej to powoli i niezręcznie, odległości b y ł y n i e r ó w n e , elemen­ ty niejednakowe. Obecnie „ w p r a w a i oko r o b i ą swoje, a jeśli są j a k i e ś drobne odchylenia przecież to nic nie szkodzi". Najdawniejszym m o t y w e m , k t ó r y sobie z a p a m i ę t a ­ ła H r y ń c z u k było „ s ł o n e c z k o " ( i l . 7) powszechnie sto­ sowane w Ł a b o w e j i okolicznych wsiach, a właści­ wie znane na c a ł e j Ł e m k o w s z c z y ź n i e . „ T e słoneczka r o b i ł a jeszcze moja babcia, a nawet prababcia, która u m a r ł a m a j ą c 92 lata, kiedy b y ł a m m a ł ą dziewczynką". M o t y w słońca powtarza się w pisankach H r y ń c z u k dość często. „ T e pisanki ze s ł o n e c z k i e m p r z e d s t a w i a j ą słońce i m ł o d e gałązki — to p o w r ó t wiosny, ciepła, nowego życia w przyrodzie". S w o j ą k a r i e r ę p i s a n k a r s k ą jako 5-letnia dziewczynka zaczęła Aleksandra właśnie od „słoneczka", co tak opisuje: „ K i e d y s i e d z i a ł a m przy rozgrzanej k u c h n i , w o k ó ł k t ó r e j tłoczyła się cała gro­ mada dzieci, p r ó b o w a ł a m na ugotowanym j a j u robić „słoneczko". Nie szło m i to z p o c z ą t k u zupełnie. Po odrzuceniu k i l k u nieudanych j a j , j u ż na górze i na dole (biegunach — ZR) j a k i e ś koszlawe „słoneczko" wyszło, ale na boku ani rusz. Mamusia p o r a d z i ł a mi, 4 I I . 15. „ Z a g u b i o n e w i a n k i " . I I . 16. „ W i a n k i ze stokrotek". I I . 17. „ K w i a t paproci". 16 232 �ażebym dała ś r o d k i e m gałązkę, tak j a k to robiła moja starsza siostra, k t ó r e j rzeczywiście pisanki lepiej w y ­ chodziły. Przy robocie p o c z ą t k o w o p o m a g a ł a m i mama, ale ona ni3 miała zbyt dużo czasu. Potem już jakoś szło. Najładniejsze pisanki w Ł a b o w e j wykonywała moja matka chrzestna Julia W ó j t o w i c z o w a . Podpatry­ wałam ją i c h c i a ł a m zawsze tak p i ę k n i e robić jak ona. Nie udawało m i się, a i teraz wydaje m i się, mimo wprawy, że ja nie potrafię t y c h tradycyjnych pisanek tak ładnie „pisać" jak to k i e d y ś ona robiła. Jej p i ­ sanki były tak p i ę k n e , że od niej brano co r o k u ma­ lowane jaja na p l e b a n i ę " . Do pisanek dorabia sobie Aleksandra H r y ń c z u k wierszyki. Malując na biegunach, na b r z u ś c u jaja „słoneczka" dodaje g a ł ą z k ę s o s n o w ą (ił. 8), otacza je wiankiem i równocześnie u k ł a d a s t r o f k ę : Bo ja z gór p r o s z ę was / Gdzie ś w i e r k o w y las, Tam słoneczko wschodzi / Do pracy już czas. Biały „ k o r o n k o w y " w z ó r na k o l o r o w y m tle, k t ó r y nauczyła ją robić babka u p a m i ę t n i ł a wierszykiem: Wzory na m y c h jajach / Od babuni wzięte, Są jak koroneczki / Bielutkie i p i ę k n e . Motywy „ k o r o n k o w e " ( i l . 9, 10) są bardzo subtelne, j a k najdelikatniejszy hafcik czy koroneczka. Pisankarka wykonuje je z dużą p r e c y z j ą . „ Z d a w a ł o m i się, że nigdy nie w y c z a r u j ę tak subtelnego wzoru j a k i dosta­ łam od babci. Dużo pisanek n a p s u ł a m , ale przecież zrobiłam i chyba jej d o r ó w n a ł a m " . Motywy „ s ł o n e c z k a " i „ k o r o n k o w e " w y k o n u j e ar­ tystka i obecnie dość często: „bo je bardzo lubię, p r z y ­ pominają m i one najszczęśliwsze lata mojego dzie­ ciństwa i młodości. W jesieni życia na codzień pa­ mięć tak nie dopisuje, a wspomnienia lat dziecięcych są tak t r w a ł e j a k gdyby b y ł y w y r y t e w granitowej skale". Oprócz tych t r a d y c y j n y c h w z o r ó w r o b i r ó w n i e ż dwubarwne (biały w z ó r i kolorowe tło) pisanki o te­ matyce nowej. P o m y s ł y do nich czerpie ze wspom­ nień. W ten sposób p o w s t a j ą „ d z b a n k i " ( i l . 11), „ g a r n ­ k i " czy „ m i s k i " , k t ó r y c h zdobiny n a w i ą z u j ą do malatur na naczyniach glinianych, sprzedawanych na targach czy „ k r z y ż e " cerkiewne i „ o p ł o t k i " (il. 12) z ł e m k o w s k i e j wioski. Wielokolorowe pisanki zaczęła H r y ń c z u k wyko­ n y w a ć dopiero po przyjeździe do W r o c ł a w i a (1959 r.) „pisząc" wielobarwnie n i e k t ó r e dawne wzory dwu­ barwne, j a k np. „ d z b a n k i " , „ g a r n k i " czy „ k r z y ż e " (il. 13). W p r o w a d z i ł o też w ó w c z a s wiele nowych w z o r ó w j a k : „ w i o s n a " (il. 6), „ k w i a t y z pól - (len), łąk, lasu, o g r ó d k a " ( i l . 14), „ z a g u b i o n e w i a n k i " ( i l . 15), „ w i a n k i ś w i ę t o j a ń s k i e " , „ w i a n k i ze stokrotek" ( i l . 16), „ k w i a t paproci" ( i l . 17), „ b a b y " , „ b a b y kwiaciaste", „ b a b y t a ń c z ą c e " (il. 18), „ b a b y jasne", „ f a r b a n k y " (spódnice drukowane r ę c z n i e — ZR), „beczułki", „krzyże i kap­ l i c z k i " i t d . Wszystkie te m o t y w y są t w o r e m w y o b r a ź n i pisankarki, k t ó r a przeżycia swej młodości chce w y r a ­ zić w pisance. Są to wspomnienia pisane woskiem. „ J e d e n pisze, i n n i w y ś p i e w u j ą swoją dolę — niedolę, a ja « w y e i a p a ł a m » j ą na pisankach, a moje wspom­ nienia u p i ę k s z a m k w i a t a m i " . W ciągu swojej kariery pisankarskiej H r y ń c z u k zrobiła wiele, sama nie wie już ile, r ó ż n y c h wzorów. „Dużo p a m i ę t a ł a m z dawnych lat, t r o c h ę przypomnieli starzy ludzie — Ł e m k o w i e , a r e s z t ę poniosła fantazja. Bardzo dużo w i d z i a ł a m gdy było święcenie, ale już z a p o m n i a ł a m , bo lata m i j a j ą " . Gdy artystka bierze w r ę k ę jajo nigdy nie wie j a k r o z w i ą ż e jego d e k o r a c j ę . Wzór na pisance zależy przede wszystkim od jej nastroju w danej c h w i l i . „ M a l u j ą c pisanki m y ś l a m i jestem w Ł a b o w e j i wszyst­ kie obrazy z d z i e c i ń s t w a tłoczą m i się w głowie, chcia­ ł a b y m je u t r w a l i ć na j a j u " . Gdy przed oczyma prze­ s u w a j ą jej się ludzie idący do c e r k w i w tradycyjnych, paradnych strojach ł e m k o w s k i c h , w ó w c z a s powstają „chłopy i baby" ( i l . 19, 20) — m ę ż c z y ź n i ubrani w d ł u ­ gie, b r ą z o w e „czuhy", kobiety w kolorowe, drukowa­ ne r ę c z n i e „ f a r b a n k y " czy z kupnego m a t e r i a ł u „ k a ­ baty" (spódnice), spod k t ó r y c h w y s t a j ą b i a ł e koronecz­ k i , w b i a ł e „oblicza" (koszule) z koronkowymi krezami w o k ó ł szyi. Czasem p r z y p o m i n a j ą jej się momenty z wesela •— wtedy p o w s t a j ą „ b e c z u ł k i " : Beczułki, beczułeczki/Na wino, na piwo, Ż e b y na weselu / Wesolutko było. Niekiedy stają jej przed oczyma zabawy d o ż y n k o w e , kiedy wszyscy b a w i l i się wesoło i w ó w c z a s „ b a b y kwiaciaste" czy „ b a b y jasne" (bo malowane jasnymi I I . 18. „ B a b y t a ń c z ą c e " . I I . 19. „ B a b y " . I I . 20. „Chłop w huni". 233 �farbami) z a m i e n i a j ą się w „ b a b y t a ń c z ą c e " o w i r u j ą c y c h spódnicach. Tak o nich pisze: (il. 18) T a ń c z ą baby, dziewczę skacze / Bo muzyka gra wesoła, Jak zobaczą gdzie szuchaja, (parobka — ZR) / Z a b i e r a j ą go do koła. „ P a t r z ę na moje baby i u ś m i e c h a m się do nich, tak j a k b y m je w Ł a b o w e j w i d z i a ł a . Ileż o nich m o ż n a po­ wiedzieć! Jedna to nasza niania Glicera, druga Sztefka, ona m i mysie ogonki plotła, o mnie nawet w ostat­ niej godzinie życia p a m i ę t a ł a . Tyle ich u m a r ł o , n a j ­ pierw Glicera, potem moja mama, a n a s t ę p n i e Sztefka. A teraz o wesołej Lompie, o dziewusze, k t ó r a b y ł a j a k sam ogień, r o z ś p i e w a n a od samego rana j a k szła z k o n ­ w i a m i po w o d ę do potoka, k t ó r a wiecznie h u l a ł a i ś p i e ­ w a ł a . Jak t a k ą L o m p ę u w i e c z n i ć na pisance? Dużo p r ó b o w a ł a m , bo trudno zrobić to na j a j u coby się chciało, ale przecież coś niecoś m o ż n a . I wreszcie jest, u d a ł o m i się! D a ł a m kabat w s k o ś n e pasy, j a k to bywa w t a ń c u albo j a k w i a t r podwieje, k w i a t y ogniste z p ł a t k a m i rozwianymi, p o s k r ę c a n y m i w ę ż o ­ wo. Jest w nich coś takiego kusicielskiego i jeszcze porwane listeczki! Tak, to b y ł a Lompa! T ę p i s a n k ę oczywiście odłożyłam do moich ulubionych. I wtedy zaczęłam robić te „ t a ń c z ą c e baby". Czy d r u g ą t a k ą L o m p ę zrobię? Chyba nie. Potem wiele razy p r ó b o ­ w a ł a m p o w t ó r z y ć t ę p i e r w o r o d n ą p i s a n k ę uwiecznia­ jącą Lompę, ale m i się już tak nie u d a ł o " . (Pisanki pierworodne czyli pierwsze z nowego udanego wzoru zatrzymuje sobie artystka jako wzory). „Ach te moje „ b a b y t a ń c z ą c e " w w i r u j ą c y c h ka­ batach, jedne r o z t a ń c z o n e aż rozczochrane, inne do­ stojne, j a k b y w t a ń c u p ł y n ę ł y . Nic — to ja to tak widzę wszystko i p r z e ż y w a m , to takie nic, sama ś m i e ­ j ę się z siebie". Kiedy indziej p r z y p o m i n a j ą jej się chwile j a k u g a n i a ł a na koniu w ś r ó d k w i e t n y c h pól l u b b i e g a ł a ze swymi p r z y j a c i ó ł k a m i w s t r o n ę lasu, p o w s t a j ą więc na kanwie tych w s p o m n i e ń k w i a t y z pól ( i l . 14): Na swoich pisankach w i o s n ę n a m a l u j ę . W górze słoneczko. / C i a p n ę raz, drugi i już wszystkim ciepło. Wyjdzie stokrotka, otworzy oczy / A t u kaczeniec z moczary kroczy, K r o k u s ó w stado / p a g ó r p r z y s i a d ł o , Gdzież te fiołeczki się z a p o d z i a ł y ? / Zapachem w i o s n ę nam w i t a ć m i a ł y . (...) 0 — jeszcze ptaszek, co w o ł a ł a d n i e Zofija, Zofija, Zofija. Wiem ptaszku, w i e m drogi / Wszystko p i ę k n e 1 dobre Przemija, przemija, przemija. T a k i p o c z ą t e k m a j ą pisanki „ d r ó ż k a do lasu" ( i l . 21) wyrażone skośnym układem kwietnych motywów. Tęs­ knota za „ u t r a c o n y m rajem" jest u H r y ń c z u k ogrom­ na, co w y r a ż a się np. t a k i m wierszykiem: Ł ą k a ma w kwiatach, s ł o ń c e m nagrzana, Zielem p a c h n ą c a — taka kochana. Czy też tak t ę s k n i — czy p a m i ę t a ona, Jak mnie t u l i ł a do swego ł o n a ? Z k w i a t ó w polnych p l o t ł y sobie dziewczynki Mamy w i ę c i „ z a g u b i o n e w i a n k i " (il. 15): wianki. Waniczku m ó j drogi / Wianeczek ci d a ł a m T y ś i n n ą p o s z u k a ł / Ja sama z o s t a ł a m . M a m też na jajeczkach / Zagubione w i a n k i , I różczki weselne / Dla twojej kochanki. S ą „ w i a n k i ze stokrotek" ( i l . 16), ale b y w a j ą i „ w i a n k i ś w i ę t o j a ń s k i e " , k t ó r y c h „u nas w g ó r a c h nie puszcza­ 234 no na w o d ę lecz w k ł a d a ł o się je do m i s k i z umieszczo­ n ą w ś r o d k u w i a n k a ś w i e c ą i d a w a ł o do w n ę t r z a kap­ l i c z k i albo wieszało się na k r z y ż a c h p r z y d r o ż n y c h " : Na p r z y d r o ż n y m k r z y ż u / Wianek zawieszę, D r u g i do misy w kapliczce włożę, A w ś r o d k u świecę, z a p a l o n ą , j a s n ą / Kiedy na Jana gwiazdy z a g a s n ą . Z „ w i a n k a m i ś w i ę t o j a ń s k i m i " w i ą ż e się wzór pisank o w y „ k r z y ż e i k a p l i c z k i " ( i l . 13): Na r o z d r o ż a d h k r z y ż wysoki, O g r ó d e k w koło — m a l w a czerwona, A nad n i m p ł y n ą b i a ł e obłoki... Z kapliczki w icher k o p u ł k ę z e r w a ł , M i o t a ł n i ą w rowie, gonty pozr.ywał, Nie ma k o p u ł k i , z deszczułek daszek Wije w n i m gniazdko m a l u t k i ptaszek. Ze ś w i ę t e m K u p a ł y łączy się wiele p r z e ż y ć pisankarki. P r z e c i e ż to w noc ś w i ę t o j a ń s k ą k w i t n i e „ k w i a t pap­ r o c i " (il. 17), k t ó r e g o dziewczyna nieraz nadaremnie szukała: Kiedy s z u k a ł a m k w i a t u paproci / P ł o n ę ł a m cała. Spotkałam miłość: piękną, n i e w i n n ą / Lecz krótko trwała. Wzór „ k w i a t u paproci" charakteryzuje się ognistymi b a r w a m i , i m i t u j ą c y m i b u c h a j ą c e p ł o m i e n i e z ogniska, p ł o n ą c e g o na polanie, k t ó r e nie pozwoliło zbłądzić w lesie s z u k a j ą c y m wymarzonego k w i a t u . A wreszcie wspomnienia t y c h cichych wieczorów, kiedy stara piastunka Glicera o p o w i a d a ł a z a s ł u c h a n e j , przewrażliwionej dziewczynce o strachach, dobrych i z ł y c h duchach, czy b a ś n i e i legendy j a k np. ta, k t ó r a specjalnie u t k w i ł a w jej p a m i ę c i , tzn. o wodospadzie na Felczynie z w a n y m „ T o p i e l c e m " , gdzie j a k przestrze­ g a ł a niania nie wolno się b y ł o k ą p a ć nigdy w samo p o ł u d n i e , bo m ó g ł b y z głębi, spod skał, w y p ł y n ą ć to­ pielec zamieniony w r y b ę i w c i ą g n ą ć w g ł ę b i n ę na zawsze. S k ą d w z i ą ł się ten topielec? „ N a d wodospa­ dem m i e s z k a ł a w k u r n e j c h y ż y m ł o d a wdowa Ołena z synkiem Semkiem. C h ł o p a k b y ł ł a d n y i rósł zdrowo. K a ż d e g o r o k u na W e ł y k d e ń (Wielkanoc) matka ciapała m u pisanki, a ż e b y m ó g ł się n i m i p o c h w a l i ć przed i n n y m i dziećmi, k t ó r e r ó w n i e ż p r z y c h o d z i ł y do cerkwi ze swoimi p i s a n k a m i Wszyscy b o w i e m wiedzieli, ze pisanki O ł e n y są n a j ł a d n i e j s z e . C h ł o p i e c w y r ó s ł na p i ę k n e g o m ł o d z i e ń c a i wtedy matka zrobiła m u jego u l u b i o n ą p i s a n k ę — słoneczko z s o s e n k ą ( i l . 8). Za­ w i j a ł ją w c h u s t e c z k ę i w k ł a d a ł do kieszeni w huńce. M a t k a w i e d z i a ł a , że to dla Kseni, z k t ó r ą przehukiw a ł się k a ż d e g o wieczoru i d ą c z roboty z pola lub lasu. Pewnego r o k u kiedy czekał na m a t k ę , aby z nią razem iść do c e r k w i , poszedł za dom spojrzeć na wo­ dospad, bo po w i e l k i e j wiosennej ulewie potok, zawsze m a ł y , w e z b r a ł i h u c z ą c toczył ogromne kamienie. Sta­ n ą ł jak z w y k l e na w y g i ę t y m p n i u czeremchy i zauro­ czony o g ł u s z a j ą c y m h u k i e m w p a t r y w a ł się w kłębo­ wisko wody s p a d a j ą c e j ze skał. Czy poślizgnął się czy m u się w g ł o w i e z a k r ę c i ł o , a m o ż e rzeczywiście coś go z a u r o c z y ł o — dość, że w p a d ł pod wodospad i p r z e p a d ł na w i e k i . Szukano jego ciała w z d ł u ż po­ t o k u i rzeki, nigdzie nie znaleziono. Od tego czasu wodospad i baniur pod n i m nazwano «Topielcem». Starzy ludzie opowiadali, że spod H a l i Łabowskiej p ł y n i e woda i pod s k a ł a m i , gdzie są pieczary, tam żyje zaczarowana k n i a h y n i a t y c h gór, zamieniona w złotą r y b k ę . Ona to napewno u p o d o b a ł a sobie piękne­ go parobka, w c i ą g n ę ł a do g ł ę b i n i z a m i e n i ł a w piękną r y b ę . Ryba ta ukazuje się raz do r o k u na Wełykdeń, ale nie k a ż d y może j ą zobaczyć. Ponoć p i ę k n a Kse­ nia po utopieniu się ukochanego bardzo rozpaczała. 5 �I I . 21. „ D r ó ż k a do lasu". I I . 22. „ R y b y " . I I . 23. „ R a t u s z Często s i a d y w a ł a nad wodospadem i w p a t r y w a ł a się w pieniącą w o d ę , ale oprócz ryb, czasem ż a b y czy raka, k t ó r e w y ł a z i ł y spod darniny przy brzegu, nic nie widziała. Na d r u g i rok na W e ł y k d e ń Ksenia poszła nad wodospad z p i s a n k ą w ręce, w samo p o ł u d n i e , jak biły dzwony w cerkwi, a potem w r ó c i ł a bardzo szczęśliwa. I tak już b y ł o co r o k u , a dla znajomych nie było już t a j e m n i c ą dlaczego s t a m t ą d przychodzi z a p ł a k a n a ale wielce uradowana. Od czasu kiedy Kseni już nie stało, p r z e k a z y w a ł y babki t a j e m n i c ę i da­ wały r a d ę d z i e w c z ę t o m na «szczęśliwą miłość». M u ­ sisz b y ć n i e w i n n a i czysta, po spowiedzi i k o m u n i i wielkanocnej, w samo p o ł u d n i e w W e ł y k d e ń , kiedy w cerkwiach w Ł a b o w e j i M a d e j o w e j biją dzwony, w tej c h w i l i wrzucisz p i s a n k ę ze «słoneczkiem w w i a n ku» pod sam wodospad, do samej głębi. Dzwony wciąż będą jeszcze biły, a spod s k a ł z głębi w y p ł y w a ryba, ale taka niezwyczajna, k t ó r a się błyszczy i mieni wszystkimi kolorami. Kiedy zobaczysz ją z w i n n ą , zie­ lenią ś w i ę t o j a ń s k i c h r o b a c z k ó w będzie świecić, a k i e ­ dy wyłoni się z wody w blasku słońca — ujrzysz głowę chłopca o p ł o w e j czuprynie i siwych, ś m i e j ą ­ cych się oczach. W g ł o ś n y m szumie wody powie ci «Chrystos Woskres» (Chrystus Z m a r t w y c h w s t a ł ) . Nie daj się z a u r o c z y ć a p r ę d k o odpowiedz «Woistynno Woskres» (rzeczywiście Z m a r t w y c h w s t a ł — ZR). On z po­ wrotem zanurzy się i z n ó w jako r y b a zniknie w g ł ę ­ bokich czeluściach pod s k a ł a m i wodospadu. Wtedy napewno s p e ł n i ą się t w o j e marzenia i polubi cię c h ł o ­ piec j a k i e g o ś sobie w y b r a ł a " . To opowiadanie n a t c h n ę ł o A l e k s a n d r ę H r y ń c z u k do wykonania w z o r ó w z „ r y b a m i " ( i i . 22), „ r a k a m i " czy „ ż a b a m i " i m o t y w e m p i ę k n e j Kseni ( i l . 4). A r t y s t k ę ponoszą w c i ą ż nowe, cisnące się wspom­ nienia c h w i l młodości, ponosi fantazja a połączone z t y m zdolności plastyczne p o w o d u j ą , że tworzy nadal nowe wzory. „ P a n i pisanki trzeba przede wszystkim r o z u m i e ć i czytać, a dopiero potem p o d z i w i a ć " — po­ wiedział jeden z k o l e k c j o n e r ó w pisanek po obejrze­ n i u jej prac. Niekiedy na swych pisankach z t r a d y c y j n y m „sło­ neczkiem" umieszcza H r y ń c z u k napisy w j ę z y k u ł e m ­ k o w s k i m j a k „ C h r y s t o s Woskres", a nawet całą z w r o t ­ k ę znanej piosenki ł e m k o w s k i e j : wrocławski" Oj wersze, m i j wersze / M i j zelenyj wersze, J u ż m i tak ne bude / Jak m i było persze. Na pisankach p r z e s ł a n y c h na konkurs do Krakowa z n a l a z ł y się napisy „R. 1969" oraz na pisance z moty­ w e m ratusza w r o c ł a w s k i e g o „25 lat W r o c ł a w i a " . Od k i l k u lat H r y ń c z u k sygnuje swoje pisanki „łem" (skrót od ł e m k o w s k i e — ZR) pisanym cyrylicą. W ten sposób chce zaznaczyć charakter regionalny pisanek, a t a k ż e z a c h o w a ć swe prawa autorskie. Zdarzało się bowiem, że na konkursach czy wystawach mieszano pisanki r ó ż n y c h a u t o r ó w . „ P r z e k o n a ł a m się k i l k a k r o t ­ nie, że pochodzenie moich pisanek było mylnie poda­ wane albo przypisywano je k o m u ś innemu lub innej części Polski, a nie Ł e m k o w s z c z y ź n i e " . Aleksandra H r y ń c z u k mieszka od lat we W r o c ł a ­ w i u . Zżyła się i z w i ą z a ł a z nim, więc w p l o t ł a do swoich pisanek m o t y w y w r o c ł a w s k i e j a k np. ratusz (il. 23). Niestety źle została zrozumiana i w jednym z a r t y k u ł ó w , k t ó r y został jej poświęcony, zrobiono z niej p i s a n k a r k ę m i e j s k ą , czym ogromnie poczuła się d o t k n i ę t ą . „ P o c h o d z ę ze wsi ł e m k o w s k i e j , c i a p a ł a m p i ­ sanki od dziecka takie, jakie u nas robiono. Teraz przebywam we W r o c ł a w i u , c h c i a ł a m to miasto jakoś p o k a z a ć w mojej twórczości. W y k o n a ł a m więc ratusz i w ł o ż y ł a m go do koszałki wielkanocnej. Czy to grzech i znak, że jestem już p i s a n k a r k ą m i e j s k ą ? " . A prze­ cież w z o r ó w innych, nie „miejskich", zrobiła wiele, nawet nie wie ile. „Tego jest dużo, może 500, a może i w i ę c e j , trudno je wszystkie wyliczyć i spamiętać". Nie ma pory roku, w k t ó r e j artystka nie robiłaby pisanek. „ C i a p a n i e " zależy od w i e l u c z y n n i k ó w . Prze­ de wszystkim „ p i s z e " wtedy, gdy lepiej się czuje f i ­ zycznie, a t a k ż e w ó w c z a s , kiedy nikogo nie ma w do­ mu. W tych w a r u n k a c h zdarza się, że nad malowa­ niem jaj spędza nieraz po k i l k a n a ś c i e godzin. Natural­ nie n a j w i ę c e j r o b i przed ś w i ę t a m i wielkanocnymi i to na d ł u g o w c z e ś n i e j , bo w y p a d a j ą konkursy, wystawy, a „przecież i rodzinie, znajomym trzeba dać na ś w i ę ­ cenie, t r o c h ę p r z y g o t o w a ć na kiermasz w r o c ł a w s k i " . Przy pracy l u b i m i e ć b e z w z g l ę d n y spokój, nie chce się r o z p r a s z a ć , nawet rozmowa d o m o w n i k ó w jej przesz­ kadza. Rodzina p o c z ą t k o w o sceptycznie odnosiła się do pracy pisankarki. M ą ż b y ł oporny dłuższy czas, a cór235 �ka nie będąc p e w n ą s u k c e s ó w m a t k i o d r a d z a ł a jej brania u d z i a ł u w konkursach. „ T e r a z wszystko się zmieniło. Jak p r a c u j ę to m ą ż siedzi cichutko i czyta, a potem pokazuje moje dzieła i chwali się n i m i , przy­ prowadza m i a m a t o r ó w l u b i ą c y c h pisanki. Cieszy go to jak mnie i n n i c h w a l ą . C ó r k a ma r ó w n i e ż wiele ra­ dości z moich pisanek, a n a j w i ę c e j p r z y j e m n o ś c i spra­ wia jej, kiedy może o f i a r o w a ć pisanki mamy swoim kolegom i p r z e ł o ż o n y m na uniwersytecie, gdzie przy­ gotowuje się do docentury na wydziale pedagogicz­ nym. Ona też n a j w i ę c e j zabiera pisanek przed ś w i ę ­ tami. Syn zawsze odnosił się z pietyzmem do moich malowanych j a j . Ceni je bardzo, m a ł o rozdaje, ale i on ma teraz nowy temat do chwalenia się swoją m a t k ą " . Z rodziny n i k t już nie r o b i pisanek. Aleksand­ ra chciała n a u c z y ć c ó r k ę kunsztu pisankarskiego, nie­ stety nie u d a ł o się. „ O n a nie ma do tego c i e r p l i ­ wości". Zapytana jak długo r o b i j e d n ą p i s a n k ę , artystka nie umie dać odpowiedzi. Zależy to g ł ó w n i e od wzoru. „Te tradycyjne «słoneczka» w y k o n y w a n e szpilką o dość dużej główce idą szybko i m o g ę ich n a c i a p a ć nawet k i l k a na dzień, ale „ k o r o n k o w e babuni", nie zawsze się udają, bo są niezwykle delikatne, cieniutkie kreseczki wosku o d p a d a j ą ł a t w o i już po p r z y j e m n o ś c i " . Wzory „ k o r o n k o w e " i wielobarwne są dla pisankarki ogromnie męczące, może więc n a j w y ż e j zrobić j e d n ą dziennie. Zresztą jak m ó w i jest jedno duże „ a l e " od­ noszące się do wszystkich bez w y j ą t k u pisanek, a m i a ­ nowicie w y n i k zależy przede wszystkim od dobrego zafarbowania. „Zresztą ja teraz k a ż d ą p i s a n k ę r o b i ę powoli, bo i ręce m i drżą, niedowidzę, a przy t y m bardzo m i szkodzi s w ą d świeczki, tak że m u s z ę p r a c ę często p r z e r y w a ć " . M i m o tych t r u d n o ś c i H r y ń c z u k nie może nie w y k o n y w a ć pisanek. P o d t r z y m u j ą ją one na duchu i s p r a w i a j ą jej wiele radości. Toteż nie l u b i pozbywać się ich. „ N a j ł a d n i e j s z e o d k ł a d a m , a i tak już sporo poszło w świat. M a m na swoje pisanki wielu a m a t o r ó w , k o l e k c j o n e r ó w t u w k r a j u i za gra­ nicą, szczególnie w Ameryce. A l e ciężko m i jest z k a ż ­ dą się pożegnać, bo przecież tyle mam p r z y j e m n o ś c i przy p r z e g l ą d a n i u ich np. w czasie choroby czy jak mnie smutek ogarnie. Gdy o w ł a d n ą m n ą wspomnie­ nia, to wtedy wszystko idzie na opak, nie przespane noce, nie p o s p r z ą t a n y dom, nie ugotowany obiad, tylko w robocie kropelki na serce i cieszenie się pisankami". A r t y s t k a ma h o j n ą r ę k ę i rozdaje pisanki ale szczegól­ nie wtedy gdy czuje, że osobie obdarowywanej sprawi swoimi pracami r a d o ś ć . Sprzedaje m a ł o , t r o c h ę na kiermaszu w r o c ł a w s k i m , ale t y l k o te, „ k t ó r e nie są mi potrzebne". Aleksandra H r y ń c z u k , j a k w i e m y „ c i a p i e " pisanki stale od dzieciństwa, nawet w najcięższych chwilach swego życia. Co r o k u jej malowane jaja m u s i a ł y zdo­ bić choćby najskromniejszy stół ś w i ą t e c z n y , j a k i by­ w a ł w czasie okupacji. B y ł y to jednak pisanki trady­ cyjne. Dopiero przyjazd do W r o c ł a w i a i wzięcie udzia­ łu w konkursie w 1968 r., ogłoszonym przez Muzeum Etnograficzne we W r o c ł a w i u s p o w o d o w a ł o , że H r y ń ­ czuk podbudowana I-szą n a g r o d ą j a k ą w ó w c z a s otrzy­ m a ł a , zaczęła w y k o n y w a ć pisanki wielobarwne. Po raz drugi u z y s k a ł a I-szą n a g r o d ę na „Ogólnopolskim konkursie na n a j p i ę k n i e j s z ą p i s a n k ę " , ogłoszonym w 1969 r. przez Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e . Te osiągnięcia s t a ł y się motorem jej dalszej pracy i szu­ kania nowych w z o r ó w . „Od k o n k u r s u krakowskiego m i n ę ł o już 11 lat a ja zawsze r o b i ę pisanki. M a m wiele starych m o t y w ó w , ale są też i nowe. Muszę jednak powiedzieć, że wszystkie są daleko lepsze w w y k o n a n i u niż b y ł y poprzednie. Co r o k u r o b i ę po k i l ­ kadziesiąt i więcej". Po tych d w ó c h konkursach p r z y s z ł y inne, w różnych_ miastach Polski i wszędzie artystka zdobywa pierwsze nagrody. Często też jej pisanki są pokazy­ wane na wystawach zbiorowych, w z g l ę d n i e t y l k o iej p o ś w i ę c o n y c h . M i e l i i m a j ą możność w r o c ł a w i a n i e po­ dziwiać je na wystawach u r z ą d z a n y c h w okresie ś w i ą t wielkanocnych w klubach empiku, w salach Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o czy Muzeum Etnograficz­ nego we W r o c ł a w i u . Na s t a ł e j wystawie z n a j d u j ą się pisanki Aleksandry H r y ń c z u k w Muzeum Etnograficz­ n y m w Krakowie, k t ó r e m u o f i a r o w a ł a artystka duzą k o l e k c j ę swoich prac. PRZYPISY 1 Aleksandra H r y ń c z u k zna t e c h n i k ę w y s k r o b y ­ wania w z o r ó w na jajach. P a m i ę t a , że w Ł a b o w e j w i ­ działa r ó w n i e ż tak w y k o n y w a n ą d e k o r a c j ę . Robili ją p r z e w a ż n i e chłopcy. C e l o w a ł w tej technice n a j m ł o d ­ szy syn jej m a t k i chrzestnej J u l i i W ó j t o w i c z o w e j z Ł a ­ bowej W y ż n e j . B y ł y to p i ę k n i e skrobane wzory, ale ten sposób zdobienia jaj, w e d ł u g H r y ń c z u k , w y s t ę p o ­ w a ł w Ł a b o w e j i okolicy bardzo rzadko. o f i a r o w u j ą pisanki c h ł o p c o m " . Ziemia łemkowska przed półwieczem, L w ó w 1934, s. 32, 33, 69 ( r y c ) . J. F a l k o w s k i — B. Pasznycki, Na pogranicza łemkowsko-bojkowskim, L w ó w 1935, s. 85, tabl. I X . M o t y w „ s ł o n e c z k a " z g a ł ą z k a m i sosenek i i n ­ nych dekoracji jest powszechny na terenie Polski tam, gdzie p i s a n k a r k i zdobią jaja przy pomocy szpilki. Naj­ częściej spotyka się je na wschodzie k r a j u . Gdy dzieci szły do c e r k w i na n a b o ż e ń s t w o w W i e l k ą Niedzielę (Wełykdeń) w p o ł u d n i e , to k a ż d e mu­ siało m i e ć w r ę k u p i s a n k ę z a w i n i ę t ą w chusteczkę albo bez niczego n i e s i o n ą w garści. Po przyjściu do c e r k w i s t a w a ł y dzieci pod carskimi wrotami, gdzie jedno drugiemu p o k a z y w a ł o j a k ą ma p i s a n k ę . Odby­ w a ł się sąd, k t ó r a n a j ł a d n i e j s z a (inf. A . H r y ń c z u k ) . 3 4 5 2 S. Udziela: „W czasie zbliżających się ś w i ą t w i e l ­ kanocnych dziewczęta r o b i ą pisanki, to jest m a l u j ą woskiem na j a j u zwyczajne gwiazdki, a czasem inne wzory, jaja b a r w i ą na czarno lub czerwono. J e d n a k ż e sztuka pisania na jajach u R u s n a k ó w stoi na bardzo niskim poziomie. Dziewczęta oblane w ś m i g u s w o d ą Fot. J . Swiderski, il. 3—23 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d40d03d427d664c58376bc5592a0a58.pdf d87cb25f41ce93bf656f30181f0f3ae6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1497 Title A name given to the resource Amerykańska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.15-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. s T u D I A, R o z p R A Lud, w y t. 61, 1977 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI AMERYKAŃSKA ANTROPOLOGIA KULTUROWA I .JEJ WSPOŁCZESNE PROBLEMY Antropologia kulturowa w Stanach Zjednoczonych stanowi jedną z najbardziej rozwiniętych dyscyplin amerykańskich nauk społecznych 1. Jednocześnie tworzy ona w światowym środowisku antropologicznym silny i \'"pływowy blok, \v dużym stopniu określający również współczesny kształt etnologii europejskiej 2. Już te dwa fakty nakładają na nas niejako obowiązek pilnego śledzenia rozwoju, przewodnich tendencji i toku dyskusji toczących siG po drugiej stronip Atlantyku. Znajomość współczesnej antropologii amerykańskiej pozwala bowiem z jednej strony na adaptację tych osiągnięć, które uznane być mogą za bezsporne i przydatne, z drugiej zaś umożliwiają zastąpienie bezrefleksyjnego i niejednokrotnie nieświadomego przejmowania wszelkich "nowości" selektywnym pndejściem krytycznym. W tym celu niezbędna jest jednak nie tylko znajomość klas:'!cznych już dziś osiągnięć amerykańskiej antropologii kulturO\vej ery L. H. Morgana, F. Boasa, A. L. Kroebera, M. Mead R Benedict~, ale przede wszystkim ocena aktualnych tendencji i prą1 Pierwsza wersj .•( mmeJszego artykułu przedstawiona została na zebraniu n:wkoviym Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w dniu 9 lutego 1976 r. 2 Wydaje sil;, iż oddziaływanie to jest przez wielu badaczy niezauważane. Przykład cm takiej postawy może być np. praca A. Waligórskiego, Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973, w której tylko kilka stron poświęcono antrop',Jogii amerykańskiej. 3 Na temat tych osiągnięć pisali u na,;: B. Moliński, Historia osobowość s:· 11 b'. ]jefleksje nad antropologią kultury, Warszawa 1966; A. Kłoskowska, Róźnorocinr;;;ć w,:()rrJW kult.ury i funkcje antropologii kulturalnej, [w:] R. Benedict, Wzory k !I/tL i:{, War,;zawa 1966. s. 7-52; tejże, Psychologiczna orientacja współczesnej e!nowcjo/()gii omeF)lkoilskiej. "Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych 1950, t. 1; tejże, KoncepcJe' typu osobowości we współczesnej antropologii kulturalnej . ..t\r(,1,i\vum Historii Filozofii i Myśli Społecznej" 1959, t. 5 (przedruk w pracy: Z histor.;i i socjologii kultury, Warszawa 1969); tejże, Człowiek i kultura. Wstęp d; pJi'kiego wydania, Iw:] L. W. Simmons (ed.), Wódz Słońca. Autobiografia l; C. Tnla)lcsvy, Indianina z plemieni.a Hopi, Warszawa 1964, s. 9-18; J, Lu- �16 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI dów, wyrastających wprawdzie z tradycyjnych orientacji teoretycznych i metodologicznych, lecz zyskujących sobie obecnie niezależnyr status. Niestety, ten właśnie aspekt zainteresowań nie odzwierciedlił się dotychczas wyraźnie w polskim piśmiennictwie etnograficznym i socjologicznym4• Stąd też niniejszy artykuł wychodzi niejako naprzeciw istniejącemu zapotrzebowaniu, ale nie może on jednak wypełnić luki, jaka mimo zainteresowań rozwojem antropologii amerykańskiej powstała w krajo\,vej literaturze fachowej. Będzie on więc jedynie swoistym przewodnikiem po meandrach współczesnej antropologii kulturowej prezentując tylko niektóre wybrane problemy, z których każdy nadaje się na odrębne, obszerne krytyczno-analityczne opracowanie. Zatem zamiast systematycznego wykładu o przedmiocie badań, teoriach kultury i sposobach interpretacji materiału zdecydowano się na przedstawienie subiektywnego 'J,yboru niektórych zagadnień, kierując się głównie osobistymi zainteresowaniami oraz charakterem refleksji na temat stanu amerykmlskiej antropologii zrodzonej w toku bezpośrednich studiów w USA:l, jak i licznych towarzyszących im lektur. Rozpocznijmy nasze uwagi od kilku stwierdzeń o charakterze statystycznym. Najbardziej rzucającym się w oczy zewnętrznym przejawem rozwoju antropologii kulturowej w USA jest szybko zwiększająca się liczba departamentów uniwersyteckich wyspecjalizowanych w tej dziedzinie nauk społecznych. Zjawisku temu towarzyszy oczywiście niebywały wzrost kadry oraz absolwentów różnych stopni. Dla ilustracji przytoczmy dane statystyczne, które informują nas, iż tylko \V 1973 r. najniższy stopień uniwersytecki (B.A.) z zakresu antropologii uzyskało ok. 5 tys . .studentów, tytuł natomiast doktora (Ph. D.), otwierający drogę do kariery uniwersyteckiej i naukowej, zdobyło w roku akademickim 197111912 tY11ski, Ewolucjonizm w etnologii (szczególnie rozdz. 9); J. Szacki, a etnografia radziecka. Łódź 1956 do wydania polskiego, [w:] R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, Warszawa, 1975, s. VII-XLIII; P. Sztompk"l. Wstęp do wydania polskiego, [w:] A. L. Kroeber, Istota kultury, War..-zawa 1973. s. VI-XXXIX; K. Małkowska, Problem akulturacji tv efnologii amerykańskiej. "Etnografia Polska" 1966, t. 10, s. 61-72. ~ Zob. np. J. Topolski, Przedmowa, [w:] P. Bagby, Kul/ura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywilizacji, Warszawa 1975, s. 5-21; A. Posem-Zieliński, Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problem'll i założenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu. "Etnografia Polska" 1971. t. 15, z. 2. s. 103-136; J. Nowaczyk, Leslie A. White teoretyk amerykańskiego neoewolucjonizmu. "Euhemer. Przegląd Religioznawczy" 1964, t. 8, z. 6, s. 23-39. 5 Autor przebywał w r. akademickim 1974/1975 na Uniwersytecie Minnesoty w Minneapolis dzięki stypendium Fundacji Kościuszkowskiej z Nowego Jorku, które umożliwiło mu również odwiedzenie innych naukowych ośrodków akademickich. anglosaskiej Wstęp �Amerykmiska antropologia kulturowa 17 ... w dziedzinie nas interesującej aż 300 osób. Jednocześnie trwa dobra passa dla popularności podstawowych kursów z antropologii, które zapoznają studentów innych kierunków humanistycznych, jak i nauk ścisłych oraz technicznych z głównymi zasadami nauki o kulturze, ucząc także relatywizmu kulturowego i zrozumienia dla odmienności zachowań i wartości, przydatnych w stosunkach ze światem zewnętrznym. W takich wstępnych wykładach uczestniczyło przeciętnie rocznie w latach 1962-1966 ok 75 tys. osób 6, a liczba ta w ostatnim dziesięcioleciu wydatnie się zwiększyła. W tak rozwiniętym programie nauczania, wynikającym z ogromnego zapotrzebowania społecznego na antropologów, tkwi przyczyna dominacji amerykańskich specjalistów na forum międzynarodowym, co uwidacznia się zarówno w trakcie kongresów, jak i na łamach czasopism. Przykładem służyć może choćby międzynarodowy organ "Current Anthropology", będący faktycznie pismem północnoamerykańskiej elity antropologicznej. Wśród tej dużej liczby absolwentów amerykańskich uczelni znajduje się sporo reprezentantów krajów Trzeciego Świata oraz Europy, co z kolei sprzyja transplantacji doświadczeń i dorobku antropologii kulturOWe} na nowy grunt. Z roku na rok zwiększa się także zainteresowanie amerykańskich antropologów badaniami na terenie krajów europejskich} co także ułatwia wzajemne oddziaływania. Te wszystkie zjawiska nie są wszakże jedynym powodem usprawiedliwiającym nasze zachęty do głębszego poznania współczesnych realiów w zakresie antropologii w Stanach Zjednoczonych. Obok ilościowego wzrostu badaczy i prac, spotykamy się tam bowiem z interesującymi z;awiskami jakościowymi. Należą do nich: zaawansowanie w rozwoju technik badawczych, zarówno terenowych jak i interpretacyjno-analitycznych, metodologiczna otwartość wynikająca z interdyscyplinarnego współdziałania i tradycji pluralizmu postaw badawczych, próby zmiany oric:·ntacji zarówno teoretycznej, jak i przedmiotowej, wreszcie refleksja etyczna związana z dyskusją na temat skutków praktycznego zastosOl'i;.mia rezultatów badań w życiu społeczno-politycznym. Tym próbom modernizacji antropologii kulturowej towarzyszą ostre dyskusje i spory na temat perspektyw rozwojowych owej dyscypliny, które jako żywo przypoDnnają nam okres rodzimych rozważań nad kryzysową sytuacją i rozdrożami polskiej etnografii 7. Na niektóre z tych dyskusyjnych problemów chci,,;łbym przede wszystkim zwrócić uwagę. 6 H. Russel Bernard, Th;e Human Way. Readings in Anthropology. York - London 1975, s. IX. 7 Zob. np. J. Burszta, Czy kryzys w etnografii. "Studia Metodologiczne" t. l, s. 91-104; J. Heyman, Etnografia na rozdrożu. "Współczesność" 1970, A. Posem-Zieliński, Optymistyczna wizja etnografii, "Współczesność" 1970. 2 - Lud. lorn LXI New t\\65, 7; :1r t3. ;l(' �18 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Zagadnienia te zostały tu zgrupowane w trzy zespoły problemów. W pierwszym zwrócono uwagę na społeczne uwarunkowania badań oraz na stosunek antropologów do otaczającego ich świata współczesnego. W drugiej grupie przedstawiono wysiłki zmierzające do stworzenia nowego modelu antropologii w oparciu o krytyczną ocenę tradycji i stanu dotychczasowego. Wreszcie na koniec naszkicowano zarys najważniejszych kierunków i orientacji metodologiczno-teoretycznych będących \'17 ciużej mierze rezultatem nowego stosunku antropologii kulturowej do dY5{~~·plinpokrewnych. DYLEMATY ANTROPOLOGII WSPÓŁCZESNOSCI ',Vspółczesna amerykańska antropologia kulturowa stanowi rezultat trój-2topniowej ewolucji tej dziedziny wiedzy 8. Jej narodziny i pierwszy okn:s rozwoju przypadł na lata triumfu kapitalizmu i trwał od zakończenia Wojny Domowej aż do lat gO-tych XIX w. Obowiązującym wówCZCi5 paradygmatem był społeczny darwinizm, a na gruncie antropologicznym panowała jego ewolucjonistyczna interpretacja w morganowskim w.vdaniu. Drugi etap rozwoju antropologii przypadł na lata liberalnych rdorm (1890-1945) i charakteryzował się powodzeniem historycznego empiryzmu ukształtowanego przez F. Boasa i jego uczniów, oraz wzrostem zainteresowania podejściem relatywistycznym uwzględniającym koncepcję kulturowego pluralizmu i zwracającym uwagę na związek cech OSClbD\\'ości z typem kultury. COf3Z wyraźniejszy staje się twórczy wpływ etnologii europejskiej, prc.viokujący do podjęcia studiówetnopsychologicznych (culture and personality approach), dyfuzjonistycznych (age-and-area theory), a przy koócu tego okresu także funkcjonalno-strukturalnych, przeszczepionych pod 'xpływem A. R. Radcliff-Browna i B. Malinowskiego. Jednocześnie powoli krystalizuje się typowe dziś dla amerykańskiej antropologii podejście komparatystyczne typu "cross-cultural studies". Nadal jednak w centrum zainteresowań znajduje się kultura konkretnej grupy etnicznej rozpatrywana pod kątem jej etosu, organizujących ją wzorów i konfiguracji oraz obowiązujących wartości i norm, co jest w dużej mierze rezultatem reakcji antyewolucjonistycznej. W pierwszej fazie tego, rzec można, kluczowego okresu rozwoju antropologii, który uczynił ją potęgą naukową, zainteresowanie badaczy 8 Wykorzystuję tu nieco zmodyfikowany schemat, zaproponowany przez E. R. WoHa, American Anthropologists and American Society, [w:] A. Tylcr (ed.l, Concepts and Assumptions in Contemporary Anthropology, "Proceedings of the Southern Anthropological Society" 1969, nr 3, s. 3-11. �Amerykmiska antropologia I!) kulturowa", skupiło sil' przede wszystkim na rodzimej egzotyce tkwiącej w indiańskich rezenvatach. Gorączkowe, acz systematyczne zbieranie informacji o odchodzących w przeszłość kulturach wydawało się wówczas nakazem chwili. Z biegiem lat zorientowano się jednak, iż równie pilne jest śledzenie bieżącego procesu zmian społeczno-kulturowych. Dla realizacji tego celu stworzono teorię akulturacji, którą - co ciekawe - uważano \': latach 3D-tych za nieantropologiczną, bowiem przedmiotem swych zainteresowań czyniła ona nie społeczność i kulturę tradycyjną, lecz form," przejściowe. Ta zmiana orientacji badawczej sprzyjała narodzinom antropologii stosowanej, której osiągnięcia służyły jednakowoż nie tyle Indianom, co modernizacji programów szkolnych dostosowanych do pot rzeb dzieci ze środowisk imigracy jnych. Trzeci, współczesny nam okres, otwiera umownie rok 1945, sytuujący Stan\ Zjednoczone w rzędzie światowych potęg politycznych, militarnych, ekonomicznych i naukowych. Rozpoczyna się ekspansja antropologii kultUfl>\Vej. jej dorobku, doświadczeń i orientacji, skutecznie teraz dystansującej brytyjską antropologię społeczną· Ulegają udoskonaleniu wypracowane Vi poprzednim okresie teorie, na powrót zostaje zwrócona uwaga na ewolucjonizm, rodzi się także potrzeba szerszego niż dotychczas uwzględni~:1ia perspektywy historycznej. W zakresie metod następuje dalszy postęp związany z przejmowaniem technik statystycznych i testów psychologicznych. Wraz ze zmianą otaczającego antropologów świata zmienia się także i przedmiot ich zainteresowań badawczych. Naukowa ekspansja USA oraz procesy dekolonizacyjne skłaniają badaczy do żywszego zainteresowania się krajami Trzeciego Swiata, w których szuka się zarówno egzotyki w "tradycyjnym" etnograficznym wydaniu, jak i problemów współczesnych przeobrażeń społeczno-kulturowych. Jednocześnie staje się poWGli widoczna tendencja do przechodzenia od studiów nad społecznościami pierwotnymi, prostymi czy plemiennymi, do badań społeczności chłopskich, co z jednej strony zbliża antropologię do socjologii, z drugiej zaś ułatwia dialog z kontynentalną etnologią europejską. Przełomem, który zamyka pierwszą fazę tego okresu, jest odejście tzw. "wielkiej antropologicznej generacji" uczonych, co następuje na przełomie lat 50-tych i 50-tych 9. Zamiast spodziewanej ery nowych wybitnych indywidualności następują teraz lata krytyki, dyskusji, obrachunków z przeszłością, co w dużym stopniu wiąże się z ogólną atmosferą radykalizacji poglądów amerykańskich kręgów uniwersyteckich w dobie 9 A. Hultkranz. h'escni Trends and 196~. V(;l. 1. S. 93. The Study Future of Tasks. North American "Temenos. Indian Studies Religion: in Comparative Retrospect, Religion" �20 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI wojny w Wietnamie, upadku mitu "welfare state" i aktywizacji społeczno-politycznej studentów. W ślad za ogromnym ilościowym wzrostem placówek antropologicznych na uniwersytetach i "college'ach" następuje wzrastająca dyferencjacja szkół, metod i kierunków, a wraz z krytyką dawnych orientacji dokonuje się powolny zwrot ku radykalizmowi w podejściu do zastanych dokonań. Postuluje się nie tylko potrzebę opracowania wielkich syntez, których bazą byłyby tysiące dotychczasowych studiów empirycznych, ale ró"vnież zwraca się uwagę na konieczność dalszego zacieśnienia i zbliżenia antropologii do współczesności i do uczynienia z niej nauki potrafiącej również analizować własne pluralistyczne społeczeństwo przemysłowo-miejskie. W ten sposób dokonany został istotny zwrot od prymatu rodzimych studiów indianistycznych ku zainteresowaniom "egzotycznym" i odległym Trzecim Swiatem, i w dalszym ciągu od dominacji badarl społeczeństw postkolonialnych i endokolonialnych do ""zrastającego udziału analiz społeczeństwa amerykańskiego, jego problemó\v etnicznych i sposobów życia (way of life). Niemniej badania rozwijają się we wszystkich trzech zasygnalizowanych wyżej kierunkach, świadcząc a rosnącej polaryzacji zainteresowań antropologów amerykańskich. Jeqynie proporcje udziału tych specjalizacji ulegają wyraźnym zmianom, przekształcają si" także warunki badań w ramach tych specjalizacji, określone obecnie ncwym układem relacji łączących przedmiot studiów, tj. analizovvane społeczności z ich podmiotem - zbiorowością antropologó"v. Na niektóre z tych zagadnień zwrócimy teraz nieco większą uwagI:. rozpoczynając od studiów indianistycznych. Kryzysowa sytuacja w te.i dziedzinie jest najbardziej wyraźna, co wiąże się prz'.'de wszystkim ze stopniową radykalizacją środowisk indiańskich postępującą od pał. lat 60-tych. Utworzenie "American Indian Movement", rosnąca popularnośf: haseł "Red Power", spektakularne akcje protestacyjne w Washingtonlc. Alcatraz i Wounded Knee, wzrost świadomości społeczno-politycznej i historycznej Indian 10, to wszystko czynniki niezbyt sprzyjające "spo· kojnym" badaniom nad tradycją i procesami akulturacji. Amerykańska antropologia, która od 100 lat oscylowała między uniwersyteckimi "campusami" a indiańskimi rezerwatami stała się w oczach tubylców jedn'l z głównych agend znienawidzonego "establishmentu". eitwierdzającą zacofanie Indian i ich status najuboższej grupy społecznej w USA. UświC1- New York 1968: A. M. Je:iephy . .Jr.. Freedom, Nev,' York 1972; w polskiej literaturze: E. Nowicka, Indianie nie z westernu, [w:] Obrazy świata bialycil. Warszawa 1973, s. 170-229; B. Kohutnicki, Nowe form;; spoleczneoo protest1ó Indian okupacja Alcatraz. "Etnografia Polska" 1972, t. 16. z. 2. s. 199-204. 10 Zob. np. S. Steiner, Red Power. The American The New Indians' Indian, Fight for �Amery1cmiska antropologia 21 k!llturcwa ... dcmienie sobie tego faktu zaowocowało falą niechęci do poddawania się badaniom antropologicznym. Podkreślano przy tym, iż tubylcy nie zamierzają być nadal "prywatnym zoo dla antropologów", którzy na swe studia oderwane od rzeczywistości przeznaczają znacznie większe fundusze, aniżeli cała pomoc rządowa udzielana Indianom. Najdosadniej myśl tę wyraził jeden z czołowych intelektualistów indiańskich, Vine Deloria Jr., który stwierdził, iż "nie powinniśmy być obiektem obserwacji dla tych, którzy w niczym nam nie pomagają" 11. Ten poważny zarzut znajduje uzasadnienie przede \\'szystkim w scientyźmie antropologicznych ujęć, przysłaniającym niejednokrotnie istotne problemy współczesnego życia. Obserwacje naukowe, produkcja publikacji, uczone dyskusje, terenowa weryfikacja teorii, a na\vet tzw. badania stosowane (applied researches) zamiast rzeczywiście służyć Indianom, przysparzają jedynie prestiżu amerykańskiej antropologii. Na dodatek wiele ustaleń naukowych spotyka się obecnie z gwałtowną krytyką działaczy indiańskich zarzucających "białym" specjalistom fałszowanie obrazu przeszłości indiańskiej kultury i jej deprecjonowanie. Ten ostatni zarzut odnosi się przede wszystkim do religioznawczych analiz indiańskich wierzeń i mitów. Gwałtowność tych ataków i ostrość zarzutów raz uzasadnionych, często jednak krzywdzących wielu zasłużonych dla sprawy indiańskiej antropologów, usprawiedliwia atmosfera obecnej walki politycznej Indian i budzenie się wśród nich nowej panindiańskiej świadomości etnicznej. 'W rezultacie antropologowie wycofują się ze swych indianistycznych zainteresowań, gdyż trudno jest im przełamać rosnącą barierę nieufności. Peza tym fundacje, które niegdyś nie szczędziły środków na popieranie tego typu studiów, obecnie wycofują się powoli z finansowania badań uznanych w kołach "sponsorów" za niepopularne ze względu na ich ewentL:alne reperkusje społeczno-polityczne. W rezultacie powstaje niepokojąca próżnia, której nie są w stanie wypełnić nawet historycy, cieszący się znacznie większym uznaniem wśród Indian. Ich bowiem ekspertyzy i opinie S8, obecnie często przywoływane jako argumenty w licznych procesach o prawa własności Indian do określonych terytoriów i sposobów ich u7ytkowania. Jednak obok prowadzenia pożytecznych studiówetnohistorycznych wzrasU.l potrzeba zajęcia się społecznościami indiańskimi osiadłymi w wielkich miastach. Ten ruch migracyjny nasila się z roku na rok, a indiańskie dzielnice powiększają liczbę swych mieszkańców, stwarzając \Ą;'ładzommiejskim nowe nieoczekiwane społeczne problemy; tymczasem zaś antropologowie wyraźnie zaniedbują problematykę badawczą zwią11 1870, V. Deloria, Jr.. Custer . 9B-99. Died for Your Sins: An Indian Manifesto, New York �22 ALEKSANDER POSERN··ZIELIŃSKI zaną z życiem miejskim Indian 12. Przezwyciężenie tego impasu b~dzie naj prawdopodobniej możliwe poprzez zmianę stosunku antropologów do Indian i odbudowę wśród nich utraconego autorytetu oraz dzięki studiom podejmowanym przez rosnącą liczbę badaczy indiańskiego pochodzenin. nie obciążonych stygmatem "białej", endokolonialnej antropologii. Zanik tradycyjnej kultury indiańskiej spowodował wzrost zainterc:sowań amerykańskich antropologów bardziej "egzotycznymi" terenami Początkowo były to wyspy Pacyfiku, ościenny Meksyk, czy zależne od CSA rejony antylskie. Natomiast po II wojnie światowej, wraz ze WZri;'item wpływów amerykańskich w Azji, Ameryce Łacińskiej i Afryce. amtól"\kańska antropologia rozpoczęł'a swą "trzecioświatową" karierę. Właśnie ten wyraźny związek ekspansji naukowej z ekspansją polityczno-ek;!1omiczną stał się w ostatnich latach obiektem szczególnie ostrej kr'/tyh Podkreślano z całym naciskiem fakt, iż amerykańska antropologia prz,,;jda w pełni tradycje związanej z kolonializmem etnologii zachodnioei..lrop~.;skiej, utwierdzając w ten sposób swe powiązania z "establishment.';'!1·'. wyrażane w znanym sloganie głoszącym, iż antropologia jest "dzieck.em zachodniego imperializmu" 13. Jednocześnie wskazywano, że dotychczasowe badania w krajach L'Zl'cich miały charakter "na,ukowego kolonializmu" i "intelektualnej eksploatacji" H, będącej uzupełnieniem dominacji politycznej i ekonomicznej. Istota tego zjawiska - jak twierdzono - polega na tym, iż centrum obróbki danych naukowych znajduje się w odległej metropolii, do l,tórej wY"v'ozisię materiały źródłowe w podobny sposób jak naturalne suro\\·ce. Nie to jest jednak najważniejsze, lecz fakt, iż rezultaty tych studiÓVl sbżą rozwojowi nauki ojczyzny badacza, zamiast wspierać postęp kra:jó\v i narodów badanych. Wskazuje się, iż ta sytuacja jest przyczyną rosnącej nieufności krajów Trzeciego Świata do tego rodzaju badań antropologicznych, co znajduje swój realny wyraz w coraz częstszych barierach wznuszonych przed ekipami naukowców pragnących prowadzić tam tcrew:\y,j eksplorację. Spotykamy się tu więc z podobnymi trudnościami, jakie towarzY'szą studiom indianistycznym, z tą jedynie różnicą, iż problem ten dotycz~; kwestii międzynarodowych i często jest uwarunkowany sprawami natury 12 Przykładem może być obszar tzw. Twin City (Minneapolis i Sto Pau!), który jest jednym z większych w USA skupisk miejskich Indian. Mimo to nie prowadzi się tam (dane dat. r. 1975/76) żadnych poważniejszych badań naukowych. Na temat sytuacji tej kategorii Indian zob. J. O. WaddeI and O. M. Watson, The American Indian in Urban Society, Boston 1971. 13 K. Gough, Anthropology: Child of Imperialism. "Monthly Review" 1968, vol. 19, nr 11, s. 12-27. 14 V. Deloria, Jr., op. cit., s. 97-100. �J\meryka1iska antropologia ku~tltro'U:Ja... czysto politycznej. Nie wdając się w tym miejscu w analizę zasadności i prz:vczyn tej totalnej krytyki dotychczasowych osiągnięć, stwierdzić jedynie można, iż jest ona wyrazem intelektualnej frustracji tych kręgów naukowych, które w porę dostrzegły niebezpieczeństwo grożące antropologii, związane z ewentualnością utraty szerszych możliwości bada\vczych na skutek jej izolacji od palących problemów współczesności i amerykocentryzmu. Aby przezwyciężyć ten kolejny dylemat, proponuje się pro\vadzt2nie tego rodzaju badań, które byłyby przydatne nie tylko dla rozwoju teorii zmiany kulturowej, ale służyłyby również społecznej praxis. Stąd głosy postulujące organizowanie mieszanych ekspedycji z udziałem miejsco\vych specjalistów, szkolenie tubylczej kadry naukowej, a nawet publikowanie rezultatów analiz w języku badanego kraju. Za ważne zadani!.: uznaje się takie studia, które pomagałyby swymi wynikami ludom postkolonialnym w odnalezieniu w istniejącej jeszcze tradycji swej zagubionej kulturowej osobowości oraz umożliwiłyby ochronę tubylczych kultur przed tego rodzaju unifikującym postępem cywilizacyjnym, który w S\wj istocie jest tylko zamaskowaną formą kulturowego etnobójstwa (ethnocide). Największe zainteresowanie skupia się jednak na tzw. antropologii rozwoju (anthropology of development) 1\ której przedmiotem studiów' są procesy modernizacji tradycyjnych społeczności chłopskich i plemiennych. Trudno tu nie wspomnieć o pionierskich pracach E. Wolin nad chłopstwem Ameryki Łacińskiej i ruchami ludowymi 16, oraz C. Gecrtza nad wzajemnymi uwarunkowaniami kultury, religii, sytuacji politycznej i ekologicznej indonezyjskiej wsi 17. Dużą popularnością cieszą się także badania nad społeczno-kulturowym pluralizmem krajów postkolonialnych o strukturze polietnicznej. Problemy te analizuje się zazwyczaj w ten sposób, by ukazać procesy przenikania się i nakładania podziałów kulturowych, rasowych, etnicznych, politycznych i klasowych. Wśród zagadnień najczęściej opracowywanych znajdują się problemy granic etnicznych i interetnicznych związków, kształtowania się świadomości etnicznej, społecznego znaczenia etnocentryzmu i stereotypów, roli migracji w procesie formowania się nowych grup mniejszościowych, adaptacji tradycyjnych społeczności do J. W. Benett and G. Thaiss, Survey Research in Anthropological Field [w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook of Method' in Cultural Anthropology, New York - London 1973, s. 325. If, E. R. Wolf, Peasant Wars of the Twentieth Century, New York-Evanston.San Francisco-London 1973; tenże, Sons of the Shaking Earth, Chicago 1959. 17 C. Geertz, Agricultural Involution: The Process of Ecological Change in Indonesia, Berkeley 1963; tenże, The Religion of Java, Glencoe 1960. 15 Work, �24 ALEKSANDER POSERN-ZIELI.ŃSKI zurbanizowanego trybu życia, wreszcie dyferencjacji i unifikacji etnicznej lA. Lista tych zagadnień wskazuje na rosnącą popularność kulturowej antropologii etnicznej, która charakterem stawianych sobie pytań oraz metodami badawczymi zbliża się do socjologii, ekonomij i nauk politologicznych. Szczególne zainteresowanie procesami etnicznymi i społeczeństwami pluralistycznymi znajduje również swe uzasadnienie w nowym podejściu do multikuIturowej rzeczywistości amerykańskiej i jej wewnętrznych interetnicznych procesów narodotwórczych. Ten blok problemów określa się w USA jako tzw. "studia etniczne" (ethnic studies). Udział antropologii w rozwiązywaniu tych zagadnień nie jest jeszcze zbyt duży, choć wzrasta on z każdym rokiem. Popularność i żywe zainteresowania studiami etnicznymi wiążą się przede wszystkim z ruchem odrodzenia sen tymedów etnicznych, z poszukiwaniami własnego dziedzictwa kulturowego wśród postimigranckich grup i upadkiem doktryny "tygla" (melting pot), głoszącej bezkonfliktowe stapianie się różnych zbiorowości etnicznych i reprezentO\'\'anych przez nie tradycji kulturalnych w nową jedną ogólncamerykańską cywilizację 19. Najważniejszym działem "studiów etnicznych" są badania nad AfroAmerykanami. rozpoczęte już przez M. Herskovitsa w latach 30 i 40-tych naszego stulecia 20. Ich znaczenie wzrosło niepomiernie w dobie gwałtownej walki Murzynów o swe polityczne, społeczne i ekonomiczne prawa oraz własną kulturową osobowość. Ruch "Black Power" stał się u progu lat 70-tych katalizatorem procesu narodzin nowej świadomości etnicznej wśród licznych grup i zbiorowości imigrantów, a także i ich potomków. Zjawisko to określane jako "odrodzenie etniczności" (revival of ethnicity) zwróciło na siebie szczególną uwagę nauk społecznych, głównie zaś socjologów i historyków. którzy bezzwłocznie przystąpili do intensywnych studiów nad ludnością meksykańską (Chicano studies), żydowską, azjatycką (Oriental studies) oraz nad tzw. "Białymi etnikami" (White ethnics), czyli po prostu Amerykanami pochodzącymi z nieanglosaskich krajów Europy, a więc głównie wschodniej, południowej i północnej. W ostatnim okresie do akcji tej włączyli się także antropologowie, zwracający uwagq na. rolę tzw. "małej tradycji" w utrzymaniu się odrębności kulturov'iej 18 Zob. L. Despres, Anthropological Complex Societies. "Current Theory, Anthropology" Cultural Pluralism 1968. vol. 9, nr and the Study tenże (ed.), Ethnicity and Resource Competition in Plural Societies, The Hague 1975. 19 Zob. na ten temat H. Kubiak, Rodowód narodu. amerykańskiego, Kraków of 1, s. 1-26; 1975. 20 tu przede wszystkim o pracy: The Myth of the Neguj Past, Boston badaniach zob. u N. E. Whitten and J. F. Szwed (ed.), AfroAnthropology, New York 1970. Myślę 1941. O bieżących American �.1merykańska ant,·opologi.a kultuTowa ... 25 poszczególnych grup, na procesy akulturacji i asymilacji, oraz na kulturowo uwarunkowane odmienności charakterów etnicznych 21. Ta wyraźna zmiana orientacji zainteresowań przedmiotowych antropologii spowodowała w okresie ostatnich 15 lat wyraźny zwrot w kierunku zacieśniania wiE~Zówz socjologią i folklorystyką. Obie wymienione dyscypliny legitymowały się już uprzednio sporym dorobkiem w zakresie badań nad współczesnym społeczeństwem amerykańskim. Obecnie z dośvv:adczenia tego zamierza skorzystać antropologia, wnosząc jednak na to pole badawcze swe własne metody i sposoby analizy, wypracowane \\. toku studiów nad społecznościami prostymi, względnie homogenicznymi Klamrą spinającą te dwi.e orientacje (socjologiczną i folklorystyczną) są wymienione już studia etniczne, raz koncentrujące się na ludowej t\\'órczości i jej współczesnych przemianach, to znów zajmujące się adaptacją imigrantów do "American way of life", rozpatrywaną z perspektyW) etnicznego getta. Ten ostatni problem wiąże się z prężną specjalizacją zwaną antropologią miejską (urban anthropology), która w warunkach amerykańskich gigantycznych metropolii posiada szczególne znaczenie. Wypada tu nadmienić, iż choć specjalizacja ta na dobre rozwinęła się dopiero w 1972 r. 22, to jednak czerpie ona swe soki z tradycji tzw. "community studies", rozpoczętych w latach 30 i 40-tych przez W. L. Warnera i H. M. i R. S. Lyndów, którzy dostarczyli nam opracowania słynnego już Yankee City i Middletown 2'1. Obecnie centrum zainteresowań przesunęło się z małego miasteczka na metropolię, w której analizuje się procesy urbanizacji społecznej, tj. adaptacji do miejskich warunków życia, oraz zjawisko tzw, urbanizmu, a więc kształtowania się form miejskiego sposobu życia 24. Obok postulatu przeorientowania antropologii na badanie społeczeństwa miejskiego, wyraźna jest także tendencja do objęcia studiami tych 21 Przeglądem tej problematyki może być lektura nowego pisma "Ethnicity. ,\n Interdisciplinary Journal of the Study of Ethnic Relations", którego pierwszy zeszyt ukazał się w 1974 r. 2~ W tym roku ukazało się pismo "Urban Anthropology" i biuletyn "Urban Anthropology New,letter", a dwa lata później praca G. M. Foster and R. V. Kempel" (cd.). .:1 nthropologist in Cities, Boston 1974. 23 R. S. Lynd and H. Lynd, Middletown: A Study in Contemporary American Culturc, New York 1929; tenże. Middletown in Transition: A Study in CulturaL Cr;T?·flicts, New York 1937; W. L. Warner and P. S. Lunt. The Social Life a Modern Community, New Haven 1941. Zob. także A. L. Bertrand i Z. T. Wierzbicki. Socjologia wsi 'UJ Stanach Zjednoczonych. Stan i. tendencje rozwojowe, W:-ocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 121-225. 24 E. M. Eddy (cd.) Urban Anthropology. Research Perspectives and Strategies . ..!°l'occedings of the Southern Anthropological Society" 1968, nr 2. (lf �26 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI zjawisk i instytucji współczesnej Ameryki, które określają codzienne warunki życia zarówno w mikro- jak i makroskali. Hasłem \vywoławczym jest tu idea "studying up" połączona z dążeniem do utrzymania holistycznego podejścia 25. Zgodnie z tą dyrektywą podejmuje się pierwsze próby antropologicznej analizy takich instytucji, jak banki, towarz~;stwa ubezpieczeniowe, wojsko, przemysł rozrywkowy, svstem komunikacji itp., słowem tej całej superstruktury, która decyduje o kształcie amerykańskiego społeczeństwa. Na ocenę wyników tych badań jest jeszcze za wcześnie, choć już obecnie widać wyrażnie, iż grozi im zagubienit: antropologicznej specyfiki i pogrążenie się w próbach pseudoor~;ginalnego powielania prac pokrewnych dyscyplin społecznych. Mimo, że antropologię kulturową wiążą z folklorystyką niepodważalne związki, to jednak sytuacja na tym polu w dużym stopniu przypomina rodzimy separatyzm obu tych specjalności. Dopiero w ostatnich latach niewidzialne, acz istotne przedziały powoli ulegają likwidacji głównie pod wpływem rosnącego znaczenia orientacji historyczno-antropologicznej w folklorystyce oraz studiów etnicznych i ludoznawczych w antropologii. Pierwsza orientacja, reprezentowana współcześnie przede wszystkim przez ośrodek R. Dorsona w Bloomington, Indiana, oddaliła się Gc! strukturalistycznych analiz i etno psychologicznych dociekań, koncentrując się na społecznym kontekście treści folklorystycznych, rozpatrywanych jako efekt specyfiki historycznej konkretnych kręgó\v środowiskowych i regionalnych USA. Preferuje się przy tym podejście antypozytywistyczne, krytykując jednocześnie dotychczasowe ujęcia atomizujące twórczość ludową i nieuwzględniające jej dynamiki rozwojo\vej 26. W drugim nurcie mieszczą się inspirowane przez dorobek etnolog li europejskiej studia ludoznawcze (folk-life studies), mające wypełnić dotkliwie odczuwaną lukę w pracach nad zaniedbywaną amerykańska kulturą ludową i popularną 27. Ten nurt badań antropologicznych obejmuje także swym zainteresowaniem pozaamerykańskie obszary, przede wszystkim społeczności chłopskie Europy (Bałkanów, Hiszpanii, Włoch, Austrii, Norwegii), gdzie prowadzi się coraz bardziej zaawansowane badania terenowe próbujące łączyć teoretyczny dorobek amerykańskiej an- 2~ L. Nader, Up the Anthropologist Perspectives Gained from Studying Ur. (w:] D. Hynes (ed.) Reinventing Anthropology, New York 1974, s. 284-311. 26 Organem tej orientacji jest "Journal of the Folklore Institute", któreg(, pierwszy numer ukazał się w 1964 r. jako pismo Instytutu Folkloru Uniwersytetu Indiana. Zob. także artykuły publikowane w: Toward New Perspectives in Folklorc, Austin 1972. 27 Zob. F. Lee Utley, A Role for Folk Life Studies in Th.e United Stateo . .,Ethnologia Europaea" 1971 (1970), vol. 4, s. 150-154. �Amerykańska antropologia .)- ....1 kulturowa ... tropologii kulturowej z ujęciami etnologii europejskiej 28. Spotykamy się tu zatem z typowym sprzężeniem zwrotnym ułatwiającym przenikanie idei i doświadczeń poprzez Atlantyk oraz łamiącym tradycje izolacjonizmu i partykularyzmu narodowych "szkół" etnologicznych 29. Wracając jednakże na grunt rzeczywistości amerykańskiej z\vróćmy uwagę na główne kierunki badań antropologicznej folklorystyki i ludoznawstwa. Tradycyjne zainteresowania indiańskimi mitami i folklorem Zachodu zostały uzupełnione studiami nad regionalnym zróżnico\vaniem amerykańskiej kultury ludowej pochodzenia anglosaskiego. Rozwinęły się także studia nad folklorem i tradycją Murzynów, Chicanos oraz szeregu białych grup etnicznych, takich jak np. Ukraińcy, Grecy, Rumuni, przy czym coraz częściej w centrum zainteresowania badaczy znajduje się hvórczość nowego typu, a więc ta, która powstała już na amerykańskim gruncie, zanika zaś dawny typ studiów zajmujących się głównie kulturowym bagażem imigrantów. Wreszcie coraz więcej uwagi z\vraca się na związek folkloru ze współczesną kulturą masową, wykorzystując w tym celu niektóre teoretyczne ustalenia M. Macluhana. Naj\viększą popularnością cieszą się w tym zakresie studia nad kontrkulturą młodzieżową związaną z ruchem kontestacyjnym i anarchistycznym, mistycyzmem i nilrkomanią 30. NURTY MODERNIZACJI Rejestr problemów badawczych rozpatrywanych przez amerykańską antropologię stanowi wyraźne świadectwo intelektualnego fermentu, jaki ogarnął interesujące nas kręgi naukowe w Stanach Zjednoczonych. Coraz 28 Zob. P. Leser, ,.Ethnologia America. Eu.Tupeon Ethnology (1970), vol. 4, s. 5-8: The Academic Europaea" and American L Portis Position 1967, vol. of 1, nr Anthropology. European Ethnology 4, s. 320-322; "Ethnolo;;ia in NO"rth Ch. H. Lange, EUl"opaea" Hill Winner, Studia nad spoleczno.0ciami chlopskimi. w antropologii amerykańskiej. "Etnografia Polska" 1974, t. 18, z. 2, s. 129-144. 29 Nie można jednak przeceniać wpływu europejskiej myśli etnologicznej i folklorystycznej, gdyż nadal słaba znajomość osiągnięć etnologii krajów Europy jest często szokująca. Niektórzy przyrównują stopień tej wiedzy do znajomości osiągnięć humanistyki arabskiej czy chińskiej, gdzie bariera językowa jest nieporównanie większa. Zob. R. Cohen, R. Naroll, Method in Cultural Anthropology, [w:] R. Cohen and R. Naroll (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 6. Sytuację tę zrnieniają nie tylko rosnące kontakty i coraz liczniejsze publikacje europejskich etnologów w języku angielskim, ale i działalność naukowa europejskich etnologów i folklorystów osiadłych na stałe w USA. 3D Ogólnej, choć w wielu miejscach uproszczonej charakterystyki współczesnej amerykańskiej folklorystyki dokonała ostatnio L. M. Zemljanova, Sovriemiennaja amierikanskaja fol'kloristika. Teoreticeskije napravlenija i tendencii, Moskva 1975. �28 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI 'vyraźniej odczuwana jest potrzeba szybkiej modernizacji nauki o człowieku i jego kulturze. Wyraża się ona w poszukiwaniach nowego modelu antropologii, takiego modelu, który w znacznie większym stopniu odpo,viadałby rzeczywistym potrzebom praktycznym i teoretycznym. Chodzi przy tym głównie o to, aby antropologia z jej metodami, przedmiotem badań, celami poszukiwań i praktycznymi osiągnięciami odzwierciedlała sytuację współczesnego świata. Jest bowiem nie do przyjęcia odgrodzenie się od niego nie\vidzialną barierą czystego scientyzmu. Cel ten antropologowie amerykańscy zamierzają osiągnąć zasadniczo trzema sposobami: 1) poprzez sygnalizowane już wyżej przeorientowanie tradycyjnych zainteresowań; 2) poprzez zastosowanie nowego podejścia, nowego sposobu oglądu rzeczywistości; 3) poprzez poszukiwania nowych form łączenia teorii z praktyką. Na niektóre aspekty tych trzech podstawowych dróg modernizacji antropologii, mających uratować ją przed skostnieniem, zwrócimy obecnie nieco uwagi. Od dłuższego już czasu toczy się spór na temat przedmiotu badań antropologii kulturowej i jej specyfiki mającej decydować o istocie odrębności owej dyscypliny. Nie należy sądzić, aby szybko przyniósł on konkretne vstalenia. Wiadomo jedynie, iż w centrum antropologicznych zainteresowań znajduje się różnorodnie definiowana kultura, którą poddaje się analizie z punktu widzenia jej powiązań z całokształtem procesów społecznych, uwarunkowań środowiskowych, przebiegu jej historycznych przekształceń oraz ram psychicznych określających zachowania się jednostek i grup. Takie szerokie ujęcie nie ogranicza w niczym kompetencji antropologii kulturowej, powodując jej przybliżenie się do szeregu dyscyplin pokrewnych. Jednocześnie mnęła tradycyjna bariera odgradzająca antropologię, zorientowaną dotychczas na badania społeczeństw prostych, od socjologii i pokrewnych nauk społecznych służących analizie społeczeństw złożonych (complex societies). W tej sytuacji wyznaczenie "typowego" dla antropologii pola badawczego jest już obecnie niemożliwe. Potwierdzają to również w pełni bibliografie antropologiczne, w których znaleźć można prace na wszystkie możliwe tematy. W takim układzie akceptowanym powszechnie hasłem-programem stało się powiedzenie: "let anthropology be what anthropologist do" (pozwólcie antropologii być tym, co czyni antropolog) 31, jako oddającym najpełniej obecny pluralizm zainteresowań. W ten sposób do grona dyscyplin ściśle związanych od dawna z antropologią, takich jak psychologia, ekologia, lingwistyka i prahistoria, dołączyła i socjologia. ~l D. Hymes, The Use of Anthropology: mes (ed.), R.einventing ..., op. cit., s. 7. Critical, Political, Personal, [w:] D. Hy- �Amerykmisku untropologta kulturowa ... 29 Wielu badaczy uważa nawet, iż integracja obu tych dyscyplin pod względem koncepcji jest niechybna, gdyż teoretyczne podstawy obu nauk muszą być tożsame. Inni podkreślają, iż zbliżenie to nie oznacza całkowitej fuzji, a jedynie zapowiada nową formę interdyscyplinarnej kooperacji., w toku której następować będzie antropologizacja pewnych działów socjologii i socjologizacja niektórych ujęć antropologicznych. Wskazuje się przy tym - nie bez racji - na rosnące znaczenie inspiracji i wpływu antropologii na socjologię amerykańską, która w humanistycznym, holistycznym i jakościowym podejściu antropologów do badanych społeczeństw dostrzegła obecnie szansę wzbogacenia swych własnych analiz 32. Zbliżeniu do socjologii towarzyszy również zjawisko prężnego rozwoju antropologicznych specjalizacji pogranicznych, takich jak antropolog.ia ekonomiczna, polityczna i prawna. Ten nurt wyraźnie nawiązuje do brytyjskich doświadczeń funkcjonalistów, choć w miarę zaawansowania badań uwidaczniają się w nim cechy typowo amerykańskiego eklektyzmu, polegające na zmiennym operowaniu metodami interpretacji w zależności od specyfiki rozwiązywanych problemów i charakteru stawianych sobie pytań. Wśród prób dążących do wypracowania nowego podejścia antropologii do badanej rzeczywistości społeczno-kulturalnej i vvłasnej dyscypliny wyróżnić można trzy - jak się zdaje - główne orientacje. Pierwsza z nich koncentruje się na sprawach warsztatowych, uwypuklając znaczenie wypracowania i doboru właściwych metod zbierania i obróbki danych, druga cechuje się antyscientystycznym zaangażowaniem humanistycznym na nowo "odkrywając" dla antropologii człowieka i jego istotne problemy egzystencjalne, wreszcie trzecia orientacja podkreśla przede wszystkim swe zaangażowanie społeczno-polityczne i z tej racji określana jest często jako "antropologia radykalna". Przyjrzyjmy się teraz pokrótce owym orientacjom, pamiętając jednak o tym, iż są one jedynie sweg,) rodzaju konstrukcjami idealnymi, nie występującymi prawie \'1 stanie "czystym" w amerykańskiej rzeczywistości naukowej. Z reguły bowiem mamy do czynienia ze splotem poglądów reprezentatywnych dla wszystkich tych trzech nurtów, a jedynie ich wzajemne proporcje i rozkład akcentów świadczyć mogą o rzeczywistych preferencjach. Pierwsza orientacja, którą określa się czasami jako "scientific approach" (podejście czysto naukowe) w doskonaleniu teoretycznych rozważań, metodologii, technik analizy i metod pracy terenowej, szuka swoistego remedium, mającego nobilitować antropologię do rangi "prawdziwej" nauki, ustalającej twierdzenia typu nomologicznego. Zwraca się 32 Tendencję tę zauważył również P. Sztompka, analizujący sytuację czesnej socjologii amerykańskiej. Zob. P. Sztompka, Dylemaiy socjologii kańskiej. "Studia Socjologiczne" 1974, nr 2(53), s. 161-162. współamery- �;'\0 ALEKSANDER POSERN-ZIELrNSKI więc coraz większą uwagę na problemy konstrukcji teorii i sposoby ich konfirmacji oraz falsyfikacji, a także na metody dochodzenia do generalizacji antropologicznych. Podkreśla się programową otwartość metodologiczną, która wyraża się w skłonności do łatwego przyswajania interpretacyjnych ujęć pokrewnych dyscyplin wykorzystywanych następnie w toku analiz materiału antropologicznego. Dyskutuje się na temat krytyki źródeł i różnych modeli analizy. Modernizuje się również w szybkim tempie asortyment technik analitycznych, wzbogacany coraz częściej a dorob~~kstatystyki matematycznej, skomplikowane testy psychologiczn(:', ujęcia strukturalne, taksonomiczne i semantyczne. Jednocześnie przykłada się wielką wagę do udoskonalenia pracy tereTIO\vej:zauważono bowiem słusznie, że im doskonalsze stają się techniki analiz:--, tym wyraziściej ukazują się podstawowe niedoskonałości materiału empirycznego. Stąd też bierze się przypisywanie coraz większego zl13czenia takim problemom, jak: opis atmosfery psychicznego kontaktu ekipy badawczej z badaną społecznością, uniformizacja kwestionariuszy w celu uzyskania większej porównywalności danych, rola międzykulturowej przekładalności pojęć wyrażanych w odmiennych językach, odpowiedni dobór metody obserwacji uczestniczącej, wreszcie możliwości v-prowadzania do badań terenowych eksperymentów i sposoby weryfikacji błędó\v zarówno respondentów, jak i antropologów. Jednym z najlepszych przeglądów- wszystkich tu wymienionych problemów i wielu jeszcze innych zagadnień jest bez wątpienia ogromna i wielce pożyteczna praca A Handbook of Method in Cultural Anthropology, na którą złożył się trud blisko 50 uczonych, w części związanych z wysoko cenionym Northwe~tern University z Evanstone, Illinois 33. Doskonalenie warsztatu antropologicznej analizy, wzbogacanie go o metody standaryzowane i sporą dozę statystyki matematycznej, coraz liczniej~ze próby budowania formalnych modeli zjawisk i procesów, wywołały poważną krytykę części antropologów orientujących się na odmienny typ badań. Ten antyscientystyczny kierunek określa swe podejście do studiów nad kulturą jako tzw. "humanistic approach" (humanistyczne podejście), nawiązując w ten sposób wyraźnie do szerszego nurtu odnowy amerykańskich nauk społecznych, zwanego "nowym humanizmem" 34. Wyrósł on na gruncie surowej krytyki dotychczasowych osiąg33 Tom ten, publikowany pierwszy raz w 1970 r., zawiera prawie tysiąc stron dwuszpaltowego druku. Został wydany przez Ronalda Cohena i Raoula Narolla, którzy zebrali w nim artykuły na temat epistemologicznych aspektów antropologii, krytyki źródeł, budowy teorii, metodyki pracy terenowej, modeli analizy etnograficznej, problemów kategoryzacji i komparatystyki w antropologii. 34 L. H. Warshay. The Current State of Sociological Theory: Diversity, Polarity,. Empiricism and Social Theories. "The Sociological Quarterly" 1971, vol. 12,. nr 1, s. 39. �.\mery/w1iska antropologia kuituro1JJa .. 31 niet. Dyskusje na ten temat przybrały jednak na sile dopiero od r. 1970, kiedy to nowojorska ,.New School for Social Research" powołała do życia pismo pod znamiennym tytułem "Critical Anthropology". Na jego łamach. a także i w innych periodykach, takich jak np. "Current Anthropology", czy "Nevvsletter of American Anthropological Association", zwracano U\\'ng~, iż scientyzm i superspecjalizacja spowodowała rosnące oddalaniE' się nntropologii od człowieka i jego problemów życiowych. Podk,'eślan0 przy tym, iż dalsza kontynuacja pozytywistycznego podejścia uczyni z antropologii dyscyplinę dostarczającą "lifeless description of human life" (pozbawionych życia opisów ludzkiego życia) ~5. Nabzetn chwili jest jednak nie tylko przezwyciężenie tego sterylnego i'cient:-'zmu, ale także powstrzymanie rosnącej dyferencjacji antropologii rozpadającej si(~ na wąskie, wzajemnie izolowane subdyscypliny, tracące z pola widzenia całokształt problematyki i dostarczające coraz \vi<:kszt:j ilości publikacji na tematy o coraz mniejszej wadze 36. W zakresie propozycji metodologicznych humanistyczna orientacja antropologiczna proponuje rozwijanie metod jakościowych, takich jak introspekcja, obserwacja uczestnicząca, metoda biograficzna, a więc umożliwiających takie :.pogłębianie·' studiów, których celem byłoby dotarcie do warstwy norm. \"'artości, idei i celów ludzkich działań, bez jednoczesnej utraty bezpośredniego kontaktu z badaną społecznością. Badacze reprezentujący to stano\visko, odcinając się od tradycji behawioryzmu proponują, aby nO'Na wersja antropologii kulturowej przybrała nazwę "nowej etnografii" (m·\\· ethnography) :n. Propozycja ta wraz z renesansem popularności nazwy ..etnologia", którego przejawem jest choćby powołanie takich czasopim:.. jak "Ethnology" i ostatnio "American Ethnologist" (1974 r.), jest również symbolicznym odwrotem od poddawanej krytyce tradycyjnej antropologii kulturowej. ]';ow" etnografia rna być "krytyczną", "dialektyczną" i "refleksyjną" \VErsją dawnej antropologii kulturowej ~8. Pierwszy przymiotnik akcentować ma ideę wyzwolenia się spod wpływów obowiązujących paradygmatów antropologiczn\"Ch i pozytywistycznych ideologii "value-free-scie- j,; BC':'eman G. D., Anemic and Emetic Analyses in Social Anthropology. "American Anthropologist" 1966, vol. 68, s. 350. ~fi M. Harris, T/w Rise of Anthropological Theory. A History of Theories of CuUure. New York 1970, s. 3. 87 Jako jeden z pierwszych propozycję takiej nazwy przedstawił W. Sturtevant, Studies in Ethnoscience ("American Anthropologist" 1964, vol. 66, cz. 2, s. 99-131), który jednakże reprezentował odmienny nurt odnowy antropologii, poszukujący w lingwistyce impiracji dla dalszych studiów. S8 Zob. B. Scholte. Toward a Reflexive and Critical Anthropology, [w:] D. Hymes (cd.), Reinventing Anthropology ..., op. cit., s. 430-457. �32 ALEKSANDER POSERN-ZIELl' SKI nce" (nauki wolnej od wartościowań). Z kolei "dialektyczny" aspekt nOwej etnografii tkwi w postulatach łączenia teorii z praktyką i społecznej odpowiedzialności badacza za skutki swych zawodowych poczynań. Antropolog winien bowiem nie tylko zaspokajać swe ambicje nauko\VE i wzbogacać teorię kultury, ale również działać tak, by rezultaty jego studiów były także przydatne dla członków badanej społeczności. Wreszcie przymiotnik - "refleksyjny" - oZnacza takie podejście, które świadczyłoby o rzeczywistym humanistycznym zaangażowaniu, istotnym przede wszystkim przy wyborze przedmiotu naukowych dociekań. Selekcja problemów badawczych winna bowiem wynikać z koncepcji odnowionej antropologii, której naczelnym zadaniem jest służenie rCi.1lizacjiludzkiej wolności. To zaangażowanie ma się przejawiać m. in. w takim doborze problematyki, który byłby uzasadniony przez aktualną sytuację społeczno-kulturową konkretnych środowisk zagrożonych np. zagładą lub utratą własnej osobowości kulturowej, czy też objętych nurtem gwałtownych przemian. Byłaby więc to antropologia reagująca bez opóźnień na bieżć1ce, najbardziej palące problemy współczesności. Nic zatem dziwnego, iż orientacji tej nadaje się często nazwę "urgent anthropology" (pilna, nagląca antropologia). Refleksyjny stosunek do wyboru konkretnej tematyki winien odpowiadać także refleksyjnej akceptacji określonej metody ć.lllalizy.Ta ostatnia powinna być zawsze dobierana do problematyki badawczej, nigdy zaś odwrotnie, a więc tak jak czyni się to jeszcze często obecnie tylko w celu zademonstrowania warsztatowej wirtuozerii. Nie trudno zauwa7;."::ć, iż podejście proponowane przez zwolenników "urgent anthropology" Jest o tyle słuszne, o ile będzie ono uzupełnieniem innych badań ważnych dla rozwoju teorii kultury, a nie posiadających często bezpośredniego związku z praktyką społeczną. \V przeciwnym wypadku grozi antropologii, podobnie jak i socjologii amerykańskiej, co trafnie zamvażył :iuz P. Sztompka, rezygnacja "z naukowych, uogólniających ambicji ..." ~': i przyjęcie pozycji naiwnego w gruncie rzeczy pragmatyzmu. Trzeci nurt odnowy antropologii powstał w istocie z "lewego" skrzydła orientacji humanistycznej, wiążąc swą bezkompromisową i totalną krytykę tradycyjnych kierunków z hasłami polityczno-rewoluc.yjnymi. Przedstawiciele "radykalnej antropologii' atakują kolonialne i imperialistyczne korzenie nauki o człowieku i jego kulturze, zdecydowanie odrzucają wszelkie związki współczesnej antropologii z "establishmentem" i przeciwstawiają się przerostowi znaczenia technik badawczych spychających na dalszy plan same problemy. W swej krytyce, pozbawionej częstokroć konstruktywnych rozwiązań, posuwają się oni tak dalece, iż 89 P. Sztompka, op, cit., s. 173. �ALEKSANDER POSER""-ZIELINSKI określają dotychczasową antropologię jako wyrafinowaną ludyczną pseudonaukową specjalizację "białeg,o człowieka", która - poprzez swe funkcje rozrywkowe -- umożliwia sfrustrowanym klasom średnim iluzoryczną ucieczkę od monotonii kapitalistycznej codzienności w świat fascynującej egzotyki. Interpretowane w tym samym duchu badania terenowe przedstawia się z kolei jako wyszukaną formę intelektualnej turystyki 40. W poglądach zwolenników tej orientacji dostrzec można silne wpływy anarchistycznego neomarksizmu i trockizmu tzw. nowej lewicy. Czerpie się również obficie z teoretycznego dorobku rewolucyjnych ideologów Trzeciego Świata (F. Fanon, E. Guevara, Mao-Tse-Tung, Kim-Ir-Sen), Podstawowym celem radykalnej antropologii winno być bezpośrednie zaangażowanie badaczy w działalność polityczną względnie rewolucyjną wszędzie tam, gdzie istnieją ku temu odpowiednie warunki, aby wiedzą teoretyczną i znajomością mechanizmów społeczno-kulturowych zmian służyć szybszym transformacjom anachronicznych struktur społeczno-politycznych. Stanowisko to, cieszące się pewną popularnością w niektórych koła,;:h młodych adeptów antropologii w dobie wojny w Wietnamie, obecnie traci zwolenników. Złożyło się na to wiele przyczyn, wśród których takie, jak utopijność haseł, brak możliwości ich realizacji, dogmatyzm polityczny i uproszczenia w interpretacji rzeczywistości społecznej należą z pewnością do ważniejszych. Ferment wniesiony przez radykalnych antropologów nie poszedł jednak na marne, sprzyjał on bowiem kształtowaniu się krytycznej autorefleksji szerokich kręgów antropologicznych, uzmysławiał badaczom ich własne społeczne uwikłania, wskazał na pewne nowego typu możliwości badań procesu rewolucyjnego, wresz'Cie przyczynił się do wzrostu zainteresowań amerykańskich antropologów teoretycznym dorobkiem marksizmu 41. Nie można tu pominąć także ich zasług: w dziele ożywienia dyskusji na temat etyki badań antropologów i ich odpowiedzialności za wykorzystanie efektów studiów terenowych. Na te aktualne problemy wskazywali zresztą prawie wszyscy przedstawiciele orientacji humanistycznej. Punktem zwrotnym owej dyskusji stało się ujawnienie współudziału antropologów w anty partyzanckich projektach opracowanych przez Pentagon S, Willis, Skeletons in the Anthropological Closet, [w:] Hymes (ed.), s. 141-142. H Zob. M. D. Caulfied, Culture and Imperialism. Proposing a New Dialectic, [w:] Hymes (ed.), op. cit., s. 182-212. Innym przykładem może być koncepcj,1 tzw. "kulturowego materializmu" - będąca połączeniem materializmu historycznego i kulturowej ekologii neoewolucjonistów. Zob. M. Harris, op. cit., s. 654-687. Warto odnotować także wzrost zainteresowań twórczością K. Marksa, w czym największe zasługi położył L. Krader, The Ethnological Notebooks of Karl Marx, Assen, Holland 1974; tenże, The ilsiatic Mode of Production, Assen 1975. 40 O)). 3 - W. cit., Lud, tom LXI �Amerykariska ant.ropol()gi.a kulturowa ... do walki z ruchami lewicowymi w Ameryce łacińskiej i Tajlandzie 42. Afera ta spowodowała szybkie uformowanie (1970 r.) Komitetu do Spraw Etyki (Commitee on Ethics) przy "American Anthropological Association" który zaatakował jawną i bezpośrednią, czy nieświadomą i pośrednią kooperację antropologów z agend.ami rządowymi w badaniach maj,ących na cel!l - nie tyle dobro badanej społeczności, co interes racji stanu. Dotyczyło to w szczególności studiów nad Indianami i Murzynami OI'az badań prowadzonych w krajach trzecich. Jednym z podstawowych pryncypiów nowej etyki zawodowej staje się powoli zasada, w myśl której antropolog nie może działać wbrew interesom badanej przez siebie wspólnoty i w żadnym razie nie może uchylać się od odpowiedzialn:;ści za praktyczne skutki swych analiz 43. Ta nowa postawa spowodowała konieczność zreformowania dotychczasowych zasad obowiązujących w antropologii stosowanej (applied anthrop8logy), w myśl których rzeczą antropologa było dostarczanie ekspertyz, a sprawą polityka czy działacza społecznego podejmowanie decyzji. Taki podział ról poddaje się obecnie surowej krytyce, wskazując na konieczność~ uczestnictwa badacza we wszystkich fazach procesu kierowanej zmia:1Y społeczno-kulturowej. Jedną z ciekawszych prób odejścia od tradycji antropologii stosowanej jest program tzw. badań oddziaływujących, wysuwany przez tzw. "action anthropology" 44. Preferuje on takie dziabnie antropologa, które umożliwia mu nie tylko integrację z badaną wspólnotą, ale i subtelne oddziaływanie na przebieg zmian, zwykle przez nit go prowokowanych. W tym układzie badacz pełni jednocześnie rolę tem:etyka, agenta zmiany i ukrytego przywódcy wspólnoty. Nieliczne dotąd próby realizacji takiego programu spotkały się jednak z ostrą kryt,\"};:'1' która zarzuca "oddziaływującej antropologii" utopijność założeń (jednostkowe działania w izolowanych społecznościach nie mogą przynieść więk,zych efektów w makroskali), brak kontroli nad takimi eksperymentami społecznymi i arbitralność rozwiązań, wreszcie wąski praktycyzm od'.vracający się od badań empirycznych o ambicjach teoretycznych 45. 4~ J. L. Horowitz ReLationship between (ed.), The Rise and Fall Social Science of Project and Practical E. Wolf and J. Jorgensen, Anthropologists Review of Books" 1970, nr 19, s. 26-35. on Camelot: Studies in the Cambridge, Mass. 1967; Warpath. "The New York Politics, the 43 Totcard on Ethics for Anthropologists. "Current Anthropology" 1971. vol. 12. 3 (wypowiedzi J. G. Jorgensena, R. N. Adamsa i D. J, Jone,:a), s. 321-356. 41 R. Piddington, A.ction Anthropology, [w:] Applied Anthropolugy, J. M. Clifton (e d,), Boston 1970, s. 127-143, 45 J. F'risch, "Action" Anthropology, "Scientific" llnihro]Ju!u[ju and 11merican Indians. ,.New Unive,sity Thought" 1971, vol. 7, s. 12-15. K. H. ~;chlesier, flc;ioT< 11, �ALEKSANDER PLURALIZM POSERN-ZIELIŃSKI KIERUNKOW 35 I ORIENTACJI Pluralizmowi przedmiotowych zainteresowań amerykańskiej antropologii kulturowej i różnorodnym koncepcjom przyszłościowego modelu antropologii odpowiada obecnie również pluralizm postaw badawczych. Wynika on przede wszystkim z akceptacji różnorodnych koncepcji kultury, określających przecież perspektywę oglądu przedmiotu badań, rodzaj i charakter stawianych sobie pytań i uzyskiwanych na nie odpowiedzi, dobór metod analizy i zasad interdyscyplinarnej współpracy. Nie bez znaczenia jest również ciążenie tradycji, czyli spuścizny dominujących niegdyś szkół i kierunków, których zmodernizowane kontynuacje odgrywają również współcześnie poważną rolę. Towarzyszą im jednak postawy nowe, wyrosłe na fali krytyki i opozycji względem poprzednich orientacji. W rezultacie w tej prawdziwej amerykańskiej mozaice antropologicznej wyróżnić można co najmniej pięć najważniejszych orientacji, a mianowicie: psychologiczną, lingwistyczną, statystyczną, ekologiczną i historyczną. Podana tu kolejność, której będziemy się trzymali w naszym skrótowym przeglądzie., odpowiada również z grubsza popularności pcszczególnych postaw antropologicznych w Stanach Zjednoczonych. Współczesna orientacja psychologiczna jest w prostej linii spadkobierczynią tzw. "culture-and-personality approach", zwanej również niekiedy studiami nad osobowością w kulturze (personality-in-culture studies). Z tej też racji kontynuuje ona tradycje zainteresowań nauk behawioralDych, choć \V znacznie większym zakresie uwzględnia ona splot uwarunkowań społeczno-ekonomicznych i kulturowo-historycznych. Jeden z czołowych jej reprezentantów, A. F. C. Wallace, określił nawet tę orientację jako "the new culture-and-personality approach" 46, inni natomiast skłonni są używać jeszcze starszych określeń w rodzaju etnopsychologii lub psychologicznej antropologii. Nie jest to bynajmniej orientacja jednolita, rozpada się ona bowiem na kilka kierunków, wśród których co najmniej trzy zasługują na wzmiankG· Pienvszy z nich tworzą tzw. międzykulturowe studia osobowościowe (personality cross-culturally studies), koncentrujące się na badaniach poróvvnawczych osobowości kulturowych, ze szczególnym uwzględnieniem dociekań nad działaniem mechanizmu tzw. orientacji poznawczej, czyli obrazu społeczno-kulturowej rzeczywistości kształtowanego przez doświadczenie jednostki 47. Dużym powodzeniem cieszy \ the Southern Cheyenne. "Current Anthropology" 1974, vol. 15, m 3. s. 277-283 i komentarze: s. 289-303. 45 A. F. C. Wallace, The New-Culture-and-PersonaLity, [w:] T. Gladwin and W. Sturtevanl (cd.), Anthropology and Human Behavior, Washington 1962. 41 R. B. Edgerton, Method in Psychological Anthropology, [w:] R. Naroll and R. Cr,!,('n (cd.l. A Handbook ..., op. cit., s. 338-352. r1nthro!Jol.o(J!I and �3G A?nerukariska antroJJolo'Jia kulturo1.cn .. , się także specjalizacja zwana "etnopsychiatrią" i to głównie ze v/zględu na jej związek z praktyką społeczną oraz programami szeregu agend służby zdrowia. Studia te obejmują zjawiska patologii i ich kulturowe uwarunkowania, zajmują się także związkami zachodzqcymi między zmianami kulturowymi a stanem zdrowia psychicznego. co w dobie intensywnych procesów modernizacji, asymilacji i akulturacji \vielu społeczności ma kapitalne znaczenie 48. Trzeci kierunek tej orientacji można by nazwać etnopsychohistorycznym, a to z tego wzglc;clu, iż próbuje on stosować interpretację etnopsychologiczną do faktó\v historycznych, nawiązując w ten sposób do modnej obecnie psychohistorycznej interpretacji procesu dziejowego. Ulubionym przedmiotem badań są zwykle zmiany społeczne, ruchy religijne, kontakty interetniczne, konfrontacje ideologii, funkcje różnych form religii itp. A. F. C. Wallace, W. La Barre i D. F. Aberle to jedni z czołowych przedstawicieli tego nurtu MI. Ogólnie rzecz biorąc, w zakresie metod analizy orientacja psychologiczna wykorzystuje najnowsze osiągnięcia psychologii, w mniejszej mierze czerpiąc z technik typowo antropologicznych. Dało to m. in. powód dD krytyki wskazującej, iż psychologiczna antropologia staje się powoli po prostu między-kulturową wersją zwykłej psychologii. Jednym z pomostów łączących orientację psychologiczną z lingwistyczną jest bez wątpienia relatywistyczny kierunek "poróvmawczych badań nad podmiotowo ujmowaną kulturą" (cross-national research into subjective culture). Nawiązuje on otwarcie do psycholingv"ist\'cznej szkoły E. Sapira i B. Whorfa 50, postulując badanie komparatystyczne wartości, stereotypów, postaw, odczuć, znaczeń, z uwzgl(,'c1nieniem pełnej lokalnej specyfiki wynikającej z odmienności kultur i Jf,'zykó\v. Naczelnym celem tego kierunku jest zrozumienie ludzi obcej kultury możliwe jedynie poprzez interpretację posługującą się pojęciami ich 'własnego systemu semantycznego. Aby cel ten osiągnąć, reprezentanci tego kierunku zwracają szczególną uwagę zarówno na elementy uniwersalne, jak i na specyficzne, które decydują o unikalności poszczególnych systemów kulturowych. Systemy te określają przecież odmienność narodowych zachowań. Zadaniem badacza jest natomiast wy jaśnienie przyczyn ·18 B. C. Maday, The Ethnologist and Mental Health. "Ethnologia Europaea" 1970, 'lal. 4, nr 4, s. 33-37. 49 Zob. np. R. J. Lifton and E. Olson (ed.), Explorations in PSlIchohistory. The Welljeet Papers, New York 1974; A. F. C. Wallace, Religion: /łn Anthropological View, New York 1966; W. LaBarre, The Ghost Dance. The OriQins oj Religion. New York 1972; D. F. Aberle, The Peyote Religion among the NavałlO. "Viking Fund Publications in Anthropology" (New York) 1966, nr 42. 50 Charakterystykę tej orientacji daje A. Schaff, Język a po::.:nanie, Warszawa 1964, w rozdziale "Etnolingwistyka: Hipoteza Sapira- Whorfa", s. 79-130. �Amerykańska antropologia kultu1·ou:a ... 37 i mechanizmów tego zróżnicowania 51. A zatem mamy tu do czynienia z no,-""ąwersj<l badań nad charakterem narodowym, które - co warto przypomnieć - roz,,:,ijały się w latach ostatniej wojny, głównie w celu ,głębszego poznania przeciwników i sojuszników Stanów Zjednoczonych. Obok tradyC\jnie już rozwijanych zainteresowań związkami kultury i języka wzrasta również znaczenie studiów nad niejęzykowymi sposobami IWfl1UnikO\vania.Najmodniejszym jednak działem antropologii lingwistycznej jest kierunek określany jako "etnonauka" (ethnoscience), etncsemantyka czy ludowa taksonomia (folk taxonomy). Jest on nową wersją dawnych badań nad wiedzą ludową. Kierunek ten koncentruje się na badaniach systemu znaczeń, poprzez które ludzie różnych kultur \vidzą świat jako uporządkowaną całość, zajmuje się rolą tych znaczeń \v systemie poznawczym, wreszcie interesuje się ustrukturyzowaniem ludzkiej wiedzy. W myśl tych wytycznych powstają zatem studia na temat np. etnobotaniki, etnozoologii, etnoanatomii itp. konkretnych społeczności, rekonstruujące wiedzę tych grup o fragmentach otaczającej ich rzeczywistości. Stają się one podstawą do międzykulturowych studiów epistemologicznych, mających za zadanie nie tylko odkrywać reguły myślenia i uniwersalne prawa rządzące wiedzą, ale i dotrzeć do istoty badanej kultur)' niejako od środka poprzez analizę poznawczej zawartości wyrażeń j~zykowych. W ten sposób specjaliści od "ethnoscience" usiłują znaleźl' odpowiedź na pytanie: jak przedstawiciele konkretnej kultury postrzegają otaczający ich świat i jak specyfika tego postrzegania, odzwierciedlona w języku, złączona jest z lokalnym systemem kulturowym 52. Specjalizacja ta ukształtowała się w latach 60-tych. Łączono z nią wówczas duże nadzieje, sądząc, iż zrewolucjonizuje tradycyjną antropologię i przybliży ją człowiekowi. Stąd też. określano niejednokrotnie "ethnoscience" jako jedną z ważniejszych gałęzi "nowej etnografii" 53. Obecnie wydaje się jednak, iż kierunek ten znalazł się również w awangardzie nurtu scjentystycznego, oddalając się systematycznie od tzw. humanistycznego podejścia. Wyrazem tego są przede wszystkim metody analizy. wykorzystujące obficie dorobek najnowszy strukturalnego językoznawstwa, statystyki i teorii mnogości. Ch. E. O~gcod. On the Strategy of Cross-National Research into Subjective Iw:] The Social Sciences. Problems and Orientations Selected Studies . ..Studic!> in the Behavioral Sciences" vol. 4, The Hague-Paris-La Haye 1968, s. 475~507. 52 O. Werner and J. Fenton, Method and Theory in Ethnoscience OT Ethnoepistemuloal!, [w:J R. Naroll and R. Cohen (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 537-578 i tam dalsza bibliografia. Zob. także krytykę tej orientacji u M. Harrisa, The Rise of Anthropological Theory, op. cit., s. 568-604. 53 Zob. przypis 37. ;.1 Culture, �38 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI Ze statystycznym podejściem łączą się w amerykańskiej antropologtl przede wszystkim tzw. "cross-cultural researches" (badania międzykulturowe). Są one jednocześnie metodą analizy faktó~ kulturowych, kierunkiem interpretacji zróżnicowań społeczno-kulturowych, który dąży do ustanowienia globalnych generalizacji. Stanowią również system klasyfikacyjno-informacyjny o poszczególnych kulturach i ich treściach Nurt ten czerpie inspiracje z antropologicznej teorii areałó,,' kulturowych, nawiązuje do tradycji socjologicznej szkoły Yale, od\vołuje się także często do niektórych prekursorskich idei samego E. B. Tv lora, 'wreszcie rozwija pomysły wypracowane w europejskich ośrodkD::h etnograficznych badań atlasowych. Jest on także bez wątpienia prób,! zapanowania nad wzrastającymi nieustannie zasobami etnograficznych danych, wykorzystującą najnowsze techniki i metody ich kodowunia i nast~imie przetwarzania. Może być on również traktowany jako kolejne dążenie do odejścia od analiz mikrostrukturalnych na rzecz m,łkrostrukturiJlnych lub wręcz globalnych. Bada się więc porównawczo zasięgi poszczególnych instytucji, artefaktów, typów zachowań, wzorów kulturowych, głównie w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji. Dla maksymalnego zmniejszenia negatywnych skutków atomizującej kulturową rzeczywistość statystyki, stosuje się w analizach szeroki asortvment technik właściwego doboru prób (sampling technique). co ma umożliwić uzasadnione porównywanie zbiorów treści kulturowych, reprezentatywnych dla poszczególnych jednostek etnicznych i uwzględniających unikalność ich kul tury 54. W ramach tej orientacji wyodrębnić można dwie podstawowe ,.szkcły". Pierwsza z nich, łącząca się z nazwiskiem H. E. Drivera, zorientowana jest na badanie Indian Ameryki Północnej. Interesując się korelacjami różnorodnych elementów kulturowych, ukazuje je \\'szakż,::, w ich historycznej i geograficznej zmienności 55. Druga "szkoła", zWlązuna przede wszystkim z nazwiskiem G. P. Murdocka, porzuciła europejską koncepcję kartogramu etnograficznego na rzecz wyszu:·;anej kwantytatywnej analizy zakodowanych informacji, wymaganej przez technikę elektronicznego przetwarzania danych 56. F. W. Moore, Current Trends in Cross-Cultural Researcr'" ~W:] Tile SociaL op. cit., s. 469-474. 55 H. E. Driver and W. M. C. Massey, Comparative Studies oj North rll'<cricun Indians. "Transactions of the American Philosophical Socic!y" 1957, '101. 47, s. 165-456; H. E. Driver, Introduction to statistics for Compa.ra.tive Research, rw:] F. W. Moore (ed.), Readings in Cross-Cultural Methodolcgy, New Haven 1961. 56 G. P. Murdock, Outline of World Cultures, New Haven 196.3; tenże, Outline of Cultural Materials, New Haven 1965; tenże Cross-Cultural Sampling. "Ethnology" 1966, vol. 5, s. 97-114. 54 Sciences, �Amerykańska antrapalauia kultuJ'ou:a ... 39 Dorobkiem tej szkoły jest przede wszystkim "Human Relations Area File", placówka jednocząca funkcje archiwum, etnograficznego centrum informacji i instytutu badań porównawczych, zorganizowana przy Yale University w New Haven. Wprawdzie początki tej instytucji sięgają rGku 1937, to jednak naukowa działalność nabrała impetu pod koniec lat 50-tych, a zaczęła wywierać szerszy wpływ dopiero w ostatnich 20 latach. Archiwum to kompletuje dane etnograficzne odnoszące się do kilkuset etnosów, dzieląc je wg. standardowego systemu klasyfikacji na ogromną ilość zagadnień. W ten sposób stanowi ono największe w swiecie źródło do studiów porównawczych o ambicjach nomotetycznych ;;'. Powodzenie tej placówki włączonej w system międzyuczelnianej i międzynarodowej wymiany informacji sprzyjało rozwojowi podobnych inicjatyw. Najważniejszą z nich było założenie w r. 1966 kolejnego "banku informacji" pod nazwą "Societal Research Archives System", którego centrala zainstalowana została w "Cross-Cultural Cumulative Coding Center" przy University of Pittsburgh 58. Na podstawie danych z obu tych archiwów wspomniany już Murdock podjął się trudu opracowania nowatorskiego etnograficznego "atlasu" świata, uwzględniającego w tabelach ponad 800 społeczności, przy czym w myśl założeń projektodawcy inicjatywa ta ma być pierwszym krokiem w kierunku kodowego, a więc porównywalnego, systemu opisu kultury każdego społeczeństwa .;9 Czy próba ta się powiodła - na to niesposób jeszcze obecnie w pełni odpowiedzieć. W każdym bądź razie te prace, które już wyszły z kręgu Murdocka, spotkały się z dość ostrą krytyką. Wskazywano przy tym na brak weryfikacji wykorzystanych źródeł, na niekonsekwencje w przyjętej taksonomii etnicznej, na niereprezentatywność informacji znajdujących się w archiwach. Słowem poddano krytyce wstępne fazy obróbki materiałów, decydujące o końcowym efekcie niezależnie od precyzji zastosowanych później technik. Nie ulega także wątpliwości, iż niektóre ze studiów wykorzystujące technikę statystyczno-porównawczą przynoszą w rezultacie dość banalne wnioski, które można byłoby uzyskać znaczn:e szybciej i przy mniejszym nakładzie środków metodami tradycyjnym:. Niemniej wyznaczony kierunek poszukiwań wydaje się być interesujący. 57 F. W. Moore, The Human Relations Area Files, [w:] R. Naroll and R. Cohen (ed.), 2'1 lIandbook ..., op. cit., s. 640-648; zob. także omówienie polskie: B. Ja\'.-onka, Human Relations Area File (HRAF), "Lud" 1974, t. 58, s. 270-274. 58 D. R. White, Societal Research Archives System: Retrieval, Quality, Control and Analysis oj Comparative Data, [w:] R. NaroU and R. Cohen, (ed.), A H'J.ndbook ..., op. cit., s. 676-685. 59 G. P. Murdock, Ethnographic Atlas. "Ethnology" vol. 1-6 (1962-1967j; zob. także omówienie: M. Posem-Zielińska (ree.), Ethnology 1967, t. 6, z. 1-4. [w:l "Lud" 1969, t. 53, s. 411-414. �·10 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI pOmijając bowiem krytykowane sposoby wykorzystania zasobów HRAF i SRAS oraz łączone z nimi, być może, zbytnie nadzieje, należy stwierdzić, że do bezsprzecznych osiągnięć tej orientacji zaliczyć trzeba stworzenie międzynarodowego centrum informacji etnograficznej. Do najbardziej klasycznych tradycji antropologii, a mianowicie do idei ewolucjonistycznych, nawiązuje wyraźnie orientacja "kulturowo-ekologiczna", będąca jednocześnie pomostem między dorobkiem marksistowskiej teorii rozwoju społecznego a osiągnięciami nauki amerykańskiej. Nurt ten wywieść należy z unilinearnego neoewolucjonizmu L. A. \Vl;ite'a 60 i multilinearnego neoewolucjonizmu J. H. Stewarda 61 oraz z ich syntetycznego dopełnienia w postaci koncepcji ewolucji konkretnej (specific) i ogólnej (general), jakie wypracowali antropologowie z kręgu lhiversity of Michigan w Ann Arbor w latach 60-tych 62. Obecnie zainteresowanie procesem ewolucji i jego prawami rozpatrywanymi w skali gIcbalnej spadło wyraźnie na rzecz studiów nad przebiegiem procesów mikroewolucyjnych, tj. na śledzeniu historycznego rozwoju konkretnej kultUI'~·, rozwoju stanowiącego wariant jednej z wielu alternatywnych możliwości ogólnoludzkiego postępu. Szczególną uwagę zwraca się przy tym na relacje zachodzące między człowiekiem jako twórcą kultury, a otaczającym go środowiskiem (analiza ekosystemowa). To ekologiczne podejście zostało wyraźnie zapożyczone z archeologii, która zresztą w ujęciu reprezentantów tej szkoły jest dyscypliną ściśle kooperującą z antropologią kulturową. Związek ten jest zresztą dwustronny. Kulturowi ekologowie włączają i wykorzystują ustalenia archeologii w swych opracO\vaniach syntetycznych, a archeolodzy wykorzystują teoretyczny dorobek neoewolucjonistycznej szkoły ekologicznej w interpretacjach pradziejO\vych. Podstawowe założenia tego kierunku posiadają bez wątpienia charakter materialistyczny, co odzwierciedliło się zresztą w nazwie nadawanej również temu kierunkowi: "kulturowy materializm" 6:J. Centralnym fil: L. A. White, The Science of Culture. A Study of Man and Civilization, New York-London 1949; tenże, The Evolution of Culture. The Development of Civilizahem to the Fall of Rome, New York-Landon-Toronto 1959. 6J .J. H. Steward, Theory of Cultural Change. The Methodology of Multilinear Evolution, Urbana 1958. 6~ M. D. Sahlins and E. R. Service (ed.), Evolution and Culture, Ann Arbor 19t)]; zob. także fragment tej pracy w polskim przekładzie [w:] Elementy teorii SfJcjol.ogicznych. Materiały do dziejów współczesnej socjologii zachodniej, Warszawa 1975, ". 350-373; E. R. Service, Cultural Evolutionism. Theory in Practice, New York 1971. 63 M. Harris, op. cit., s. 654-687. �Amerykańslw an'tropologia 41 l~ulturowa". punktem zainteresowań studiów tego typu jest adaptacja człowieka do środowiska rozpatrywana z perspektywy zmiennych technologiczno-ekologicznych i technologiczno-ekonomicznych. Społeczna zaś organizacja i ideologia grup.',- w ostatniej instancji traktowane są jako zmienne zależne od determinant podstawowych procesu zmian. Kierunek ten, choć początkowo najbardziej związany z badaniami względnie ilozowanych społeczności, ostatnio coraz częściej podejmuje problemy znacznie bardziej złożone, jak analizy: kolonialnej i endokolonialnej sytuacji chłopstwa, modernizacji rolnictwa i jej społecznych konsekwencji, ekonomicznych uwarunkowań politycznych i religijnych konfliktów państw Trzeciego Świata itp. Ambicje poznawcze tego nurtu są jednak w istocie znacznie szersze, Ostateczny cel badań stanowią bowiem poszukiwania ogólnych praw historii kultury, określających przebieg procesów ewolucyjnych. rewolucyjnych i inwolucyjnych, tj. kumulatywnych zmian adaptacyjnych. "Kulturowy materializm" jest zatem jedyną orientacją w antropologii amerykańskiej zainteresowaną teorią rozwoju społecznego i dlatego też jej dorobek, problemy i dalsze losy nie powinny być dla nas obojętne. Rozwój zainteresowań historią regionalną USA, rosnące trudności w prO\vadzeniu antropologicznych badań terenowych w indiańskich rezerv,.'atach, szybki zanik tradycyjnej kultury tubylczej, wreszcie powolny powrót historvcznego podejścia w amerykańskich naukach społecznychte wszystko czynniki sprzyjające narodzinom tzw. etnohistorii. Orientacja la, związana z badawczymi i teoretycznymi inicjatywami W. N. Fentona 64, jest genct.ycznie związana z historycznym empiryzmem F. Boasa i dyfuzjonizmem C. Wisslera. Nawiązuje także do tradycji diachronicznych studiów nad kulturowym kontaktem i akultacją 6;';. Ten historyczny kierunek, któreg'J reprezentanci publikują swe studia na łamach pisma "Ethnohistory", ześrodkowany jest obecnie wokół amerykańskiej problematyki etniczne.; i kulturowej historii poszczególnych grup indiańskich zamieszkujących USA. Nacisk kładzie się przy tym na możliwie pełną rekonstrukcję przebiegu historii konkretnej grupy tubylców i to od czasów najdawniejsz)'Ch. Postulat ten wiąże oczywiście mocno ethnohistorię z archeologią. Jednocześnie duże znaczenie przywiązuje się do analizy kolonialnych dziejów Indian, opierając się w tym przypadku na materiałach archiwalnych, by w końcowym etapie studiów skupić się na ukazaniu dziejów najnowszych, odtwarzanych na podstawie oficjalnych doku- 64 1962, vol. 9 65 W. N. FcntC:1. Ethnohistory and its Problems. "Ethnohistory" A. Hultkranz, Historical Approaches in American Ethnology. Survey .. ,Ethnoloo:la Europaea" 1967, vol. l, nr 2, s. 112-116. A Research �ALEKSANDER POSERN-ZTELI' SKI mentów, a także i tradycji ustnej 66. W ten sposób obraz kultury Indian po raz pierwszy zyskał tak pełny wymiar historyczny, który w dawnych pracach antropologicznych był przecież całkowicie zaniedbywany. Ważnym dorobkiem metodologicznym tej orientacji S<l przede wszystkim propozycje etnologicznej eksploracji zasobów archiv.:alnych i ukazanie, w jaki sposób z materiałów pisanych wydobyć można treści niezbędne dla rekonstrukcji procesów kulturowych. Dla etn'Jloga europejskiego postulat ten nie jest zbyt odkrywczy. Jednakże dor;iosłość wkładu etnohistorii do współczesnej antropologii amerykańskiej należy doceniać, pamiętając o tym, iż za Atlantykiem przez dziesif:'c~olecia panował ant y- względnie ahistoryzm, likwidujący skutecznie wszelkie próbv analiz diachronicznych. Podsumowując ten pobieżny przegląd głównych orientacji i kierunków współczesnej amerykańskiej antropologii kulturowej zwróćmy )lWagę, iż niezależnie od różnorodnych perspektyw oglądu kultury, \vynikających z odmienności teoretycznych założeń, tylko trzy postawy badawcze, wyróżnione już zresztą trafnie przez Cohena, posiadają istotne znaczenie 67. Pierwsza z nich, to postawa strukturalna, forsowana przede wszystkim przez "ethnoscience", a wyrażająca się poszul<iwaniem związków między całościami i poszczególnymi częściami badanej rzeCZVWlstości. Celem studiów jest więc ustalenie formalnych praw i regu~ rządzących kulturą, a zatem takich zasad, które potrafią nawet WI-' jaśnić statystyczne regularności w zjawiskach stochastycznych. Druga postawa reprezentowana jest przez podejście holistyczne, wyrażane w postulacie, iż badanie konkretnej kultury winno uwzględniać wszy5'tLie jej aspekty istotne, takie jak np. historyczny, ekonomiczny, psychologiczny itp. Natomiast analiza każdego z fragmentów niepodzielnej kultury musi uwzględniać - zgodnie z zasadami holizmu - ich różnorodne kont~ksty, bez których nie może być mowy o jakimkolwiek naukowym wyjaśnianiu zjawiska. Tę dyrektywę badawczą starają się realizować takie kierunki, jak np. etnohistoryczny czy kulturowo-materialistyczn:.: (ekologiczny). Bezsprzecznie hegemonistyczną pozycję zajmuje postawa porównawcza, którą najlepiej charakteryzują założenia tzw. "cross-cultural studies". Przyjmuje się tu explicite lub implicite, iż międzykuJturowa k;)rnparatystyka stanowi istotę samej antropologii, której ostat('cznym ':elem winno być przecież wykrywanie uniwersalnych praw kulturowych i zasad działania mechanizmów społecznych. O popularności tej pf;stawy 66 J. Vansina; Oral Tradition. A study in historical Methoclo1oU1/, Chicag,) 1~65: of Ftah, S·.11~ Lalce City b.r. W., tam także dalsza bibliografia. 67 R. Cohen, Preface, [w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook .... ,p. cit., s. VII-IX. Ethnic Oral History at the American West Center, University �Anlcrykaliskn antropologia, kulturcl.cQ.,. -13 świadczy fakt, że aż 910f0 publikacji amerykańskich z r. 1967 o ambicjach nomotetycznych należało do tej właśnie kategorii studiów 68. Przeniknęła ona bez reszty wszystkie orientacje i kierunki, od psychologicznych do historycznych, zaszczepiając wszędzie dyrektywę komparatystycznych studiów międzykulturowych. Porównuje się więc zarówno postawy, wzory, jak i typy kulturowej osobowości, systemy taksonomiczne i procesy adaptacji do środowiska, całe jednostki etniczno-kulturowe. jak i ich poszczególne części, artefakty, idee i zachowania, prahistoryczne cywilizacje i współczesne polietniczne narody. A więc antropologia kulturowa w tym ujęciu stała się "antropologią między-kulturową", która poszukuje synchronicznych i diachronicznych uniwersaliów oraz analizuje cechy specyficzne poszczególnych kultur w celu znalezienia dla nich wspólnych kulturowych mianowników. UPADEK CZY ODRODZENIE? Na zakończenie warto podkreślić, iż amerykańska antropologia., I)d~hodząc od studiów nad tubylczą kulturą "tradycyjną" i jej akultura": cyjnymi przemianami, rozwija się w dwóch tylko pozornie przeciwstawnych kierunkach. Jednym z nich jest antropologia współczesności, zbliżająca badaczy do socjologów, drugim zaś antropologia historyczna. pokrewna studiom prowadzonym przez historyków. W rezultacie miejsce antropologii w oficjalnej strukturze nauk uniwersyteckich, wiążącej zwykle w jeden departament archeologię, lingwistykę, antropologię fizyczną i kulturową (etnologię), nie odpowiada w pełni bieżącym potrzebom i nie stanowi odzwierciedlenia rzeczywistych pierwszoplanowych powiązań interdyscyplinarnych. Jednocześnie nastąpiła szczególnego rodzaju "zewnętrzna" i "wewnętrzna" ekspansja antropologii likwidująca kontynentalny izolacjonizm, rozszerzająca granice zainteresowań i \v)'znaczająca nowe perspektywy. Przejawiała się ona z jednej strony w objęciu studiami ludów Trzeciego Świata i krajów europejskich, z drugiej natomiast w porzuceniu Ameryki Indiańskiej jako głównego doświadczalnego poletka antropologii, na rzecz wielostronnego poznania współczesnej Ameryki w jej całokształcie etniczno-kulturowych zróżnico\yań. Mimo wielu w gruncie rzeczy pozytywnych tendencji, szereg ważkich dylematów absorbuje uwagę amerykańskich antropologów, martwiących się a przyszłość swej dyscypliny. Większość tych problemów nie jest jednak typowa wyłącznie dla antropologii, dotyczy bowiem równie dobrze socjologii, jak i innych pokrewnych nauk społecznych. Posta"'.:y po68 C. J. Erasmus and W. R. Smith, Cultural Anthropology in the United Srak' Analysis. ,,80thwestern Journal of Anthropology" 1967. since 1900: A Quantitative vol. 23, nr 2, s. lll-HO. Q �ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI zytywistyczne ścierają się z humanistycznymi, kognitywizm i konceptwilizm przeciwstawia się wąsko pojętemu empiryzmowi i aktywizmowi, a technikocentryzm przy wyborze problemu badawczego stoi w opozycji 9dc, skrajnego praktycyzmu. O tych sprawach, w kontekście sytuacji soc.jo1ogii amerykańskiej, pisał już szerzej P. Sztompka, do którego art yJwlu wypada mi odesłać czytelnika 69. Właśnie te dylematy sprawiają, iż kr:dyczni sceptycy, głoszący koniec dawnej antropologii, nawołują teraz do jej gruntownej przebudowy, by mogła ona przetrwać, a raczej odrodzić: się w nowej postaci. W:'idaje się jednak, iż opinie te, jak większość skrajnych poglądów, należą do przesadzonych. Kadrowe i materiałowe zaplecze antropologii w USA, jej bogate tradycje i dorobek są tak duże, iż stać ją na luksus p:Jralizmu metod, przedmiotów i problematyki badań oraz na polaryzację postaw określających stosunek do studiów teoretycznych i praktycznych. Ta różnorodność gwarantuje z kolei wysoką temperaturę dyskusji, pro\,:adzi do wzrostu samoświadomości i autorefleksji badaczy, wreszcie kształtuje atmosferę naukowej konkurencji sprzyjającą postępowi badań j ~topniowej eliminacji poglądów sprzecznych z duchem epoki. To wszys-kc nie zapowiada w gruncie rzeczy sytuacji prawdziwie kryzysowej, " jest jedynie przejawem zdrowego fermentu wywołanego pilną koniecznością przeorientowania zastygłych schematów. Ostrość i gwałtowność niektórych wypowiedzi jest w dużym stopniu efektem relatywnej deprywacji amerykańskiego środowiska antropologicznego, które wychowane na wielkich tradycjach przeszłości rozczarowało się pozbawioną supt.'rwy bitnych indywidualności codzienną przeciętnością antropologii i utratą jej dawnego autorytetu zarówno w kraju, jak i poza granicami Stanów Zjednoczonych. Jedną z prób odbudowy podupadłego prestiżu stanowią wysiłki zmierZ8jące do zastąpienia dawnej koncepcji hegemonistycznego miejsca anlropologii amerykańskiej w nauce światowej ideą równorzędnego partnerst\va. W tym właśnie duchu przebiega dialog rozpoczęty na dobre \\i T. 1974 w Chicago na IX Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. O tym zaś, iż będzie on z pewnością kontynuowany, świadczyć może inicjatywa wydania monumentalnej serii publikacji z udziałem autorów z całego świata pt. World Antropology, której pierwszy tom ukazał się w r. 197510. Zamiast więc mówić o fataP. Sztompka, op. cit. Ta wielotomowa seria, projektowana na ok. 100 woluminów, wydawana jest. pc:: red. Sol Taxa. Zawierać ma ok. 1800 rozpraw antropologów amerykańskich i innych, prezentujących najnowsze osiągnięcia wszystkich dziedzin i specjalności DC.uk antropologicznych. Wydawcą jest zasłużona dla nauk społecznych oficyna hcJenderska "Mouton". 69 7" �Anlerukań.ska ant.ropul'Jyia kulturuu:a ... listycznym obrazie "kryzysu" i o apokaliptycznej wizji "końca antropologii", należałoby raczej pisać o rozterkach i twórczych poszukiwaniach nowych rozwiązań czy nowych dróg, które mogą doprowadzić do kolejnego wielkiego "odrodzenia" antropologii kulturowej. Czy jednak rzeczywiście w tym właśnie kierunku wiodą propozycje tzw. "antropologii ponownie wynalezionej" (reinventing anthropology) lub "na nowo obmyślonej" (rethinking anthropology) pokaże z pewnością przyszłość. ALEKSANDER AMERICAN POSERN-ZIELIŃSKI CULTURAL ANTHROPOLOGY (S ummar AND ITS CURRENT PROBLEMS y) Attempts to modernize the American cultural anthropology in the last decade were examined in the artide. In his discussion the author included: the development of new research techniques both in field work and in analytical and interpretative studies, the methodological £lesibility resulting from interdisciplinary collaboration and the tradition of pluralism in research approadics, attempts to change the theoretical basis and areas of investigation, and the ethical consideration. These problems were discussed in three sections. In the first attention was directed to the socIal settings for studies and to the relationship of anthropologbts to the contemporary world. Next, efforts designed to create a new model for anthropology based on a critical evaluation of tradition and the existing state of the science was presented. Finally, the characteristics of the most important trends as well as the methodological and theoretical orientations were outlined. The author traced the evolution of American anthropology from American Indian ~tudies to interest in the Third World and on to analyses of American society, its ethnic problems and ways of life. Against this background it wa', shown how anthropology is converging with sodology and folklore studies and with certain trends in European ethnology. Among the many attempts to modernize anthropology three basic approaches were distinguished. The first and strongest is the scientistic approach which concentrates on methodological problems of a formal nature and stresses the necessity of elaborating and selecting the pr<Jper methods of collecting and processing scienlific data. The second approach, the humanistic, which is gaining exists which stresses above all socia-political commitment. All these approaches are rather ideal construction, here selected only for analytical reas'cn. They exist in American anthropology as intermingled components of particular trends and orientations in which the real preferences can be seen only after an examination of their mutual proportions. �4(i ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI The pluralism of research methods resulting from the acceptance of various concepts of culture also corresponds to the pluralism in research areas and to the various concepts of a future model for anthropology. Among the most important approaches are the psychological, the linguistic, the comparative and statistical, the ecological and the historical. At the same time the author states that the American anthropology that begins with studies of "live" native cultures and their acculturative changes is developing in two directions: toward an anthropology of contemporary times, hence in the direction of sociology, and toward historical anthropology, hence in the direction of history. In conclusion the author states that the self-criticism of American anthropologists is exaggerated because it is not an indication of the certain decline of the discipline but only a sign of a healthy ferment, the growth of self-awareness and introspection on the part of researchers. The sharpness of this self-criticism is to a large extent the effect of the relative deprivation of American anthropological community which was reared in the great traditions of the past and is now disappointed has any super-outstanding personalities with everyday reality locking and becausse it has lost its former authority both at home and outside of thE' United States. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80127d06501a5594c999f13fd3220fc0.pdf ff6997d4afc4efff21abb96c299e3812 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3396 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3183 Title A name given to the resource Analiza formalna i znaczenie ubioru Cyganów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.99-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lech Mróz ANALIZA FORMALNA I ZNACZENIOWA UBIORU C Y G A N Ó W R o m ó w , potocznie o k r e ś l a n y c h w j ę z y k u polskim jako C y ­ 1 ganie, spotykamy d o ś ć w c z e ś n i e w miastach, na targach. N a o g ó l z widokiem t y m kojarzą się określone sposoby w y o d r ę b n i a n i a ich s p o ś r ó d ogółu ludności, o d r ó ż n i a n i a od n i e - C y g a n ó w . Ł a t w i e j — chyba jest to odczucie dość powszechne i takie, z k t ó r y m m o ż n a się z g o d z i ć — w p a d a j ą w oko kobiety swoim odmiennym ubiorem, jego k o l o r y s t y k ą i sposobem zachowania. Tutaj pozostaniemy przy ubiorach i stwierdzeniu, że Romowie w y r ó ż n i a n i s ą przez nas na podstawie kilku cech, a ubiór jest j e d n ą z zasadniczych. N i e j e d n o k r o ć t e ż zapewne wypadnie s t w i e r d z i ć , iż nie j e s t e ś m y w stanie na podstawie samego ubioru odróżnić Cygana od nie-Cygana, że m ę ż c z y ź n i , a niekiedy i kobiety, nie o d b i e g a j ą sposobem ubierania od ludności n i e c y g a ń s k i e j . T a k w i ę c m a m y dwa od­ mienne, a nawet sprzeczne stwierdzenia: 1. że Cyganie w y r ó ż ­ niają się posiadaniem w ł a s n e g o , specyficznego ubioru i 2. że Cyganie ubierają się tak j a k pozostali m i e s z k a ń c y k r a j u . Podej­ m u j ą c p r ó b ę odpowiedzi na k a ż d e z tych s t w i e r d z e ń n a l e ż y od­ w o ł a ć się do dawniejszych o p i s ó w i informaoji, jakie zawarte są w zachowanych ikonograficznych w y o b r a ż e n i a c h Cyganów. R o z w a ż a n i a rozpoczniemy od zastanowienia się nad ubio­ rami R o m ó w w czasie ich p o c z ą t k o w e j historii i przybycia — po opuszczeniu I n d i i — do E u r o p y . Pozwoli to n a m t a k ż e od­ p o w i e d z i e ć , przynajmnioj po części, na pytanie, czy nie zachodzi pewna analogia pomiędzy dawniejszym strojem cygańskim i jego o b e c n ą f o r m ą a sposobem ubierania się m i e s z k a ń c ó w wsi i miast r ó ż n y c h krajów i zmianami, jakie z a s z ł y w t y m zakresie. W y r a ź n i e bowiem stwierdzamy, że ubiór ludowy, n i e g d y ś bogaty i z r ó ż n i c o w a n y w swojej formie, ujednolica się i upodabnia do u b i o r ó w miejskich albo wręcz zostaje zarzucony i z a s t ą p i o n y ubraniom wyprodukowanym seryjnie w e d ł u g w z o r ó w miejskich, w wysokim stopniu zunifikowanych. C z y zatem nie jest tak, że k i e d y ś dawniej Cyganie t a k ż e posiadali swój w ł a s n y , odrębny ubiór, stopniowo zarzucany, k t ó r e g o p o z o s t a ł o ś c i jeszcze m o ż e m y z a o b s e r w o w a ć , ale k t ó r y w znacznym stopniu z a s t ą p i o n y z o s t a ł ubiorem n i e c y g a ń s k i m . P e ł n i e j s z e informacje d o t y c z ą c e u b i o r ó w c y g a ń s k i c h dujemy w ł a ś c i w i e dopiero w literaturze X I X - w i e c z n e j . znaj­ Wcześ­ niejsze przez s w o j ą f r a g m e n t a r y c z n o ś ć m o g ą w zasadzie jedynie b y ć m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m dla potwierdzenia tez w y n i k a j ą ­ cych z p ó ź n i e j s z y c h obserwacji. Niemniej nawet te s k ą p e opisy czy wzmianki p o c h o d z ą c e z wieku X V I I I , X V I I i w c z e ś n i e j s z e z w a r a c a j ą u w a g ę na pewne cechy dające się z a u w a ż y ć i w s p ó ł ­ cześnie w c y g a ń s k i c h ubiorach. I s t o t n i e j s z ą w a r t o ś ć posiadają ikonograficzne przedstawienia C y g a n ó w i do nich t a k ż e w dalszej części b ę d z i e m y się o d w o ł y w a ć . Pierwsza znana informacja — w literaturze polskiej — za­ warta jest w dziele Marcina Bielskiego Kronika, łho iesth Historya Świata w y d a n y m w roku 1564. W rozdziale O Cyganiech tuła­ czach znajdujemy zdanie: „ p r z e t o w p ł a c h o w i s k a c h c h o d z ą (Cyganki —• L . M . ) , aby pod nie snadniey ręce k r y ł a , gdy się iei co trafi u k r a ś ć . " W p ó ź n i e j s z y m o k i l k a d z i e s i ą t lat poemacie Sebastiana F a b i a n a Klonowica Worek Judaszów (1600 r.) znaj­ dujemy w i a d o m o ś ć d o t y c z ą c ą sposobu noszenia s i ę Cyganek: 2 P a t r z a j ż e na Cyganki i na ich pstre p ł a s z c z e , Patrzaj, jeśli się która splecie i u g ł a s z c z e , U j ź r z y s z nie u c z e s a n ą , ujźrzysz p r o s t o w ł o s ą Z n i e c z y s t ą i samopas r o z p u s z c z o n ą k o s ą . P o m i j a j ą c informacje dalsze z w r ó c i m y tutaj tylko p ł a s z c z a c h — ta b a r w n o ś ć i później wielokrotnie jest w ubiorach c y g a ń s k i c h . podkreślana Ekonomika ziemiańska J a k u b a H a u r a dostarcza kolejnej informacji. H a u r w swojej wydanej w 1693 r. pracy z a m i e ś c i ł ilustrację p r z e d s t a w i a j ą c ą d w ó c h C y g a n ó w . Obaj jak na dzisiej­ sze w y o b r a ż e n i e o ubiorze c y g a ń s k i m wystrojeni s ą d o ś ć osobliwie — w kopulastych kapeluszach, okryci długimi p ł a s z c z a m i - n a rzutami s p i ę t y m i w o k ó ł szyi, jeden ma płaszcz z kryzą, spod p ł a s z c z a w i d a ć o b c i s ł y kubrak s i ę g a j ą c y pachwin i obcisłe spodnie do kolan. T r z y m a on t a k ż e kij — choć b y ć m o ż e jest to szabla lub rapier, na co w s k a z y w a ł b y u k ł a d przedmiotu, ale nie jest widoczne zawieszenie u pasa. W dalszej części p o w r ó c i m y jeszcze do ryciny H a u r a i wy-obrażonych tam R o m ó w . Ikonograficzne przedstawienia R o m ó w —• które uzupełni­ ł y b y nieliczne opisy i p o z w o l i ł y pełniej w y o b r a z i ć sobie ich dawniejszy s p o s ó b ubierania się — z X V , X V I , a t a k ż e X V I I w. są rzadkością, nawet X V I I I - w i e c z n e są niezbyt liczno i częściej chyba s t a n o w i ą wyraz pewnej artystycznej wizji, idei, której Cyganie s ą jedynie ilustracją, niż rodzaj dokumentu. Z obszaru Polski (poza w y m i e n i o n ą ilustracją H a u r a ) nie są znano — 0 ile wiem —• ż a d n e w c z e ś n i e j s z e przedstawienia C y g a n ó w . Dopiero w wieku X I X Cyganie s ą c z ę s t y m tematem o b r a z ó w 1 rycin, z a r ó w n o w Polsce j a k i innych krajach europejskich. Zainteresowanie Cyganami w y n i k a z powszechnych w owym czasie p r ą d ó w w sztuoe i literaturze w y r a ż a j ą c y c h się m.in. w podejmo­ waniu w ą t k u ludowego i rozwoju folklorystyki, fascynacji w s i ą i k u l t u r ą c h ł o p s k ą . D z i ę k i temu jesteśmy w etanie pełniej wy­ obrazić sobie życie R o m ó w w u b i e g ł y m wieku, m a t e r i a ł ikonogra­ ficzny dostarcza t a k ż e w i a d o m o ś c i na temat ich sposobu ubie­ rania s i ę . T a k ż e opisy i informacje zawarte w literaturze s ą do wieku X I X nieliczne. Dopiero w u b i e g ł y m stuleciu na fali z a i n t e r e s o w a ń ludoznawczych Cyganie znaleźli się w obrębie obserwacji. Zwró­ cenie uwagi na nich i ich kulturę m a jeszcze inne przyczyny. Cyganie swoim w ę d r o w n y m , n i e z a l e ż n y m ż y c i e m , m a l o w n i c z o ś c i ą stroju i obyczaju fascynowali a r t y s t ó w i t y c h , k t ó r z y mitol o g i z u j ą c nie z n a n ą sobie bliżej r z e c z y w i s t o ś ć c y g a ń s k ą uczynili ich przedmiotem zachwytu. Wzorem, k t ó r y n a ś l a d u j ą c (bardzo zresztą powierzchownie) w y s t ę p o w a l i przeciwko sztywnym, su­ rowym i apodyktycznym r e g u ł o m w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i . Owa fas­ cynacja Cyganami (ale t a k ż e dająca o sobie z n a ć tradycyjna n i e c h ę ć do nich, czego potwierdzeniem jest wiele d o k u m e n t ó w ) w p ł y w a ł y — j a k m o ż n a s ą d z i ć —- na s p o s ó b widzenia ich, s p o s ó b przedstawiania, na rzetelność informacji, t o t e ż p a m i ę t a ć n a l e ż y 0 o s t r o ż n o ś c i w podchodzeniu opisów. do n i e k t ó r y c h X I X - w i e c z n y c h Wypadnie nam r o z p o c z ą ć od pizytoczenia informacji z a - \ wartych w literaturze. W wydanej w 1863 r. pracy Pogranicze ' naddnieprzańskie. Szkice społeczności ukraińskiej w wieku XVIII znajdujemy fragment m ó w i ą c y o „ C y g a n a c h p ł a s z c z o w a t y c h , brudniejszych i okropniejszych od tych, co c h o d z ą w ż u p a n a c h siwych. Żyją oni po borach litewskich, a c h o d z ą w mrozy najwięk­ sze nadzy, przykryci tylko prześcieradłami, nosząc dzieci w ł a s n e w toibie na plecach zawieszonej" . Podobna w i a d o m o ś ć pochodzi ze Słowacji (także z X V I I I w.), wg niej Cyganki z i m ą o w i j a ł y się p ł a c h t ą , w niej t e ż n o s i ł y dzieci — kilkudniowe z przodu, a starsze na plecach. P ł a c h t y te s ł u ż y ł y , j a k s ą d z o n o , do ukrycia ukradzionych rzeczy i dlatego noszenie ich z o s t a ł o zabronione.* 3 Najobszerniejsze w literaturze polskiej informacje o ubio­ uwagę na w i a d o m o ś ć , że Cyganki c h o d z i ł y w „ p ł a c h o w i s k a c h " i pstrych rach c y g a ń s k i c h znajdujemy w d w ó c h wydanych w lataoh 1824 1 1830 opracowaniaoh p o ś w i ę o o n y c h specjalnie Cyganom.' 99 i �II. 2. P i ę t n a s t o w i e c z n a rycina francuska p r z e d s t a w i a j ą c a do namiotu wróżącą u wejścia Zacznijmy od wydanej w 1830 r. pracy Narbutta. Wprawdzie chronologicznie informacje Danilowicza są w c z e ś n i e j s z e , j e d n a k ż e praca jego, c h o ć p o ś w i ę c o n a Cyganom, bardziej m o ż e b y ć świa­ dectwem niechęci autora, dość jednoznacznie czytelnej w jego wypowiedziach. Do pracy Danilowicza p o w r ó c i m y nieco dalej. Pisze Narbutt: „ O d z i e ż Cygana jest p r a w d z i w ą z g o d n o ś c i ą z tem wszystkiem co go otacza. Niezmierna chęć odróżnienia się i pycha w pokazywaniu w y ż s z o ś c i , w odzieniu najwidoczniej się wydaje. Dziwaczność, s z p e t n o ś ć , niechlujstwo, wszystko uchodzi, aby się tylko nie ubrać, j a k się lud krajowy ubiera. Ubogi Cygan będzie s w o j ą k a p o t ę n i c o w a ł i ł a t a ł do nieskończenia, która i tak razy kilka swój kolor i p o s t a ć traciła, byleby nie przy­ o d z i a ć sukmany w i e ś n i a c z e j . Lepiej się m a j ą c y , cokolwiek w ł o ż y na siebie, musi b y ć tak pstre, tak dziwacznie zrobione i noszone, ż e b y na pierwszy rzut oka poznano, że to jest Cygan. U nas w Litwie n a j s z c z ę ś l i w s z y m się k a ż d y sądzi, kiedy m o ż e sobie sprawić szlafrok watowany, z perkalu, najwięcej czerwoności m a j ą c e g o . (...) W butach albo boso, nigdy w ł y c z a n e m obuwiu, czapka wysoka, szyja goła, w ą s zapuszczony, broda ogolona, w ł o s g ł o w y n i e s t r z y ż o n y . Kobiety stroją się w co z ł a p i ą , warkocz roztrzepany, długi hebanowego koloru spada wolno n a plecy i ramiona. L e c z , aby n a r o d o w o ś ć w stroju z a c h o w a ć , obwijają się w p ł a c h t y , które nie zszyte na w z ó r togi rzymskiej, zawieszają na ramionach, tak, że ręka prawa, nad której ramieniem p ł a c h t a I I . 3. C y g a ń s c y flecista i dobosz, ok. pol. X V I I I w. zaczepiona, wolna i niezakryta zostaje (...) Pora roku najmniej n a z m i a n ę o d z i e ż y u nich m a w p ł y w u : zima i lato w t y m samym k o ż u c h u i kapocie w ę d r u j e , siedzi za c i e p ł y m piecem lub fajkę pali na słońcu filozoficzny kosmopolita." 6 I n t e r e s u j ą c e informacje znajdujemy t a k ż e u Gluzińskiego. Autor w drodze do B a ł t y na K r y m i e s p o t k a ł w 100 miejscowości �I I . 4. Cyganie, rycina z CosmograpMe universalis, 1554 г.; i l . 5. Rodzina c y g a ń s k a , rycina z k o ń c a X V w, o nazwie K r z y w o Jezioro g r o m a d ę w e s e l n i k ó w c y g a ń s k i c h , „ b y l i ubrani bogato i strojno, k a ż d y z m ę ż c z y z n m i a ł na sobie ż u p a n p ó l j e d w a b i s t y i kontusz sukienny granatowy, szaraczkowy lub ciemny, a pas ozorwony nie na kontuszu lecz pod nim n a ż u panie; prawie k a ż d y przy pasie m i a ł z a w i e s z o n ą k a l e t k ę skórza­ n ą ; co tam w niej b y ł o , nie wiem. Kobiety b y ł y w dolmanach, z r a ń t u c h a m i n a lewej ręce i g ł o w y m i a ł y p o o b w i ą z y w a n e grubemi chustkami (...) mieli wozy dobre, uprzęż strojną i d o s k o n a ł e konie". Dalej Gruziński pisze: „ 0 Cyganach w gub. Podolskiej o s i a d ł y c h i naturze ich opowiem rzecz n a s t ę p u j ą c ą : (...) Okrycie ich bardzo liche, c h o d z ą prawie wszyscy w ł a c h m a n a c h podar­ tych, obuwie ich s t a n o w i ą łapcio ł y c z a n e lub p o s t o ł y ze skórzaną p o d e s z w ą , izadko k t ó i y m a buty i to polatano przyszczepkami, a dzieci wszystkie c h o d z ą p ó ł n a g o , z i m ą czy latem, a ż do lat młodzieńczych... " 7 Najbardziej zwraca u w a g ę w relacji Gruzińskiego informacja, żc jedni z opisywanych C y g a n ó w , osiedleni, ubrani byli ubogo, drudzy z a ś , k t ó r z y mieli wozy i konie (a więc m o ż e w ę d r o w n i ) , dostatnio, strojnie i baiwnio, unikali t a k ż e kontaktu z nie-Cyganem, co m o ż e p o t w i e r d z a ć , że byli koczownikami. W ś r ó d a u t o r ó w z w r a c a j ą c y c h u w a g ę na sposób ubierania się C y g a n ó w brak j e d n o m y ś l n o ś c i , dwie przeciwstawno cechy podkreślano są n a j c z ę ś c i e j : bogactwo i barwność lub n ę d z n a ubogość. P o w y ż ­ sze opisy informują nas t a k ż e , że Cyganie u ż y w a l i ubiorów (lub ich części) noszonych t a k ż e przez nio-Cyganów, a nawet, j a k wy­ nika z opisu Gluzińskiego, przez zasobniejszą, zapewne szlachecką warstwę społeczeństwa. Dowoyno-Sylwestrowicz przekazuje opis ubioru C y g a n ó w z L i t w y , ubioru — j a k piszo — „ s t o p n i o w o j u ż z a n i k a j ą c e g o " ; informacja dotyczy lat 80-yoh u b i e g ł e g o w i e k u . Opisywany 8 201 �w y g l ą d a j ą . Pod s z y j ą z a w i ą z a w s z y k o ń c e spada cały ten ł a c h m a n kolisty, na k s z t a ł t karbonarskiego p ł a s z c z a , powiewnie i lekko, lecz a ż e b y się lepiej t r z y m a ł , opina go się p r z e p a s k ą popod biodra — i na t y m fundament. P a s i przepaska są to ozdoby, na nim s z c z y c ą się w i e s i a d ł a strojne, b ł y s k o t k i szklane, świeoidełka k r u ś c o w e , czerepki, n a r z ą d k a i t y m podobne pawie oczka próżności ludzkiej (...) W ł o s y w k ę d z i o r a c h krucze p o s t r z y ż y n nie znają (...) brzękadła ś k l n i ą c e — u pasa z kory wierzbowej..." 13 Mimo b ł y s k o t e k i o z d ó b w y n i k a z p o w y ż s z e g o opisu, że sam ubiór b y ł ubogi. P ł a c h t y , k t ó r y m i o k r ę c a ł y się kobiety (nie tylko z i m ą ) , b y ł y tak istotnym s k ł a d n i k i e m ubioru — służąc zarazem do no­ szenia dzieci, towaru na w y m i a n ę , rzeczy otrzymanych, a nawet drzowa — że najbiedniejsze Cyganki, nie m o g ą c e kupić odpowied­ nio d u ż o m a t e r i a ł u , z s z y w a ł y je sobie z k a w a ł k ó w . N a nogach —• próoz wspomnianych w y ż e j łapci — noszone b y ł y szmaty, k t ó ­ r y m i owijano stopy uprzednio o k r ę c o n e s ł o m ą (ostatnie informacje p o c h o d z ą wprawdzie już ze Słowacji, ale s p o s ó b ż y c i a i w y g l ą d C y g a n ó w s ł o w a c k i c h nie różni się znacznie u C y g a n ó w zamiesz­ k u j ą c y c h p ó ł n o c n e stoki K a r p a t ; zresztą zjawili się oni tutaj przemieszczająo się właśnie ze S ł o w a c j i ) . 14 N a l e ż y u ś w i a d o m o ć sobie, że przekazano przez literaturę s p o s t r z e ż e n i a na temat C y g a n ó w m o g ą b y ć wypaczone w swoim obiektywizmie przez intencje i stosunek autora do Cyganów. Romowie niemal od chwili pojawienia się w Europie i w Polsce doznawali rozmaitego p r z y j ę c i a , ale najczęściej b y ł o ono niezbyt Cyganom 6 przychylne; niejednokrotnie bywali prześladowani, w y p ę d z a n i z k r a j u . T e n przeważnie negatywny stosunek do C y ­ g a n ó w z m i e n i ł się c z ę ś c i o w o w X I X wieku — Cyganie zaczęli na fali z a i n t e r e s o w a ń folklorem, l u d o w o ś c i ą etc. s t a w a ć się obiek­ p r z e z e ń ubiór C y g a n ó w s k ł a d a ł się z d ł u g i e g o , czarnego p ł a s z c z a podobnego do ż y d o w s k i e g o c h a ł a t a , ozdobionego dwoma r z ę d a m g u z i k ó w ze srebra, w i e l k o ś c i g o ł ę b i c h jajek. Czarny pilśniowy kapelusz z kolistym rondem i czerwonym sznurkiem pod s z y j ą , czarna chustka owijająca s z y j ę i z a w i ą z a n a z t y ł u , czarne spodnie ozdobione czerwonymi w s t ę g a m i naszytymi w z d ł u ż zawieszona u szerokiego pasa z prawej strony d u ż a nogawek, skórzana sakwa a z lewej k a ń c z u g d o p e ł n i a ł y ubioru m ę s k i e g o . K o b i e t y nie­ zamężne nosiły małe czarne czepeczki, przybrane kwiatami i w s t ą ż k a m i , a w uszach d ł u g i e srebrne k o l c z y k i ; m ę ż a t k i n o s i ł y na g ł o w a c h czerwone chustki. U b i ó r ten r ó ż n i ą c y się zasadniczo od miejscowego m ó g ł istotnie u c h o d z i ć za w ł a ś c i w y Cyganom. Czy jest tak, czy t e ż z o s t a ł on z a p o ż y c z o n y , postaramy się dalej przedstawić. Czasami ubiór R o m ó w kojarzony jest z ubiorami noszonymi na W ę g r z e c h , informację n a ten temat znajdujemy jako komen­ tarz rysunku wykonanego przez Wojciecha Gersona i zamieszczo­ nego w „ T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " : Cyganie ci p o c h o d z ą z W ę g i e r , j a k to ich ubiór ś w i a d c z y . W ę g i e r s k i e k o ł p a c z k i pilś­ niowe, spodnie o b c i s ł e , naszywane, buty długie. W ó j t nosi krótką b e k i e s z ę o srebrnych guzach i l a s k ę o srebrnej skuwce i g a ł c e d ł u g i e j . U b i ó r c h ł o p c ó w jest t a k ż e w ę g i e r s k i . S k ł a d a się z k r ó t k i e j koszuli o szerokich r ę k a w a c h i h a j d a w e r ó w długich, a tak szero­ kich, ż e podobne s ą do s p ó d n i c . K o b i e t y z a m ę ż n e n o s z ą chustki na g ł o w a c h , pojedynczo w tyle z w i ą z a n e , w warkocze z a ś m a j ą powplatane różne ś w i e c i d e ł k a , p i e n i ą d z e srebrne, guzy szklane i porcelanowe, korale, naszyjniki z t a l a r ó w , a c z ę s t o k r o ć i z ł o t y c h dublonów..." 9 Spotkani przez P o l a na Wierzchowinie Bystrzycy na Huculszczyźnie Złotej Cyganie t a k ż e „ b y l i nie strojnie, ale nawet d o s y ć bogato po w ę g i e r s k u u b r a n i " . tylko 10 W i ę k s z o ś ć jednak relacji d o t y c z ą c y c h u b i o r ó w c y g a ń s k i c h p o d k r e ś l a ich p r o s t o t ę , s k r o m n o ś ć , c z ę s t o n ę d z ę . „ C h o d z ą prze­ w a ż n i e na p o ł y nadzy, owinięci tylko lnianym p ł ó t n e m , zawsze przebywają w lasach." 11 Cytowany w y ż e j Gluziński t a k ż e wspo­ mina o n ę d z n y m odzieniu C y g a n ó w o s i a d ł y c h na Podolu, o łach­ manach, ł a p c i a c h z ł y k a , a nawet chodzeniu boso z i m ą . 1 2 U b i ó r C y g a n ó w z K r ó l e s t w a Polskiego w y g l ą d a ł w p o ł o w i e XIX wieku w e d ł u g opisu „Gazety Lwowskiej" następująco: tem ciekawym dla badaczy, pisarzy, artystów. Sposób ich ż y c i a , z w ł a s z c z a t y c h , k t ó r z y w ę d r o w a l i , brak s k r ę p o w a n i a zasa­ dami o b o w i ą z u j ą c y m i w w i ę k s z o ś c i , a w k a ż d y m razie znacznej części s p o ł e c z e ń s t w a , u c z y n i ł z nich g r u p ę i d e a l i z o w a n ą , fascy­ nującą zwłaszcza kręgi artystyczne; s t ą d w z i ę ł y się przeoież o k r e ś ­ lenia bohema czy cyganeria artystyczna. S t ą d i wizerunek C y ­ gana stracił po części s w ó j o d r a ż a j ą c y charakter, s t a j ą c się bar­ dziej p o c i ą g a j ą c y m , romantycznym. T a k więc n i e d b a ł y , niezbyt kompletny strój jest — w zależności od autora i sposobu widzenia przezeń Cyganów i ubiorem nędzarza, b ą d ź strojem c z ł o w i e k a wolnego, nie s k r ę p o w a n e g o — bądź łachmanami nakazami mody i konwenansu. O d w o ł a j m y się jeszcze raz do c y t a t ó w , by u n a o c z n i ć tę z m i e n n ą p e r s p e k t y w ę m o g ą c ą m i e ć w p ł y w i dzisiaj na nasz s ą d o Cyganach z u b i e g ł e g o wieku. P o r ó w n a j m y wy­ powiedzi Narbutta i Danilowicza, dla N a r b u t t a : „ n a k ł o n i e n i e g ł o s u zawsze ł a g o d n e i k ł ó c ą c e g o się g ł o s Cygana, w j a k i m b ą d ź języku, nieporównanie naszych Europejczyków jest przyjemniejszy swary (...) do słyszenia Niewiasty wszystkie nad są bardzo udatnego s k ł a d u ciała (...) w y r a z y oczu niepospolite, wcale u j m u j ą c e , u d a t n o ś ć całej fizjognomii p o d w y ż s z a j ą : nie­ ś m i a ł e , skromne, posępnie wyrażające głęboką przezorliwość, w moment z ż y w o ś c i ą b ł y s k a w i c y żarzą się i do serca p r z e n i k a j ą : kiedy się u ś m i e c h n i e , teraz to p r z y p a t r z y ć się t y m c z a r u j ą c y m m u s z k u ł o m twarzy, które s k r o m n i u c h n ą l u b i e ż n o ś ć odkrywają drobinka, t y m cudnie u ł o ż o n y m usteczkom, a nade wszystko z ę b o m , z ę b o m tak przyjemnie u ł o ż o n y m i najbielszym w ś w i e ­ cie." 15 D l a Danilowicza uroda Cyganek z g o ł a inaczej się prezen­ tuje: „ P ł e ć brunatno żółta, nie tyle z natury, we wszystkich klimatach jest niezmienna, j a k raczej z obrzydliwej n i e c z y s t o ś c i i skwarzenia przy ogniu lub w dymie w s t ł u s z c z o n o brudy za­ winiętego niemowlęcia", „Niektórzy podają w obrzydzenie ogromne niewiast piersi, tak ż e je na w z ó r Hottentotek w t y ł zarzucają dla karmienia n a plecach zawieszonego d z i e c i ę c i a . . . " 16 Nio zatem dziwnego, ż e i s p o s ó b ubierania się C y g a n ó w ina­ czej przedstawia się D a n i ł o w i c z o w i n i ż cytowanemu Narbuttowi: wcześniej nie zerwie mu wicher kapelusza, a nowa koszula ramion nie potrze, w p i e k ą c e mrozy obuwie ze szmat s z e l ą g a k o s z t o w a ć nie b ę d z i e . R a z w y ż e b r a n ą ł a c h m a n ę , w stałości ko­ „ C y g a n zatem z C y g a n k ą p r z y w d z i e w a j ą p ł a c h t ę albo w e r e t ę , c h a j ą c y się m ę ż c z y z n a wtedy chyba opuszcza, gdy sama opadnie, w którą dwie dziury wpruto, k t ó r ę d y nagie ramiona po p a c h ę mycie jej lub naprawa, uciążliwą b y ł a b y pracą. Lecz obok tego 102 �do z b y t k u chciwy przepysznych s t r o j ó w , na któro z a p r a c o w a ć nie jest jego r z e c z ą , zarwawszy o k a z a l s z ą j a k i e g o ś magnata s z a t ę , natychmiast w niej ś w i e t n i e ć powinien, c h o c i a ż b y w nie­ wypowiedzianej z r e s z t ą przykrycia z o s t a w a ł a sprzeczności. N a oszarpane brudy, bosy, narzuca z ł o t e m haftowane aksamity w W ę g r z e c h , i za coś wielkiego siebie poczytuje, gdy te s ą czerwonogo koloru i w ę g i e r s k i e g o kroju, c h ł o p s k ą ś w i t ę chyba w ostat­ niej nosi potrzebie. C h c ą c y w y s t ą p i ć galowo, na w y s ł u ż o n e j ko­ szuli, i d o p u s z c z a j ą c y c h do c i a ł a promienie s ł o n e c z n e kale­ sonach, c z o r w o n ą k a m i z e l k ę z galonami i ż ó ł t e meszty z ostroga­ mi m i e ć powinien; wtody wolnym, ze spuszczonymi k u piersiom oczyma p o s t ę p u j e krokiem, ś w i a t c a ł y n a swe usługi gotowym mniema. Strój Cyganek w n i c z y m nie lepszy, od w i e k ó w bardziej nieczystością, odraża. P ł ó c i e n n a p ł a c h t a , przez ramiona lub przez g ł o w ę rzucona n a plecy, o s z c z ę d z i w s z y t w a r d ą pracą sposzycia, n a g o ś ć ciała i rzeczy skradzione o k r y w a ; lecz i m ę ż c z y z n o m strój w ł a ś c i w y , równie dla t y c h hermafroditek dogodny. Niemniej chciwe wykwintniojszej toalety, dziwotwornym z a s t a n a w i a j ą doborem. C h o ć b y w koronkowym kornecie, u j ę t y m przez skronią czarnym aksamitnym s p i ę c i e m , z zausznicami ogromnemi, z p i e r ś c i e n i a m i na palcach, i o b w i e s z o n ą s z y j ą , p o s t ę p u j e bosa i n a p ó ł naga Cyganka, za w i e l k ą siebie p o c z y t u j ą c d a m ę . " B r a k informacji p o c h o d z ą c y c h z okresu kiedy Cyganie po­ jawili się w Polsce i wielka ich s k r o m n o ś ć z w i e k ó w p ó ź n i e j s z y c h (aż w ł a ś c i w i e do w. X I X ) p o w o d u j ą , że wiedza nasza na temat dawnych u b i o r ó w jest uboga i opiera się na interpretacji nie­ licznych rycin (lub w i a d o m o ś c i zawartych w d z i e ł a c h obcych a u t o r ó w p o d r ó ż u j ą c y c h przez P o l s k ę ) . ~~ Nie tylko s k r o m n o ś ć m a t e r i a ł u polskiego skłania nas do\ o d w o ł a n i a się do źródeł obcych. Borna p r z y b y l i do E u r o p y spoza kontynentu, z A z j i ; liczniej pojawili się dopiero w latach 20-tych X V wieku (wcześniejsze informacje d o t y c z ą w zasadzie w y ł ą c z n i e P ł w . B a ł k a ń s k i e g o ) , P o c z ą t k o w o byli koczownikami j i z w ł a s z c z a we w c z e ś n i e j s z e j fazie i c h pobytu w E u r o p i e ich ubiór i m i a ł zapewne cechy w s p ó l n e ; b ę d z i e w i ę c chyba dopuszczalnej jeśli informacje z i n n y c h k r a j ó w europejskich z wieku X V i X V D odniesiemy t a k ż e do P o l s k i . 1 7 I Pierwsze informacje z kronik i innych źródeł historycznych p o c h o d z ą c e z wieku X V m ó w i ą , ż e kobiety u b i e r a ł y się w e d ł u g mody przyniesionej z Orientu, ten orientalny ubiór — u ż y w a n y przoz Cyganki aż do k o ń c a X V I w. — b y ł dość skromny, s k ł a d a ­ ła się n a ń p ł a c h t a owijająca ciało i z w i ą z a n a k o ń c a m i n a jednym z r a m i o n . M.in. źródła angielskie m ó w i ą o t y m — Cyganie, k t ó r z y przybyli tutaj ok. 1500 г., mieli p o n o ć ubiór w y r a ź n i e orientalnego charakteru. Mogą n a to t a k ż e w s k a z y w a ć dwie spośród najstarszych rycin p r z e d s t a w i a j ą c y c h C y g a n ó w (repro­ dukowane obok), n a jednej z nich, znajdującej się w Cosmographia universalis, dziele w y d a n y m w 1554 r. w Bazylei, para C y g a n ó w w y s t ę p u j e w nakryciach g ł o w y , które m o g ą kojarzyć się z Turcją lub innymi krajami A z j i Przedniej. Druga, z a t y t u ł o w a n a Cingara orientale, znajduje się w dzieło Cesare Vecellio Degli Habiti antichi et moderni di tutto il mondo w y d a n y m w 1590 r. w W e ­ necji. Przedstawiona tam kobieta m a n a g ł o w i e dość dziwne nakrycie w kształcie koła. Autor d o ł ą c z y ł do ryciny bliższe wy­ jaśnienie, w e d ł u g niego owa „ w s c h o d n i a Cyganka" m a n a g ł o w i e „ d i a d e m " z jasnego drzewa obciągniętego długimi sukiennymi t a ś m a m i , n a ubiór jej s k ł a d a się. t e ż jedwabna haftowana z ł o t e n i i innymi kolorami koszula d ł u g a do s t ó p , o szerokich r ę k a w a c h , na jej ramionach spoczywa długi p ł a s z c z — autorowi ubiór ten kojarzy się z m i e s z k a ń c a m i I n d i i Z a c h o d n i c h . 18 19 Zdanie to p r z y j ę t e z o s t a ł o przez badaczy, mimo iż zawiera wiele niejasności. Nie jest wiadome d o k ł a d n i e , czy ubiór ó w m i a ł b y w s k a z y w a ć na Indie i b y ł ś w i a d e c t w e m w ł a s n e j , c y g a ń ­ skiej, przyniesionej z I n d i i kultury, czy kojarzono go z A z j ą Ś r o d k o w ą i p r z e d n i ą (Iranem, Syrią, Turcją), czy t e ż po prostu tak sobie w y o b r a ż a n o ubiór orientalny lub określano s t r ó j , k t ó r y nie p a s o w a ł do w z o r ó w miejscowych. Pozostaje n a m w i ę c tylko p r z y j ą ć , że jako orientalny określano w części źródeł ubiór X V - i XVT-wiecznych C y g a n ó w . D o d a ć jeszcze trzeba, że w wieku X V P ł w . B a ł k a ń s k i jest już od dłuższego czasu w obrębie od­ d z i a ł y w a n i a , a c z ę s t o silnego nacisku islamu i kultury tureckiej (zatem orientalnej). Możliwe w i ę c , że owe orientalne elementy to ś w i a d e c t w o b y t n o ś c i n a B a ł k a n a c h i d ł u ż s z e g o czy k r ó t s z e g o t a m pobytu, �I I . 9. Cingara orientate, ilustracja z Degli Habiti antichi et moderni, 1590 г.; i l . 10. Polskie nakrycie g ł o w y n a portrecie kobiecym Ł u ­ kasza Cranacha, X V I w.; i l . 11. Przewodniczka niedźwiedzia, niem. rycina z X V I w.; il. 12. Cyganie, rycina z Ekonomiki ziemiańskiej, H a u r a , X V I w. przetrwało najstarszych w i a d o m o ś c i , ale w nich ubiorów noszonyoh w r ó ż n y c h krajach ó w c z e s n e j E u r o p y , przez znajdujemy s p o s t r z e ż e n i a d o t y c z ą c e ubioru i jego cech, które Niewiele które w ę d r o w a l i . W p o c h o d z ą c y m z X V I I I w. opisie p o d r ó ż y t a k ż e dzisiaj kojarzą się nam z Cyganami. Oto więc do Polski znajdujemy t a k ą n o t a t k ę na wzmiankowany temat: „przy­ w ó d c y n a d c i ą g a j ą c y c h hord jechali konno, odziani byli bardzo „ U b i ó r ich s k ł a d a się z p o s t r z ę p i o n y c h części odzienia najróż­ kolorowo, nosili czerwone i zielone ubiory, ozdobione d u ż y m i , niejszych r o d z a j ó w i m ó d . N i e k t ó r z y m ę ż c z y ź n i n o s z ą srebrnymi guzikami (...) Kobiety c h o d z i ł y w koszulach, z prze­ inni surduty lub kaftany, jeden z nich — zapewne p r z y w ó d c a — w i e s z o n ą p ł a c h t ą i nosiły kolczyki wielce ozdobne..." 20 fraki, N a bar­ m i a ł h i s z p a ń s k i p ł a s z c z , na, którego kołnierzu z n a j d o w a ł y s i ę w n o ś ć ubiorów c y g a ń s k i c h zwracali u w a g ę i późniejsi, X V I - resztki jakichś g a l o n ó w z ł o t y c h . Wszyscy m ę ż c z y ź n i mieli spod­ i X V T I - w i e c z n i kronikarze. nie obcięte nad kolanami, tak że nogi od kolan p r e z e n t o w a ł y się P ł a c h t y , o k t ó r y c h wspomina kronikarz z Bolonii, s t a n o w i ł y oczom ś w i a t a w całej o k a z a ł o ś c i . " przez d ł u ż s z y czas u kobiet (przynajmniej z n i e k t ó r y c h grup) s t a ł y element ubioru. Dostrzec je m o ż n a na X V I - , X V I I - i X V I I I -wiecznych rycinach francuskich, w ł o s k i c h , flamandzkich, nie­ mieckich. Chronica di Bologna m ó w i t a k ż e , że ubiór kobiet wy­ konany b y ł z grubego sukna, takiego jakie zwykle noszone było przez niewolników i pielgrzymów. Kronikarskie zapiski na temat przybycia C y g a n ó w do P a r y ż a w 1427 r. m ó w i ą , ż e ko­ 22 T o , że w s p ó ł c z e ś n i e Cyganie z a p o ż y c z a j ą ubiory od otacza­ j ą c e g o ich ś r o d o w i s k a , widzimy powszechnie i nie potrzeba tego speojalnie d o w o d z i ć . To samo dotyczy przeszłości. Zestawione tutaj rysunkami ryciny pokazujące Cyganów porównane z w s p ó ł c z e s n y c h im ubiorów noszonych przez n i e - C y g a n ó w dość w y r a ź n i e d o w o d z ą p r a w d z i w o ś c i takiego stwierdzenia. biety oprócz ubogich s p ó d n i c n o s i ł y narzucony na ramiona j a k b y Z k o ń c a X V w. pochodzi rycina p r z e d s t a w i a j ą c a w ę d r u j ą c ą płaszcz z grubego szorstkiego m a t e r i a ł u . Także J e a n Brodeau rodzinę c y g a ń s k ą . W oczy rzucają się ich nakrycia g ł o w y ; to, w Miscellanea które widzimy na g ł o w i e kobiety, jest identyczne z przedsta­ wydanych w 1604 r. stwierdza, że ubiór Cyganek przypomina r z y m s k ą t o g ę . 2 1 B y ć m o ż e w ł a ś n i e forma ubioru i rodzaj tkaniny, z jakiej b y ł wykonany (zwłaszcza owo za­ 23 wionym na obrazie z C h o m r a n i c ; wiemy zatem, że ok. 1460 r. ten ubiór g ł o w y b y ł u ż y w a n y przez kobiety z a m ę ż n e w Europie. rzucane na ramiona okrycie), s t a ł y się j e d n ą z przyczyn u w a ż a n i a W Navis stultifera B r a n d t a wydanym w B a z y l e i w 1507 r. C y g a n ó w w p o c z ą t k a c h ich europejskiej historii za p i e l g r z y m ó w ; znajdujemy ilustrację z w ę d r u j ą c ą r o d z i n ą c y g a ń s k ą — ubiór nie jest t a k ż e wykluczone, ż e Cyganie świadomie -—- j a k wielo­ m ę ż c z y z n y , z w ł a s z c z a dość osobliwe nakrycie g ł o w y , pies czy krotnie b y w a ł o w ich późniejszej historii — przyjmowali ó w podobne z w i e r z ę prowadzone na smyczy, kobieta d m ą c a w kon­ pielgrzymi ubiór w i e d z ą c , że dzięki niemu z o s t a n ą przyjęci przychylniej. Zachowane opisy i ryoiny w s k a z u j ą , że Cyganie u ż y w a l i 104 chę z d a j ą s i ę ś w i a d c z y ć , ż e owi Cyganie u t r z y m u j ą się z w y s t ę ­ p ó w jarmarcznych, o sztuczek: itd. Najprawdopodobniej tak jest, c z y m m o ż e ś w i a d c z y ć właśnie nakrycie g ł o w y eharakterys- �tyczne dla b ł a z n ó w i u ż y w a n e we F r a n c j i (ale nie tylko) w ostat­ nich latach X V w., a zapewne i p ó ź n i e j , w p o c z ą t k a c h X V I , czyli w okresie wydania pracy Brandta. W przytaczanym już dziele Degli Ilabiti antichi et moderni di tutio ii mondo przedsta­ wiona Cyganka prócz ubioru europejskiego ma na głowie nakry­ cie, które —• j a k w y ż e j m ó w i l i ś m y —• m o ż e u c h o d z i ć za pochodząco z Orientu, ale o dziwo bardzo podobne, niemal identyczne nakrycie g ł o w y widzimy n a portrecie kobiecym malowanym p-zez Ł u k a s z a Cranacha (Niemcy, wick X V I ) . Z X V I I w. pocho­ dzi tkanina wykonana przez B e v u a i s w e d ł u g szkicu Francois Casanovy z a t y t u ł o w a n a Uczta Cyganów, widoczne tam m ę s k i e ubiory C y g a n ó w są tymi, które w drugiej p o ł o w i e X V I I w. no­ szone b y ł y we F r a n c j i (zresztą moda ta rozprzestrzeniła się poza jej g r a n i c e ) . Z 1828 r. pochodzi rycina p r z e d s t a w i a j ą c a d w ó c h C y g a n ó w z n i e d ź w i e d z i e m ; jeden z nich ubrany jest w długą s z a t ę z w y r a ź n i e widocznymi Wyłogami i c z a p k ę r o g a t y w k ę (krakuskę). Noszony przez owego n i e d ź w i e d n i k a ubiór to bez w ą t p i e n i a kontusz — powszechny w Polsce, i r ó w n i e popularne uzupełnienie ubioru szlacheckiego: identycznego j a k na owej rycinie kroju czapka. Obok dla p o r ó w n a n i a zamieszczony jest rysunek p o k a z u j ą c y grupę s z l a c h c i c ó w w kontuszach i rogatyw­ kach z k o ń c a X V I I w.; moda n a nie u t r z y m y w a ł a się dłużej, nie jest więc dziwny widok kontusza i w 1828 r. R y c i n a jest interesująca i z innych w z g l ę d ó w . U b i ó r wskazuje, ż e mamy tutaj do czynienia z Cyganami p r z y b y ł y m i do Niemiec z Polski. W czasie, z k t ó r e g o pochodzi rycina, znana b y ł a dość szeroko specjalna Akademia N i e d ź w i e d z i a w Smorgoniach na Litwie, w dobrach R a d z i w i ł ł ó w — schwytane w litewskich borach nie­ d ź w i e d z i e poddawane b y ł y t a m tresurze, w której wyniku uczono je t a ń c a i innych sztuczek. Wyuczone r u s z a ł y z Cyganami w w ę d r ó w k ę po Europie, a na z i m ę w r a c a ł y do Smorgonii. R y c i n a przedstawia najprawdopodobniej tych właśnie C y g a n ó w z dóbr R a d z i w i ł ł o w s k i c h i ucznia A k a d e m i i w Smorgoniach w trakcie 24 zarobkowej w ę d r ó w k i ; jest ona — o ile wiem — j e d y n ą tego rodzaju. Ubrania czy fragmenty o d z i e ż y otrz3Tnywali Cyganie naj­ prawdopodobniej jako dar (bądź j a ł m u ż n ę ) lub wynagrodzenie (za granie, wróżenie, pokazywanie tresowanych zwierząt itd.); b y ć m o ż e w części p o c h o d z i ł y z k r a d z i e ż y lub kupowali je n a targach. S t ą d stroje ich s t a n o w i ł y często dość przypadkowy zespół f r a g m e n t ó w nie t w o r z ą c y c h kompletu i p o c h o d z ą c y c h od r ó ż n y c h warstw s p o ł e c z n y c h i z r ó ż n y c h o k o l i c . 25 B y u z u p e ł n i ć t ę k w e s t i ę , n a l e ż y p r z y p o m n i e ć , żo Cyganie prowadzili w większości — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — ż y c i e w ę ­ drowne, nie posiadali także stad, które j a k u pasterzy b y ł y b y dostarczycielami surowca n a d a j ą c e g o się do wykorzystania na wykonanie ubioru (skóry, w e ł n a ) . Zatem, skoro ż y c i e w ę d r o w n e n a k a z y w a ł o ograniczyć do koniecznych posiadane s p r z ę t y i skoro nie mieli w ł a s n y c h surowców, nie p o z o s t a w a ł o nic innego j a k ko­ r z y s t a ć z w y r o b ó w nie swoich. Wymienione przyczyny powodo­ w a ł y — j a k s ą d z ę — że Cyganie nie w y k s z t a ł c i l i sami nigdy i nigdzie na świecie umiejętności tkackich, w pełni w tej materii uzależniając się od otoczenia, od n i e - C y g a n ó w . J a k w s k a z u j ą bliższe nam czasowo zapiski, dostatnio ubrani b y ł i grajkowie p r z e b y w a j ą c y na dworach p a n u j ą c y c h lub bogatej arystokracji wieku X V I I i X V I I I . P o c z ą t k o w o ubierali się oni j a k szlachta, a w czasach b l i ż s z y c h nam, w X I X w., wraz ze zmianami mody zmienili poprzedni ubiór n a b i a ł ą koszulę i czerń fraka, czyli strój przewidziany do salonów i odpowiednio godnego t o w a r z y s t w a . 26 Wielobarwna — czy j a k określił Klonowie — pstra o d z i e ż , tak zwracająca u w a g ę i tak identyfikowana z Cyganami do dzisiaj, s t a ł a się przedmiotem szczególnej uwagi. J ó z e f I I , na­ s t ę p c a Marii Teresy, znany —• j a k i m a t k a — z rozmaitych działań m a j ą c y c h doprowadzić do osiedlenia C y g a n ó w i wyna­ rodowienia ich, zabronił Cyganom noszenia owych różnokoloro­ w y c h ubiorów. 205 �И. 13. Uczta cygańsla, siedemnastowieczna Cechą c z ę s t o p o d k r e ś l a n ą u C y g a n ó w m ę ż c z y z n s ą w ł o s y d ł u ­ gie niemal do ramion, niekiedy brody; kobiety t a k ż e bywają tkanina francuska Fotografie, rysunki, opisy Cyganów z końca ubiegłego i p o c z ą t k u togo stulecia — p o k a z u j ą c e C y g a n ó w - k o c z o w n i k ó w — przedstawiane z d ł u g i m i , rozpuszczonymi w ł o s a m i . W ł o s y dla zawierają c z ę s t o samych C y g a n ó w s t a ł y s i ę jednym z w y i ó ż n i k ó w od g a d z i ó w . P o w t a r z a j ą się informacje o w ę g i e r s k i m kroju u b i o r ó w , N p . Polacy p o n o ć byli przez nich określani w p o c z ą t k u ubiegłe­ watych srebrnych guzikach przy kamizelkach lub m a r y n a r k a c h 2 7 m ę ż c z y z n , d ł u g i c h , kwiecistych s p ó d n i c a c h kobiet, naszyjnikach go wieku, a m o ż e i dawniej, jako ćhindo bało (obcięto w ł o s y ) . cechy, jakie znajdujemy w opisie Gersona. jajo­ Wobec s k ą p o ś c i zachowanych d o k u m e n t ó w pisanych d o t y c z ą - i kolczykach ze z ł o t y c h monet. D o t y c z y to nie tylko Polski, cyoh C y g a n ó w m a t e r i a ł ikonograficzny m a w a r t o ś ć n i e o c e n i o n ą . znamy podobne opisy d o t y c z ą o e R o s j i , ziem l e ż ą c y o h n a p o ł u d n i e T y l e ż e i jego nie z a c h o w a ł o się zbyt d u ż o . N a tej od T a t r , E u r o p y da się p r z e d s t a w i ć podstawie p e ł n i e j s z y obraz C y g a n ó w X V — - X V I I Zachodniej, Wielkiej B r y t a n i i , nawet kon­ w. tynentu a m e r y k a ń s k i e g o — S t a n ó w Zjednoczonych i K a n a d y , z E u r o p y Zachodniej i c z ę ś c i o w o Centralnej —• z Niemiec, Szwaj- a p ó ź n i e j i p a ń s t w l e ż ą c y c h w ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j jego oarii, W ł o c h , F r a n c j i , A n g l i i , H i s z p a n i i ; gorzej przedstawia się części. rzeoz z m a t e r i a ł a m i z Europy ikonograficznymi dotyczącymi Cyganów Wschodniej, nie m ó w i ą c o A z j i , Afryce czy Ame­ ryce, s k ą d praktycznie z u p e ł n i e brak m a t e r i a ł u tego typu. T a k przedstawiała, się sytuacja do mniej więcej połowy u b i e g ł e g o wieku. Wtedy bowiem zaczęli s i ę p o k a z y w a ć w róż­ nych k r a j a c h E u r o p y , a potem i A m e r y k i I P r z y c z y n ą tego jest bardzo dynamiczna ekspansja z terenu Siedmiogrodu i W o ł o s z c z y z n y znacznych ilości C y g a n ó w L o w a *ów i K e ł d e r a s z ó w . Najprawdopodobniej pozostaje to w bez­ pośrednim z w i ą z k u z uwolnieniem w r. 1866 z niewolniczej zafteżności C y g a n ó w na W o ł o s z c z y ź n i e i w Siedmiogrodzie. 28 Cyganie, k t ó r y c h T a k w i ę c w drugiej p o ł o w i e X I X w. zaczęli p o j a w i a ć się ubiory — w t y m t a k ż e m ę s k i e — p r e z e n t o w a ł y pewien o k r e ś l o n y w Polsce i innych krajach europojskich przybysze o d r ó ż n i a j ą c y kanon. W 70-ych latach u b i e g ł e g o wieku informacje o nich się w y r a ź n i e od C y g a n ó w w c z e ś n i e j znanych i m a j ą c y mamy już t a k ż e z obszaru Polski, a pod koniec X l X i z p o c z ą t k u wspólny X X wieku zanotowano j u ż d o ś ć licznie ich o b e c n o ś ć w r ó ż n y c h tutaj do Ficowskiego: „ P i e r w s z e pokolenie p r z y b y s z ó w odzna­ styl, w s p ó l n y sposób pewien ubierania się. O d w o ł a j m y się regionach k r a j u . P o w s t a ł o w t y m okresie wiele r ó ż n o r a k i c h ry­ czało się strojami w ę g i e r s k i m i : o b c i s ł y m i , na w z ó r naszych g ó ­ s u n k ó w p o k a z u j ą c y c h ich obozowiska, zajęcia, ubiór. (Z k o ń c a ralskich, spodniami i węgierskimi k o ł p a k a m i na g ł o w a c h . P ó ź ­ u b i e g ł e g o wieku pochodzi również niejsze pokolenia K e ł d e r a s z ó w u b i e r a ł y się już nieco inaczej. trochę fotografii mających dziś unikalny walor dokumentacyjny.) Cyganie ci różnili się od P o z o s t a ł y im kurty z wielkimi, jajowatymi guzikami ze srebra, miejscowych antropologicznie, sposobem mieszkania — ich na­ ale spodnie C y g a n ó w b y ł y już — j a k do d z i ś — obszerne, bufiaste, mioty wpuszczano w wysokie cholowy b u t ó w . T a późniejsza miały najczęściej kształt stożkowaty, przypominający «kelde- i n d i a ń s k i e tipi, uprawianymi profesjami — b y l i to p r z e w a ż n i e raska » moda m a bardziej rosyjski charakter. Zresztą i w dialekcie ikotlarzo, j ę z y k i e m , no i ubiorom —- ich b a r w n o ś c i ą , ba,rdziej K e ł d e r a s z ó w obok wiolu w p ł y w ó w języdta, r u m u ń s k i e g o dają się (ujednoliconym, stanowiącym t ł o t y m i i srebrnymi ozdobami. 106 pewien określony styl krojem, dostrzec liczno z a p o ż y c z e n i a rosyjskie, ś w i a d c z ą c e o ich t r w a ł y c h kontaktach z ziemiami carskiej R o s j i . " 2 9 �T e n rodzaj ubioru, a z w ł a s z c z a pewne jego z w r a c a j ą c e u w a g ę elementy, przede wszystkim o charakterze ozdobnym, na długi cza.s w k o m p o n o w a ł y s i ę do stroju C y g a n ó w — nie tylko zresztą Kełderaszów lub L o w a r ó w , ale i innych, k t ó r z y naśladowali m o d ę tamtych grup. W latach 1911—1913 d u ż e gromady kotlarzy p r z y b y ł y na W y s p y Brytyjskie, część z nich — j a k udało się u s t a l i ć — dotarła tutaj poprzez E u r o p ę z Polski, ubiory ich z o s t a ł y zarejestrowane przez prasę b r y t y j s k ą , znane zdjęcie L i z y i Todora C z u r o n ó w ijjrczontuje t a k i wła-śnie ubiór d o ś ć typowy dla Kełderaszów. Ojciec Todora Miłosz m i a l — w e d ł u g reiacji — guziki ze z ł o t a , k t ó r e k a z a ł zrobić sobie we W ł o s z e c h . Todor, t a k j a k i pozostali m ę ż c z y ź n i z tej grupy, nosił przy kurtce d u ż e , w i e l k o ś c i kurzego j a j a srebrno guziki; L i z a — jego ż o n a — naszyjnik z monet i takież złote monety wplecione we w ł o s y . 3 0 Srebrne, d u ż e guzy p r z y k u r t k a c h c z ę s t o zdobnie wyszywanych, laski lub buzdygany starszyzny, zdobione srebrem i z ł o t e m , monety w uszach, w ł o s a c h i na szyjach kobiet, z ł o t e i srebrne pasy, czasami jeszcze nabijane z ł o t y m i monetami i dodatkowo zdobione wisiorkami ze srebra, to aż rlo p o c z ą t k u X X w. stało elementy ubioru t y c h C y g a n ó w ; w części p r z e t r w a ł y one aż do ostatniej wojny. Po wojnie p o z o s t a ł y j u ż tylko kolczyki, d ł u g i e , barwne fałdziste s p ó d n i c e , kolorowe chustki na głowa.ch i chusty zarzucone na ramiona; ubiór m ę s k i uległ z u p e ł n e j z m i a n i e . 31 D u ż e srebrne guzy i naszyjniki z monet s t a n o w i ł y j u ż w p o ł o w i c X I X w. elementy ubioru C y g a n ó w Siedmiogrodu, a t a k ż e prawdopodobnie Wojwodiny i b y ć m o ż e dalej na p o ł u d n i e l e ż ą c y c h r e j o n ó w B a ł k a n ó w . W Polsce i krajach Europy Ś r o d k o w e j i Zachodniej rozpowszechnione z o s t a ł y do­ piero w drugiej p o ł o w i e X I X w.; jeszcze p ó ź n i e j w Ameryce Północnej. 3 2 N a l e ż y tutaj d o d a ć jeszcze p e w n ą i s t o t n ą u w a g ę . Istnieje wiele niejasnośoi w informacjach na temat u b i o r ó w Lowarów I I . 14. U b i ó r m ę s k i , lata 70-te X V I I w., F r a n c j a I I . 15. K o n t u sze mundurowe, koniec X V I I I w.; i l . 16. Niemiecka ry cina z 1828 r. U b i ó r wskazuje, że Cyganie ci przybyli z Polski r i K e ł d e r a s z ó w i różnic m i ę d z y nimi. N a j c z ę ś c i e j pisze się o K e ł deraszach, L o w a r ó w p o m i j a j ą c albo też nie w y o d r ę b n i a j ą c ich od K e ł d e r a s z ó w . D z i ś j u ż nie da s i ę tego w z u p e ł n o ś c i r o z w i k ł a ć , ale m y ś l ę , że fakt mieszania obu tych grup prowadzi do niepo­ r o z u m i e ń . F i c o w s k i pisząc o K e ł d e r a s z a c h m ó w i , że ich ubiory, najpierw w ę g i e r s k i e , potem u l e g ł y zmianie, b y ć m o ż e pod w p ł y ­ wam mody rosyjskiej. Myślę, że p o c z ą t k o w o w y r a ź n i e j s z e różnice u b i o r ó w K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w m a j ą inne przyczyny. N a z w a ł K e ł d e r a s z ó w pochodzi —• co wiadomo —• od r u m u ń s k i e g o wyrazu/ oznaczającego kocioł — caldera, Lowarów od węgierskiego k o ń — lo. To s y g n a ł , że ś r o d o w i s k a , w k t ó r y c h przebywali, b y ł y r óżne. Myślę, że K e ł d e r a s z e przebywali g ł ó w n i e na Wołosz- c z y ź n i e i w M o ł d a w i i , nawet z r e s z t ą określa się ich w r ó ż n y c h krajach jako C y g a n ó w w o ł o s k i c h . K r a i n ą , gdzie przebywali L o w a r z y , b y ł S i e d m i o g r ó d (Transylwania) i nawet jeśli obie te grupy z m i e n i a ł y miejsca pobytu (a p a m i ę t a j m y , że b y ł o to przed 1856 г., czyli w okresie niewolnictwa), to przypuszczalnie W o ł o s z c z y z n a dla pierwszej, a S i e d m i o g r ó d dla drugiej b y ł y miejscami n a j c z ę s t s z e g o przebywania. K i e d y w i ę c po zniesieniu niewolnictwa wyruszyli n a w ę d r ó w k ę , L o w a r z y mieli stroje w ę - 207 �Grr ранит шейх Nf portent plam dc nen cjue des ( ha bonaduetum ttJuUvns I I . 17. J . Callot, Straż przednia, r y c . z pocz. X V I I w. gierskie, a K e ł d e r a s z e r u m u ń s k i e i ten fakt — moim zdaniem — łudnie od Transylwanii i W o ł o s z c z y z n y ) . T a k w i ę o w e d ł u g infor­ wynika niezbicie z dawnych o p i s ó w i rycin. Zatem i opis Gerso­ macji zanotowanych w s p ó ł c z e ś n i e na terenie Wojwodiny w J u ­ n a — mimo iż m ó w i ! o kowalach — odnosi s i ę , j a k s ą d z ę , do L o ­ g o s ł a w i i m ę ż c z y ź n i dawniej nosili ubiór c a ł k i e m czarny, a na w a r ó w , a nie K e ł d e r a s z ó w . Część z nich w dalszej w ę d r ó w c e czarnej kamizelce z n a j d o w a ł y się d u ż e srebrne gujjy; z w ł a s z c z a p r z e s z ł a przez M o ł d a w i ę , B e s a r a b i ę aż do R o s j i , ale b y l i to przed­ Cyganie D ż a m b a s i —• handlarze k o ń m i , w y r ó ż n i a l i się ubiorem stawiciele obu grup i obie u l e g ł y zapewne modzie rosyjskiej. (kapelusz, biała koszula, kamizelka, przy której b y ł y duże srebrne Część w ę d r o w a ł a innymi drogami s p o t y k a j ą c tych, k t ó r z y szli guzy i gruby srebrny ł a ń c u c h od z e g a r k a ) . przez R o s j ę ; w rezultacie wymieszania r ó ż n y c h z a p o ż y c z o n y c h k t ó r z y starzy Cyganie z a m i e s z k u j ą c y wioski tego rejonu zacho­ e l e m e n t ó w , w rezultacie wzajemnego wali srebrne guziki przy kamizelkach (nosili je na pewno na o d d z i a ł y w a n i a na siebie L o w a r ó w i K e ł d e r a s z ó w doszło do powstania owego swoistego, tzw. c y g a ń s k i e g o ubioru, noszonego zarówno przez Lowarów jak i K e ł d e r a s z ó w , a jeśli nawet i s t n i a ł y m i ę d z y nimi różnice, to nie z o s t a ł y bliżej zarejestrowano przez b a d a c z y . 33 U b i ó r ten 36 Jeszcze teraz nie­ przełomie lat 60- i 70-ych). Zastanawiająca jost t r w a ł o ś ć tych g u z ó w jako elementu ubioru m ę s k i e g o . Opisy na przestrzeni stu lat — od 70-ych ubiegłego wieku do 70-ych tego — n o t u j ą ich istnienie w ubiorze; przejmowany b y ł i przez inne grupy C y g a n ó w , stając się na prze­ podobnie jest z monetami ł o m i e X I X i X X w. faktycznie narodowym strojem znacznej innych e l e m e n t ó w i guzy, j a k m o ż n a s ą d z i ć , z o s t a ł y przez nich części R o m ó w . T a k ż e w Polsce Cyganie od dawna już tutaj prze­ zapożyczone. b y w a j ą c y zaczęli w z o r o w a ć się na przybyszach. Kobiecy strój warstw s p o ł e c z n y c h w wielu krajach —• np. przy stał mężczyźni szlachty i arystokracji polskiej — znane stj, od dawna. W y k o ­ zaczęli nosić szerokie spodnie wpuszczane w buty i kurtki z du­ nane z metalu, często ze srebra, niekiedy J.dobione kamieniami s i ę barwniejszy, spódnice bardziej f a ł d z i s t e , Jako w ubiorach kobiecych. J a k wiele dopełnienie strojów, zwłaszcza wyższych kontuszach ż y m i guzikami. T a k w i ę c w drugiej p o ł o w i e X I X w. moda przy­ lub z ł o c o n e , u ż y w a n e b y ł y w X V T I - , a z w ł a s z c z a X V T I I - w i e c z - niesiona przez K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w , ale głównie — j a k się nych ubiorach. wydaje — tych pierwszych, s t a ł a s i ę kanonem t a k ż e w ubiorach na W ę g r z e c h — podobnie j a k monety, które obowiązującym t a k ż e dla innych grup C y g a n ó w p r z e b y w a j ą c y c h i w ę d r u j ą c y c h po terenach Polski, L i t w y , Ukrainy. 3 4 Wyjątkiem s ą osiadli widzimy w 37 W p o ł o w i e X I X w. s t a n o w i ł y element znany XIX-wiecznych Najprawdopodobniej Cyganie g ł ó w n i e z K a i pat, p o z o s t a j ą c y w zasadzie pod w p ł y w e m zapożyczone miejscowego sposobu ubierania się. sfoju. i na d ł u ż s z y Kełderasze ubiorach kobiecych w tam w ł a ś n i e z o s t a ł y one przez czas w ł ą c z o n e jako s t a ł y Rumunii. Cyganów element i L o w a r z y wyszli, przecież z W o ł o s z c z y z n y Z a p o ż y c z e n i e to — jak m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — nie było i Siedmiogrodu i wraz z nimi rozpowszechnione z o s t a ł y te właśnie przypadkiem odosobnionym. T a k ż e i w innych krajach Cyganie elementy ubioru. G d y zjawili się w Polsce, Niemczech, F r a n c j i , miejscowi wzorowali się na modzie przyniesionej pizez L o w a r ó w Anglii, Ameryce, już dawno z a n i k ł a trady cja noszenia d u ż y c h czy K e ł d e r a s z ó w . Horvathova pisze, że na Słowacji nawet osiadli g u z ó w , wraz. z kostiumami, które w y s z ł y z u ż y c i a . R z u c a ł y się Cyganie, ubierający się w-edług w z o r ó w miejscowej, wiejskiej w i ę c w oczy jako element ubrania m ę s k i e g o , podobnie j a k mo­ T płócienne nety u kobiet (ta moda t a k ż e nie b y ł a powszechniej znana w E u ­ cholewy ropie) . Ale z a s t a n a w i a j ą c e jest, że Cyganie, k t ó r z y tak ł a t w o zmie­ b u t ó w , zaczęli nosić w ą s y , brody, kapelusze i duże guzy przy niali ubiory, do g u z ó w i monet przyw-iązali się na ponad sto lat, mody, zamienili pod w p ł y w e m koczowników białe, c h ł o p s k i e spodnie na szerokie, ciemne, wpuszczane w kamizelkach. 3 5 Z w ł a s z c z a owe duże srebrno guziki ubioru m ę s k i e g o rozpow­ c z y n i ą c z nich o z n a k ę swojej p r z y n a l e ż n o ś c i , o z n a k ę c y g a ń s k o ś c i . Wtedy gdy już od dawna jirzestaly b y ć u ż y w a n o przez nie-Cy- s z e c h n i ł y się w ś r ó d C y g a n ó w , traktowane jako s t a ł y element g a n ó w , s t a n o w i ł y faktyczny w y r ó ż n i k Cygana i w takim charak­ ubioru m ę ż o z y z n (np. handlarzy k o ń m i z k r a j ó w l e ż ą c y c h na po­ terze k o j a r z y ł y się nie-Cyganom. Nie jest wiadome, j a k a przyczy- 108 �I I . 18. J . Callot, Odpoczynek włóczęgów, na z a d e c y d o w a ł a o 9pecyfioznym potraktowaniu przez nich g u z ó w i monet — określona potrzeba czy t e ż dość przypadkowo s t a ł y się te ozdoby t r w a ł y m elementem przez to, ż e jako przed­ mioty Wykonane z k r u s z c ó w szlachetnych n a d a w a ł y s i ę do wy­ r a ż e n i a bogactwa, do p o d k r e ś l e n i a p r e s t i ż u rodziny. M o g ł y b y to p o t w i e r d z i ć dość znane przypadki dawania g u z ó w i monet (tzw. galibi, galby) w zastaw, p ł a c e n i a tymi monetami okupu za żonę. B y ć m o ż e nie wyczerpuje to odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak długo guzy i monety przetrwały w ubiorze c y g a ń ­ skim, bo i przecież sam ubiór K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w — choć modyfikowany — z a c h o w a ł s i ę . Mamy więc do czynienia zc zjawiskiem bardziej z ł o ż o n y m . W opisach ubiorów kotlarzy niejednokrotnie znajdujemy u w a g ę , ż e stiojo p r z y w ó d c ó w — szefów, w ó j t ó w itd., s ą w y j ą t ­ kowo bogate; w y r ó ż n i a ich t a k ż e laska z w i e ń c z o n a srebrną czy nawet z ł o t ą g a ł k ą . T a oznaka starszyzny plemiennej znana jest w ś r ó d C y g a n ó w dość powszechnie i wielu o b s e r w a t o r ó w w ł a ś n i e na laski i bogactwo u b i o r ó w zwracało u w a g ę . S t ą d t e ż bywa,, ż e najlepiej, najstaranniej opisywanymi osobami s ą właśnie przy­ w ó d c y . I c h stroje prezentują d o s y ć s z c z e g ó l n y styl, b ę d ą c y j a k gdyby przejaskrawionym z e s p o ł e m cech i e l e m e n t ó w wych przy nadaniu im specyfiki c y g a ń s k i e j . miejsco­ 38 Nie z a c h o w a ł y się — jeśli w ogóle kiedykolwiek i s t n i a ł y — pocz. X V I I w. po staropolsku. O d m ł o d u h a n d l o w a ł k o ń m i , p o z n a ł s i ę bliżej z Cyganami, n a u c z y ł ich j ę z y k a , z n a ł obyczaje."* Znamierowski jako o z n a k ę swojej w ł a d z y m i a ł ćupni (cyg. bat). Narbutt, k t ó r y w d z i e c i ń s t w i e w i d y w a ł Znamierowskiego b y w a j ą c e g o w domu jego ojca, t a k opisuje ó w atrybut: „ T r z c i n a gruba j a k ręką o b j ą ć , d ł u g a około cali 24, okuta suto srebrem po obu k o ń c a c h , b y ł y to s k ó w k i misternie zrobione przez pewnego z ł o t n i k a C y g a n a : kwiaty, perełka, figurki k o ń s k i e , widzieć się d a w a ł y wyrobione w s k r ó ź n ą r o b o t ą , rzemyk spiralnie owijał się w szerokie o d s t ę p y od s k ó w k i do s k ó w k i , przy jednym k o ń c u b y ł temlak z zielonego jedwabiu, srebrem przetykanego, z kutasikami srebrnemi, przy drugim b y ł bizun osadzony ogromny, gruby n a trzecią c z ę ś ć cala, długością przechodził nieco trzcinę, obok bizuna w i s i a ł y trzy wąskie rzemyki, które z » k a ż d y m uderzeniem w y d a w a ł y k l a s k a j ą c y odgłos. Takowe n a r z ę d z i e , u w a ż a n e z a berło w ł a d c y , w i s i a ł o m u zawsze u pasa, b y ł o n i e j a k i e m ś g o d ł e m dostojeń­ stwa." " W t y m samym mniej więcej czasie co i Znamierowski „ p a n o w a ł " w dobrach R a d z i w i ł ł o w s k i c h na Litwie inny król, J a n Marcinkiewicz, Cygan, którego w urzędzie starszego nad Cyganami zatwierdził S t a n i s ł a w K a r o l R a d z i w i ł ł dokumentem z 1778 r. Marcinkiewicz zarządzał Cyganami w Mirze i litewskich dobrach R a d z i w i ł ł ó w do 1790 г., w k t ó r y m to roku z m a r ł , a urząd objął jego s y n Ignacy. J e d n a k ż e J a n b y ł chyba ostatnim ze s ł a w ­ nych k r ó l ó w C y g a n ó w , „ z jego śmiercią zgasła ś w i e t n o ś ć tego r z ą d u " . Narbutt i Gluziński pozostawili nam opis ubioru tego króla C y g a n ó w , k t ó r y t a k ż e b y ł zwierzchnikiem Akademii N i e d ź w i e d z i e j w Smorgoniach. „TJ nas w Litwie król c y g a ń s k i Marcinkiewicz, w e d ł u g p o w i e ś c i starych C y g a n ó w , o k a z y w a ł wyt w o r n o ś ć przepychu w całej c y g a ń s k i e j ś w i e t n o ś c i . N o s i ł s i ę po staropolsku, g ł o w y nie golił, w ą s m ial rzęsisty, kontusz k r ó t k i , pas bogaty, szarawary ponsowe, buty żółte lub ponsowe, bizun zamiast szabli u pasa, laska z buzdyganem w ręku, k o ł p a k ba­ rankowy na głowie (...) z kutasem z ł o t y m na wierzchu zielonym aksamitnym, k t ó r y o t a c z a ł o siedm z ł o c i s t y c h promieni, na w z ó r kiteczek spod barana w y g l ą d a j ą c y c h (...) U b i ó r królowej b y ł bogaty, perła, diamenty, z ł o t o , srebro n a zausznicach, szyi, g ł o w i e , palcach, j a ś n i a ł y ; ona sama i otaczające j ą niewiasty b y ł y przybrane w aksamit, jedwabne materie, krepy, gazy, 9 4 4 1 opisy dawniejszych, XVII- i X V I I I -wiecznych przywódców C y g a n ó w . Nawet tych, k t ó r z y —• j a k np. w Polsce — otrzymywali dokumenty kancelarii królewskiej m i a n u j ą c e ich oficjalnie kró­ lami bądź „ s t a r s z y m i " c y g a ń s k i m i . Pierwsze informacje p o c h o d z ą dopiero z k o ń c a X V I I I w. z Litwy* i d o t y c z ą d w ó c h postaci: J a k u b a Znamion,wskiego, wyniesionego na stolec króla c y g a ń ­ skiego poprzez przyznanie m u przywilejem S t a n i s ł a w a Augusta w 1780 r. zwierzchnictwa nad Cyganami litewskimi, i J a n a Marcinkiewicza. Znamierowski by) polskim szlachcicem p o w o ł a ­ n y m do z a r z ą d z e n i a Cyganami, rozsądzania sporów itd. W ę d r o - ! w a ł razem z Cyganami, nosił się t e ż tak, by nie o d s t a w a ć zbytnio od swoich podopiecznych. J a k pisze W ó j c i c k i : „ b y ł to dobry \ szlachcic, ogromnej statury, cerę m i a ł tak ś n i a d ą , j a k Cygan, | a w ą s czarny, długi, s p a d a ł m u n a piersi, ubierał się z c y g a ń s k a , \ 109 I �I I . 19. Jacob de Ghey, V wróżki, przełom X V I i X V I I m u ś l o n y , kartuny, p ł o c i e n k a , w g u ś c i e prawdziwie maskarado­ wym." 4 2 Gluziński przekazuje nam — opierając się na opowieści starego pracownika l e ś n e g o w dobiach Radziwiłłowskich — w.; i l . 20. Cyganka, r y c i n a z 1674 r. Polsce, w czasach nam b l i ż s z y c h , atrybuty piastowanej w ł a d z y s t a ł y się jeszcze bardziej zbliżone do n i o c y g a ń s k i c h — np. Michał K w i e k , k t ó r e g o g ł o ś n a elekcja w 1930 r. z o s t a ł a zaszczycona inny nieco opis postaci Marcinkiewicza: „ T e n król był wysokiego obecnością Wzrostu, barczysty, pleczysty i k o ś c i s t y , a mimo to chuderlawy, w prasie, w y s t ę p o w a ł przybrany w „ b i a ł o - a m a r a n t o w ą twarz miał ściągłą, p o m a r s z c z o n ą , oczy ż y w e , nawet j a k to m ó w i ą , ze ogniste, przenikliwe (...) brodę m i a ł czarną o g r o m n ą jak snop z napisem K r ó l C y g a n ó w P o l s k i c h " ; jeszcze bardziej po kró­ złotym samego orłem, Józefa Piłsudskiego udekorowaną i obszernie licznymi z ł o t y m i opisana szarfę monetami, 50 i na głowie m i a ł c z a p k ę w k s z t a ł c i e j a k b y korony, tylko bez lewsku w y s t ą p i ł w trakcie ceremonii koronacyjnej Janusz K w i e k krzyżyka, ale w niej b y ł o utkwione k r ó t k i e pawie p i ó r o ; suknię — ceremonia o d b y ł a się 4 lipca 1937 Г. na Stadionie W o j s k a m i a ł d ł u g ą , czarną, o b w i s ł ą aż do kostek, p r z e p a s a n ą czarnym Polskiego w Waiszawie (patrz zamieszczona ilustracja). pasem i czerwone buty; n a szyi po wierzchu sukni miał ł a ń c u c h Nie s p o s ó b dziś u s t a l i ć z c a ł ą p e w n o ś c i ą , czy laska jako z grubych b i a ł y c h paciorek, z w i e s z a j ą c y c h się aż na piersi, na k t ó r y m w i s i a ł o w y o b r a ż e n i e n i e d ź w i e d z i a , a na nim siedząca m a ł p a , w czerwonej kaftance..." żu, 43 J a k p o t w i e r d z a j ą m a t e r i a ł y ikonograficzne i opisy z r ó ż n y c h rejonów E u r o p y , w ł a ś n i e laska s t a ł a się powszechnym atrybutem p r z y w ó d z t w a u C y g a n ó w . „ C y g a ń s k a laska z kulą. srebrną oznacza w ł a d z ę wodza całej bandy" zanotowano z k o ń c e m X I X w. w Sie­ radzkiem, 44 „ W ó j t nosi k r ó t k ą bekieszę o srebrnych guzach 45 i laskę o srebrnej skuwce i gałce d ł u g i e j " notuje G e r s o n ; o z n a k ą w ł a d z y jest b u ł a w a , grawerowana w różnego rodzaju motywy, w n i e k t ó r y c h grupach szef jest jedynym uprawnionym do no­ 4 6 szenia z ł o t y c h g u z i k ó w , pisze de V i d e . L a s k i z m e t a l o w ą g a ł k ą lub okuciem z g ó r y b y ł y powszechnym atrybutem C y g a n ó w na Bałkanach, a w każdym oznaka g o d n o ś c i jest własną-, c y g a ń s k ą formą podkreślania presti­ razie na pograniczu j u g o s l o w i a ń s k o - - r u m u ń s k o - w ę g i o r s k i m : „ C y g a ń s k i książę nosił laskę z m o s i ę ż n ą g ł ó w k ą , na której b y ł a z a w i ą z a n a czerwona w s t ą ż k a jako znak 4 7 w ł a d z y " ; „ I c h książę (...) mial laskę, na niej w ę g i e r s k ą trój­ 4 8 k o l o r o w ą w s t ą ż k o jako znak w ł a d z y " . „ A m e r y k a ń s c y Cyganie z grupy K e ł d e r a s z jako oznaki w ł a d z y u ż y w a j ą k i j a z w y r z e ź b i o ­ czy t e ż p r z e j ę t ą pod w p ł y w e m n i o c y g a ń s k i e g o otoczenia. Często jej w y s t ę p o w a n i e u r ó ż n y c h grup C y g a n ó w i w r ó ż n y c h krajach mogłoby wskazywać na rodowód cygański, chociaż jest niemal równio m o ż l i w e , żo powszechne w przeszłości w wielu krajach E u r o p y oznaczanie g o d n o ś c i b u r m i s t r z ó w , w ó j t ó w czy starszyzny wojskowej specjalnymi zdobionymi laskami lub bu­ ł a w a m i , z a u w a ż o n e bez w ą t p i e n i a przez C y g a n ó w , w p ł y n ę ł o na n a ś l a d o w c z e , powszechne władzy. przyjęcie przez nich tego atrybutu Możliwe t a k ż e , żo o z n a c z a j ą c przywódcę („władzę") w s p o s ó b z r o z u m i a ł y t a k ż e dla n i e - C y g a n ó w mieli na uwadze zabezpieczenie się c h o ć w części przed w ł a d z a m i n i e c y g a ń s k i m i , nierzadko z d r a d z a j ą c y m i ochotę do podporządkowania C y g a n ó w . Z a takim w ł a ś n i e w y j a ś n i e n i e m laski jako sobie elementu stroju p r z y w ó d c y zdaje s i ę ś w i a d c z y ć brak wzmianki o t y m atry­ bucie w najdawniejszych opisach b ą d ź rycinach p r z e d s t a w i a j ą ­ cych C y g a n ó w , natrafiamy na nie dopiero w wieku Przyjrzyjmy się teraz sposobowi ubierania się XVIII. 5 1 Romów ną g ł o w ą u g ó r y i ozdobionego m i e d z i ą albo m o s i ą d z e m ; u hand­ w s p ó ł o z e ś n i e , po to m . i n . , by z o b a c z y ć , jak dalece wnioski nasu­ larzy k o ń m i Romaniszels o z n a k ą godności jest rodzaj stalowego w a j ą c e s i ę z m a t e r i a ł u historycznego s ą pewnymi s t a ł y m i ten­ p r ę t a , k t ó r e g o jeden koniec jest z a k o ń c z o n y ostro, a drugi mo­ 49 siężną g a ł k ą , na pręt n a ł o ż o n e są skórzane p i e r ś c i e n i e " . 110 W dencjami, z a u w a ż a l n y m i i dzisiaj. Pominiemy tutaj p e ł n i e j s z y opia ograniczając s i ę do w y r ó ż n i a j ą c y c h oech: �1. Starsi m ę ż c z y ź n i n o s z ą jeszcze kamizelki ze srebrnymi guzikami; ubiór bardzie] miejski, c h o ć z w p ł y w a m i wiejskiego, kapelusz z szerokim rondem; kobiety starsze — szerokie marsz­ czone s p ó d n i c e w ż y w y c h kolorach, t a k ż e kolorowe bluzki, na g ł o w a c h chustki; ozdoby —• naszyjniki, kolczyki, bransolety. Ludzie m ł o d z i ( m ę ż c z y ź n i i kobiety) ubierają się zgodnie ze współ­ czesną modą miejską (Jugosławia, I n d i e ) . 5 2 2. K o b i e t y d ł u g i e , barwne, marszczone s p ó d n i c e , chustki, alo w i ą z a n e z t y ł u (nie j a k u kobiet wiejskich); m ę ż c z y ź n i zgodnie z m i e j s o o w ą w i e j s k ą m o d ą — buty w h a r m o n i j k ę na Ukrainie, fezy, turbany, koszule we wzorek i szeroki pas w T u r c j i (re­ publiki ś r o d k o w o a z j a t y e k i e i część azjatycka Z S R R , J u g o s ł a w i a , R u m u n i a , T u r c j a , Polska, A m e r y k a Ś r o d k . ) 5 3 3. M ę ż c z y ź n i i kobiety ubierają się tak jak miejscowa lud­ n o ś ć wiejska. Czasami w i d a ć różnicę w ubiorach m ę ż c z y z n starszych i m ł o d y c h (np. w Serbii starsi n o s z ą ubiory tureckie, m ł o d s i — j a k Serbowie). K o b i e t y m a j ą suknie takie jak u kobiet wiejskich lub szarawary u muzulmanek, n a głowio chustka, twarz nie zakryta; w y j ą t k o w o z a k r y w a ł y twarz kobiety tzw. B i a ł y c h C y g a n ó w — Parno R o m a , w B o ś n i (Bułgaria, J u g o s ł a ­ wia — Serbia, B o ś n i a , S ł o w e n i a , T u r c j a ) . Sarong u m ę ż c z y z n , o h a ł a t y i szerokie spodnie, tiubetejki n a g ł o w i e ; długie okrycia — dżelabije, na g ł o w i e jedwabna chustka przytrzymywana grubym sznurem; kobiety sari, chałat i turban, na głowie chusta, i l u ź n y szeroki p ł a s z c z arabski, d ł u g a s p ó d n i c a — zgodnie ze wzorami miejscowymi, jedynie o z d ó b w i ę c e j , kolory niekiedy ż y w s z e (Cejlon, I r a n , I r a k , republiki ś r o d k o w o a z j a t y e k i e Z S R R , Meksyk) 5 4 4. K o b i e t y barwne s p ó d n i o e i bluzki, m ę ż c z y ź n i ubiór zdrad z a j ą o y s k ł o n n o ś c i do mody „ w o j s k o w e j " — d u ż e guzy, wy­ sokie oficorskie buty, niekiedy czerwone (Indie, Z S R R — S y ­ beria) * I \ ВОШ'.МПЛК ł N U . 21. D . Teniers, COriHl?. ^ Śpiący 5 5. K o b i e t y k i l k a s p ó d n i c n a k ł a d a n y c h jedna na drugą, kolory bardzo ż y w e , wzory „ e g z o t y c z n e " ; s p ó d n i c e niekiedy zszywane z r ó ż n o k o l o r o w y c h k a w a ł k ó w i u k ł a d a n e w plisy, buty czerwone n a wysokim obcasie, ozdoby ze z ł o t y c h monet; m ę ż c z y ź n i podobnie j a k miejscowi (Europa Zach., A m e r y k a Środk.) * 3 G. M ę ż c z y ź n i modne marynarki lub garnitury, niekiedy bardzo wyrafinowane, eleganckie, drogie jedwabne koszule, buty lakierowane, czasami ekstrawaganckie. K o b i e t y l u ź n e , bogate, barwne spódnice lub d w u c z ę ś c i o w e kostiumy, niekiedy brak fartucha; kobiety czasami w sukniach z dekoltem, a nawet o b c i s ł y c h spodniach; d u ż o z ł o t y c h o z d ó b (Ameryka P ł n . , E u r o p a Zaoh. i Środk. — F r a n c j a , R F N , Austria, Szwecja, a t a k ż e Polska) 57 N a koniec jeszcze jedna uwaga. U wielu a u t o r ó w przewija się m y ś l , ż e noszenie o d z i e ż y starej, zniszczonej i dziurawej stało się dla R o m ó w „ n a r o d o w y m o b y c z a j e m " , nie idzie przy tym o styl w y n i k a j ą c y z u b ó s t w a , ale o jakąś r z e k o m ą s p e c y f i k ę c y g a ń s k i e j o b y c z a j o w o ś c i czy estotytki. A r m e ń s c y Bosza „ n i e lubią nowego ubrania i s z y j ą c y dla nich o d z i e ż b y w a j ą zmuszani znosić ją, a dopiero potem sprzedać C y g a n o m " . S ł o w a te p o c h o d z ą od a u t o r ó w o znanym autorytecie —- Tokaricw (autor pierwszej wypowiedzi) i Papazijan (drugiej) skłaniają nas do dania wiary ich stwierdzeniom, j e d n a k ż e n i e m o ż l i w a do pogodzenia ze zdrowym r o z s ą d k i e m i z p o w i e r z c h o w n ą c h o ć b y z n a j o m o ś c i ą R o m ó w treść t y c h wypowiedzi ś w i a d c z y , j a k nadal jeszcze m a ł o wiadomo o tej grupie i j a k ozęsto stereotypowe, nie weryfikowane, a przekazywane od p o k o l e ń s ą d y powtarzane są nawet przez tych, k t ó r z y z racji reprezentowanej dyscypliny wiedzy winni odzna­ czać się większym krytycyzmem. 58 59 Z obseiwacji w s p ó ł c z e s n y c h ubiorów cygańskich wynika, że: 1. Część C y g a n ó w — z a r ó w n o m ę ż c z y z n j a k i kobiet — w p e ł ­ n i p r z y j ę ł a ubiór n i e c y g a ń s k i . 2. Część różni s i ę od miejaoowej l u d n o ś c i , przy c z y m : lub a. ich strój przypomina n i e c y g a ń s k i ubiór z innych okolic, b, posiada cechy nie kojarzone z ubiorem n i e c y g a ń s k i m z innych okolic, zatem albo w ł a s n o c y g a ń s k i e , albo t a forma ubioru t a k ż e jest przez nich p r z y j ę t a , ale zarzucona z o s t a ł a przez t y c h , od k t ó r y c h z o s t a ł a z a p o ż y c z o n a . 3. U b i ó r w s p ó ł c z e s n y miejski jest c h ę t n i e j przejmowany niż wiejski, do k t ó r e g o część C y g a n ó w jest uprzedzona. 4. Kobiety częściej n i ż m ę ż c z y ź n i i m ł o d z i e ż r ó ż n i ą s i ę od l u d n o ś c i miejscowej. 5. Nawet przy z u p e ł n y m przejęciu ubioru miejscowego pewne cechy kolorystyczne i ozdoby w y r ó ż n i a j ą C y g a n ó w . 6. Cyganie k o c z u j ą c y z reguły bardziej różnią się ubiorem od ludności miejscowej n i ż osiadli. 7. Niekiedy w jednej m i e j s c o w o ś c i czy na niewielkim obsza­ rze s ą s i a d u j ą Cyganie różniący się z u p e ł n i e ubiorami i podtrzy­ m u j ą c y t ę o d m i e n n o ś ć —• co m o ż e w s k a z y w a ć na pewnego ro­ dzaju p r z y w i ą z a n i e do tradycji, a w k a ż d y m razie przeszłości. 8. N i e k t ó r z y n o s z ą ubiory rozmaite nawet w obrębie jednej grupy, b ę d ą c e z b i e r a n k ą r ó ż n y c h s t y l ó w i r ó ż n e g o poohodzenia. P o n i e w a ż n a podstawie dotychczasowego o m ó w i e n i a nie u d a ł o się nam o d p o w i e d z i e ć w pełni na postawione pytanie, s p r ó b u j m y teraz z a s t a n o w i ć się, czy s ą i ewentualnie jakie ele­ menty stałe w r o z m a i t o ś c i s t r o j ó w c y g a ń s k i c h , elementy, które p o w t a i z a j ą się m o g ą c tym samym z o s t a ć uznane za s t a ł o w ubio­ rze c y g a ń s k i m , za identyfikowane przez nich jako w ł a s n e . Rozpoczniemy od ubioru m ę s k i e g o jako prostszego do omawiaiua i nie zawierającego — j a k się wydaje —. j a k i e j ś c y g a ń s k i e j specyfiki, a w k a ż d y m razie nie takiej, która powszeohniej d a ł a b y się z a u w a ż y ć . Analizując s p o s ó b ubierania się m ę ż c z y z n u róż­ n y c h C y g a n ó w , w r ó ż n y c h krajach, nie udaje się w ł a ś c i w i e wy­ odrębnić jakichś reguł, które ś w i a d o m i e b y ł y b y przestrzegane i t y m s a m y m m o g ł y w y r a ż a ć ukryte treści. N a j c z ę s t s z y m wy­ r ó ż n i k i e m ubioiu Cygana m ę ż c z y z n y od ludności tubylczej jest jego w i ę k s z a b a r w n o ś ć czy t e ż w i ę k s z a ś m i a ł o ś ć w zesta­ wieniu barw, które ż y w o ś c i ą s w o j ą o d b i e g a j ą od wzoru miejsco- Ul �П. 22. Michel-Ange Merigi, Wróżąca Cyganka wego, ewentualnie u ż y c i e tkanin, które przez m ę ż c z y z n miejsco­ dawniejsze opisy i analiza rycin m o g ą to p o t w i e r d z i ć — nie wy­ w y c h nie s ą u ż y w a n e jako ekstrawaganckie lub n i e m ę s k i e (np. nika, ż e b y kapelusz b ą d ź inne nakrycie g ł o w y m ę ż c z y z n b y ł o m a t e r i a ł na marynarki w duże grochy, garnitur z tkaniny prze­ elementem koniecznym ubioru, p o s i a d a j ą c y m j a k i e ś znaczenie tykanej koszule inne niż praktyczne i m o t y w a c j ę i n n ą n i ż całkowicie indywidual­ kolorach, czasami w kwiaty, jaskrawe kamizelki). n y w y b ó r . Chociaż, j a k b y w a niejednokrotnie z m o d ą —• a nie metalizowanymi, 0 żywych różnokolorowymi nitkami, P o w y ż s z e cechy ś w i a d c z ą o pewnych s k ł o n n o ś c i a c h estetycznych. m a m y powodu s ą d z i ć , by akurat Cyganie stanowili S ą t a k ż e liczne p r z y k ł a d y , że nawet k o l o r y s t y k ą nie r ó ż n i ą się i z u p e ł n i e jej nie ulegali — ona m o ż e s t a n o w i ć element decydu­ wyjątek od miejscowego kanonu. To wkomponowanie się we w z ó r miejsco­ j ą c y wyboru; idzie tutaj oczywiśoie nie o m o d ę w y ś w i a d c z y , że b a r w n o ś ć ubioru m ę s k i e g o nie jest c z y m ś ko­ u n i e - C y g a n ó w , ale o aktualne preferencje pośród samych Cyga­ obowiązującą podkreślenia n ó w . T y m samym j a k i ś wybrany s z c z e g ó ł o d z i e ż y m o ż e czasowo c y g a ń s k o ś e i . T a k ż e kapelusz —• fragment ubioru, k t ó r y w opisach p e ł n i ć dla ludzi z pewnej społeczności rolę oznaki p r z y n a l e ż n o ś c i niecznym, identyfikującym ich, własnym, dla ubiegło- i tegowiecznyeh jest kojarzony z m ę ż c z y z n ą Cyganem, do w s p ó l n o t y ; nie jest to jednak j a k i ś s t a ł y element, jego przyję­ nie wydaje się s p r a w o w a ć jakiejś specjalnej roli. Jodynie jedna cie m o ż e b y ć r ó w n i e szybkie j a k z u p e ł n e zarzucenie albo zastą­ znana mi w y p o w i e d ź (z B a ł k a n ó w ) motywuje noszenie kape­ pienie innym. Podobnie j a k kapelusze p r z e d s t a w i a ł a się chyba lusza: w domu m o ż n a o b y ć się bez niego, ale do miasta bez k a ­ sprawa noszenia przez m ę ż c z y z n L o w a r ó w apaszek na szyjach pelusza p ó j ś ć nie wypada. W t y m o k r e ś l o n y m przypadku kape­ w okresie p o p r z e d z a j ą c y m I I w o j n ę ś w i a t o w ą , apaszek, które — lusz s t a ł jak pisze c z ł o n e k tej w ę d r o w n e j społeczności Yoors —• b y ł y się symbolem eleganckiego, ubioru o d ś w i ę t n e g o , elementem, który przy niecodziennego, niedostatku środków oznaką L o w a r a . 6 0 1 m o ż l i w o ś c i sygnalizuje jednak s y t u a c j ę o d m i e n n ą niż codzienna. P r z y j r z y j m y się teraz w podobny s p o s ó b ubiorowi kobiece­ Może to b y ć zatem przypadek analogiczny do tego, k t ó r y widzie­ mu. We wszystkich niemal w s p ó ł c z e s n y c h opisach — t a k ż e , j a k l i ś m y w ostatnim, czwartym odcinku serialu Cygan produkcji p a m i ę t a m y , w literaturze dawnej — p o d k r e ś l a n a jest b a r w n o ś ć radzieckiej, pokazywanego w i o s n ą 1982 i . w T V P . K i e d y po­ ubioru kobiet c y g a ń s k i c h . Często jest mowa o p ł a c h t a c h , jakimi z y t y w n y bohater filmu B u d u a j , Cygan, b y ł y czeiwonoarmista, się o w i j a j ą ; nie zawszo jest jasne, czy idzie o rodzaj chusty, dowiaduje się, że ta, do k t ó r e j t ę s k n i ł przez poprzednie trzy od­ czy też o długą, p r o s t ą w kroju s u k n i ę , jakby k o s z u l ę . R y c i n y cinki, k o ł c h o ź n i c a A n a s t a z j a , oczekuje go, w radości p r z y g o t o w a ń dawne do godnego p r z y j a z d u kupuje przede wszystkim n o w ą c z a p k ę , jednoczęściowych często pokazują kobiety cygańskie właśnie odpowiednio w i d o c z n ą z daleka, s z t y w n ą , z a s o b n ą . Spotkawszy często na tych dawnyoh rycinach widzimy Cyganki w ubiorach sukniach-koszulaeh. J e d n a k ż e m a ł e g o , prawie gołego c y g a ń s k i e g o c h ł o p c a , k t ó r e g o postanawia dwuczęściowych, zabrać ze s o b ą , t a k ż e zaopatruje go w c z a p k ę , jeszcze w i ę k s z ą , całość z górą ubioru. T a k t e ż najczęściej przedstawiane s ą C y ­ jeszoze ganki n a ilustracjach X I X - w i e c z n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h . T a nie- 112 bardziej w i d o c z n ą . Ze współczesnych obserwacji -—• gdzie s p ó d n i c a w takich chyba r ó w n i e nie jest p o ł ą c z o n a w jedną �wielka pozornie różnica m a dalekie implikacje w y c h o d z ą c e poza s a m ą formę ubioru. M.in. d w o i s t o ś ć owa ś w i a d o z y najprawdopo­ dobniej, że j u ż w dawniejszych czasach Cyganie stanowili zróż­ n i c o w a n ą społeczność, gdzie i s t n i a ł y grupy bardziej zaohowawoze i takie, które u l e g ł y silniejszym w p ł y w o m otoczenia p r o w a d z ą c y m m.in. do zmian w ś w i a d o m o ś c i , systemie norm etycznych. T r z y są stałe cechy ubioru kobiet, pisze F i c o w s k i : f a ł d z i s t a s p ó d n i c a , chusta i ozdoby; są to cechy, k t ó i e t a k ż e dzisiaj okreś­ lają strój C y g a n e k . Ozdoby tymczasem p o m i ń m y . Spódnioa i chustka to dwa elementy, które — j a k się przekonujemy ana­ l i z u j ą c ubiór kobiecy — są niemal s t a ł e , n i e z a l e ż n i e od w p ł y w ó w miejscowych i grupy. S p ó d n i c a (i o k r y w a j ą c y j ą fartuch) i chustka mimo zmiany m ó d , kolorystyki, czasami nawet kroju, o k r e ś l a j ą k o b i e t ę c y g a ń s k ą . S p ó d n i c a jest najczęściej szeroka, z przodu m a d u ż ą k i e s z e ń , do k t ó r e j kobieta chowa k a r t y potrzebne do w r ó ż b y , t y t o ń lub papierosy, zapałki, p i e n i ą d z e , niekiedy k i e s z e ń t ę stanowi ozdobny, zawieszony n a pasie woreozek; dopiero na s p ó d n i c ę idzie d u ż y fartuch k r y j ą c y o w ą k i e s z e ń , ale i s a m ą s p ó d ­ nicę — obecnie bywa, ż e k i e s z e ń jest na fartuchu. N a ramiona zarzucona jest wielka chusta, czasami przechodzi ona pod jednym ramieniem. N a g ł o w i e chustka, u n i e k t ó r y c h z w i ą z a n a z t y ł u , rzadziej pod brodą. Niekiedy chustka i s p o s ó b jej w i ą z a n i a jest w y r ó ż n i k i e m „ p r a w d z i w y c h " C y g a n ó w w ś r ó d grup, k t ó r e miesz­ kając w p o b l i ż u różnią się u b i o r e m . Czasami s p o s ó b z w i ą z a n i a chustki różni kobiety c y g a ń s k i e — co jest p o d k r e ś l a n e — od miejscowych c h ł o p e k w i ą ż ą c y c h je najczęściej pod b r o d ą . D u ż a chusta niekiedy jest noszona n i e z a l e ż n i e od chustki na g ł o w i e . S ł u ż y ona — j a k i dawniej — do noszenia dziecka. W s p ó ł oześnie obserwatorzy z w r a c a j ą u w a g ę , ż e w ostatnich kilkunastu latach starsze kobiety z a c z ę ł y n o s i ć chustki nie n a g ł o w i e , lecz na s z y i , oraz żo ubiór w y j ś c i o w y , do miasta, w t y m t a k ż e c h u s t k a , jest strojniejszy niż u ż y w a n y w domu czy o b o z i e . Jeszcze w y r a ź n i e j podkreśla to u C y g a n ó w u k r a i ń s k i c h Barannikow. „ C y g a n k i - w r ó ż k i (koczujące) n o s z ą pstrokate s p ó d n i c e z kwieci­ stego m a t e r i a ł u , kwiecisty szal i bogate namista (cyg. ozdoby). Ale w takim stroju o h o d z ą tylko w r ó ż y ć i ż e b r a ć — w domu ubierają się tak j a k kobiety u k r a i ń s k i e . " M a m y w i ę o tutaj do czynienia nie tylko — j a k się wydaje — z przypadkiem staran­ niejszego ubierania się przy wychodzeniu z domu, co jest pow­ szechne, ale j a k b y p o d k r e ś l a n i a swojej c y g a ń s k o ś o i . W y n i k a w i ę c , ż e s p ó d n i c a i fartuch oraz chustka n a g ł o w i e m o g ą b y ć — c h o ć b y przez s w o j ą p o w s z e c h n o ś ć — uznane z a c y g a ń s k i e ele­ menty ubioru. 61 62 6 3 64 w faituchu i chustce na głowie. W ogóle informacje na temat noszenia spodni s ą bardzo rzadkie i w większości grup opinia spo­ łeczna wręcz zabrania tego kobietom. Zdarza się u C y g a n ó w z dawna o s i a d ł y c h , np. w Polsce tych, k t ó r z y m i e s z k a j ą w g ó r a c h , że m ł o d e dziewczyny naśladując wzory miejscowe c h o d z ą w spod­ niach, j e d n a k ż e w y j ś c i e z a m ą ż powoduje r e z y g n a c j ę z tej części ubioru, a raczej k o n i e c z n o ś ć jej zarzucenia. T r w a ł o ś ć i powszech­ n o ś ć u ż y w a n i a przez kobiety spódnicy* i fartucha oraz chustki w y j a ś n i a s i ę , gdy o d w o ł u j e m y się do innych e l e m e n t ó w kultury C y g a n ó w (przede wszystkim do pojęcia c z y e t o ś c i - n i e c z y s t o ś c i , do systemu norm i tzw. s k a l a ń ) . W dalszej perspektywie sprowa­ dza się to do w s p ó l n e g o zagadnienia, do opozycji c z y s t o ś c i - n i e e z y s t o ś c i . Chustka jest o z n a k ą statusu kobiety z a m ę ż n e j , s p ó d ­ nica i fartuch m a j ą szerszy aspekt — informują o n i e c z y s t o ś c i w y n i k a j ą c e j z bycia k o b i e t ą , ale w zasadzie, p o n i e w a ż kobieta od momentu dojrzałości seksualnej jest gotowa do z a m ą ż p ó j ś c i a i p o n i e w a ż zwykle szybko staje się żoną, a w k r ó t c e m a t k ą , chustka t a k ż e p e ł n i p o d o b n ą rolę co s p ó d n i c a i fartuch. Suther­ land rozważając problem c z y s t o ś c i - n i e c z y s t o ś c i kobiet c y g s ń ekich dochodzi do wniosku, że Cyganie są s p o ł e c z n o ś c i ą , w której p o d z i a ł n a lepszą i gorszą, część nie przebiega w pionie (lewa i prawa strona ciała, l?\va i prawa ręka, ruch w prawo i w lewo e t c ) , ale w poziomie — na d o l n ą , gorszą, brudniejszą część ciała i górną lepszą, c z y s t ą . To stwierdzenie w y j a ś n i a ł o b y t e ż p e w n ą różnicę w roli chustki i s p ó d n i c y wraz z fartuchem. Chustka jest., j a k w s p o m n i a ł e m , bardziej s y g n a ł e m d o t y c z ą c y m pozycji, roli t p o ł e c z n e j , s p ó d n i c a zakrywa dolne, nieczyste partie ciała. 7 0 U C y g a n ó w kobieta jest ograniczona szeregiem z a k a z ó w , k t ó r y c h naruszenie powoduje komplikacje — o dziwo jednak w znacznym stopniu dla m ę ż c z y z n , dla C y g a n ó w . J a k powie­ d z i e l i ś m y już, dolne partie ciała kobiety s ą nioczyste, dotknięci" ich jest zabronione, ą naruszenie zakazu prowadzi do ogłoszenia 65 I I . -2a. Morelli, Młoda Cyganią, 17GL' r. ^ J e ż e l i mimo u p ł y w u czasu nie z a n i k ł y , jeżeli nie w y p a r ł y oh mody miejscowe, to b y ć m o ż e ukryto jest w nich jakieś inne prócz praktycznego znaczenie. T y m w i ę c ubiór Cyganek r ó ż n i ł b y się od ubioru m ę ż c z y z n i t y m t ł u m a c z y ł a by się jego specyficzna p o w s z e c h n o ś ć i t r w a ł o ś ć . Z w r ó ć m y u w a g ę n a pewne sytuacje, któro zdają się p o t w i e r d z a ć , że właśnie w przypadku stroju kobiet mamy do czynienia z jego specjalnym znaczeniem. Kobie­ ty ubierają się w o d z i e ż k u p n ą , m ł o d e , zgodnie z m o d ą , t a k ż e w spodnie, ale kobiety z a m ę ż n e n o s z ą d ł u g ą , b a r w n ą , m a r s z c z o n ą spódnicę, bo „ w k r ó t k i e j nie wypada iść do miasta"; znane są przypadki p i ę t n o w a n i a czy nawet karania kobiet i dziewczyn, jeśli u c h y b i ł y nakazowi noszenia długiej s p ó d n i c y . „ W drugim dniu wesela (po nocy poślubnej) m ł o d e j z a w i ą z u j ą c h u s t k ę n a głowie i fartuch n a s p ó d n i c y , z m i e n i a j ą toż jej uczesanio (...) j h u s t k ę w i ą ż ą k o ń c a m i z t y ł u g ł o w y (...) e dżiuwli naj slobodo te phirel angla murś śernangi — z a m ę ż n a kobieta nie powinna p o k a z y w a ć się m ę ż c z y z n o m z nie p i z y k r y t ą g ł o w ą . " „Kobieta nie m o ż e publicznie p o k a z a ć się bez fartucha i chustki na g ł o w i e , bo to wstyd, dziewczyny m o g ą ubierać się po miejsku, ale po z a m ą ż p ó j ś c i u j u ż m u s z ą n o s i ć fartuch i c h u s t k ę ; kobieta ciężarna nie ś m i e p o k a z a ć się ludziom na oczy bez f a r t u c h a . Z t y c h c y t a t ó w w y n i k a dość jednoznacznie, ż e s p ó d n i c a i fartuch oraz chustka to s t a ł e elementy kobiecego ubioru i że p e ł n i ą j a k ą ś s z c z e g ó l n ą rolę. Badacze wielokrotnie podkreślali, że od mo­ mentu z a m ę ś o i a kobiety zawsze c h o d z ą w s p ó d n i o a o h — nawet jeśli niekiedy w c z e ś n i e j n o s i ł y spodnie — najozęściej t a k ż e 6 6 6 7 6 8 69 113 I �groźby skalania. W przypadku młodych dziewcząt niekiedy nie pierwsza menstruaoja, ale dopiero z a m ą ż p ó j ś c i e i pierwszy kontakt p ł c i o w y c z y n i ą z nioj i s t o t ę n i e c z y s t ą (stąd przytoczony w y ż o j p r z y k ł a d K e ł d e r a s z ó w rosyjskich, k t ó r z y po nocy p o ś l u b n e j n a k ł a d a j ą m ł o d e j fartuch). W praktyce, p o n i e w a ż dziewczęta wydawane s ą za m ą ż b e z p o ś r e d n i o po o s i ą g n i ę c i u biologicznej dojrzałości, jej n i e c z y s t o ś ć i możliwość kalania s p r o w a d z a j ą się do tego samego. W y j a ś n i a się tutaj, dlaczego powszechne jest u kobiet oyg a ń s k i c h noszenie fartucha i dlaczego, nawet w t y c h grupach, gdzie zasady kodeksu c z y s t o ś c i u l e g ł y c z ę ś c i o w e m u przynajmniej zapomnieniu, fartuch, zwłaszcza w sytuacjach specjalnych, jest noszony. Bowiem — z w r ó c i ł a na to u w a g ę O k e l y 7 2 -— dla Cyganek fartuch nie jest o c h r o n ą o d z i e ż y , j a k bywa to zwykle dla kobiet niecygańskich, fartuch chroni przed jej odzieżą, przed d o t k n i ę c i e m s p ó d n i c y i przed m o ż l i w o ś c i ą skalania. D l a ­ tego k i e s z e ń w spodniej' m o ż e s ł u ż y ć do chowania kart (do w r ó ­ osoby dopuszczającej się togo magerdo — skalanym, i powoduje w y ł ą c z e n i e (aż do oczyszczenia) ze społeczności —• z o s o b ą t a k ą nie m o ż n a jeść ani p i ć z jednego naozynia, by nie s t a ć się samemu nieczystym. żenia nie swoim, ale nieczystym gadziom) albo papierosów, z a p a ł e k , czyli p r z e d m i o t ó w osobistego u ż y t k u kobiety, ale nie wolno c h o w a ć tam jedzenia, t y m bardziej pod s p ó d n i c ę (kury ukradzionej nie wolno włożyć 73 pod spódnioę —• pisze F i c o w s k i ) . Jedzenie czasami m o ż n a s c h o w a ć pod fartuch, ale u wielu C y ­ Skoro d ó ł ciała jest nieczysty, zatem i odzież m a j ą c a bez­ pośredni kontakt z t y m i częściami jest nieczysta i zetknięcie z n i ą kala w taki sam s p o s ó b j a k z c i a ł e m ; talerz п р . , którego Cyganka dotknie s p ó d n i c ą , nie da się o c z y ś c i ć , trzeba go wyrzu­ g a n ó w i to jest zabronione, jedzenie n a l e ż y z a w i n ą ć w fartuch lub o h u s t ę , k t ó r ą nosi się na plecach. T a k w i ę c nieczysta jest s p ó d n i o a , fartuch jest czysty, m o ż n a w y t r z e ć się nim, u ż y ć go jako obrusa, nawet m o ż n a n o s i ć w nim c h l e b . 74 cić. Ale nie wszystkie kobiety kalają s p ó d n i c ą . S p ó d n i c a starej kobiety lub dziecka nie k a l a . 71 W y n i k a z togo jednoznacznie, Z tekstu t ł u m a c z o n e j na polski autobiograficznej powieści że kobieta i jej s p ó d n i c a kalają tylko w okresie jej biologicznej L a k a t o s a Krajobraz widziany przez dym w y w n i o s k o w a ć m o ż e m y zdolności do rozrodu, w okresie od pierwszej do ostatniej men­ o jeszcze jednej funkcji s p ó d n i c y . Mowa jest t a m o u ż y w a n i u struacji. P ó ź n i e j , gdy jest j u ż po prostu starym c z ł o w i e k i e m , s p ó d n i c y jako przykrycia siana pod g ł o w ę podczas snu. M o ż n a lub w c z e ś n i e j , zanim dojrzeje, kontakt z n i ą nie niesie za s o b ą by odebrać to jako błąd t ł u m a c z e n i a i s ą d z i ć , że n a p r a w d ę idzie o fartuch, lub jako informację, ż e w opisywanej społeczności s p ó d n i c a utraciła swoje k a l a j ą c e właściwośoi wobec zarzucenia dawnych z w y c z a j ó w i norm, wobec dezintegraoji kultury. Ale w obu opisywanych przez L a k a t o s a przypadkach sytuacja jest podobna, m ł o d a dziewozyna p o d ś c i e l a m ł o d e m u c h ł o p a k o w i s w o j ą s p ó d n i c ę pod g ł o w ę — jest w t y m , j a k s ą d z ę , zawarta bardzo U . 24. Cyganie tureccy, rycina z X I X w.; il. 25. Cyganka, rycina z X I X w. w a ż n a informaoja. W ten s p o s ó b dziewczyna daje z n a ć , ż e jest czysta, niewinna, g d y ż inaczej nie o ś m i e l i ł a b y się kłaść swojej dolnej o d z i e ż y pod g ł o w ę m ę ż c z y ź n i e . 7 5 Podobnie nieczystym fragmentem ubioru s ą kobieoe buty (pantofle). I c h t a k ż e nio n a l e ż y d o t y k a ć , p o n i e w a ż grozi to skalaniem. G d y Cygan uwiedzie C y g a n k ę i nie chce s i ę z n i ą o ż e n i ć , gdy bije j ą „ b e z uzasadnienia" lub w inny s p o s ó b k r z y w d z i , ona m o ż e w akcie samoobrony u ż y ć pantofla lub s p ó d n i c y —• uderzony t y m Cyga,n staje się nieczysty i dopiero decyzja c y g a ń ­ skiego s ą d u , p o ł ą c z o n a z z a d o ś ć u c z y n i e n i e m kobiecie, m o ż e go o c z y ś c i ć i w p r o w a d z i ć n a p o w r ó t do grupy. Mamy w i ę c widoczny jeszcze jeden aspekt — s p ó d n i o a i pantofel, g r o ź n e , nieczyste przedmioty, p e ł n i ą funkoję p o z y t y w n ą , chroniącą k o b i e t ę przed n i e u z a s a d n i o n ą agresją lub innego rodzaju k r z y w d ą . Przekonanie o n i e c z y s t o ś c i s p ó d n i c y , pantofla i dolnych części ciała kobiecego jest na tyle silne, że d a w a ł o o sobie znać w r ó ż n y c h , pozornie bez z w i ą z k u z t y m sytuacjach. Wielokrotnie zwracano u w a g ę — np. w Polsce, w trakcie podejmowanych prób osiedlania C y g a n ó w — że Cyganie c h c ą m i e s z k a ć w domkach jed­ norodzinnych, a nie w blokach, chyba że mieszkanie b ę d z i e na n a j w y ż s z y m piętrze. Z a z w y c z a j t ł u m a c z o n o to sobie c i ą g o t a m i do natury i n i e m o ż n o ś c i ą przyzwyczajenia się do cywilizacji. Przyczyną prawdziwą jest jednak w ł a ś n i e owo przekonanie o n i e c z y s t o ś c i dolnych partii c i a ł a kobiety. Mieszkanie pod k i m ś narażało Cygana na skalanie, a w k a ż d y m razie s t a w i a ł o w sy­ tuacji niezręoznoj, u w ł a c z a j ą c e j . Nawet gdy w y ż o j m i e s z k a j ą c y ­ mi byli nie-Cyganie, bowiem — j a k s t w i e r d z i ł jeden z r o z m ó w ­ ców Ficowskiego 76 — nie jest przyjemnie m i e s z k a ć pod jaką­ kolwiek k o b i e t ą . Spódnioa pełni w ś w i a d o m o ś c i rolę w a ż n i e j s z ą niż pantofel, bo z a k r y w a b e z p o ś r e d n i o najbardziej intymne i nieczyste części 114 �c i a ł a . Kobiece ciało w ogóle powinno być" zakryte, nawet gdy kobieta do karmienia n i e m o w l ę c i a wyjmuje pierś, winna c z y n i ć to tak, by nie b y ć w i d z i a n ą przez m ę ż o z y z n (to jest brudne, m ó w i r o z m ó w c z y n i O k e l y ) , ale w n i e k t ó r y c h grupach ten w ł a ś ­ nie zakaz nie jest zbyt rygorystycznie przestrzegany (np. u części C y g a n ó w z P ł w . B a ł k a ń s k i e g o , patrz t a k ż e reprodukowana obok p o c z t ó w k a p r z e d s t a w i a j ą c a r u m u ń s k ą C y g a n k ę , sprzedaw­ c z y n i ę k w i a t ó w ) . J e d n a k ż e przestrzega się zasady z u p e ł n e g o osłaniania dolnych części ciała. 77 7 8 P o w r ó ć m y teraz do dykło (cyg. chustka); j a k w y ż e j z o s t a ł o powiedziane, jest to oznaka kobiety z a m ę ż n e j , m ł o d e kobiety m o g ą c h o d z i ć bez niej lub u ż y w a ć jej z i m ą po prostu jako ochrony przed zimnem, ale wtedy chustka jest z w i ą z a n a pod brodą, podczas gdy kobieta z a m ę ż n a w i ą ż e j ą z t y ł u g ł o w y . N a k a z sta­ łego noszenia przez nio chustki jest t a k silny, ż e nawet podczas czesania niekiedy nie z d e j m o w a ł y jej z g ł o w y — o d s ł a n i a ł y p o ł o ­ w ę g ł o w y p r z y t r z y m u j ą c r ę k ą c h u s t k ę , n a s t ę p n i e c z e s a ł y tak samo d r u g ą p o ł o w ę i dopiero potem z a w i ą z y w a ł y z n ó w c h u s t k ę . W y m o w a chustki jako znaku m ę ż a t k i tak jednoznacznie jest od­ czytywana, ż e niekiedy matki w i ą z a ł y chustki tak j a k u m ę ż a t e k d o r a s t a j ą c y m c ó r k o m , by uchronić je przed p o r w a n i e m . Do niedawna bowiem (a w n i e k t ó r y c h grupach c y g a ń s k i c h —- choć rzadko — jeszcze nadal) porywanie d z i e w c z ą t i kobiet b y ł o p o w s z e c h n ą z a s a d ą zawierania m a ł ż e ń s t w a , praktykowaną zwłaszcza wtedy, gdy m o ż n a b y ł o s p o d z i e w a ć się oporu r o d z i c ó w m ł o d e j przed wydaniej jej za p r a g n ą c e g o j ą p o ś l u b i ć lub gdy inne porozumienie zawarli w c z e ś n i e j w sprawie j e j z a m ą ż p ó j ś c i a . Porwanie dziewczyny i pobyt jej z m ę ż c z y z n ą przez noc poza obozowiskiem rodzinnym jednoznacznie b y ł o rozumiane jako dopełnienie m a ł ż e ń s t w a i później już jedynie legalizowano je wobec grupy. Dlatego w i ę c czasami matki s y m u l o w a ł y s y t u a c j ę , ż e córki s ą j u ż z a m ę ż n e , w i ą ż ą c i m chustki na głowie. Obecnie m a ł ż e ń s t w a przez porwanie z d a r z a j ą się rzadko, w y s z ł y raczej ze zwyczaju, s t ą d i rola chustki jako znaku z m n i e j s z y ł a s i ę . M ł o d e dziewczyny — nawet m ę ż a t k i — niekiedy w ogóle jej nie n o s z ą . Starsze czasami nie n a g ł o w i e , lecz na szyi, chooiaż w przy­ padku starszych zwyozaj noszenia chustki n a g ł o w i e utrzymuje się nadal bardzo powszechnie. S ą d z ę , ż e nieprzypadkowe jest to w s p ó ł c z e s n e osłabionie rygoru noszenia chustki w sytuacji, gdy i zwyozaj porywania kobiet s t a ł s i ę rzadki. 7 9 80 R e a s u m u j ą c : s p ó d n i o a , fartuch, ohustka s ą t y m i elementami ubioru kobiet c y g a ń s k i c h , k t ó r e — mimo podlegania w p ł y w o m miejsoowym, n i e o y g a ń s k i m — u z n a ć m o ż n a za w ł a s n e , trwale zrośnięte z t ą g r u p ą , za wyznaczniki c y g a ń s k o ś c i , k t ó r y c h istnienie jest ś w i a d e c t w e m s p ó j n o ś c i grupy, joj o d r ę b n o ś c i , jej o s o b o w o ś c i kulturowej. „ D a w n y ubiór pozwala z a c h o w a ć c n o t ę kobietom." 81 Nie da się dzisiaj o d p o w i e d z i e ć na wszystkie pytania doty­ c z ą c e omawianego w y ż e j zagadnienia. Nadal k w e s t i ą pierwszo­ p l a n o w ą jest, n a ile dykło i spódnica wraz z fartuchem i ich znaczenie m a j ą ściśle c y g a ń s k i r o d o w ó d , a w jakim stopniu m o ż l i w e jest przejęcie całego z e s p o ł u z w i ą z a n y c h z tym treści od n i e - C y g a n ó w i w jakim momenoie historii C y g a n ó w m o g ł o to n a s t ą p i ć . Najdawniejsze znane przedstawienia ikonograficzno nie bardzo p o z w a l a j ą u s t a l i ć , czy istotnie nakrycie g ł o w y i spód­ nica w p o c z ą t k a c h historii C y g a n ó w w E u r o p i e p e ł n i ł y już swoje dzisiejszo role. N a X V - i X V I - w i e c z n y c h rycinach kobiety wy­ s t ę p u j ą w nakryciach g ł o w y , k t ó r y c h pochodzenia nie bardzo j e s t e ś m y pewni, to te, co kojarzone są i b y ł y z Orientem, albo t e ż w nakryciach p r z e j ę t y c h bez w ą t p i e n i a od tych, w ś r ó d k t ó ­ rych p r z y s z ł o im w ę d r o w a ć . Ale j u ż n a rycinach X V I - w i e c z n y c h — choć nie wszystkich — kobiety są w chustkach (patrz zamiesz­ czona obok rycina). F a k t , że wszystkie kobiety na tej rycinie m a j ą na g ł o w a c h chustki, i to chustki jednakowo z a w i ą z a n e , wskazuje, że nie jost to przypadkowe. Najprawdopodobniej w ł a ś n i e t a rycina (ale podobne nakrycia widzimy n a wielu w s p ó ł c z e s n y c h reprodukowanej i p ó ź n i e j s z y c h ) ś w i a d c z y , że chust­ k i p e ł n i ł y s w o j ą i d z i ś z n a n ą rolę. Pozostaje k w e s t i ą o t w a r t ą , c z y w ó w c z a s p r z e j ę t y z o s t a ł przez C y g a n ó w zwyczaj speojalnego I 28 I I . 26. Cygan węgierski, rycina z X I X w.; il. 27. Cygan z W o ł o s z ­ czyzny, X I X w. �k t ó r z y d z i ś z a c h o w u j ą zwyczaje identyfikowano pizcz nas (i nich) jako c y g a ń s k i e , przejęli jo na B a ł k a n a c h , ci z a ś , którzy nio p o s i a d a j ą t y c h w y r ó ż n i k ó w , przybyli p ó ź n i e j , a c a ł y z a s ó b treści z w i ą z a n y c h z p o j ę c i e m c z y s t o ś c i i n i e c z y s t o ś c i kobiet b y ł im zawsze obcy. Może dalsze badania p o z w o l ą ustalić, k t ó r a z wymienionych lub jeszczo innych możliwości jest prawdziw a. r N i m przejdziemy do k o ń c o w y c h uwag n a temat ubioru cy­ g a ń s k i e g o , jeszcze dwa zagadnienia n a l e ż y p o r u s z y ć , po pierwsze o w ą b a r w n o ś ć , która tak c z ę s t o jost p o d k r e ś l a n a , i o z d o b y , t a k ż e rzucające się w oczy większości p i s z ą c y c h o Cyganach. W ł a ś c i w i e obie te rzeczy- s p r o w a d z a j ą się moim zdaniem do jed­ nego zagadnienia — pewnej swoistej c y g a ń s k i e j estetyki. C z y m jednak w y j a ś n i ć tę od p o k o l e ń t r w a j ą c ą s k ł o n n o ś ć do o z d ó b i do żywy ch barw'/ Romowie częściej n i ż otoczenie, niż s p o ł e c z n o ś c i , wśród k t ó r y c h p r z e b y w a j ą , t w o r z ą (z r ó ż n y c h przyczyn) z a m k n i ę ­ to, a w k a ż d y m razie mocno w e w n ę t r z n i e skonsolidowane grupy, o silnych w i ę z i a c h rodzinnych. P o n i e w a ż wychowanie m ł o d y c h dokonuje się niemal w y ł ą c z n i e w tym ś r o d o w i s k u , m o ż l i w o jest, że ó w kanon kolorystyczno-estetyczny- t r w a w ł a ś n i e poprzez powielanie pewnego wzoru. J e d n a k ż e nie da się — j a k s ą d z ę — w y j a ś n i ć w y ł ą c z n i e n a ś l a d o w n i c t w e m pewnej obserwowanej s k ł o n n o ś c i do b a r w n o ś c i , w y r ó ż n i a j ą c e j C y g a n ó w . P r z e c z y ć by temu mogjy najdawniejsze w i a d o m o ś c i i informacje. W nich t a k ż e p o d k r e ś l a n a b y ł a b a r w n o ś ć ubioru c y g a ń s k i e g o . Tyle że m o g ł u ona w y n i k a ć z faktu, iż n o s z ą c nie ubrania j a k i e g o ś ściśle określo­ nego, w ł a ś c i w e g o w y ł ą c z n i e sobie kroju, lecz to, co otrzymali lub kupili, i łącząc w s p o s ó b dowolny, niezgodny z p r z y j ę t y m i zasadami kompozycyjnymi i estetycznymi poszczególne części już samym t y m zwracali u w a g ę , co zostało odnotowane w postaci T oznaczania kobiet z a m ę ż n y c h (wraz z w i n i ą c y m i sio z t y m za­ sadami), czy t e ż jest to dziedzictwo znacznie starsze, b y ć m o ż e jeszcze indyjskie. K o l e j n ą k w e s t i ą jest fartuch i s p ó d n i c a . Wiemy z opisów, widzimy to t a k ż e n a rycinach, że Cyganki u ż y w a ł y ubiorów r ó ż n y c h , c z ę s t o j e d n o c z ę ś c i o w y c h . J u ż jednak na tych dawnych rycinach niektóro z nich w y s t ę p u j ą w ubiorach d w u c z ę ś c i o w y c h , przy czym na s p ó d n i c y widoczny jest fartuch. Zatem — podobnie j a k i w przypadku chustki — m o ż o to b y ć ś w i a d e c t w o istnienia j u ż v/ p o c z ą t k o w y c h okresach europejsku'j historii C y g a n ó w podobnego rodzaju w y o b r a ż e ń , jakie i dziś znajdujemy, wyobra­ ż e ń w i ą ż ą c y c h się z k o b i e t ą i jej n i e c z y s t o ś c i ą , c h o ć brak na to wystarczających dowodów. R o z m a i t o ś ć ubiorów c y g a ń s k i c h kobiet m o ż e w s k a z y w a ć n a i n n ą jeszcze m o ż l i w o ś ć . Jost wiadomo, że Cyganie wyszli z I n d i i o k o ł o X w. — m ó w i ą to analizy lingwistyczne — prawdo­ podobnie nic j e d n ą , ale kilkoma falami. Wiadomo l e ż , że więk­ szość z nich doh'.rla do E u r o p y przez Turcję i B a ł k a n y , gdzie m i a ł miejsce długi dość — bo t r w a j ą c y prawdopodobnie kilka­ d z i e s i ą t lat — p o s t ó j ; n i e k t ó r e grupy d o t a r ł y jednak z p o m i n i ę ­ ciem B a ł k a n ó w , b e z p o ś r e d n i o z A z j i Centralnej przez R o s j ę do Skandynawii i potem Europy* Centralnej i Zachodniej. Jost więc i t a k a m o ż l i w o ś ć , że ci, k t ó r z y przybyli w c z e ś n i e j , ulegli n a tyle znacznemu o d d z i a ł y w a n i u miejscowemu, że w momencie kiedy rozeszli się po Europie, i s t n i a ł y już znaczne różnice m i ę d z y nimi i a tymi, k t ó r z y przybyli w p ó ź n i e j s z y c h falach. R ó ż n i c e , które u w i d o c z n i ł y s i ę m.in. w przekazach pisanych i na rycinach. M o ż l i w e , że cy-ti wane w c z e ś n i e j informacje z literatury, źródeł historycznych, prezt ntowane tutaj — o c z y w i ś c i e z konieczności bardzo w y b i ó r c z o — ryciny s ą mimo zasadniczych różnic m i ę d z y nimi prawdziwe, ale p o k a z u j ą różne grupy C y g a n ó w , na r ó ż n y m etapie przejmowania obei-ch w p ł y w ó w . Jest wreszcie jeszcze jedna m o ż l i w o ś ć , odwrotna do poprzedniej, ż e to właśnie ci, 4 116 �T l . 28. L i z a i Todor Ćoron, K e ł d e r a s z e , fot. z 1913 г.; i l . 29. W a s i l i , syn Andreasa Ćoron, fot. z 1911 г.; i l . 30. Szef C y g a n ó w , R o s j a , koniee X I X w.; il. 31. Zanko — szef K e ł d e r a s z ó w francuskich s t w i e r d z e ń o pstrej b a r w n o ś c i ich u b i o r ó w . Przybycie większości C y g a n ó w do E u r o p y przez B a ł k a n y (w owym czasie pod bezpo­ ś r e d n i m w p ł y w e m islamu i kultury tureckiej), przyniesienie s t a m t ą d zapewne f r a g m e n t ó w u b i o r ó w m o g ł o t a k ż e w p ł y n ą ć na o w ą p o d k r e ś l a n ą b a r w n o ś ć . T a k więc kolorystyka — b a r w n o ś ć w e d ł u g k r y t e r i ó w n i e c y g a ń s k i c h — ich ubiorów zdaje się w y n i k a ć z c z y n n i k ó w d o ś ć przypadkowych. Jest to w z ó r n a ś l a d o w c z o przejmowany przez m ł o d z i e ż , ale ł a t w y t e ż do zarzucenia, co nie powoduje n i e c h ę c i ze strony ś r o d o w i s k a . T a w ł a ś n i e w e w n ę t r z ­ na, ś w i a d o m o ś c i o w a o b o j ę t n o ś ć na zmiany ubioru, mody, kolo­ r y s t y k i , m o ż e p o t w i e r d z a ć p o w y ż s z e zdanie, m o ż e ś w i a d c z y ć , że nie istnieje jakiś o k r e ś l o n y kanon estetyczny ubioru c y g a ń ­ skiego, j a k i ś w z ó r zinternalizowany, k t ó r y jest c e c h ą p r z y n a l e ż ­ ności do grupy, c e c h ą c y g a ń s k o ś c i , i k t ó r e g o przestrzeganie za­ pewnia s p o ł e c z n ą a p r o b a t ę , podobnie j a k odrzucanie — spo­ łeczne potępienie. R ó w n i e często j a k b a r w n o ś ć p o d k r e ś l a n e jest bogactwo o z d ó b u R o m ó w . T a k ż e i ten element ubioru niejednako jest u wszyst­ k i c h powszechny, są grupy — z w ł a s z c z a od dawna osiadłe — k t ó r e nie wyróżniają, się specjalnie, ale n a ogół obserwatorzy s ą zgodni, że osiadli, a przede wszystkim w ę d r o w n i lub do niedawna w ę d r u j ą c y Cyganie z w r a c a j ą u w a g ę — w zestawieniu z l u d n o ś c i ą t u b y l c z ą , n i e c y g a ń s k ą — w ł a ś n i e znacznie w i ę k s z ą ilością o z d ó b . D o t y c z y to z w ł a s z c z a kobiet i powszechnie noszonych przez nie k o l c z y k ó w , n a s z y j n i k ó w i bransolet z monet — dziś rzadziej, przed kilkudziesięciu laty częściej. T e sposoby ozdabiania znane s ą u C y g a n ó w całej E u r o p y , A m e r y k i , a t a k ż e A z j i i nawet Afryki. U m ę ż c z y z n w s p ó ł c z e ś n i e jedynymi ozdobami s ą z a ­ zwyczaj pierścienie, rzadziej bransolety, a do niedawna omawiane w y ż e j duże srebrne guziki. K o b i e t y z o b s z a r ó w A z j i i A f r y k i d o ś ć powszechnie z d o b i ą t a t u a ż o m czoło lub policzki — niekiedy wielobarwnym, wykonanym igłami lub b r z y t w ą . W z o r y t a t u a ż u 8 2 s ą zwykle proste: k o ł a , kropki. N a innych zasadaoh — c h o ć za­ pewne t a k ż e ze w z g l ę d ó w estetycznych — t a t u u j ą s i ę dzisiaj , kobiety i m ę ż c z y ź n i R o m ó w podczas odbywania w y r o k ó w w w i ę z i e n i u . W t y m przypadku jest to bez w ą t p i e n i a w p ł y w ś r o d o w i s k a p r z e s t ę p c z e g o , z k t ó r y m to ś r o d o w i s k i e m wielu C y ­ g a n ó w styka się z a r ó w n o z okazji pewnych w s p ó l n y c h intoresów, p o b y t ó w w w i ę z i e n i u , j a k i n a co d z i e ń , bowiem wiele rodzin c y g a ń s k i c h osiedlonych z o s t a ł o w dzielnicach, z k t ó r y c h rekru­ tuje się spora część tzw. marginesu s p o ł e c z n e g o . P o m i j a j ą c ostatni przypadek, t a t u a ż u C y g a n ó w A z j i i A f r y k i sprawuje w zasadzie w y ł ą c z n i e funkcje ozdobne. Dawniej t a t u a ż p e ł n i ł t a k ż e — j a k przypuszcza C l ó b e r t — funkcje magiczne i lecznicze; autor ten u w a ż a , że przez C y g a n ó w europejskich z o s t a ł on k i e d y ś p r z e j ę t y n a B a ł k a n a c h . B y ć m o ż e zresztą, że i w s p ó ł o z e ś n i e u n i e k t ó r y c h C y g a n ó w azjatyckich pełni t ę funkcję. O ile m o ż n a z a p o ż y c z e n i a m i n a obszarze B a ł k a n ó w w y j a ś n i ć zwyczaj tatuo­ wania się C y g a n ó w europejskich, to w przypadku azjatyokioh i a f r y k a ń s k i c h zwyczaj ten albo musi b y ć pochodzenia miejsco­ wego, albo t e ż przetrwał jako p o z o s t a ł o ś ć tradycji przynie­ sionej z I n d i i . 83 84 Powszechne noszenie przez kobiety c y g a ń s k i e k o l c z y k ó w , notowane j u ż w bardzo dawnych informacjach, m o ż e t a k ż e w y w o d z i ć się z I n d i i . C z y kiedykolwiek kolczyki p e ł n i ł y j a k ą ś i n n ą n i ż o z d o b n ą rolę, nie s p o s ó b dziś u s t a l i ć . Jedyne motywacje w s p ó ł c z e s n e , jakie u d a ł o się ustalić, to stwierdzenie (znane również u n i e - C y g a n ó w ) , że noszenie k o l c z y k ó w chroni przed chorobami oczu. W y j a ś n i e n i e to cytuje Horv&thovs, z terenu Słowacji i z podobnymi motywacjami s p o t k a ć się m o ż e m y u C y ­ g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h P o d h a l e . W y n i k a w i ę c , ż e nawet jeśli zwyczaj ten m a s w o j ą i n d y j s k ą g e n e z ę , oo nie jest pewne, to jego funkcje zatarły się i d z i ś kolczyki s ą elementem po prostu zdobniczym, a t a k ż e o z n a k ą bogactwa. Podobnie z r e s z t ą j a k 85 117 I �zwyozaj noszenia n a s z y j n i k ó w i bransolet z monet. W tym p r z y p a d k u m a m y prawie na pewno do czynienia ze wzorem tuaoji etanowiry one najlepszy s p o s ó b zapewnienia egzystencji rodzinie. p r z e j ę t y m n a terenie E u r o p y (lub A z j i przez C y g a n ó w azjatyc­ J a k wiemy z w c z e ś n i e j s z y c h r o z w a ż a ń , wiele giup C y g a n ó w kich), bowiem b y ł to n i e g d y ś powszechny s p o s ó b ozdabiania s i ę , przejęło ubiór n a j b l i ż s z e g o otoczenia, bardzo c z ę s t o wiejskiego. a na obszarze b a ł k a ń s k i m p r z e t r w a ł jeszcze do k o ń c a ubiegłego wieku. 8 6 J e d n a k ż e z a s t a n a w i a ć m o ż o , że w tak wielu przypadkach, nawet ' jeśli przejmowali elementy wiejskiego ubioru, starali się za- Koczownicze ż y c i e nie sprzyjało gromadzeniu d ó b r , M' k a ż d y m o h o u a ć p e w n ą o d m i e n n o ś ć . Romowie m a j ą na określenie wszyst­ razie nie takiemu j a k u ludzi o s i a d ł y c h . Gromadzenie m a j ą t k u kich n i e - C y g a n ó w specjalny termin gadzio (u polskich C y g a n ó w ; jako forma zabezpieczenia egzystencji rodziny oraz podniesienia w r ó ż n y c h dialektach istnieją fonetyczne różnice — gażo, p r e s t i ż u w oczach współplemiericów m o ż e d o k o n y w a ć się tylko gażu). tak, by nie u t r u d n i a ł o to p r z e m i e s z c z e ń i w ę d r o w a n i a . Z ł o t o , lenie o zabarwieniu pogardliwym, pejoratywnym. Oznacza ono z ł o t e monety n a d a j ą się do tego celu najlepiej, trwalszo n i ż t a k ż e c z ł o w i e k a , k t ó r y nie w ę d r u j e , p r z y w i ą z a n y jest to jednego papier i kamienie, m a j ą c e w a r t o ś ć zawsze, n i e z a l e ż n i e od formy, miejsca, zajmuje się najozęśoiej rolnictwem; ale istnieje t e ż inne gadżo, S ł o w o to zawiera pewien ł a d u n e k niechęci, jest to okreś­ stanu zachowania, po prostu jako kruszec. To bez w ą t p i e n i a s ł o w o , raj — pan, oznaozająoo tylko p e w n ą k a t e g o r i ę g a d z i ó w , wpłynęło właśnie n a powszechność złotych ozdób u Cyganów. najczęśoiej tych z miasta. W ś w i a d o m o ś c i Podczas w ę d r o w a n i a m a j ą t e k przechowywano w r ó ż n y s p o s ó b , w y r a ź n a opozycja gadzio—Rom, ale noszenie n a sobie g w a r a n t o w a ł o zachowanie go nawet w trakcie rolnika, p r z y w i ą z a n e g o do ziemi, żyjącego z tego, co z niej wy­ g w a ł t o w n e j ucieczki; chyba że dla jakichś c e l ó w chciało się stwo­ d o b ę d z i e , c z ł o w i e k o w i w ę d r u j ą c e m u wraz ze s w y m m a j ą t k i e m , r z y ć pozory u b ó s t w a — wtedy o c z y w i ś c i e należało go Cyganów istnieje t j . przeciwstawienie osiadłego ukryć. k t ó r y żyjo z tego, oo u z y s k a od innych ludzi. D l a C y g a n ó w Z a k ł a d a n i e o z d ó b — k o l c z y k ó w , n a s z y j n i k ó w , pierścieni, podczas gadzio jest t a k ż e o p o z y c j ą raja, ten ostatni ż y j o w s p o s ó b , k t ó r y uroczystych sytuacji w obrębie grupy w y r a ż a ł o jednocześnie wydaje się Romowi bardziej a t r a k c y j n y — zapewne po części ich właściciela,, przez w i ę k s z ą n i e z n a j o m o ś ć tego ż y c i a , t r u d n o ś ć precyzyjniej­ p o d n o s z ą o jego prestiż. Stąd w ł a ś n i e zapewne t a k a rola z ł o t a szego określenia źródeł utrzymania; jogo z a s o b n o ś ć jest t a k ż o najdobitniej z a s o b n o ś ć , a zatem i zdolności i wykonanych z e ń o z d ó b jako formy gromadzenia bogactwa bardziej widoczna w p o r ó w n a n i u do rolnika widzianego najczęściej u R o m ó w . Z ł o t y m i monetami w y p ł a c a n o (niekiedy i dzisiaj ma w skromnym roboczym ubraniu. W tej sytuacji jest z r o z u m i a ł e , to miejsce) okup z a ż o n ę , oddawano je jako zabezpieczenie d ł u g u żo i ubiór rajów lub g w a r a n c j ę w różnego rodzaju transakcjach, a w ciężkiej sy- bardziej atrakejdny. R o m a s w o j ą o d r ę b n o ś ć , s w o j ą o s o b o w o ś ć jako k o j a r z ą c y się z o k r e ś l o n ą grupą ludzi b y ł określali zawsze poprzez o p o z y c j ę do gadziów. W sytuacji gdy koczownicze życie i brak stosownych u m i e j ę t n o ś c i oraz n a r z ę d z i s k a z u j ą R o m ó w n a zaopatrywanie się w ubrania u obcych, sięgnięcie do w z o r ó w rajów egzystencjona,lną jest w y j ś c i e m , któro godzi p o t r z e b ę (ochrony ciała) z potrzebami świadomośoi (określenia w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i ) . I n t e r e s u j ą c e b y ł o b y poznanie, jak u C y g a n ó w azjatyckich, k t ó r z y w zasadzie c a ł k o w i c i e przejęli 11. 32. Cyganka indyjska ubiory ludności miejscowej, r o z w i ą z a n y został ten problem. B r a k m a t e r i a ł ó w i b a d a ń nie pozwala o d p o w i e d z i e ć n a to pytanie, ale pewne obserwacje skłaniają do p r z y p u s z o z e ń , ż e t a m t a k ż e Cyganie przejęli g ł ó w n i e ubiór ludności miejskiej i r z e m i e ś l n i c z e j , a nie rolniczej; zatem że rzecz w y g l ą d a tak samo j a k w Europie. N a t y m m o ż n a z a k o ń c z y ć omawianie specyfiki c y g a ń s k i e g o sposobu ubierania s i ę , p o z o s t a j ą jeszcze wnioski k o ń c o w e . 1. Potrzeba identyfikacji. N i e k t ó r e tylko funkcjo d o t y c z ą stroju jako rzeczy, wiele w i ą ż e się z innymi sferami, p r a k t y c z n ą , estetyczną, erotyczną, zawodową, określaniem wieku 8 7 itd. ; t a k ż e identyfikacja p r z y n a l e ż n o ś c i do określonej grupy dokonu­ je się przy pomocy ubioru. Poczuciu więzi w e w n ę t r z n e j odpowia­ dają formy z e w n ę t r z n e , po stroju, gestach m o ż n a p o z n a ć p i z y n a l e ż n o ś ć ; uniformizacja to m o ż l i w o ś ć rozpoznania się c z ł o n k ó w grupy dająca poczucie b e z p i e c z e ń s t w a ; agresję w y z w a l a j ą jed­ nostki, któro w y g l ą d e m z e w n ę t r z n y m odbiegają od p r z e c i ę t n e j . 88 Stwierdzenia p o w y ż s z e w y d a j ą się oczywisto, a słuszność ich n i e w ą t p l i w a . W i e m y j e d n a k ż e , ż e ubiór m ę s k i nio spełnia roli identyfikatora, p r ó c z pewnych preferencji czy aktualnej mody podlega tak znacznym fluktuacjom, że nie m o ż e s ł u ż y ć jako znak przynależności do społeczności R o m ó w . W y m ó g ten s p e ł n i a na­ tomiast ubiór kobiecy; w y n i k a w i ę c , że identyfikacja R o m ó w dokonuje się nie przez m ę ż c z y z n , ale przez kobiety i ich ubiory. Potwierdza to w y p o w i e d ź c z ł o w i e k a , k t ó r y wiele lat spędził w grupie L o w a r ó w dzieląc z nimi życie i w ę d r o w a n i e : , , b y ł y one (kobiety) nio b u d z ą c y m wątpliwości świadectwem tożsamości 8 9 m ę ż c z y z n " . M a m y więc do czynienia z osobliwym paradoksem. Cyganie s ą społecznością o w y r a ź n e j dominacji m ę ż c z y z n , jedn a k ż o określenie ich t o ż s a m o ś c i m o ż l i w e jest tylko dzięki kobie­ tom. Powstaje w i ę c pytanie, j a k a jest przyczyna tego stanu rzeczy. 2. U b i ó r z w y k ł o p e ł n i ambiwalentne funkcjo z a r ó w n o wy­ 90 różnienia j a k podkreślenia s k r o m n o ś c i , „ s t o i na s t r a ż y w s t y d u " . W y r ó ż n i k i e m są w przypadku R o m ó w ozdoby, natomiast daleko w a ż n i e j s z e jest — nie tylko W ubiorze kobiecym —• podkreśleniu 11Ł �I I . 1. F i n k o , Cygan niemiecki, w przerwie obrad Romano Kongresu I I I , Getynga, 1981 r. wstydu. T o , co w i ą ż e się z seksem i płcią, jest ograniozone wielo­ ma zakazami, rozmowy n a ten temat, gesty s ą praktyoznio nie­ dozwolone. T a k ż e ubiór musi s p e ł n i a ć odpowiednie wymogi, by m ó g ł b y ć uznany za w ł a ś c i w y ; przede wszystkim nie m o ż e b y ć obcisły i powinien osłaniać tak, by u k r y ć , a nie e k s p o n o w a ć płeć. Dlatego zawsze na ogół ubiory z a r ó w n o m ę ż c z y z n , a przede wszystkim kobiet są luźno, nie n o s z ą kobiety o b c i s ł y c h spódnic, s w e t r ó w , bluzek, któro p o d k r e ś l a ł y b y ich k o b i e c o ś ć , m o g ą c t y m s a m y m b y ć odebrane jako prowokacja seksualna. O b c i s ł y ubiór spotyka s i ę z nieprzychylnymi uwagami, np. o p i n a j ą c y s y l w e t k ę strój tancerzy flamenco — h i s z p a ń s k i c h Gitanos. Y o o r s o g l ą d a j ą c y podczas goszczenia w osadzie t y c h C y g a n ó w ich taniec i p a t r z ą c y n a nich oczyma L o w a r a o tancerzu w takim ubiorze w y r a ż a s i ę , że „ n a t a r c z y w ą m ę s k o ś c i ą p r z y p o m i n a ł ko­ cura w czasie g o d ó w " . 9 1 S u r o w o ś ć oceny ubioru w ł a s n e g o prowadzi t a k ż e do patrze­ nia n a ubiór gadziów poprzez pryzmat oceny R o m ó w . K o b i e t y gadziów m a j ą o p i n i ę nieskromnych, ł a t w y c h do zdobycia, ekspo­ n u j ą c y c h s w ó j seks i p r o w o k u j ą c y c h ubiorem — noszenie przez nie o b c i s ł y c h spodni, k r ó t k i c h spódnic i s z o r t ó w o p i n i ę t ę po­ twierdza C y g a n o m . Zabronione jest w i ę c eksponowanie seksu; nawet odsłonięcie piersi podczas karmienia uchodzi za niewłaści­ we. Ale j e d n o c z e ś n i e nio jest rzadki widok Cyganki k a r m i ą c e j . O d s ł o n i ę t e piersi s ą powszechnio — nie tylko u C y g a n ó w •— odbierane jako prowokacja seksualna wobec m ę ż c z y z n , ale rów­ n o c z e ś n i e spotykamy się u C y g a n ó w J u g o s ł a w i i ze zdaniem, ż e n a j w a ż n i e j s z e jest odsłonięcie dołu ciała i że nie jest wstydem, jeśli obcy zastanie w domu k o b i e t ę z o d s ł o n i ę t ą g ó r n ą częścią cia­ ł a . * Przypomnijmy tutaj t e z ę Sutherland, że p o d z i a ł n a czyste i nieczysto, lepsze i gorsze dokonuje się u R o m ó w w pasie: dół jest nieczysty, góra czysta; odpowiada tomu p o d z i a ł n a to, co kojarzy się ze z ł e m , i to, co z d o b r e m . Można więc z g o d z i ć się, ż e nie jest naruszeniem zasady c z y s t o ś c i o d s ł o n i ę c i e górnej części ciała przez k o b i e t ę . J e d n a k ż e p o n i e w a ż zarazem m o ż e to 92 9 3 9 95 b y ć odebrane jako prowokacja seksualna d o t y c z ą c a dolnych, nieczystych partii ciała, p o n i e w a ż karmienie w i ą ż e się z s y t u a o j ą poporodowej n i e c z y s t o ś c i kobiety i dziecka i potencjalnej nie­ c z y s t o ś c i kobiety w ogóle, o b o w i ą z u j e u C y g a n ó w powszechnie — jako bariera chroniąca m ę ż c z y z n przed skalaniem i jedno­ cześnie wyraz skromności i w s t y d l i w o ś c i — nakaz z u p e ł n e g o zakrywania t a k ż e górnoj części ciała kobiecego. 3. K o b i e c y ubiór wskazuje w y r a ź n i e n a p o t r z e b ę w y r ó ż ­ nienia kobiet. W y j a ś n i a to fakt identyfikacji R o m ó w przez ko­ biety, ale nie tylko; ś w i a d c z y to t a k ż e o roli kobiety — t y m su­ rowszo s ą przepisy d o t y c z ą c e ubioru, i m w a ż n i e j s z a jest rola s p o ł e c z n a o s ó b , k t ó r y c h one d o t y c z ą ; to stwierdzenie K o n i g a jest słuszne t a k ż e w przypadku kobiet c y g a ń s k i c h . Dziewczyna zarzucająca po pierwszej menstruacji krótkie s p ó d n i c e lub spod­ nie, ubierająca się w luźne długie stroje dowodzi własnej mo­ ralności, w ł a s n e g o wstydu. K o b i e t a ciężarna p r z e s t r z e g a j ą c a noszenia fartucha i u k r y w a j ą c a l u ź n y m strojem s w ó j stan u k r y w a t a k ż e s w o j ą n i e c z y s t o ś ć . Samokontrola kobiet jest w y r a ź n i e stymulowana p o j ę c i e m wstydu i strachu przed przypisaniem cechy kobiet n i e c y g a ń s k i c h — w y u z d a n i a . 9 6 97 Kobieta przez swojo wróżbiarskie praktyki wchodzi w per­ manentny kontakt z nie-Cyganami. T a m bardziej w i ę c d b a ć musi o to, by nie b y ć p o m ó w i o n ą o n i e c z y s t o ś ć , by zarobkowanie nie u c h y b i a ł o w s t y d l i w o ś c i , a więc e k s p o n o w a ć s w o j ą p o p r a w n o ś ć , p o d p o r z ą d k o w a n i e rygorom b ę d ą c e ś w i a d e c t w e m joj c z y s t o ś c i . Cyganka sporu czasu s p ę d z a poza obozowiskiem, w ś r ó d gadziów, za swoje usługi wróżbiarskie otrzymuje p i e n i ą d z e , a p o n i e w a ż c z ę s t o bierze je od m ę ż c z y z n , istnieje m o ż l i w o ś ć podejrzenia, że otrzymuje je nie tylko za wróżbę, lecz eksponowanie swoich w a l o r ó w kobiecych. B y u n i k n ą ć tego, musi ubiorem p o d k r e ś l a ć z a r ó w n o s w o j ą c y g a ń s k o ś ć j a k i w s t y d l i w o ś ć . Dlatego t e ż — o czym się ł a t w o p r z e k o n a ć — c y g a ń s k i e kobiety w y r u s z a j ą w r ó ż y ć zwykle g r o m a d ą , w y s t r z e g a j ą się t a k ż e bycia z m ę ż c z y z n ą sam n a sam (np. jeśli kobieta chodzi po wsi p r o p o n u j ą c u s ł u g i 119 �p o d p o r z ą d k o w a ć . Surowośoi t y m w i ę k s z e j , że kobieta jest t y m elementem grupy i rodziny, k t ó r a zapewnia t r w a ł o ś ć biologiczną i winna z a p e w n i ć t a k ż e biologiozną jej c z y s t o ś ć . Natomiast z racji swoich k o n t a k t ó w zarobkowych stale s t y k a się z możli­ w o ś c i ą wykroozenia poza nakaz c z y s t o ś c i , t y m w i ę c surowsze m u s z ą b y ć rygory i wzajemna kontrola — w ł a ś n i e podyktowana p o t r z e b ą zachowania n i e z m i e n n o ś c i biologicznej grupy. K o b i e t y idące Wióżyć ubierają się w s p o s ó b p o d k r e ś l a j ą c y ich cygańskość (według gadziowskiego wizerunku Cyganki), bardziej n i ż jest ona widoczna w obozowisku. To t a k ż e m o ż e p o t w i e r d z a ć , że udawanie się na grunt n i e c y g a ń s k i , wchodzenie w kontakt z m ę ż c z y z n a m i gadziami wymaga specjalnej d b a ł o ś c i o ubiór — gwarancji wstydu i o z y s t o ś c i kobiety. P o d k r e ś l e n i e oygańskośoi ubiorem spełnia jeszcze j e d n ą — jąk s ą d z ę — i s t o t n ą rolę. Romowie ś w i a d o m i s ą swojego stereo­ typu u n i e - C y g a n ó w , ś w i a d o m i t a k ż e jego d w o i s t o ś c i i zaintere­ sowania, jakie w z b u d z a j ą . U b i ó r , k t ó i y spełnia wymogi owego stereotypu, ma w i ę c czysto praktyczne znaczenie, z w i ę k s z a j ą c t y m samym m o ż l i w o ś c i zarobkowe kobiety. S t ą d nawet m ł o d e dziewczyny t o w a r z y s z ą c e matkom, gdy idą w r ó ż y ć , p r z e s t r z e g a j ą noszenia długich s p ó d n i c , aby w y g l ą d a ć po c y g a ń s k u . 4. T a k j a k ubiór kobiety jest p o d k r e ś l e n i e m , że nie jest ona n i e - C y g a n k ą , ubiór m ę s k i c z ę s t o u k r y w a p r z y n a l e ż n o ś ć nosząoego je. I n n y rodzaj zarobkowania, innego rodzaju kontakty ekonomiczne z nie-Cyganami p o w o d u j ą p o t r z e b ę upodobnienia się ubiorem, zmniejsza to dystans m i ę d z y nimi a nie-Cyganami. Chęć nierzuoania się w oczy, potrzeba wtopienia czasami t a k ż e — w sytuaojach s z o z e g ó l n y c h — o b e j m u j ą kobiety. N p . w okre­ sie zagrożenia, kiedy kobiety u k r y w a j ą swoją p r z y n a l e ż n o ś ć — TI. 34. C y g a n z A z j i Ś r o d k o w e j , Z S R R Yoors opisuje zachowanie w ł a s n e j grupy w okresie wojny; ko­ biety u n i k a ł y j a s k r a w y c h k o l o r ó w , nie n o s i ł y k o l c z y k ó w i t d . 1 0 0 Unikanie ostentacji przez m ę ż c z y z n (wyłącznie w kontak­ tach z nie-Cyganami, w ś r ó d swoich eksponowana jest wróżbiarskie, a drzwi domu otworzy m ę ż c z y z n a , nie wchodzi ona do w n ę t r z a , p y t a o g o s p o d y n i ę i dopiero z n i ą pertraktuje); bycie w gromadzie, w polu obserwacji innych kobiet jest zarówno objawem samokontroli j a k i obawy przed wykroczeniem poza normy określone p o j ę c i e m wstydu. T y m bardziej musi przestrze­ g a ć zasad c z y s t o ś c i kobieta, że jest zasadniczym ogniwem w wy­ mianie ekonomicznej z gadziami, ogniwem kontaktu — j a k to określa Okely przez gadziów mów. 9 8 — niekontrolowanej natury reprezentowanej z k o n t r o l o w a n ą kulturą, czyli w ł a s n ą g r u p ą R o ­ W kontakcie t y m elastyczno m u s z ą b y ć kobiety tylko w sprawach ekonomicznych, alo w sprawach c z y s t o ś c i w y j ą t k o w o p u r y t a ń s k i o , c z y s t o ś ć , wstyd nie d o t y c z ą bowiem p r y w a t n o ś c i , jest to sprawa s p o ł e c z n a , sprawa przestrzegania przez j e d n o s t k ę norm grupy i p o d p o r z ą d k o w a n i a się jej interesowi. Przestrzeganie zasad c z y s t o ś c i widoczne w 99 odpowiednim często c y g a ń s k o ś ć ) prowadzi czasami dalej, do odgrywania o k r e ś l o n y c h ról —• jeśli podyktowane jest to interesami zawodowymi i m o ż l i ­ wościami zarobku, ról, do k t ó r y c h odegrania potrzebny b y ł odpowiedni ubiór i wcielenie się w i n n ą p o s t a ć . „ R o m (...) twier­ dzili, że s ą A r m e ń c z y k a m i , Arabami d o c h o w u j ą c y m i wiary muftiemu Jerozolimy, kiedy indziej udawali p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń ­ skich b i z n e s m e n ó w i byli doskonali w k a ż d e j z tych r ó l " m ó w i Yoors o Cyganach, z k t ó r y m i s t y k a ł się w trakcie swoich w ę d r ó ­ wek z Lowarami po zachodniej E u r o p i e . 101 Obserwacje znajo­ m y c h m i R o m ó w , ich talenty w podszywaniu się pod J u g o s ł o w i a n , W ę g r ó w , B u ł g a r ó w , gdy wybierali się na w y p r a w y handlowe, p o t w i e r d z a j ą o p i n i ę Yoorsa, podkreślającą ową różnicę w traktowaniu ubioru przez m ę ż c z y z n w podstawową zestawieniu z kobietami. Dlatego ubiór m ę s k i nie m o ż e pełnić funkcji, które — j a k cy- w przypadku kobiet — z w i ą z a n e s ą z bardzo istotnymi kategoria' g a ń s k o ś c i . N a tej podstawie albo m o ż n a b y ć uznanym za R o m a , mi ś w i a d o m o ś c i i które t a k w a ż n e s ą dla istnienia grupy i jej t o ż ­ ćaćo Boma (prawdziwego Cygana), albo za labanca — nieczyste­ s a m o ś c i . Stosunek m ę ż c z y z n do ubioru jest stosunkiem do rzeczy, ubiorze kobiety jest j e d n y m z podstawowych wymogów go. Z r ó ż n i c o w a n i e to nie jest obce nawet t y m Cyganom, k t ó r z y które nie s t a n o w i ą treści ż y c i a od dawna osiedleni nie p r z e s t r z e g a j ą rygorystycznie zasad czys­ Yoors wspomina s y t u a c j ę , k t ó r a to ilustruje, s y t u a c j ę , j a k a m i a ł a tości c y g a ń s k i e j ; ona w ł a ś n i e —- j a k s ą d z ę — powoduje, ż e np. miejsce, gdy wraz z kilkoma r ó w i e ś n i k a m i uszyli sobie — podczas kobiety postoju grupy w jednym z miast francuskich — nowe, eleganckie Cyganów karpackich z Polski po zamążpójściu za­ i nie mogą jej przysłaniać. p r z e s t a j ą noszenia spodni. Przypuszczam, ż e w p ł y n ę ł o to również ubrania: „ W e czwórkę w k r a c z a l i ś m y pewnym siebie krokiem na rozpowszechnienie s i ę u Polska R o m a (a t a k ż e u C y g a n ó w n a teren obozowiska niczym m ł o d e koguciki, nastroszeni, za­ w innych krajach) przed k i l k u d z i e s i ę c i u laty mody K e ł d e r a s z ó w czepni i dumni (...) P o c z ą t k o w o na nasze nowe odzienie i L o w a r ó w ; t y m samym p r z y j ę c i e przez kobiety ubioru b ę d ą c e g o zwracał nikt wiele uwagi (...) D o ogniska P u l i k i (przybrany nie wyrazem c z y s t o ś c i i przestrzegania norm c y g a ń s k o ś c i jest spo­ ojciec autora — L . M . ) p o d e s z l i ś m y w e w n ę t r z n i e napięci, a pi żyje­ sobem Bom cie, jakie nas s p o t k a ł o , przeszło wszelkie nasze oczekiwania. i sposobem, k t ó i y ma p r o w a d z i ć do uniknięcia zaliczenia do k a ­ P u l i k a i Czukurka zerwali się n a r ó w n e nogi, z a ich p r z y k ł a d e m tegorii poszło k i l k u innych obecnych p r z y t y m R o m . Ogarnęło podniesienia prestiżu, zachowania statusu óaóo łabanców. Surowo przestrzegane przez grupę wymogi d o t y c z ą c e kobiet i ich u b i o r ó w m o ż n a by t a k ż e o d c z y t a ć jako zazdrość C y g a n ó w 7 o m ę ż c z y z n nie-Cy ganów, z k t ó r y m i Cyganki s t y k a j ą się w trakcie nas nagle s k r ę p o w a n i e i uleciała g d z i e ś nasza duma. Wszyscy podzi­ wiali nasz w y g l ą d , w y r a ż a j ą c uznanie dla koloru i gatunku m a t e r i a ł u przez nas wybranego; zapytano o c e n ę , którą zapła­ nieuświadamianą, c i l i ś m y , i pochwalono szyk i fason. Powoli o d z y s k i w a l i ś m y utra­ ale p r o w a d z ą c ą do surowości w y m o g ó w , j a k i m kobieta musi s i ę cone poczucie p r ó ż n o ś c i i dumy, nie d o s t r z e g a j ą c odcienia drwiny. czynności 120 w r ó ż b i a r s k i c h . Zazdrość zapewne �I I . 35. Cygan traktorzysta, A z j a Ś r o d k o w a , Z S R R ; i l . 36. Moda z lat 60-tych, Polska P u l i k a s t a ł t u ż przy mnie, p r z e s u w a j ą c palcami prawej ręki w z d ł u ż szerokiej klapy mojej marynarki, l e w ą ręką t r z y m a j ą c Zurkę za k l a p ę . W mgnieniu oka o d e r w a ł on bez w y r a ź n e j przy­ czyny m o j ą k l a p ę i część kołnierza Żurki. K i e u c z y n i ł tego w gnie­ wie. S t a ł e m p o r a ż o n y . S ł y s z a ł e m , j a k m ó w i do mnio jakby z oddali: «Niech niszczy się i zdziera twoje odzienie, o b y ś sam jednak ż y ł w zdrowiu i p o m y ś l n o ś c i » (Te khalion taj te szingerd ż o n cze. gada, haj tu te trajs sastimasa taj w o j a s a ) . " 102 P R Z Y P I S Y 1 R o m a to nazwa w ł a s n a C y g a n ó w (1. poj. R o m ) . W Polsce w powszechnym u ż y c i u wśród n i e - C y g a n ó w jest ta druga nazwa. Mimo jej c z ę s t o pejoratywnego odbioru u ż y w a j ą jej t a k ż e sami R o m a , ale tylko w rozmowach z nie-Cyganami; s t ą d z uwagi na istniejącą o b o c z n o ś ć nazwy b ę d ą tutaj u ż y w a n e wymiennie Marcin Bielski, Kronika, tho iesth Historya Świata, Kra­ k ó w 1564, przedruk Warszawa 1976, s. 262. (W cytatach za­ chowano o r y g i n a l n ą p i s o w n i ę i i n t e r p u n k c j ę . ) Antoni Nowosielski, Pogranicze naddnieprzańskie. Szkice społeczności ukraińskiej w wieku XVIII, K i j ó w , 1863, t. 1, s. 59 E m i l i a Horvathova, Cigani na Slovensku, Bratysława 1964, s. 253 Ignacy D a n i ł o w i c z , O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno 1824; Teodor Narbutt, Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno 1830 Narbutt, op. cit., s. 84—86 J ó z e f G l u z i ń s k i , Cyganie, (w:) Kalendarz Polski Ilustro­ wany Jana Jaworskiego, Warszawa 1865, s. 30 M. Dowoyno-Sylwestrowicz, The Lithuanian Gypsies, „ J o u r n a l of the G y p s y Lore Socioty" vol. 2, nr 2 1891, s. 107— 109 Obozowisko cygańskie na Saskiej Kępie pod Warszawą, Tygodnik Ilustrowany, N r 29, 1S.VII.1868 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 Wincenty Pol, Północny Wschód Europy, K r a k ó w 1870, 214 O Goohring, Polen unter russischer Herrschaft — Reisen und Sittenschilderungen, t. 2, L i p s k 1843, s. 26—30; z a : J e r z y Fioowski, Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965, s. 65 G l u z i ń s k i , op. cit., s. 30 Cyganie w Królestwie Polskim, Dodatek do Gazety Lwow­ skiej, nr 4, 1851 Horvathova, op. cit., s. 254 Narbutt, op. cit., s. 78—79 D a n i ł o w i c z , op. cit., s. 30—31 D a n i ł o w i c z , op. cit., s. 33—35 H o r v a t h o v a , op. cit., s. 249 H e n r y Thomas Crofton, The Former Costume of the Gypsies, „ J o u r n a l of the Gypsy Lore Society", vol. 2, nr 3, 1909, s. 208, 220, 224 Ficowski, op. cit., s. 10; w i a d o m o ś ć dotyczy przybycia C y g a n ó w do Bolonii w 1422 r Crofton, op. cit., s. 219—220 Goehring, op. cit., s. 26—30 Maria Gutkowska-Rychlewska, Historia, ubiorów, Wroclaw 1968, s. 300 Bardzo podobny widzimy również na siedemnastowiecz­ nej rycinie p o c h o d z ą c e j z Czech. Nakrycia g ł o w y i pewne szcze t. 2, s. 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 121 I �122 ��I I . 42, 43. K o b i e t y z grupy Polska, R o m a , 1979 r. g o ł y ubioru poohodząoej z X V I I I w. ryciny z W ę g i e r przedsta­ wiającej C y g a n ó w — flecistę i dobosza, p o r ó w n a n i e z w ę g i e r s k i m ubiorem noszonym w k o ń c u X V I I i n a pocz. X V I I I w. potwier­ dzają wnioski z poprzednich p r z y k ł a d ó w HorvAthova, op. cit., s. 249 HorvAthova, op. cit., s. 250, 267 Tadeusz Czacki, O Cyganach, (w:) Pomniki historyi i li­ teratury polskiey, K r a k ó w 1836, t. 1, s. 86. C . J . Popp Serboianu, Les Tsiganes, Paris 1930, s. 47—53. W 1855 r . w y d a n y zostaje tzw. Statut N i e w o l n i k ó w , r e g u l u j ą c y p o w i n n o ś c i i prawa C y g a n ó w - n i e w o l n i k ó w , a rok p ó ź n i e j do­ kument n a d a j ą c y im w o l n o ś ć . Nadal jest niejasne prawie tajem­ nicze i oiągle m a ł o zbadane, j a k b y ł o m o ż l i w e by p o z o s t a j ą c od p o k o l e ń w zależności, takiej że bywali sprzedawani na targach jak b y d ł o czy inny towar znaleźli siłę i potrafili w momencie otrzymania wolności nie tylko porzucić ziemie, gdzie przebywali, ale rozejść się po całej d o s ł o w n i e Europie p r z e d o s t a ć się na kontynent a m e r y k a ń s k i , z j a w i ć s i ę w Australii. Najprawdopo­ dobniej zatem nie b y ł a owa niewolnicza z a l e ż n o ś ć — przynaj­ mniej dla części — tak o b e z w ł a d n i a j ą c a , b y p o z b a w i ł a ich wew­ n ę t r z n e j dynamiki i chęoi do w ę d r o w a n i a ; b y ł a ona pewnym formalnym statusem raczej niż faktycznym p r z y w i ą z a n i e m do miejsca. Nie wydaje się jednak i to w y j a ś n i e n i e w y s t a r c z a j ą c e — jakieś inne przyczyny, dziś jeszcze nie zbadane, nieznane, mu­ s i a ł y z ł o ż y ć się n a o w ą g w a ł t o w n ą i n w a z j ę K e ł d e r a s z ó w i Lo-^ w a r ó w na E u r o p ę i A m e r y k ę . S ą d z ę ż e poznanie t y c h przyczyn — t k w i ą c y c h b ą d ź w samych R o m a c h , b ą d ź w historii i proce­ sach s p o ł e c z n y c h , ekonomicznyoh, politycznych z a c h o d z ą c y c h w p o ł o w i e u b i e g ł e g o wieku na obszarze dzisiejszej R u m u n i i — jest jednym z bardziej i n t e r e s u j ą c y c h i w a ż n y c h z a g a d n i e ń z przeszłości C y g a n ó w Ficowski op. cit., s. 72 E r i c Otto Winstedt, The Gypsy Coppersmiths' Invasion of 1911—13, ,,Journal of the G y p s y Lore Society", vol. V I , nr 4, 1912—13, s. 267 F i c o w s k i , op. cit., s. 73, 153 P o t w i e r d z a j ą to opisy i zdjęcia wykonane w pocz. X X w. kotlarzy p r z y b y ł y c h do K a n a d y i S t a n ó w Zjednoczonych z E u ­ ropy — patrz Matt Т . Salo, Sheila M . G . Salo, The KalderaS in Eastern Canada, Ottawa 1977 C h y b a że w ogóle mamv do czynienia z j e d n ą g r u n ą , tzn. ż e k i e d y ś L o w a r z y i K e ł d e r a s z e stanowili całość, k t ó r a z r ó ż n i c o w a ł a się p r z e b y w a j ą c na innvch obszarach, ale nie aż tak, b y b y ł a to zmiana z u p e ł n a . Po zniesieniu niewolnictwa i wyruszeniu w w ę d r ó w k ę z n ó w obie grupy s p o t y k a ł y s i ę i kon­ t a k t o w a ł y . R ó ż n i c e w i ę c s p r o w a d z a ł y się do cech d r u g o r z ę d n y c h , 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 a c a ł y problem odrębności L o w a r ó w i K e ł d e r a s z ó w b y ł b y stwo. rzony przez c y g a n o l o g ó w . N i e k t ó r e dane zdają się p o t w i e r d z a ć t ę w ł a ś n i e m o ż l i w o ś ć podobnie j a k niejasności w rozgraniczeniach t y c h grup — w k a ż d y m razie jest to obeonie jedna z ciekawszych moim zdaniem kwestii w badaniach nad Cyganami. F i c o w s k i , op. cit., s. 154 Horvathovd, op. cit., s. 252 O Bomima-Ciganima u Vojvodini, Nowy Sad 1979, s. 19. 83, 175 Magdalena Bartkiewicz, Polski ubiór do 1864 roku, Wroc­ ł a w 1979, s. I l l Nazwy król, hrabia, książę, rycerz, vataf, v a j d a (woje­ woda) przyjmowane b y ł y przez C y g a n ó w w r ó ż n y m okresie z j ę z y k ó w i kultury miejscowej, w e d ł u g ó w c z e s n y c h z w y c z a j ó w i zasad w y r ó ż n i a n i a i honorowania o s ó b o w y ż s z y m statusie we w ł a s n e j grapie; są to w i ę c określonia przeznaczone na potrzeby nie-Cyganów Kazimierz W ł a d y s ł a w W ó j c i c k i Stare gawędy i obrazy, Warszawa 1840, t . 2, s. 196 N a r b u t t , op. cit., s. 131—132 Narbutt, op. cit., s. 128 Narbutt, op. cit., s. 86—88 J ó z e f G l u z i ń s k i , Król cygański i Akademia Niedźwiedzia, w : Kalendarz Polski Ilustrowany J. Jaworskiego, Warszawa 1Я67. s. 58 , , W i s ł a " , t. 11, 1897, s. 799 Obozowisko cygańskie... F r a n s de Ville, Tziganes. Temoins des Temps, Bruksela 1956, s. 121 O Bomima..., s. 80 O Bomima..., s. 86; informacja dotyczy B a n a t u , k t ó r y w okresie wojny z o s t a ł z a j ę t y przez W ę g r y , a no wojnie po­ wrócił do J u g o s ł a w i i — wskazuje t a k ż e , że owa oznaka starszeń­ stwa c y g a ń s k i e g o z o s t a ł a uznana oficjalnie przez w ł a d z e , o czvm ś w i a d c z ą c h o ć b y w s t ą ż k i w barwach narodowych k r a j u i fakt w r ę c z a n i a przez w ł a d z e odpowiednich legitymacji starszym cygańskim R o n a l d L e e , The Gvpsies in Canada. ..Journa.l of tho Gypsy Lore Society", vol. X L V I nr 1—2, 1967, s. 28 F i c o w s k i , op. cit., s. 85 M o ż l i w a jest t e ż inna interpretacja wyprowadzenia laski jako oznaki g o d n o ś c i od desto —• p a ł k i , k t ó r e j powszechnie od E u r o p y po Azje u ż y w a l i Cyranie w trakcie w ę d r ó w e k i w celach sa,moobrony. W najprostszornio zdobionej postaci k i j a bib palki z twardego drewna u ż y w a n e b y ł o desto jeszozo po ostatniej wojnie. W e d ł u g informacji uzyskanych w s p ó ł c z e ś n i e p a ł k i owe b v ł v 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 �dodatkowo .'.diibiom- metalom - - co z w i ę k s z a ł o ich w a r t o ś ć o b r o n n ą . Niekiedy też — b y ć moio nio tylko ze w z g l ę d ó w este­ tycznych — by-ly podrzeźbiane (takie desto zwieńczono rzeźbioną g t o w ą l u d z k ą p o c h o d z ą c e z jednej z grup Polska R o m a znaj­ duje się w zbiorach Muzeum Okręgowego w Tarnowie). W ł a ś n i e szefowie grup czy t a b o r ó w miewali p o n o ć takie w y r ó ż n i a j ą c e się, zdobione desto, jak informowali mnie r o z m ó w c y z Polska R o m a i Chatadytka R o m a . T a k więc desto, p o c z ą t k o w o tylko obronne n a r z ę d z i e , z czasem pod w p ł y w e m obserwacji otoczenia m o g ł o s t a ć się takżo atrybutom p r e s t i ż u , o z n a k ą g o d n o ś c i przy­ wódcy. 5 2 O Bomima..., s. 47, 162, 192, 221, 298, 312 — w n i e k t ó r y c h miejscowościach b y ł y krawcowe nie-Cyganki, które specjalizo­ w a ł y się w szyciu o d z i e ż y wg gustu c y g a ń s k i e g o ; Mirko R . Barjaktarovic, Oaza apatinekih Gigana, ,, Rado v i Vojvodjanskih Muzeja", Subotica 1968, nr 12—13, s. 195; Narody Zarubieżnoj Jawropy, Moskwa 1964, t. 1, s. 907; Jean-Paul Clóbert, Les Tziganes, P a r y ż 1961, s. 227—228 W . N . D o b r o w o ł s k i j , Kisielewskije Cygany, ,,Żiwaja Sta­ l i n a " . 1897, s. 33; O Bomima..., s. 18; M . Euge.no Pittard, Les Tziganes ou Bohćmiens, Genewa 1932, s. 39; G . P . Sniesariew, Sriednieaziatskije Cyganie, „ K r a t k i j e soobszczenija Instituta Etnografii", z. 34, 1960, s. 27; Ficowski, op. cit., s. 154; Tadeusz D z i o r ż y k r a y - R o g a l s k i , Z badań nad ubiorem polskich Cyganów z terenu województwa białostockiego, „ R o c z n i k B i a ł o s t o c k i " , t. 11, 1972, s. 355—365; S . A . Tokariew, Etnografija narodów SSSB, Moskwa 1958, s. 214; Frederic i Anne Max, The Gypsies of Hon­ duras, „ J o u r n a l of the Gypsy L o r e Society", vol. X L V I I I , 196.9, nr 1—2, s. 10 5 3 5 4 Wasil Mariuow, Nabiiudienija wrchu bita na Cigani w Bulgarija, „ I z w i o s t i j a na Etnografskija Institut i Muzej , t. 5, Sofia 19U2, s. 260; Pittard, op. cit., s. 39; Tihomir P . Djordjevic, Vsrte Cigana u Srbiji, „ N a s narodni zivot", t. 6, 1932, s. 97; Mileuko S . Filipovie, Visocki Cigani, Zagrzeb 1932, s. 13, 19; H e r m a n n Arnold, Some Observations on Turkish and Persian Gypsies, „ J o u r n a l of the G y p s y Lore Society", vol. X L V I , 1967, nr 3 — 4 , s. 113; Narody Śriedniej Azii i Kazachstana, Mos­ k w a 1963, t. 2, s. 605; Anetta G ł u d k o w s k a , Cyganie w Iraku, Warszawa 1981, praca magisterska I n s t y t u t Orientalistyczny U W , s. 8—-9; W . I . Koczniew, Nasiełenije Cejłona, Moskwa 1965, s. 251; W . P . Papazijan, Armianskije Bosza {Cyganie), w : „ E t n o g r a f i c z o s k o j e obozrienije", 1901, s. 114, 119; D a v i d W . Pickett, The Gypsies of Mexico, „ J o u r n a l of the Gypsy Lore Society", vol. X L V , 1966, nr 1—2, s. 15 5 5 Clóbert, op. cit., s. 227—228;;W.J. Sanarow, The Siberian Gypsies, „ J o u r n a l of the Gypsy Lore. Society", vol XLIX, 1970, nr 3—4, s. 132 I r v i n g Brown, The Gypsies in America, „ J o u r n a l of the Gypsy Loro Society", vol. V I I I , 1929, nr 4, s. 157; Max, op. cit., s. 10 J a n Yoors, Przeprawa, K r a k ó w 1978, s. 119; badania własno Tokariew, op. cit., s. 214. Papzijan, op. cit., s. 114 Yoors, op. cit., s. 67 Ficowski, op. cit., s. 149 O Bomima.... s. 18, 72, 106, 273, 283 Dobrowolski, op. cit., s. 5 Hoi'vathovii, op. cit., s. 253; D z i e r ż y k r a y - R o g a l s k i , op. cit., s. 365 O . P . Barnnikow, Ukraiński Cigany, K i j ó w 1931, s. 31 Max, op. cit., s. 8 N . G . Demeter, Niekotoryje czerty siemiejnowo byta Cygan Kełderari, (w:) Połiewyje issliedowanija Instituta Etnografii, Moskwa, 1979, s. 49 O Bomima..., s. 152, 176, 211, 221, 223, 227 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 I I . 44. Stary Cygan z klanu Kełderari — kotlarzy, w o d ś w i ę t n y m stroju ze srebrnymi guzami 125 I �J tWW питы I ' UJJE i r s i i i e J , -it p^* Г , 45 46 I I . 45. P o c z t ó w k a z Cyganem h i s z p a ń s k i m , 1904 г.; il. 40. P o c z t ó w k a z C y g a n k ą e g i p s k ą , 1905 r. 6 9 O Bomima..., s. 19 Anne Sutherland, The Body as a Social Symbol Among the Bom (w:) The Anthropology of the Body, L o n d y n 1977 s. 375—390 Ficowski, op., cit. s. 160; obserwacjo w ł a s n e J u d i t h Okely, Gypsy Women, Models in Conflict, (w:) Perceiving Women, L o n d y n 1975. s. 64 Ficowski, op. cit., s. 171 Ficowski, op. cit., s. 160, 171 Menyhert L a k a t o s , Krajobraz widziany przez dym, W a r ­ szawa 1979, s. 79, 168 Ficowski, op. cit., s. 161 Okely, op. cit., s. 63 0 Bomima..., s. 264; P a v l a Strukelj- Bomi na SlovcnskemL u b l a n a 1980, s. 183—184 Ficowski, op. cit., s. 258 Ficowski, op. cit., s. 142 Brown, op. cit., s. 9 Lawronce G . Green, Posliednije tajny Staroj Afryki, Moskwa 1966 (przekład z angielskiego), 8. 78; Serboianu, op. cit., s, 35; i in Green, op. cit., а. 68; Sniesariew, op. cit., s. 10 Clebert, op. cit., s. 47—48 Horvathova, op. cit., s. 256; badania prowadzone wraz z g r u p ą s t u d e n t ó w w latach 1981, 1982 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 Rene K o n i g , Potęga i urok mody. Warszawa 1979, s 98 Piotr Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej. W a r s z a w a 1975, s. 70, 75 Konig, op. cit., e. 62, 110, 236 Yoors, op. cit., s. 43 K o n i g , op. cit., s. 21; patrz t a k ż o Jurij Ł o t m a n , O se­ miotyce pojęć ,,wstyd" i ,,strach" w mechanizmie kultury, (w:) Semiotyka kultury, Warszawa 1975, s. 202—205 Yoors, op cit,. s. 195 B a r b a r a Adams, J u d i t h Okely, D a v i d Morgan, D a v i d Smith, Gypsies and Government Policy in England, L o n d y n b.d., s. 48, autorzy w s p o m i n a j ą o surowych uwagach pod adresem kobiety n i e c y g a ń s k i e j , k t ó r a w e s z ł a do obozowiska w szortach i o b c i s ł y m , wydekoltowanym sweterku K o n i g , op. cit., s. 174 0 Bomima,,., s. 53; Strukelj, op. cit., s. 184 Sutherland, op. cit., s. 376 K o n i g , op. cit., a. 20 Okoly, op. cit., s. 62; obserwacje w ł a s n o ; por. t a k ż e Ł o t m a n , op. cit., Okely, op. cit., s. 61 Sutherland, op. cit., s. 385, 388 Yoors, op. cit., s. 87 Yoors, op. cit., s. 43 J a n Yoors, Cyganie, K r a k ó w 1973, s. 149—150 Fot.: L . Mróz 126 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66e3bac62c26686fc8ab9e729ae47cff.pdf 43ecb5f5813273b4965bad4aad22a350 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5461 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource dziedzictwo kulturowe Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5078 Title A name given to the resource Analiza Jana Szczepańskiego - Korzeniami wrosłem w ziemię Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego i jego rola w życiu codziennym / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.188-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rembierz, Marek Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek Rembierz Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Nauk o Edukacji Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego i jego rola w życiu codziennym. Analiza Jana Szczepańskiego Korzeniami wrosłem w ziemię Rozpatrując dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego i jego rolę w życiu codziennym mieszkańców tego regionu warto zwrócić uwagę – na cieszącą się popularnością wśród mieszkańców Ustronia i szerzej Śląska Cieszyńskiego – książkę Korzeniami wrosłem w ziemię1. Jej autorem jest wybitny socjolog Jan Szczepański (1913-2004). Książka ta dotyczy rzeczywistości kulturowej Ustronia i Śląska Cieszyńskiego z końca XIX wieku i pierwszego trzydziestolecia XX wieku; zaświadcza się tu o faktycznych treściach formacji kulturowej, która przeminęła w dużej mierze bezpowrotnie2. W jaki sposób Szczepański uchwycił elementy kultury Śląska Cieszyńskiego, a zwłaszcza Ustronia, w której się kształtował w czasie dzieciństwa i dorastania? Powiedzieć, że uchwycił je jako socjolog, to o wiele za mało. W mass-mediach często socjolodzy występują jako tzw. eksperci, komentujący wydarzenia społeczne; a bywa, że niektórzy jawią się jako „komentatorzy od wszystkiego”. Szczepański nie był tego typu socjologiem, który zadowala się błyskotliwym, acz powierzchownym komentarzem3. 1 Odwołania do tej książki na podstawie wydania Ustroń 2009; przy cytatach z tej książki strony będę podawał w nawiasie umieszczonym na końcu danego cytatu. . 2 Zob. też: J. Szczepański: Dzienniki z lat 1935-1945. Opr. K.D. Kadłubiec. Ustroń 2009. 3 Por. K. Lutyńska: O badaniach socjologicznych inspirowanych i inicjowanych przez Profesora po wojnie. W: Jan Szczepański. Humanista – uczony – państwowiec. Księga wspo- �Marek Rembierz: Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego... 189 Dążył do pogłębionego zrozumienia znaczenia interesujących go zjawisk. Korzeniami wrosłem w ziemię także przenika takie dążenie4. Określając postawę badawczą Szczepańskiego należy uwzględnić, że jego droga do socjologii wiodła przez filozofię. I to w dwójnasób: filozofia odegrała istotną rolę w edukacji licealnej i w czasie studiów. W cieszyńskim liceum miał Szczepański lekcje filozofii z Julianem Przybosiem (1901-1970). Podstawą była książka Wstęp do filozofii, autorstwa wiedeńskiego filozofa i pedagoga Wilhelma Jerusalema (1854-1923). Jedna czwarta treści tego podręcznika dotyczy zagadnień należących do socjologii. Szczepański zaświadcza, że po raz pierwszy na lekcjach filozofii zetknął się on z socjologią. I uznał ją za dziedzinę, która pozwala mu lepiej zrozumieć świat i lepiej zrozumieć siebie. Fascynacja socjologią ma źródło w zajęciach z filozofii, służących rozbudzaniu i systematyzowaniu pogłębionej refleksji nad światem. Dociekanie sensu zjawisk i istoty tego, co jest nam dane w naszym doświadczaniu świata jest stale obecne w „socjologii rozumiejącej” Szczepańskiego5. W Korzeniami wrosłem w ziemię zastanawia się on, jakie ma znaczenie dla jego osobowej tożsamości, że kształtował się w środowisku kulturowym Ustronia, jaki to nadało sens jego postawie życiowej? Autor pyta o znaczenie tego, co go ukształtowało i co zarazem nadaje znaczenie jego egzystencji, o trwały sens zdarzeń codziennych, uchodzących z pamięci, które wszakże wydatnie formują ludzką tożsamość6. Jan Szczepański łączy na kartach Korzeniami wrosłem w ziemię i w swej postawie badawczej dwie różniące się kultury intelektualne – kulturę filozoficzną i socjologiczną. A przecież niektórzy wskazują na dość radykalne rozdarcie między nastawieniem badawczym filozofa i nastawieniem socjologa w sprawach społecznych. „Ziejąca przepaść” między oglądem rzeczywistości dokonanym przez filozofa i przez socjologa – jak ujmuje to Tadeusz Kotarbiński – bierze się stąd, że socjolog „pracuje na materiale dziejów, gromad ludzkich, kultur masowych” i częstokroć bywa „urzeczony fikcją rzeczywistości społecznej ponadindywidualnej, a różnej od międzyosobniczych stosunków”7. Natomiast filozof nie wierzy w ową fikcję rzeczywistości społecznej, lecz swą uwagę kieruje na relacje międzyludzkie; zazwyczaj przyjmuje inną koncepcję rzeczywistości społecznej, wręcz inną wizję świata. To nie ogólna fikcja rzeczywistości społecznej ponadindywidualnej, ale fundamentalne relacje międzyosobowe interesują filozofa. Szczepański, będąc socjologiem, nie dał się uwieść fikcji rzeczywistości społecznej i zwracał uwagę – w Korzeniami wrosłem w ziemię oraz w dociekaniach o indywidualności i sprawach ludzkich – na relacje międzyosobowe. Nie tylko relacje międzyjednostkowe, ale właśnie międzyosobowe. Pytał o to, jak kształtuje się ludzki umysł, ludzka wyobraźnia i ludzki charakter, a nie tylko o to jak kształtują się wielkie grupy społeczne i zależne od nich tożsamości i role społeczne. Jeśli popatrzymy na te pytania w kontekście wielkiego mnień. Red. J. Kulpińska. Warszawa 2005, s. 146-151; K. Łęcki: Profesor i „socjologiczny odruch warunkowy”. W: Jan Szczepański. Humanista…, s. 157-163. 4 Por. M. Porębski: Jan z Brzeziny. W: Jan Szczepański. Humanista…, s. 90-96. 5 Zob. J. Szczepański: Interpretacja i rozumienie ludzkiego zachowania. W: Tenże: Odmiany czasu teraźniejszego. Warszawa 1973, s. 499-518. 6 Zob. M. Rembierz: Źródła i dylematy tożsamości. Filozofia wobec pytań o treść tożsamości i sens egzystencji. „Colloquia Communia” (Tożsamość człowieka wobec życia i śmierci) 2 (69) 1999. Red. J. Mizińska i H. Rarot, Lublin 1999, s. 11-39. 7 T. Kotarbiński: Myśli o ludziach i ludzkich sprawach. Wrocław 1986, s. 240-241. �190 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví konfliktu XX wieku między systemami kolektywistycznymi a systemami akcentującymi istnienie i wolność jednostki, to Szczepański jest po stronie jednostki, po stronie osoby. W Korzeniami wrosłem w ziemię to ukierunkowanie jest widoczne i wskazuje na to już tytuł książki opublikowanej w roku 1983. W tym samym czasie, w podziemnym obiegu wydawano publikacje Hannah Arendt (1906-1975) o człowieku wykorzenionym, o człowieku systemów totalitarnych. Co czynił z człowiekiem państwowy socjalizm i co robił narodowy socjalizm? Wykorzeniał, wyrywał człowieka z korzeniami z tej kultury i tradycji, w których wzrastał. Państwowy socjalizm i narodowy socjalizm projektowały nowego człowieka na modłę swych ideologii. Natomiast Szczepański pokazuje, że człowiek powinien być człowiekiem zakorzenionym i nie ma dać się wykorzenić, nie ma ulec fikcji społecznych ideologii, które chcą zrobić z niego tylko trybik historii według jakieś ideologicznej wizji. Szczepański pokazuje, że człowiek ma być sobą u siebie współdziałając z innymi. Człowiek ma „wrośniętą korzeniami w ziemię” własną historię i ma swą ziemię. Nie ma dać sobie wydrzeć własnych korzeni przez systemy społeczne, czy to narodowy socjalizm, czy państwowy socjalizm8. Człowiek jest wezwany, aby zmagać się o ukształtowanie i zachowanie własnej indywidualności. Interesującą uwagą kończą się refleksje o wierze w Korzeniami wrosłem w ziemię: Między 1918 a 1945 rokiem mieszkańcy Ustronia cztery razy zmieniali obywatelstwo czy przynależność państwową: od upadku Austro-Węgier, przez Polskę, hitlerowskie Niemcy (Śląsk Cieszyński stanowił „eingegliederte Ostgebiete”) do Polski Ludowej. Dla wielu ludzi wiara była podstawową identyfikacją. Zaczynało się to w wielowyznaniowej i wielonarodowej monarchii Habsburgów (s. 70). Dzieje mieszkańców Ustronia pokazują wtórność zmieniającej się przynależności państwowej i przypadkowość podporządkowania systemom politycznym. Dzisiejsze myślenie o dziejach i sprawach państwa przepojone bywa ideologią narodu, wywodzącą się z ducha romantyzmu. I jako pierwotne poczucie tożsamości ludzie miewają identyfikacje narodowe. Szczepański pokazuje, że pierwotna jest identyfikacja ze swym otoczeniem rodzinnym i bliskim środowiskiem, w którym jest się zakorzenionym. Pokazuje, że były AustroWęgry i była Polska. I były to te dwa okresy, kiedy on się duchowo formował, a książka Korzeniami wrosłem w ziemię jest jakby przepojona duchem otwartej, wielowyznaniowej i wielonarodowej Europy9. Później nastały zamknięte systemy totalitarne i monopartyjne, hitlerowskie Niemcy i Polska Ludowa, w których przyszło działać Szczepańskiemu. Przyszło mu przenosić w nowe czasy dawną tradycję, w której się ukształtował. Przenosić ją w politycznie trudne czasy, w których mocna indywidualność i oparte na tradycji relacje międzyosobowe nie były w cenie z punktu widzenia panujących ideologii. Autor książki Korzeniami wrosłem w ziemię, analizując różne szczegóły z codziennego życia, ukazuje ich istotne znaczenie w kształtowaniu osobowej tożsamości człowieka. Umie on odkryć sens i wagę spraw, które umykają uwadze innych. 8 Zob. M. Rembierz: Sprawy ludzkie według Jana Szczepańskiego. W: Tradycja i współczesność. Folklor – język – kultura. Red. D. Czubala, M. Miczka-Pajestka. Bielsko-Biała 2009, s. 441-447. 9 Zob. m.in. R. Buttiglione, J. Merecki: Europa jako pojęcie filozoficzne. Lublin 1996; N. Lobkowicz: Dziedzictwo Europy. W: Tenże: Czas kryzysu, czas przełomu. tłum. G. Sowiński. Kraków 1996, s. 5-20; M. Rembierz: Współczesne procesy integracji a paradoksy tożsamości europejskiej. „Bielsko-Bialskie Studia Europejskie” 2008, nr 2, s. 47-60. �Marek Rembierz: Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego... 191 Czym było pranie, zwłaszcza pranie bielizny? Osiągnie czystości „ciała, bielizny, pościeli, podłóg” i czystości „wybielonych ścian” postrzegano w kategoriach „symbolu i wskaźnika czystości duszy” (s. 58). Częstokroć z wielkim trudem wypracowana fizycznie widoczna czystość manifestowała zarazem wymiar duchowo-moralny: „Czystość noszonych rzeczy, była jakby miarą wartości człowieka” (s. 58). Szczepański udostępnia będące jego udziałem doświadczenie podstawowych wartości moralnych, których urzeczywistnienie w społecznie uznanej aksjosferze10 jest ściśle zespolone z zachowaniem czystości. W badaniach nad obecną kulturą zwraca się uwagę na wzrastającą ilość „ludzi wykorzenionych” i wzmagające się zjawisko „kulturowej bezdomności”. Albert Schweitzer w studium Czynniki hamujące rozwój kultury w naszym życiu gospodarczym i duchowym wskazuje – już w połowie XX wieku – na przejawy „kulturowej bezdomności”: Wolność duchowa i materialna są ze sobą związane. Kultura wymaga istnienia ludzi wolnych. Współczesnego człowieka cechuje jednak ograniczenie wolności i osłabienie zdolności myślowej. […] Brak wolności potęgują ogromne aglomeracje miejskie, odrywające ludzi od żywiącej ich ziemi, od własnego domu i od natury11. Utrata własnej ziemi i własnego domu skutkuje „nienormalnym życiem”. Radykalna zmiana stylu życiu (symbolizowana m.in. przez „miasta-sypialnie”) odrywa człowieka od tradycyjnego „istnienia-w-domu”. W rzeczywistości społecznej, którą przypomina Szczepański, dom był „osią świata”, organizującą przestrzeń i całokształt ludzkiego życia12. Każda sprawa życiowa zaczynała się i kończyła w domu. Dom organizował ludzki świat. Obraz domu rodzinnego jako moralnie uporządkowanej przestrzeni życia odtwarza Szczepański w Korzeniami wrosłem w ziemię. Wyraziście ukazany został ład moralny określający funkcjonowanie domu i jego trwałość: Istnienie człowieka było uporządkowane według urządzenia domu. Każda czynność, każda rzecz miała tu swoje miejsce, dokonywała się w wyznaczonym czasie. [...] Doskonałość gospodarstwa zależała od doskonałości domu. Dom musiał więc być doskonały. Dzieci musiały dorastać do jego doskonałości. Dom zapewniał nie tylko ciągłość pokoleń, ale także ich jakość (s. 74). Istotny jest tu akcent położony na kwestię jakości i doskonałości życia, które kształtują się dzięki „istnieniu w domu” i dzięki wymaganiom stawianym uczestnikom życia domowego. Dom był miejscem, w którym trzeba wykonać „twardo i kamiennie” obowiązki. A jedzenie nie każdemu się należało, bo jeśli „chcesz jeść, to najpierw zapracuj”. Dlatego też dzisiejsze formy pomocy socjalnej, jako rozdawnictwa dóbr, skutkują głęboką demoralizacją, gdyż oduczają „twardego i kamiennego” obowiązku pracy na chleb. 10 Zob. J. Lipiec: Świat wartości. Wprowadzenie do aksjologii. Kraków 2001, s. 30-37. 11 A. Schweitzer: Czynniki hamujące rozwój kultury. W: I. Lazari-Pawłowska: Schweitzer. Warszawa 1976, s. 129 i n. 12 Zob. M. Rembierz: Egzystencjalne i aksjologiczne doświadczenie domu rodzinnego. W: Kultura dnia codziennego i świątecznego w rodzinie. Red. L. Dyczewski i D. Wadowski. Lublin 1998, s. 41-57. �192 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Czym była szkoła? Była swoistym światem, który organizował logos. Była ona skupiona na logosie, na rozumieniu sensu słowa. Do szkoły skupionej na logosie przychodziło się już w dużej mierze ukształtowanym. Zdolność rozumienia i szacunek dla wagi słowa nabywało się dzięki obserwacji rozmów prowadzonych w rodzinie. Szczepański pisze o wdzięku rozmowy, której się uczyło w czasie spotkań rodzinnych i stwierdza: „Rozmowa była sprawą poważną” (s. 54). W domu uczono słuchania i rozmawiania, a nie tylko wydawania atawistycznych dźwięków pozorujących komunikowanie się: „yyy”, „czeego!”, „ooo”, „eee, taam!”, „no too”, „hm”, „ejjja!”, „tee, e…”. Gdy dziś wchodzi się do szkoły na przerwie, to częstokroć uczniowie odzywają się w formie zdecydowanie nieartykułowanej. Czy swoisty świat szkoły, który jest podporządkowany prawom logosu, w którym dominuje szacunek dla słowa i chęć jego zrozumienia, staje się już zapomnianą (wręcz niebyłą) przeszłością? „Rozmowa była sprawą poważną”, a człowiek mówiący „byle co”, bez odpowiedzialności za wypowiadane słowo, był osobą niegodną zaufania i szacunku. Akcent pada na odpowiedzialność za słowo. Dzisiaj często spotykamy w życiu prywatnym i w sferze publicznej zwrot: „a tak mi się tylko powiedziało”, ktoś oświadcza w ten sposób, że nie bierze odpowiedzialności za słowo i czuje się usprawiedliwiony z manifestowania własnej niesolidności13. W świecie przedstawionym w Korzeniami wrosłem w ziemię mamy jednoznaczną zasadę: kto nie jest odpowiedzialny za słowo, ten jest osobą niegodną zaufania; jeśli ktoś nie bierze odpowiedzialności za słowo, to należy go traktować jako osobę niegodną szacunku. Osąd, iż ktoś jest „godzien zaufania” i „godzien szacunku” stanowi jedno ze źródeł dla przekonania, że człowiek ma swą osobistą godność albo ją zatracił. „Człowiek poważny”, to istotna kategoria wśród wartości i wzorców osobowych w Korzeniami wrosłem w ziemię. Kształtowanie się tożsamości człowieka powinno być procesem formowania się człowieka poważnego, konsekwentnie zmagającego się z własnym losem. Człowiek doświadczając „twardego i kamiennego” oporu materii w jego najbliższym środowisku (rodzinnym domu i gospodarstwie), powinien stawać się człowiekiem poważnym, aby przezwyciężyć napotykane przeciwności, których życie nie szczędzi i przemóc własne słabości, które ujawniają się w kontekście nowych wyzwań. Słowo „obowiązek” i powinność jego wykonania – włącznie z ich religijną interpretacją – w różnych konfiguracjach są stale obecne w Korzeniami wrosłem w ziemię. Tak oto Szczepański interpretuje Wielki Piątek: Dla surowych i prostodusznych ewangelików Wielkanoc, była świętem przypominającym o bezwzględności obowiązku. Przecież Jezus przyszedł na świat, by swoją męką zbawić ludzi i ten swój obowiązek wykonał bez reszty (s. 113). Nakaz sumiennego wykonania obowiązku jest fundamentem etyki; to obowiązek odgrywa w niej pierwszorzędną rolę. Ale także jest tu miejsce dla zadowolenia i radości, uzyskanych dzięki wykonaniu obowiązku. Kwestię kształtowania rzetelności podejmuje końcowy rozdział zatytułowany „Rodzice”: 13 Zob. M. Ossowska: Normy moralne. Próba systematyzacji. Warszawa 1985, s. 114-125. �Marek Rembierz: Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego... 193 Mama nie zważała na protesty wynikające z popękania skóry, pozbijanych paznokci, tylko kazała stopy szorować rzetelnie (s. 121). Walor rzetelności, niezbędny w relacjach międzyludzkich, w różnego typu pracy, także w badaniach naukowych, kształtuje się począwszy od wykonywania podstawowych czynności. Ukazuje to opis mycia stóp w strumyku. Zimna woda, kamor oraz polecenia, aby czyścić i nie gadać. Elementarną czynność należy spełniać rzetelnie. Trudno o lepszą szkołę ćwiczącą w rzetelności. Lektura Korzeniami wrosłem w ziemię pozwala na nowo przemyśleć powagę, rzetelność, uczciwość, obowiązek i zastanowić się nad wartościami etycznymi minionego już świata, w którego rzeczywistości dzięki książce możemy uczestniczyć. Współczesny świat okazuje się radykalnie odmienny od świata ludzi, którzy sens życia pojmowali jako obowiązek „wobec gospodarstwa, wobec dzieci i przyszłych pokoleń, wobec Boga i wobec społeczności”. Szczepański tak oto ujmuje destrukcyjne zmiany zachodzące w etosie w XX wieku: kolejno się zmieniające państwa i ustroje w coraz szybszym tempie wprowadzały zmiany podważające sens tych obowiązków (s. 122). Doprowadziło to do sytuacji, w której ojciec Szczepańskiego dożył tego, że można mu odebrać ziemię i dom, […] i że to wszystko, co stanowiło sens długiego życia, rozpadło się stopniowo, zastępowane przez nowe formy bycia, obce i niezrozumiałe (s. 122). Te „nowe formy” mają być „obce i niezrozumiałe” zwłaszcza z tej przyczyny, iż „[n] ie istniały w nich trwałe zobowiązania wobec niczego” (s. 122). Brak takich zobowiązań skutkuje kryzysem sensu, który upatrywano w ludzkich działaniach i zmaganiach. Szczepański w dużym stopniu identyfikuje się z tym dziedzictwem kulturowym Śląska Cieszyńskiego, które odgrywało istotną rolę w życiu codziennym, a które dziś już nie funkcjonuje w codzienności. Szczepański w swej narracji przytacza postawę wnuka Czerwonej Chmury (wodza Dakotów), gdy obaj patrzyli na miasto u podstaw góry: Charles Czerwona Chmura pokazał ręką miasteczko i zapytał: «Widzisz to miasto?» «Widzę odpowiedziałem». «Ja go nie widzę. Ja widzę ten kraj, jakim był w mojej młodości» (s. 102). Postawę podobną do tej, którą prezentuje Charles Czerwona Chmura, można dostrzec w wypowiedziach Szczepańskiego. On również widzi obecność dawnego dziedzictwa i dostrzega jego aktualność. Gdy rozpatruje kulturowe walory Cieszyna, to osadza je w szerszym kontekście tradycji austro-węgierskiej: w latach sześćdziesiątych znalazłem się w Lublanie, a potem w Bratysławie i pętałem się sam po starych uliczkach, odnajdywałem w nich spokój i smętny uśmiech czasu zatrzymanego w fasadach Cieszyna (s. 93). Dziedzictwo lokalne okazuje się elementem o wiele większego uniwersum, w którego przestrzeni jednak odnajduje się kto dobrze przyswoił sobie cechy danej kultury lokalnej. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 194 Bibliografia: Buttiglione R., Merecki J.: Europa jako pojęcie filozoficzne. Lublin 1996 Lipiec J.: Świat wartości. Wprowadzenie do aksjologii. Kraków 2001 Lobkowicz N.: Dziedzictwo Europy. W: Tenże: Czas kryzysu, czas przełomu, tłum. G. Sowiński. Kraków 1996, s. 5-20 Lutyńska K.: O badaniach socjologicznych inspirowanych i inicjowanych przez Profesora po wojnie. W: Jan Szczepański. Humanista – uczony – państwowiec. Księga wspomnień. Red. J. Kulpińska. Warszawa 2005, s. 146-151 Łęcki K.: Profesor i „socjologiczny odruch warunkowy”. W: Jan Szczepański. Humanista – uczony – państwowiec. Księga wspomnień. Red. J. Kulpińska. Warszawa 2005, s. 157-163 Ossowska M.: Normy moralne. Próba systematyzacji. Warszawa 1985 Porębski M.: Jan z Brzeziny. W: Jan Szczepański. Humanista – uczony – państwowiec. Księga wspomnień. Red. J. Kulpińska. Warszawa 2005, s. 90-96 Rembierz M.: Egzystencjalne i aksjologiczne doświadczenie domu rodzinnego. W: Kultura dnia codziennego i świątecznego w rodzinie. Red. L. Dyczewski, D. Wadowski. Lublin 1998, s. 41-57 Rembierz M.: Źródła i dylematy tożsamości. Filozofia wobec pytań o treść tożsamości i sens egzystencji. „Colloquia Communia” (Tożsamość człowieka wobec życia i śmierci) 2 (69) 1999. Red. J. Mizińska i H. Rarot. Lublin 1999. s. 11-39 Rembierz M.: Współczesne procesy integracji a paradoksy tożsamości europejskiej. „Bielsko-Bialskie Studia Europejskie” 2008, nr 2, s. 47-60 Rembierz M.: Sprawy ludzkie według Jana Szczepańskiego. W: Tradycja i współczesność. Folklor – język – kultura. Red. D. Czubala, M. Miczka-Pajestka. Bielsko-Biała 2009, s. 441-447 Schweitzer A.: Czynniki hamujące rozwój kultury. W: I. Lazari-Pawłowska: Schweitzer. Warszawa 1976, s. 128-140 Szczepański J.: Interpretacja i rozumienie ludzkiego zachowania. W: Tenże: Odmiany czasu teraźniejszego. Warszawa 1973, s. 499-518 Szczepański J.: Korzeniami wrosłem w ziemię. Ustroń 2009 Szczepański J.: Dzienniki z lat 1935-1945. Opr. K. Kadłubiec. Ustroń 2009 Shrnuti Kulturní dědictví Těšínského Slezska a jeho role v každodenním životě. Analýza Jana Szczepańského „Korzeniami wrosłem w ziemię” Když rozebíráme kulturní dědictví Těšínska a jeho úlohu v každodenním životě jeho občanů, je třeba se pozastavit nad čtenářským úspěchem nejen mezi obyvateli Ustroně, ale i širšího Těšínska knížky „Korzeniami wrosłem w ziemię“ (Vrostl jsem kořeny do země). Jejím autorem je světoznámý sociolog Jan Szczepański (1913-2004), dr. h. c. také brněnské univerzity (1969), ustroňský rodák. Píše v ní o kulturní specifice Ustroně a Těšínska od konce XIX. století do 30. let století následujícího, která dneska již patří minulosti. Szczepański ve své naraci přivolává vnuka Černého Mraku (vůdce Dakotů), když oba měli před zraky město na úpatí hory. – „Vidíš to město?“ – zeptal se vůdce. – „Vidím“ – odpověděl �Marek Rembierz: Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego... 195 vnuk. – „Já ho nevidím. Vidím jen to, co tu bylo v mém mládí“. Skoro s analogickou situací se setkáváme u Szczepańského v jeho „Kořenech“. Díky nim si znovu uvědomujeme význam takových hodnot, jako jsou poctivost, odpovědnost, svědomitost, a také se můžeme zamyslet nad etickými hodnotami světa, který již navždy odešel, ale díky Szczepańskému stále žije. Ve své knížce vyjadřuje i zásadu, že ten, kdo není odpovědný za slovo, si nezasluhuje na úctu. Jen člověk odpovědný má svoji důstojnost, a ta je důležitou kategorií osobnostních vlastností. Formování lidské identity by mělo být procesem formování člověka váženého, který nikdy neuhýbá před svým osudem. Člověk, který ví, jak chutná tvrdý chleba, má předpoklady, aby byl člověkem váženým a měl sílu překonat vlastní slabost, všechny překážky, které mu nastraží život. Summary Cultural heritage of Cieszyn Silesia and its role in daily life. An analysis of Jan Szczepański’s “Korzeniami wrosłem w ziemię” (”With Roots I Grew into the Land”) Considering the cultural heritage of Cieszyn Silesia and its role in the residents’ daily life, attention should be paid to a very popular book among the inhabitants of Ustroń and the whole Cieszyn Silesia – “With Roots I Grew into the Land” by an eminent sociologist Jan Szczepański (1913-2004). The book explores the cultural reality of Ustroń and Cieszyn Silesia at the end of the 19th century and the first three decades of the 20th century. Real contents are certified here of the cultural system, which has mostly irreversibly disappeared. In his narration, Szczepański refers to the attitude of the Red Cloud’s (a chief of Dakota Indians) grandson in the situation when they both looked at a town at the feet of a mountain: “Charles the Red Cloud showed the little town with his hand and asked: ‘Can you see this town?’ ‘Yes, I answered’. ‘I can’t see it. I can see the country as it used to be in my youth’”. A similar attitude to this presented by Charles the Red Cloud can be observed in Szczepański’s opinions. Reading “With Roots I Grew into the Land” allows for re-thinking the significance, reliability, honesty, responsibility, and for pondering over ethical values of the past world, in which we can take part owing to the book. The book promotes an unambiguous principle: who is not responsible for words is not trustworthy; who does not take responsibility for words does not deserve respect. The judgment whether someone is “trustworthy” or “worth respecting” is a source of belief that one has one’s personal dignity or has lost it. The “serious man” is a significant category among values and personal models in “With Roots I Grew into the Land”. Shaping the man’s identity should be the process of forming a serious man, who consistently wrestles with the fate. By experiencing the “hard and stony” resistance of the matter in the nearest environment (family home or farm), the man ought to become a serious person in order to overcome adversities, which frequently occur in life, and in order to break the weaknesses which appear in the context of new challenges. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae4f8dfe89f760bc3f40498ac5a6d759.pdf f15e0aa41b8d16971debf83511f89b95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5574 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5183 Title A name given to the resource Analiza recepcji serialu "Siódme niebo" w Polsce/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.18-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Filip W r ó b l e w s k i Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce 1 CSiódme niebo (7th Heaven), zgodnie z re^ komendacją zaczerpniętą z internetu, to K j opowieść „o życiu wielodzietnej rodziny Camdenów na przedmieściach wielkiego mia­ sta. Akcja serialu rozgrywa się w fikcyjnym mia­ steczku północnej Kalifornii - Glen Oak. Pastor Eric Camden, jego żona Annie oraz siedmioro ich dzieci prowadzą życie, jakiego można tylko pozazdrościć" . Serial ten można by uznać za urzekającą egzemplifikację rajskiego toposu. To także saga rodzinna na miarę Dynastii czy Mody na sukces, pełna namiętności i niebywałych sytu­ acji, z jakimi przychodzi się mierzyć bohaterom. Pokrzepiająca jest przy tym wizja żywych i trwa­ łych więzi rodzinnych. Jednakże Siódme niebo 2 1 Zasadniczy zrąb niniejszego tekstu powstał na przełomie maja i czerwca 2007 r., toteż powinien być rozpatrywany zasługuje na uwagę z jeszcze innego względu, mianowicie tylko w tym serialu możemy się do­ szukać archetypicznego obrazu chrześcijańskiej rodziny, bliskiej Bogu i kultowi religijnemu. W żadnym innym przypadku - prócz hucznych ślubów z welonem, druhnami i marszem Men­ delssohna - nie mamy do czynienia z takim wymiarem obecności przedstawień religijnych w serialu telewizyjnym . Siódme niebo towarzyszy polskim telewi­ dzom od 1996 r., kiedy to rozpoczęto jego pro­ dukcję w Stanach Zjednoczonych, a zakończo­ no ją po jedenastu sezonach, z których w Polsce do tej pory wyemitowano osiem. Przyczyn tego opóźnienia nie będziemy omawiać, mimo że 3 2 Ze strony: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, 10.06.2007. tylko i wyłącznie w kontekście społeczno-politycznym 3 tamtego okresu. pełni od 2000 r. serial Plebania, który należy traktować jako Spośród rodzimych produkcji taką rolę z powodzeniem poddaną glokalizacji adaptację amerykańskiego formatu. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce wymagałaby tego zaproponowana przez Jasona Mittella metodologia medioznawcza. Analiza tekstów telewizyjnych wymusza na badających je osobach posłużenie się kategoryzacjami gatun­ kowymi dotyczącymi poszczególnych sekwencji strumienia telewizyjnego. Te zaś wywiedziono wprost z teorii literaturoznawczej, kładącej na­ cisk na aspekt estetyczny (topika, narracja, styl), ideologiczny bądź historyczny dzieła . Mittell odrzuca takie podejście, uznając je za niewystarczające. Dla niego analiza gatunkowa jest równoznaczna z definiowaniem, interpreta­ cją i oceną praktyk dyskursywnych. Środki temu służące to, po pierwsze, badanie medium i jego specyfiki (strumień telewizyjny), po drugie, ne­ gocjacja między specyficznością a ogólnością, weryfikacja intertekstualna cech zbieżnych lub stanowiących o wyjątkowości danego programu. Trzecim elementem jest genealogia dyskursywna mająca na celu rekonstrukcję historii gatunku, to jest ustalenie tego, co w nim stabilne, a co zmien­ ne. To także odnalezienie uwarunkowań zmiany i ustalenie jej wpływu na to, co stałe. Po czwarte, gatunek rozpatrywany jest jako praktyka kultu­ rowa. Ostatnim elementem analizy gatunkowej jest próba usytuowania programu w systemie kulturowych relacji hierarchii i władzy . Z zaproponowanej aparatury metodologicz­ nej na użytek niniejszej analizy posłużymy się w znacznej mierze ostatnimi dwoma narzę­ dziami, pozostałe posłużą co najwyżej za ich uzupełnienie. Wobec powyższego należy zasto­ sować klasyfikację kognitywną, uwzględniającą procesy modelowania, organizowania i definio­ 4 5 4 J. Mittell, ,4 Cultural Approach to Television Genre 19 wania rzeczywistości przez samych odbiorców. Ujmują oni Siódme niebo jako serial „typowo familijny" , tym samym nacisk zostaje położony na treść (zdarzenia) oraz elementy świata przed­ stawionego (postacie, miejsca i przedmioty), pozwalające wyodrębnić tę kategorię z pomi­ nięciem kontekstu kanału medialnego. Zostają zatem zmarginalizowane dociekania naukow­ ców prowadzone w duchu Gramsciego, mające na celu zdemaskowanie hegemonii przemysłu kulturalnego. Zatem dla przeciętnego widza nie jest istotne, kto nadaje, ale co jest przedstawiane. Jest to pozornie pochopny sąd, jednak w pełni odzwierciedlający potoczne podejście odbior­ ców nieuwzględniających struktury strumienia telewizyjnego. Problematyczne jest samo zlokalizowanie omawianego serialu w rzeczonym strumieniu, bo­ wiem nieciągły charakter nadawania oraz zmiany pory i dnia emisji, jak też samego kanału, prze­ kładają się na płynność kontekstu programowego. Problem ten wymagałby osobnego studium. W kontekście sytuowania serialu w strumie­ niu telewizyjnym na uwagę zasługuje strukturyzacja wieku odbiorców I tak w przypadku sobot­ niego porannego pasma najwcześniej pojawiają się programy dla dzieci; kolejne są skierowane do młodzieży i, ewentualnie, całej rodziny. Pozwala to odtworzyć model praktyk odbiorczych, jakim posługuje się TVP przy formułowaniu ramówki. Mianowicie, j ak mogłaby sobie życzyć owa stacj a - co niekoniecznie musi mijać się z prawdą - so­ bota jako dzień wolny od pracy pozwala na dłuż­ szy sen czy wręcz poranne lenistwo. Wyobra6 ze stron: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, http:// Theory, [w:] Television Studies Reader, red. R.C. Allen, www.7thheaven.ofpl/, http://siodme.niebo.filmweb.pl/ A. H i l l , Routledge, London and New York 2004, s. 172. Si%c3%b3dme + niebo + 1996 + opisyFilmDescriptio 5 Ibid., s. 176-179. ns,id = 95726, http://forum.serialowo.com/viewtopic. 6 Określenie to pojawia się wielokrotnie w wypowiedziach php ?p = 17440#17440&sid=c7f9ff7eaaf61c5e409cf3a7d676 internautów jako sposób definiowania czy rekomendowania serialu. Dla przykładu opisy serialu W) PD08 BARBARZYŃCA fe03, 28.05.2007. �Filip Wróblewski 20 żenię to zakłada obecność telewizora podczas czynności porannych czy przedpołudniowych, uwolnionych od pośpiechu, jaki towarzyszyłby im w pozostałe dni. Równocześnie czas wolny, jakim dysponują potencjalni widzowie, wymaga zagospodarowania, co przy rodzinnym charak­ terze weekendu sprzyja wspólnemu oglądaniu telewizji. Należy zaznaczyć za Mateuszem Halawą, że „telewizja używana jest w domach [...] do rozróżnienia między czasem pracy a czasem odpoczynku" , przy czym w ujęciu niniejszym stanowienie czasu wolnego uzależnione jest od płci, statusu zawodowego połączonego z etapem życia oraz miejsca zamieszkania warunkującego działalność widza. Niemal stała pora emisji oscylująca między 9.00 a 9.30 ma niebagatelne znaczenie ze wzglę­ du na rutynowy, jeśli nie rytualny, charakter oglądania telewizji oparty na przyzwyczajeniu. Mimo wszystko powyższe godziny są bardziej neutralne n i ż godz. 10.20, o której emitowane jest Siódme niebo, ponieważ nie ograniczają mobilności telewidza, natomiast ostatnia z po­ danych pór dezorganizuje zarządzanie czasem i aktywnością, skazując odbiorców na doko­ nywanie częstokroć przykrych wyborów, pole­ gających na rezygnacji z oglądania programu. Przyjemność odbioru wymaga komfortu wy­ kluczającego presję. Rezygnacja bądź poczucie 7 7 M . Halawa, Życie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych, WAiĘ Warszawa 2006, s. 53-54. 8 Z. Krasnodębski, Homo hierarchicus. Ranking zawodów, 9 .Wprost" 2007, nr 20, s. 36-42. Ibid., s. 39. Powyższy rodzaj zajęcia zajął piętnastą B. Wciórka, Zaufanie w sferze publicznej i prywatnej. Komunikat z badań, Jak zaznaczono na wstępie, zasługującą na uwagę cechą publicznego strumienia telewizyj­ nego w Polsce jest obecność reprezentacji grup społecznych szczególnego zaufania i prestiżu. Obecnie są to przede wszystkim lekarze i na­ uczyciele (także wykładowcy akademiccy) , nie powinna zatem dziwić ich obecność w serialach telewizyjnych, takich \akKlan czy Na dobre i na złe. Jednakże to niejedyne grupy obecne w tele­ wizji publicznej, obok nich szczególne miejsce zajmuje duchowieństwo, które choć jako zawód wydaje się znacznie mniej prestiżowe (44,3%) , wciąż cieszy się dużym zaufaniem społecznym . 8 9 10 związane z lustracją Kościoła rzymskokatolickiego nieznacznie zmieniły uprzednio notowany poziom prestiżu pozycję w dwudziestomiejscowej skali prestiżu zawodów. 10 straty przypominają, że czas wolny jest regla­ mentowany, tym samym przyjemność płynąca z zapomnienia o jego ograniczonym charakterze zostaje zmącona, wręcz zakwestionowana. Analogicznie do pasma niedzielnego, w so­ boty Siódme niebo stanowi program przejścio­ wy między filmami animowanymi, takimi jak Pettson i Findus czy Były sobie odkrycia, będące­ go kontynuacją Było sobie życie, skierowanymi do dzieci, a magazynami tematycznymi. Nie bez znaczenia jest chrześcijański program dla młodzieży Ziarno, bezpośrednio poprzedzający serial. Tym samym struktura pozycjonowania odbiorców została zachowana. Centrum Badania Opinii Społecznej, zaufania, co wykazuje przywołany j u ż artykuł Zdzisława Krasnodębskiego. Natomiast znacznie pogorszyły się w tamtym okresie oceny działalności Kościoła rzymskokatolickiego jako instytucji, z poziomu 68% w październiku 2006 r. spadły do 59% w styczniu 2007 r. M . Wenzel, Opinie o działalności instytucji publicznych. BS/39/2004, Warszawa 2004, s. 6-7, http://www.cbos. Komunikat z dwusetnego badania problemów pl/SPISKOM.POL/2004/K_039_04.PDF, 8.06.2007. Centrum Badania Opinii Społecznej, BS/17/2007, Trend ten utrzymuje się na stałym poziomie oscylującym Warszawa 2007, s. 4-5, http://www.cbos.pl/SPISKOM. wokół 75%. Wydarzenia pierwszych miesięcy 2007 r. POL/2007/KJ) 17_07.PDF, 9.06.2007. BARBARZYŃCA kraju, PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce Niezależnie od tego, czy to wyłącznie polska ce­ cha, czy nie, koloryt lokalny wymusza obecność księży w mediach, a zwłaszcza w stereotypowych przedstawieniach społeczeństwa. Nie dziwi za­ tem popularność takich seriali jak Plebania czy Ranczo , potwierdzających niebagatelną rolę kapłanów w życiu wspólnot lokalnych i ogólnopaństwowych. Ów klerykalizm telewizji może drażnić, o czym świadczy dosadność wypowie­ dzi jednego z respondentów Mateusza Halawy, zarzucającego mediom nadreprezentację świa­ topoglądu katolickiego . Łagodzący ton autora wydaje się mylący o tyle, o ile przekierowuje ostrze krytyki z uprawianej obecnie „indoktry­ nacji w drugą stronę", przynależnej stanowi­ sku dominuj ąco-hegemonicznemu mediów, na rzecz kodu opozycyjnego wobec poszczególnych audycji . Tak zarysowana perspektywa oddziela dyskurs medialny od społecznego czy kultu­ rowego kontekstu, pozostawiając go w relacji z polityką. Należy zauważyć, że „Kościół katolicki na­ leży do instytucji publicznych cieszących się największym autorytetem społecznym. Jest on postrzegany jako instytucja wpływowa, w du­ żym stopniu oddziałująca na to, co się dzieje w kraju. Mimo znacznego zaufania społecznego wpływ Kościoła na sprawy kraju, w tym przede wszystkim na politykę państwa, dla dużej części 11 12 13 11 Seriale Ranczo i Plebania zajęły kolejno drugie i piąte 21 Polaków wciąż pozostaje nadmierny" . Ponad­ to „przeważa przekonanie, że normy i wartości religijne mają dla życia społecznego znacze­ nie fundamentalne. Większość badanych (61%) zgadza się ze stwierdzeniem, że dziesięcioro przykazań stanowić powinno nie tylko podsta­ wę moralności ludzkiej, ale także obowiązu­ jącego prawa" . Taki rys społeczny połączony z ugruntowanym historycznie zaufaniem, się­ gającym przede wszystkim działalności księży w okresie PRL-u, pozwala zrozumieć stałą obec­ ność tej grupy w świadomości i wyobrażeniach Polaków. Irena Borowik w studium poświęco­ nym współczesnym przemianom religijności Polaków zwraca u w a g ę na uprzywilejowaną pozycję Kościoła, postrzeganego jako obrońca i ostoja polskości, oraz „specyficzne społeczne doświadczenie religii", stanowiące pochodną represji antydemokratycznych i odpowiedzi na nie w postaci rytuałów religijnych służących manifestacji oddolnego ruchu ku społeczeństwu obywatelskiemu . Tym samym jest to potwier­ dzenie trwania religijności typu ludowego zde­ finiowanej przez Stefana Czarnowskiego . Owa trwałość jest równoznaczna z tradycją rozumia­ ną za Ryszardem Tomickim jako część przekazu dziedzictwa kulturowego, którego transmisji to­ warzyszy świadomość pochodzenia z przeszło­ ści . Natomiast stosunek do treści kulturowej 14 15 16 17 18 BS/37/2007, Warszawa 2007, s. 10, http://www.cbos.pl/ miejsce pod względem oglądalności w okresie 10.1.2007 SPISKOM.POL/2007/K_037_07.PDF, 9.06.2007. - 4.04.2007. Zaznaczyć należy, iż w pierwszej piątce 15 Ibid., s. nienumerowana (druga po tytułowej). najchętniej oglądanych seriali za ten okres znalazły się aż 16 I . Borowik, Przemiany religijno/ci polskiego społe­ cztery produkcje TVP. Na podstawie: Najchętniej czeństwa, [w:] Wymiary życia społecznego. formaty telewizyjne, T N S OBOP, 5.06.2007, http://www. przełomie XX i XXI wieku, red. M . Marody, Wydawnictwo tns-global.pl/centrum/2007/2007-06/wid/4792, 8.06.2007. Naukowe Scholar, Warszawa 2004, s. 382-383. oglądane 12 M . Halawa, op.cit., s. 93-94. 13 O strategiach dekodowania: S. Hall, Kodowanie 17 i dekodowanie, „Przekazy i Opinie" 1987, nr 1-2, s. 69-71. 14 B. Rogulska, Opinie o działalności z badań, Kościoła. Centrum Badania Opinii Społecznej, nu BARBARZYŃCA Komunikat Polska na Patrz: S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] idem, Dzieła, t. 1, PWN, Warszawa 1956, s. 88-107. 18 R. Tomicki, Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17, z. 2, s. 49. �Filip Wróblewski 22 ma dwojaki charakter, po pierwsze, wyraża się on przez emocjonalne przywiązanie, po drugie, każe traktować ów przekaz jako święty, a zatem nienaruszalny, wręcz odwieczny . Aby dopełnić obrazu kulturowej roli obecności duchowień­ stwa w życiu społeczności lokalnych, należy podkreślić autorytet księdza, wynikający z bez­ pośredniego związku z sacrum oraz tendencji do przenoszenia kultu res sacra na osobę kult sprawującą . Znaczący to proces, zważywszy, że na przełomie X I X i X X wieku wraz z powolnym zanikaniem kultury typu ludowego doszło do zaniechania praktyk sakralizacji tzw. dziadów, czego korelatem było przeniesienie ich służebnej wobec społeczności wierzących funkcji właśnie na duchowieństwo . 19 20 21 Zatem nie powinna dziwić popularność przy­ wołanych uprzednio seriali, do których należy dodać siostrę Dorotę z Klanu czy księdza do­ brodzieja w sadze rodu Zlotopolskich. Zna­ mienny jest fakt stałej obecności wspomnianych reprezentacji wyłącznie w telewizji publicznej, w której a ż „roi się od koloratek", choć ze swej strony stacje komercyjne także usiłowały włączyć duchowieństwo w struktury własnych produk­ cji; za przykład niech posłuży ksiądz Andrzej z TVN-owskiego Miasteczka. Jednakże styl życia postaci z seriali tychże stacji, zestawiony z trady­ cyjnym modelem życia, typowym dla starszych pokoleń, prowadziłby do zbędnej konfronta­ cji możliwych, ale częstokroć wykluczających się, dróg życiowych. Toteż księża pojawiają się w nich sporadycznie jako element kolorytu lo­ 19 Ibid., s. 45. 20 Idem, Religijność kalnego dziedziczonego po przodkach z dobro­ dziejstwem inwentarza . Fenomen ów m o ż n a by n a z w a ć kleryka­ lizmem telewizji. Choć ma on więcej wspól­ nego z Polską mentalnością, traktującą du­ chowieństwo w uprzywilejowany sposób, n i ż problemem realnej indoktrynacji z jego strony. Ponadto funkcjonuje w myśleniu potocznym stereotypowe zestawienie Polak-katolik, które każe podejrzliwie traktować każde działanie osłabiające ów autorytet. O aktualności tego spostrzeżenia świadczą kontrowersje wokół sprawy arcybiskupa Wielgusa czy różnorako dokonywana lustracja Kościoła, wywołująca obronne reakcje wiernych. Ideał bowiem, Ko­ ściół i jego przedstawiciele - traktowany jako przestrzeń ucieczki od szaleństwa codzienno­ ści czy „brudnej" polityki - wymaga ochrony, wyraźnego odgrodzenia od tego, co niegodne. Uwidacznia się to w działaniach dotyczących wizerunku duchowieństwa. Każdy ksiądz wy­ daje się partycypować w świętości Jana Pawła I I . Choćby nawet było wiadomo, że daleko mu do ideału, to przynależność do tej grupy 22 nadaje m u znamiona, jakimi odznaczał się papież Polak. To swoiście elementarny i nie­ co atawistyczny sposób myślenia, stanowiący mieszankę kontagialnego i homeopatycznego sposobu postrzegania rzeczywistości, typowego dla myślenia magicznego . W takiej sytuacji nie powinna zaskakiwać fala protestów z połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, która spo­ wodowała wycofanie z kin fdmu Ksiądz . Tym 23 24 22 ludowa, [w:] Etnografia Polski- W tym miejscu pomijam wykorzystanie karykaturalnych przedstawień księży w serialach komediowych, zasadzające Przemiany kultury ludowej, t. 2, red. M . Biernacka, się na przypisywanych im przywarach. M. Frankowska, W. Paprocka, Ossolineum, Wrocław 1981, 23 s. 58. KR, Warszawa 2002, s. 19-20, oraz A. van Gennep, 21 Ibid., s. 60. Patrz: J.G. Frazer, Złota gałąź. Studia z magii i religii, Obrzędy 24 przejścia, Warszawa 2006, s. 29-39. Priest, rei. A. Bird, prod. Wielka Brytania, 1994. BARBARZYŃCA PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce samym niemożność pokazania księdza geja w następnej dekadzie nie powinna nikogo dzi­ wić, autocenzura mediów świadczy o swoistym trwaniu opisanego powyżej korpusu wyobra­ żeń. Jednolitość wzorca kulturowego, czy raczej jego jednoznaczność, wymusza konsekwentne realizowanie przyjętego w telewizji wizerunku, co spotyka się z krytyką powodowaną niezro­ zumieniem charakteru wartości wszczepionych w tradycyjnie ujmowaną kulturę tego regionu. To krytyka z zupełnie innego poziomu, jakim jest dyskurs polityczny . Stacje komercyjne nie są skrępowane gorsetem kulturowo uwarunko­ wanych wyobrażeń i dopuszczają ich globalne dialogicznosc, czego przykładem niech będzie postać Davida Fishera, diakona geja z Sześciu stóp pod ziemię, serialu emitowanego przez HBO, T V N i T V N 7. 25 26 Serial Siódme niebo jako tekst kultury repre­ zentujący pokrewne wartości i tradycyjny model życia rodzinnego, którym chlubią się Polacy, przeszczepiony na rodzimy grunt, powinien się spotkać z życzliwym przyjęciem odbiorców. Podstawową przeszkodą do wytworzenia regularnych praktyk odbiorczych związanych z tym serialem była i jest nieregularność emisji. Kolejnym utrudnieniem zaistnienia w masowej świadomości jest to, że serial znajduje ograni­ 25 Używam słowa ksiądz, bowiem ikonograficznie koloratka zrównuje duchownych katolickich i protestanckich. 2 6 Porównaj przystawalność argumentów obu stron sporu: 23 czenie j u ż w charakterze kanału i otaczającej go struktury strumienia, gdyż telewizja publiczna budzi u niektórych potencjalnych odbiorców awersję albo też stacje drugorzędne ( T V N 7) nie gwarantują wystarczającego poziomu oglą­ dalności. Jednocześnie ze względu na treść i for­ malne podobieństwo do pozostałych produkcji polskiej telewizji publicznej wykorzystujących postacie osób życia konsekrowanego serial stop­ niowo tracił atut oryginalności. Serial ten nie jest kierowany do szerokich rzesz odbiorców, o czym może świadczyć uboga liczba źródeł internetowych potwierdzających jego odbiór. Grupa docelowa jest raczej swoiście profilowana. Składają się na nią osoby o dużej rozpiętości poglądów i stosunkowo młodym wieku, czego świadectwem są następujące re­ akcje : 27 Reakcja 2: W dzieciństwie zawsze chciałam taka rodzinkę, bo moja była mieć menormałna. Reakcja 7: Oglądałam łata temu, to był taki tro­ chę wyideałizowany „amencan dream". Kojarzy mi się dosyć nostalgicznie; może ze względu na to, ze zwykle oglądałam go w weekendy w domu, z siostrą albo nawet całą rodziną (co zdarza nam się teraz bardzo rzadko), bezstresowa, a więc miałam taką k j? - sielanka na ekranie, sielanka przed nim. umulac środowiskowego wśród znajomych studentów, przy czym nie jest to grupa ilościowo reprezentatywna, uzyskane tym sposobem materiały traktuję jako źródła wywołane. http://serwisy.gazeta.pl/metro/l,75931,4193408.html, Jednocześnie pomijam wielokrotnie powtarzające się http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/l,803 54,4190426. wypowiedzi przeczące znajomości tytułu czy treści html, http://wiadomosci.gazeta.p1/wiadomosci/l,609 omawianego serialu. Zgromadzone reakcje szereguję 35,4190521.html, 9.06.2007 (casus ocenzurowania serialu według cech wspólnych. Dane informatorów są nieistotne Mała dla treści wypowiedzi i porządku wywodu, natomiast 2 7 Brytania). W związku z niedoborem danych internetowych pozwoliłem sobie na przeprowadzenie wywiadu nu BARBARZYŃCA płeć łatwo określić po osobowej formie czasowników. Przyjmuję chronologiczną numerację wypowiedzi. �Filip Wróblewski 24 Reakcja 9: O Boże, oglądałam temu, jeszcze w podstawówce, rajem. to chyba sto lat kiedy świat byl Jak widać z powyższych wypowiedzi, Siódme niebo, albo wspomnienie o nim, służy powraca­ niu pamięcią do czasów minionych. Częstokroć kojarzonych z miłym, idyllicznym okresem ży­ cia, poczuciem rodzinnego ciepła wynikającego z bliskości albo usilnym pragnieniem doznania owego szczęścia, które zapewniała substytutywna wizja kochającej się rodziny roztaczana w seria­ lu. Tak oto niniejszy tekst spełnia rolę aktywatora kulturowego w rozumieniu Henry'ego Jenkinsa , tworzącego wspólnotę znaczeń konstytuowanych retrospektywnym użyciem. Potwierdza taką lektu­ rę uwaga duńskiej antropolog Kirsten Hastrup, że „pamięć zawsze zaczyna się od odbicia teraźniej­ szości i biegnie w tył czasu. Pamięć, niezależnie od tego, czy jest ustna czy zapisywana, zbiorowa czy indywidualna, stale jest przetwarzana w procesie przypominania przeszłości" . Wrażenie sielskości uwypukla i utrzymu­ je zespół naddanych narracji transmedialnych wypracowanych przez społeczności spojlerów. Zachwyt powodowany niezmiennie rodzinną atmosferą domu Camdenów udziela się widzowi poprzez liczne galerie zdjęć rodzinnych dostęp­ nych w Internecie lub rozbudowane informacje o ich życiu . Dyskusje na forach internetowych zdradzają profile zainteresowania serialem, roz­ mowy toczą się wokół konkretnych postaci albo 28 29 30 31 28 H . Jenkins, Kultura konwergencji. Zderzenie starych i nowych mediów, tłum. M . Bernatowicz, M . Filiciak, WAiĘ Warszawa 2007, s. 251. 29 K. Hastrup, Przedstawienie przeszłości. też stanowią płaszczyznę komunikacyjnej nego­ cjacji znaczeń, ot, dla przykładu można podać próby stworzenia listy postaci według stopnia sympatii . Dodatkowo, aby się przekonać, że oni są tacy jak my, przeciętny zjadacz chleba może zwiedzać wirtualne przedstawienie domu Camdenów na stronie http://www.7th-heaven4. webpark.pl/pomieszczenia.html. Wywołuje to kuszącą wizję możliwości tworzenia w realnym życiu równie udanej rodziny jak telewizyjna. Wszystko to składa się na stadium protokultury uczestnictwa zważywszy że rozpoczęcie pro¬ dukcji serialu zbierfo się z dynamicznym rozwoiem technoloen nowych mediów na przełomie X X i X X I wieku. 32 Troska ze strony producentów Siódmego nie­ ba o zachowanie spójności świata przedstawio­ nego ujawniła się w sytuacji, gdy „grzeczna i skromna córka pastora Mary, grana przez Jessicę Biel, w numerze magazynu dla dorosłych panów «Gear» pozowała w bardzo skromnym stroju. Wszyscy uznali to za skandal, gdyż po­ stać Mary j u ż czwarty rok kojarzy się wszystkim z grzeczną, niewinną nastolatką" . Zdarzenie to maiace mieisce w pozatelewizyinei rzeczy¬ wistości, me przeszło bez echa w kreowanym obrazie. Postać Mary zmodyfikowano tak aby pokrywała się z nowym wizerunkiem aktorki: stała sie ona niegrzeczna córeczka pastora oo pełniaiaca wiele życiowych dupstw Zdarzenia te wywołały oddolną konwergencję treści me33 http://www.7th-heaven5.webpark.pl/grupowe.html, 10.06.2007. 31 Uwagi na temat Patrz: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, zakładka „Poznaj Camdenów", 10.06.2007. mitu i historii, tłum. S. Sikora, „Konteksty" 1997, nr 1-2, 32 s. 24. Cz%C5%82onkowie + 7th + Heaven + od + naj mniej + 3 0 Patrz: http://siodme.niebo.filmweb.pl/Si%c3%b3dme + niebo+ 1996 + plakaty,FilmPosters,id = 95726; http:// Patrz: http://www.filmweb.pl/topic/595305/ lubianych + do + najbardziej%21 .html, 27.05.2007. 3 3 Patrz: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, 10.06.2007. www.7th-heaven.awp.waw.pl/, zakładka „Album foto"; BARBARZYŃCA PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce dialnych opatrzonych komentarzami i spekula­ cji na temat dalszego losu serialu, aktorki i granej przez nią postaci. Reakcja 5: Oglądałam dla odprężenia. z rodzinką. Lekki serial Reakcja 6: Me porusza strasznych problemów, oglądałam po powrocie ze szkoły. Chodziło toto chyba na RTL-u czy TVN 7, już me pamiętam. 25 nasyca czas wolny treściami kulturowymi, tak że staje się on stylem życia" . Wspomniana intertekstualność polegająca na zestawianiu tego serialu z innymi wynika, po pierwsze, z kumulatywnego charakteru ikonogra­ ficznego poziomu kultury, o czym pisał Umberto Eco. Jego zdaniem każde „dzieło wizualne (film, video-tape, rysunek na murze, komiks, fotogra­ fia) stanowi już część naszej pamięci. [...A] świat emocji [...] przefiltrowanyjest przez obrazy «już kiedyś widziane*" . Tak więc uczestnik kultury nie może się odnieść do poszczególnych tekstów w sposób niezapośredniczony, niewinny. Po dru­ gie, opisane zakorzenienie wiąże się bezpośred­ nio z przyjemnością płynącą z naśladownictwa , ciągłą repetycją znanych i dających się rozpoznać segmentów lub całości narracii a to iuż element 35 36 Reakcja 10: Były jeszcze takie seriale: Pełna cha­ ta, Dzień za dniem, Step by Step, takie rodzinne filmiki w niedzielę leciały. To chyba było kino familijne. 37 Powyższe wypowiedzi wskazują na trakto­ wanie Siódmego nieba w kategoriach medium służącego doświadczeniu satysfakcjonującego re­ laksu oraz czerpaniu przyjemności z dekodowa­ nia intertekstualnej struktury telewizji. Jak pisał Edgar Morin, czas świętowania został zastąpiony czasem wolnym, co jest skorelowane z uzyskiwa­ niem przez uczestników kultury wewnętrznej autonomii. Czas wolny, który powstał na skutek wyodrębnienia pustej sfery życia, oczyszczonej z pracy, święta czy rodziny, wymaga zapełnienia zajęciami dającymi poczucie „osobistego zaanga­ żowania, odpowiedzialności" . Wypełnianie owo przybiera częstokroć postać uczestnictwa bądź korzystania z rozrywek, takich jak widowiska, telewizja, radio, prasa, czasopisma, a ostatnio internet. „Kieruje [ono] poszukiwanie jednost­ kowego dobra w stronę czasu wolnego, co więcej, 34 3 4 E. Morin, Kultura czasu wolnego, tłum. A. Frybesowa, [w:] Antropologia kultury: zagadnienia i tekstów, red. A. Mencwel, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1997, s. 492. 35 wybór Ibid., s. 493. sposobu DerceDowania i doświadczania estetyki postmodernistyczne, lak bowiem sugeruie Ri chard Shusternian pozornie oryginalne dzieło sztuki zawsze iest wytworem meuiawmaiacych sie zapożyczeń r al nowy i nowatorski tekst zawsze iest tkanka'cech i fragmentów tekstów wcześnie zvch" « Komnetencia osadu rn iest t t ' • t ł k t kt ' t • L d k •" mentom. Którzy poprzez uczestnictwo produkują znaczenia. laKjaK dawniej odrzucano wszeme aberracje myśli jako heretyckie, Do niezgodne z panującym porządkiem rzeczy, tak podważa­ nie dogmatu autentyczności umożliwia obecnie odrzucanie dotychczasowych norm i nawyków sądzenia uznanych za wsteczne. Uto kultu­ ra współczesna generuje właściwą samej sobie wrażliwość odbioru. 3 1S ; 3 6 U . Eco, Semiologia życia codziennego, tłum. J. Ugniew- ska, Czytelnik, Warszawa 1998, s. 262. 37 Ibid., s. 60. 38 R. Shusterman, Estetyka pragmatyczna. Żywe piękno i refleksja nad sztuką, tłum. A. Chmielewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1998, s. 267. W) PD08 BARBARZYŃCA �Filip Wróblewski 26 Reakcja 1: Ilekroć trafimy na mego z siostrą, zaraz przełączamy. Kiedyś to oglądałam, ale teraz me mogę na to patrzeć. Wspaniała chrze­ ścijańską rodzinką, to takie idealne, ze aż mdle, wręcz świętojebliwe. Pełno tam stereotypów, jacy to chrześcijanie są, a jacy me są. Guzik prawda, ludzie mają zupełnie inne problemy. Reakcja i: Amerykańskiepseudomądrepierdzieleme religijne. Taki serial trochę wesoły, ale to wszystko jest piękne jak w filmie. o transkreacyjnym rozziewie, bo okazało się, że bezpośrednie przeszczepienie serialu na grunt polski zaowocowało irytacją pewnej części w i ­ dzów, zamiast oczekiwanego dobrego przyję­ cia. Na ten stan mogło mieć wpływ przeczucie powiązania tematyki serialu z tematami pobu­ dzającymi życie społeczno-polityczne kraju. Rozpoznanie hegemonii i hierarchii władzy w kontekście tegoż tekstu kultury możliwe jest w odniesieniu do bieżących wydarzeń, ujęcie historyczne nie jest celem tej Zastanawiającą zbieżnością jest pojawienie się Siódmego nieba w programie telewizji pu­ blicznej przed ostatnią zmianą na stanowisku Reakcja 8: O takim pastorze i jego rodzince. jej prezesa, co w połączeniu z szeroko krytyko­ Widziałem trzy odcinki, to wystarczy. Pospolity wanym w 2007 roku upolitycznieniem rady pro­ serial, pełno takich. gramowej TVP czyni prawomocnymi domysły o ideologicznych przesłankach mających zdecy­ Reakcja U-.Tamagra na emocjach, wartości pro­ dować o powrocie serialu na ekrany telewizorów. rodzinne, proreligijne i prospołeczne do obrzydli­ W zdarzeniu tym można upatrywać manipulacj i wości, drażni, ale wciąga, można siępowzruszać politycznej, o czym mogłyby świadczyć Zcipeww niedzielny poranek nienia przedstawicieli ówcześnie rządzących Reakcja U: Amerykańska propaganda o tym, jak partii politycznych, deklarujących chęć oczysz— czenia czy reorganizacji telewizji , co m.3. szczC" powinno wyglądać życie rodzinne. gólny wydźwięk zważywszy na to że w radzie Jedno z powyższych spostrzeżeń informato­ tej podówczas "zasiadało dwóch przedstawicieli ortodoksyjnej prawicy a jeden z nich Krzysztof rów zwraca uwagę na aspekt komiczny Siódmego nieba, choć - co znamienne dla reakcji na eks­ Bosak zaimował stanowisko wiceprzewodnicza portowe produkty amerykańskiej krainy - cha­ cego^' Ponadto znacząca większość członków rakterystyczne jest artykułowanie ideologiczne­ rady rekrutowała sie z kretów nra wicowvch go wymiaru serialu. Wstępnie należy wspomnieć co w zestawieniu z zapowiadanym przez P i Ś Reakcja 4: Moralitet po amerykańsku. Fajne ta­ kie do oglądania, jak się me ma co robić. 39 41 3 9 „Niedobrze jest, jeśli w telewizji publicznej są tacy bagażem historii, a którzy dają szanse na to, że będą dziennikarze, którzy z powodu swoich prywatnych dobrymi dziennikarzami". Ze strony: http://www.lpr. sympatii politycznych nie potrafią w sposób obiektywny pl/? sr = ! szukaj &id = 5041 &dz = kraj &x=6&q = i rzetelny przedstawiać rzeczywistości. - Porównując telewizja&pocz = 0, 30.04.2007. proces naprawy TVP do czyszczenia stajni Augiasza, 4 0 Daniel Pawłowiec proponuje: - W pierwszej Ze strony: http://www.lpr.pl/?sr=!czytaj&id = 5535&dz = kraj&x = 15&pocz=175&gr, 30.04.2007. kolejności należy zweryfikować dotychczasową kadrę. 41 A następnie powinno się otworzyć drzwi telewizji dla kat,1342,wid,8496050,wiadomosc.html?ticaid=13e69, nowych, młodych ludzi, którzy nie są obciążeni jakimś 10.06.2007. Ze strony: http://wiadomosci.wp.pl/ BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce „odzyskiwaniem" telewizji publicznej (na szczę­ ście zakończonym porażką ) budowało zatrwa­ żający obraz „niezależności" mediów w Polsce. Niezależnie od tego, czy krytyka ze strony oby­ wateli monitorialnych jest słuszna, czy nie, ob­ jawia ona trwanie popeerelowskiej mentalności zamkniętej w binarnym systemie wartościowa­ nia rzeczywistości. „Jest to światopogląd oparty na dualizmie, gdzie istnieje przeciwstawność: czyści «my» kontra źli «oni», i głosi się hasło, że ten, kto nie jest ze 11111 i| jest przeciwko mnie" . Celna to uwaga Clifforda Geertza, której do­ pełnieniem może być następująca obserwacja. Zwykły konflikt jaki w normalnych okolicz 42 43 nościach wiąże się i v wyborczą y i walkąi o urzędy v y> zostaje zaostrzony przez ideę zgodnie z którą w ere wchodzi przejęcie kontroli' dosłownie nad wszystkim: jest to idea w rodzaiu «ieśli wygramy ten L i będzie należał do nas» orzekonanie ze eruDa zyskuiaca władze ma orawo iak to ktoś uiał zbudować naństwo na swoich własnych iuiiciaiiieinacii>>. i oiuyKa nauiera więc posinaKU zsakralizowanej goryczy"^ O ile perspektywa opozycyjna wydaje się oczywista, to j u ż rola Siódmego nieba w obrębie 42 Ze strony: http://www.newsweek.pl/wydania/artykul. asp?Artykul = 18922, 9.06.2007. 43 C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, tłum. M.M. Piechaczek, WUJ, Kraków 2005, s. 229. 27 dyskursu sympatyków grupy rządzącej, się roz­ mywa. Można przyjąć powrót serialu za wyraz poczucia zagrożenia żywionych wartości i próbę ich restytucji. Wskazują na to wyszczególnione przez Geertza aspekty ideologii, takie jak: 1) de­ finiowanie kategorii społecznych, 2) stabilizowa­ nie społecznych oczekiwań, 3) zachowywanie społecznych norm, 4) umacnianie społecznych konsensusów i 5) rozładowywanie społecznych n a p i ę ć . Ostatni z wymienionych aspektów przy braku kulturowych źródeł rozładowywania napięć społeczno-psychologicznych decyduje o ciągłym istnieniu ideologii. 45 O potrzebie funkcjonowania alienującej ide­ ologii zagrożenia upewniają tychże telewidzów „wybryki Teletubisiów", co rusz organizowane „maratony tęczowego pedalstwa" i inne „post­ komunistyczne zmory". To jeszcze nie tworzy wspólnej płaszczyzny z treścią serialu, jest nią dopiero wieszczony od dawna kryzys rodziny, przekładający się na zmiany roli kobiety postrze­ ganej przez pryzmat macierzyństwa . Siódme niebo stanowi niebywale użyteczną fuzję w ob­ rębie tradycyjnego światoobrazu, łączącą ducho­ wieństwo z rodziną. 46 47 w „gejnockę" i boląca dosłowność inwektyw, na co wskazuje choćby wymowna akcja plakatowa Kampanii przeciw Homofobii: „Pedał! Słyszę to codziennie. Nienawiść boli". Por. „mowa nienawiści" http:// 44 Ibid., s. 195. 45 Ibid., s. 234. pl.wikipedia.org/wiki/J%C4%99zyk_nienawi%C5%9Bci, 2.04.2008; „propaganda homoseksualna" http:// 46 Political correctness każe wziąć powyższe stwierdzenia pl.wikipedia.org/wiki/Propaganda_homoseksualna, w nawias, jednakże dla przeciętnego użytkownika języka 2.04.2008; oraz E. Baldwin, B. Longhurst, S. McCracken, cudzysłów nie istnieje albo zapomina się o nim. Można M. Ogborn, G. Smith, Wstęp do kulturoznawstwa, tłum. czynić mniej lub bardziej wysmakowane aluzje do M. Kaczyński, J. Łoziński, T. Rosiński, Zysk i S-ka, czerwonej torebki wypromowanej przez rzecznika praw Poznań 2007, s. 90-97. Wypracowanie pojęcia mowy dziecka dr Ewę Sowińską, j ak to miało miej sce podczas nienawiści uświetniającego jubileusz 750-lecia lokacji miasta Krakowa przemocy symbolicznej a rebours. turnieju kabaretowego „Kraków kontra reszta świata". 47 Ale konwencja sceniczna na scenie się kończy, poza nią w elitach -próby pozostaje ludzka fantazja transformująca dobranockę P. Sztompka, M . Kucia, Znak, Kraków 2005, s. 453-469. nu BARBARZYŃCA świadczy o istnieniu przemocy symbolicznej - Patrz: B. Burdowska, Znikoma reprezentacja kobiet wyjaśnień, [w:] Socjologia. Lektury, red. �Filip Wróblewski 28 Za Victorem Turnerem należałoby użyć ka­ tegorii procesu rytualnego do opisania praktyk odbiorczych tej części widowni. Twierdzi on, że „każda wielka formacja socjo-ekonomiczna posiada własną, dominującą formę estetyczno-kulturowego «lustra», w którym osiąga pewien stopień refleksji nad sobą" . O ile formacjom agrarnej i industrialnej przypisane zostają ko­ lejno rytuał i teatr, to kondycja ponowoczesn3 wyrosła na gruncie społeczeństwa technolo­ gicznie zaawansowanego powinna się zadowo­ lić liminoidalnymi pochodnymi tychże. Dla Turnera były to dowolne co do typu i gatunku widowiska kulturowe które powinny umozliwiać międzyludzki kontakt. Wydaje się że można do nich zaliczyć również telewizje ze względu na realizm emocjonalny* charaktery zuiacy zdaniem len Anz praktykę odbioru teeo medium. Ponadto uczestnictwo w widowisku wedłucr Fdcrara Mnrina dnknnuie sie zawsze n r z e z k a n ł a n a kierownika chór, pośrednika dziennikarza śnikera ka erzvste' L a z d e fil' b ' b h t "52 2 h 48 49 50 m 48 Termin proces rytualny funkcjonuje od 1969 roku, kiedy więc zostaje typowy dla teatru rozdział między obserwującym indywiduum a odgrywaną per­ soną społeczną . Tym bardziej że, jak zauważył Johan Huizinga, obrazowania ducha ludzkiego podczas zabawy przebiegają na linii przekształ­ cania przeżywanych wartości w „formy ruchliwe, pełne prawdziwego życia" . Uzewnętrznienie doświadczenia poprzez ruch, ekspresja działa­ nia stanowią punkt styczny praktyk teatralnych z telewizją. W teatrze dochodzi do rekreowania ekspresji kinestetycznej hic et nunc; telewizja, o ile to tylko możliwe odtwarza r*łz 113. Z3\vsze utrwalony ruch. 53 54 Proces rytualny stanowi trzecią z czterech faz dramatu społecznego. Pierwszą z nich jest pęk­ nięcie, polegające na złamaniu obowiązującej publicznie zasady. Skutkiem pęknięcia jest stan kryzysu i polaryzacji społecznej, wymuszają­ cy jego aktywność przejawiającą się podjęciem działań politycznych, prawnosądowych bądź rytualnych, prowadzących do reintegracji lub rozpoznania nieusuwalnej schizmy . Proces ry­ tualny jako jednoczesne odwzorowanie kryzysu 55 niepostrzegającego rzeczywistości w kategoriach opozycji ukazała się książka pod tym tytułem. Pierwotnie oznaczał sacrum -profanum. on praktyki społeczne oraz ich kulturowe odwzorowania, i współczesne, następnie Turner ukuł termin gry społeczne (1974), który stanowi „narzędzie opisu i analizy epizodów, w których przejawiał się konflikt społeczny" (V Turner, Gry pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczne, społeczeństwie, Por. J. Maisonneuve, Rytuały dawne Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1995, s. 9-15,43-54. 51 Patrz: J. Storey, Studia kulturowe i badanie kultury popularnej. Teorie i metody, tłum. J. Barański, WUJ, Kraków 2003, s. 24-30. tłum. W. Usakiewicz, WUJ, Kraków 2005, s. 63). Tak 52 E. Morin, op.cit., s. 494. oczyszczony termin proces rytualny znalazł zastosowanie 53 V Turner, Teatr w codzienności, w analizie widowisk kulturowych (1990). tłum. P. Skurowski, [w:] Antropologia widowisk: zagadnienia 49 V Turner, Czy istnieją uniwersalia widowiskowe w micie, i wybór tekstów, codzienność red. L . Kolankiewicz, Wydawnictwa Uniwer­ rytuale i teatrze?, tłum. G. Janikowski, „Konteksty" 2002, sytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, s. 458. nr 3-4, s. 53. 54 50 Turner dokonał rozróżnienia między tradycyjnie w teatrze, J. Huizinga, Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, tłum. M . Kurecka, W Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985, pojmowaną liminalnością, zastrzeżoną dla fazy s. 30. wyłączenia w rytuałach społeczności trybalnych, 55 V Turner, Proces rytualny, tłum. I . Kurz, [w:] a osłabioną obecnością pierwiastka numinotycznego Antropologia widowisk-, °P- ; w formach rytualnych społeczeństwa postindustrialnego, istnieją cit s - 121-138; idem, Czy uniwersalia widowiskowe..., op.cit., s. 53-59. BARBARZYŃCA PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce i kulturowa forma egalitarnej integracji uczest­ ników (communitas), czy raczej uczestniczących świadków, na płaszczyźnie symbolicznej powie­ la strukturę obrzędu przejścia sformułowaną przez Arnolda van Gennepa. Składają się na nią akty: separacja, marginalność przeżywana jako struktura zawieszenia codzienności (tu właśnie zachodzi zbieżność z koncepcją len Ang) oraz ponowne przyłączenie. Przedstawiony model stanowi znakomite narzędzie analityczne pozwalające zrozumieć przyczyny reaktywowania emisji Siódmego nie­ ba. Sytuacja dopuszczająca niespójność norm, „wieloznaczność postępowania, sprzeczności w stylach życia" zdaje się świadczyć o kryzy­ sie kultury, której pozytywnie wartościowaną częścią jest rodzina. Diagnoza ta, jak twier­ dzi Zygmunt Bauman, udaremnia kreatywność i krępuje możliwość jakiegokolwiek działania. Stan ów wymaga terapii polegającej na utwier­ dzeniu uczestników grupy partycypującej w za­ grożonych wartościach o ich stałości. Ponadto czynnikiem wspomagającym może być rytu­ alny charakter oglądania telewizji, polegający na zawieszeniu tego co jednostkowe na rzecz celebrowania wspólnotowego procesu percep­ cji, częstokroć połączonego z negocjowaniem treści. Program katalizuje towarzyskość, po­ zwalając „budować bliskie związki społeczne przy jednoczesnym zachowaniu dystansu", jak zauważa dalej Mateusz Halawa, „nie chodzi tu o patrzenie sobie w oczy, lecz o mniej angażują­ ce emocjonalnie wspólne patrzenie w telewizor, dostarczający coraz to nowych obrazów i nar­ racji zasilających rozmowę nowymi punktami odniesienia" . 56 Reakcja 11: Oglądałam to kilką lattemu, wmiarc regularnie, czasem z kimś z rodziny. O oglądaniu telewizji w rodzinnym gronie wspomniano w powyższej reakcji, podobnie jak w piątej i siódmej. Nietrudno dostrzec, że wzór zachowania sprzed telewizora znajduje swoje odbicie w prezentowanej treści, skutkiem czego jest nieuświadomione utwierdzenie funk­ cjonującego wzoru kulturowego. Owa „sielankowość" reprezentacji wpisuje się w przestrzeń pragnień, a także prowadzi do afirmacji swoistej wizji „rodzinności" odnajdywanej w serialu. W przypadku Siódmego nieba to j u ż nie tylko „rodzinne filmiki" czy „kino familijne", lecz ro­ dzina rzeczywista, fizycznie obecna i bliska. Co symptomatyczne, reakcje krytyczne podkreślają prorodzinność serialu. W ten sposób zostaje wy­ pełniona funkcja prospołeczna serialu będąca odpowiedzią na „najbardziej aktualne problemy życia społecznego" . 58 59 Reakcja 7: W każdym odcinku poruszany jest inny problem wychowawczo-rodzinny (po­ wiedzmy, ze można to tak nazwać). Zwykle pokazane były jakieś dwie równolegle kwestie jakiś zabawny wątek, perypetie młodszych dzieci bądź samego pastora oraz wątek poważniejszy, coś zwykle z tymi starszymi dziećmi (w sty­ lu: nieszczęśliwe miłości, niechciane ciąże itp.). Charakterystyczny był zawsze motyw tego, jak pastor, który powinien stanowić swoisty autorytet morałny, radził sobie z wyczynami nie zawsze wzorcowych dzieci. Reakcja 11: W każdym odcinku dzielny pastor albo któreś z jego dzieci, albo ewentualnie żona 57 5 6 Z. Bauman, Kultura ja\o spółdzielnia [w:] idem, Ponowoczesnoscjako źródło spożywców, cierpień, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000, s. 185. 5 7 M . Halawa, op.cit., s. 80-81. W) PD08 BARBARZYŃCA 29 58 Por. ibid., s. 122. 59 W Godzić, Telewizja i jej gatunki po „Wielkim Universitas, Kraków 2004, s. 39. Bracie", �Filip Wróblewski 30 rozwiązują ja\iśproblem typu przemoc w rodzi­ me sąsiada, narkotyki w liceum, ucieczka z domu zbuntowanego nastolatka itp. Oczywiście na ko­ niec wszyscy ze wszystkimi odbywają poważną rozmowę i mówią sobie, że się kochają. Sherry B. Ortner stwierdza żartobliwie, ja­ koby naczelną zasadą w etnografii miało być przeświadczenie: „Informator ma zawsze ra­ cję" . Jeżeli tak, to należy zgodzić się z zapro­ ponowanymi powyżej systematyzacjami. Zatem w obrębie omawianego tekstu można wyróż­ nić dwie przeciwstawne tendencje narracyjne, ustanawiające spektrum możliwości klasyfika­ cyjnych, chodzi o relację serial - seria. Opisana struktura organizowania akcji stanowi podstawę dla planu treści, dopiero na tej płaszczyźnie sta­ je się możliwa skalarna klasyfikacja zawartości w zakresie wyznaczonym powyższą dychotomią. Poziom serii wyznaczają w przypadku Siódmego nieba problemy ewokowane tytułem odcinka z którymi musza sobie poradzić poszczególni członkowie rodziny co często kończy sie koope racia Widać w tvm podobieństwo do sposobów prezentowania różnych często rozbieżnych do staw wobec kwestii problematycznych w takich serialach iak Ostrv dvzur iednakze' noH stawowa różnica w takim zestawieni,, ,est zogniskowanie 60 T h • • h ' I , K' ,, • mnącego moaem norm i wartości utozsamianycn z Kategorią w a m inkarnowaną przez roazinę ° Płaszczyznę serialu składają się perypetie poszczególnych członków rodziny roz¬ grywane na przestrzeni wielu odcinków. W porównaniu z innymi serialami klasyfi­ kowanymi pod względem gatunku jako oby­ n 60 W S.B. Ortner, Pokolenie X. Antropologia w świecie czajowe bądź familijne Siódme niebo odznacza się kilkoma specyficznymi cechami. Pierwszym nietypowym rysem jest komizm, dotyczący za­ równo postaci, jak i sytuacji. Nieustanne balan­ sowanie między powagą a śmiesznością czyni ów tekst pogodnym, zaś przejścia od treści obyczajowych po komediowe, niezaburzające jednoczesnej zdolności klasyfikowania gatun­ ku podczas odbioru tekstu, decydują o jego specyfice. Drugim wyróżnikiem, który należy wskazać, jest typowo nietypowa rodzina. Nikt wcześniej w Stanach Zjednoczonych nie produkował se­ rialu poświęconego rodzinie pastora . Orygi­ nalność ujęcia krzyżuje się z dającą się uchwycić zasadą doboru bohaterów. Porównując Siódme niebo z innymi przedstawieniami amerykań­ skich rodzin w serialach, można dostrzec, że pomimo pozornego braku związków między nimi - począwszy od rodzin niepełnych (wdo­ wiec z dzieckiem bądź osierocone rodzeństwo: Ich pięcioro) przez te należące do mniejszości rasowych (Afroamerykanie: BillCosby Show) po biernych teletroglodytów (Świat według Bundych) albo przedsiębiorczych krezusów (Dy­ nastia, Dallas), żeby skończyć na rodzinach żyjących z kosmitami (Alf, Trzecia planeta od Słońca) lub wtłoczonych w konwencje histo¬ ryczne (western: Dome\ na prerii, Dr Quinn) czy rysunkowe (Simpsonowie, Głowa rodzi­ ny) - mamy do czynienia z wersjami rodzin pod jakimś względem wyjątkowych. Tym, co je łączy jest typowość niecodziennego obrazu prezentowanych familii, uwydatniana dojmu­ jącym brakiem rodzin przeciętnych pośród tych przedstawień. 61 61 Wyjątkiem może być tu jedynie serial kryminalno- nasyconym mediami, tłum. M . Kempny, [w:] Badanie -komediowy Detektyw w sutannie produkowany na kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, początku lat 90. X X wieku. red. M . Kempny, E. Nowicka, PWN, Warszawa 2006, s. 438. BARBARZYŃCA nn �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce W niniejszym tekście starałem się wyka­ zać wielorakość form recepcji i kategoryzacji przeszczepionego na grunt polski tekstu kul­ tury, jakim jest serial Siódme niebo. Mimo i ż oglądalność tego programu może wydawać się niewielka, ma on stałych i wiernych odbiorców, 0 czym świadczy kilkakrotne wznawianie jego emisji zarówno przez telewizję publiczną, jak 1 stacje komercyjne. Ponadto Siódme niebo wraz z innymi programami telewizyjnymi unaocz­ nia adekwatność tezy o klerykalizacji telewizji, g d y ż obecność przedstawień księży (szerzej: duchowieństwa albo emisariuszy sfery ducho­ wej w ogóle) w telewizji nie jest l i tylko prostym odwzorowaniem rzeczywistości kulturowej Po­ laków To raczej uproszczenie, zaakcentowanie istotności obecności duchowieństwa i sacrum w życiu zarówno jednostek, jak i grup społecz­ nych. Ogólnie rzecz biorąc, winniśmy tedy trak­ tować duchownych jako kompozyt kulturowego wyobrażenia. To niezbywalny, czy raczej konsty­ tutywny, element kolorytu lokalnego, swojskości, której nie sposób sobie wyobrazić bez obecności wież kościołów w krajobrazie czy procesji Boże­ go Ciała. To także - można zaryzykować takie stwierdzenie - element tożsamości zbiorowej Polaków, a ta, jak wiadomo, konstruowana jest częstokroć w kontrze lub z całkowitą aprobatą wobec jakichś zjawisk lub grup. Ujmując rzecz stereotypowo, bez księży nie byłoby do kogo udać się po radę bądź na kogo się zżymać. Podane powyżej przykłady miały zilustro­ wać nie tyle opozycyjne odczytanie obecności omawianego bloku tematycznego w przestrzeni W) PD08 BARBARZYŃCA 31 medialnej (taka interpretacja jest bowiem na­ zbyt oczywista i narzucająca się), ile nakreślić afirmatywny typ recepcji. Warto w s p o m n i e ć o zaskakującym zjawisku związanym z ogląda­ niem niniejszego programu, jak wynikło z przy­ toczonych reakcji, serial drażni, ale wciąga. Narracja i proponowany świat zakrawający na idyllę z przedmieść zdają się nie do odparcia. Urzekająca wizja alternatywnej rzeczywistości może być wciągającą formą ucieczki dojmującej codzienności, niezależnie od tego, czy wiąże się to ze zgodą na prezentowane postawy i wartości, czy z ich odrzuceniem. Zjawisko to można by opisywać poprzez kontrast z fenomenem - ohydi odrażającego, jak można sądzić po reak­ cjach widzów - filmiku 2 girls 1 cup, który zrobił furorę pośród internautów. Te dwa sposoby oglą­ dania, mimo że dotyczą zupełnie innych treści, zdradzają generalne podobieństwo, mianowicie demaskują wewnętrzną konieczność obejrzenia do końca, poznania rozwiązania. Wrażliwość chrześcijańska, prezentowana w serialu i przezeń ewokowana, jest uwikłana w pokrzepiającą potrzebę posiadania pewności co do stałości świata i niezmienności żywionych wartości. Serial ów wraz z innymi przedstawie­ niami {Plebania, Ranczo) stanowi formę zapobie­ żenia wieszczonemu przez medialne autorytety procesowi laicyzacj i i erozj i struktur wspólnot ko­ ścielnych, do chwili śmierci Jana Pawła I I odro­ czonego za przyczyną jego osoby. Ostatecznie dla obydwu grup Siódme niebo stanowi symboliczny katalizator, a zarazem zwierciadło pozaekranowych zdarzeń. Wiadomo, jak to jest z lustrami, można w nich różne rzeczy zobaczyć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c020cf04b33eb7fcd6b247520009fb0e.pdf ebe45e2d24ef4e958e64cc190c2cae37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2822 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2629 Title A name given to the resource And Then I Feel A Strange Unrest. Letter to Aniela Zagórska=Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój. List do Anieli Zagórskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.66-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski • A N D T H E N I FEEL A STRANGE UNREST B R O N I S Ł A W and bariera (barrier) written with a j (the author himself is at times inconsistent here, spelling the name of the cave-renowned town Postojna Postoina and at times using both Anglia and Anglja and studia /research/ alongside studja). We concluded that we could not be accused of extravagance if we stayed as true as possible to the original manuscript's old-fashioned adjective forms {pięknem /beautiful/ ludzkiem /human/, chemicznem /chemical/, thus preserving the atmosphere of the day and the language used by the young scholar in 1913 without depriving the text of its actuality. M A L I N O W S K I And Then I Feel A Strange Unrest. Letter to Aniela Zagórska* We also asked Ms. Helena Wayne for a commentary, which we enclose below. Our editorial team also wishes to thank Ms. Helena Wayne and Dr Angela Raspin from the London School of Economics Archive for their assistance. T he basis for this publication is a manuscript which, like the remaining materials, we have received access to through the courtesy of the London School of Economics Archives and Ms. Helena Wayne. The LSE Archives have also prepared microfilm copies of Bronisław Malinowski's diaries, letters and personal documents. The manuscript, which has been classified as a letter, contains 22 A 4 pages and lacks an ending (the full English-language description reads: Malinowski, Section I, Diaries and Diary Notes; 1/6 Letter: Malinowski to Aniela Zagórska, 22 pages, end missing, 25 Feb. 1913). Z. B. • •• H E L E N A WAYNE Gloss to Bronisław Malinowski's manuscript, To Miss Aniela Zagórska. The letter is addressed to Aniela Zagórska, writer and translator of Joseph Conrad's works, who for a time was Malinowski's English teacher (cf. the article by Helena Wayne: Bronisław Malinowski: The Influence Of Women On His Life and Work). I t is not certain whether the letter was actually sent off or whether it was just a draft as the manuscript breaks off halfway through the final, 22nd page. It is unknown whether the addressee ever received it. From Malinowski's subsequent correspondence with Elsie Masson and other fragments of his Diaries published in Konteksty we know that Malinowski was i n the habit of compiling such drafts, which were later rewritten as letters. Could this have been the case here? Is it possible that a full version of the letter has survived? A n answer to these queries would entail further research, this time into materials left by Aniela Zagórska. Parts of the manuscript are hard to decipher, although not as difficult as the early diaries which we are preparing for print and which are much more troublesome as they contain fragments which are practically incomprehensible. We decided to limit our editing work to a minimum, mainly correcting the text's punctuation. We also attempted to preserve its original form, including the antiquated spelling, with Anglia (England) After my father Bronisław Malinowski's death in the U. S. in 1942 his second wife, the English-born painter Valetta Swann, moved to Mexico, where she spent the rest of her life. After her death in 1973 the executor of her last will invited me to come to Mexico City to look through my father's papers that had been in my stepmother's keeping. I returned to London with a sheaf of important documents which I added to those kept in my father's file in the London School of Economics Archives. Among the papers I found several true treasures, including letters exchanged between my parents from the time of their first meeting i n 1916 until my mother Elsie's premature death. I edited these letters and prepared them for publication - they appeared as "Historia Małżeństwa" (The Story of A Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, Routledge, London 1995). Another treasure was a collection of Malinowski's private diaries and documents dating back to his young years, all of them in Polish. Among them was the February, 1913 letter to Aniela Zagórska. It was unfinished, unsent and the text, which lacked the introductions and expressions usually found in personal correspondence, seemed to resemble an essay more than a letter. For me the pages of this manuscript are a wonderful memorial to certain aspects of my father's spiritual life in his younger years. * T h e title was selected by the Editors from the manuscript text. 66 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ P odstawą do publikacji jest rękopis, udostępniony nam jak i inne materiały, dzięki uprzejmości Pani Heleny Wayne przez Archiwum London School of Economics, gdzie sporządzone zostały również kopie mi­ krofilmowe dzienników, listów i dokumentów Bronisława Malinowskiego. Rękopis ten, który został opisany jako list, zawiera 22 strony formatu A 4 i jest niedokończony (pełna sygnatura angielska brzmi: „Malinowski Section 1 Diaries and Diary Notes; 1/6 Letter: Malinowski to Anie­ la Zagorska, 22 pages, end missing, 25 Feb 1913"). B R O N I S Ł A W M A L I N O W S K I Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój List do A n i e l i Adresatką „listu" jest Aniela Zagórska, pisarka, tłu­ maczka dzieł Josepha Conrada, która przez pewien czas była nauczycielką angielskiego Malinowskiego (por. arty­ kuł Heleny Wayne - Bronisław Malinowski: wpływ kobiet na jego życie i dzieło). Nie ma pewności, czy list został wy­ słany, czy jest to szkic, czy brulion, rękopis urywa się w połowie ostatniej zachowanej 22 strony, nie wiadomo czy dotarł do adresatki. Jak wiadomo z późniejszej kore­ spondencji pomiędzy Malinowskim i Elsie Masson, tak jak i w innych fragmentach Dzienników Malinowskiego ogłaszanych w „Kontekstach", Malinowski sporządzał ta­ kie bruliony, które były przepisywane do wysłania. Czy tak mogło być i w tym przypadku? Czy możliwe, by zacho­ wała się pełna wersja listu? Ta kwestia wymagałaby dal­ szej kwerendy, tym razem w zbiorach zachowanych po Anieli Zagórskiej. Rękopis miejscami jest trudny do odcyfrowania, choć nie tak trudny jak wczesne dzienniki, które przygotowujemy do druku i które sprawiają znacz­ nie większy kłopot, bo znajdują się w nich fragmenty zu­ pełnie nieczytelne. Postanowiliśmy ograniczyć ingerencje redakcyjne do minimum, w głównej mierze polegały one na uzupełnieniu interpunkcji. Staraliśmy się zachować maksymalnie wiernie pierwotny zapis oryginału, wraz ze starą ortografią, jak i pisaną przez „j" „Anglją", „barjerą" itp. (Sam autor zresztą nie zawsze jest tu konsekwentny, np. miejscowość słynąca z jaskiń Postojna pisana jest przezeń „Postoina", bywa i „Anglia" obok „Anglji", „stu­ dia" obok „studjów"). Uważaliśmy, że taka maksymalna wierność wobec rękopisu, zachowująca pewną manierę młodopolską, staroświecką, w pisowni przymiotników „pięknem", „ludzkiem", „chemicznem" nie będzie nam poczytana za redakcyjną ekstrawagancję, ale że nie odbie­ rając nic z aktualności i współczesności treści, zachowa­ my aurę tamtego czasu i języka, jakim posługiwał się mło­ dy uczony w 1913 roku. r—J s 1 . . * Zagórskiej •• • HELENA WAYNE Glosa do rękopisu Bronisława Malinowskiego „Pisane dla Panny Anieli Zagórskiej" Po śmierci mego ojca Bronisława Malinowskiego, który zmarł w 1942 roku w USA, jego druga żona, pocho­ dząca z Anglii, malarka Valetta Swann przeniosła się do Meksyku, gdzie spędziła resztę swego życia. Gdy zmarła w 1973 roku, wykonawca jej testamentu zaprosił mnie bym przybyła do Mexico City i przejrzała papiery ojca po­ zostałe w posiadaniu mej macochy. Przywiozłam mnóstwo ważnych materiałów z powrotem do Londynu i dołączy­ łam je do archiwum mego ojca w London School of Eco­ nomics. Wśród nich znalazłam kilka „prawdziwych skarbów", jednym z nich była korespondencja pomiędzy moimi ro­ dzicami od czasu ich spotkania w 1916 roku do przed­ wczesnej śmierci mej matki - Elsie. Listy te opracowałam i przygotowałam do publikacji, która ukazała się jako Hi­ storia Małżeństwa (The Story of A Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, Routledge, Lon­ don 1995). Innym skarbem był zespół prywatnych dzien­ ników Malinowskiego i dokumentów z okresu jego mło­ dości, wszystko pisane po polsku. Wśród nich znajdowało się to pismo z lutego 1913 roku kierowane do Anieli Za­ górskiej. Było niedokończone, niewysłane, i wszystko wskazywałoby na to, tak treść, jak i forma nie zawierają­ ca zwyczajowego dla listów wstępu i zwrotów, że bardziej przypomina esej aniżeli list. Kartki tego rękopisu są dla mnie pięknym przywołaniem pewnych stron wewnętrzne­ go życia mego ojca z czasów jego młodości. Zwróciliśmy się również z prośbą o słowo komentarza do Pani Heleny Wayne, który zamieszczamy poniżej. Pani Helenie Wayne i Pani Dr Angeli Raspin z Archi­ wum London School of Economics redakcja wyraża podziękowanie za współpracę. Z.B. Tytuł pochodzi od redakcji, zaczerpnięty z rękopisu. 67 �Bronisław Malinowski • A N D T H E N I EEEL A STRANGE UNREST considerably enhanced by the prospect of her company as well as the valuable assistance she was able to offer in meeting people, learning the country's social customs and English. I believe that if I'd never met Mrs. N I would never have turned towards sociology nor acquired the degree of Englishness I possess. Thus, as it sometimes happens in life, motives that were initially absolutely remote from all rational and logical considerations connected with my profession, career or calling turned out to play an instrumental role in this very sphere. A t the same time I would refrain from describing myself as particularly sensitive, imaginative or disdainful of sobriety and rationality in life. I am doubtless not a very spontaneous person and the disproportion between the signals sent out by my senses and the energy needed for their fulfilment continuously leaves me standing on a crossroads. Bronisław Malinowski And Then I Feel A Strange Unrest* Letter to Aniela Zagórska London, Feb. 25, 1913 Written to Ms. Aniela Zagórska in Zakopane It would be difficult for me to give a clear and simple answer to the question why I actually went to London. Why, in my 26th year, I entered a totally new field of research and why at this relatively advanced age I decided to write in English, a language I had heretofore little knowledge of, and accept English culture - also almost unknown to me - as, to a certain degree, my second spiritual homeland. Returning to my attitude towards England and English life I must say that I was certainly no exception in my highly-developed anglomania, an almost mystical adoration of British culture and its representatives. I believe this attitude emerged primarily from my personal impressions of the English. I had travelled quite extensively prior to my trip to Britain and, naturally, I'd met many English people abroad. The impression was one of a natural and absolutely overwhelming superiority in dress, looks, manners and gestures - all this led me to put the English on a pedestal, surrounded by an aura of that elusive quality we usually call "breeding", or "aristocracy" - a quality that must come from the innermost of the human soul when we consider that it is the source of all snobbery, social megalomania and the whole structure of "society". Putting it briefly, the English were for me the aristocrats among the nations, a people that, compared to others, were what a "society" is within a given nation. Besides its debonair charm, the British way of life carried with it a sense of high-class elegance and style that permeated all spheres of the country's culture. I was highly impressed by English book editions and their designs as well as the clothes, flats and houses. For me England and the English also had an additional attraction: everything exuded a mysterious, not quite comprehensible quality that escaped my sense of the logical and rational. I didn't know the language very well but I felt that the English lifestyle was alien and incomprehensible to me not only because I had a poor command of the language but also because I was unable to understand its spirit. I found English scientific papers to some extent unclear, the same was true of English social structures, history, art, religion, etc. However, as I considered everything British as the best a priori I attributed my sense of alienation to my own backwardness and failure to understand and believed Up to that time I had occupied myself exclusively with natural studies and to a small extent with philosophy - albeit always in a nature-oriented context and in clear connection to mathematics and physics. I n this case I dealt with nature's scientific aspects as expressed by mathematics, physics and chemistry. It is true that I was always drawn to so-called general themes. I never had the urge to specialise and there was no field of research that I found unattractive. In my natural studies I continuously skipped from mathematics to physics, from physics to chemistry and from theoretical to laboratory work. A l l this was proof of my mental amateurishness, something I will never free myself of and which eventually pushed me towards the social sciences, a field completely distinct from natural research. I now feel I will stop jumping from field to field, the more so as I have begun several projects which I intend to complete. Numerous problems will surely appear as I proceed but they will be new problems and in effect I will not be able to break out of my discipline's boundaries. In Leipzig, shortly before my arrival in London, I was already occupied with the so-called Volkerpsychologie embracing the beliefs and customs of various peoples alongside my chemical laboratory work. I went to London to complete an essay on the subject that I had begun in Leipzig, which was one of the reasons for my journey. Another important reason was my wish to see England, whose strange magnetism had drawn me for quite some time. Now I had a good opporrunity to acquaint myself with the country - a good friend of mine, Mrs. N . , an Englishwoman from Cologne in New Zealand who was studying music in Europe and wanted to spend a year in London before returning home, was travelling there from Leipzig. My decision to go was 1 68 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ • • • Bronisław Malinowski Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój. List do Anieli Zagórskiej Londyn 25. I I . 13 Pisane dla Panny Anieli Zagórskiej w Zakopanem. Trudnoby mi było odpowiedzieć jasno i po prostu na pytanie, dlaczego właściwie pojechałem do Londynu; dla­ czego w 26. roku życia rozpocząłem zupełnie nowy kieru­ nek pracy naukowej i dlaczego w tym, względnie późnym, wieku zabrałem się do pisania w języku angielskim, które­ go przedtem prawie nie znałem, przyjmując w ten sposób kulturę angielską - także prawie całkowicie mi obcą - ja­ ko, do pewnego stopnia, - drugą ojczyznę duchową. Po­ przednio zajmowałem się wyłącznie studiami przyrodni­ czymi i trochę filozofią, ale zawsze na tle zagadnień przy­ rodniczych i w kierunkach wyraźnie stojących w związku z matematyką i fizyką. Przez przyrodę rozumiem tu to, co właściwie nazywa się „przyrodą ścisłą" tzn. matematykę, fizykę i chemię. Wprawdzie zajmowały mnie zawsze zaga­ dnienia ogólne; nie miałem nigdy skłonności do specjali­ zowania się i nie było żadnej dziedziny naukowej, która by mnie nie pociągała; w studjach przyrodniczych przerzuca­ łem się tu ciągle z matematyki do fizyki, z fizyki do che­ mii; od pracy teoretycznej do laboratorjum. To wszystko było wyrazem dyletantyzmu umysłowego, z którego się zresztą nigdy nie wydobędę i który ostatecznie popchnął mnie w dziedzinę nauk społecznych - tak zupełnie odmiennych od przyrody. Mam wrażenie, że teraz przesta­ nę już przerzucać się, zwłaszcza że rozpocząłem już szereg prac, które będę chciał ukończyć, a w miarę posuwania ich naprzód wyłonią się nieraz, tyko że nowe, problemy i tak nie będę się już mógł z tego zakresu wyrwać. Bezpo­ średnio przed przyjazdem do Londynu, w Lipsku, praco­ wałem już, obok zajęć w laboratorjum chemicznem, nad t. zw. „Vólkerpsychologie" - to znaczy nad zagadnieniami z wierzeń i zwyczajów różnych ludów. Rozprawę z tej dzie­ dziny, rozpoczętą w Lipsku, pojechałem wykończyć w Londynie. To był jeden z powodów. Ale obok tego ważną rolę odegrał fakt, że miałem ochotę poznać Anglię, która mnie od dawna pociągała ja­ kimś dziwnym urokiem. Teraz zaś miałem dobrą sposob­ ność do zaaklimatyzowania się w tym kraju, bo jechała właśnie z Lipska do Londynu dobra moja znajoma i przy­ jaciółka Mrs. N , Angielka z Kolonii (Nowej Zelandii), która dla studjów muzycznych bawiła w Europie i chciała przez jakiś rok posiedzieć w Londynie przed ostatecznym powrotem do kraju. Zarówno jej towarzystwo samo przez l 69 się, jak też liczne ułatwienia w poznaniu ludzi, stosunków, w szybkiej nauce języka - wszystko to pociągało mnie i skłaniało do decyzji. Mam wrażenie, że gdybym nie był poznał Mrs. N . nie byłbym nigdy zajmował się socjologią, ani też zanglizował się do pewnego stopnia. Tak to w ży­ ciu, motywy najbardziej odległe od racjonalnego i logicz­ nego traktowania swego zawodu, karjery czy powołania, odgrywają zasadniczą rolę! Przy tern nie mogę się uważać za człowieka wyjątkowo wrażliwego, fantastycznego, po­ gardzającego trzeźwem i praktycznem kierowaniem swe­ go życia; jestem jednak niewątpliwie mało spontaniczny i dysproporcja między danymi zmysłowymi a energią ko­ nieczną do pełnej ich eksploatacji stwarza ze mnie czło­ wieka wiecznie stojącego na rozdrożu. Wracam do mego stosunku do Anglii i rzeczy angiel­ skich. Bezwarunkowo nie jestem bynajmniej wyjątkiem w tern, że miałem wysoce rozwiniętą anglomanię, jakiś prawie, że mistyczny kult dla kultury brytyjskiej i jej przedstawicieli. Mam wrażenie, że wytworzyło się to u mnie w pierwszym rzędzie skutkiem bezpośredniego wrażenia, jakie na mnie Anglicy robili. Podróżowałem dość dużo - przed przyjazdem do W. Bryt., i zagranicą spotykałem oczywiście wszędzie dużo Anglików. Bezpo­ średnie i zupełnie przygniatające wrażenie nieopisanego szyku, wyższości w wyglądzie, manierach, ruchach - wszy­ stko to stawiało mi Anglików na jakimś piedestale, ota­ czało nimbem tego nieuchwytnego atrybutu, który okre­ ślamy wyrazami „rasa", „arystokratyczność" - atrybutu, który musi być wynikiem zasadniczych cech duszy ludz­ kiej, skoro zeń płyną wszystkie uczucia snobizmu, mega­ lomanii towarzyskiej, a nawet cały ustrój „towarzystwa". Anglicy byli dla mnie, jednem słowem arystokracją naro­ dów, byli jako naród tern, czem jest „towarzystwo" w danem społeczeństwie. Poza urokiem osobistego szyku, an­ gielszczyzna miała też za sobą dane najwyższej elegancji i wytworności przenikającej całą kulturę brytyjską. Za­ równo książki angielskie, w swej zewnętrznej szacie, jak ubrania, styl mieszkań i domów - wszystko to imponowa­ ło mi niewymownie. Przytem Anglia i angielski miała dla mnie jeszcze jeden urok: było coś tajemniczego, niezupeł­ nie zrozumiałego mi, wybiegającego poza moje poczucie tego co zwykłe i logiczne - we wszystkim. - Nie znałem języka bardzo dobrze; ale czułem że styl angielski jest mi obcy i niezrozumiały nie tylko dlatego, że nie opanowa­ łem dostatecznie języka, ale dlatego, że nie rozumiem du­ cha tego stylu. Prace naukowe angielskie także były mi do pewnego stopnia obce. To samo odczuwałem zawsze w stosunku do ang.[ielskich] urządzeń społecznych, ich historii, sztuki, religii itp. Ponieważ zaś uważałem wszyst­ ko co brytyjskie a'priori za najlepsze - przypisywałem więc tę obcość mojemu własnemu niezrozumieniu, temu że nie dorosłem do odczucia tych rzeczy i spodziewałem się od­ kryć w tern, niezrozumiałem dla mnie residuum, całe otchłanie rzeczy nadzwyczajnych. Tajemniczość Anglii �BronisUiw Malinowski • A N D T H E N I FEEL A STRANGE UNREST that this incomprehensible residue would turn out to be an unfathomable source of extraordinary findings. For me, England's mysteriousness even extended into the physical. I was unable to imagine how the English lived, what their cities, houses, villages and fields looked like. This was why England exuded such an irresistible charm. The discrepancy between my imaginings and the country, between my mind and English culture, influenced my personal relations with the English. Doubtless they are a very stiff people, particularly towards those who don't speak their language well. This was why I never managed to strike up real acquaintances or even get close to the very many Britons I'd encountered during my travels. I did, however, have a strong sense of their social superiority and my dream was to strike up a real friendship with one of them or - an even stronger (and more natural) desire - a beautiful English lady with whom I could flirt. As far as I recall that was about the most definite shape my dreams took on at the time. I t may well be that these expectations were behind my rising sympathies for Mrs. N - or at least speeded up their development. She was the first Englishwoman I'd gotten to know better and who'd reacted to me with evident warmth. enhanced by the rows of sailships with multi-coloured sails standing peacefully in the foreground and the fact that the houses on the shorefront are reflected in the water and are disproportionally large against the small docks and equally disproportionally small against the huge sea, which one either sees or senses. A l l this conveys the impression of a closed-in, confined emotional-imaginative contradiction - one of those contradictions that give certain objects their specific inner charm. We leave this old, colourful and very picturesque Flemish port town behind us as we approach the open seafront on which the modern, fashionable part of Ostend lies. Here one finds a magnificent promenade of villas and hotels, boasting both the highest and lowest in style and elegance. Colours give way to a monotonous grey - but not at once. I t is amusing to watch the gradual merging of these two completely different building styles. The warped green, yellow and red tenements gradually straighten, wood replaced first by decent red brick and dark stone and then by stylish white stucco work. This far from the seafront the long, bright row of villas is not unattractive. A fog slowly settles over the houses and all that remains is a long strip of flat, sandy Flemish shoreline, against which pound the big waves of the North Sea, usually restless here and at all times green, turbid and full of subtle pastel effects and hues reminiscent of high-quality china. The sea outside the harbour - and for qiite some distance afterwards - is full of fishing boats. The view is particularly magnificent on days when the sea is slightly unsettled, the boats continuously disappearing behind hillocks of green water. Seeing this for the first time one can not escape a sense of fear - the boats look as if they were being swallowed by the water before they reappear on a wave crest. Generally speaking the sea in this region is congested with traffic and the horizon is rarely free of sails, big and small, or a couple of ship funnels. I can still remember that spring day full of atmosphere, sensation and hope as clearly if it were yesterday. A day whose very substance was contained between the North Sea's pale-green waves and a foggy sky, from which the Sun opalised through strange, semitransparent, eastwards-rushing clouds. The day of my first passage across the channel from the Continent to England. This journey had its special content, mood and poetry, which I experience more or less intensly each time I travel to Britain but which probably imprinted themselves on my soul with particular strength during that first trip. O n that day we travelled from Ostend to Dover - and for me this route will for ever be the most classical way to get to England. Indeed, both the departure from the harbour in Ostend as well as the view of the white limestone cliffs surrounding the coast-adjoining, open valley in which Dover lies are experiences of incomparable beauty. I n Ostend the train stops right in the harbour and you pass from the large, nice-looking station straight onto the ship, which leaves almost immediately. The smaller boats disappear as the ship bears off the continental shoreline. I don't know if it is because the noon sky is always brighter or that clouds really do tend to gather more over land than over the sea, but every time I was halfway across the channel there were clouds behind us and in front - over the continent and over England - but the overhead skies were clear, though hazy. The town is on the left. We first pass through the old harbour, which is usually crowded with scores of fishing boats and small sailships. O n the shore is a fish market tended by a lot of old women dressed in black, trade halls and, further back, the houses of the old town quarter: narrow, low-built tenements painted in all possible (and impossible) hues, colourful and beautiful in their characteristic quaintness and lack of symmetry typical for small port towns. This impression is strongly There is no land in sight now and we begin to feel the open sea. This sensation is as overwhelming, indescribable, special - and ar the same time as simple as the sea itself. The view before our eyes is generally uncomplicated: a huge carpet of water cut in two by the ship's bows and a large piece of sky, intersected by an iron railing if you're on the closed part of the deck and practically limitless when viewed from the open section. 70 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ rozciągała się dla mnie nawet na fizyczną stronę kraju. Nie mogłem sobie wyobrazić, jak Anglicy mieszkają, jak wyglądają ich miasta, ich domy, wsie i pola. Dlatego też Anglja pociągała mnie zupełnie niesamowitym urokiem. Ta barjera, odgradzająca moją wyobraźnię od kraju, a mój umysł od kultury ang.[ielskiej] rozciągała się na moje oso­ biste stosunki z Anglikami. Są oni niewątpliwie bardzo sztywni, zwłaszcza wobec ludzi, którzy nie mówią dobrze ich językiem. Dlatego też w moich podróżach, jakkolwiek widziałem mnóstwo Anglików, nie zbliżyłem ani nawet nie zapoznałem się właściwie z żadnym.. Miałem jednak silne poczucie właśnie towarzyskiej wyższości Anglików; marzyłem o osobistej przyjaźni z Anglikiem lub - takie marzenia są jeszcze silniejsze i bardziej naturalne! - o ja­ kiejś pięknej Miss, z którąbym mógł flirtować - konkretniejszej postaci moje marzenia, zdaje się, nie przybierały. Kto wie czy to aprioryczne oczekiwanie nie wpłynęło sil­ nie na podniesienie mojej sympatii do Mrs. N . a przynaj­ mniej na przyśpieszenie rozwoju tej sympatji. Była ona pierwszą Angielką, z którą zapoznałem się lepiej, i która odniosła się do mnie z wyraźną sympatią. Pamiętam dokładnie, jakby to było wczoraj, ów dzień wiosenny, pełen nastroju, wrażeń i nadziei, ów dzień, którego istota zawarta byłą między blado zielonemi falami morza Północnego a mglistym niebem, na którym słońce opalizowało z poza dziwnych, wpółprzezroczystych chmur szybko pędzących ku wschodowi, - dzień w którym po raz pierwszy przejeżdżałem przez kanał z kontynentu do A n ­ glii. Ten przejazd ma swoja treść, swój nastrój i poezję, które mniej więcej silnie przeżywam za każdym razem, kiedy wyjeżdżam na Wielką Wyspę, ale które wryły mi się w duszę najsilniej może za tamtym pierwszym razem. Je­ chałem wtedy przez Ostendę - Dover; i ta droga pozosta­ nie dla mnie na zawsze klasycznem dojazdem do Anglii. W samej rzeczy nieporównanie pięknym jest zarówno wy­ jazd z portu Ostendy - jak i widok skał białych wapien­ nych wśród których, w dolinie otwartej na morze leży Do­ ver. W Ostendzie przyjeżdża się na sam brzeg przystani i wychodzi się z dużego, ładnego banhofu wprost na sta­ tek, który zaraz odjeżdża. Po lewej ręce leży miasteczko. Najprzód mijamy port stary, w którym zwykle jest natło­ czone mnóstwo łodzi rybackich i małych żaglowców. Na brzegu targ ryb, dużo bab w czarnych sukniach; hale tar­ gowe, z tyłu domy starego miasteczka; wąskie i nizkie ka­ mieniczki, pomalowane we wszystkich możliwych i nie­ możliwych kolorach, bardzo barwne i piękne w charakte­ rystycznej dziwaczności i asymetrji właściwej małym mia­ steczkom portowym. Podnosi bardzo to wrażenie fakt, że na pierwszym planie stoją sobie spokojnie rzędami ża­ glowce o różnokolorowych płótnach; a także to, że domki ustawione nad brzegiem basenów portowych przeglądają się w wodzie i są nieproporcjonalnie duże w zestawieniu z maleńkim nieraz dockiem a nieproporcjonalnie male w zestawieniu z olbrzymiem morzem, które się albo widzi 71 albo przeczuwa. Jest w tern wrażeniu jakaś zamknięta, uwięziona sprzeczność uczuciowo-wyobrażeniowa - jed­ na z tych, które nadają niektórym rzeczom wewnętrzny urok. - Stare, różnobarwne i bardzo malownicze mia­ steczko flamandzkie, usadowione nad portem, mija, w miarę jak się zbliżamy ku szerokiemu morzu, nad którem rozłożyła się nowoczesna Ostenda, „Fashionable", i wzdłuż którego rozciąga się wspaniała esplanada willi i hotelów o najwykwintniejszej i najparszywszej elegancji. Różnobarwność ustępuje jednostajnej szarzyźnie - nie odrazu; zabawna jest powolna dyfuzja tych dwu zupełnie niewspółmiernych stylów. Popaczone, zielone, żółte i czerwone domki zwolna prostują się, przechodzą naj­ przód w przyzwoitą cegłę, i ciemny kamień a potem do­ piero w kolor i gust białej sztukaterji. A l e z daleka, od morza, widok długiego, jasnego szeregu willi nie jest brzydki; powoli zachodzą one mgłą i widać tylko długą smugę, linię płaskiego wybrzeża piasków flamandzkich, o które w długich falach rozbija się zazwyczaj tu niespo­ kojne, morze Północne, zawsze zielone i mętne, zawsze pełne subtelnych efektów pastelowych, czy jakiejś nie­ zmiernie wytwornej porcelany. Na morzu zaraz po wyjeź­ dzie z Ostendy i długo jeszcze potem roi się wprost od ło­ dzi rybackich. O ile morze jest trochę wzburzone widok jest wspaniały; co chwilę giną za zielonym pagórkiem wo­ dy - widząc to pierwszy raz nie można się opędzić od prze­ rażenia: zupełnie wygląda jakby ich morze połknęło - to znów wypływają na szczycie fali. W ogóle morze jest w tych okolicach niezmiernie zaludnione; rzadko żeby nie było paru żagli większych lub mniejszych, paru kominów na horyzoncie. Mniejsze łódki znikają w miarę jak statek się oddala od brzegów kontynentu. Nie wiem czy to dla­ tego, że koło południa zawsze się niebo rozjaśnia, czy też rzeczywiście chmury gromadzą się bardziej nad lądem, a nad morzem niebo jest czystsze, w każdym razie, zawsze jak przejeżdżałem przez kanał, w połowie drogi chmury były za nami i przed nami, nad kontynentem i nad Angl­ ja, a nad głową było czyste, jakkolwiek zamglone. Lądu nigdzie nie widać i rozpoczyna się nastrój pełnego morza. Nastrój tak potężny, niewysłowiony, specyficzny, a przytem wszystkiem, tak prosty jak samo - morze. Widok który się ma ciągle przed oczami jest w ogólnych zarysach niezbyt skomplikowany: olbrzymi obszar wody, przecięty burtą okrętową i kawał nieba, zcięty również szyną żela­ zną, o ile się patrzy z pokładu przykrytego, a nieograniczo­ ny niczem, o ile się jest na pokładzie odkrytym. A l e w tych szerokich, choć niezmiernie prostych ramach, ile się mieści zmian nieskończenie subtelnych i bogatych w charakterze morza i nieba, w oświetleniu, w stanie mo­ rza zwłaszcza, zależnie od tego czy jest ono mniej lub bar­ dziej wzburzone! Oczywiście najpiękniejsze jest morze wzburzone, a przynajmniej jest ono najbardziej interesu­ jące. Niestety wielu, i mnie między innymi, nie sądzonem jest rozkoszować się tym nieporównanie dramatycznym �Bronisław Malinowski • A N D T H E N I FEEL A STRANGE UNREST But this wide, albeit incredibly simple, frame embraces a multitude of infinitely subtle changes in the nature of the sea, sky, and light - and especially in the condition of the sea, depending on whether it is more or less disturbed! Naturally, the sea is at its most beautiful - or most exciting - when it is rough. Unfortunately seasickness makes many people, including myself, unable to enjoy this extremely dramatic phenomenon at least not from the ship's deck. However, I can still remember the unique impression a storm encountered in open Atlantic waters near the Azores made on me despite my seasickness (which was relatively light at the time). The large, heavily loaded ship didn't roll very much and when it did the rocking was slow and laz. Huge waves attacked us frontally from the South, breaking i n enormous cascades over the ship's bow, which immersed itself in the green bilge, creating the impression that half of the vessel was going to sink. view from this point is simply wicked: in one moment I seem to hover over a deep chasm, only to see a huge mountain coming at me in the next. O f course, if the sea is very turbulent it is impossible to stand on the bow - nor, for that matter, anyplace else on the foredeck, which at such times is continuously swamped by waves. If the ship is near land it may be accompanied by dolphins, which always take up positions immediately next to the bow, repeatedly leaping up out of the water in graceful motions. In Atlantic waters near the Canary Islands (particularly i n stormy weather) I frequently saw flying fish soar out of the water on widespread fins and - as if in a huge leap - fly considerable distances, even crossing a ship's foredeck (which, admittedly, is not too wide). The sea looks completely different viewed from aft. There, it is not so easy to forget that one is stuck on a ship and immerse oneself i n the pure, unblemished expanse of ocean and sky. It is not only the sensation of watching already traversed waters but also the ship's physical signs - the silvery backwash on the water and the dirty stream of smoke in the air - that lend something special to the sea at this vantage. Personally I don't like the view but the position is sometimes most convenient, especially if the front and side winds are too strong. Modern, well-equipped passenger liners have long galleries, sometimes several stories high, running down both sides. Some extend right up to the ship's stern, some cover only three-quarters of the vessel's length and some only run along its middle part. These promenade decks are very convenient as usually at least one side is wind-free. They are usually sheltered and one gets the impression of walking down a narrow, lowceilinged corridor supported by very delicate columns. One doesn't get much direct contact with the sea, which is poorly visible and only from one side, the view further disturbed by railings. Usually these galleries are populated by the (more or less) upper-class passengers and littered with deckchairs, and are therefore least suited for daydreamers wishing to intoxicate themselves with the sea's infiniteness. Besides, steamships always leave ugly, long waves running out at sharp angles from the sides, a result of the stern's tearing effect on the water. Hence the foredeck is at all times the most beautiful and most romantic part of the ship! If the wind is strong the promenade decks become the site of a strange and very amusing game. The windside deck is usually quite wet with sea foam and therefore slippery, which enables skating in the same manner as it is done on frozen street gutters. The wind is at times so strong that it pushes you along the slippery deck and you don't have to take a run first. I remember partaking in this sport underway to the But a calm, completely smooth sea also has a unique poetry. The open sea is a huge prison, an endless, beautiful emptiness. Eyes restlessly search the horizon, circle it, and return to where they started from, together with our thoughts and yearnings. This is the road to the whole, wide world, a road leading everywhere and promising everything - its vast emptiness beckoning as if with a treacherous, sobering smile. A t first we feel a strange uneasiness spiced with boredom and we look for our bearings i n what the ship itself offers. The contrast between our life, based on Man's highly luxurious and technologically perfect cultural reality, and the breath of the open sea, a reality in its essence merciless, incomprehensible and unpure, usually has an extremely strong emotional effect, lending incidents like the Titanic disaster - and, i n fact, all calamities at sea - their aura of tragedy and pathos. The atmosphere of the open sea is something so strong, so elemental and unchanging, that one always experiences it with the same intensity and the same shivering - regardless of whether the journey in question lasts a couple of hours - like the channel crossing - or several days or a week (a week at sea between the ports of Hamburg and Funchal on the island of Madeira is the longest time I've ever spent on the open ocean). But the effect of the open sea doesn't only depend on the condition of the water and sky. The view changes considerably depending from which part of the ship we observe it. The sea is totally different viewed from the bow, with nothing around you but water and sky. There, you can easily forget about the heavy hull dragging behind and your thoughts and soul can embark on a spiritual flight into the vastness beyond. I spent whole hours sitting there, pressed between two adjoining iron beams (or railings). If the sea is rough the 72 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ widokiem, z pokładu przynajmniej - z powodu choroby morskiej. Ale pamiętam, że pomimo choroby nawet (która zresztą byłą wówczas względnie lekka) wrażenie ja­ kie na mnie zrobiła burza, z którą spotkaliśmy się na peł­ nym Atlantyku, na wysokości wysp Azorskich - było nie­ porównane. Statek duży i bardzo wyładowany kołysał się mało, powoli i leniwie. Olbrzymie fale szły z południa, wprost na nas. Załamywały się w olbrzymich kaskadach nad dziobem statku, który zanurzał się w ich zielonych wnętrznościach, jakby miał zatonąć aż do połowy swej długości. - Ale morze spokojne, morze zupełnie gładkie, ma też swoją niewypowiedzianą poezję. Pełne morze to więzienie olbrzymie, to najbardziej otwarta i piękna pust­ ka - wzrok niespokojnie biegnie ku krańcom, okrąża je, wraca; za nim myśl; a za nią tęsknota; takim jest świat szeroki - najszerszy, droga, która prowadzi wszędzie, obie­ cuje wszystko - , a w swej beztreściowej rozległości zawie­ ra już jakby zdradliwy uśmiech otrzeźwienia. Z początku ogarnia dziwny niepokój, zaprawiony nudą; szukamy ja­ kiegoś punktu oparcia w tern, co daje statek. Kontrast między tern życiem, wykrojonem z najbardziej luksusowej i najdoskonalszej technicznie rzeczywistości kulturalnej, rzeczywistości stworzonej przez człowieka a między tchnieniem nieubłaganej i niezrozumiałej, nieczystej w swej istocie rzeczywistości pełnego morza - ten kon­ trast jest czasami, co - zawsze działa niezmiernie silnie, a co nabrało - tragicznego patosu w katastrofie Titanica jak zresztą i we wszystkich innych morskich nieszczę­ ściach. - Nastrój pełnego morza jest czemuś tak silnem, żywiołowem i niezmiennem, że wydaje się równie intensywnem, że przeżywa się go zawsze z tym samym dre­ szczem, niezależnie od tego czy podróż na pełnem morzu trwa przez godzinę czy dwie, jak na kanale, czy przez parę dni; czy też przez tydzień. (Tydzień jest najdłuższym okre­ sem czasu jaki przeżyłem na pełnym morzu, między porta­ mi Hamburgiem a Funchalem na Maderze). Kanaryjskich znowu nieraz widziałem ryby latające, które zwłaszcza o ile morze jest niespokojne, wylatują z fal i na rozłożonych płetwach , jakby w olbrzymim skoku przeffuwają dość znaczne przestrzenie, nawet poprzez szerokość przedniego pokładu (dość zresztą nieznaczną). Inaczej znowu wygląda morze, jeśli się na nie patrzy z tylnego pokładu. Tam nie można się tak łatwo oderwać od poczucia, że się jest przyklejonym do statku, nie moż­ na się zatopić w czystej, niczem nie skażonej przestrzeni Oceanu i nieba. Nie tylko wyobrażenie, poczucie tego, że się ma przed sobą przestrzeń już przejechaną, już odbytą ale fizyczne ślady statku: srebrny pas na wodzie i brudne pasmo dymu w powietrzu nadają tej części morza specy­ ficzny charakter. Osobiście nie lubię tej strony widoku, która jednak o tyle czasami jest najwygodniejszą, o ile z przodu i po bokach jest zbyt silny wiatr. Na nowoczesnych, porządnie urządzonych statkach pasażerskich są umieszczone po bokach długie galerje, biegnące, nieraz w kilku piętrach jedne nad drugimi wzdłuż obu stron statku, czasem aż do samego tyłu, aż do 3/4 długości, czasem tylko wzdłuż środkowej części stat­ ku. Są one bardzo wygodne, zwykle bowiem przynajmniej jedna strona zasłonięta bywa od wiatru. Są zwykle przy­ kryte, tak że się ma wrażenie jakby się chodziło po wąskiem krużganku o bardzo subtelnych kolumnach i n i ­ skiem stropie. Ale właściwie mało się widzi morza i nie ma się bezpośredniej łączności z niem niejako, widać go tylko po jednej stronie, okrojone balustradą. Zresztą ten promenade-deck zwykle bywa zaludniony elegancką mniej więcej - publicznością, zastawiony deck-chair'ami, tak że się nadaje najmniej do - marzycielskiego upijania się nieskończonością. Pozatem morze po bokach parowca ma zawsze nieładne, podłużne fale biegnące od statku pod kątem ostrym: fale, które powstały od rozdarcia mo­ rza dziobem statku. Najpiękniejszym, najpoetyczniejszym jest zawsze przedni pokład! - Na bocznych pokładach, promenade-decka'ach można czasem, o ile jest silny bar­ dzo wiatr uprawiać specyficzny i niezmiernie zabawny sport. Zwykle od strony wiatru deski pokładu są całkiem mokre od piany morskiej i skutkiem tego ślizkie. Otóż można sobie tam urządzić ślizgawkę, analogiczną do tej, którą ulicznicy uprawiają na zamarzniętych rynsztokach.. Czasem wiatr bywa tak silny, że bez rozpędzania się moż­ na pod jego naciskiem jechać po śliskich deskach. Taki sport pamiętam uprawiałem ma „Gertrudzie Woermann [?]" jadąc na Wyspy Kanaryjskie. Przytem ponieważ fale dochodziły czasem aż do połowy tego pokładu (od strony wiatru), sport miał swój urok pewnego ryzyka - przynaj­ mniej przemoczenia aż do suchej nitki. Zresztą nie tylko zależnie od tego, jakiem jest morze i niebo, zależy widok pełnego morza. Zmienia się on istot­ nie w zależności od tego z jakiego punktu na statku wy­ glądamy. Całkiem innem jest nastrój morza z samego dzioba, tam gdzie naokoło nie widać nic tylko wodę i nie­ bo; gdzie się zupełnie zapomina o tern, że się za sobą wle­ cze ciężki kadłub statku, a myśl i dusza cala lotem bezcie­ lesnym biegnie w dal, przed siebie. Całemi godzinami przesiadywałem tam, wgnieciony między dwa zbiegające się bale czy szyny żelazne. O ile morze jest wzburzone wra­ żenia tu są wprost wściekłe: chwilami wznoszę się nad przepaścią, to znowu olbrzymia góra idzie na mnie. Oczy­ wiście o ile morze jest bardzo wzburzone nie można stać nie tylko na dziobie, ale nawet w ogóle na przednim po­ kładzie, który co chwila jest pod wodą. Jeżeli statek jest blisko lądu często towarzyszą mu delfiny, które zawsze płyną tuż koło szpicu, co chwila wyskakując, pełnym wdzięku ruchem, ponad wodą. Na Atlantyku, koło Wysp Ale wracając na Kanał, nastrój pełnego morza opano­ wuje mnie zawsze podczas tego krótkiego przejazdu i przecina niejako pasmo wrażeń kontynentalnych od na­ stroju W. Brytanii. Pomiędzy zgiełk i chaos, jaki stwarza zawsze podróż koleją, rozsuwa się ta krótka a jednak nie- 73 �Bronisław Malinowski • A N O T H E N I FEEL A STRANGE UNREST Canary Islands on board the Gertrude Woermann [?]. The waves sometimes reached halfway up the deck (windside), lending an exciting whiff of danger to the game - one at least risked getting soaked to the bone. back by a hill and open to the sea in front. The city of Dover spreads out across the entire valley and onto the slopes of the surrounding hills. The view has its charm, particularly as a first view of England and its unique landscape. This uniqueness mainly results from the fact that the air in England is much more humid than on the Continent, thanks to which my eyes gain a totally new perspective and I experience a number of heretofore unknown visual effects. The horizon is very narrow, distant objects disappearing into a blue fog which at times goes into a deep sapphire hue. Objects that are closer seem incredibly soft-contoured, the colours considerably toned down, which makes the hills at the back of the Dover valley look much bigger and more impressive. The landscape and architecture are truly magnificent. To the right, perched on a flat-topped cliff, Dover Castle spreads out majestically. To the left, as a pendant, is an army barracks or some other building. The harbour itself is quite pretty, with two stone piers like two outstretched arms and a broad berthing dock. But the most beautiful element are undoubtedly the limestone cliffs, celebrated in the song The White Cliffs of England and shining from afar like the fangs of Britain's lion. The sea crashing at their foot surrounds the whole island with a silver belt. This picture and the atmosphere it conveys forms the essence of England's insularity - that which we frequently dwell upon in our imaginings about this vast, flat country that is now emerging before us from the green sea waves. But to get back to the channel crossing: always when I take the short passage I succumb to the mood of the open sea, which in a way separates my continental impressions from my British ones. Amidst the noise and bustle typical for railway travel this short - and at the same time immeasurable - moment of translucent emptiness extends the day and puts a distance between both worlds. During this time I go through mental states completely different from those I experience before and afterwards. I begin to yearn for things that were once signs of best-possible developments, things born in secluded brooding. A n instinctive inner asceticism rises up in me with the violence and insistence of a bad conscience, pushing me on to embrace the world in the simplest and purest way - in the manner of the vast sea and the skies above it. These thoughts, which I am sometimes not fully aware of, tend to permeate everything around with an intangible sadness and a yearning devoid of a definite object and with no consolation in sight. These thoughts carry with them a cry for a new life, the wish to wrench myself away from my own self... In their light one can frequently notice things that are usually concealed and reach the innermost vestiges of one's soul, whose existence one hadn't even dreamt of before! A n d then I feel a strange unrest. I walk nervously about the deck, sometimes looking for solutions close at hand. I gaze into my fellow travellers' faces. The human mixture crossing the channel is often quite amusing to watch: thoroughbred Englishmen, continental riff-raff and British-resident foreigners with their funny masquerade of "Englishness". The latter are easy to notice (I myself belong to this woeful and ridiculous category). Arriving in a country on an island differs greatly from ordinary border crossings. Here, visitors see their destination before them as a whole, confined unit and although in England's case it is impossible to see its entirety, nevertheless the white coastline, emerging slowly from the bluish fog over the silvery sea-waves, seems to stand as a symbol for this whole, huge piece of land and our thoughts feel like flying towards distant territories beyond our field of vision. Arriving here is something complete, something of a physical reality that can be truly felt, the beauty of the landscape and uniqueness of the situations one experiences enhanced by the poetry of our mind pictures. This has nothing to do with today's accursed trend of travelling by rail, where you notice you've crossed from one country into another by the galloons on the conductor's uniform or a change in the colour of the coach upholstery (travellers able to afford luxury train compartments are spared even that). Arriving on a new continent by sea always carries with it the primeval, mysterious force of something new slowly emerging and taking shape from nothingness. Something out of a dark-blue distance, the depths of a murky darkness, that gradually begins to grow and take shape before our eyes and whose true Beautiful womens' faces are, of course, a focal point in my fallen metaphysician's reverie. My yearning, born from the dark blue depths of the sea, could well find relief in a pair of deep blue eyes! This realisation throws me back to my wanderings through the green desert, but memories keep coming back... Until suddenly the fog — ever-present here - slowly reveals a shape that is more distinct. From a distance it is at first hard to tell if it isn't a bank of white clouds low over the water, but slowly the forms become clearer: elegant white cliffs appear between the bright-green expanse of sea and the sky. Two broad cliff banks appear before our eyes with increasing clarity, the coast running off to the right and left. O n the left is the southern coast, on the right the eastern shoreline, its lime cliffs soon giving way to the flatlands surrounding the wide bay of the Thames estuary. Between the walls is a wide valley, closed at the 74 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ nam zupełnie nieznanych. Horyzont jest bardzo mały. Dalsze plany nikną, stopione w niebieskiej mgle, która w oddali przechodzi czasem w głęboki szafir. Bliższe przedmioty wychodzą dziwnie miękko; barwy wszystkie są zmodyfikowane i stonowane znacznie bardziej. W dolinie Dovru dalszy plan, pagórki stojące z tyłu wydają się przez to także znacznie większe, bardziej imponujące. Przytem linie, architektura pejzażu jest rzeczywiście piękna. Na prawo na szczycie ściętej skały szeroko, majestatycznie rozkłada się Dover Castle. Na lewo, jako pendant, na drugim pagórku koszary, czy inny budynek. Sam port jest wcale niebrzydki, dwa kamienne wały (piers, po angiel­ sku) obejmują, jak dwa wyciągnięte ramiona, szeroki ba­ sen przystani. Ale najpiękniejsze w krajobrazie są niewąt­ pliwie skały wapienne, sławione w piosence patrijotycznej „the white cliffs of England", z daleka połyskujące jak kły lwa brytyjskiego. A u stóp ich morze rozbija się i otacza wyspę „opaską srebrną", „the silver belt". Ten widok za­ wiera w sobie, streszcza swoim nastrojem całą „wyspiarskość" Anglii, te wszystkie przeczucia i wyobrażenia jakie się ma o tym olbrzymim płaskim kraju, który tak oto przed nami wyłania się z zielonych fal morza. Całkiem in­ aczej odbywa się przyjazd do kraju, który jest wyspą, niż zwykłe przekroczenie granicy. Wyspę ma się przed sobą, jako pewną całość integralną, ograniczoną. I jakkolwiek, w wypadku Anglii przynajmniej, nie można objąć okiem jej całości, niemniej ten biały brzeg, wyłaniający się z po­ woli z mgły sinej, ponad srebrzystą pianą fal - symbolizu­ je niejako całą olbrzymią wyspę i myślą ogarnia się dale­ kie obszary, leżące poza tern co widać! Przyjazd jest tutaj czemś kompletnem, czego fizyczną realność przeżywa się rzeczywiście, w czem poezji wyobrażeń i sytuacji odpowia­ da piękno widoków i swoistość przeżyć. To nie ta przeklę­ ta współczesna technika podróżowania koleją, gdzie zmianę kraju poznaje się po galonach konduktora i kolo­ rze obić wagonu; podróżnym którzy mogą sobie zapłacić train de luxe nawet te wrażenia bywają oszczędzane. Do­ jazd morzem do jakiegoś nowego kontynentu ma w sobie zawsze tę pierwotną, tajemniczą moc rzeczy nowych, które powoli powstają, jakby stwarzane, ucieleśniane z ni­ cości; powstają z sinej dali i z głębi mglistego mroku i w oczach, nieznacznie rosną i przybierają kształt, który odgadną[ć] się staramy zanim w swej pełni stanie przed nami. Pamiętam nieopisane wrażenie, które miałem podróżując pierwszy raz po morzu Śródziemnem. Nad brzegiem morza siedząc w cudownej zatoce, gdzie wśród gaju pinii i długich szpalerów aloesu i erica arborea nikt nie zakłócał piękna i samotności jesiennych dni, czytałem Odyseję, po grecku, ucząc się do matury. Byłem po cięż­ kiej chorobie, wycieńczony i tak przygnębiony, że nawet cudowne słońce nie uśmiechało się do mnie; nie wolno mi wówczas było czytać samemu i lekarze stawiali bardzo ponure horoskopy dla mojego wzroku. Matka pracowała ze mną. Powoli przychodziłem do sił i całe piękno, - upa- objęta chwila przejrzystej pustki, która wydłuża ten dzień i stwarza odległość między temi dwoma pasmami przeżyć. Przez chwilę tą przechodzą stany psychiczne tak zupełnie odmienne od innych rzeczy, które poprzedzają i następu­ ją. Rodzi się tęsknota za rzeczami, które kiedyś były zna­ kami najlepszego rozwoju, za rzeczami, które rodzą się z samotniczej kontemplacji gwałtownie i z natarczywością wyrzutów sumienia budzą się instynkty wewnętrznej ascezy, która pcha do objęcia świata w formie najprostszej i najczystszej - takiej, jak to morze rozległe i niebo nad niem. Rzeczy te, które czasem nawet nie dochodzą do pełnego uświadomienia, czasem tylko przenikają wszystko wokoło jakimś niewidzialnym smutkiem i tęsknotą bez przedmiotu i ukojenia, rzeczy, które niosą w sobie krzyk za życiem nowem, za wyrwaniem się, oddaleniem od same­ go siebie....W świetle ich można czasem dojrzeć dużo rze­ czy w ogóle ukrytych i dotrzeć do zakamarków własnej duszy, o których istnieniu przedtem się nie śniło - ! Ogar­ nia mnie wówczas dziwny niepokój. Chodzę szybko po pokładzie. Czasem szukam czegoś „pod ręką"; przeglądam twarze towarzyszów podróży: publiczność jadąca przez ka­ nał jest często zabawna: mieszanina czystej krwi anglików i hołoty kontynentalnej i ta zabawna maskarada cudzo­ ziemców, którzy mieszkają w Anglii i którzy się „przyanglizowali". Poznać ich łatwo na pierwszy rzut oka! (Ja sam należę do tej, pogardy godnej i komicznej kategorji). Twa­ rze pięknych kobiet są oczywiście punktami orietacji w tym przeglądzie upadłego metafizyka. Tęsknota zrodzo­ na z sinej głębiny morza rada by się zaspokoić w spojrze­ niu pary niebieskich oczu! Uświadomienie takiej rzeczy odrzuca mnie nazad na wędrówkę po zielonej pustyni. Czasem wspomnienia przychodzą... Aż oto z mgły, która tu jest wieczna, powoli wyłaniają się jakieś bardziej okre­ ślone formy. Z daleka trudno się zorjentować początkowo, czy to nie są białe chmury leżące nisko tuż nad wodą; ale powoli widać coraz wyraźniej: pomiędzy jasno zieloną przestrzeń morza i nieba zaznaczają się elegancko zaryso­ wane białe skały. Przed nami dwie szerokie ściany wyła­ niają się coraz wyraźniej; na prawo i na lewo brzeg ucie­ ka; na lewo południowe wybrzeże, na prawo wschodni brzeg, na którym skały wapienne kończą się niedługo i ustępują miejsca płaskim przestrzeniom, otaczającym szeroką zatokę u ujścia Tamizy. Pomiędzy dwoma ściana­ mi otwiera się szeroka dolina, zamknięta z tyłu pagórkiem z przodu otwierająca się na morze; całą szerokość dolinki zajmuje miasto Dover, które pozatem rozpina się naokoło na pochyłości pagórków otaczających. Widok jego ma pe­ wien urok, zwłaszcza jako pierwsze powitanie Anglii, pierwsze wrażenie krajobrazu angielskiego z całym jego specyficznym charmem. Charm ten polega w pierwszej li­ nii na tern, że powietrze w Anglii jest bez porównania bar­ dziej przesycone wilgocią niż np. u nas i wogóle gdziekol­ wiek na kontynencie. Z tego powodu powstaje zupełnie inna perspektywa powietrzna i szereg efektów malarskich 75 �Bronisław Malinowski • A N D T H E N I FEEL A S T R A N G E UNREST form we attempt to guess at even before we see it i n full. I still remember the indescribable sensations I felt on my first trip to the Mediterranean. Sitting on the shore of a beautiful bay among pine groves and long rows of aloe and erica arborea and with no one disturbing the beauty and seclusion of the autumn days, I read the Odyssey i n Greek, cramming for my GCE. I was emaciated and exhausted after a serious illness and so downcast that I didn't even notice the wonderful sun smiling down at me. A t the time I'd been forbidden to read by myself, doctors having made sad forecasts regarding my eyesight, and my mother worked with me. But slowly my strength returned and I experienced the entire intoxicating beauty of life stirring i n me. I experienced it - and the distant, dark-blue sea, the stone-walled olive groves on round, gently-sloping hills and the gravel paths on which I walked next to the seashore. One of them ran the length of the bay to a chapel standing on the other (South) end. I think it was called S-ta Maria Anunziata. Sometimes, when I felt better, I accompanied my mother to the town, Luosin piccolo, along a path leading over a hill and cutting across a piece of headland fencing off our bay, Cigale, from the town and its harbour. I can remember walking to the harbour quite late on one moonlit evening, just after sunset. The town was empty, as if deserted, barges topped with dark sails rocked on the silent water i n the warm, soft air. The smell of burning oil and the quick, resonant, well-rounded sound of Italian. From a distance I heard someone singing, "Ninetta mia Son' barcarola, Sono del'arte e sono gentile, Nell mia barca se vuoi venire, Sull' alto mare andaremo...". I remember this moment, its scent and melody, very vividly. Until this day it awakens i n me the atmosphere of those days: an unconscious, much-longed-for fulfilment of my own, idealised picture of Italy which reality was later to destroy. But I still have it i n my memory, I still know that land of unknown happiness that was so close to me for a moment, almost mine, although my feet will never tread that soil again! advantages i n the other. For me, certain phrases in the Odyssey stood for the concrete shape taken on by the gush of life that at the time poured over me from innermost sources. Besides language and sound, I was also fascinated by the slowly unravelling pictures portraying the divine wanderer's adventures, and the ocean (particularly the seaborne adventures). W i t h indescribable yearning my eyes and thoughts reached out through the narrow mouth of the bay towards the wide, violet-hued sea. I glided over its smooth, broad surface far, far away to Ithaca, embraced Italy and went on to Sicily, home of Polyphemus. Once there I turned the other way, towards the waters of the Black Sea, where Odysseus' wanderings began, and on to the coast of Egypt, land of the lotus-eaters. Both the sea and the territory i n those parts seemed strangely deep, mysterious, as if shrouded by some kind of blue fog hanging over the sea like darkness. A n d I simply could not believe that the waters on whose shores I sat and which washed my feet were part of the same sea that disappeared somewhere into the darkness of tales and legends so distant that our imagination is barely able to embrace them. After a few days in Cigale I boarded a ship and travelled south, chasing the shadows of my thoughts in vain. They escaped me like night fleeing the Sun and before my eyes I only had the same old sea, pushing me on into the distance and playing on my yearning, and the wonderful coastline with its vine and olive groves, naked cliffs and small, white-walled towns. But I still remember vividly the feelings I had when I awoke shortly before arriving i n Ragusa. I don't know why, but this was the first time I felt I was truly traversing the waters of this wonderful Mediterranean basin which gave birth to the antique world and its culture and where - on similar clear, sunny mornings - Roman triremes sailed peacefully along the brightly-lit, laughing coast. We sailed along the Dalmatian coast, stopping for sightseeing at all the larger cities. This trip impressed me deeply, perhaps because I'd been prepared for it by my longing, by an inner silence in which thoughts without shape or content but incredibly strong, like rays of light signalling life, had the chance to develop freely. A t that time I was deeply under the impression of the poetic beauty of Homer's Odyssey. The scanned sounds of Greek were only partly comprehensible to me and completely alien as a spoken language, a tool permitting direct communication of inner content, which was exactly why they provoked an exuberance of strangely vivid impressions and sensations. Poetry i n a language well known to me, where I rather feel than understand words, in a language uncontaminated by everyday usage, has its own strength and charm. Here, it is as if language consisted of names, each describing a separate and individual state of the soul. Naturally, poetry in one's own mother tongue is the most appropriate and best understood, but there are also The first port, Zara, impressed me deeply - it was the first true example of an Italian small town I'd encountered. I searched its narrow, dark alleys, along which people strolled as if along cobbled corridors, its little churches colourfully concealed amongst the houses, and the town's entire, dirty, laziarone -Vike: bustle for an embodiment of all the formless, foggy and disorganised thoughts and dreams I'd had so many times in connection with the magic name: Italy. This stony materialisation of puny, dispersed imaginings, this 2 76 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ jające szczęście budzącego się we mnie życia, przeżyłem i przelałem na dalekie, sine morze; na gaje oliwne wśród kamiennych wałów, położone na łagodnych stokach okrągłych pagórków; na drogi wysypane żwirem po których można było chodzić nad samym brzegiem morza. Jedna dróżka prowadziła nad zatoką, wzdłuż, aż do ka­ pliczki, która stała na drugim końcu zatoki, południowym - S-ta Maria Anunziata, zdaje mi się. Czasem, już jak czu­ łem się zdrowszy, chodziłem z Matką do miasteczka (Luosin piccolo - ) drogą poprzez pagórek, przecinającą przy­ lądek, który odgradzał naszą zatokę, Cigale, od portu miasteczka. Pamiętam taki jakiś wieczór księżycowy, kie­ dy późno dosyć, zaraz po zachodzie słońca dochodziłem do portu. Miasto bardzo puste, prawie jak wymarłe; na ci­ chej wodzie kołyszą się w ciepłem, miękkiem powietrzu barki o ciemnych żaglach; zapach oliwy smażonej i szyb­ ka, dźwięczna, okrągła mowa włoska; z daleka słychać piosenkę: „Ninetta mia S o ń barcarola - Sono del'arte e sono gentile - Nell mia barca se vuoi venire - Sull' al­ to mare andaremo...". Pamiętam dobrze tę chwilę, jej za­ pach i jej melodję - która do dziś dnia budzi we mnie treść tej epoki: nieświadome, wytęsknione ujęcie włoskości w jakiejś wyidealizowanej, mojej własnej formie, którą rzeczywistość później zabiła. Ale we wspomnieniu mam ją jeszcze, znam jeszcze ten kraj nieznanego szczęścia, które przez chwilę było mi bliskiem, prawie mojem; ale stopy moje już tam nie powrócą! Wówczas byłem bardzo przejęty pięknością Homera: poezją Odysei. Dźwięki skandowanej greczyzny, na wpół mi tylko zrozumiałe; a raczej obce mi zupełnie jako mo­ wa, jako narzędzie bezpośredniego wypowiedzenia treści wewnętrznych - kojarzyły się właśnie dla tego w dziwnie plastyczny sposób z całym natłokiem bujnie rozwijających się wrażeń i odczuć. Poezja w języku dobrze mi znanym, w którym się bardziej przeczuwa, niż rozumie słowo; w ję­ zyku nie skalanym codziennością i powszedniością użyt­ ku, ma swój własny czar i potęgę. Jest to jakby język skła­ dający się z imion własnych, oznaczających indywidualnie tyleż swoistych stanów duszy. Oczywiście poezja w języku ojczystym, własnym jest tą właściwie i w pełni zrozumia­ ną poezją, ale tamta ma też swoją wartość. Dla mnie nie­ które frazesy z Odysei były tym konkretnym kształtem, w który zesztywniała owa fala życia, zalewająca mnie wówczas z źródeł najgłębszych. Poza językiem równolegle z dźwiękami fascynowały mnie też obrazy, powoli rozta­ czające się przedemną, treść przygód boskiego tułacza i , zwłaszcza, scena tych przygód - morze. Z nieopisaną tęsk­ notą wybiegałem, poprzez wąski otwór zatoki, oczami i myślą na szerokie, „fiołkowe" morze; ślizgałem się po je­ go gładkiej, szerokiej powierzchni, hen, daleko aż ku brze­ gom Itaki, obejmowałem Włochy i szedłem ku Sycylii, ku ojczyźnie Polifema; i tam daleko, w przeciwną stronę ku wodom Pontu skąd się tułaczka Odyseja zaczęła i ku brze­ gom Egiptu, gdzie mieszkali Lotofagowie. I morze tamto, przestrzeń tamta raczej wydawała mi się dziwnie głęboka, czy tajemnicza, jakby otoczoną jakąś mgłą błękitną, która nad morzem zwisała, jak noc. I wprost nie chciało mi się wierzyć że ta oto woda, nad którą siedzę, która do stóp moich dobiega, to część tego samego - morza, które tam dalej gubi się w mroku legendy, staje się baśnią, ledwo do­ stępną wyobraźni. A potem po parodniowym pobycie w Cigale, wsiadłem na statek i pojechałem na południe, ścigać cienie mej my­ śli - próżna pogoń! Pierzchają, jak noc przed słońcem i przed sobą mam zawsze tylko to samo morze rzeczywiste, które tylko ciągle pcha w dal i mami tęsknotą; i brzeg wspaniały, winnice i gaje oliwne, skały nagie i miasteczka o białych murach. Ale pamiętam dobrze moje uczucia jak się obudziłem dojeżdżając do Raguzy. Nie wiem dlaczego, ale po raz pierwszy miałem wrażenie poczucia, że jestem na wodach tego wspaniałego basenu Śródziemnego, nad którym wyhodowała się cała kultura świata starożytnego, gdzie w taki sam ranek pogodny i słoneczny spokojnie płynęły (?!) trireny rzymskie nad oświetlonym jasno - , śmiejącym się brzegiem. Jechaliśmy wówczas statkiem wzdłuż brzegów Dalmacji, zajeżdżając po kolei do wszyst­ kich większych miast i zwiedzając je. Podróż ta zrobiła na mnie silne wrażenie, właśnie dlatego, być może, że byłem do niej przygotowany długą tęsknotą, ciszą wewnętrzną, w której owe rzeczy bez kształtu i bez treści, a tak nie­ zmiernie silne, owe promienie zwiastujące życie, mogą rozwijać się swobodnie. Pierwszy port: Zara zaciekawił mnie niezmiernie jako pierwszy okaz małego miasteczka włoskiego, jaki widzia­ łem. Dopatrywałem się w ciasnych, ciemnych uliczkach, gdzie ludzie chodzili sobie, jakby po jakiś korytarzach bru­ kowanych, w kościółkach malowniczo ukrytych między domami, w życiu, brudnem i lazzarońskiem ucieleśnienia tych wszystkich myśli i marzeń bez formy, a raczej o for­ mie mglistej, niezintegrowanej, które miałem tyle razy w związku z tym imieniem magicznym Włochy! Takie ucieleśnienie kamienne myśli małych i rozproszonych, ta­ kie zcałkowanie w żywą istotę tego co gdzieś znajdowało się [w] kraju snów, stanowi dla mnie jeden z największych uroków podróżowania. W tych wrażeniach, które zawsze zstępują niespodzianie, podróż bywa rzeczywiście piękna; tak jak miłość, która w życiu stwarza to, za czem tęskni­ my, ale nie śmiemy prawie wierzyć w jego rzeczywistość. Czasem to ucieleśnione marzenie występuje tak nagle, tak niespodzianie, uderza w umysł zmęczony i przysypany pyłem wrażeń trywjalnych, tak potężną kaskadą piękna oczyszczającego i trwożnego, że staje jak sen ucieleśniony; że posiada równocześnie urok tajemniczy snu i życiem tryskającą intensywność jawy. Pamiętam taki był mój pierwszy przyjazd do Wenecji. Zmęczony, zwiedzaniem Wiednia w upalne i suche dni Wrześniowe, wyczerpany spacerem po grotach Postoiny, wsiadłem z Matką późno popołudniu w pociąg, jadący do Wenecji. Byłem tak prze2 77 �Bronisław Malinowski • A N D T H E N I FEEL A STRANGE UNREST BI A A L Z Lo W со pe ck en M M Fe­ ar w: H ri­ ch ftl e 1 C( о w b tl \i h d - integration into a living organism of that which had been hidden somewhere within the realm of dreams, is for me one of the greatest attractions of travelling. These sensations, which always come down on one unexpectedly, are what makes a journey really beautiful - like love, which brings into our lives what we crave after but in whose existence we barely dare to believe. A t times such materialisations of dreams appear quite suddenly and unexpectedly, attacking a mind exhausted and dimmed with the dust of trivial impressions with such mighty cascades of purifying and intimidating beauty that they seem like dreams come true, possessing both the mysterious charm of the dreamlike and the life-spurting intensity of the material world. Such, I remember, was my first-ever arrival in Venice. Tired after several hot, dry September days spent sightseeing Vienna and exhausted after a trek through the caves of Postoina, my mother and I boarded a late-afternoon train to Venice. I was so full of impressions that I began conversing with my fellow-travellers, a Jewish salesman and his wife. I remember I became fully immersed i n a dialectical debate about anti-Semitism, Austria's internal policies, etc. I fell into a state of passive exhaustion and nervous excitement, experiencing the well-known external symptoms of rail travel: the monotonous clatter of the wheels on the tracks, the blurred, winking lamplight, the typical hoarseness of voices raised to overshout the train's noise and the dirty-yellow upholstery of the 3rd-class coach. To this one may add a medley of mental pictures, anxiety about finding convenient and cheap quarters for the night, a sense of helplessness and a feeling that one is at war with that part of humanity with which one is directly confronted. The railway station, the luggage porters and the host of hotel servants only served to enhance the extreme banality of my first arrival i n Venice. The station entrance opens directly onto the Canale Grande. Suddenly, I was struck by the silence of the clear, moonlit night. The yellow glare of streetlamps reflected i n the delicately rippling water, dispersing in the silvery-bluish light. The sound of water splashing quietly against stone steps seemed so uncanny, so distinctly characteristic of Venice's deepest soul - white marble washed with green water, the waves of the lagoon reflecting the Gothic turrets of the palaces and, further on, fishing settlements, sand and muddy, flat banks. We boarded a gondola which took us through some narrow side canals, every now and then returning to the Canale Grande. Shapes I knew well from the shadows of my dreams appeared before me. I listened to the names with a shiver, a strange feeling of happiness, as if I were experiencing a grand moment, as if all these great things were only materialising now. A base though common - symptom of self-centredeness (though perhaps my feelings were not all that undignified - after all, at the time I only felt what I felt and was driven solely by my enthusiasm). Chiesa degli Scalzi, Palazzo Vendzamin (Veneziani) - Calerghi, Palazzo Foscari - I still remember the names 1 heard that night until this day. © Copyright by Helena Wayne Manuscript transcription and editing: Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz Translated by Maciej Bańkowski Notes 1 "Mrs. N . " , or A n n a Brunton, is a native of South Africa, not N e w Zealand (it seems that Malinowski wanted to conceal her identity here). A n n a Brunton appears in the diaries as an " n " enclosed in a circle. N i n a Stirling, another woman encountered in Australia, appears as a capital N . Malinowski met A n n a Brunton during his studies in Leipzig (1908-1910), where she was a music student. T h e r e is evidence of their trips to Switzerland in Malinowski's diaries from that period. Malinowski and A n n a Brunton corresponded with each other for some time following Anna's return to South Africa and met again when she visited England in 1929 (cf. Helena Wayne: Bronisbw Malinowski: The Influence Of Women On His Life and Work). 2 Lazzarone: any of a class of homeless beggars usually found on the streets of Naples. �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ sycony wrażeniami, że zacząłem rozmawiać z towarzysza­ mi podróży: komiwojażerem Żydowskim i jego żoną. Pa­ miętam cały zatonąłem w djalektyczną dyskusję o antyse­ mityzmie, polityce wewnętrznej Austrji i t.p. Wpadłem w ten stan biernego przemęczenia i podniecenia nerwo­ wego; jednostajny stukot kół o szyny, brudne, mrugające światło lampy, ochrypłe głosy któremi się zawsze mówi, ażeby przekrzyczeć hałas pociągu, brudno-żółte wnętrze wagonu 3. klasy - oto elementy zewnętrzne dobrze zna­ nego nastroju kolejowego. Do tego dodać jeszcze kalejdo­ skop obrazów pamięciowych, niepokój czy się dostanie ła­ two, wygodnie i tanio schronienie na noc - bezradność pewna i poczucie, że się jest na stopie wojennej z ta czę­ ścią ludzkości, z którą się ma bezpośrednio do czynienia. Dworzec kolejowy w Wenecji, tragarze, banda służących hotelowych, to wszystko jeszcze przyczyniło się do zaak­ centowania tej niezmiernie banalnej formy, w której po raz pierwszy znalazłem się na lagunie. Z dworca wychodzi się bezpośrednio na Canal Grande. Nagle uderzyła mnie cisza jasnej nocy księżycowej. W srebrnem, niebieskawym świetle żółte światła latarni, pryskające w odbiciu na lek­ ko falującej wodzie. Cicho pluskała woda o kamienne schody i ten szmer tak dziwny m i się wydał, tak dużo mówił odrazu o tej najgłębszej istocie Wenecji - o mar­ murach białych, oblanych zieloną wodą, o falach laguny, w których przeglądają się gotyckie koronki pałaców, i które tam daleko oblewają wioski rybackie i piaski i muliste brzegi płaskie. Wsiedliśmy w gondolę, która nas wio­ zła, trochę przez wąskie kanały boczne, chwilami wypły­ wała znów na Canal Grande. Kształty dobrze mi znane, wymarzone z cieniów występowały przedemną; słyszałem 79 nazwy, ze drżeniem, z dziwnym uczuciem radości, jakgdybym przeżywał wielką chwilę, jakby te wielkie rzeczy do­ piero teraz się urzeczywistniały; upokarzający symptom, ogólnego zresztą egocentryzmu - zresztą może nawet nie upokarzający - przecież wtenczas czułem zupełnie tylko tamto i byłem tylko przepełniony entuzjazmem. Chiesa degli Scalzi, Palazzo Vendzamin (Veneziani) - Calerghi; Palazzo Foscari - te nazwy do dziś pamiętam z owej nocy. © Copyright by Helena Wayne Transkrypcja z rękopisu i opr. Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz Przypisy „Mrs N . " to A n n a Brunton, pochodząca z Południowej Afry­ ki, nie Nowej Zelandii (wydaje się, że Malinowski chciał jak­ by ukryć jej tożsamość tutaj). Jej postać pojawia się w dzien­ nikach w zakteślonym kółkiem „n". Inna kobieta, spotkana później w Australii, N i n a Stirling występuje pod „pełnym N . " . Malinowski poznał A n n ę Brunton w czasie swoich stu­ diów w Lipsku (1908-1910), kiedy studiowała tam muzykę. Można znaleźć świadectwa o ich podróżach do Szwajcarii w jego dziennikach z tego okresu. G d y powróciła do Połu­ dniowej Afryki, przez pewien czas korespondowali ze sobą. Spotkali się ponownie, gdy odwiedziła Anglię w 1929 roku (por. Helena Wayne, Bronisław Malinowski: wpływ kobiet jego tycie i dzieło) lazaron - przest. łazik, bezdomny włóczęga (neopolitański), żyjący z dorywczych posług albo żebraniny; wł. lazzarone. na � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/280bd1b2ec1805acc0ef69f38af1df7e.pdf eddc2717afd82965dae3b3679d60328c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1699 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1572 Title A name given to the resource Andrzej Lepper - chłopski przywódca charyzmatyczny? / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.47-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa A N D R Z E J LEPPER - CHŁOPSKI PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? ( W I Z E R U N E K M E D I A L N Y PRZEWODNICZĄCEGO „SAMOOBRONY") WSTĘP T e r m i n „ p r z y w ó d c a charyzmatyczny" w p r o w a d z i ł do nauk społecznych M a x Weber, by określić zespół cech o s o b o w o ś c i o w y c h , k t ó r e umożliwiają jednostce zdobycie w społeczności autorytetu pozwalającego na skuteczne sprawowanie w ł a d z y politycznej b ą d ź religijnej. Weber wyróżnił trzy „ c z y s t e " typy p r z y w ó d z t w a : tradycyjne, legalne (racjonalne) i charyzmatyczne. Przy­ w ó d z t w o charyzmatyczne, j a k pisze Orzechowski (1984, s. 286), było jego swoistą pasją b a d a w c z ą . U w a ż a ł , że charyzma najpełniej i najadekwatniej w y r a ż a istotę p o l i t y k i j a k o sfery życia społecznego oraz „ z a w o d u i p o w o ł a ­ n i a " . Charyzma (w przeciwieństwie do p r z y w ó d z t w a tradycyjnego i legalnego) była zjawiskiem t r w a ł y m , występującym we wszystkich epokach dziejowych, j a k b y ponadustrojowym, współistniejącym i k o n k u r u j ą c y m z charakterystycz­ n y m i dla tych epok t y p a m i p r z y w ó d z t w a . Weber postrzegał c h a r y z m ę głównie j a k o zjawisko typowe dla sytuacji k r a ń c o w y c h i p r z e ł o m o w y c h w rozwoju określonej sfery życia społecznego, epoki czy narodu. Jej naturalnym ś r o d o w i ­ skiem są „czasy p r z e ł o m u , kryzysu władzy, idei", elit p r z y w ó d c z y c h , form i metod r z ą d z e n i a . R o d z i się w ó w c z a s naturalne zapotrzebowanie na nowe idee, a p o s t o ł ó w i b o j o w n i k ó w o ich urzeczywistnienie. Misję a p o s t o ł a i bojow­ nika, organizatora w a l k i przeciw zastanym w a r u n k o m spełnia właśnie przy­ w ó d c a charyzmatyczny. Charyzma zwraca się zatem przeciw „zastanej rzeczy­ w i s t o ś c i " , tradycyjnemu ładowi, systemowi wartości. W ten s p o s ó b stanowi czynnik dziejotwórczy o decydującym znaczeniu, t w o r z ą c y nowy ład, torujący d r o g ę n o w y m ideom i w a r t o ś c i o m . P r z y w ó d c a charyzmatyczny pojawia się więc w określonej sytuacji społecz­ nego zapotrzebowania. Potrafi z a p a n o w a ć nad t ą sytuacją p o d p o r z ą d k o w u j ą c sobie masy i p o k i e r o w a ć je zgodnie ze swoją wolą. W weberowskiej inter­ pretacji jest to człowiek posiadający wyjątkowe talenty a w szczególności z d o l n o ś c i magiczne, moc ducha i m o w y , wyróżniający się niezwykłym boha­ terstwem, cieszący się posłuszeństwem uczniów i w y z n a w c ó w wyłącznie z racji czysto osobistych, niecodziennych cech, dzięki k t ó r y m grupuje w o k ó ł siebie �48 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA z w o l e n n i k ó w , a nie z uwagi na zajmowane stanowisko lub przejętą zgodnie z t r a d y c j ą g o d n o ś ć . A u t o r y t e t charyzmatyczny opiera się na wierze w p r o ­ roka, na osobistym „ u z n a n i u " dla bohatera wojennego, bohatera ulicy lub demagoga i upada wraz z n i m . W i a r a i uznanie są o b o w i ą z k i e m , k t ó r e g o dopełnienia wymaga dla siebie p r z y w ó d c a legitymujący się c h a r y z m ą , a k t ó r e g o naruszenie karci. P o d s t a w ą autorytetu, prestiżu charyzmatycznego p r z y w ó d c y , trwałości jego panowania i w ł a d z y jest sukces. Gdy powodzenie go opuszcza, jego panowanie jest z a g r o ż o n e , traci moc (Orzechowski 1984, s. 286-293). 1 N a weberowskie rozumienie dziejowej r o l i p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych s k ł a d a ł o się t o , iż: a) pojawiają się w epokach społecznych i politycznych p r z e ł o m ó w ; b) występują przeciwko zastanym w a r u n k o m i ich reprezentan­ tom; c) w s k a z u j ą masom ideał przyszłości i d r o g ę „ k u lepszym brzegom i czasom", głoszą nowe idee, wartości, normy, k t ó r e wyrażają myśli i nastroje opozycyjne, a r t y k u ł u j ą potrzeby i cele w a l k i ; d) ogniskują na sobie d z i a ł a n i a mas przeciwko zastanemu ładowi; e) p o d e j m u j ą decyzje w s p o s ó b odpowie­ dzialny (samotnie) t y l k o na w ł a s n e ryzyko; f) posługują się ś r o d k a m i „ r e w o l u ­ cyjnego" przymusu i przemocy, aby u t o r o w a ć d r o g ę n o w y m ideom, stosun­ k o m społecznym i t d . (Orzechowski 1984, s. 291). W ostatnich latach charyzma (charyzmat) stała się pojęciem niezwykle popularnym, a nawet n a d u ż y w a n y m w języku publicystyki i p o l i t y k i . W y n i k a to głównie z d w ó c h p o w o d ó w . Pierwszym jest w y r a ź n i e manifestowana i od­ czuwana t ę s k n o t a społeczna i społeczne zapotrzebowanie na p r z y w ó d c ó w cha­ ryzmatycznych, z k t ó r y m i masy m o g ł y b y się identyfikować (stąd ich k w a l i f i ­ kowanie w kategoriach politycznie i etycznie pozytywnych). D r u g i m jest świa­ d o m o ś ć , że charyzma nie należy do zjawisk codziennych, naturalnych, lecz pojawia się rzadko, w sytuacjach kryzysu starych struktur i a p a r a t ó w b i u ­ rokratycznych. W e współczesnej publicystyce charyzmie nadaje się inne niż u Webera interpretacje. N i e jest ona, tak j a k w jego analizach, typem ideal­ n y m , lecz k o n s t r u k c j ą z ł o ż o n ą z d w ó c h odmiennych e l e m e n t ó w : a) w y o b r a ż e ń 0 t y m , j a k m o ż e b y ć i j a k b y ć powinno ( t ę s k n o t a za c h a r y z m ą i przeciw­ stawianie jej zbiurokratyzowanego, dalekiego o d mas sposobu r z ą d z e n i a , m y ś ­ lenia i odczuwania); b) p r z e k o n a ń , iż p r z y w ó d z t w o charyzmatyczne m o ż e b y ć 1 jest faktem rzeczywistym, że są w dziejach sytuacje r o d z ą c e zapotrzebowanie na c h a r y z m ę i p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych na r ó ż n y c h poziomach struk­ tury społecznej (od fabryki po kraj czy n a r ó d ) ; (Orzechowski 1984, s. 294). Współczesna struktura charyzmatu jest też inaczej eksplikowana niż u Webera (co w y n i k a z odmiennego spojrzenia na te same zjawiska, widzenia innych aspektów m e c h a n i z m ó w działań politycznych). Składają się na nią takie elementy jak: a) wiedza (ale nie uczona, akademicka, lecz życiowa praktyczna z umiejęt­ n o ś c i ą stosowania wiedzy książkowej); b) dar syntetycznego f o r m u ł o w a n i a 1 Było to stanowisko odmienne od klasyków marksizmu traktujących wybitnych przywódców jako eksponentów i wyrazicieli interesów, dążeń, aspiracji konkretnych sił, klas, grup społecznych (Bonaparte, Luter, Münzer); (Orzechowski 1984, s. 292-294). �A N D R Z E J L E P P E R - PRZYWÓDCA C H A R Y Z M A T Y C Z N Y ? 49 w y z w a ń , z a d a ń epoki, sytuacji i wskazywania s p o s o b ó w ich rozwiązania; c) dar pozyskiwania sobie ludzi do głoszonych haseł, idei i p r o g r a m ó w ; d) z d o l n o ś ć wzbudzania u c z u ć przeciwstawnych: od uwielbienia i całkowitego oddania do nienawiści i potępienia (które nie wykluczają szacunku i uznania niecodziennych w a l o r ó w i zalet); e) dar wizjonerstwa społecznego, umiejętność przewidywania z d a r z e ń i ich konsekwencji; f) szczególne zdolności p o s ł u g i w a n i a się słowem ( m ó w i o n y m lub pisanym); g) wyjątkowe cechy charakteru (skromność, prostota, o t w a r t o ś ć , w y r o z u m i a ł o ś ć , cierpliwość); (Orzechowski 1984, s. 295). W ś r ó d postaci spełniających wymogi tej charakterystyki wymieniani są m . i n . Mojżesz, Aleksander M a c e d o ń s k i , Joanna d'Arc, Jan Paweł I I , a ostatnio t a k ż e dyrektorzy w i o d ą c y c h m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, b a n k ó w , funduszy powierniczych. W e d ł u g Johna P. K o t t e r a , z H a r v a r d Business School, to osobnicy otwarci na zmiany, posiadający umiejętność porywania i przekonywa­ nia ludzi do rzeczy niemożliwych oraz rzadki dar zaszczepiania bliźniemu swojego entuzjazmu, pewności siebie i niewzruszonej wiary w cel, przebojowi, określani j a k o : „ k t o ś i m a on w sobie c o ś " . Francois N a i l , szef firmy Naj International, zajmującej się poszukiwaniem kadry kierowniczej na polskim rynku, u w a ż a , że „nie istnieje coś takiego j a k wzorzec charyzmatycznego lidera, do k t ó r e g o m o ż n a by p r z y k ł a d a ć poszcze­ g ó l n y c h k a n d y d a t ó w i mierzyć poziom charyzmy" ( W i l k 1999, s. 4). T o k t o ś p o t r a f i ą c y s f o r m u ł o w a ć wyznaczone przez siebie cele w kategoriach wizji i m i ­ sji, a p o d w ł a d n i w to uwierzą (tamże, s. 5). W dodatku umiejący szybko zmienić wizję i misję, z a p r e z e n t o w a ć p o g l ą d na j a k ą ś s p r a w ę wręcz przeciwny do w ł a s n e g o wczorajszego i ludzie też m u uwierzą. Powinien c h a r a k t e r y z o w a ć się przede wszystkim kunsztem przemowy (weberowski charyzmatyk K l e o n też był d o s k o n a ł y m m ó w c ą ) i rozmowy, bo większość czasu poświęca k o m u ­ nikowaniu się z innymi. M i e ć rozległe horyzonty i szeroką wiedzę, niekoniecznie ściśle związaną z b r a n ż ą . P r z y w ó d c a charyzmatyczny balansuje po mistrzowsku m i ę d z y d w o m a konstytutywnymi, c h o ć z pozoru sprzecznymi cechami swej osobowości: o g r o m n ą pewnością siebie a otwartością, skłonnością do kwestiono­ wania, w ą t p i e n i a (tamże, s. 6). Uznany niemiecki publicysta Gunter Ogger, autor bestselleru „ Z e r a w gar­ n i t u r a c h " , twierdzi, że „ p r z y w ó d c a charyzmatyczny" musi b y ć dla załogi k i m ś w rodzaju „ d u s z p a s t e r z a " . Charyzma jest darem, m e n a d ż e r e m trzeba się ob­ j a w i ć . Trzeba u m i e ć p o r w a ć ludzi do rzeczy n i e w y o b r a ż a l n y c h i niemożliwych. Jak wobec tych charakterystyk u s y t u o w a ć p o s t a ć współczesnego p r z y w ó d c y c h ł o p s k i e g o , Andrzeja Leppera - założyciela i p r z e w o d n i c z ą c e g o Z w i ą z k u R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " - od k t ó r e g o zachowania i działania, tak w mediach, j a k i w szerokich k r ę g a c h społecznych, rozpowszechniło się określenie „ l e p p e r y z m " na zdefiniowanie o k r e ś l o n y c h postaw roszczeniowych i s p o s o b ó w roz­ w i ą z y w a n i a spraw spornych d o t y c z ą c y c h nie tylko c h ł o p ó w ? N a to pytanie postaram się odpowiedzieć na podstawie analizy m a t e r i a ł ó w prasowych z lat 1995-2000, zwłaszcza tygodników Wprost i Polityka, dziennika Gazeta Wyborcza i u z u p e ł n i a j ą c y c h informacji internetowych, radiowych oraz telewizyjnych. �50 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA R O D Z I N A - PRACA - GOSPODARSTWO Wczesny okres życia Andrzeja Leppera nie został szczególnie odnotowany przez dziennikarzy, skoncentrowanych głównie na jego aktywnych i kontrower­ syjnych późniejszych zachowaniach. L u ź n e informacje prasowe i wypowiedzi samego Leppera rzucają jednak nieco światła na sylwetkę p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " i w a r u n k i j ą kształtujące jeszcze przed założeniem Z w i ą z k u . U r o d z i ł się w 1954 r. j a k o najmłodsze z dziewięciorga dzieci. O d 11 r o k u życia nie m i a ł ojca: Byłem najmłodszy i nie rozpieszczany... Musiałem być człowiekiem twardym i nie pozwalać sobie, by mnie ktoś popychał. A to robiono - wspomina w rozmowie z J a r o s ł a w e m K u r s k i m , (Internet, rozmowa, s. 2). Sprzyjały temu umiejętności pięściarskie, k t ó r e rozwijał przez systematyczne ćwiczenia t r e n u j ą c regularnie przez trzy lata boks i zapasy. W y b ó r tych spor­ t ó w kwituje: To w genach. Taką mam naturę, że lubię walkę (tamże, s. 2). U k o ń c z y ł Technikum Rolnicze w Sypniewie; przedtem uczęszczał do tech­ n i k ó w w Słupsku, Z ł o t o w i e i Karolewie, z k t ó r y c h był relegowany za bójki. P r a c ę r o z p o c z ą ł Lepper od stażu w Stacji H o d o w l i R o ś l i n w G ó r z y n i e w Słupskiem, gdzie po d w ó c h miesiącach został specjalistą, co sam komentuje: To był ewenement, doceniono mnie bardzo szybko (Internet, rozmowa, s. 3). Po powrocie z wojska w ciągu k i l k u lat a w a n s o w a ł na kolejne stanowiska i funk­ cje zawodowe w instytucjach związanych z rolnictwem. Z o s t a ł kierownikiem 1200-hektarowego gospodarstwa rolnego. Pełnił funkcje kierownicze w rzechcińskim P G R oraz P a ń s t w o w y m O ś r o d k u H o d o w l i Zarodowej w Kusicach (Wprost, nr 16, 18.04.1999, s. 10). W e d ł u g słów Leppera, w gospodarstwie r o l n y m w Kusicach z b u d o w a ł on w czynie społecznym dwa amfiteatry, dwa boiska, ośrodek rekreacyjny przy pałacu, muszlę koncertową, w której odbywały się też d o ż y n k i gminne i czasem wojewódzkie. Wieś to nie tylko praca 16 godzin na dobę, ale i rozrywka, i kultura - powie reporterowi (Internet, rozmowa, s. 3). Przez dwa lata (1978-1980) Lepper należał do PZPR i - j a k powiedział K u r s k i e m u - nigdy tego nie żałował. Nie był aktywistą PZPR, ani nawet sekretarzem POP. Zajmowane kierownicze stanowisko w y m a g a ł o przynależności partyjnej, ale w niczym go to nie wiązało. Lepper przypomina, iż był ministran­ tem o d szóstego r o k u życia. Przez cały okres szkoły podstawowej r o z p o c z y n a ł dzień o d mszy świętej, p o której dopiero szedł do szkoły. Chciał nawet z o s t a ć księdzem, lecz życie ułożyło się inaczej [...] ale pracuję z ludźmi i dla ludzi (Internet, rozmowa, s. 2). Deklaruje, że wciąż jest człowiekiem głęboko wierzącym i prakty­ k u j ą c y m . Co niedziela cała rodzina jest w kościele, a dzieci m a j ą p i ą t k i z religii. W 1978 r. Lepper z a w a r ł związek m a ł ż e ń s k i . W 1980 r. przestaje p r a c o w a ć w P G R : Zaczęła mnie mierzić praca w gospodarce nakazowo-rozdzielczej. Te nakazy, żeby siać rzepak na ziemi szóstej klasy po to, by wiosną robić protokół zaorania. Powiedziałem, że w tym bałaganie pracować nie będę - skomentuje w wywiadzie (Internet, rozmowa, s. 4). W e d ł u g żony, Lepper, k t ó r y w y c h o w a ł się w sąsiedztwie P G R , całe życie m a r z y ł o t y m , aby m i e ć coś swojego. Odchodzi na w ł a s n e , przejmując p o d u p a d ł e 23-hektarowe gospodarstwo rolne �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 51 w Zielnowie p o d D a r ł o w e m , k t ó r e nabywa od milicjanta w zamian za spłatę d ł u g ó w dotychczasowego właściciela. Lepper spłaca wszystko. Bierze kredyt dla m ł o d y c h m a ł ż e ń s t w , k t ó r y też spłaca w ciągu pięciu lat. P o w i ę k s z a areał do 63 ha. W y p o s a ż a gospodarstwo w nowoczesny sprzęt. W tych latach o maszyny było t r u d n o , więc Lepper startuje w w o j e w ó d z k i c h (w Koszalinie) i krajowych olimpiadach wiedzy rolniczej. Nagrodami na tych olimpiadach były często talony na maszyny rolnicze. Talony, a nie maszyny - p o d k r e ś l a - Tak jakoś miałem szczęście, że na którą olimpiadę nie pojechałem, to zawsze byłem w czo­ łówce (Internet, rozmowa, s. 4). Maszyny kupuje na kredyt. K r e d y t y s p ł a c a . 2 O d momentu przejęcia samodzielnego gospodarstwa rolnego (1980 r.) Lepperowie konsekwentnie powiększają jego obszar i liczbę maszyn rolniczych. Środki masowego przekazu p o d a j ą różne wielkości gospodarstwa Leppera w 2000 г., od 40 ha (Internet, wybory, s. 1) do 120 ha ( T V , program 2-gi w cyklu „ K a n d y d a c i na prezydenta", wrzesień 2000 г.). Rozbieżności te, j a k się wydaje, w y n i k a j ą z kwalifikacji ziemi dzierżawionej. W e d ł u g informacji prasowych z lat 1998-2000 Lepper, m i m o niskiej klasy gleby (głównie V i V I ) uzyskuje p l o n w wysokości 45 kwintali pszenicy z ha, trzyma 5 koni pod wierzch (pasja syna), w chlewni ma 20 macior, 160 świń i 50 sztuk bydła, dostarcza do p u n k t u skupu 30 b u k a t ó w rocznie. Roczny d o c h ó d z tej produkcji szacowany jest na ok. 15 000 zł. W gospodarstwie jest kombajn „Bizon-Super", 3 ciągniki, 6 przyczep i wszystkie n i e z b ę d n e maszyny. D o m L e p p e r ó w w y r ó ż n i a się we wsi. W 1998 r. wykonano w n i m konieczne prace remontowe. W obejściu jest czysto i dostatnio. Sołtys Zielnowa, Zygmunt Kostrzewa, chwali Leppera mówiąc, iż jest to dobry, rzetelny człowiek. Jeśli ludzie p o m o g ą m u w gospodarstwie, to on nie o d m ó w i maszyny, czy ciągnika, a Zbigniew Mazurek, jeden z d w ó c h p r a c o w n i k ó w najemnych L e p p e r ó w , twierdzi wręcz, że jego pracodawca nauczył gospodarki ludzi we wsi (Grabowski 1998, s. 23; H y ż y i inni 1999, s. 23-24). M i m o tych spektakularnych p r z e j a w ó w d o b r o b y t u i z a m o ż n o ś c i gospodarstwo L e p p e r ó w jest z a d ł u ż o n e w bankach, na n i e r u c h o m o ś c i a c h ustanowiona przymusowa hipoteka, maszyny zastawione. Jak twierdzi Lepper, sytuacja taka jest na wsi typowa, a swoje kredyty i odsetki regularnie spłaca (Grabowski 1998, s. 23). Obecnie Lepper nie pracuje j u ż w gospodarstwie. Prowadzi je ż o n a Irena (ma d r u g ą g r u p ę i n w a l i d z k ą ) przy pomocy d w ó c h najemnych r o b o t n i k ó w i u c z ą c y c h się dzieci. Syn Tomek jest studentem Szczecińskiej A k a d e m i i R o l n i ­ czej, a z d w ó c h c ó r e k starsza (Małgosia) uczęszcza do renomowanego liceum, m ł o d s z a jeszcze do szkoły podstawowej. Andrzej Lepper, jak sam twierdzi, zarządza całością, wydając dyspozycje rano lub przez telefon, gdy przebywa poza domem. K u r s k i e m u powie: Od ośmiu lat poświęciłem się polityce, walce o godne życie wsi. Dziś dużo by niektórzy dali, modły by odprawiali, żebym tylko powie­ dział: ,,Koniec, wracam na swoje, rozrzucać gnój w Zielnowie". Niedoczekanie [...] 2 Potwierdza to Ryszard Mroziński, dyrektora banku Spółdzielczego w Darłowie, mówiąc, że w latach osiemdziesiątych, z Lepperem nie było problemów; kredyty, które wciąż brał spłacał terminowo (Grabowski 1998, s. 23). �52 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Ja mam obowiązek wobec ludzi [...] Ja jestem ich przywódcą (Internet, rozmowa, s. 12). Podobnie o m ę ż u m ó w i Irena Lepper: Skłamałabym, gdybym powiedziała, że mąż przyjeżdża i jeździ na ciągniku. On już jest raczej politykiem niż rolnikiem. Ale jak trzeba, to doradzi. Ostatnio [...] przyjechał [...] i pomógł. Na co dzień wszystko na mojej głowie - powiedziała do Przeglądu Tygodniowego z 16.09.1998 (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 12). P r z e ł o m o w e wydarzenia w życiu Leppera nastąpiły w 1990 r. W ó w c z a s to w y d z i e r ż a w i a od P G R jeszcze 50 ha. Chce zająć się p r o d u k c j ą m ą c z k i ziem­ niaczanej. N a tę inwestycję zaciąga 300 m i n zł kredytu. W t y m czasie w Polsce n a s t ę p u j e reforma rynkowa i Lepper (wraz z innymi) wpada w p u ł a p k ę kredy­ t o w ą . Zaczyna b r a ć udział w rolniczych protestach w D a r ł o w i e , k t ó r e zade­ c y d o w a ł y o jego przyszłości. W wywiadzie dla Głosu Pomorza (3-4.06.1995) m ó w i : A odsetki rosły i rosły. Stwierdziłem, że choćbym się wraz z rodziną na śmierć zaharował, to nawet na te odsetki nie zarobimy. Wkurzyło mnie to dokładnie. Żona płakała, po nocach nie spała. Dzieci mieliśmy już trójkę (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 4). W licznych wypowiedziach w 2000 r. powtarza, że w 1990 r. wziął kredyt w wysokości 300 m i n starych złotych. D o t ą d spłacił j u ż p ó ł t o r a miliarda, a został m u jeszcze m i l i a r d (Internet, rozmowa, s. 13). POLITYKA K a r i e r a polityczna Leppera rozpoczęła się na p o c z ą t k u lat dziewięćdziesią­ tych od u d z i a ł u w rolniczych wiecach na r y n k u w D a r ł o w i e . Pod koniec 1991 r. (październik) przybywa pod Sejm do głodujących, za­ d ł u ż o n y c h r o l n i k ó w i przyłącza się do nich. Zostaje wybrany na wiceprze­ w o d n i c z ą c e g o k o m i t e t u protestacyjnego. W kwietniu 1992 г., d o m a g a j ą c się o d d ł u ż e n i a gospodarstw, okupuje ze swoją g r u p ą Ministerstwo Rolnictwa. Negocjuje z przedstawicielami prezydenta Lecha Wałęsy. Jego przekonanie, że prezydent sam z chłopów, to i chłopów zrozumie po tych rozmowach ulega weryfikacji. Z czasem skomentuje, iż Opatrzność tak chciała (Internet, roz­ m o w a , s. 4-5; Internet, wybory). W s p o m i n a j ą c ten okres Lepper wyzna Jaro­ sławowi K u r s k i e m u , iż j a k o człowiek lubiący s z u k a ć i ż ą d n y wiedzy j u ż wtedy zdobywał materiały dotyczące Banku Światowego, Międzynarodowego Fun­ duszu Walutowego, Europejskiej W s p ó l n o t y Gospodarczej. Po ich lekturze doszedł do jednoznacznego wniosku, że rolnictwo polskie czekają bardzo ciężkie lata. T a konkluzja w y w o ł a ł a w n i m poczucie konieczności spełnienia pewnej r o l i . T a k zrodziła się wiara w misję, do której spełnienia, został p o w o ­ łany przez O p a t r z n o ś ć . Z a c z ą ł działać, t r a k t u j ą c to, co r o b i j a k o o b o w i ą z e k wobec rodziny, r o l n i k ó w i Polski: Nie wszyscy mogą być przywódcami. Zawsze jest ktoś, kto ma misję do spełnienia, i to Opatrzność tak chciała, że ja jestem tym przywódcą - o d p o w i e d z i a ł dziennikarzowi (Internet, rozmowa, s. 4-5). W 1992 г., p o d h a s ł e m „ N i e rzucim ziemi s k ą d nasz d ł u g " , z a k ł a d a Z w i ą ­ zek Zawodowy R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " , k t ó r e g o formy i sposoby d z i a ł a n i a �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 53 są zupełnie nowe w polskim obyczaju politycznym. N a s t ę p u j e budowa struk­ tur organizacyjnych „ S a m o o b r o n y " , jej oblicza ideowego i z w i ą z k ó w z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi. T o w a r z y s z ą temu spektakularne akcje p r o ­ testacyjne prowadzone przez Leppera, interpretowane z r ó ż n y c h p u n k t ó w widzenia. R ó w n o c z e ś n i e rośnie liczebność „ S a m o o b r o n y " , k t ó r a - zdaniem jej d o t ą d jedynego P r z e w o d n i c z ą c e g o - wynosiła j u ż w 1998 r. p ó ł miliona człon­ k ó w i co dzień p r z y b y w a ł o kilkuset nowych. W rodzinnym Zielnowie, w e d ł u g tutejszego sołtysa, zapisali się do niej wszyscy (Grabowski 1998, s. 23). W maju 1999 r. o d b y ł się I I I Zjazd Z Z R „ S a m o o b r o n a " , na k t ó r y m po raz kolejny Lepper został wybrany na Przewodniczącego Z w i ą z k u (przy d w ó c h głosach w s t r z y m u j ą c y c h się). N a Zjazd przyjechało dwa tysiące chłopskich d e l e g a t ó w . Obrady r o z p o c z ę t o o d ś p i e w a n i e m „ R o t y " z tekstem: „ N i e c h się rozpadnie w p r o c h i p y ł ż y d o w s k a zawierucha" ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 30). W ś r ó d zaproszonych gości byli: A r t u r Balazs (minister rolnictwa), Andrzej Ś m i e t a n k o (minister w kancelarii Prezydenta), J a r o s ł a w K a l i n o w s k i (prezes PSL), R o m a n Jagieliński ( p r z y w ó d c a Partii Ludowo-Demokratycznej), gen. Tadeusz W i l e c k i , rozpoczynający k a m p a n i ę p r e z y d e n c k ą , k t ó r e g o stwierdze­ nie, że obecną władzę trzeba bić w mordę i patrzeć czy równo puchnie ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 30) delegaci przyjęli z d u ż y m aplauzem. O b e c n o ś ć elit politycz­ nych i parlamentarnych swoim udziałem w t y m Zjeździe p o ś r e d n i o uwiary­ g o d n i ł a i legitymizowała „ S a m o o b r o n ę " oraz Leppera. S p r a w ą p r i o r y t e t o w ą dla „ S a m o o b r o n y " było usytuowanie Z w i ą z k u i jej P r z e w o d n i c z ą c e g o w strukturach a d m i n i s t r a c y j n o - r z ą d o w y c h p a ń s t w a . J u ż w 1993 r. „ S a m o o b r o n a " bierze udział w wyborach parlamentarnych. W jej sztabie wyborczym znajduje się w ó w c z a s m . i n . Bohdan P o r ę b a ze Zjednocze­ nia Patriotycznego „ G r u n w a l d " , reżyser filmowy. Doradcami są: legendarny p i l o t myśliwski Stanisław Skalski, k t ó r y zasłynął w bitwie o A n g l i ę i były mistrz olimpijski w pchnięciu k u l ą - W ł a d y s ł a w K o m a r . Najbliższym w s p ó ł ­ pracownikiem Leppera jest w t y m czasie narodowiec Janusz Bryczkowski, k t ó r y w p r o w a d z a ł go w zawiłości p o l i t y k i . N a „ S a m o o b r o n ę " z a g ł o s o w a ł o 2,7% w y b o r c ó w (Internet, rozmowa, s. 9-10; H y ż y i inni 1999, s. 24). W na­ s t ę p n y c h wyborach parlamentarnych (1997 r.) „ S a m o o b r o n a " , umieszczona na liście nr 12, u z y s k a ł a ogółem 0,07 procent głosów poparcia. W całym w o j e w ó d z t w i e k o s z a l i ń s k i m , w k t ó r y m leży Zielnowo (wieś Leppera) oddano na n i ą 1456 głosów, czyli mniej niż 1 % (Grabowski 1998, s. 23; M a z u r 1998, s. 13). N i e był to więc w y n i k zapewniający miejsce w Parlamencie. P o d koniec 1999 r. Lepper z a d e k l a r o w a ł udział w kolejnych wyborach parlamentarnych w 2001 r. m ó w i ą c : Chcemy sięgnąć po władzę, chcemy być w parlamencie [...] nie chcemy tylko blokować dróg i protestować (Polityka, nr 1 z 1.01.2000, s. 98). Andrzej Lepper nigdy nie krył, że chciałby zostać prezydentem. W wyborach prezydenckich (1995 r.) opowiedziało się za n i m ok. 235 tys. w y b o r c ó w , t j . 1,32 procent głosów (Grabowski 1998, s. 23; M a z u r 1998, s. 13; H y ż y i inni 1999, s. 24); zajął 9 miejsce na 11 k a n d y d a t ó w . W wyborach prezydenckich �54 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A w październiku 2000 r. Andrzej Lepper uzyskał 3,2 % poparcia. Zajął t y m samym 5 miejsce na 12 k a n d y d a t ó w i wyprzedził byłego prezydenta RP, Lecha W a ł ę s ę . Dziennikarzy intryguje s p o s ó b i ź r ó d ł a finansowania „ S a m o o b r o n y " . Sam P r z e w o d n i c z ą c y odpowiada, że działalność z w i ą z k o w a i polityczna pokrywana jest z dobrowolnych składek. Przeciwnicy polityczni u t r z y m u j ą natomiast, iż Lepper zawsze miał protektorów, którzy posługiwali się nim jak wygodnym narzędziem: Najpierw wspierał go po cichu Belweder, potem SLD, wreszcie PSL (Grabowski 1998, s. 23). Rzecznik U n i i W o l n o ś c i , Andrzej Potocki, twierdzi, iż wiadomo, że w przeszłości Lepper był finansowany przez prorosyjski Instytut Schillera ( H y ż y i i n n i 1999, s. 23) . Ż o n a Leppera, podobnie j a k o n sam, p o d k r e ś l a , że nie łoży na „ S a m o o b r o n ę " z d o c h o d ó w z gospodarstwa. U t r z y ­ manie biura przy ulicy Marszałkowskiej w Warszawie, koszty p o d r ó ż y po kraju i bieżąca działalność Z w i ą z k u pokrywane są ze składek. D y r e k t o r B a n k u Spółdzielczego w D a r ł o w i e m ó w i z kolei, że jest w „ S a m o o b r o n i e " od p o c z ą t ­ k u , ale ż a d n y c h składek nigdy nie płacił. Sam w y r a ż a nadzieję, iż m o ż e w przyszłości dowie się, k t o stoi za „ S a m o o b r o n ą " i k t o p o k r y w a jej koszty oraz j a k to się dzieje, że gospodarstwa w okolicy ubożeją, a Leppera kwitnie (Hyży i inni 1999, s. 24). W podobnym duchu wypowiada się rzecznik prasowy K l u b u Parlamentarnego A W S - Piotr Ż a k . Jego zdaniem: Trzeba się zastano­ wić, kim naprawdę jest Lepper i skąd ma pieniądze. W jaki sposób utrzymuje w Warszawie dobrze wyposażone biuro, skąd bierze ludzi? Na blokadach docho­ dziło do bulwersujących wypadków niszczenia pojazdów osób, które chciały je ominąć. Potem okazywało się, że w kilku miejscach takich wyczynów dopuszczały się te same osoby: ,,rolnicy z telefonami komórkowymi" (Hyży i inni 1999, s. 24). N o w e światło na kwestię pozyskiwania pieniędzy przez Leppera rzuca a r t y k u ł Igora T . M i e c i k a i Piotra Pytlakowskiego (2001). Oparty na wypowiedziach byłych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w P r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " , zawiera tezę, iż uczynił [on] z Samoobrony firmę do zarabiania pieniędzy na strachu i szantażu: za stosowną opłatą odstępował od blokady lub demonstracji (s. 20). 3 D l a „ S a m o o b r o n y " bardzo istotne są związki z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi. Z n a c z ą c e są t u p r z y k ł a d y z ostatnich lat. Podczas w y b o r ó w s a m o r z ą d o w y c h (wrzesień 1998 r.) PSL i U n i a Pracy zawarły z „ S a m o o b r o n ą " tzw. Przymierze Społeczne. Andrzej Lepper kandydo­ wał z listy Przymierza i został wybrany do rady sejmiku województwa zachodnio­ pomorskiego. Jest więc radnym tego w o j e w ó d z t w a ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). Zdaniem Tomasza Nałęcza, wielu fakt ten niemile zaskoczył. Szczególne pretensje zgłaszano o to do U n i i Pracy. S p o s ó b uprawiania p o l i t y k i przez obie partie jest zupełnie odmienny. „ S a m o o b r o n a " i jej p r z y w ó d c a , Lepper, kojarzeni są z naj- 3 Schiller-Institut, według jednego z jego niedoszłych gości (nie wyjawił nazwiska), jest to kryptonim faszystowskiej organizacji amerykańsko-niemieckiej, stawiającej sobie za cel zbudowanie narodowosocjalistycznej, totalitarnej Europy, niechętnej Unii Europejskiej (Hyży i inni 1999, s. 23). W pilnie strzeżonej i niedostępnej siedzibie tej organizacji w Laatzen k/Hanoweru, Lepper miał przejść specjalny kurs (Hyży i inni 1999, s. 23). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 55 radykalniejszymi metodami protestu, U n i a Pracy, z Aleksandrem M a ł a c h o w s k i m i M a r k i e m Polem, reprezentuje natomiast w y w a ż o n e p o g l ą d y i zachowania. W e d ł u g N a ł ę c z a , zamiast p r a w i ć uszczypliwości p o d adresem ambicji samo­ r z ą d o w y c h Leppera, należy życzyć m u powodzenia w wyborach, bowiem jest p o ż ą d a n e , aby uczestnicy rolniczych protestów jak najszybciej wkroczyli na drogę procedur demokratycznych. Wprawdzie nie będzie on łatwym partnerem, ale lepiej dyskutować z nim w sejmiku niż na zablokowanej jezdni (Nałęcz 1998, s. 17). W czerwcu 1998 r. zostaje podpisane porozumienie intencyjne trzech ugrupo­ w a ń c h ł o p s k i c h : Z w i ą z e k Z a w o d o w y R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " ( A . Lepper), N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " R o l n i k ó w Indywidualnych (Roman Wierzbicki) i Krajowy Związek R o l n i k ó w , K ó ł e k i Organizaqi Rolniczych (Władysław Serafin). Zebrani pod hasłem: „ C h ł o p i razem" deklarowali współpracę. Inicjatorem porozumienia był Lepper, k t ó r y pod wpływem popularności, j a k ą przyniosły m u blokady dróg, chciał wziąć pod swoje skrzydła Jarosława Kalinowskiego wraz z jego PSL i ogłosić się pierwszym chłopskim liderem, szefem nowego Bloku Ludowo-Narodowego (Paradowska 2000, s. 31). Pierwszym efektem tego porozumienia była w s p ó l n a lipcowa demonstracja w Warszawie. N a tej podstawie m . i n . jeden z byłych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w Leppera utrzymywał, że jego stosunki z partią l u d o w ą uległy znacznej poprawie. Spotykał się niedawno z przywódcami stronnictwa uzgadnia­ j ą c w s p ó l n ą t a k t y k ę m a j ą c ą polegać na t y m , że Lepper będzie robił zamieszanie, ludowcy będą z dystansu „punktować" rząd Buzka (Grabowski 1998, s. 23). Sam Lepper p r z y z n a w a ł w t y m czasie, że najłatwiej porozumiewa się z działaczami PSL. P o w o ł u j ą c B l o k L u d o w o - N a r o d o w y , Lepper powiedział, że chcą stać się w Polsce trzecią siłą, bez której zgody nic w kraju nie m o ż e się w y d a r z y ć i b y ć ustanowione (Małecki 1999, s. 32). Po k i l k u miesiącach nie było j u ż m o w y o współpracy wszystkich akcjonariuszy czerwcowego porozumienia. Praktycznie r o z p a d ł o się ono po akcji w Świecku, w styczniu 1999 r. N a p o c z ą t k u stycznia 2000 r. w sali Kongresowej P K i N o d b y ł o się zgroma­ dzenie, k t ó r e nazwano: F o r u m na rzecz P o w o ł a n i a B l o k u Ludowo-Narodowe­ go . Podpisano deklarację o w s p ó ł p r a c y trzech u g r u p o w a ń ( „ S a m o o b r o n a " , Z w i ą z e k Sierpień 80 i F r o n t Polski generała Wileckiego, byłego szefa Sztabu Generalnego) . M a j ą one tworzyć blok, do którego powstania Lepper nawoływał od miesięcy; chciał, aby wszystkie współpracujące ze s o b ą organizacje utworzyły j e d n ą partię, a w zasadzie przystąpiły do Samoobrony Rzeczypospolitej Polskiej. Partia jest j u ż zarejestrowana, a j e d y n ą osobą, k t ó r a m o ż e j ą reprezentować jest on sam. Z a p o w i e d z i a ł , że będzie wyłącznym kandydatem b l o k u w wyborach prezydenckich, ale okazało się, iż swoją k a n d y d a t u r ę wysunął też generał Wilecki. W e d ł u g Janiny Paradowskiej, zebranych w Sali Kongresowej łączyły nie­ spełnione ambicje polityczne oraz s p o s ó b widzenia polskiej transformacji i jej 4 5 4 Przebiegało ono niemal w folklorystycznej scenerii, przy aplauzie zgromadzonych człon­ ków „Samoobrony" i ich sympatyków, przy grających kapelach i przyśpiewkach w rodzaju: „Z Andrzejem Lepperem wesoło jest", zagryzaniu salcesonem i pasztetową. Pisze o tym obszernie Janina Paradowska (2000). 5 �56 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA efektów. Czy ó w s p o s ó b widzenia wynika rzeczywiście z ideowych p r z e k o n a ń , czy też z chwilowej k o n i u n k t u r y jest s p r a w ą o d r ę b n ą . I c h ocena sytuacji w Polsce była d o ś ć prosta. K r a j jest r o z k r á d a n ý przez zagraniczny k a p i t a ł (generalnie k a p i t a ł jest symbolem zła), na k t ó r e g o ł u p wydaje go rodzima elita, zrodzona w w y n i k u u k ł a d u O k r ą g ł e g o Stołu (pogardliwie o k r e ś l a n a j a k o „ E u r o p e j c z y c y " , w przeciwieństwie do „ p r a w d z i w y c h P o l a k ó w " ) z Leszkiem Balcerowiczem na czele (według Leppera - ekonomicznego niedouka). D o tego obozu zdrady interesów narodowych dołączyła ostatnio „ S o l i d a r n o ś ć " . Skutki rozkradania w i d a ć gołym okiem: n ę d z a , zniewolenie, utrata suweren­ ności. W t y m stanie rzeczy należy się b r o n i ć . Jedną z form samoobrony naro­ dowej jest demaskowanie przestępczych działań skierowanych przeciwko narodo­ wi polskiemu, jego państwu, gospodarce, społecznej moralności, sprawiedliwości, przeciw podstawom egzystencji polskich rodzin, przeciw suwerenności i nie­ podległości Polski. Działania te nasilają się i są powodem coraz większej śmier­ telności, upadku stanu zdrowotności, higieny, coraz większej nędzy i niedostatku, niedożywienia młodzieży, bezdomności i bezrobocia (cyt za: Paradowska 2000, s. 31). O b o k czynności demaskatorskich formami działania są: ciągły p r o ­ test, blokady, czyli dezorganizacja. Blok stawiał sobie za cel zajęcie drugiego miejsca w przyspieszonych wyborach parlamentarnych. Nie p r z y s t a w a ł do tego ambitnego zadania jego program b ę d ą c y w zasadzie zestawem haseł m a j ą c y c h trafić do niezadowolonych z z a c h o d z ą c y c h przemian, s t a n o w i ą c y m i e s z a n i n ę anarchizującego lewactwa, ideologii skrajnie narodowej z akcen­ t a m i totalitarnymi. W komentarzu dziennikarskim Paradowska pisała, iż obec­ nie o względy niezadowolonych zabiega wiele u g r u p o w a ń (w t y m narodowych, ale o d w o ł u j ą c y c h się do religii). Z tego p o w o d u Blok L u d o w o - N a r o d o w y m a d u ż ą k o n k u r e n c j ę i nierealne jest marzenie o drugiej sile, t y m bardziej, że w wyborach Polacy z reguły eliminują skrajności. Ponadto blok m a k ł o p o t w e w n ę t r z n y z wyłonieniem kandydata do u r z ę d u prezydenta. Cel n a d r z ę d n y - demaskowanie zdrady narodowej, a ambicje polityczne Leppera i Wileckiego, to coś innego. Czy zatem w s p ó l n a deklaracja jest prawdziwa, nie jest jasne (Paradowska 2000, s. 31; por. też: Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31). Po w s t ę p n y c h wynikach w y b o r ó w prezydenckich, 8 p a ź d z i e r n i k a 2000 г., Lepper stwierdził w telewizji, że trzeba stworzyć Blok L u d o w o - N a r o d o w y , ruch o g ó l n o n a r o d o w y , a nie tylko agrarny. S T R A T E G I A I T A K T Y K A DZIAŁAŃ „SAMOOBRONY" „ S a m o o b r o n a " jest związkiem powstałym w wyniku opozycji wobec zaistnia­ łej na wsi sytuacji ekonomiczno-społecznej. Dlatego też jej podstawowa strategia i t a k t y k a działania łączy się przede wszystkim z r ó ż n o r o d n y m i f o r m a m i p r o ­ t e s t ó w . „ S a m o o b r o n a " protestuje przeciw i m p o r t o w i z b o ż a i m i ę s a , domaga się podwyżek* cen skupu żywca, z b ó ż i innych polskich p r o d u k t ó w rolnych oraz ich r z ą d o w y c h z a k u p ó w interwencyjnych, o d d ł u ż e n i a gospodarstw chłopskich. �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 57 W ś r ó d d z i a ł a ń „ S a m o o b r o n y " , na k t ó r y c h czele zawsze stoi Lepper, są: rozruchy i zajścia z r ę k o c z y n a m i , okupacje b u d y n k ó w publicznych, nielegalne manifestacje, marsze na W a r s z a w ę , rozsypywanie z b o ż a na torach kolejowych i p a r a l i ż o w a n i e ruchu drogowego w całej Polsce. Blokady d r ó g m o ż n a u z n a ć za niezwykle skuteczny, a jednocześnie specyficzny ś r o d e k nacisku zastosowa­ ny u nas pierwszy raz przez „ S a m o o b r o n ę " , szybko przejęty przez innych p r o t e s t u j ą c y c h (Grabowski 1998, s. 23). W latach 1992-1993 p o w s z e c h n ą for­ m ą p r o t e s t ó w było okupowanie u r z ę d ó w wojewódzkich. Uznano je za m a ł o skuteczne i stopniowo z a s t ę p o w a n o innymi sposobami, zwłaszcza marszami na W a r s z a w ę i blokadami d r ó g . C h ł o p s k i e marsze gwiaździste na W a r s z a w ę r o z p o c z y n a j ą się w 1992 r. Prasa (i inne media) informuje, że z r ó ż n y c h stron d o t a r ł y na przedmieścia stolicy 72 k o l u m n y r o l n i k ó w . Przed Sejmem „ S a m o o b r o n a " manifestuje z k o ­ sami postawionymi na sztorc. P r ó b u j e wedrzeć się do ś r o d k a Parlamentu, p o d gmach rzucane są kości i ochłapy mięsa. Przed w a r s z a w s k ą siedzibą SdRP rozlewana jest g n o j ó w k a . W 1993 r. oddział „ S a m o o b r o n y " w Praszce wszczy­ na rozruchy, do k t ó r y c h przyłączają się bezrobotni. Burmistrz Praszki, inwa­ lida, o b w o ż o n y jest przez d e m o n s t r u j ą c y c h w taczce po r y n k u (Internet, roz­ m o w a , s. 5; Grabowski 1998, s. 23; Ł u c z a k i inni 1999, s. 30). W kilkanaście miesięcy później (lipiec 1994 г.), w K o b y l n i c y w w o j . Słupskim, członkowie i sympatycy „ S a m o o b r o n y " nie chcieli dopuścić, aby z a d ł u ż o n y m gospodar­ stwem Ryszarda J. k i e r o w a ł ustanowiony przez s ą d z a r z ą d c a komisaryczny, A n t o n i Chodorowski, niegdyś bliski w s p ó ł p r a c o w n i k Leppera. D o s z ł o do okupacji gospodarstwa. Chodorowskiego z n i e w a ż o n o i pobito (Internet, roz­ m o w a , s. 8; Ł u c z a k i inni 1999, s. 30) . Ogrodnik, k t ó r e g o w ó w c z a s b r o n i ł a „ S a m o o b r o n a " jest do dziś właścicielem tego gospodarstwa. Lepper u w a ż a ł , że nie n a r u s z y ł prawa, ale swoją akcją tylko w y e g z e k w o w a ł je. W 1998 r. nasilają się rolnicze protesty przeciw i m p o r t o w i z b o ż a . C h ł o p i b l o k u j ą tory, wysypują ziarno na torowiska. W lipcu (1998 r.) ulicami W a r ­ szawy m a s z e r o w a ł a demonstracja o k o ł o 10 tysięcy r o l n i k ó w . Była ona pierw­ szym efektem w s p ó l n e g o porozumienia o w s p ó ł p r a c y , zawartego w czerwcu 1998 r. m i ę d z y trzema krajowymi z w i ą z k a m i rolniczymi: K Z R K i O R , „Soli­ d a r n o ś c i ą " R I (frakcja Romana Wierzbickiego) i „ S a m o o b r o n ą " (Grabowski 1998, s. 23). Jeden z niesionych t r a n s p a r e n t ó w głosił: „ U n i a Europejska to H i t l e r " . Manifestanci zablokowali centralne węzły komunikacyjne. D o s z ł o do s t a r ć z policją. T ł u m o w i - obok p r z y w ó d c ó w z w i ą z k ó w chłopskich, sygna­ tariuszy porozumienia - przewodzili: Janusz Piechociński (działacz PSL, po­ zbawiony przez w y b o r c ó w mandatu poselskiego w poprzednim r o k u ) i Piotr 6 6 Zdenerwowany Chodorowski mówił, iż go wyzwano, obnażono, zbito i ogolono. Lepper i jego ludzie zagrozili mu chłostą. Rozciągnęli na podłodze, kopali i bili witkami po plecach i pośladkach, a następnie kobiety pluły na jego głowę i chciały wystrzyc mu żydowską gwiazdę, a potem go ostrzygły. Będąca na miejscu policja nie interweniowała. Sponiewieranego Chodorow­ skiego z wygoloną głową i posiniaczonymi pośladkami pokazała telewizja. �58 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Ikonowicz ( p r z y w ó d c a PPS, k t ó r y u z y s k a ł mandat do Sejmu, ale z listy S L D ) . Zdenerwowani dziennikarze odnotowali, że ci, co przegrywają wybory, wygrywa­ j ą manifestacje. B u d z ą u r o b o t n i k ó w czy r o l n i k ó w strach przed reformami i ł a g o d z ą go ż ą d a n i e m zdobycia pieniędzy p o d a t n i k ó w (Mazur 1998, s. 13). W pierwszych tygodniach sierpnia 1998 r. polskie drogi zablokowano w 104 miejscach . Wszędzie strategia blokad była podobna, z reguły akcja p r z e b i e g a ł a sprawnie, bez b a ł a g a n u . T r a k t o r y tarasujące drogi były t y l k o „ p r z e d n i ą s t r a ż ą " , w razie potrzeby bowiem w ciągu p ó ł godziny m o ż n a było s p r o w a d z i ć więcej sprzętu, w t y m kombajny. Za p o m o c ą telefonu k o m ó r ­ kowego pozostawano w stałym kontakcie z kierującymi protestami w innych miejscowościach. Rolnicy protestowali na dwie zmiany (dzienną i n o c n ą ) w y ­ m i e n i a j ą c się. W i e l u ubranych było w kamizelki odblaskowe. 7 Organizatorzy blokad i akcji niszczenia mienia nie zauważali, że t r a c ą s y m p a t i ę społeczeństwa. Paradoks polegał na t y m , że policja - p r z y g o t o w u j ą c objazdy i pilnując, aby rolnicy nie pobili się z kierowcami - c h r o n i ł a protes­ tujących, a nie pokrzywdzonych przez nich obywateli. Ten stan rzeczy, dyrek­ tor Biura Informacji i Promocji Ministerstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h i A d m i n i ­ stracji, P a w e ł Ciach, u z a s a d n i a ł t r o s k ą r z ą d u o niedopuszczenie do eskalacji protestu. Wydając decyzję o użyciu siły, trzeba się liczyć z tym, że jej skutki mogą być tragiczne [...]. Politycy obecnej koalicji niechętnie opowiadają się za użyciem siły wobec protestujących, pamiętając czasy, gdy sami - jako polityczna opozycja - brali udział w starciach z ZOMO. Wiedzą jednak, że blokujący drogi nie mogą się czuć bezkarni (Leśniewski, Macieja i inni 1998, s. 23). P a w e ł Piskorski, z a s t ę p c a p r z e w o d n i c z ą c e g o K l u b u Parlamentarnego U W , u w a ż a ł , że r z ą d słusznie nie użył od razu siły. Twierdził, iż: Do takich decyzji trzeba przygotować społeczeństwo, spróbować uświadomić protestującym, że czynią zło. Gdyby jednak blokady miały się powtarzać, działania władz powinny być bardziej zdecydowane (Leśniewski, Macieja i inni 1998, s. 23). Pod w p ł y w e m opinii publicznej, również w ś r ó d p o l i t y k ó w zaczęły p o j a w i a ć się coraz częściej głosy o konieczności stosowania ś r o d k ó w prewencyjnych wobec u c z e s t n i k ó w blokad. Krzysztof Budnik (wiceminister spraw w e w n ę t r z n y c h i administracji) stwierdził, że p a ń s t w o demokratyczne musi e g z e k w o w a ć prawo i b y ć w t y m konsekwentne. Nie chodzi jednak o to, by ,,pałować" ludzi [...] Za niszczenie mienia i inne przestępstwa, do których dochodzi podczas blokad, sprawców będzie ścigać prokuratura, zapowiedzieli już premier Jerzy Buzek, wicepremier Janusz Tomaszewski, a także Hanna Suchocka, minister sprawiedliwości (Leśniew­ ski, Macieja i inni 1998, s. 22) . 8 7 Według policji, w tymże roku przeprowadzono kilkaset takich akcji. Organizatorami 81 z nich byli rolnicy, pozostałych - zwolennicy większej liczby powiatów. Poczucie bezkarności protestujących utwierdzał udział w ich akcjach przedstawicieli władz samorządowych, posłów koalicji rządzącej i opozycji. W blokadzie drogi E-40 w Walidrogach (czerwiec 1998 г.), zorganizowanej przez zwolenników utworzenia województwa opolskiego, uczest­ niczyła posłanka A*WS, Elżbieta Adamska-Wedler. Policja nie interweniowała, co więcej na miejsce 8 �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 59 Zamykanie blokujących w więzieniach u w a ż a n o za zły p o m y s ł , bo po k r ó t k i m zatrzymaniu organizator protestu wychodzi w aureoli chwały i m ę ­ c z e ń s t w a . Dlatego opowiadano się za stosowaniem wysokich grzywien. Blo­ kady bowiem nie t y l k o u t r u d n i a j ą życie ludziom, ale i p o w o d u j ą wymierne straty finansowe. Tymczasem protestujący nie chcieli nawet słuchać o ewen­ tualnej o d p o w i e d z i a l n o ś c i materialnej. M ó w i l i : „ ż a d n y c h sankcji i grzywien się nie boję. N i e zapłacę, bo i tak nie m a m pieniędzy". W styczniu 1999 r. zablokowano przejście graniczne w Świecku. Była to kolejna d u ż a , w s p ó l n a akcja porozumienia trzech krajowych z w i ą z k ó w r o l ­ niczych z czerwca 1998 г., k t ó r e miały d o p r o w a d z i ć do zrywu chłopskiego na w i o s n ę tego r o k u . Protestujący traktowali j ą j a k o p r ó b ę przed o g ó l n o p o l s k ą akcją p r z e w i d z i a n ą za tydzień. Zapowiedzieli 300 blokad na wszystkich przej­ ściach granicznych i g ł ó w n y c h trasach m i ę d z y n a r o d o w y c h . W rzeczywistości zorganizowano prawie 90 blokad, w k t ó r y c h wzięło udział ponad trzy tysiące p r o t e s t u j ą c y c h . D o tarasowania d r ó g i przejść granicznych u ż y t o niemal 500 p o j a z d ó w . Blokujących d r o g ę w N o w y m Dworze G d a ń s k i m policja usu­ nęła siłą. W Lubecku (w w o j . śląskim) doszło do p ó ł t o r a g o d z i n n e j potyczki policji z demonstrantami. W e d ł u g informacji rzecznika r z ą d u , J a r o s ł a w a Sellina, zbierano tutaj dzieci, k t ó r e chciano w y k o r z y s t a ć do osłony demon­ s t r a n t ó w . N i e b a c z ą c na te wydarzenia Andrzej Lepper m ó w i ł : Skoro z tym rządem nie można rozmawiać, trzeba odsunąć go od władzy (Szczęsny i inni 1999, s. 23), co jednoznacznie komentowano j a k o chęć doprowadzenia do u p a d k u obecnego gabinetu. W Świecku Lepper, j a k się o k a z a ł o - proroczo, wątpił w zapowiedziane stanowcze reakcje policji i lokalnej administracji. Jego zdaniem, ten rząd nigdy się nie odważy na użycie policji. Są mocni tylko w gębie (Szczęsny i i n n i 1999, s. 23). J e d n a k ż e on i jego otoczenie byli przygotowani na interwencję policji. W e d ł u g relacji r e p o r t e r ó w Wprost, nawet na n i ą liczono. W przypadku starć zostaliby uwiarygodnieni w oczach „ p r a w d z i w y c h " r o l n i k ó w i innych grup zawodowych p r o t e s t u j ą c y c h w ostatnich dniach. Wypowiedzi Leppera świad­ czyły o t y m , że scenariusz akcji był precyzyjnie przygotowany. Miejsce blokady (Świeck) znano z trzydniowym wyprzedzeniem, a projekty k o m u n i k a t ó w p o t ę ­ piających „ b r u t a l n e działania p o l i c j i " rozpowszechniano wraz z przyjazdem a u t o b u s ó w z pierwszymi demonstrantami . W i ę k s z o ś ć m i a ł a telefony k o m ó r ­ kowe, lornetki, drewniane p a ł k i i cepy. W samochodach ciężarowych zgroma­ dzono wszystko to, co jest na takie demonstracje potrzebne (według p r z y w ó d c y „ S a m o o b r o n y " ) : koktajle M o ł o t o w a , brony, opony n a s ą c z o n e ł a t w o p a l n y m i 9 protestu przyjechała delegacja NSZZ Policjantów Komendy Wojewódzkiej w Opolu wręczając posłance wiązankę kwiatów, co interpretowano jednoznacznie jako ich poparcie dla akcji. Podob­ nie w Brzezinach, mieszkańcy żądający utworzenia powiatu zatamowali ruch, przy pełnym popar­ ciu burmistrza Marka Kłopockiego (Leśniewski, i inni 1998, s. 22). Przyjechało ich ok. 1,5 tysiąca, z zapowiedzianych 7 tysięcy, chociaż Lepper twierdził, że dotarła połowa - 3,5 tysiąca, co i tak jest sukcesem; dużą część policja zatrzymała na drogach dojazdowych. 9 �60 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ś r o d k a m i . Ż y w n o ś ć dostarczali ochotnicy w y c h o d z ą c y do d e m o n s t r a n t ó w z la­ su, co ci ostatni komentowali, że czują się j a k partyzanci. Policja w Świecku nie zamierzała jednak i n t e r w e n i o w a ć . Po k i l k u godzi­ nach, gdy po obu stronach granicy były j u ż wielokilometrowe kolejki pojaz­ d ó w , a p r o t e s t u j ą c y zmęczeni wielogodzinnym staniem na mrozie, Janusz M a k s y m i u k , Serafin i Wierzbicki pojechali na rozmowy do Ministerstwa R o l ­ nictwa. P r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " u z n a ł to za z d r a d ę . Przez głośnik oznajmił, że dwa d n i to d o ś ć i z a d e c y d o w a ł o przerwaniu akcji. M a k s y m i u k i Wierzbicki nie wiedzieli o tej decyzji, a później uznali j ą za wielki b ł ą d . K i e d y bowiem minister Jacek Janiszewski dojechał j u ż do granicy, nie m i a ł z k i m r o z m a w i a ć (Szczęsny i i n n i 1999, s. 23-24). Po Świecku r o z p a d ł o się porozumienie trzech u g r u p o w a ń chłopskich Z Z R „ S a m o o b r o n a " , N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " R I i K Z K i O R - B l o k u z czerwca 1998 r. W l u t y m 1999 r. prasa d o n i o s ł a o poleceniu Janusza Tomaszewskiego, wicepremiera, ministra spraw w e w n ę t r z n y c h i administracji, użycia siły, jeśli rolnicy ponownie złamią prawo i zablokują drogi ( T y m 1999, s. 116). W t y m samym czasie, j a k b y w odpowiedzi wicepremierowi, J a r o s ł a w K a l i n o w s k i i kierownictwo PSL, u p r z e d z a j ą c starcia policji z blokującymi drogi rolnikami, p o s t a n o w i ł o rejestrować ofiary starć r o l n i k ó w z policją a w przyszłości przy­ z n a ć i m zbiorowo - j a k uczestnikom p o z n a ń s k i e g o czerwca 1956 r. - uprawnie­ nia kombatanckie. N o b i l i t o w a ł o to z w o l e n n i k ó w Leppera na m ę c z e n n i k ó w w a l k i o w o l n o ś ć (najpierw w formie prerogatyw pieniężnych), a jego samego k r e o w a ł o na nowego św. Szczepana (Janecki 1999, s. 13). N i c więc dziwnego, że rolnicy czekali na poboczach d r ó g na telefon od Leppera, po k t ó r y m zabloko­ wali d r o g ę p o d Koszalinem. Policja nie interweniowała, p o n i e w a ż wicepremier polecenie o d w o ł a ł . Być m o ż e , j a k komentuje w swoim felietonie T y m , liczył na to, że rolnicy się p r z e s t r a s z ą i nie p r z y s t ą p i ą do akcji, skoro jednak nie przestraszyli się, wicepremier zmienił zdanie, u z n a ł te działania za legalne. W e d ł u g T y m a , było to przyzwolenie Lepperowi na d o w o l n ą interpretację prawa i zgoda r z ą d u na tę jego interpretację. Wydarzenie to określił j a k o precedens p r o w a d z ą c y do anarchii, a z jej nastaniem - do upadku tego r z ą d u . 20 sierpnia 1999 r. w Bartoszycach oddziały prewencji, interweniując w czasie okupacji u r z ę d u miejskiego, zostały rozgromione przez r o l n i k ó w i t ł u m g a p i ó w . W w y n i k u starć odniosło rany kilkudziesięciu p o l i c j a n t ó w i k i l k a o s ó b a t a k u j ą c y c h policję. Andrzej Lepper ocenił, iż: Po tym, jak zaczęto bić rolników i do nich strzelać, za mało jest rannych policjantów (Mazur 1999, s. 8 ) . W e d ł u g relacji policjantów, u c z e s t n i k ó w zajść w Bartoszycach, podda­ nych długotrwałej terapii psychologicznej na obozie rehabilitacyjnym, rozpra10 1 0 Po wydarzeniach 20 sierpnia 1999 r. Pentor wykonał sondaż telefoniczny na reprezentatyw­ nej próbie dorosłej ludności miejskiej. Pytano o to, czy wobec agresywnego tłumu policja powinna działać bardziej stanowczo, niż w Bartoszycach. „Tak" odpowiedziało - 48%, „nie" - 34%, „nie mam zdania" - 18%. Na pytanie, czy organizatorzy protestów, w których wyniku dochodzi do niszczenia cudzego mienia powinni za to ponosić odpowiedzialność materialną, 80% odpowie­ działo - „tak", 1 Í - „nie", „nie mam zdania" - 7% (Wprost, nr 35, 29.08.1999, s. 8). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 61 szanie samych r o l n i k ó w t r w a ł o chwilę. Potem zza b u d y n k ó w wybiegły setki ludzi. Rzucali wszystkim, co mieli pod r ę k ą , tłukli szyby s a m o c h o d ó w policyj­ nych, b i l i p o l i c j a n t ó w , n i e k t ó r y c h t ł u m wciągał. Postronni, nawet m a t k i z dziećmi, oglądali to j a k film. P a n o w a ł a o g ó l n a r a d o ś ć , że to wreszcie policja dostaje baty (Janik 2000, s. 86, 89). Po Bartoszycach, B o g u s ł a w M a z u r , w artykule „ B a n d y t y z m " (1999, s. 8) wyraził opinię, iż b y ć m o ż e z uwagi na p a m i ę ć o P R L blisko p o ł o w a obywateli u w a ż a atakowanie p o l i c j a n t ó w przez d e m o n s t r u j ą c y c h za czyn dopuszczalny (nie bandycki). R ó w n o c z e ś n i e jednak powszechna jest ś w i a d o m o ś ć , że za zniszczenie cudzego mienia trzeba zapłacić, ale d o t ą d sędziowie i prokuratorzy nie podejmowali działań wobec d e m o n s t r a n t ó w niszczących mienie p a ń s t w o w e . Co więcej, j a k u w a ż a reporter, również r z ą d „ h o d u j e " politycznych terrorys­ t ó w , i m gwałtowniejsza jest bowiem demonstracja, t y m większe pieniądze są w y p ł a c a n e na zaspokojenie roszczeń jej uczestników. Sytuację tę w y k o r z y s t u j ą i usprawiedliwiają t a k ż e politycy opozycji, oskarżając przy tym władzę o brutal­ n o ś ć akcji policyjnych wobec m a n i f e s t a n t ó w . W konsekwencji k a ż d y p o l i t y k p o d e j m u j ą c y dialog z osobami t y p u Leppera i n i m samym lub usprawiedliwia­ j ą c y ł a m a n i e prawa przyczynia się do rozwoju politycznego bandytyzmu. Niezależnie od wypowiedzi oceniających bieżące działania, protesty r o l ­ nicze „ S a m o o b r o n y " i jej P r z e w o d n i c z ą c e g o są w prasie opinie p r ó b u j ą c e z d i a g n o z o w a ć szerszy kontekst społeczny tych w y d a r z e ń . O b o k „ S a m o o b r o n y " , działacze kółek rolniczych, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i po­ litycy PSL p o d k r e ś l a j ą , że chłopskie protesty są aktem desperacji: ceny arty­ k u ł ó w rolnych spadają, a dochody r o l n i k ó w s t a n o w i ą zaledwie 40% docho­ d ó w m i e s z k a ń c ó w miast. Dlatego też w styczniu 1999 r. na przejściu granicz­ n y m w Świecku m ó w i l i oni w s p ó l n y m głosem o zbliżającej się chłopskiej rewol­ cie na miarę buntu Jemieliana Pugaczowa, przywódcy największej chłopskiej rebelii w dziejach Rosji (lata 70. XVIII w.); (Szczęsny i inni 1999, s. 23). W e d ł u g oceny P a w ł a Ciacha, o eskalacji protestu, n a k r ę c a n i u n a s t r o j ó w m o ­ tywujących d e m o n s t r a n t ó w do organizowania blokad decyduje splot takich c z y n n i k ó w j a k : ciężka sytuacja wsi polskiej i polityczne ambicje Andrzeja Leppera. Rolnicy wykorzystują też społeczne nastroje: protesty anestezjologów, pielęgniarek, górników. Sprzyja im nielojalna wobec rządu część ugrupowań A WS. Chłopskie protesty poparli przecież Artur Balazs ze Stronnictwa Konser­ watywno-Ludowego i Marian Piłka - prezes ZChN. Zarząd Główny ZChN wydał nawet w sobotę [styczeń 1999 r. - M . D - P ] oświadczenie, w którym stwier­ dzono, że „motywy tych akcji są także konsekwencją polityki gospodarczej Leszka Balcerowicza' (Szczęsny i inni 1999, s. 24). Część r e p o r t e r ó w Wprost jest zdania, że większość u c z e s t n i k ó w blokad - poza przekonaniem, że całe zło na polskiej wsi wiąże się z Balcerowiczem, Jerzym Buzkiem i (tradycyjnie) w p ł y w a m i Ż y d ó w w rządzie - nie wiedziała, co chce o s i ą g n ą ć . T r u d n o się zgodzić z t a k ą opinią. Domagali się oni bowiem zahamowania i m p o r t u , d o p ł a t do produkcji, tanich k r e d y t ó w . Nie było ich o b o w i ą z k i e m śledzenie k ł o p o t ó w Europy ze s p r z e d a ż ą p r o d u k t ó w rolnych, �62 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA k t ó r y c h są p e ł n e magazyny, ani też p a m i ę t a n i e o t y m , że r z ą d Buzka ograni­ czył i m p o r t ziarna, z a d e c y d o w a ł o skupie interwencyjnym z b ó ż od r o l n i k ó w (trzy razy większym, niż poprzednie r z ą d y ) , że od stycznia 1999 r. w Polsce o b o w i ą z u j e najwyższe w Europie cło na w i e p r z o w i n ę , są d o p ł a t y do eksportu, a u d z i a ł żywności w całym imporcie z U E wynosi tylko 6, 1 % . W swej masie nie musieli się też z a s t a n a w i a ć , że w Warszawie działa j u ż roboczy zespół złożony z przedstawicieli r z ą d u i organizacji rolniczych, k t ó r e g o prace k o n ­ centrują się właśnie na postulatach rolniczych i , że realizacja p o s t u l a t ó w p r o t e s t u j ą c y c h w y m a g a ł a b y zahamowania wszystkich reform strukturalnych oraz w p ł a t ę w t y m r o k u przez k a ż d e g o podatnika o k o ł o 100 zł do „chłopskiej kasy zapomogowej" (Szczęsny i inni 1999, s. 24). J e d n a k ż e słuszne są uwagi, że sami rolnicy nie zrobili prawie nic, żeby zmienić p r o f i l produkcji, obniżyć koszty, t w o r z y ć miejsca pracy w otoczeniu rolnictwa. M ó w i ą , że nie m o g ą sprzedać swej produkcji, tymczasem firmy p r z e t w ó r c z e s k a r ż ą się, że na giełdach polskich brakuje jęczmienia kaszowego, grochu, fasoli. Jest holenderska rzodkiewka, bo polskim rolnikom jej uprawa podobno się nie opłaca (Szczęsny i inni 1999, s. 24). Andrzej Lepper natomiast chce kontraktacji i skupu produktów rolnych w stylu dekady gen. Jaruzelskiego. Nic to, że wtedy właśnie ,,miastowť' musieli się ubiegać o względy ekspedientek, by dostać kawałek wątróbki, nie wspominając nawet o innych frykasach [...] Ale na wsi ludzie mieli wtedy dobrze. Sprzedawać wtedy można było każde barachło, z brudnym i zakażonym mlekiem włącznie (Wilczyński 2000, s. 48). A u t o r stwierdza sarkastycznie: Państwo ma zagwarantować dochody rolników nie­ zależnie od ilości i jakości oferowanych przez nich produktów (tamże, s. 48). Jak wobec tych dyskusji o wymiarze sprawiedliwości, materialnych, po­ litycznych i moralnych aspektach demonstracji i blokad w y g l ą d a sytuacja samego Leppera? A N D R Z E J L E P P E R W O B E C W Y M I A R U SPRAWIEDLIWOŚCI W i ę k s z o ś ć spraw przeciw Lepperowi, k t ó r e trafiły do s ą d ó w i k o l e g i ó w umarzano ze względu na „ z n i k o m y stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu", „ z n i k o m ą szkodliwość społeczną czynu". Pierwszy raz w swojej karierze politycznej Lepper został osadzony w wię­ zieniu. 13.08 - 5.10.1994 r. był tymczasowo aresztowany po Kobylnicy. N a w o l n o ś ć wyszedł za p o r ę c z e n i e m takich p o l i t y k ó w , jak: M a r i a n Jurczyk - ówczesny p r z e w o d n i c z ą c y „ S o l i d a r n o ś c i " '80 i Janusz M a k s y m i u k z k ó ł e k rolniczych oraz p o s ł ó w PSL i S L D . Wychodzi na w o l n o ś ć po spektakularnej scenie rzecznika „ S a m o o b r o n y " , Stanisława Mojsy, k t ó r y p r z y p r o w a d z i ł rano do sekretariatu prokuratora płaczące córki Leppera (żona Leppera była wtedy w szpitalu). Po p o ł u d n i u p r o k u r a t o r zmienia areszt na d o z ó r policyjny „ k i e r u ­ j ą c się dobrem dzieci" (Internet, rozmowa, s. 9; Ł u c z a k i i n n i 1999 г., s. 30). D o p i e r o w lipcu 1997 r. Lepper zostaje skazany na osiemnaście miesięcy po- �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 63 zbawienia w o l n o ś c i w zawieszeniu na trzy lata i tysiąc złotych grzywny za kierowanie i u d z i a ł w pobiciu oraz znieważenie Antoniego Chodorowskiego (Internet, rozmowa, s. 9). W 1998 г., po sześcioletnim procesie, S ą d Rejonowy w Lublinie skazał Leppera za lżenie naczelnych o r g a n ó w p a ń s t w a , w t y m prezydenta RP, na r o k pozbawienia w o l n o ś c i w zawieszeniu na dwa lata i trzy tys. zł grzywny (Inter­ net, rozmowa, s. 5). Prokuratura złożyła zażalenie na ten w y r o k , ale s p r a w ę bezterminowo odroczono. Lepper grzywny nie zapłacił i w sierpniu 1998 r. - podczas rolniczych b l o k a d d r ó g - został zatrzymany. Po trzech godzinach u r e g u l o w a ł d ł u g , opuścił więzienie w Białołęce i wrócił do akcji, k t ó r e k o o r ­ d y n o w a ł o Radio Maryja. S ą d Rejonowy w Lublinie nie d o p a t r z y ł się r a ż ą c e g o naruszenia prawa. Stwierdził, że działanie Leppera „jest uzasadnione i społecz­ nie akceptowane". P o w o ł a ł się przy t y m na s o n d a ż e opinii społecznej i p r o t o ­ k o ł y r o z m ó w r z ą d u z przedstawicielami z w i ą z k ó w r o l n i k ó w , z k t ó r y c h w y n i ­ k a ł o , że „akcje protestacyjne były uzasadnione" ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 31). Zebrany t ł u m przyjął w y r o k s ą d u lubelskiego z radością. Lepperowi ś p i e w a n o „ s t o l a t " , a on sam powiedział: Ci, którzy ostrzyli sobie zęby na to, że zobaczą Leppera w więzieniu, powinni z żalu wypić po litrze wódki ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). W o b u wypadkach orzeczenia z a p a d ł y p o d presją demonstracji „ S a m o ­ o b r o n y " , wspieranej przez górnicze warty (w strojach galowych) wystawione przez c z ł o n k ó w „ S i e r p n i a " '80. W lecie 1998 r. nasilają się rolnicze protesty przeciwko i m p o r t o w i zboża. C h ł o p i b l o k u j ą tory, wysypują ziarno na torowiska. W sierpniu (1998 r.) s k r y t y k o w a ł ich prymas Józef Glemp, określając styl uprawiania p o l i t y k i przez Leppera „ p o c z ą t k i e m terroryzmu". Lepper z a ż ą d a ł od Prymasa prze­ prosin. U z a s a d n i a ł : Czy ksiądz Prymas jako katolik nie widzi potrzeby wy­ stępowania Kościoła w obronie biednych? Co roku w Polsce trzy tysiące ludzi odbiera sobie życie z powodów ekonomicznych. Radzę Prymasowi, żeby jeszcze raz uważnie przeczytał papieską encyklikę „Ewangelia życia". Znajdzie tam akapit, w którym jest mowa, że ci, co dopuszczają do samobójstw z biedy, są winni zbrodni, są mordercami (Gazeta Pomorska, 21.08.1998; cyt. za: Internet, rozmowa, s . l l ) . Prymas Glemp w k r ó t c e o d w o ł a ł swoje słowa m ó w i ą c : Miłość Jezusa Chrystusa skłania mnie do szczególnego zrozumienia wszystkich, którzy poczuli się urażeni moimi wypowiedziami o formach protestów niektórych rol­ ników ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). Nadal tylko arcybiskup Józef Życiński n a z y w a ł Leppera hochsztaplerem, który zapomina o elementarnej zasadzie soli­ darności i kultury [...] Gdyby tak zachowywała się Matka Boska, to od razu wystawiłaby Panu Bogu rachunek. Za to, że po pierwsze musi rodzić podczas podróży do Betlejem, a po drugie - że nie załatwił porządnego hotelu z luk­ susowymi warunkami, tylko stajnię (Łuczak i inni 1999, s. 31). R ó w n o c z e ś n i e , gdy ówczesny wiceminister sprawiedliwości, Leszek Pio­ trowski, powiedział, że miejsce Leppera jest w więzieniu, Lepper wystąpił prze­ ciwko niemu. W pozwie s ą d o w y m zawarł wniosek o zakazanie Piotrowskiemu wypowiadania się na jego temat. Prasa s k o m e n t o w a ł a to, że korzystający �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA z największej w Polsce, niczym nie ograniczonej wolności słowa, p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " odmawia tego prawa innym ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 31). Lepper niemal za k a ż d y m razem zarzucał sędziom brak obiektywizmu (np. w sądzie w G d a ń s k u , później w Ł o d z i ) i d o m a g a ł się zmiany s k ł a d u orzekają­ cego, a w i d z ą c dziennikarzy krzyczał: Jestem pozbawiony praw obywatelskich. To farsa i kompromitacja wymiaru sprawiedliwości (Polityka nr 27, 1.07.2000, s. 106). Podczas p o b y t u w gorzowskim więzieniu, w trakcie własnej kampanii prezydenckiej, Lepper wytoczył proces o zniesławienie gazecie Trybuna i jej redaktorowi naczelnemu, Andrzejowi U r b a ń c z y k o w i (posłowi S L D ) za opub­ likowany 8 sierpnia a r t y k u ł , k t ó r e g o autor zarzuca Lepperowi brak wykształ­ cenia, wiedzy i znajomości j ę z y k ó w obcych oraz to, że jedyną jego kompetencją jest chamstwo i awanturnictwo (Internet, wybory, s. 2). Lepper - „głos l u d u " zaczął w y z n a c z a ć standardy prawne, l a m e n t o w a ł a prasa: Czy Polska zda „eg­ zamin z lepperyzmu", robiąc dla „Jakuba Szeli z telefonem komórkowym" miejsce na „politycznym żwirowisku"? Czy pozwoli, aby posługujący się dema­ gogią i nagminnie łamiący prawo Andrzej Lepper sięgnął w końcu po władzę? [...] Kto okaże się silniejszy: Andrzej Lepper, który z łamania prawa uczynił cnotę, z oszczerstw i insynuacji instrument walki o władzę, czy kształtująca się dopiero polska demokracja? ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 30-31). Sądy i kolegia nie skazują Leppera, a on paraduje w glorii bohatera 70 różnych postępowań karnych. Wygląda na to, że niezależna polska Temida jest zależna od strachu przed Samoobroną (tamże, s. 30). W trzy miesiące po wywiadzie w łódzkim radiu (koniec czerwca 1999 г.), gdzie Lepper n a z w a ł r z ą d „ r e ż i m e m antypolskim i antyludzkim", a ówcze­ snego wicepremiera „ b a n d y t ą z Pabianic", p r o k u r a t o r łódzki w e z w a ł go na przesłuchanie. Lepper nie stawił się kilkakrotnie i nawet nie usprawie­ dliwiał nieobecności. Przybył dopiero 10 stycznia 2000 г., p r o k u r a t o r przed­ stawił m u zarzuty. R o z p r a w ę wyznaczono na 9 marca, ale Lepper nie pojawił się. Dyscyplinując Leppera p r o k u r a t o r n a k a z a ł d o p r o w a d z i ć o s k a r ż o n e g o na r o z p r a w ę w dniu 31 marca. Ł ó d z k i sąd, chcąc z a k o ń c z y ć potyczki z nie stawiającym się na rozprawy Lepperem, w y d a ł decyzję o tymczasowym are­ sztowaniu i rozesłał za n i m list gończy, chociaż adres P r z e w o d n i c z ą c e g o był znany. D o 4 kwietnia Lepper był na zjeździe z w i ą z k ó w zawodowych w Indiach, o czym powszechnie wiedziano. G d y wrócił, aresztowano go na granicy czeskiej, w obecności wszystkich m e d i ó w , a k r ó t k o potem decyzją tego samego s ą d u zwolniono. Sytuację tę Lepper w y k o r z y s t a ł znakomicie. W świetle j u p i t e r ó w p o k a z a ł się w r o l i zakutego w kajdanki męczennika cierpiącego za poglądy, do tego ubranego w koszulkę z białym orłem (Pleśniak 2000, s. 8). Po t y m incydencie, minister sprawiedliwości, Hanna Suchocka, p r z y z n a ł a , że zatrzymanie i uwolnienie Leppera kładzie się cieniem na wy­ miarze sprawiedliwości (tamże, s. 8). W ą t e k k r y m i n a l n o - s ą d o w y nie opuszcza Leppera t a k ż e w czasie kampanii prezydenckiej 2000 r. Pierwszy i osobiście przyszedł do P a ń s t w o w e j K o m i s j i Wyborczej, aby zarejestrować się j a k o kandydat. Przyniósł wymagane d o k u - �A N D R Z E J L E P P E R - PRZYWÓDCA C H A R Y Z M A T Y C Z N Y ? 65 menty i podpisy, powiedział dziennikarzom, że się nie u k r y w a przed policją i c h o ć b y ł ścigany listem g o ń c z y m , n i k t go nie z a t r z y m a ł . W tych dniach S ą d Rejonowy w Słubicach (Lubuskie) p o s t a n o w i ł na 30 dni a r e s z t o w a ć Leppera za nieusprawiedliwione niestawianie się na kolejnych rozprawach w procesie 0 b l o k a d ę terminalu celnego w Świecku, w styczniu 1999 r. Sąd m i a ł wystawić list gończy niezwłocznie i p r z e k a z a ć go komendzie policji. Lepper skomen­ t o w a ł : Myślę, że sędzia opamięta się i ten list gończy zostanie cofnięty (Internet, w y b o r y ) . Sędzia nie o p a m i ę t a ł się. Po czterech dniach p o s z u k i w a ń na p o d ­ stawie listu gończego Lepper został aresztowany w warszawskiej siedzibie „ S a m o o b r o n y " . D z i a ł o się to po konferencji prasowej, której d a t ę i godzinę p o d a ł m e d i o m publicznie i wcześniejszym ogłoszeniu, że uda się na Białoruś 1 tam poprosi o azyl polityczny (Polityka, nr 36, 2.09.2000, s. 12). Zatrzyma­ nego Leppera przekazano do aresztu w Gorzowie. Po wyjaśnieniu przewod­ niczącego P K W , Ferdynanda Rymarza, że: z punktu widzenia prawa wybor­ czego kandydat, który przebywa w areszcie czy więzieniu nadal jest kandydatem i może uczestniczyć w wyborach w mediach zaczęto się cieszyć, że będzie o n p r o w a d z i ł k a m p a n i ę w y b o r c z ą zza k r a t więziennych. Rozpoczęły się spekula­ cje, j a k to będzie w y g l ą d a ć , czy do więzienia w p u s z c z ą dziennikarzy i kamery telewizyjne, czy nie. P a n o w a ł a o g ó l n a r a d o ś ć z przewidywanego rozwoju tej sytuacji. Po niecałym tygodniu s p ę d z o n y m w gorzowskim więzieniu, Lepper wyszedł na w o l n o ś ć . Tutejszy sąd zdecydował, że areszt był zbyt s u r o w ą restrykcją za uporczywe nieprzychodzenie na w ł a s n ą r o z p r a w ę . O b r o ń c a na wszelki wypadek złożył w sądzie poręczenie w imieniu k o m i t e t u wyborczego Leppera, zapewniające, że stawi się on na k a ż d ą r o z p r a w ę . Wyjście z aresztu gorzowskiego Lepper zamienił w wiec wyborczy. Przed gmachem demonst­ r o w a ł o ponad 300 jego z w o l e n n i k ó w , a w biurze s ą d u o k o ł o 100 o c h o t n i k ó w p o d p i s a ł o się pod deklaracją, że sami p ó j d ą do więzienia, byleby t y l k o sąd wypuścił Leppera. P u b l i c z n o ś ć odśpiewała „ R o t ę " , n a s t ę p n i e K a n d y d a t z k i l ­ kuset zwolennikami poszedł p o d k a t e d r ę i r o z d a w a ł swoje u l o t k i . M ó w i ł , że był na spacerze z i n n y m i więźniami, k t ó r z y twierdzili, że b ę d ą g ł o s o w a ć na niego i „ S a m o o b r o n ę " . A N D R Z E J L E P P E R - POGLĄDY I SYMPATIE P O L I T Y C Z N E W ś r ó d p o g l ą d ó w politycznych Leppera zwraca u w a g ę jego konsekwentnie pozytywna ocena P R L . Swój stosunek do P R L wyraził j u ż w 1995 r. w Dzien­ niku Łódzkim (z 9.10.1995 r.) m ó w i ą c : Ja się urodziłem i żyłem w PRL-u, jak większość Polaków. PRL zlikwidował analfabetyzm, wykształcił ludzi, rozbudo­ wał fabryki, kopalnie, huty, budownictwo mieszkaniowe, rozwinął rolnictwo. Ale trzeba pamiętać, kto to zrobił. Otóż nie zrobili tego sekretarze partii, tylko zwykli ludzie. To my zbudowaliśmy Polskę! (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 3-4). T ę opinię o P R L , jej gospodarce ( w t y m kontraktacjach rolniczych z epoki Gierka) p o w t ó r z y ł później wielokrotnie w wywiadach z dziennikarzami, t a k ż e �66 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA j a k o kandydat na prezydenta w 2000 r. (np. w programie 2 T V , w cyklu „ K a n d y d a c i na prezydenta", w d n i u 27 września 2000 г.). Wprawdzie Lepper p o d k r e ś l a , iż najbardziej nie lubi ludzi bez w ł a s n e g o zdania, z a c h o w u j ą c y c h się j a k chorągiewki na wietrze (Internet, rozmowa, s. 9), to jednak jego osobiste sympatie polityczne wobec p o l i t y k ó w i ich p r o ­ g r a m ó w nie są stałe. Relacje te, oczywiście, odwzajemnia druga strona. R z u ­ tują one na usytuowanie „ S a m o o b r o n y " w szerszym kontekście z w i ą z k ó w z i n n y m i ugrupowaniami. Bliscy w s p ó ł p r a c o w n i c y p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o ­ o b r o n y " u t r z y m u j ą , że j u ż na p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych, gdy jeździli do Warszawy, Lepper m ó w i ł , iż w Europie powinna rządzić socjaldemokracja. Pracownik najemny Leppera (Zbigniew Mazurek) u w a ż a , że „szef szanuje K w a ś n i e w s k i e g o " (Hyży i inni 1999, s. 24). W e d ł u g żony Leppera, kiedyś uwierzyli w „ S o l i d a r n o ś ć " , Wałęsę i Mazowieckiego, j e d n a k ż e bardzo zawiedli się na tych p r z y w ó d c a c h . Dlatego teraz wierzą tylko w Boga i r o l n i k ó w . Twierdzi ona, że politycy nie bywają u Leppera, czasami d z w o n i ą . Ostatnio np. często r o z m a w i a ł z ministrem Janiszewskim. Lepper nie l u b i W a ł ę s y , Krzaklewskiego i Balcerowicza, gdy się zdenerwuje m ó w i na ich temat ostre rzeczy, ale tylko w telewizji, bo w d o m u nigdy nie podnosi głosu i nie u ż y w a brzydkich w y r a z ó w . 1 1 W notatkach prasowych ze s p o t k a ń Leppera d o ś ć często podnoszony jest jego stosunek do Ż y d ó w . W informacji zamieszczonej w Nowinach (z 18.12.1995) cytowana jest jego w y p o w i e d ź : Najbardziej niebezpieczną dla Polski nacją jest nacja żydowska. Oni są wszędzie. Wszędzie intrygują. Potrafią do przesady nagłośnić najdrobniejsze fakty ich dotyczące aż do znudzenia. Ale tego, że w Polsce wiesza się z rozpaczy ponad trzy tysiące ludzi rocznie, nikt nie widzi (cyt. za Internet, rozmowa, s. 7-8). W Trybunie Opolskiej (z 12.05.1997) czytamy: Jestem narodowcem i ludowcem. Nie takim, który namawia do rżnięcia Żydów, lecz twierdzącym, że w Polsce powinni rządzić Polacy (cyt. za Internet, rozmowa, s. 8). Pytany, dlaczego u w a ż a nację żydowską za najgroźniejszą dla Polski, odpowiada, że to k ł a m s t w o wyrwane z kontekstu. Ludzie prowokacyjnie p y t a j ą na spotka­ niach, m ó w i ą , że Żydzi r z ą d z ą Polską. Ostentacyjnie dystansuje się w wywiadzie dla Ekspressu Wieczornego, m ó w i ą c o swoim byłym w s p ó ł p r a c o w n i k u , Januszu Bryczkowskim: Wciąż mi coś ględził o Hitlerze, faszystach, Żydach, oddziałach szturmowych. Nie brałem tego poważnie [...] A tymczasem on to traktował serio (cyt. za Internet, rozmowa, s. 10). Sam u w a ż a , że dla nas najniebezpieczniejszy jest nie n a r ó d żydowski, ale niemiecki. M ó w i oficjalnie na spotkaniach, że tego, co nie zdobyli siłą Bismarck i Hitler, to dziś dostają darmo K o h l i Schroeder (Internet, rozmowa, s. 8). 1 1 W kampanii prezydenckiej Lepper powiedział o Balcerowiczu, że był to najbardziej kom­ petentny w sensie negatywnym człowiek w ostatnich rządach. Konsekwentnie realizował program zgodny z interesami Banku Światowego i U E . Ale nie tylko on jest winien, bo nie był sam w tych rządach i nie sam zrujnował Polskę. Prawdą jest, że trochę ładniej wyglądają nasze miasta, ale w sferze społecznej i ekonomicznej widać głównie negatywy: przemysł upadł, rolnictwo jest w skandalicznym stanie, choć jeszcze się trzyma itd. (Internet, wybory). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 67 Lepper zaprzecza, że jest antysemitą. Nieprawdziwe są, w e d ł u g niego, opo­ wieści Chodorowskiego, że m u chcieli wygolić gwiazdę Dawida. W ó w c z a s musiał t y l k o p r z y p o m n i e ć , że za zabranie dorobku całego życia była w Polsce chłosta. Jest to polska tradycja i przestroga dla wszystkich, dla k o m o r n i k ó w i b a n k ó w , że więcej nie będzie ani jednej licytacji zagrody chłopskiej. W latach 1936-1937 symbolem c h ł o p a były wbite na p o d w ó r k u widły i kosa na sztorc. K i l k u k o m o r n i k ó w odważyło się wejść do gospodarstw, ale ż a d e n nie wyszedł. Lepper u w a ż a , że historia lubi się p o w t a r z a ć , przestrzega, więc przed s a m o s ą d a m i , nad k t ó r y m i nie zapanuje (Internet, rozmowa, s. 9). Lepper nigdy nie u k r y w a ł swoich ambicji politycznych sięgających naj­ wyższych stanowisk w p a ń s t w i e , włącznie z p r e z y d e n t u r ą , jeśli społeczeństwo tak zadecyduje i będę widział taką wolę i poparcie (Internet, rozmowa, s. 10). Przyznaje, iż jest i idealistą, i cynicznym, zimnym draniem (tamże, s. 10). M a ideę zmian, ale od dawna m ó w i ł , że świat nie m o ż e iść w kierunku kapi­ talizmu, podobnie j a k i k o m u n i z m był nie do przyjęcia, światu potrzebna jest trzecia droga. Teraz o k a z a ł o się, że wielu ludzi jest podobnego zdania, z p a p i e ż e m Janem P a w ł e m I I na czele. Świadczyć ma o t y m m o t t o wiszące na ścianie biura, cytat z wypowiedzi p a p i e ż a : Nie do przyjęcia jest twierdzenie, iż po upadku komunizmu jedyną alternatywą jest kapitalizm (cyt. za Internet, rozmowa, s. 11). U w a ż a , że jego g ł ó w n y m celem jest zbudowanie potężnej rolniczej organizacji zawodowej. Zjednoczenie wsi polskiej. Polacy są uczci­ w y m i pracowitym narodem, należy n i m i tylko m ą d r z e p o k i e r o w a ć , nawet gdyby to przebiegało od demokracji, przez anarchię, aż do dyktatury, wtedy - w y z n a ł K u r s k i e m u - zrobi „porządek" (Internet, rozmowa, s. 13). Swoje p o g l ą d y gospodarcze i polityczno-społeczne w odniesieniu do spraw krajowych i zagranicznych wyłożył Lepper w kampanii prezydenckiej 2000 r. P r z e d s t a w i ł je na licznych spotkaniach z wyborcami, w wywiadach i konferen­ cjach prasowych, audycjach radiowych i telewizyjnych w wielu miastach kraju. N i e k t ó r e treści p o w t a r z a ł kilkakrotnie w r ó ż n y c h miejscach (Internet, wybory). Oficjalną k a m p a n i ę p r e z y d e n c k ą Lepper r o z p o c z ą ł w Lublinie m ó w i ą c , że p r z y s z e d ł czas na takiego j a k on człowieka, k t ó r y jest n i e s k a ż o n y w ł a d z ą i ma czyste ręce, co m u daje realne szanse przejścia do drugiej tury w y b o r ó w . Wierzy w to t y m bardziej, że ludzie go znają i r o z p o z n a j ą , deklarują, że b ę d ą na niego g ł o s o w a ć . W kampanii będzie chciał przedstawić oszukiwanemu s p o ł e c z e ń s t w u p r a w d ę . Powiedział: Nie będzie epitetów i oszczerstw. Nie będzie także tematów zastępczych typu aborcja, lustracja czy dekomunizacja. W mojej kampanii postawię na sprawy socjalne, gospodarcze i stosunki międzynarodowe [...] zajmę się także przestrzeganiem konstytucji, która zapewnia m.in. bezpłatną służbę zdrowia i równy dostęp do nauki, tymczasem notorycznie łamana jest przez rząd, prezydenta i parlament (Internet, wybory). W czasie kampanii z o s t a n ą zawieszone blokady, o k t ó r y c h trzeba j u ż z a p o m n i e ć i z a m i e n i a ć je na „ k a r t ę w y b o r c z ą " . Zadaniem priorytetowym jest uzdrowienie gospodarki. T u oprze się na d w u filarach: rolnictwie i budownictwie mieszkaniowym; jeśli się nie postawi na te działy, nie ma m o w y o poprawie sytuacji gospodarczej. �68 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Oceniając bieżące wydarzenia w kraju Lepper s k o m e n t o w a ł wyjście U W z r z ą d u : Balcerowicz zachowuje się j a k szczur uciekający z p ł o n ą c e g o o k r ę t u , a zrobił to dlatego, bo „ s y p i ą s i ę " finanse publiczne i nie widzi wyjścia z tej sytuacji. Skoro j u ż jednak Balcerowicz, główny niszczyciel i szkodnik, odszedł, to teraz Krzaklewski powinien sobie szybko p r z y p o m n i e ć i zrealizować obiet­ nice przedwyborcze; nie m a innego wyjścia, j a k z o s t a ć premierem. R z ą d nie jest przygotowany na ż a d n ą klęskę żywiołową, nie m a rezerw, zachowuje się j a k s t r a ż a k , k t ó r y zaczyna k o p a ć studnię dopiero wtedy, gdy wybucha p o ż a r , przetrwa zatem tylko do k o ń c a r o k u . W y b o r y powinny b y ć najpóźniej na w i o s n ę . Opiniując a k t u a l n ą sytuację g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n ą powiedział, iż w ciągu ostatnich dziesięciu lat największą stratę poniosły kobiety, w ś r ó d nich panuje też największe bezrobocie. Podobnie emeryci i renciści najbardziej odczuli przemiany. O b o w i ą z k i e m p a ń s t w a jest zapewnienie i m takich ś r o d k ó w ma­ terialnych, aby mieli pieniądze na swoje potrzeby bytowe: To skandal, żeby emeryci i renciści nie mieli pieniędzy na wykupienie recept, czy na opłacenie czynszu (Internet, wybory). O n i są też wyrzucani na bruk, e k s m i t o w a n i . Inflacja powoduje to, że biednym ludziom żyje się najgorzej. W i n ą za nią p r ó b u j e się o b a r c z a ć r o l n i k ó w . Są to n a s t ę p n e k ł a m s t w a r z ą d z ą c y c h . T o oni, ich firmy p a ń s t w o w e , wciąż p o d n o s z ą ceny paliw, energii i o p a ł u , co m a w p ł y w na wzrost cen żywności. A przecież dzisiaj cena trzody chlewnej, dro­ biu, nawet z b o ż a jest niższa, niż trzy lata temu. W zakresie spraw gospodarczych i społecznych kraju Lepper w swojej ostatniej kampanii obiecał, iż jeśli zostanie prezydentem, to k a ż d a cztero­ osobowa rodzina w trudnej sytuacji materialnej będzie m i a ł a zapewnione m i n i m u m socjalne ok. 2,5 tysiąca złotych. Pieniądze na ten cel uzyska m . i n . z prywatyzacji b a n k ó w i n a d w y ż k i dewizowej. Najmniej zarabiający, na pozio­ mie m i n i m u m socjalnego, powinni b y ć w ogóle zwolnieni z podatku; dla p o z o s t a ł y c h obecny system podatkowy m ó g ł b y być zachowany. Rolnicy po­ w i n n i płacić podatek dochodowy, nie V A T . F i r m y eksportujące swoje pro­ d u k t y p o w i n n y m i e ć prawo do ulg podatkowych. N a l e ż y wrócić do o b o w i ą z ­ kowego ubezpieczenia w gospodarstwie zwierząt i upraw. G d y b y płacili je wszyscy rolnicy, s k ł a d k i byłyby niskie. M o ż n a b y ł o b y z nich p o k r y ć tegorocz­ ne straty spowodowane suszą. Nasz handel i rolnictwo niszczą zagraniczne sieci. K o r z y s t a j ą z ogromnych przywilejów, nie p ł a c ą podatku dochodowego, zabierają miejsca pracy, wykorzystują p r a c o w n i k ó w , szczególnie m ł o d z i e ż , m ł o d e dziewczyny, k t ó r e p r a c u j ą po 10-12 godzin i zarabiają 500-600 zł/mies. Ponadto, o czym nie m ó w i się oficjalnie, są molestowane i wykorzystywane 12 1 2 Według Leppera, za tę ustawę odpowiada obecny prezydent, Aleksander Kwaśniewski, bo jako poseł w lipcu 1994 r. głosował za takim rozwiązaniem. Podobnie głosował cały klub S L D i PSL, a prezydent Wałęsa ustawę tę podpisał. Krzaklewski przez trzy lata rządzenia Polską nie zrobił nic, żeby ten zapis usunąć. Projekty przeciw eksmisji na bruk AWS odrzucał już po pierwszym czytaniu. �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 69 seksualnie. Dlatego też m a przygotowany projekt ustawy uniemożliwiający powstanie jakiegokolwiek super czy hipermarketu. W zakresie prywatyzacji będzie ż ą d a ł rozliczenia się kolejnych r z ą d ó w po 1989 г., co k t ó r y sprzedał, za ile i gdzie s ą te pieniądze. Będzie też zabiegał o ujawnienie z a r o b k ó w z a r z ą d ó w i rad nadzorczych f i r m b ę d ą c y c h s p ó ł k a m i skarbu p a ń s t w a . W ś r ó d p o g l ą d ó w polityczno-gospodarczych Leppera charakterystyczne jest jego negatywne stanowisko wobec U n i i Europejskiej. Kiedy wszystkie postkomu­ nistyczne rządy zabiegały o przystąpienie Polski do U E , p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o ­ n y " konsekwentnie był i jest temu przeciwny. W trakcie obrad Rady Krajowej „ S a m o o b r o n y " Lepper powiedział: Unia Europejska to następny kołchoz. Jeden miał siedzibę w Moskwie, drugi ma siedzibę w Brukseli (Polityka, nr 9, 26.02.2000, s. 114). N i e jest to postawa tylko werbalna, ale i czynna, w y r a ż a j ą c a się m . i n . organizowaniem niezliczonych, skutecznych blokad i p r o t e s t ó w rolniczych przeciw i m p o r t o w i żywności z U E (Małecki 1999, s. 32). Podczas swojej k a m ­ panii prezydenckiej (2000 r.) Lepper podkreślał wielokrotnie: Mówimy „nie" dla Unii. Niczego tam nie osiągniemy i nic nie dostaniemy za darmo. W sprawach gospodarczych powinniśmy głowę zwrócić na wschód, nie na zachód (Internet, wybory). U E chce zrobić z nas rynek zbytu dla swoich p r o d u k t ó w . Profity z tego idące osiągną głównie Niemcy (Małecki 1999, s. 32-33). Nie wierzę, że ktokolwiek może nam coś dać za darmo. Pieniądze w Brukseli są, ale przecież pochodzą od krajów członkowskich. Jeżeli będziemy w Unii, to będziemy musieli je płacić - m ó w i ł w Koszalinie, Lublinie i B i a ł y m s t o k u . W trakcie kampanii wyborczej łagodzi nieco swoje wypowiedzi, opowiada się za k o n i e c z n o ś c i ą podjęcia debaty telewizyjnej na temat przystąpienia Polski do U E (Koszalin) oraz za o g ó l n o p o l s k i m referendum w tej sprawie, w czasie k t ó r e g o w z y w a ł b y do g ł o s o w a n i a przeciw (Krzczonowo); (Internet, wybory). G d y zostanie Prezydentem, złoży pierwsze wizyty w M o s k w i e i Brukseli. Lepper m ó w i ł w ó w c z a s też, że c z ł o n k o s t w o w N A T O nie daje gwarancji bezpieczeństwa: W 1939 r. też były ekstra układy i co, pomógł nam ktoś? (Internet, wybory). Przewodniczący „ S a m o o b r o n y " niejednokrotnie o p o w i a d a ł się r ó w n i e ż za całkowitym zakazem sprzedaży ziemi cudzoziemcom (np. Szcze­ cin). U w a ż a bowiem, że Niemcy zawiązują spółki z polskim k a p i t a ł e m , by w y k u p i ć ziemię, ale to oni p o z o s t a j ą faktycznymi właścicielami gospodarstw. Dzieje się to nie t y l k o na ziemiach zachodnich, ale nawet i w Polsce centralnej. W ocenach k o m e n t a t o r ó w zagranicznych zastanawiające jest, że kseno­ fobiczne deklaracje Leppera popiera, w e d ł u g CBOS, 25-35% badanych i jest to poparcie wyższe niż dla premiera Jerzego Buzka, człowieka „ S o l i d a r n o ś c i " . R ó w n o c z e ś n i e poparcie to nie opiera się na tradycyjnej bazie wiejskiej, lecz rozprzestrzenia się na tereny miejskie. W jesiennej manifestacji 1999 r. - jednej z największych w erze postkomunistycznej - brali udział nie t y l k o chłopi, ale i kolejarze, pielęgniarki, związki górnicze, bezrobotni, pracownicy prze­ mysłu. Było 30 000 protestujących. D o Leppera, przywódcy ultranacjonalistycznej „ S a m o o b r o n y " , przyłączyli się inni p r z y w ó d c y i organizacje z w i ą z k o w e ( M a ł e c k i 1999, s. 32-33). �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA W e d ł u g wypowiedzi wielu tysięcy r o l n i k ó w , sytuacja w Polsce pogarsza się z r o k u na rok. R o s n ą koszty i gospodarstwa u p a d a j ą , ludzie są coraz bardziej zdesperowani, t r a c ą w s z e l k ą nadzieję i uważają, że tylko Lepper m o ż e ich u r a t o w a ć . W 1999 r. w y g r a ł on blokadami i rolniczymi protestami zakaz i m p o r t u żywności z U E . W ocenie Brukseli, dwa miliony gospodarstw rolnych potrzebuje przekształceń, żeby d o s t o s o w a ć się do r y n k u U E . Lepper twierdzi, że w U E zgodzimy się tylko na partnerstwo i p o d t y m warunkiem się do niej p r z y ł ą c z y m y , nigdy natomiast nie zgodzimy się na to, aby b y ć dla niej rynkiem zbytu. W e d ł u g CBOS, poparcie dla wejścia do U E w 1996 r. w y n o s i ł o 80%, a w 1999 - 55%. T r u d n o jest więc przewidzieć co, kiedy i w j a k i m stopniu w p ł y w a na stan u m y s ł ó w r o l n i k ó w i j a k i jest w t y m udział d e m a g o g ó w . Słusznie zatem Leszek Balcerowicz twierdzi, że społeczeństwu trzeba wyjaś­ niać, co daje p r z y n a l e ż n o ś ć do U n i i i inne reformy. W obecnej sytuacji, po odejściu od gospodarki planowej i wprowadzeniu rynkowej, gdy ludziom żyje się biednie, wyrażają swoje niezadowolenie i gniew na z e w n ą t r z (w bloka­ dach, manifestacjach). Andrzej Lepper jest dla nich j e d y n ą f o r m ą nacisku na r z ą d ( M a ł e c k i 1999, s. 33). A N D R Z E J L E P P E R - C E C H Y OSOBOWOŚCIOWE - OPINIE Przytaczane przez p r a s ę opinie o Lepperze, jego cechach o s o b o w o ś c i o ­ wych, k o n c e n t r u j ą się na ocenie i uwypuklaniu z a c h o w a ń p r z e w o d n i c z ą c e ­ go „ S a m o o b r o n y " w k i l k u podstawowych, przenikających się sferach. D o ­ tyczą one: • Jego ocen czołowych postaci naszego życia społeczno-politycznego (łączą się one z w ą t k i e m kryminalno s ą d o w y m ) ; • Ocen jego metod działań w obrębie „ S a m o o b r o n y " , dokonywanych przez p o l i t y k ó w innych u g r u p o w a ń i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w ; • Oceny przez innych polityków jego aspiracji politycznych; • Scharakteryzowanych już wcześniej metod działań na zewnątrz (związanych ze strategią w a l k i i koalicjami z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi). Dziennikarzy prasowych zdaje się bardzo b u l w e r s o w a ć s p o s ó b wypowiedzi Leppera, k t ó r y w k i l k u przypadkach m i a ł swój epilog w sprawach s ą d o w y c h . Z d u ż ą więc satysfakcją d o n o s z ą w swoich relacjach, iż wprowadza on nowe standardy do polskiego obyczaju politycznego. Lepper nigdy nie przebierał w słowach w ocenie innych. Niemal wszyst­ k i m uczestnikom sceny politycznej przyczepia jednoznaczne etykietki: Lecha W a ł ę s ę n a z w a ł d o b r y m kombinatorem, Jana Olszewskiego - pijakiem i dege­ neratem, Andrzeja Stelmachowskiego i Jacka K u r o n i a - głąbem, Janusza Lewandowskiego - gnojkiem i g ó w n i a r z e m , w o j e w o d ę pomorskiego, k t ó r y k a z a ł siłą u s u n ą ć b l o k a d ę w N o w y m Dworze - bandziorem i g ó w n i a r z e m . Profesora Leszka Balcerowicza określił ekonomicznym niedoukiem i zapro­ p o n o w a ł wicepremierowi korepetycje z ekonomii. Józef Ślisz jest d u ż y i głupi, �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 71 p o s ł o w i e t o zdrajcy, a „ S o l i d a r n o ś ć " - c ó r k a C I A i K G B , Rada M i n i s t r ó w natomiast - r z ą d zdrady narodowej. Prymasa Józefa Glempa wzywa, by się o p a m i ę t a ł , grozi biskupowi G o c ł o w s k i e m u szubienicami stawianymi na K r a ­ k o w s k i m Przedmieściu, zaproszony przez Aleksandra K w a ś n i e w s k i e g o o b r a ż a go w p a ł a c u prezydenckim (Hyży 1999, s. 23-24; Ł u c z a k i inni 1999, s. 31; komentarz zawarty w Internet, rozmowa, s. 5; Polityka, nr 5, 29.01.2000, s. 86). Takie zachowania d r a ż n i ą i irytują dziennikarzy, p r o w o k u j ą ich do podobnych reakcji. P r z y k ł a d e m tego jest Stanisław T y m , k t ó r y w artykule pt. „ E p i t e t " (1999) n a p i s a ł m.in.: W epitetach z magla rodem silny jest też tzw. lider Samoobrony [...] gdy ktoś zaciągnął pożyczki i zamiast je spłacać, nadał sobie przywództwo grupy, demagogów łamiących prawo, to jest dla mnie głównie cwaniak i kombinator [...] Teraz cwaniaczek z Darłowa ogłasza, że wznowi blokady dróg. „Komorników bankowych i inkasentów - niech nikt nie waży się wy­ syłać tych urzędników do gospodarstw, bo będą czekały na nich kosy" - grozi i straszy. Niedawno przypomniał biskupowi, że w Polsce biskupów się wieszało [...] (Wprost, nr 8, 21.02.1999, s. 116). Bardziej w y w a ż o n e są relacje dziennikarzy - p r a w n i k ó w . Aleksander C h e ć k o w Polityce (2000) napisał, że nazwanie w łódzkim radiu (w 1999 r.) r z ą d u „ r e ż i m e m antypolskim i anty l u d z k i m " mieści się (choć z trudem) w granicach prawa do swobodnej wypowiedzi i politycznej k r y t y k i , czyli p r z e s t ę p s t w e m nie jest i nie podlega interwencji prokuratora. Znieważenie wicepremiera natomiast, o k r e ś l o n e g o j a k o „ b a n d y t a z Pabianic", kwalifikować m o ż n a do rozprawy cywilnoprawnej lub na wniosek pokrzywdzonego. Zasady legalizmu nakazywały prokuratorowi ścigać Leppera z urzędu, sam jednak s p o s ó b , w j a k i to zrobił był nieudolny i nie do k o ń c a p r z e m y ś l a n y (zakończył się na granicy aresztem Leppera w koszulce z orłem - M . D - P ) ; ( C h e ć k o 2000, s. 18). Lech Falandysz, w felietonie pt. „ E u r o p e j c z y k Lepper" (1999, s. 107) spojrzał na zachowania Leppera z odmiennego p u n k t u widzenia. Znany praw­ n i k stwierdził, iż Lepper jest prawdziwym mistrzem w rzucaniu inwektyw i grożeniu swoim przeciwnikom. Potrafi znakomicie u r a ż a ć , s z o k o w a ć , nie­ p o k o i ć , bić słowem. Po k a ż d y m jego emocjonalnym wywiadzie zdaje się b y ć naruszony niemal cały kodeks karny (zniesławienie, zniewaga funkcjonariusza publicznego, poniżenie konstytucyjnego organu RP, g r o ź b a bezprawna i karal­ na). Najlepsi polscy dziennikarze ( M o n i k a Olejnik - T V , Krzysztof Skowroński - radio „ Z e t " ) nie m o g ą sobie p o r a d z i ć z t y m t r u d n y m r o z m ó w c ą . Jako p r z y k ł a d m o ż e p o s ł u ż y ć zadziwienie redaktora S k o w r o ń s k i e g o pytającego Leppera w wywiadzie r a d i o w y m : „ K o g o pan straszy, panie p r z e w o d n i c z ą c y - biskupa?". Zdaniem Falandysza, Andrzej Lepper m a ostoję, ale w Euro­ pejskim Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu. T r y b u n a ł udziela bowiem ochrony prawnej wypowiedziom agresywnym, szokującym, u r a ż a j ą c y m lub z a k ł ó c a j ą c y m s p o k ó j oraz uznaje bardzo szerokie ramy dopuszczalnej k r y t y k i p o l i t y k ó w i jeszcze szersze w przypadkach k r y t y k i r z ą d u . Lepper jest więc w istocie bojownikiem o nieskrępowaną wolność wypowiedzi w sferze polityki, czego nie dostrzegają nie tylko funkcjonariusze państwa, ale również dziennikarze �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA (Falandysz 1999, s. 107). G d y , ci ostatni dziwią się, j a k m o ż n a b l o k o w a ć drogi i u t r u d n i a ć życie niewinnym ludziom, Lepper odpowiada k r ó t k o : europejski standard. Z n a on też europejskie standardy wolności wypowiedzi, bo stara się u n i k a ć określeń t y p u „ ć w o k " czy „ g ł u p e k " , a m ó w i np. „ r o z t r z e p a n y Sellin". Spokojnie może nazywać rząd antypolskim i antyludzkim, bo ci, którzy są w rządzie, o swoich przeciwnikach mówią, że są partią zdrady narodowej. Mówiąc 0 rzeczniku rządu, że jest roztrzepany, nie nazywa go jednak ,,popaprańcem", ani „insektem [...] ci, co dzisiaj rządzą też [...] kiedyś krzyczeli: „złodzieje", „znajdzie się kij na (odpowiedniego człowieka) ryj", „komunistyczny kapuś" itp. Gdy minister Janiszewski ze zgrozą stwierdza, że spalono flagę Unii Europej­ skiej, Lepper lekceważąco macha ręką: „europejski standard" (tamże, s. 107). Przecież to nie o n palił kiedyś k u k ł ę prezydenta W a ł ę s y p o d Belwederem, a w k u k ł ę Balcerowicza p o d Sejmem walili kijami na oczach kamer r ó w n i e ż p o s ł o w i e PSL. Dzięki Andrzejowi Lepperowi część polskich chłopów jest już jedną nogą w Europie (tamże, s. 107). Liczne cytaty prasowe p o ś w i ę c o n e są t y p o w y m zachowaniom Leppera. R o m a n Jagieliński, p r z y w ó d c a Partii Ludowo-Demokratycznej, oceniał, iż zachowania Leppera są nieprzewidywalne, często zmienia zdanie, czasem w sposób irracjonalny. Ale nikt nim nie steruje, decyzje podejmuje sam. Czasem dyskutuje z bliskimi sobie ludźmi, ale ostatecznie działa według własnego uznania (Hyży i inni 1999, s. 24). Opinię tę podzielają współpracownicy Leppera m ó w i ą c , że rządzi on „ S a m o o b r o n ą " sam. Sam też obsadza stanowiska, k t ó r y c h rotacja jest w Związ­ k u tak częsta, że właściwie to jest j u ż trzecia „ S a m o o b r o n a " , a z pierwszej 1 drugiej w grupie przywódców nie pozostał nikt (Grabowski 1998, s. 23). R ó w n i e ż były wiceprzewodniczący „ S a m o o b r o n y " , Ireneusz M a r t y n i u k , twierdzi, iż p r z e w o d n i c z ą c y „ S a m o o b r o n y " nie poddaje się ani partyjnej, ani związkowej k o n t r o l i , a niepokornych odsuwa. Z tych p o w o d ó w rozstał się z Januszem Bryczkowskim, k t ó r y p r ó b o w a ł przejąć przywództwo w „ S a m o o b r o n i e " , gdy on p r z e b y w a ł w areszcie (Bogusz, Macieja 2000, s. 31). Janusz Bryczkowski na p o c z ą t k u w s p ó ł p r a c y z Lepperem powiedział w w y ­ wiadzie dla Ekspresu Wieczornego (23.12.1993): Nie chciałbym zupełnie dezawuo­ wać Leppera. To jest niewątpliwie talent polityczny. Zgubiła go przesadna wiara we własne posłannictwo. Już uwierzył, że jest na szczycie i zaczął pomiatać ludźmi. Taki mały dyktatorek. Wyrzucał z hukiem każdego, kto mu się przeciwstawił. Jego aspiracje sięgały fotela prezydenckiego. Ani szczebel niżej. Wywiad udzielony przez kogoś z nas wywoływał w nim agresję. Mnie w oczach Leppera zaczęło gubić nadmierne zainteresowanie prasy moją osobą. U nas przyjęto uważać, że nieważne, co piszą, byleby cokolwiek pisali. A Lepper nie jest głupi, eliminował ze swego otoczenia każdego, kto mógł mu potencjalnie zagrozić (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 10). W j a k i m ś momencie Bryczkowski ocenił, że jeśli współpracuje się z Leppe­ rem, to trzeba się liczyć z t y m , że w pewnej chwili „nie wyjdzie się drzwiami, ale z d r z w i a m i " . Lepper stwierdził, iż Bryczkowski wyszedł z drzwiami i więcej nie wrócił. Przyznał, że wykorzystywał go do czasu, gdy był m u potrzebny. Zorgani­ z o w a ł struktury, k t ó r e istnieją do dziś. D o ludzi ze swojego najbliższego �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 73 otoczenia m ó w i natomiast: Dla dobra związku, żebyś ty byl najlepszym moim współpracownikiem - jak przyjdzie czas - to wylecisz z hukiem, bez słowa dziękuję. Jestem bezwzględny (Internet, rozmowa, s. 10). Szczególnie d u ż o miejsca zajmują w prasie komentarze związane z aspira­ cjami politycznymi Leppera. Po blokadach w l u t y m 1999 r. P a w e ł Piskorski (poseł U W ) stwierdził, iż wiele wskazuje na to, że ostatnie działania Leppera są p o c z ą t k i e m jego k a m ­ panii prezydenckiej: Jego celem jest zwrócenie na siebie maksymalnej uwagi, doprowadzenie do sytuacji, w której nie będzie możliwe żadne rozwiązanie, a rządowi nie pozostanie nic innego jak użycie siły. Dlatego uważam, że nie należy prowadzić z nimi żadnych rozmów, bo będzie to tylko zachętą do podobnych działań w przyszłości (Hyży i inni 1999, s. 24). W t y m samym czasie niemiecki Die Zeit n a z w a ł Leppera drugim Wałęsą. W zagrodzie L e p p e r ó w zaczęli b y w a ć niemal codziennie dziennikarze, pytając I r e n ę L e p p e r o w ą , czy czuje się wiejską D a n u t ą W a ł ę s o w ą . Sama m i a ł a n a m a w i a ć m ę ż a , aby przejął Ministerstwo Rolnictwa, jeśli z a p r o p o n u j ą m u to stanowisko, ale o d m ó w i ł żonie t ł u m a c z ą c , że nie zostawi ludzi, w o l i b u d o w a ć Związek (Hyży i inni 1999, s. 23). Pod koniec 1999 r. Lepper ogłosił, że będzie k a n d y d o w a ł w wyborach w 2000 r. Plany prezydenckie Leppera wywołały r ó ż n e reakcje. W „ S a m o o b r o n i e " , Ireneusz M a r t y n i u k (do niedawna bliski w s p ó ł p r a c o w ­ n i k Leppera) w l u t y m 2000 г., w liście do kierownictwa Z w i ą z k u napisał, że coraz mniej c z ł o n k ó w rozumie grę p r o w a d z o n ą przez P r z e w o d n i c z ą c e g o . Z a ­ rzucił m u sprawowanie dyktatorskiego modelu p r z y w ó d z t w a , ł a m a n i e zasad demokratycznych w podejmowaniu decyzji oraz z a a p e l o w a ł o k o n t r o l ę finan­ sów Z w i ą z k u . R ó w n o c z e ś n i e stwierdził, że Lepper, aby odnieść sukces musi najpierw stłumić bunt we w ł a s n y m ugrupowaniu: Wszyscy boją się publicznie krytykować przewodniczącego, a on niszczy ludzi [...] najpierw wykorzystuje, a potem odsuwa, na chłopskiej biedzie i ludzkim nieszczęściu pragnie zbić kapitał polityczny (Bogusz, Macieja 2000, s. 30). Odmienne stanowisko zajął Janusz Malewicz, wiceprzewodniczący „ S a m o ­ o b r o n y " . W e d ł u g niego, Lepper byłby d o b r y m prezydentem: Co więcej lep­ szym prezydentem niż Kwaśniewski, bo myśli po polsku, a nie po europejsku, a teraz dominuje opcja ,,eurodebili" [...] błyskawicznie z trybuna ludowego zmie­ niłby się w męża stanu. Ubliżał, walił prawdę w oczy, bo inaczej by nie zaistniał, ale on taki nie jest (Bogusz, Macieja 2000, s. 31). K a n d y d o w a n i e Leppera w wyborach prezydenckich s p o t k a ł o się z dez­ a p r o b a t ą p r z y w ó d c ó w PSL, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i k ó ł e k rolniczych. Jacek Soska - rzecznik PSL - ocenił: Jeśli myśli o prezydenturze, to jest skończonym człowiekiem, bo dla osobistych sukcesów zapomniał o ludziach z miliona gospodarstw rolnych, którzy żyją z rolnictwa i pokładali w nim nadzieje. Zapomniał też o drugim milionie gospodarstw, których właściciele szukają innych źródeł dochodów lub finansowego wsparcia w rolnictwie. Te problemy winien rozwiązywać związek zawodowy. Poza PSL, nie robiła tego żadna partia i nie zanosi się na to by robiła. [...] Ja bardzo szanuję pana Leppera [...], natomiast jeżeli �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA startuje na prezydenta, jasno się określa. Pokazuje, że ma w nosie nawet członków Samoobrony, którzy wierzyli w niego (cyt. za: Polityka, nr 50 z 11.12.99, s. 88). W ł a d y s ł a w Serafin, p r z e w o d n i c z ą c y Krajowego Z w i ą z k u R o l n i k ó w , K ó ł e k i Organizacji Rolniczych, oraz R o m a n Wierzbicki, p r z e w o d n i c z ą c y „ S o l i d a r ­ n o ś c i " R I , w liście do kierownictwa „ S a m o o b r o n y " opowiedzieli się za „jed­ nością wsi i c h ł o p ó w p o l s k i c h " oraz rozdzieleniem funkcji „ S a m o o b r o n y " j a k o związku i partii. Napisali też, iż prawo kandydowania na prezydenta RP pana Leppera jest jego prawem niezbywalnym, nie może jednak stanowić prze­ szkody w rozmowach i współpracy w negocjacjach z rządem (cyt. za: Bogusz, Macieja 2000, s. 31). W licznych wypowiedziach Serafin i Wierzbicki p o d ­ kreślali, że o n i i ich organizacje nie b ę d ą uczestniczyć w kampanii Leppera i p o p i e r a ć jego blokad. N i e zważając na to, że w marcu (2000 r.) „ S a m o ­ o b r o n a " oficjalnie zawiesiła protesty utrzymywali, że przygotowywane przez Leppera blokady nie p o w i o d ł y się. W dodatku z „ S a m o o b r o n y " zaczęli od­ c h o d z i ć ludzie, jej notowania w s o n d a ż a c h opinii publicznej spadły, przy­ w ó d c a „ S a m o o b r o n y " (tym samym) „ w y p a d ł z gry", a związki rolnicze za­ częły skutecznie „ d o g a d y w a ć się z r z ą d e m " . Okazało się, że sprawy można rozwiązywać bez niego i świat się nie zawali (Bogusz, Macieja 2000, s. 30). Stan ten bardzo o d p o w i a d a ł ministrowi rolnictwa, Jackowi Janiszewskiemu, k t ó r y nie b a c z ą c na fakty stwierdził, że: teraz widać ile znaczy Samoobrona. Lepper wypłynął na fali niezadowolenia po załamaniu się rynku rosyjskiego [wypłynął wcześniej, po p u ł a p c e kredytowej - M . D - P ] czas pokazał, że znacznie lepiej przygotowane są organizacje Wierzbickiego i Serafina (tamże, s. 31). W i o s n ą 2000 г., Ireneusz K r z e m i ń s k i , socjolog z Uniwersytetu Warszaw­ skiego, ocenił, że czas największej p o p u l a r n o ś c i Andrzeja Leppera j u ż m i n ą ł . Stwierdził też, że Polacy nie mają szacunku dla prawa, nagminnie je łamią, ale - paradoksalnie - marzą o tym, aby ich kraj był państwem prawa. I w końcu uświadamiają sobie, że Lepper nie przestrzega żadnych zasad. Dlatego traci zaufanie ( t a m ż e , s. 31). W e d ł u g opinii dziennikarzy Wprost, w tej sytuacji ratunek dla Leppera przyszedł w ostatniej chwili, kiedy został spektakularnie aresztowany na gra­ nicy polsko-czeskiej. W następstwie nasuwa się pytanie: czy Leppera i „ S a m o ­ o b r o n ę " czeka powolna marginalizacja? W ocenie Antoniego D u d k a , politologa z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Lepper potrzebuje obecności kamer i dziennikarzy, bo r o z p o c z ą ł ostatni etap w a l k i o w ł a d z ę na wsi o d k ą d zapowiedział, że będzie k a n d y d o w a ł w wyborach prezydenckich. Wprawdzie nie myśli o wygranej, ale chce o t r z y m a ć więcej głosów niż kandydat PSL, bo wydaje m u się, że w ó w c z a s uzyska mandat Sejmowy. Wprawdzie PSL m a więcej pieniędzy i lepsze struktury, to jednak Lepper jest bardziej niż K a l i n o w s k i zdeterminowany (Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31). Tymczasem w wyborach prezydenckich w p a ź d z i e r n i k u 2000 r. Lepper zajął 4 miejsce i o t r z y m a ł ponad 3% głosów. O PSL, k t ó r e o d m ó w i ł o p r z y s t ą p i e n i a do B l o k u Ludowo-Narodowego, powiedział, że w n a s t ę p n e j kadencji wyeliminuje je ze sceny politycznej. �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 75 A N D R Z E J L E P P E R W SONDAŻACH OPINII P U B L I C Z N E J W y r a z e m aprobaty społecznej dla o s ó b powszechnie znanych, ich postaw i c z y n ó w , są miejsca zajmowane w r ó ż n e g o rodzaju s o n d a ż a c h i rankingach. W przypadku Andrzeja Leppera w y n i k i ankiet, przeprowadzonych t y l k o w r o ­ k u 1999 przez rozmaite o ś r o d k i b a d a ń opinii publicznej, były z a s k a k u j ą c o pozytywne. F a k t ten w y w o ł a ł na ł a m a c h prasy pytania o przyczyny tego aplauzu społecznego. Odpowiedzi szukano tak w naukowych opiniach eksper­ ckich, j a k i w indywidualnych ocenach dziennikarskich. Te ostatnie nie są wolne od a r t y k u ł o w a n i a o d c z u ć subiektywnych, a z racji swego szerokiego zasięgu o d d z i a ł y w a n i a bywają często przyswajane j a k o własne, zwłaszcza przez obywateli mniej zorientowanych w bieżących wydarzeniach politycznych. W e d ł u g w y n i k ó w b a d a ń I n s t y t u t u Spraw Publicznych, przeprowadzonych 17-19 czerwca 1999 r. (na 707-osobowej p r ó b i e m i e s z k a ń c ó w wsi i 437-osobowej p r ó b i e r o l n i k ó w ) , gdyby wybory prezydenckie odbyły się w czerwcu 1999 г., to na wsi p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " u z y s k a ł b y 8%, tyle samo co M a r i a n Krzaklewski, w y g r a ł b y je natomiast Aleksander K w a ś n i e w s k i , na k t ó r e g o g ł o s o w a ł o b y 4 5 % m i e s z k a ń c ó w wsi (Lizut 1999, s. 6). Zdaniem Instytutu, w p o r ó w n a n i u z wyborami prezydenckimi w 1995 r. widać wyraźny wzrost liczby z w o l e n n i k ó w urzędującego prezydenta i Leppera. Odsetek głosów oddanych cztery lata temu na k a n d y d a t ó w ludowych (14%), nie uległ zmianie w p o r ó w n a ­ niu z deklarowanym poparciem w czerwcu 1999 r. (14%). Z analizy e l e k t o r a t ó w poszczególnych k a n d y d a t ó w wynika, że przywódcę „ S a m o o b r o n y " , prócz rolni­ k ó w , szczególnie tych poniżej 35 r o k u życia, popierają t a k ż e bezrobotni. K o m e n t u j ą c w y n i k i przeprowadzonego s o n d a ż u , Lena K o l a r s k a - B o b i ń s k a , socjolog, dyrektor ISP, p o d s u m o w a ł a m.in.: na liście p o l i t y k ó w cieszących się zaufaniem społecznym Lepper zajmuje obecnie szóste miejsce, wyprzedza­ j ą c premiera Buzka. W y s o k ą akceptacją cieszy się zwłaszcza w ś r ó d niezado­ wolonych r o l n i k ó w i bezrobotnych na wsi. W i d z ą w n i m reprezentanta swoich interesów, k t ó r y spełnia w a ż n ą rolę n a r z ę d z i a nacisku na rząd. Lepper m a poparcie t y l k o j a k o p o l i t y k protestu i konfrontacji. Jest postrzegany w k o n ­ tekście b l o k a d i skandali. Jako osoba p o t r a f i ą c a f u n k c j o n o w a ć w g ł ó w n y m nurcie życia politycznego, k t ó r a m o ż e odpowiedzialnie s p r a w o w a ć w ł a d z ę nie u w i a r y g o d n i ł się. Dlatego zaufanie społeczne nie p r z e k ł a d a się na poparcie wyborcze ani dla niego, ani dla „ S a m o o b r o n y " , nawet w ś r ó d r o l n i k ó w . G ł ó w ­ n ą siłą p o l i t y c z n ą na wsi jest nadal PSL, m i m o wielu pretensji, jakie m a j ą do niego rolnicy. R ó w n o c z e ś n i e jednak poparcie dla samej partii nie oznacza akceptacji dla jej p r z y w ó d c y w przyszłych wyborach, o czym świadczy niskie poparcie dla ewentualnego kandydata na prezydenta J a r o s ł a w a Kalinowskiego (Lizut 1999, s. 6). W e d ł u g ankiety CBOS, z maja 1999 г., Andrzej Lepper był szóstym p o d w z g l ę d e m p o p u l a r n o ś c i polskim politykiem (uzyskał 4 1 % poparcia). Zaini­ c j o w a n ą przez niego akcję blokowania d r ó g z a a k c e p t o w a ł a ponad p o ł o w a P o l a k ó w ankietowanych przez CBOS ( Ł u c z a k 1999, s. 30). �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Komentarze prasowe na temat w y n i k ó w b a d a ń ankietowych są bardzo emocjonalne i z r ó ż n i c o w a n e . K ł a d ą też nacisk na r ó ż n e aspekty przeżywanej przez a u t o r ó w rzeczywistości. Jerzy Surdykowski, w artykule „ A m e r y k a Europy" (Wprost, nr 45, 7.11.1999), oceniając w y n i k i badania opinii publicznej, w e d ł u g k t ó r y c h Andrzej Lepper, zdaniem autora - wiejski w a t a ż k a , nie mający nic do zaproponowania p r ó c z destrukcji p a ń s t w a i recydywy socjalizmu - cieszy się d u ż o większą s y m p a t i ą , niż premier Jerzy Buzek, profesorski mediator, w z ó r spokoju i dobrych manier, stwierdził, iż są one objawem sięgnięcia dna przez p o l s k ą p o l i t y k ę (s. 36). Dziennikarz zwraca przy t y m u w a g ę , iż ponad 80% P o l a k ó w twierdzi w tych badaniach, że nie widzi na scenie politycznej grupy lub p a r t i i , k t ó r a by ich r e p r e z e n t o w a ł a , więc nie m a j ą na kogo głosować (przed p a r u laty było ich niespełna 5 0 % ) . M i k o ł a j Lizut z Gazety Wyborczej uważa, że Lepper zdaje się dostrzegać swój dylemat: jeśli będzie uwiarygodniać się jako polityk „państwowy", może zacząć być postrzegany jako część estabilishmentu i tracić akceptację niezadowolonych. Zwłaszcza, że nieufność do niego wśród ogółu społeczeństwa jest jeszcze silniejsza niż zaufanie. Zaufanie do Leppera stanowi jednak duży potencjał, który może przełożyć się na głosy, jeśli nadal będzie rosnąć wśród rolników poczucie opuszcze­ nia przez elity, a rząd ograniczy się do pustych obietnic (Lizut 1999, s. 6). Z kolei R a f a ł Pleśniak z Wprost jest zdania, że Lepper r o b i wszystko, aby z d o b y ć rozgłos i opinię bezkompromisowego o b r o ń c y c h ł o p ó w . Organizuje blokady d r ó g , marsze protestacyjne, o b r a ż a polityków. J e d n a k ż e , w e d ł u g w y n i ­ k ó w s o n d a ż u Pentora, tylko nieliczni życzą m u kariery prezydenta RP. Dzienni­ karz, nie zważając na to, co piszą inni redakcyjni koledzy (np. W a c ł a w Wilczyński i Leszek Balcerowicz) o skuteczności akcji Leppera w zakresie „ w y c i ą g a n i a pieniędzy z kasy p a ń s t w o w e j " , „pieniędzy p o d a t n i k a " na nieren­ towne rolnictwo, w swoim komentarzu stwierdza, że większość nie chce, by reprezentował ich polityk, k t ó r y poza zdolnością do destrukcji niewiele zaprezen­ t o w a ł . Efektem działalności Leppera są dziesiątki spraw w kolegiach i s ą d a c h . Prawdopodobnie dlatego co p i ą t y Polak u w a ż a , że Lepper jest zbyt surowo traktowany przez w y m i a r sprawiedliwości, t y m bardziej, że na ogół w jego sprawach z a p a d a j ą w y r o k i uniewinniające (Wprost, nr 16, 16.04.2000, s. 8). Niezależnie o d często emocjonalnych wypowiedzi r e p o r t e r ó w d o t y c z ą c y c h działalności Andrzeja Leppera okazuje się, iż w rankingach dziennikarskich czołowych t y g o d n i k ó w krajowych zajmuje on bardzo e k s p o n o w a n ą pozycję. Przedstawiony w informacji internetowej j a k o najbardziej wojowniczy polski r o l n i k (Internet, w y b o r y , s. 1) w corocznej ankiecie tygodnika Polityka pt. N A J , dotyczącej najgłośniejszych, najbardziej szokujących w y d a r z e ń i postaci r o k u 1999, znalazł się na czele listy. O k r e ś l o n y został w t y m rankingu j a k o największy kozak wyróżniający się w ś r ó d o r g a n i z a t o r ó w b l o k a d w 1999 r. (nr 2, 8.01.2000, s. 8). R ó w n o c z e ś n i e Andrzej Lepper zajął eksponowane miejsce na liście najskuteczniejszych p o l i t y k ó w w rankingu tygodnika Wprost, pt. Politycy '99, s p o r z ą d z o n y m p o d k ą t e m skuteczności pojmowanej j a k o �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 77 u m i e j ę t n o ś ć o s i ą g a n i a celów, bez względu na to, czy są one p o ż y t e c z n e dla o g ó ł u . Nazwany mianem S a m o p a ł , uznany został za największego o b r o ń c ę chłopskiej biedy, z k t ó r e j , j a k p o d k r e ś l o n o , j u ż nieźle żyje. Jego prawdziwym sukcesem nie jest jednak blokowanie dróg i uliczne bijatyki, lecz to, że w ten sposób zmusił do pertraktacji władze RP (Wprost nr 52, 26.12.1999 г., s. 26). Zgodnie z komentarzem, o r g a n i z o w a ł blokady i zajścia k o ń c z ą c e się pobiciem p o l i c j a n t ó w . B e z k a r n o ś ć zapewnia m u „ m i ę k k o ś ć " wielu sędziów. A N D R Z E J L E P P E R - SOCJOTECHNIKA W scenariuszach w y s t ą p i e ń „ S a m o o b r o n y " są: blokady, rozlewana gno­ j ó w k a , rzucane o c h ł a p y m i ę s a , kosy na sztorc, b a t o ż e n i e k o m o r n i k ó w , grupy antyegzekucyjne, i t d . Czy wszystkie są p o m y s ł e m Leppera? Sam zainteresowa­ ny m ó w i , że słucha ludzi, inspirują go, ale decyzje podejmuje osobiście, b i o r ą c p o d u w a g ę t o , że pomysł musi być widowiskowy, taki, żeby się przebił przez środki przekazu do opinii publicznej (Internet, rozmowa, 7). D o b r z e wypada w mediach, bo o p r ó c z wrodzonych predyspozycji w c i ą ż pracuje nad swoim zachowaniem i wizerunkiem. Powie, że jest to powiązanie i wrodzonego talentu, wrodzonej inteligencji, bystrości umysłu, i wiedzy, którą mam na temat socjotechniki, na temat psychologii. Ja bardzo dokładnie prze­ studiowałem sobie książkę Le Bona „Psychologia tłumu". No, opracowania Gebelsa również - nie boję się tego powiedzieć - który był wielkim człowiekiem w dziedzinie socjotechniki i ustawiał Hitlera, jak ma stanąć, jak rękę podnieść, jak się odezwać, gdzie co zrobić. Radziłbym, żeby wszyscy skorzystali z tego i wypadali tak samo jak ja (Internet, rozmowa, s. 6). Dzięki temu panuje nad swoimi wypowiedziami, czego niejednokrotnie d o w i ó d ł , w trakcie r o z m ó w z przedstawicielami m a s s - m e d i ó w . W i e doskonale, kiedy p o d n i e ś ć głos, uśmie­ c h n ą ć się. M ó w i to, co wszyscy m y ś l ą , tylko boją się wypowiedzieć. T a metoda o k a z a ł a się skuteczna i jeśli kiedyś był krytykowany za wulgarny język, to dziś zdobywa wielki aplauz (Internet, rozmowa, s. 5-6). D o b ó r lektur w y r a ź n i e zirytował a u t o r ó w a r t y k u ł u pt. „ P r a w o Leppera". Oburzeni piszą, że Andrzej Lepper publicznie chwali się, iż przeczytał „Psy­ chologię tłumu" Gustawa Le Bona. Chyba dzięki temu sprawnie posługuje się sformułowaną tam tezą: „Tłum nie pożąda prawdy i gardzi rzeczywistością, ubóstwia natomiast zwodnicze złudzenia". Oznajmia więc bez jakichkolwiek oporów, że Samoobrona ma już milion członków. Mówi o rządzie, iż jest antyludzki, gdyż „reformy w służbie zdrowia doprowadziły do tego, że w ostatnich dwóch miesiącach śmiertelność wzrosła o 11% w stosunku do analogicznego okresu ubiegłego roku" [...]. Drugim [...] wzorem [...] Leppera jest dr Joseph Goebels [...]. Hitlerowski „geniusz zła" ogłosił 24 sierpnia 1944 r. rozpoczęcie „wojny totalnej". Lepper w lutym tego roku zapowiedział „akcję totalną" - zażądał dymisji rządu i rozwiązania Sejmu. Gdyby to nie nastąpiło, zapowiedział blokady dróg, torów, przejść granicznych oraz sparaliżowanie Warszawy [...] (Łuczak i inni 1999, s. 31). �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 13 Lepper przyznaje, że socjotechnikę stosuje na zimno, z w y r a c h o w a n i e m i nie u k r y w a tego: A dlaczego ja miałbym się dawać w mediach tym, którzy chcą zadołować Leppera. Ja muszę [...] odbijać piłeczkę i muszę to robić bardzo szybko. A że to jest przygotowane i świadome, to również jest wyrafinowane (Internet, rozmowa, s. 6). K u r s k i e m u , powiedział: Ja oszukałem środki maso­ wego przekazu. Opracowałem taktykę, jak przebić się i zaistnieć na scenie politycznej. I to mi się udało. Trzeba było przyjąć brutalne metody. Dzięki temu „Samoobrona" zaistniała. Po prostu socjotechnika (Internet, rozmowa, s. 1). K i e d y media zaczęły n a z y w a ć rolnicze protesty „ l e p p e r i a d ą " , a Leszek Balcerowicz użył określenia „ l e p p e r y z m " , uznał, to za własny sukces, z k t ó r e g o cieszy się (Internet, rozmowa, s. 7). N a podstawie w y c i n k ó w z lokalnych gazet (przechowywanych w archiwum redakcyjnym Gazety Wyborczej) z lat 1993-1997 na temat Leppera, J a r o s ł a w K u r s k i odtworzył scenariusz jego p o s t ę p o w a n i a , k t ó r y w konsekwencji przyniósł m u sukces. Lepper przyjeżdżał do miejscowego d o m u kultury lub kina, siadał za stołem prezydialnym i nie zwracając uwagi, że na sali siedzi tylko k i l k a o s ó b (organizator i d w ó c h dziennikarzy, czy sami organizatorzy) p r z e m a w i a ł j a k do t ł u m ó w . Przez dwie godziny m ó w i ł to samo do czterech osób, co do tysiąca. Dziś m a tego efekty. Niezależnie od frekwencji, uczestnicy wzięli ulotkę, opowiedzieli innym, dziennikarze coś napisali, jeśli była kamera i p o k a z a ł a p u s t ą salę, to j e d n o c z e ś n i e m u s i a ł a p o k a z a ć Leppera. W ten s p o s ó b , przez te wszystkie lata istniał w mediach. Dzięki u p o r o w i i silnej w o l i dziś, j a k twierdzi, zbiera ż n i w o . Reporterowi m ó w i : Nikt nie wierzył w to, że wieś może się zjednoczyć. A ja w to zawsze głęboko wierzyłem... Nieraz mi niektórzy tłumaczyli: po co to robisz, to nie ma sensu. Chłopi głupi są. To chamy. Nic z tego nie będzie — takie myśli nie przychodziły mi nawet do głowy. Wiedziałem, że muszę być kon­ sekwentny, uparty, bo to przyniesie sukces (Internet, rozmowa, s. 7). Ludzie reagują różnie w sytuacjach stresowych, załamują się i zawsze musi b y ć k t o ś , k t o wie, co r o b i idąc na czele, jest opanowany. L u b i ą twardych p r z y w ó d c ó w , p o d c h o d z ą c y c h do sprawy z z i m n ą krwią, z wyrachowaniem, oni czują, że ja nie żartuję, że jak ja mówię, to i później robię (Internet, rozmowa, s. 11). G d y b y sam s t a n ą ł wobec drugiego Leppera, strategią, j a k ą z a s t o s o w a ł b y wobec niego b y ł o b y najpierw rozpoznanie, potem omamienie, wciągnięcie w o r b i t ę władzy, uczynienie w s p ó ł o d p o w i e d z i a l n y m (Internet, rozmowa, s. 11). Zastosowanie socjotechniki jest widoczne tak w postawie, j a k i całym otoczeniu Leppera. W ostatnich latach zmienił swój zewnętrzny wizerunek. 1 3 Jako przykład Lepper podaje tu wydarzenia z 1992 r. Wówczas to odbywał się zjazd gwiaździsty na Warszawę. Brało w nim udział jedynie 400 osób. Stolica była jednak zupełnie zablokowana. Użyto helikopterów, skotów, armatek wodnych. W tym czasie on siedział z policją, jadł grochówkę, na którą zaprosił także dziennikarzy, aby się nie szwendali i nie sprawdzili, ile nas naprawdę jest i opowiadał, że dziesiątki grup stoją w lasach podwarszawskich. Dziennikarze niczego nie sprawdzając uwierzyli w to, co mówi. W prasie przeczytał potem, że 72 kolumny jadą na stolicę: Wielu dziennikarzy jest naiwnych. Bardzo szybko kupują takie moje triki, a mnie właśnie o to chodzi (Internet, rozmowa, s. 6). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 79 N i e jest to j u ż c h ł o p w jesionce, lecz w garniturze, jedwabnym krawacie, kamizelce, eleganckiej koszuli, o w y p i e l ę g n o w a n y c h paznokciach i fryzurze, z k o m ó r k ą w r ę k u . Odbiega w y g l ą d e m od przeciętnego c h ł o p a . M i m o wypie­ l ę g n o w a n y c h r ą k , k t ó r e dawno nie miały do czynienia z p r a c ą fizyczną, Lepper twierdzi i pokazuje, że nadal m a „ c h ł o p s k ą p i ę ś ć " i „ u m y s ł c h ł o p s k i " . M ó w i : Trudno, żebym jechał na spotkanie, przed wsią stawał, ziemią ręce bru­ dził, odciski sobie robił i mówił: ,,Chłopy, ja jestem z was!". Nie, ja jestem ich przywódcą! (Internet, rozmowa, s. 12). Efekty te są t a k ż e widoczne w aranżacji warszawskiego biura Z w i ą z k u i zachowaniu gospodarza. W lokalu „ S a m o ­ o b r o n y " na M a r s z a ł k o w s k i e j są czarne s k ó r z a n e fotele, stół j a m n i k , flagi narodowe i zielony sztandar „ S a m o o b r o n y " . N a ścianie m o t t o ze S. Staszica: „ U p a ś ć m o ż e nawet n a r ó d wielki, nie b r o n i ć się - tylko nikczemny". Gospo­ darz, w ł a d c z y m gestem zapraszający do gabinetu, w czasie rozmowy siedzący w fotelu, z d ł o n i ą o p a r t ą na skroni, patrzy r o z m ó w c y prosto w oczy, u ś m i e c h a się, przyjaźnie zagaja, p e ł n a kurtuazja. Zachowuje się w ten s p o s ó b nawet, gdy za ścianą słychać m e l d u n k i , telefony, komendy idące w teren: „ B r o n i ć się!" „Jesteście wojskiem Samoobrony!" (Internet, rozmowa, s. 1). Z innych, szeroko komentowanych w prasie socjotechnicznych z a c h o w a ń Leppera, m o ż n a przytoczyć п р . , iż po oficjalnym ogłoszeniu o kandydowaniu na u r z ą d prezydenta RP poszedł z kwiatami do ambasady Rosji, aby przeprosić za incydent w p o z n a ń s k i m konsulacie. Wcześniej, wraz z rolnikami i aktywem „ S i e r p n i a " '80, d e m o n s t r o w a ł przed ambasadami Niemiec i U S A przeciw ekspansji k a p i t a ł u zagranicznego w Polsce (Polityka, nr 13, 25.03.2000, s. 122). N a s t ę p n i e oświadczenie, że w o l ą r o l n i k ó w , k t ó r ą on tylko przekazuje jest, by na p o m n i k u P o z n a ń s k i e g o Czerwca znalazła się data 1999 (obok istniejących j u ż : 1956, 1968, 1976, 1980, 1981) u p a m i ę t n i a j ą c a r o k , w k t ó r y m „ w ł a d z a strzelała do polskich r o l n i k ó w " (Bartoszyce). Lepper zapewniał: Na pewno datę przykleimy. W przeświadczeniu t y m utwierdzało go poparcie przewodniczącego jednego ze z w i ą z k ó w k o m b a t a n t ó w Czerwca '56, k t ó r y stwierdził, iż: Lepper walczy o słuszne prawa rolników [...] jak Traugutt w powstaniu styczniowym (Polityka, nr 8, 19.02.2000, s. 106). Należy również powiedzieć o socjotechnicznej umiejętności Leppera, dyskon­ towania niekorzystnych dla siebie sytuacji. N a p o c z ą t k u 2000 r. prasa d o n o s i ł a o jego „ w y p a d n i ę c i u z g r y " (nie było blokad, „ S a m o o b r o n ę " opuszczali ludzie, s p a d ł y notowania w s o n d a ż a c h opinii publicznej, inne związki rolnicze zaczęły skutecznie „ d o g a d y w a ć s i ę " z r z ą d e m ) . Wtedy to sąd na podstawie listu g o ń c z e g o w y d a ł nakaz aresztowania Leppera na granicy czeskiej. P r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " znakomicie w y k o r z y s t a ł to dla swojej kampanii prezydenckiej. W i e d z ą c o poszukiwaniach i decyzji o aresztowaniu, zwlekał z powrotem do kraju. Dziennikarze informowali, że czescy działacze ludowi p r o p o n u j ą m u azyl polityczny, za co p o d z i ę k o w a ł . Jego kolejne ruchy media relacjonowały na b i e ż ą c o . Pojawił się na granicy w K u d o w i e , w koszulce z orłem na piersiach. Funkcjonariusze, w ś r ó d otaczającego t ł u m u i kamer, zakuli go w kajdanki na jego w y r a ź n e ż ą d a n i e , p r a w i d ł o w o z r ę k a m i do przodu (ręce z tyłu skuwa się �80 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA stawiającym o p ó r ) . Aresztowanie na granicy czeskiej było medialnym poka­ zem Leppera, k t ó r y o g l ą d a ł a cała Polska. T r u d n o się dziwić dziennikarzom, k t ó r z y mieli gotowe widowisko do pokazania, czy g ł ó w n e m u a k t o r o w i nie t y l k o l u b i ą c e m u poklask, ale często samodzielnie reżyserującemu swoje sceny. Jednak to organy władzy współtworzyły owo o g ó l n o p a ń s t w o w e przedstawienie, k t ó r e p r z y s p o r z y ł o Lepperowi p u n k t ó w wyborczych ( C h e ć k o 2000, s. 18). Zdarzenie to Lepper s k o m e n t o w a ł ironicznie: Może sąd chciał mi pomóc w kampanii wyborczej, może Suchocka popiera moją kampanię prezydencką? Jeśli Serafin jest zazdrosny, to niech sobie zamówi kamery. Przecież PSL rządzi telewizją (Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31). ZAKOŃCZENIE Andrzej Lepper należy do najbardziej „ m e d i a l n y c h " p o l i t y k ó w naszej doby. Przytoczone przeze mnie liczne p r z y k ł a d y wskazują na to, że jego wizerunek, j a k o p r z y w ó d c y politycznego, przekazywany przez media (stacje radiowe i tele­ wizyjne oraz p r a s ę - zwłaszcza gazety: Wprost, Polityka, Gazeta Wyborcza) z w i ą z a n e od p o c z ą t k u z polskimi przemianami, budowany jest głównie z ele­ m e n t ó w składających się na społecznie negatywne postrzeganie tej postaci. N i e służą temu tylko same zapisy cytowanych wypowiedzi Leppera i ujęcia kamer pokazujące go w czasie ogólnie szokujących sytuacji, ale także konstrukcja i t o n przekazu reporterskiego, kontekst i komentarze, w jakich zostały użyte. Nawet w ó w c z a s , gdy w y r a ż a j ą one zadziwienie, a niekiedy i a p r o b a t ę . D o b r y m - reprezentatywnym - tego p r z y k ł a d e m jest zamieszczona w Poli­ tyce relacja Tomasza Zalewskiego z wyjazdu Leppera do U S A , gdzie p o d koniec lata 1999r. wraz z innymi p r z y w ó d c a m i chłopskimi został zaproszony przez A n i m a l Welfare Institute ( A W I ) . Pobyt Leppera w U S A uznany został przez dziennikarzy prasowych, telewizyjnych i radiowych za jeden z jego najbardziej spektakularnych wyjazdów zagranicznych. Zalewski pisze, iż orga­ nizator, T o m Garrett (ranczer i doradca A W I ) przedstawił Leppera j a k o jed­ nego z najbardziej dynamicznych przywódców w Europie, którego akcje wstrząs­ nęły całym kontynentem (Zalewski 1999, s. 18). Podczas przyjęcia w p o d ­ ziemiach K a p i t o l u przemawiali i inni członkowie polskiej delegacji, ale t y l k o w y s t ą p i e n i e Leppera „ p r z e r y w a ł y oklaski". Był świetnie przygotowany, prze1 4 1 4 AWI - sponsor podróży - znany jest z walki o humanitarne traktowanie zwierząt. Wraz z farmerami-łi od owcami i ekologami prowadzi różne formy działalności przeciw wielkim kor­ poracjom rolniczym, produkującym żywność metodami przemysłowymi. Jedna z nich, Smithfield Foods Inc. z Wirginii wykupiła w kwietniu większościowe udziały w polskim Animeksie. Przeciw tej agrokorporacji działacze AWI zorganizowali akcję w Waszyngtonie. Ich zdaniem, produkcja zwierzęca w Polsce ma być podporządkowana metodom przemysłowym („zamerykanizowana"). Zaproszony Lepper zapewniał, że przeciwstawi się wzrostowi wpływów Smithfield w Polsce. Już w sierpniu pod naciskiem „Samoobrony" Smithfield podniósł cenę skupu trzody o 30% i zgodził się na umowy wieloletnie z gwarantowanymi cenami (Zalewski 1999, s. 18). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 81 m a w i a ł j a k tutejszy polityk, z dowcipem i kurtuazyjnym u k ł o n e m w s t r o n ę sponsora. M ó w i ł wartko, konkretnie, z oratorskim zacięciem, a m e r y k a ń s c y gospodarze gwizdali z zachwytu. Zalewski pisze t a k ż e , że p r z e w o d n i c z ą c y „ S a m o o b r o n y " na konferencji w Waszyngtonie m ó w i ł o spiskach m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, d ą ż ą c y c h do z a g ł a d y polskiego p r z e m y s ł u p r z e t w ó r c z e g o , czego p r z y k ł a d e m jest przeję­ cie H o r t e x u przez banki a m e r y k a ń s k i e , o „trzeciej drodze" - n o w y m sojuszu r o b o t n i c z o - c h ł o p s k i m i zbliżającej się konfrontacji z r z ą d e m , a na pytanie, czy jego a m e r y k a ń s k a wizyta jest przygotowaniem do kampanii prezydenckiej o d p o w i a d a ł , że takiej decyzji jeszcze nie podjął. Amerykanie nie u k r y w a l i swojego podziwu i aplauzu dla Leppera i jego konfrontacyjnej t a k t y k i . W komunikacie dla prasy podali, że „ S a m o o b r o n a " reprezentuje znaczny segment polskich f a r m e r ó w , a jej demonstracje p o p i e r a ł a większość P o l a k ó w . Zachwytu, j a k i Lepper budził w Amerykanach nie po­ dzielali pozostali członkowie polskiej delegacji (Zalewski 1999, s. 18). U d e r z a j ą c y jest t o n tego sprawozdania. A u t o r u b a r w i a ł swój przekaz licz­ n y m i ozdobnikami s ł o w n y m i typu: wystąpił z tyrradą przeciw spiskom między­ narodowych korporacji, pragnących wykończyć polski przemysł przetwórczy; był rzecznikiem biedoty - już nie tylko wiejskiej - i głosem ludu szykującego się do powstania [...]; odpowiadał z rumieńcem na twarzy. Z kolei zainteresowanie A m e r y k a n ó w k w i t o w a ł : amerykańscy gospodarze - związkowcy i obrońcy śro­ dowiska - słuchali życzliwie, bo też nie kochają globalizacji; Amerykańscy sponsorzy nie orientowali się w zawiłościach polskiej polityki, zresztą j u ż sam t y t u ł a r t y k u ł u ( „ L e p p e r broni A m e r y k i " ) z a p o w i a d a ł k o n w e n c j ę tej relacji. Stanowi ona rodzaj szablonu, k t ó r y stosują dziennikarze w odniesieniu do opisu z a c h o w a ń Leppera. Jego p o d s t a w ą jest i r o n i a , napastliwość, przy r ó w n o c z e s n y c h z a k ł o p o t a n i u i , niestety, częstej niekompetencji w zakresie podejmowanych kwestii. Nie m a w n i m miejsca na zastosowanie a r g u m e n t ó w merytorycznych, refleksję, na ile i w czym Lepper m i a ł jednak rację, i t d . 15 Konwencja ta z d o m i n o w a ł a też większość prezentacji w ostatniej kampanii prezydenckiej Leppera. P r z y k ł a d e m tego m o ż e być zbiorowy wywiad dziennika­ rzy telewizyjnych z „ K a n d y d a t e m na Prezydenta", Lepperem (27.09.2000 r. w 2 programie T V ) . Dociekliwość reporterska k o n c e n t r o w a ł a się głównie na kryminalnej przeszłość, d ł u g a c h , pochwale pewnych reform epoki Gierka, a nie na merytorycznych aspektach jego wypowiedzi i ich reprezentatyw­ ności dla ogromnej większości wiejskiej. Przy t y m , gdy nie potrafili s p r o s t a ć argumentom r o z m ó w c y , w ł a s n ą niewiedzę p o k r y w a l i k p i n a m i i śmiechem (np. Barbara Czajkowska). 1 5 Przykładem tego jest też informacja tygodnika Polityka (nr 10, 4.03.2000, s. 106), w której odnotowano, że Lepper rozdaje kasety wideo z nagraną relacją ze swojej wizyty w Ameryce we wrześniu 1999 r. Dziennikarza „Życia" oglądającego ten film miała wzruszyć najbardziej scena, w której Lepper ze łzami w oczach wysłuchuje opowieści o problemach czarnoskórych farmerów z Karoliny Północnej (s. 106). �82 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA P o w a ż n i e p o t r a k t o w a ł a natomiast Leppera M o n i k a Olejnik, w audycji z cyklu „ K r o p k a nad i " , 26.09.2000, w T V N , p r o w a d z ą c a wywiady z kan­ dydatami na prezydenta RP, chociaż był on niewątpliwie t r u d n y m partne­ rem rozmowy. T u na szczególne podkreślenie zasługuje d o ś ć rozległa wiedza Leppera w zakresie poruszanych t e m a t ó w i jego niebywała elokwencja. Ope­ ruje on szybkimi, prostymi wypowiedziami, nie zostawiając r o z m ó w c y czasu na r i p o s t ę . Nie peszą go trudne pytania, k t ó r e korzystnie dla siebie dyskon­ tuje. Pewne treści demagogicznie powtarza, utrwala. Przytoczone przeze mnie m a t e r i a ł y w s k a z u j ą - j a k się wydaje - że Andrzej Lepper w dużej mierze odpowiada, przytoczonym we wstępie, w s p ó ł c z e s n y m charakterystykom politycznych p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych. Spełnia on z p e w n o ś c i ą kryteria c z ł o w i e k a - p r z y w ó d c y stawiającego wyzwania istniejącej sytuacji historycznej i gospodarczo-społecznej. Przy t y m nie jest on rzecz­ nikiem nowych idei i w a r t o ś c i , lecz generalnie - zgodnie z o k r e ś l o n y m zapo­ trzebowaniem społecznym - o b r o ń c ą tradycyjnych (o niezbyt odległej genea­ logii). Z a i s t n i a ł j a k o p r z y w ó d c a polityczny c h ł o p ó w w p r z e ł o m o w e j i trudnej dla nich chwili dziejowej - transformacji gospodarczo-społecznej nie t y l k o wsi, ale kraju i całego dotychczasowego b l o k u politycznego. T o właśnie ta sytuacja ze wszystkimi swoimi pozytywnymi i negatywnymi konsekwencjami w każdej dziedzinie życia jednostek i funkcjonowania p a ń s t w a z a d e c y d o w a ł a o „ p o l i ­ tycznych narodzinach" Leppera - p r z y w ó d c y i jego karierze publicznej. Pomo­ gły m u w t y m wrodzone predyspozycje, u p ó r i konsekwencja w p o s t ę p o w a ­ niu i budowaniu wizerunku własnej sylwetki, pogłębianie wiedzy o zasadach funkcjonowania społeczeństwa i jego struktur p a ń s t w o w y c h oraz wykorzys­ tywanie tej wiedzy w r ó ż n o r o d n y c h działaniach. Dzięki n i m o d n i ó s ł sukces, stał się p r z y w ó d c ą skutecznym. I nie jest istotne w t y m miejscu, czy osiągnął to p o s t ę p u j ą c zgodnie z prawem, czy wbrew niemu, sama bowiem Temida ma problemy z kwalifikowaniem jego czynów, a w 1999 r. w Świecku nie tylko on, ale też i działacze k ó ł e k rolniczych, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i politycy PSL grozili c h ł o p s k ą r e w o l t ą , na m i a r ę tej Jemieliana Pugaczowa (Szczęsny i i n n i 1999, s. 23). M o ż n a więc śmiało założyć, że nie jest to kwestia najważniejsza dla mas, k t ó r y m przewodzi. Lepper, j a k p r z y s t a ł o na modelowego charyzmatyka, wzbudza ambiwa­ lentne uczucia. G r o m a d z ą się w o k ó ł niego ludzie zdesperowani, k t ó r y m nie p o w i o d ł o się w życiu, niekoniecznie z ich winy, liczący na to, że obroni ich przed upadkiem gospodarstw, bankami. W i e l u jest też takich, k t ó r z y sądzą, że przy n i m z r o b i ą kariery polityczne. Oponenci u w a ż a j ą go za p o p u l i s t ę , dema­ goga m a r z ą c e g o o karierze politycznej, k t ó r y traktuje swoją w a l k ę j a k o od­ skocznię do prywatnego sukcesu. T w i e r d z ą , że nigdy nie będzie politykiem k o n s t r u k t y w n y m . Z a r z u c a j ą m u zbytnią p o u f a ł o ś ć z osobami wysoko usytuo­ w a n y m i w strukturach r z ą d o w y c h (np. A r t u r e m Balazsem - ministrem rolnic­ twa i rozwoju wsi), z „ p a ł a c e m prezydenckim", z d u ż y m k a p i t a ł e m . Niedawno z m a r ł y wybitny polski poeta i edytor, P a w e ł Hertz, w swoim teście na inteligencję r o z m ó w c ó w prowokacyjnie twierdził, że wyłącznie lider �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 83 „Samoobrony" Andrzej Lepper jest poważną postacią mającą zrozumienie dla kwestii włościańskiej (Michalski 2001, s. 10). Tomasz N a ł ę c z , w felietonie pt. „ W i d m o Szeli" (1998, s. 17) napisał, iż o g r o m n ą przesadą byłoby uznanie Andrzeja Leppera za kolejne wcielenie Jakuba Szeli. J e d n a k ż e kariera ż a d n e g o z nich nie byłaby m o ż l i w a bez chłopskiego poczucia beznadziejności i krzywdy, łatwo zmieniającego się w bunt. Zachowania takie m o ż n a e l i m i n o w a ć przez usuwanie ich przyczyn, a nie s k u t k ó w , czyli k o r y g u j ą c p o l i t y k ę wobec wsi r o z ł a d o w y w a ć występujące tam niezadowolenie. Podobnie sądził Aleksander M a ł a c h o w s k i w cytowanym przez Politykę (nr 51, 18.12.1999, s. 106) fragmencie felietonu („Lepper... M i c h n i k epoki Krzaklewskie­ go"). A u t o r , wieloletni opozycjonista, jeden z p r z y w ó d c ó w U n i i Pracy, liczący się autorytet m o r a l n y i polityczny, zwracając się do A d a m a M i c h n i k a napisał: Bo mój kolega, Jędrek Lepper - drogi Adamie - to jest taki Adam Michnik epoki Krzaklewskiego. Jaka epoka taki Michnik. [...] Ty intelektualista, wojowałeś słowem, on chłop, bije cepem i ustawia traktory w poprzek drogi - ale sprawa jest ta sama. Ludziom dzieje się źle. Trzeba coś z tym robić. Jak potoczy się dalsza kariera polityczna Andrzeja Leppera jest s p r a w ą o t w a r t ą , zależną od kondycji polskiej gospodarki, stanu okrzepnięcia naszej młodej demokraqi, stabilizaqi wymiaru sprawiedliwości. Przewodniczący „ S a m o ­ o b r o n y " , m i m o r ó ż n y c h wątpliwości i o p o r ó w , był d o t ą d traktowany j a k o p o w a ż n y partner gry politycznej. Z pewnością decydujące znaczenie będzie miał w t y m przypadku postęp reform rolnictwa oraz stopień zubożenia i bezrobocia na polskiej w s i . Zdaniem Leppera bowiem, zgodnie z art. 25 Powszechnej Deklara­ cji Praw C z ł o w i e k a : każdy człowiek ma prawo do dobrobytu, a - j a k przyznaje - wszystkie jego działania są ambitne i polityczne. Kiedy jest w akcji, dowodzi, wydaje rozkazy, d z w o n i ą telefony i kręcą kamery m ó w i o sobie, że wtedy jest jak w transie: Ja wtedy żyję. Nie tak jak Wałęsa - w Watykanie, ale tu w Polsce między ludźmi ładuję akumulatory (Internet, rozmowa, s.13) . 16 17 L I T E R A T U R A CYTOWANA B o g u s z A., M a c i e j a D. 2000, Zjazd Leppera, Wprost, nr 16, 16. 04., s. 30-31. C h e ć k o A. 2000, Skuty na cztery nogi, Polityka, nr 16, 15.04., s. 18. F a l a n d y s z L . 1999, Europejczyk Lepper, Wprost, nr 6, 7.02., s. 107. G r a b o w s k i K . 1998, Rewolwerowiec. Benefis Andrzeja Leppera, Wprost, nr 33, 16.08., s. 23. H y ż y A. i inni, 1999, Trybun Ludu, Wprost, nr 7, 14.02., s. 23-24. J a n e c k i S. 1999, Kombatanci, Wprost, nr 6, 7.02., s. 13. J a n i k M . 2000, Równy oddech policjanta, Polityka, nr 24, 10.06., s. 86-89. L e ś n i e w s k i В., M a c i e j a D. i inni. 1998, Blokada państwa, Wprost, nr 30, 30.08., s. 21-23. L i z u t M . 1999, Na chłopski rozum, Gazeta Wyborcza, 24.09., s. 6. 1 6 W maju 2001 r. zostało ono oszacowane w skali kraju na 18%; na wsi procent ten jest wielokrotnie wyższy. Demografowie uważają 16% za pułap bezpieczeństwa, po którego prze­ kroczeniu zaczynają się zachowania rewolucyjne. W wyborach do Sejmu (23 września 2001 r.) „Samoobrona" otrzymała 10,20% głosów [dop. Red.] 1 7 �84 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Ł u c z a k M . i inni. 1999, Prawo Leppera, Wprost, nr 20, 16.05., s. 30-31. M a ł e c k i P. i inni. 1999, Seeds of doubt, Time, 4.Ю., s. 32-33. M a z u r В. 1998, Argument kosy, Wprost, nr 29. 07., s. 13. - 1999, Bandytyzm, Wprost, nr 35, 29.08., s. 8. M i c h a l s k i C. 2001, Dom i świat Pawła Hertza, Życie, 15.05., s. 10. M i e c i k I . T . , P y t l a k o w s k i P. 2001, Chwyt Leppera, Polityka, nr 10, 10.03., s. 20-24. N a ł ę c z T. 1998, Widmo Szeli, Wprost, nr 39, 27.09., s. 17. O r z e c h o w s k i M . 1984, Polityka, władza, panowanie w teorii Маха Webera, Warszawa. P a r a d o w s k a J. 2000, Blok z blokady, Polityka, nr 5, 29.01., s. 31. P l e ś n i a k R. 2000, Orła cień, Wprost, nr 16, 16.04., s. 8. P y t l a k o w s k i P. 2000, Ścigany, Polityka, nr 9, 26.02., s. 26. S z c z ę s n y J . i inni. 1999, Chłopska droga, Wprost, nr 5, 31.01., s. 23-24. T y m [S.] 1999, Epitet, Wprost, nr 8, 21.02., s. 116. W i l c z y ń s k i W. 2000, Nasz polski pępek, Wprost, nr 35, 27.08., s. 48. W i l k E . 1999, Wielki boss, Polityka, nr46, 13.11., s. 3-9. Z a l e w s k i T. 1999, Lepper broni Ameryki, Polityka, nr 39, 25.09., s. 18. Polityka, 1995-2000. Wprost, 1995-2000. Gazeta Wyborcza, 1995-2000. Internet (4.10.2000), strona: Andrzej Lepper, Wybory/Kandydaci, Gazeta Wyborcza (w tekście: Internet, wybory). Ładny plon mi wyrósł, rozmowa Jarosława Kurskiego (Gazeta Wyborcza) przeprowadzona na początku 1999 r. z Andrzejem Lepperem, nadana w Internecie dn. 4.10.2000, s. 1-14 (w tekście: Internet, rozmowa). Maj, 2001 r. MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A A N D R Z E J L E P P E R - T H E C H A R I S M A T I C PEASANT L E A D E R ? (THE M E D I A I M A G E OF T H E L E A D E R OF " S A M O O B R O N A " ["SELF-DEFENCE"] PEASANT T R A D E UNION) Summary Andrzej Lepper, the founder, the first and as yet, the only leader of the Peasant Trade Union "Samoobrona" belongs to the most controversial politicians of the present political life in Poland. He set up his party in 1992 after the market economy reform had been introduced by Minister Leszek Balcerowicz. Like many other Polish farmers he fell into the "credit trap." He started organizing protest mass meetings of different kind, rallies, stay-in demonstrations in public buildings, blockades of public roads etc. demanding the clearing of peasants' debts, cheap credits, ban on import of foreign foodstuffs. The form of his activities originated the term "lepperism" referring to particular "demanding" attitudes and non-conciliatory ways of solving conflicts. Lepper ran for the post of the President of Poland twice, in 1995 and in 2000, in the latter election he came the fifth leaving Lech Wałęsa behind. Andrzej Leppers's style of behaviour, his political ambitions and his attitudes to systemic transformations taking place in Poland incessantly attract the attention of mass media. The article aims at portraying the image of the leader of "Samoobrona" as it was presented in media in the years 1995-2000, and especially in two weeklies: Wprost and Polityka, the daily Gazeta Wyborcza and, as supplementary, news, statements and opinions published in Internet, radio and TV. All the mentioned media represent those supporting and being in favour of the economic transform­ ations introducing market economy. The author wonders if Andrzej Lepper can be defined as a charismatic leader both in Weberian and contemporary sense of the term. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c457381d02e995b6723112295ac0e63.pdf 6bbd3d1df755afbf3029d02e769a14c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3271 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3066 Title A name given to the resource Andrzeja Grzelachowskiego rzeźby Czarnej Afryki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.233-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski ANDRZEJA GRZELACHOWSKIEGO RZEŹBY Mieszka w P o z n a n i u , na Osiedlu Rusa. B l o k i nowoczesne ozdobione p r e f a b r y k o w a n y m i o r n a m e n t a m i , w y j ą t k o w e j szpeto­ t y . Mieszkanie niewielkie, dwa p o k o j e nie o d z n a c z a j ą się n i c z y m s z c z e g ó l n y m , z w y j ą t k i e m k i l k u r z e ź b z b l i ż o n y c h do t y c h ze s k l e p ó w , , V e r i t a s u " , k i l k u o b r a z ó w t y p o w o a m a t o r s k i c h . W cen­ t r a l n y m p u n k c i e p o k o j u g o ś c i n n e g o p ł a s k o r z e ź b a , g ł o w a Jozusa, r z e ź b i o n a z d u ż ą w p r a w ą . T y l k o t a g ł o w a jest d z i e ł e m gospoda­ rza, inne r z e ź b y s ą p r ó b a m i p o d e j m o w a n y m i przez syna — Jac­ k a . Obrazy, wszystkie, s ą p o d a r u n k a m i p r z y j a c i ó ł , Jak d o t ą d nic nie wskazujo w t y m mieszkaniu na znajomych. szczogólną fascynację Afryką, żadnego trofeum, przedmiotu, k t ó r y by su­ g e r o w a ł t o , że p a n G r z e ł a c h o w s k i blisko 7 l a t s p ę d z i ł w buszu, wśród Masajów, plomion Mawia i Makonde. Ż a d n e g o śladu, ż a d n e j p a m i ą t k i s t a m t ą d nie z n a j d u j ę i w t r z e c i m p o k o j u , t y m najważniejszym. N a z y w a ten p o k ó j „Muzeum". Okno z a s ł o n i ę t e , ś w i a t ł o p r z y ć m i o n e , w p o w i e t r z u w c i ą ż moc­ n y zap,ach k a d z i d ł a , trociezek. Ś c i a n y z a p e ł n i o n e o d g ó r y d o ł u r z e ź b a m i Czarnej A f r y k i , m a s k a m i . R o z p o z n a j ę do obiekty dobrze m i znane z a l b u m ó w , m u z e ó w . W y ł u s k u j ę w z r o k i e m r z e ź b y z n a k o m i t e , sprowadzone do z n a k u , deformacji, k t ó r a nie jest ani g r o t e s k ą , ani k a r y k a t u r ą a p r z e c i e ż c h a r a k t e r y z u j o p o s t a ć , t y p . Obok, również „opocze", z hebanu, m a h o n i u , cedru, lekkiego puchowca, „jokoh" czy „iroko" — r z e ź b y podobne do tych, j a k i e w i d y w a ł e m z a g r a n i c ą , z w ł a s z c z a w P a r y ż u . T a m sprzeda­ w a l i jo M u r z y n i , u s t a w i a j ą c na, p ł a c h c i e , p o ł o ż o n e j na t i o t u a i z o . n a P c h l i m T a r g u , k o ł o Trocadcro. R z e ź b i masek z d r e w n a jesi w t y m p o k o j u p r a w i o 300. Cudowno g ł o w y z B e n i n u , t a k dobrze znane z o d l e w ó w w b r ą z i e , f i g u r y dawnej, k u l t o w e j prowenien­ cji i w s p ó ł c z e s n e , o z n a m i o n a c h r e a l i z m u — n i e p o r ó w n a n i e gor­ sze. S i e d z ę na m i ę k i m p u f i e ( p o k ó j jest przystosowany do tego, aby t u o d p o c z y w a ć , k o n t e m p l o w a ć r z e ź b y , p o d d a w a ć się nas­ t r o j o w i tej ekspozycji i o s o b o w o ś c i maczy: „Chciałem pokazać plemion, s t ą d są, jak Pan C Z A R N E J AFRYKI gospodarza). O n sam tu przekrój w i d z i , i dawne rzeźb tłu­ poszczególnych współczesne". Rzo- U. i ' . Fragment kolekcji rzeźb A . Grzelachowskiego �I ] . 3—6. R z e ź b y A . Grzclachowskiogo: i ! . 3. F i g u r k a k u l t o w a K o n g o , p l e m i ę Masaja, drewno opecze, 48 c m ; i l . 4. Macierzyństwo, w s p ó ł c z e s n y N i g e r i a , p l e m i ę Y o r u b a , opecze, 47 c m ; czywiście, różne przyglądając style regionalne, stylizacji. Na przykład się t y m r z e ź b o m , różno sposób typy można „znakowania", potraktowania styl rozpoznać zeum, staje się p r z e d m i o t e m rozpraw, a r t y k u ł ó w . Czy t z w . p o l s k i ekspresji, E l Greco, r e p r o d u k o w a n y niedawno na znaezku p o c z t o w y m b y ł oczu, powiek, gorszym obrazem przed ustaleniem jego a t r y b u c j i ? g a ł k i ocznej. W ł a ś c i w i e n i e m a l w k a ż d e j r z e ź b i e jest on i n n y , Dlaczego o t y m w s p o m i n a m ? P o n i e w a ż p r z y p a d e k p . Grze- o d k r y w c z y r z e ź b i a r s k o . Z r ó ż n i c o w a n e s ą proporcje f i g u r , w r ó ż ­ lachowskiego nie da się p r a w i d ł o w o z i n t e r p r e t o w a ć n y c h t y p a c h r z e ź b stosunek g ł o w y do reszty ciała w y n o s i od naszych p o g l ą d ó w na s z t u k ę . P o s ł u g u j ą c się u s t a l o n y m i norma­ 1:2 a ż po 1:7. Z a s k a k u j ą c e jest, ż e p . Grzelachowski z r ó w n ą m i nie bardzo w i a d o m o co z n i m z r o b i ć . N i e jest, w p r z y j ę t y m w ramach ł a t w o ś c i ą podejmuje r ó ż n o r o d n e zadania. Jego uzdolnienia na- u śladowczo-odtwórcze Afryce n a l e ż y do z w i ą z k u , nie u k o ń c z y ł A k a d e m i i , w ogóle nie u c z y ł się jest z n i k o m a , ale m a m w p a m i ę c i najwspanialsze r z e ź b y , k t ó r y m r z e ź b y , a do tego jego d z i e ł o m ż y c i a s ą właściwie k o p i e , r e p l i k i ... d ł u g o p r z y p a t r y w a ł e m się n a r ó ż n y c h w y s t a w a c h i w p r y w a t n y c h W r z e ź b a c h „ w ł a s n y c h " , niewielkich, o p e r u j ą c y c h kolekcjach ( n p . w Neuchatel). Czy r o z p o z n a ł b y m na t a m t y m tle g i b k o ś c i ą l i n i i , t e ż jest poza k r ę g i e m s z t u k i europejskiej, poza o b c o ś ć t y c h r z e ź b ? Czy d a ł b y m się „ n a b r a ć " na i c h a u t e n t y z m ? p r o b l e m a t y k ą , k t ó r ą ż y j e sztuka k u l t u r o w y c h e l i t . N i e jest rze­ A czy d a ł b y się n a b r a ć z n a k o m i t y znawca? N i e m o g ę odpowie­ m i e ś l n i k i e m , z n o w u — p o n i e w a ż nie m a d y p l o m ó w , nie p o w t a ­ dzieć na te p y t a n i a , ale nawet z a k ł a d a j ą c , ż e p r z y kilkudzie­ rza, nie powiela, a do tego nie sprzedaje i — n a p r a w d ę — r z e ź b i sięciu obiektach m o ż n a b y m i e ć niejakie w ą t p l i w o ś c i czy jest to z w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y i dla w ł a s n e j satysfakcji. Jest w i ę c m o ż e są nieprzeciętne. Moja wiedza o o r y g i n a ł — czy k o p i a , trzeba stwierdzi 5, ż e s p r a w n o ś ć twórcy nas w Polsce znaczeniu, amatorem ? Boże dobry, rzeźbiarzem profesjonalnym. wystarczy spojrzeć Nie prześwitami, na doskonałość tej k o l e k c j i jest bardzo d u ż a . N i e t y l k o z r o s z t ą s p r a w n o ś ć ma­ w a r s z t a t u r z e ź b i a r s k i e g o , a b y z r e z y g n o w a ć z tego nualna, ostatecznie s ą dziś automatyczne t o k a r k i laserowe, da­ Z r e s z t ą nie m a nic w s p ó l n e g o z ruchem a m a t o r s k i m , nie wys­ j ą c e r e p l i k i r z e ź b niemal idealne. W r z e ź b a c h p . G r z e ł a c h o w s k i e - t a w i a . . . T w ó r c a l u d o w y ? T o ż nie, a b s u r d , P o l a k i n s p i r u j ą c y się go jest coś więcej n i ż p o d o b i e ń s t w o , jest w e w n ę t r z n e n a p i ę c i e , tradycją „życie". określenia. Afryki... A b y właściwie s y t u o w a ć r z e ź b i a r z a i dostrzec t o , co istotne W naszej k u l t u r z o s k ł o n n i j e s t e ś m y p r z e c e n i a ć r o l ę a u t e n t y k u . w jego dziele, m . i n . wspomniane j u ż w e w n ę t r z n e n a p i ę c i e (ży­ Oceniamy r z e ź b y , obrazy nie t y l k o j a k o dzieła d o s k o n a ł e w sobie, cie) jogo prac, trzeba o d w o ł a ć się do n o r m k u l t u r y , k t ó r e p r z y j ą ł p i ę k n e , ekspresywne, w r a ż l i w i e r z e ź b i o n o czy malowano —• ale i u z n a ł za swoje, i w o b r ę b i e k t ó r y c h f u n k c j o n o w a ł (a w ł a ś c i w i e również i obecnie funkcjonuje). Dopiero w t e d y p r z y j m u j ą c k o d y : este­ jako przedmioty o wartości handlowej, prestiżowej, a p r z y t a k i m p o d o j ś c i u ogromne znaczenie, ma f a k t ich autentyz­ tyczny, symboliczny, kultowy i etyczny, żywe m u , j e d n o r a z o w o ś c i . W a r t o ś ć k u l t u r o w a z a l e ż y nio t y l k o od oce­ t u r z e p l e m i o n a f r y k a ń s k i c h , b ę d z i e m y m o g l i z r o z u m i e ć fenomen jeszcze w k u l ­ n y f o r m y dzieła, ale i od s y g n a t u r y , stwierdzenia, a u t e n t y c z n o ś c i , zarówno rzeźb jak i zachowań o d nazwiska t w ó r c y . T o n sam obraz, skoro o k a ż e się, że jest p l e m i o n , k t ó r e go z a a k c e p t o w a ł y , d y s k r e c j ę , z d e c y d o w a n ą nie - p ę d z l a wielkiego mistrza,, w ę d r u j e na honorowe miejsce w m u ­ c h ę ć do dyskontowania swej wiedzy, p r z y g ó d i t d . , a t a k ż e b r a k 234 ich t w ó r c y , jego stosunek do �J 1.5. K o b i e t a c i ę ż a r n a , K o n g o , p l e m i ę B a l u b a , toak, 64 c m , oraz K o b i e t a , D a h o m e j , p l e m i ę F a n g , teak, 58 c m ; i l . 6. R z e ź b a Z w i ą z ­ k u T a j n o , J a m a j k a , z w i ą z a n a z r y t u a ł e m h a l u c y n a c j i , j a k o , 49 cm oraz Popiersie k o b i e t y , s t y l Z a i r , p i o m i ę L u b a , j a k o , 46 c m w d o m u wszelkich p r z e d m i o t ó w , k t ó r e p r z e c i ę t n y t u r y s t a czy etnograf p r z y w i ó z ł b y ze s o b ą , d u m n y z tego, że m a p r z e d m i o t y z w i ą z a n e z k u l t e m . Z a n i m j e d n a k o k r e ś l ę bliżej t y p k u l t u r j tystycznej, z k t ó r y m identyfikuje r ar­ j u ż w ó w c z a s , w m ł o d o ś c i w y k s z t a ł c i ł y się w n i m takie cechy j a k ciekawość świata, zwłaszcza Afryki, oraz życzliwość dla l u d z i , ułatwiające kontakty z nimi. się p . Grzelachowski, k r ó t k a L a t a w o j n y —• to ś m i e r ć dziadka, wywiezionego i zamordo­ informacja o n i m s a m y m i o t y m , j a k s t a ł się a f r y k a ń s k i m r z e ź ­ wanego przez h i t l e r o w c ó w , u k r y w a n i e się ojca przed aresztowa­ biarzem . niem, g o r z k i czas dojrzewania w w a r u n k a c h , k t ó r e zaostrzają Jest ś r e d n i e g o w z r o s t u , t w a r z okolona zarostem, w ł o s y rude, w y b o r y moralne. J u ż w t e d y interesuje go sztuka. P o w y z w o l e ­ podszyte s i w i z n ą . A l e n a j w a ż n i e j s z e w tej t w a r z y s ą oczy. Oczy n i u wraz z ojcem „ b u d o w l a ń c o m " w y j e ż d ż a do Szczecina. O j ­ c z ł o w i e k a w r a ż l i w e g o , ufnego, ciec pracuje p r z y odbudowie miasta, a on p o c z ą t k o w o idzie do c z ł o w i e k a , k t ó r y p r z e s z e d ł nio- jedno gorzkie d o ś w i a d c z e n i e i g o t ó w jest zawsze p o m ó c innym. Ś r e d n i e j S z k o ł y Sztuk Plastycznych, ale p ó ź n i e j m u s i p r z e r w a ć W ł a ś n i e . . . P o m ó c , w y j ś ć poza siebie, k u i n n y m . W ł a ś n i e . . . z dys­ n a u k ę , p r a c o w a ć , p o m a g a ć rodzinie ( t r z y siostry, m a t k a ) . k r e c j ą i szacunkiem dla drugiego c z ł o w i e k a . S ą d z ę , że t a p r a w o ś ć 1948 r. w r a c a j ą wszyscy do Poznania, on k o ń c z y „ b u d o w l a n k ę " , ,,01d Shaterhanda", ł a t w o dostrzegalna i p o t w i e r d z o n a zacho­ pracuje w a n i e m , w p o ł ą c z e n i u z zainteresowaniem s z t u k ą , z w ł a s z c z a r z e ź b ą . Z r e s z t ą jeszcze w k o ń c u 1946 r . w y ­ drugim człowiekiem fizycznie, ale nie rezygnuje konał czeniach j ę z y k o w y c h , szybko p r z e s t a ć b y ć „ o b c y m " z t a r n o w s k i c h k o ś c i o ł ó w . B y ł o t o pierwsze potwierdzenie t a l e n t u , m i o n , z k t ó r y m i się z a p r z y j a ź n i ł . J a k do tego d o s z ł o ? U r o d z i ł się 20.11.1933 r . w P o z n a n i u . W a r t o ś c i etyczne i za­ jasełkową na zamówienie zainteresowań i ł a t w o ś c i ą k o n t a k t u s p r a w i ł a , że m ó g ł , p r z y wszelkich ograni­ dla ple­ szopkę ze swj'ch W proboszcza jednego pierwsze h o n o r a r i u m za c o ś , co sam w y m y ś l i ł i z r o b i ł . P ó ź n i e j p r ó b o w a ł r ó w n i e ż m a l o w a ć obrazy, m ó w i , że k i e d y się w y k a ń ­ Aleksander cza mieszkania i maluje ś c i a n y , t e ż p o s ł u g u j e się f a r b ą i p ę d z ­ Grzelachowski, b y ł a r t y s t ą - m a l a r z e m , w i t r a ż y s t ą , b r a t ojca m a t ­ lem w i ę c a ż dziwne b y b y ł o nie w y k o r z y s t a ć ich do i n n y c h p r ó b k i b y ł misjonarzem ( J ó z e f H e ł p a ) . Jego o p o w i e ś c i o Afryce w y ­ malowania. interesowania e g z o t y k ą w y n i ó s ł z d o m u . Dziadek, w a r ł y d u ż e w r a ż e n i e na m ł o d y m c h ł o p c u . W c z e ś n i e z a c z ę ł a go Zawsze p r a c o w a ł dobrze, stosunek do życia., pracy w y n o s i f a s c y n o w a ć sztuka p l e m i o n , k t ó r e b e z l i t o ś n i e niszczyli i p o n i ­ się z d o m u , a t w i e r d z i , że r o d z i c ó w m i a ł c u d o w n y c h . Z w ł a s z c z a żali k o l o n i z a t o r z y . S z u k a ł w tej sztuce p r a w d y o l u d z i a c h i i c h m ó w i — co b y ś m y r o b i l i bez m a t k i ? Po ś m i e r c i ojca w s z e d ł wierzeniach, m i t a c h . A l e r z e ź b y , k t ó r e w i d z i a ł , b y ł y w y r w a n o zo ś w i a d o m i e w jego ś l a d y . P r a c o w a ł j a k o t e c h n i k b u d o w l a n y . W swego ś r o d o w i s k a , c z ę s t o w y ł u d z o n e jeśli nie w y k r a d z i o n e . Zda­ 1960 r . ożenił się z d y p l o m o w a n ą p i e l ę g n i a r k ą . „ S z c z ę ś c i e w a ł sobie s p r a w ę z n a d u ż y c i a , zo ś w i ę t o k r a d z t w a , k t ó r y m b y ł o m ó w i — t y l k o w t e d y jost p e ł n e , g d y jo m o ż n a z k i m ś razem wywiezienie t y c h r z e ź b — p r z e c i e ż k u l t o w y c h — i p o t r a k t o w a ­ p o d z i e l a ć " . O k a z a ł o się j e d n a k , że m u s i p o d j ą ć nie i c l i j a k o d o k u m e n t u etnograficznego czy n a w e t dzieła s z t u k i zję — z o s t a ć z ż o n ą w P o z n a n i u b ą d ź w y j e c h a ć samemu do prymitywnej. Miał szacunek dla l u d z i , n i e z a l e ż n i e od tego, do L i b i i i t a m p r a c o w a ć p r z y budowie trudną nawadniających — decy­ kanałów. jakiej należeli rasy czy w a r s t w y . Zapewne o g r o m n ą rolę ode­ W y j e c h a ł , z a d e c y d o w a ł y o t y m nie t y l e w a r u n k i k o n t r a k t u , co g r a ł o w t y m otoczenie, postawa r o d z i c ó w , wychowanie, religia. m ł o d z i e ń c z e marzenia. P r a c o w a ł c i ę ż k o , k i e d y się t y l k o D z i ś p a t r z ą c na swe życie z a u w a ż a , ż e w ł a ś c i w i e zawsze m i a ł w ś w i ę t a i w t z w . nadgodzinach. D z i ę k i t e m u m i a ł d ł u ż s z y u r l o p . p r e d y l e k c j ę do l u d z i biednych, s k r z y w d z o n y c h , p o n i ż a n y c h . W i ę o D o c h o d z i ł do 6 m i e s i ę c y . I n n i w r a c a l i na t e n czas do k r a j u , o n dało, 235 �stosuje, m u s i p r z y j ą ć i n n ą t e c h n i k ę p r a c y niż r z e ź b i a r z e , z k t ó r y ­ m i p r a c o w a ł w Afryce. O n i b o w i e m r z e ź b i ą w d r e w n i e m i ę k k i m , zaraz po ścięciu drzewa — o n w ó w c z a s , g d y drewno t o jest j u ż twarde. P r a c u j ą c przez wiele l a t d o s z e d ł do w p r a w y i z o s t a ł — j a k o rzeźbiarz — zaakceptowany. W każdym p l e m i e n i u jest, jak m ó w i , trzech a nawet czterech l u d z i r z e ź b i ą c y c h , ale nie k a ż d y m a p r a w o w y k o n y w a ć r z e ź b y o charakterze k u l t o w y m obdarzo­ ne — zgodnie z a n i m i s t y c z n y m i wierzeniami — d u s z ą (mzimu). Takie rzeźby zawsze mówi p. Grzelachowski wykonuje się z m i ę k k i e g o d r o w n a (z twardogo hebanu p o w s t a j ą jodynie f i ­ g u r k i na s p r z o d a ż dla t u r y s t ó w cydujo pozbawione duszy) F u n d i do- k t ó r e drzowa n a ł o ż y w t y m celu ś c i ą ć . N i m to n a s t ą p i prosi ducha k t ó r y p r z o b y w a w t y m drzowio a b y z o c h c i a ł jo o p u ś c i ć i a b y ллszedł w r z o ź b y , k t ó r e z niogo p o w s t a n ą . R z e ź b y te s t a n o w i ą p r z y t y m k o n t y n u a c j ę s t a r y c h , z m u r s z a ł y c h , prze­ ż a r t y c h przoz t o r m i t y . D u c h , k t ó r y jo o ż y w i a ł w i n i e n przejść w n o w o p o w s t a j ą c o r z o ź b y . F u n d i decyduje o t y m , czy t a k e t a ł o , czy r z e ź b a z o s t a ł a Jak tię „ożywiona". w i d a ć podstawowe znaczonio m a t u fakt kontynuacji, a nie, j a k w naszej k u l t u r z e — o r y g i n a l n o ś ć , czy — j a k w sztuce l u d o w o j — w a r i a c y j n o ś ć w r a m a c h k a n o n u . Jodna r z e ź b a z a s t ę ­ puje d r u g ą , j a k t a t u a ż dzisiejszy b ę d z i e j u t r o z a s t ą p i o n y n o w y m , ale p o d o b n y m w swej symbolice, w s w y m w y r a z i e . T r a d y c j a realizuje się w r z e ź b a c h nio t y l k o przoz w a r i a n t y , ale i przoz Ii. 7. G ł o w y K r ó l o w e j M a t k i (Iowa.) i K r ó l a , transpozycja r z e ź b w b r ą z i e , s t y l B o n i n , opocze, 40 cin t o ż s a m o ś ć . G w a r a n t o m z a ś „ d o b r e j r o b o t y " jest osoba m i s t r z a , fundiejo. Tylko on ma prawo w y k a ń c z a n i a i „ o ż y w i a n i a " rzeźb. F u n d i wskazuje swego n a s t ę p c ę , a zatwierdza go starszyzna plemienia. p o d r ó ż o w a ł . J e ź d z i ł , c h o d z i ł z plecakiem po sawannach a f r y k a ń s ­ T o , że p . Grzelachowski z o s t a ł (jak twierdzi) f u n d i m , zaw­ we d z i ę c z a zabawnemu w y d a r z e n i u . W i d z ą c , j a k f u n d i szczepu M a ­ wschodniej Afryce, w M o z a m b i k u , K e n i i , T a n z a n i i . Interesowali w i a sygnuje gotowe j u ż i przeznaczone do w y s y ł k i za g r a n i c ę k i c h . P o z n a ł j ę z y k k i s w a b i l i , k t ó r y m m ó g ł się p o r o z u m i e ć go ludzie, szczepy jnemienno, z k t ó r y m i s t a r a ł się w s p ó ł ż y ć . N i e m i a ł postawy etnologa, s p i s u j ą c e g o d o s t r z e ż o n o f a k t y , wy­ p y t u j ą c e g o o wierzenia, obyczaje — s p r a w y w k o ń c u i n t y m n e , n i e c h ę t n i e ujawniane o b c y m . N i e p y t a ł , b y ł z n i m i . Z d o b y ł zau­ fanie. W c i ą g u 12 l a t p o b y t u (w t y m ok. 7 w samej Afryce) mieszkał wśród Masajów i innych szczepów, pracował, pomagał. N a u c z y ł się p r o s t y c h z a b i e g ó w tokarskich, u m i a ł oczyścić leozonie, przeciąć ropniaka. Posługiwał się ska- antybiotykami, ale — podejrzewam —• m ó g ł p o m a g a ć l u d z i m t a k ż e w s p o s ó b mniej konwencjonalny. Jak Harris. W Mawii nazywano go тпуапда mzimu — lekarz dusz. U m i a ł p o m ó c w znalezieniu w ł a ś ­ ciwego miejsca na s t u d n i ę , ale co n a j w a ż n i e j s z e —. r z e ź b i ł razem z m i e j s c o w y m i r z e ź b i a r z a m i . Niczego nie c h c i a ł , l u d z i s z a n o w a ł , l u b i ł , w i ę c i jego p o l u b i o n o . N a j p i e r w p r z y j ę t o go do w ł a ś c i w e j m u g r u p y wiekowej plemienia, p ó ź n i e j z d o b y ł p r z y j a ź ń wodza. Pokazuje ś l a d y n a c i ę ć na p r z e d r a m i e n i u lewej r ę k i — pozos­ t a ł o ś ć o b r z ę d u z w i ą z k u k r w i . T a k i z w i ą z e k p o ł ą c z y ł go z wo­ d z a m i d w ó c h p l e m i o n . I l u b i a ł y c h m o ż e p o s z c z y c i ć się takim w y r ó ż n i e n i e m ? T o zaufanie i braterstwo z o b o w i ą z u j e . D l a t e g o n i e c h ę t n i e i niewiele m ó w i o wierzeniach l u d z i , z k t ó r y m i obco­ w a ł . P o w t a r z a m , nie m i a ł ż y ł k i badacza, r e p o r t a ż y s t y . N i e są­ dzę nawet, aby istotnie wielo w i e d z i a ł . Po p r o s t u b y ł z n i m i i w i e d z i a ł tyle, co m ó g ł dostrzec n a co d z i e ń , co m u mówiono. Z w ł a s z c z a o r z e ź b a c h , ich a t r y b u t a c h i symbolice. R z e ź b ą i n t e r e s o w a ł się, j a k w i e m y , j u ż j a k o k i l k u n a s t o l e t n i c h ł o p i e c , nic dziwnego, że zafrapowala go r z e ź b a p l e m i o n , w ś r ó d k t ó r y c h p r z e b y w a ł . P o w o l i z d o b y w a ł zaufanie m i e j s c o w y c h spe­ c j a l i s t ó w . T w i e r d z i , że przekazano m u n a w e t sekrety z w i ą z a n e z p r z y g o t o w a n i e m drewna, z nasycaniem ż y w i c a m i r z e ź b . Tego nie chce u j a w n i a ć . Z o b o w i ą z a ł się do gotowych milczenia. Z r e s z t ą sam w fazie w y k o ń c z e n i a r z e ź b , stosuje obecnie sposoby inno, j a k t w i e r d z i — szybszo. N p . w Afryce p o l e r u j ą gotowe r z e ź b y s k ó r k ą p ł a s z c z k i lub l i ś ć m i n i e k t ó r y c h drzew — on pos­ ł u g u j e się t e c h n i k ą k o n w e n c j o n a l n ą . R ó ż n i c o s ą nieuniknione. 1 R z e ź b i , gdy m o ż e w hebanie, opecze czy m a h o n i u , ale też i w je­ sionie, brzozie, t o p o l i , d ę b i e , l i m b i e , w t e d y m u s i je oczywiście odpowiednio b a r w i ć . Ale n a w e t w drewnie i r o k o , k t ó r e c h ę t n i e c36 I I . 8. Popiersie k o b i e t y , Nigeria, p l e m i ę Y o r u b a , opecze 35,5 c m . Wariant własny �f i g u r y , po k r y j o m u podmienił jedną — zabierając ją, a w to r z e ź b i nadal, pomaga t y m , k t ó r y m m o ż e p o m ó c . W jogo „ i m i - miejsce d a ł w ł a s n ą . N a s t ę p n i e z a p y t a ł — czy j e s t e ś pewien, że zeum" wszystkie —• o d p o w i e d z i a ł poeci, ci k t ó r z y c z u j ą się t u dobrzo. W i e l u gości m a swojo u l u ­ m i s t r z . S p r a w d ź ! S p r a w d z i ł . N o to zobacz — w s k a z a ł m u „ s w o j ą " . bione r z e ź b y . J a z r e s z t ą t a k ż e . J e d n y m bliższe s ą dawne f i g u r y Ożywiona! rzeźby są ożywione ? Oczywiście fundi. N o a gdzie sygnatura? 3 spotykają się r ó ż n i ludzie, malarze, Fundi i m a s k i plemienne, i i m y m oryginalne prace a r t y s t y czy transpo­ zdziwił się, przecież o z n a c z y ł wszystkie r z e ź b y . W t e d y p . Grze- zycje, t a k i e j a k n p . r z e ź b z B e n i n u , k t ó r e n a podstawie zachowa­ laehowski w y c i ą g n ą ł p o d m i e n i o n ą r z e ź b ę z s y g n a t u r ą . Nie b y ł o n y c h o r y g i n a ł ó w z b r ą z u w y k o n a ł w h e b a n o w y m drewnie. Trzeba dyskusji, m i s t r z przecież kategorycznie o r z e k ł , że wszystkie f i ­ t u jeszcze d o d a ć , żo z bogatego r e p e r t u a r u r z e ź b g u r y s ą o ż y w i o n e . . . Starszyzna p o t w i e r d z i ł a — z n a j d u j e m y w „ m u z e u m " jedynie postacie p o z y t y w n e , z w i ą z a n e został potwierdził —• s a n k t u a r i u m Grzelachowski fundim. afrykańskich z m a g i ą s y m p a t y c z n ą , o b r z ę d o w o ś c i ą . „ T w o r z ę t y l k o r z e ź b y do­ T a k więc w r a m a c h k u l t u r y p l e m i o n Czarnej A f r y k i z y s k a ł j a k o r z e ź b i a r z p o z y c j ę bardzo w y s o k ą . M a uzasadnione p r a w o u w a ż a ć , że k o n t y n u u j e tradycjo sztuki afrykańskiej, reguły, o b o w i ą z u j ą c e w o k r e ś l o n y m miejscu i czasie, a p r z y t y m jego 2 bre o właściwościach pozytywnych" — czytamy wypowiedź 4 artysty . S w ą kolekcję „poznańską" w y r z e ź b i ł j u ż po powrocie do k r a j u . W sumie s t w o r z y ł , j a k oblicza ok. 600 r z e ź b . P o ł o w a i o h r z e ź b y s ą p r z e c i e ż o ż y w i o n e . N a t o m i a s t na gruncie n o r m w s p ó ł ­ znajduje czesnej k u l t u r y artystycznej R F N , N R D , B e l g i i , H o l a n d i i , Szwecji, N o r w e g i i , A n g l i i , K a n a d y , E u r o p y jego t w ó r c z o ś ć t r a c i s w ą się w muzeach i p r y w a t n y c h kolekcjach w A u s t r i i , r a n g ę i m o ż e f u n k c j o n o w a ć t y l k o w k a t e g o r i i k o p i i , podrabia­ L i b a n u i Sudanu. R z e ź b , k t ó r e m a , nio sprzedaje. „ N i e t w o r z ę , nia a u t e n t y k u . L i c z y się b o w i e m w naszej k u l t u r z e o r y g i n a l n o ś ć , m ó w i , d l a zarobku. J e ś l i coś s p r z e d a ł e m d a w n i e j , to t y l k o l u ­ w y r a z w e w n ę t r z n y , ekspresja b ą d ź i n t e l e k t u a l n o poszukiwania, d z i o m , k t ó r y m j a k a ś r z e ź b a n a p r a w d ę się p o d o b a ł a . D o m u z e ó w inne sposoby n a w i ą z y w a n i a o f i a r o w y w a ł e m . Teraz t e ż c h c i a ł b y m , a b y t a m o j a kolekcja zos­ do t r a d y c j i , oparte nie o k o n t y ­ n u a c j ę lecz ś w i a d o m y w y b ó r w a r t o ś c i . Obecnie pan Grzelachowski jest t a ł a po mojej ś m i e r c i w p o z n a ń s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m . . . na rencie. Intensywność ż y c i a nie p o z o s t a ł a bez w p ł y w u na stan jego z d r o w i a . M i m o t o 5 S ą j u ż r o z m o w y w tej sprawie. R z e ź b i ę , p o w t a r z a m t o , nie dla z a r o b k u , ale z w ł a s n e j , g ł ę b o k i e j w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y " . I I . 9. M a s k a p o l i c h r o n o w a n a M p o n g w e , Gabon, s t y l Ogawe; i l . 10. M a s k a o b r z ę d o w a stowarzyszenia E k p o , Z a i r , p l e m i ę L w a l w a 237 �P R Z Y P I S Y 1 Pozyskuje egzotyczne drewno w r ó ż n y s p o s ó b , p r z y w o ż ą m u z n a j o m i , a t a k ż e , j a k podaje W . T . B a b i a r z c y t u j ą c a r t y s t ę : „ P i e r w s z ą p a r ę m o i c h prac p o d a r o w a ł e m w ł a d z o m Sudanu. W za­ m i a n o t r z y m a ł e m od n i c h k l o c hebanu, k t ó r y bezdewizowo p r z y ­ słali m i samolotem do W a r s z a w y . ' Y C z a r n a Afryka w prywatnym mieszkaniu, „ W p r o s t " , P o z n a ń , 25.09.1983) S ą d z ę , ż e pewne analogie do r o l i fundiego m o ż e m y odna leźć w p r a k t y c e d a w n y c h w a r s z t a t ó w m i s t r z ó w , z a r ó w n o i k o n staroruskich j a k ś r e d n i o w i e c z a , renesansu i b a r o k u . W i a d o m o p r z e c i e ż , że n p . wiele o b r a z ó w Rubensa b y ł o częściowo m a l o w a ­ n y c h przez u c z n i ó w , a M i s t r z n a d a w a ł i m dopiero ostateczny 2 I I . l i . M a ł y b ę b e n e k taneczny szlif, k t ó r y c h y b a wolno w j a k i m ś s t o p n i u p r z y r ó w n a ć do „ o ż y ­ w i e n i a " r z e ź b przez fundiego. Obrazy, podobnie j a k te r z e ź b y , m o g ą b y ć „ o ż y w i o n e " i m a r t w e . W y s t a r c z y p r z y j r z e ć się w i ę ­ k s z o ś c i k o p i i i p o r ó w n a ć je z o r y g i n a ł e m . 3 Z o r g a n i z o w a ł j e w 1978 r . * W . Z . B e r y t , Nazywają n a ń s k a " , 23.09.1983 5 „Gazeta Poz­ Zabiega o to m . i n . p r o f . J ó z e f B u r s z t a , wysoko c e n i ą c y dzieło p . Grzelachowskiego. W ł a ś n i e dzięki u p r z e j m o ś c i Profe­ sora m o g ł e m p o z n a ć r z e ź b i a r z a . (Kgomo), M o z a m b i k , p l e m i ę M a w i a , opecze, 50 c m Fot.: A. Grzelachowski, il. 1—10; J . Miecznikowski, i l . 11 238 go Afrykańczykiem, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7e9593415de9fa126b15131ba11de05.pdf 614cc4c5d6baee6d83edcd4c10f58352 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:918 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:844 Title A name given to the resource Aneks: Spis treści "Etnografii Polskiej" I-XX: 1958-1976 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.221-277 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 2 ANEKS W 1976 roku ukazał się X X tom „Etnografii Polskiej", czasopisma wydawanego przez Zakład Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Mate­ rialnej Polskiej Akademii Nauk, którego redaktorem od chwili powstania jest prof, dr Witold Dynowski. Jubileusz ten stwarza dogodną okazję do podsumowania dorobku cza­ sopisma i przedstawienia zawartości wydanych dotąd tomów. Zaspokoi to potrzeby polskiego środowiska etnograficznego, a jednocześnie stanowić będzie cenną informację dla innych nauk społecznych oraz — dzięki opra­ cowaniu w dwu językach — dla zagranicznych ośrodków etnograficznych i antropologicznych. Wybór formy aneksu — prezentacja zawartości tomów w kolejności ich ukazywania się — podyktowany został jego wielofunkcyjnością. Po­ zwala ona ukazać rozwój czasopisma, ewolucję problematyki publikowa­ nych prac, zmiany zainteresowań, postaw badawczych itd., ilustrując tym samym pewien okres w historii polskiej etnografii. Przyjęty układ ma jeszcze jeden walor — nie zmusza do sztucznego rozbicia tematycznych bądź problemowych całości, jakie stanowi szereg tomów „Etnografii Pol­ skiej". Wszystkie pozycje — a w aneksie uwzględniono pełną zawartość to­ mów, łącznie z kroniką i recenzjami — opatrzone zostały ciągłą nume­ racją. Umożliwia to korzystanie również według klucza alfabetycznego, za pośrednictwem zamieszczonego na końcu indeksu autorów, gdzie przy każdym nazwisku wymienione są numery wszystkich publikacji danej osoby w „Etnografii Polskiej". Pozwalają one na bezpośrednie odszukanie prac bez względu na tom, w k t ó r y m się znajdują. Dla uzupełnienia tych wstępnych informacji dodajmy, że 20 objętych aneksem tomów wydawane było przez pierwsze 13 lat jako rocznik ( I : 1958 do X I I : 1968; w 1961 r. ukazały się dwa tomy — I V i V), nato­ miast od 1969 r. ukazują się dwa zeszyty rocznie. Wszystkie tomy zawie­ rają spis treści w językach angielskim i rosyjskim, a ponadto tomy I - I X zaopatrzone są w indeksy osobowe, tomy zaś I - I V i V I - I X w indeksy nazw geograficznych i etnicznych. �222 ANEKS S P I S TREŠCI — L I S T O F T I T L E S Т о ю I : 1958 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 1. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycz­ nego zarysu na podstawie materiałów źródłowych X I X i X X w. z płd. M a ł o ­ polski (Peasant traditional culture. A n attempt at a theoretical analysis based on X l X t h and X X t h century sources in Southern Małopolska), p. 19-56 (Engl. Russ. suram.). 2. M o s z y ń s k i Kazimierz, Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etno­ graficznego (Polish Ethnographic Atlas — some recommendations), p. 57-67 (Engl. Russ. summ.). 3. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, Zagadnienie opracowań tekstowych w Polskim Atlasie Etnograficznym (Texts in individual issues of the Polish Ethnographic Atlas), p. 68-71 (Engl. Russ. summ.). 4. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki z innymi naukami. Rozważania dyskusyjne (Polish ethnography, its development, present aims and relations with other disci­ plines. Reflections for discussion), p. 72-83 (Engl. Russ. summ.). 5. G ł a d y s z Mieczysław, Prace nad etnograficzną monografią Górnego ś l ą s k a (Etnographic monograph of upper Silesia), p. 85-102 (Engl. Russ. summ.). 6. S z y d ł o w s k i Jerzy, Uwagi o pierwotnym osadnictwie Siołkowic Starych (Notes on early settlement in the village Siołkowice Stare), p. 103-108. 7. Z a r ę b a Alfred, Z badań dialektologicznych w Siołkowicach Starych (Dialectological investigations in Siołkowice Stare), p. 109-116. 8. D o b r o w o l s k a Danuta, M y r c i k - M a r k o w s k a Danuta, Zróżnicowanie klasowe i zawodowe wsi Siołkowice Stare i Nowe od połowy X I X w. do 1955 r. (Class and occupational differentiation in Siołkowice Stare and Siołko­ wice Nowe from the middle of X l X t h century to 1955), p. 117-149. 9. B r o n i c z Stanisław, Rolnictwo wsi Siołkowice Stare i Nowe w X I X i X X w . (Farming in Siołkowice Stare and Siołkowice Nowe in the X l X t h and X X t h centuries), p. 150-161. 10. N i z i ń s к a Irena, Z badań nad rzemiosłem w Siołkowicach Starych (Crafts in Siołkowice Stare), p. 162-187. 11. B a z i e l i c h ó w n a Barbara, Transport i komunikacja w Siołkowicach Sta­ rych (Transport and communication in Siołkowice Stare), p. 188-195. 12. M i s i ń s k a Maria, Z badań nad flisem i łodziarstwem północno-wschodniej Opolszczyzny (Rafts and boats in the North-Eastern region of Opole), p. 196-199. 13. G ł a d y s z o w a Maria, Zarys rozwoju budownictwa ludowego w Siołkowicach Starych w X I X i X X w. (Housing in Siołkowice Stare in X l X t h the and X X t h centuries), p. 200-213. 14. D u b i e l Ludwik, Wnętrze domu chłopskiego w Siołkowicach Starych, (The interior of a peasant cottage in Siołkowice Stare), p. 214-220. 15. B r o n i c z Stanisław, Siołkowicki strój ludowy (Traditional costume from Siołkowice), p. 221-225. 16. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, Siołkowickie obrzędy doroczne (Folk ceremo­ nies an festivities in Siołkowice), p. 226-231. 17. L i g ę z a Józef, O pracach nad folklorem muzycznym powiatu opolskiego (Folk music of the Opole district), p. 232-239. 18. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Badania etnograficzne na Podhalu (Ethnog­ raphic research in the Podhale region), p. 240-256 (Engl. Russ. summ.). �ANEKS 223- 19. Z a m b r z y c k a Anna, Z badań nad rzemiosłem na Podhalu (Peasant crafts in the Podhale region), p. 257-268. 20. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, F гу ś E w a , Materiały do rzemiosła ludowego w w o j e w ó d z t w i e kieleckim (Materials for the study of peasant crafts in the Kielce province), p. 269-275 (Engl. Russ. summ.). 21. D o b r o w o l s k a Danuta, Prace pod kierunkiem К. Dobrowolskiego. Uwagi w s t ę p n e (Research under the supervision of Professor К . Dobrowolski. Intro­ ductory remarks), p. 276-277. 22. K w a ś n i e w i c z Władysław, Badania nad rozwojem narzędzi rolniczych we wsi małopolskiej i ich rolą w przeobrażeniach gospodarczych, społecznych i kulturowych w X I X i X X w. (Farm tools and implements in Małopolska in the X I X t h and X X t h centuries), p. 278-287. 23. D o b r o w o l s k a Danuta, Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w l a ­ tach 1880-1939 (Salt-miners of Wieliczka and their life and culture 1880-1939), p. 288-314 (Engl. Russ. summ.). 24. D o b r o w o l s k a Danuta, Wczasy robotnicze w Polsce Ludowej. Kształto­ wanie się nowej kultury socjalistycznej mas pracujących. Studia i materiały (Workers' recreation in Poland), p. 315-322. 25. F r a n k o w s k a Maria, Prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski (Ethnographic monograph of Wielkopolska), p. 323-343 (Engl. Russ. summ.). 26. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a Maria, Z działalności Zespołu Etno­ graficznego I H K M P A N w Toruniu (Ethnographic Centre at Toruń), p. 344347 (Engl. Russ. summ.). 27. F r y c z o w a Maria, Z badań nad budownictwem ludowym na Kujawach (Village housing in Kujawy), p. 348-350. 28. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, Prace Zespołu Etnograficznego w Łodzi za lata 1954-1955 (Ethnographic Centre at Łódź 1954-1955), p. 351-356 (Engl, region), p. 357-360. 29. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Z badań nad pasterstwem i ho­ dowlą na Podhalu (Animal farming and pasture economy in the Podhale region), p. 357-360. 30. M i s i ń s к a Maria, Z badań nad tkactwem we wsi Rzeczycy w pow. rawsko-mazowieckim (Weaving in the village of Rzeczyca, distr. R a w a Mazo­ wiecka), p. 361-362. 31. M i s i ń s k a Maria, Z badań nad flisem na Pilicy (Rafting on the river Pilica), p. 363. 32. B i e r n a c k a Maria, Kamieńczyk nad Bugiem — osada flisacka, od końca wieku X I X do p o ł o w y X X w. (Kamieńczyk on the river Bug, a settlement of raftsmen), p. 364-366. K R O N I K A — CHRONICLE 33. Prof, dr Bożena Stelmachowska (In memory of Prof, dr Bożena Stelmachow­ ska) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 267-269. 34. Dział I V [Etnografii] Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej A k a ­ demii Nauk (Section I V [Ethnography] of the Institute of the History of Material Culture, Polish Academy of Sciences) — Wiíořd Dynowski, p. 370380. 35. Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym w latach 1953-1955 z Zakładu Etnografii I H K M P A N we Wrocławiu (Report on work on the Polish Ethnog­ raphic Atlas) — Zofia Staszczakówna, p. 380-385. 36. Konferencja Polskiego Atlasu Etnograficznego (The conference on the Polish- �ANEKS Ethnographic Atlas) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Zofia Szyfelbejn, p. 386404. 37. Konferencja sprawozdawczo-planująca Działu I V Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N i Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabyt­ k ó w (Reporting and planning conference of Section I V of the Institute of the History of Material Culture) — Zofia Szyfelbejn, p. 404-410. 38. Etnograficzna Konferencja Metodologiczna, K r a k ó w 23 I V 1956 (Ethnographic conference on methodology) — Edward Pietraszek, p. 410-431 Tom I I : 1959 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 39. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kazimierz Nitsch (In memory of Kazimierz Nitsch), p. 15-17. 40. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Organizacja pracy etnograficznej w Pol­ sce. Instytucje i wydawnictwa naukowe (The organization of ethnographic work in Poland. Scientific institutions and publications), p. 19-58, (Engl. Russ. summ.). •41. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Działal­ ność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956 (Univer­ sity chairs of ethnography in Poland 1945-1956), p. 59-107 (Engl. Russ. summ.). •42. G l a d y s z Mieczysław, Działalność naukowa etnograficznych placówek mu­ zealnych w okresie powojennym (Scientific activities of ethnographic muse­ ums since after the last war), p. 109-138 (Engl. Russ. summ.). •43. N a s z Adolf, Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu (Research work and publica­ tions of the Polish Ethnographical Society P T L ) , p. 139-144 (Engl. Russ. summ.). 44. W a l a w e n d e r Antoni, Zwyczaje i udziały spadkowe chłopów we wsi Kargowa pow. kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej p o ł o w i e X V I I w. (Inheritance and transfer of property usage in the village Kargowa during the first half of the X V I I t h century), p. 145-156 (Engl. Russ. summ.). 45. A d a m u s Krystyna, Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki ba­ dawczej (Village monographs in Poland. Critical review of research problems), p. 157-204 (Engl. Russ. summ.). 46. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Prace nad monografią etnograficzną K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej (The ethnographic monograph of the Kurpie reg­ ion — Puszcza Zielona), p. 205-225 (Engl. Russ, summ.). •47. D a m r o s z Jerzy, Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny (Ethnographic bibliography of the Kurpie region), p. 226-231. 48. S z y f e l b e j n Zofia, Chłopska gospodarka rolna terenu Puszczy Zielonej od uwłaszczenia do chwili obecnej (Agriculture of the Puszcza Zielona region from enfranchisement to the present times), p. 232-240. 49. B i e r n a c k a Maria, Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej od końca X I X ; w. do lat pięćdziesiątych X X w. (Animal breeding in the P u ­ szcza Zielona region), p. 241-246. .50. O l ę d z k i Jacek, Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolni­ czych na Kurpiowszczyźnie (Some traditional nonagricultural occupations in the Kurpie region), p. 247-254. 51. A d a m u s Krystyna, Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowszczyźnie (Tra­ ditional techniques of wood working in the Kurpie region), p. 255-259. .'52. P o k r o p e k Marian, Budownictwo ludowe na obszarze kurpiowskiej Puszczy �ANEKS 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 15 225 Zielone] od p o ł o w y X I X w i e k u do c h w i l i obecnej (Folk architecture i n the K u r p i e region of the Puszcza Zielona region), p. 260-267. Z a g ó r n a Barbara, K u r p i o w s k i s t r ó j ludowy Puszczy Zielonej (Kurpie folk costumes i n the Puszcza Zielona region), p. 268-273. S z w e n g r u b L i i i M a r i a , K s z t a ł t o w a n i e się k u l t u r y dnia codziennego w s p ó ł ­ czesnej wsi k u r p i o w s k i e j (Processes occuring i n the mode of everyday life i n the K u r p i e region), p . 274-276. J u d e n к o Konstanty, Zagadnienie ś w i a d o m o ś c i grupowej m i e s z k a ń c ó w K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej (Problems of group consciousness of the K u r p i e population i n the Puszcza Zielona region), p. 277-281. S z y f e r Anna, N i e k t ó r e wnioski z m a t e r i a ł ó w j ę z y k o w y c h (Some conclu­ sions from linguistic studies), p. 282-287. D у n o w s k i W i t o l d , Wieś i miasto w pracach Z a k ł a d u Etnografii U n i w e r ­ sytetu Warszawskiego (Country and t o w n i n the works of the Chair of Ethnography of the Warszawa University), p. 288-290 (Engl. Russ. summ.). Paprocka Wanda, Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od k o ń ­ ca X I X w . do c h w i l i obecnej (Basketry i n the Warszawa region from the end of the X l X t h century t i l l the present times), p. 291-295. G e r l a c h Alicja, Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich (Folk pot­ tery i n the Warszawa region), p. 296-302. Brzeska Wanda, K u l t u r a ludowa Ziem Zachodnich w powojennych p r a ­ cach naukowych prof, dr Bożeny Stelmachowskiej (Folk culture of Western Provinces i n post-war investigations of professor Bożena Stelmachowska), p. 303-309 (Engl. Russ. summ.). Kwaśniewicz W ł a d y s ł a w , R o z w ó j w n ę t r z a domu chłopskiego w ziemi krakowskiej w latach 1880-1956 (Changes of interior of peasant cottages i n the Southern Poland between 1880 and 1956), p. 310-328 (Engl. Russ. summ.). K o t u l a Franciszek, Bartniczy r ó d S u d o ł ó w (Beekeeping traditions of the S u d o ł clan), p. 329-340 (Engl. Russ. summ.). G a 1 a s__PJoj£^-Gńrale z Podhala w Lubomierzu nad S t r a d o m k ą (Mountaineer settlers f r o m Podhale i n the village Lubomierz" on the r i v e r Stradomka), p. 341-360 (Engl. Russ. summ.). W ę g r z y n o w i c z Leopold, Prace i poszukiwania etnograficzne w powiecie l i m a n o w s k i m (Ethnographic investigations i n the L i m a n o w a district), p. 361371 (Engl. Russ. summ.). B i a ł y Zbigniew, L u d o w a wiedza o drzewach i drewnie w n i e k t ó r y c h re­ gionach Polski (Folk knowledge of trees and t i m b e r various parts i n Poland), p. 372-400, (Engl. Russ. summ.). P i a ś с i к Franciszek, P o w o ł a n i e Centralnego O ś r o d k a Informacyjnego do spraw inwentaryzacji budownictwa i architektury ludowej (The creation of the Chief I n f o r m a t i o n Centre concerning the invetory surveys of folk archi­ tecture), p. 401-403 (Engl. Russ. summ.). C y w i ń s k a Izabela, M a t e r i a ł y inwentaryzacyjne do budownictwa i archi- • t e k t u r y ludowej zgromadzone przy Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej (Inventory archiv of folk architecture at the Chair of R u r a l Architecture and Planning, Polytechnic of Warszawa), p. 404-405. Grabski W ł a d y s ł a w , Sprawozdanie K a t e d r y H i s t o r i i A r c h i t e k t u r y P o l ­ skiej W y d z i a ł u A r c h i t e k t u r y P o l i t e c h n i k i K r a k o w s k i e j z prac inwentaryza­ cyjnych i naukowo-badawczych nad polskim b u d o w n i c t w e m l u d o w y m ( I n ­ ventory surveys and researches on Polish folk architecture carried out by the Chair of the H i s t o r y of Architecture i n Poland, Polytechnic of K r a k ó w ) , p. 406-409. — Etnografia Polska, XXI/2 �226 ANEKS 69. O l s z o w y Barbara, Prace nad inwentaryzacją budownictwa ludowego. S p r a ­ wozdanie z badań Zakładu Etnografii S ł o w i a n U . J . (Inventory survays of folk architecture, investigations at the Chair of Slav Ethnography, Jagiellonian University, Kraków), p. 410-415. K R O N I K A — CHRONICLE 70. Konferencja etnografów czechosłowackich poświęcona badaniom nad ż y c i e m i kulturą klasy robotniczej, Smolenice к. B r a t y s ł a w y 22-24X 1956 (Conference of Czecho-Slovak ethnographers on researches on the life and culture of the working class) — Danuta Dobrowolska, p. 417-420. 71. Ze Zjazdu Antropologów Polskich (The Meeting of Polish Anthropologists) — Zofia Szromba, p, 420-422. 72. Materiały etnograficzne w pracach historyków kultury materialnej (Ethnog­ raphic materials in researches on the history of material culture) — Wanda Paprocka, p. 423-424. 73. Tradycja pracy etnograficznej k ó ł krajoznawczych młodzieży szkolnej (Ethnog­ raphic activities of school tourist societies) — Leopold Węgrzynowicz, p. 424429. 74. Etnografia w pracach Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego „CPLiA" (Ethnography at the Association of Cooperatives of Folk and Artistic Handicraft „CPLiA") — Barbara Zagórna, p. 429-433. 75. Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa F i l m u Etno­ graficznego (On the need of setting up a Polish Society of Ethnographic Films) — Anna Jankowska, Zofia Szyfelbejn, p. 433-437. RECENZJE — REVIEWS 76. Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografii czechosłowackiej (Researches on the culture of the working class in contemporary Czecho­ slovak ethnography) — Danuta Dobrowolska, p. 439-457. 77. K i l k a uwag na marginesie monografii problemowej: Banická dedina Z a k a rovce, S l o v e n s k á Akademia Vied, Sekcia Spoločenských Vied, pod red. dr. Jana Mjartana, Práce Národopisného Ú s t a v u Slovenskiej Akademie Vied, Zv. 1, Bratislava 1956 (Notes on the monographic symposium: Banická dědina Ž a karovce) — Bronisława Jaworska, p. 457-459. 78. Etienne Juillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de géographie sociále. Publications de la Faculté des Lettres de 1'Université de Strasbourg, fase. 123, Paris 1953 — Antoni Stojak, p. 459-463. 79. Monografie wsi we współczesnej socjologii niemieckiej (Monographs of rural districts in contemporary German sociology) — Lili Maria Szwengrub, p. 463465. 80. „Kwartalnik Historyczny'*, 1956 — Edward Pietraszek, p. 465-468. 81. „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, z. 1-3 — Wanda Paprocka, p. 469-472. 82. Wznowienie krajoznawczego czasopisma „Ziemia" (The renewed publication of the ethnographic periodic Ziemia), — Zofia Szromba, p. 472-473. 83. K e r n Fritz, Der Beginn der Weltgeschichte, Bern 1953 — Edward Pietraszek, p. 473-479. �ANEKS 227 Tom I I I : 1960 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 84. G ł a d y s z Mieczysław, Kazimierz Moszyński 5 I I I 1887 — 30 I I I . 1959 (In • memory of Kazimierz Moszyński 5 I I I 1887 — 30 I I I . 1959) p. 13-30 (Engl. summ.). 85. M o s z y ń s k a Barbara, Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego (Bibliog­ raphy of Kazimierz Moszynski's works), p. 31-40. 86. A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Naskalne wyobrażenia w o z ó w z końmi w pół­ nocnej Afryce i na Saharze (Horse and cart pictorial reck representations in North Africa and in the Sahara), p. 41-77 (French summ.). 87. B r a t a n i c Branimir, Několiko napomena o techničkoj konstrukciji starog slavenskog pluga (On technical construction of the ancient Slavic plough), p. 78-120 (Engl. summ.). 88. В r o n i с z Stanisław, Pług o konstrukcji rylcowej na Śląsku Opolskim (Speci­ men of old plough found in the Opole district), p. 121-124 (Engl. summ.). 89. E r i X o n Sigurd, Der Wechsel von Wohnorten in Verbindung mit alten, primitiven Nahrungsverhaltnissen in Schweden (The change of the place of habitation and old primitive food relations in Sweden), p. 125-137 (Russ. summ.). 90. G a n s i n i e с Ryszard, Dożynki w starożytności klasycznej (Harvest festivals of classical antiquity), p. 138-148 (Engl. summ.). 91. G a n s i n i e c Zofia, Białka (The woman — „Białka"), p. 149-158 (Engl, summ.). 92. G a v a z z i Milován, Zapadno-panonski slavenski pojas u davnini (The ap­ pearance of the West Pannonian Slavs in the past), p. 159-171 (French sum.). 93. G r a b o w s k i Tadeusz S., Z badań nad macedońską twórczością ludową (Studies on folk art of Macedonia), p. 172-208 (French summ.). 94. H a l t s o n e n Sulo, Einiges über Gebiet und Aufgaben der finnischen Ethno­ graphic (Some interests and tasks of Finnish Ethnography), p. 209-217 (Russ. summ.). 95. H e j n o s z Wojciech, Zagadnienie gospodarki żarowej w Polsce średniowiecz­ nej (Forest burning cultivation in early medieval Poland), p. 218-229 (German summ.). 96. H o r á k Jiří, Ludvík K u b a a polská lidová píseň (Ludwik Kuba and the Polish folk song), p. 230-244 (Engl. summ.). 97. K o s c h m i e d e r Erwin, Sopila. Instrument daty muzyki ludowej na wyspie K r k u (Sopila —a blowing folk musical instrument on the K r k Island), p. 245256 (German summ.). 98. K o s t r z e w s k i Józef, Haczyki do w ę d k i z b ł y s k a w k ą (Fish-hooks with spinners), p. 257-264 (Engl. summ.). 99. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, O nowy podręcznik etnografii Polski (A new textbook of Polish ethnography), p. 265-278 (French summ.). 100. L i g ę z a Józef, Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru muzycznego (On ethnographic study of musical folklore), p. 279-293 (French summ.). 101. M j a r t a n Ján, Príspevok к v ý s k u m u 1'udového včelárstva na Hornej Nitre, Slovensko, C S R S (Some details of popular apiculture in the Horna Nitra Region, Slovakia, CSRS), p. 294-308 (Engl. summ.). 102. N a s z Adolf, Narzędzia żniwne w Polsce (Harvest implements in Poland), p. 309-328 (Engl. summ.). 103. R e i n f u s s Roman, Piece do w y p a ł u naczyń w polskim garncarstwie ludo­ wym (Potters' ovens in Polish folk pottery), p. 329-350 (French summ.). �228 A N E K S 104. S ł a w s k i Franciszek, O dwóch słowiańskich terminach z zakresu budow­ nictwa (Two items of Slavic building terminology), p. 351-354 (French summ.). 105. T a s z y c k i Witold, Słowiańskie metronimiczne nazwy miejscowe (Slavic metroniminal place names), p. 355-365 (French summ.). 106. [ T o k a r i e w S. А.] Токарев С. А., К вопросу о методике изучения термино­ логии родства (Kinship terminology — some methodological problems), p. 366374 (Engl. summ.). 107. U r b a ń c z y k Stanisław, Słownik staropolski jako źródło etnograficzne (Ąn Old Polish Dictionary as ethnographic source), p. 375-385 (French summ.). 108. V á c l a v í k Antonín, Od práce k lidovému obřadu a k lidovému uměni (From work to popular usages and folk art), p. 386-407 (Engl. summ.). 109. [ W a k a r e l s k i Christo] Вакарелски Христо, Следи на еднополната земеделска система у Българите (Traces of the one-field system of cultivation in Bulgaria), p. 408-420 (Engl. summ.). 110. W ę g r z y n o w i c z Leopold, Fedorki (Fedorki — the Christmas puppet show), p. 421-425 (French summ.). 111. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a Maria, Materiały dotyczące obrzędowoś­ ci Karaimów Wileńszczyzny (Material on ceremonial life of the Karaims), p. 426-432 (French summ.). Tom I V : 1961 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 112. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Studia nad teorią kultury ludowej (Studies on the theory of folk culture), p. 15-92 (Engl. summ.). 113. D e m b i ń s k a Maria, Z badań nad konsumpcją żywnościową w Polsce śred­ niowiecznej (Food consumption in Medieval Poland), p. 93-107 (Russ. summ.). 114. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, Zakazy magiczne związane z rokiem_pbrzędowym w Polsce (Magical prohibitions connected with the traditional ceremo­ nial year in Poland), p. 109-140 (Engl. summ.). 115. A r m o n Witold, Polski badacz J a k u t ó w — Mikołaj Witaszewski (Mikołaj Witaszewski — Polish explorer of the Jakuts), p. 141-152 (Russ. summ.). 116. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Atlas kultury ludowej Polski jako jedna z form pracy etnograficznej (The Atlas of the Polish Folk Culture as one of the forms of ethnographic research work), p. 153-171 (German summ.). 117. F r a n k o w s k a Maria, Zwierzęta w gospodarce, wierzeniach i zwyczajach Indian Peru X V I i X V I I w. w świetle kroniki Felipe Guarnan Poma de Ayala (Animals in the economy, beliefs and customs of the Indians in Peru of the 16th and 17th cent, in the light of the diary of Felipe Guarnan Poma de Ayala), p. 173-206 (French summ.). 118. S ą g a j ł ł o - K a c z a n o w s k a Maria, Barwniki u ż y w a n e w Polsce do k r a ­ szenia jajek w X I X i X X wieku (Dye-stuffs for decorating egg used in Poland in the 19th and 20th cent.), p. 207-233 (Russ. summ.). 119. J e ż - J a r e c k i Władysław, Materiały do ludowego łowiectwa w Polsce (Methods of folk hunting in Poland), p. 236-249 (Russ. summ.). 120. P a w ł o w s k a Jadwiga, Sposoby przesuszania zbóż w Polsce (Grain drying (Methods of folk hunting in Poland), p. 236-249 (Russ. summ.). 121. B i e r n a c k a Maria, Z badań nad współdziałaniem gromadzkim we wsi Potakówka, pow. jasielskiego (Economic cooperation on a community basis in the Village of Potakówka, distr. Jasło), p. 261-275 (French summ.). �229 A N E K S 122. W i e l o w i e j s k i Jerzy, Obróbka drewna na Śląsku u schyłku starożyt­ ności — w okresie późnolateńskim i rzymskim (Early wood working in Silesia — Late L a Тёпе and Roman Period), p. 277-298 (German summ.). 123. G ł a d y s z Mieczysław, Z monograficznych badań wsi śląskich w latach 1958-1959 (Field studies in Silesiaii villages in 1958-1959), p. 299-303. 124. K w a ś n i e w i e ż o w a Krystyna, K w a ś n i e w i c z Władysław, Błotnica Strzelecka i Centawa (The villages Błotnica Strzelecka and Centawa), p. 304315. 125. S z r o m b a Zofia, Wieś Dzierżysławice (The village Dzierżysławice), p. 316322. 126. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Wieś Owsiszcze (The village Owsiszcze), p. 323-331, K R O N I K A I R E C E N Z J E — CHRONICLE, R E V I E W S A N D SURVEYS 127. Prof, dr Antonín Václavík 12 V I I 1891 — 4 X I I 1959 (In memory oí Prof. dr Antonín Václavík) — Richard Jeřábek, p. 333-339. 128. Konferencja w sprawie utworzenia Międzynarodowej Komisji Badań Kultury Ludowej w Karpatach (Folk-Culture of the Carpathians: an international research project. Preliminary conference held in Cracow on 1959) — Mie­ czysław Gładysz, p. 339-343. 129. Z działalności naukowo-badawczej i dydaktycznej w zakresie tańca ludowego w Polsce w latach 1945-1959 (The folk dance in Poland: research and practi­ cal teaching 1945-1959) — Jacek Tomasik, p. 343-349. 130. Rudolf H. Nocoń, Dzieje, kultura i upadek Inków. Prace Etnologiczne P T L , t. V, Wrocław 1958 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 349-353. 131. Działalność Instytutu Etnograficznego i Muzeum przy Bułgarskiej Akademii Nauk w Sofii w 1958 i 1959 r. (Activities of the Ethnographic Institute and Museum, Bulgarian Academy of Sciences in Sofia 1958 and 1959) — Christo Wakarelski, p. 353-359. 132. Początki kartograficznego opracowania kultury ludowej w Czechach (Report on the recently started cartographic study of folk culture in Czechoslovakia) — Drahomíra Stránská, p. 359-360. 133. „Československá Ethnografie", R. 1-7: 1953-1959, Praga, wyd. Czechosłowackiej Akademii Nauk — Zofia Szromba, p. 360-366. 134. „Slovenský Národopis", R. 17: 1953-1959 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 366-371. 135. Etnologia w Jugosławii w latach 1958 i 1959 (Ethnology in Yugoslavia in 1958 and 1959), — Palošija Djurdjica, p. 372-376. 136. „Zbornik za Narodni Život i Običaje Južnih Slavena", R. 35-39: 1951-1957. Zagreb — Irena Nizińska, p. 376-383. 137. Etnografia łużycka w 1959 roku (Lusatian ethnography in 1959) — Pavol Nedo, p. 383-385. 138. Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie (Activities of the Institute of German Ethnography, Ger­ man Academy of Sciences in Berlin) — Doris Stockmann, p. 385-391. 139. Agrarethnographie. Vortrage der Berliner Tagung vom 29. Sept. bis 1. Okt. 1955, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veróffentlichungen des Instituís fur Deutsche Volkskunde, Band 13, Akademie — Verlag Berlin 1957 — Stanisław Bronicz, p. 391-394. 140. Pierwsza monografia rumuńska o języku tracko-dackim: I . I . Russu, Limba traco-dacilor, Editure Academiei Republicii Populare Romíne, Bucuresti 1959 — JVtcolae Dunáre, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 394-396. �230 ANEKS 141. Najważniejsze osiągnięcia etnografów węgierskich w 1959 roku (Hungarian ethnography in 1959) — Jeno Bambas, p. 397-403. 142. Z działalności Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk Z S R R w 1959 roku (Activities of the N. N. Mikłucho-Makłaj Institute of Ethnography, Soviet Academy of Sciences in 1959) — Olga Ganckaja, p. 403-410. 143. „Советская Этнографиа", 1946-1959 — Edward Pietraszek, p. 410-419. 144. Wieś Wiriatino w przeszłości i teraźniejszości, pr. zbiór, pod red. P. I . K u s z niera, Moskwa 1959, Trudy Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, t. 41 — Krystyna Adamus, p. 419-422. 145. Międzynarodowe pismo antropologiczne: Current Anthropology — Andrzej Waligórski, p. 422-423. 146. Etnograficzne antologie: M. Mead, N. Calas, Primitive Heritage. A n Anthro­ pological Anthology, Random House, New York 1953; E . A. Hoebbel, J . D. Jennings, E . R. Smith, Readings in Anthropology, Mc G r a w - H i l l Book Com­ pany, New York—Toronto—London 1955 — Leszek Dzięgiel, p. 424-425. 147. Harry L . Shapiro, Aspects of Culture, Rutgers University Press, New Bruns­ wick, Brown and Haley Series No 4, New Jersey 1956 — Krystyna Małkow­ ska, p. 425-427. 148. Jacques Berque, Histoire sociále d'un village égyptien au X X m e siěcle, Paris 1957, Mouton and Co L a Haye — Anna Damrosz, p. 427-429. 149. Peter A. Munch, A Study of Cultural Change. Rural — Urban Conflicts in Norway, H . Aschehoug and Co. (W. Nygaard), Oslo 1956 — Antoni Stojak, p. 429-431. é Tom V : 1961 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 150. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach Północnych (On the significance of the Study of folk culture of the Northern Carpathians), p. 15-27 (Engl. summ.). 151. J a m k a Rudolf, O roli Karpat w pradziejach i wczesnym średniowieczu (The role of the Carpathians in prehistory and in the early Middle Ages), p. 29-48 (French summ.). 152. Z b o r o w s k i Juliusz, Z badań nad etnograficzną wartością u t w o r ó w Se­ weryna Goszczyńskiego (The ethnographic value of the literary work of Se­ weryn Goszczyński), p. 49-61 (French summ.). 153. R e i n f u s s Roman, Stan i problematyka badań nad kulturą ludową Ł e m kowszczyzny (The folk culture of the Łemki district — the present state of research and some problems involved), p. 63-69 (French summ.). 154. V 1 a d u t i u Ion, Об узученми пастушеской жизни в Румунии (A study of pastoral life in Romania), p. 71-84 (French summ.). 155. Š t i k a Jaroslav, Salašnictví na moravském Valašsku ve světle literárních pramenu do poloviny 19. století (Transhumance in the Moravian Walaehia in the Light of published sources till the middle of the X l X t h century), p. 8595 (French summ.). 156. E r i x o n Sigurd, Seasonal dwelling places (Osadnictwo sezonowe) p. 97-100 (Polish summ.). 157. K o w a l s k a - L e w i e k a Anna, Gospodarka i trzebież żarowa w K a r p a ­ tach polskich w X I X i X X wieku. Uprawa krzycy (Forest and field clearance �ANEKS 158. 159. 160. 161. 162. 163. 164. 165. 231 by burning in the Polish Carpathians in the X l X t h and X X t h centuries. The cultivation of krzyca — variety of rye), p. 101-116 (French summ.). Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Współczesne sposoby nabywania umiejętności w rzemiośle wiejskim na Podhalu w latach 1945 — 1960 (Modern methods of learning and acquiring skill in the cottage industries of Podhale), p. 117-134 (French summ.). J о s t o w a Wanda, Z zagadnień budownictwa podhalańskiego (A note on the Podhale house building), p. 135-161 (French summ.). P о 1 o n e с Andrej, Slovenské opasky a iné remenné oděvné súčiastky (Slo­ vak broad belts and other leather dress additions), p. 163-196 (Engl. summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Owcze sery zdobione z Karpat (Ornamented sheep milk cheeses from the Carpathian region), p. 197-226 (French summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Wędrówki pasterskie w Beski­ dzie Śląskim (Seasonal pastoral migrations in the Silesian Beskid), p. 227-231 (French summ.). M i s i ń s к a Maria, S p ł a w drewna w Karpatach i na Podkarpaciu w drugiej p o ł o w i e X I X i w wieku X X (Timber-floating in the Carpathian and SubCarpathian region in the second half of the X l X t h and X X t h centuries), p. 232-259 (French summ.). J e ř á b e k Ryszard, Przyczynek do studiów nad flisactwem i żeglugą w za­ chodniej Galicji na początku X I X w. (A note on the river transport in western Galicia in the early X l X t h century), p. 260-276 (French summ.). S z u r m i a k - B o g u c k a Aleksandra, B o g u c k i Kazimierz, Stan badań nad folklorem muzycznym i tanecznym na terenie Polskich Karpat (The state of research on musical and dance folklore of the Polish Carpathians), p. 277-288 (Engl. summ.). K R O N I K A — CHRONICLE 166. Jiří Horák. W 75 rocznicę urodzin (Jiří Horák, in 75 annuary of birthday) — Emanuel Baláš, p. 289-292. 167. Stan i rozwój nauk etnologicznych i muzealnictwa etnograficznego w Izraelu (Anthropological studies and museums in Israel. The present state and pros­ pects of development) — Giza Frenklowa, p. 292-304. 168. Z działalności Instytutu Etnografii i Folkloru Czechosłowackiej Akademii Nauk za rok 1959 (The Institute of Ethnography and Folklore of the Czechoslovak Academy of Sciences. Report of activities in 1959) — Jiří Horák, p. 305-312. 169. Prace z zakresu hodowli bydła i pasterstwa w południowo-wschodniej Euro­ pie (Studies in cattle breeding and pastoral husbandry in South-Eastern E u ­ rope) — László Folates, p. 312-314. 170. Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym uwzględnie­ niem badań życia pasterskiego (Postwar ethnographic work in Romania with particular emphasis on pastoralism) — Nicolae Dunáre, p. 314-329. 171. Badania karpackie Zakładu Etnografii U.Ł. oraz Zespołu Etnograficznego I H K M P A N w Łodzi (Carpathian studies of the Dept. of Ethnography, Univ. of Łódź and of the Ethnographic Group of I H K M P A N in Łódź) — Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 329-331. 172. Etnograficzne badania terenowe w Karpatach Zachodnich prowadzone w 1960 r. przez Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii U . J . (Ethnographic field studies in the Western Carpathians conducted by the Dept. of General Ethnographv �232 173. 174. 175. 176. 177.. 178. 179. 180. 181. 182. 183. ANEKS and Sociology of the Univ. of Cracow in 1960) — Władysław Kwaśniewicz, p. 332. Prace Zakładu Etnografii Słowian U.J. na terenie Karpat (Ethnographic research in the Carpathian region — Dept. of Slavonic Ethnography, Univ. of Cracow) — Małgorzata Matušek, p. 332-335. Materiały do kultury pasterskiej Karpat w T r a n s y l w a ń s k i m Muzeum Etno­ graficznym w Cluj (Materials for the Carpathian pastoralism in the T r a n sylvanian Ethnographical Museum at Cluj) — Valeriu Butura, p. 335-341. Karpacka kultura ludowa w praskich zbiorach etnograficznych (Carpathian folk culture in the Prague Ethnographical Collections) — Helena Johnová, p. 341-354. Z działalności Muzeum Tatrzańskiego im. Т. Chałubińskiego w Zakopanem (The Chałubiński Tatra Museum at Zakopane. Report on activities) — Juliusz Zborowski, p. 354-359. Z działalności Muzeum im. W. Orkana w Rabce (The Orkan Museum at Rabka. Activities) — Jan Bujak, p. 359-361. Zbiory z Karpat i Podkarpacia w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie (Carpathian collections in the Warsaw Museum of Folk Culture and Folk Art) — Barbara Kaznowska-Jarecka, p. 362. Z działalności naukowo-badawczej na terenie Karpat i Podkarpacia Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (Car­ pathian researches of the Ethnographic Group of the Archaeological and Ethnographical Museum in Łódź) — Maria Misińska, p. 362-367. Badania archeologiczne w Karpatach (Archaeological investigations in the Carpathians) •— Rudolf Jamka, 367-371. Uwagi o stanie badań nad starszą epoką kamienną w Karpatach (Observa­ tions on the paleolithic in the Carpathians) — Janusz К. Kozłowski, p. 371378. Leopold Węgrzynowicz 19 I X 1881-11 V I I I 1960 (In memory of Leopold W ę ­ grzynowicz) —• Mieczysław Cładysz, p. 378-383; Janina Krajewska 1 X I I 1901-11 X I 1960 (In memory of Janina Krajewska) — Piotr Dekoivski, p. 384-386. RECENZJE — REVIEWS 184. Zagadnienia kultury ludowej terenu Karpat w czasopiśmie krajoznawczym „Wierchy" 1923-1959 (Carpathian folk culture problems in the Tatra magazine „Wierchy") — Maria Lechowska-Bujak, p. 387-392. 185. „Gronie", R. 1—2: 1938-1939 (Regional periodical „Gronie") — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 393-395. 186. Acta Archaeologica Carpathica, t. 1: 1958 z. 1 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 395-398. 187. Rudolf Śmiałowski, Architektura i budownictwo pasterskie w Tatrach Pol­ skich, K r a k ó w 1959 — Maria Gładyszowa, 398-400. 188. Pasterstwo w Słowenii (Pastoralism in Slovenia) — Bronisława KopczyńskaJaworska, p. 400-404. 189. I . I. Russu, Din trecutul pástoritului rominesc. Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 si 1959, C l u j 1958, p. 135-156 — Nicolae Dunáre, p. 404-405. 190. Nicolae Dunáre, Problema cercetarii etnografice a pástoritului. Studii si сегcetari de istorie, t. 7: 1956 p. 173-179 —• BTonislaíoa Kopczyńska-Jaworska, p. 405-406. �233 ANEKS 191. László Nagy Czirok, Pásztorélet a Kiskunságon, Budapest 1959 — Tomás Hofer, p. 406-408. 192. Adamson Hoebel E . , The law of primitive Man. A study in comparative legal dynamice. Cambridge 1954 — Franciszek Studnicki, p. 408-411. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY V I : 1962 — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 193. G ł a d y s z Mieczysław, Zarys planu działalności i organizacji Międzynaro­ dowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (International Commission for Cultural Research in the Carpathian Mountains. Plans and activities 1960-1962), p. 15-40 (Russ. summ.). 194. B i e r n a c k a Maria, Dawne oraz współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach (Old and modern organization of sheep farming in the Biesz­ czady Region), p. 41-62 (Russ. summ.). 195. L e w i c k i Tadeusz, Południowe stoki Karpat w ś w i e t l e opisu Al-Idrlsiego — 1154 r. (The Southern slopes of the Carpathian mts. in the light of Al-Idrisi's description — year 1154), p. 63-73 (Engl. summ.). 196. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Problematyka polskich prac etnograficz­ nych dotyczących terenów Zachodnich Karpat (Polish ethnographical work on the Western Carpathian Regions), p. 75-82 (Russ. summ.). 197. J a c o b e i t Wolfgang, Owczarze i hodowla owiec w Europie środkowej do początku X X wieku (Sheepherders and sheepfarming in Central Europe up to the beginning of the X X t h century), p. 83-92 (Engl. summ.). 198. G o t k i e w i c z Marian, O czadeckich repatriantach z Bukowiny (Notes on the Czadc repartians from Bukovina), p. 93-133 (French summ.). 199. K w a ś n i e w i c z Władysław, Ze studiów nad rzemiosłem wiejskim Pogórza Karpackiego. Świątnicki handel kłódkarski w latach 1850-1914 (Studies on rural handicraft of the Carpathian Foreland. The Świątniki padlock trade 1850-1914), p. 134-162 (German summ.). 200. Z w o l i ń s k i Stefan, Badania nad historią górnictwa i hutnictwa w Tatrach Polskich (Investigations into the history of mining and metallurgy in the Polish Tatra), p. 163-191 (Russ. summ.). 201. P e t e r a Janina, Wędrówki pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Migrations of the Aromenian pastoralists in Albania), p. 192-201 (French summ.). 202. U r b a ń s k a Barbara, Karakaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach (The Krakatchans, the nomadic people of the Balkan Mountains), p. 202-225 (French summ.). 203. M a r k o w s k a Danuta, K i l k a uwag o procesie zanikania nomadzkich mi­ gracji pasterskich na terenie Bułgarii (Some notes on the process of dis­ appearance of nomad pastoral migrations on the Bulgarian territory), p. 226239 (French summ.). 204. J e ż - J a r e c k i Władysław, Bartnictwo Puszczy Solskiej (Apiculture of Sol­ ska Forest), p. 240-266 (French summ.). 205. G e r m a n Franciszek, Aleksander Rypiński. W 150 rocznicę urodzin... (Ale­ xander Rypiński), p. 267-280 (French summ.). 206. D a m r o s z Jerzy, Na marginesie edycji materiałów rękopiśmiennych M i ­ chała Federowskiego (Notes on the edition of M. Fedorowski's manuscript),, p. 281-290 (Russ. summ.). 207. T u r n a u Irena, Materiały etnograficzne w polskich czasopismach X V I I I wie- �'234 208. 209. 210. 211. ANEKS ku (The ethnographic material in Polish periodicals of the 18th Century), p. 291-301 (Engl. summ.). O s t r o w s k a Elżbieta, Drewniane budownictwo i obróbka drewna we wczesnośredniowiecznym Wrocławiu (Wooden construction and woodworking in earlymedieval Wrocław), p. 302-319 (German summ.). K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Szałaśnictwo w Karpatach Pol­ skich w świetle prac zespołowych w roku 1960 (Summer grasing in the Polish Carpathians (transhumance) in the light of colect research conduited in Poland in 1960), p. 321-329. L e c h o w s k a - B u j a k Maria, Ż y w e tradycje pasterstwa górskiego w Beski­ dzie Wyspowym (Living hill-pasturing traditions in the „Island"-Beskids) p. 330-337. T y l k o w a Danuta, Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południo­ wej Sądecczyźnie (Barrel-arched wooden granaries in the Southern Sącz reg­ ion), p. 338-347. KRONIKA — CHRONICLE 212. Przed V I I Międzynarodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie (Before the V I I International Anthropological and Ethno­ logical Congress in Moscow) — Witold Dynowski, Krzysztof Makulski, p. 349356. 213. Sprawozdanie z wycieczki do Bretanii, odbytej po zakończeniu V I Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu (Report of an ethnog­ raphical excursion to Brittany) — Maria Znamierowska-Priifferowa, p. 357. 214. Archeologiczne Sympozjum Karpackie (Carpathian Archeological Symposium) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 358. 215. Osadnictwo wczesnośredniowieczne w dorzeczu Sanu (Early-medieval settle­ ment in the San basin )— Antoni Kunysz, p. 358-365. 216. O zabytkach wiejskiego przemysłu na terenie Podhala (Relies of rural in­ dustry in the Podhale region) — Henryk Jost, p. 366-381. 217. Z prac nad organizacją Podhalańskiego Parku Etnograficznego (Works on the Podhale scansen) — Wanda Jostowa, p. 381-383. 218. Ochrona z a b y t k ó w techniki w powiecie nowotarskim (Conservation of ethnog­ raphical monuments in the Nowy Targ district) — Wanda Jostowa, p. 383384. 219. Związek Podhalan w Ameryce Północnej (The Podhale Association in U S A ) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 385-388. 220. Działalność etnograficzna w Estońskiej S R R w latach 1945-1960 (Ethnographical work in the Estonian Soviet Socialist Republic) — Jiiri Linnus, p. 388-400. 221. Działalność Seminarium Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu J . E . P u r k y ň e w Brnie (Activities of the Ethnography and Folklore Seminar of J E P at Brno) — Richard Jeřábek, p. 400-403. 222. Mapy etnograficzne w Atlasie Górnej Austrii (Ethnographical maps in the Atlas of Upper Austria) — Ernst Burgstaller, p. 403-407. 223. Próby zorganizowania w Czechosłowacji muzeum typu skansenowskiego (At­ tempts at the establishment of a Czechoslovakian scansen) — Helena Johnová, p. 407-413. RECENZJE — REVIEWS 224. „Sowietskaja Etnografija", 1960 — Edward Pietraszek, p. 415-418. 225. „Československa Ethnografie", R. 8: 1960 — Zofia Szromba, p. 418-422. �ANEKS 235 226. „Slovenský Národopis", R . 8: 1960 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 422427. 227. „Acta Archaeologica Carpathica", t. I : 1960 z. 2 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 427-430. 228. „Rocznik Sądecki", t. I : 1939, t. I I : 1949, t. I I I : 1957, t. I V : 1960 — Helena Burchardówna, p. 430. 229. Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, Red.: W. Antoniewicz, t. I - I I I ; Wrocław 1959-1960 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 430-432. 230. Hanna Pieńkowska, Podtatrzańskie obrazy na szkle. K r a k ó w 1961 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 433. 231. P a u l Chombart de Lauwe, Familie et habitation. Travaux du Groupe d'Ethnologie Sociále, Centre National de la Recherche Scientifique, t. I - I I , Paris 19591960 — Danuta Dobrowolska, p. 433-438. 232. A. Leroi-Gourhan, J . Poirier, Ethnologie de l'Union Francaise, t. I, Afrique, Paris 1953 — Krzysztof Makulski, p. 438-444. 233. Paul Bohannan, Justice and Judgment among the Tiv, Oxford 1957 — Zofio Szyfelbejn, p. 444-448. 24. Przegląd prac o rzemiosłach zajmujących się obróbką metali na terenie r a ­ dzieckich republik środkowoazjatyckich (Review of literature on metal-work­ ing handicraft on the territory of the Middle-Asiatic Soviet Republics), — Zbigniew Jasiewicz, p. 449-455. 235. Theodor Hornberger, Die kulturgeographische Bedeutung der Wanderschaferei in Siiddeutschland. Süddeutsche Transhumanz, Remagen 1959 — Wolfgang Jacobeit, p. 456-459. 236. Ernst Burgstaller, Felsbilder und — inschriften im Toten Gebirge in Oberosterreich, Linz 1961 — Wolfgang Jacobeit, p. 459-460. Tom V I I : 1963 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 237. D y n o w s k i Witold, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej (The de­ ficit studies in Polish ethnography), p. 15-30 (French summ.). 238. L e w i c k i Tadeusz, P o ż y w i e n i e ludności Zachodniej Afryki w średniowieczu w e d ł u g źródeł arabskich (The food of the West African peoples in the Middle Ages according to arabie sources), p. 31-191 (Engl. summ.). 239. M a k u l s k i Krzysztof, Geneza B u s z m e n ó w na podstawie badań archeolo­ gicznych i etnograficznych (The origins of Bushmen in the light of archeological and ethnographic research), p. 192-298 (French summ.). 240. W a l i g ó r s k i Andrzej, Studia nad więzią terytorialną i rodzinną wschodnioafrykańskiego plemienia Luo (Studies on the territorial and familial links in the East African tribe Luo), p. 299-362 (Russ. summ.). 241. W o l s k i Krzysztof, Powindah — patańscy koczownicy Afganistanu i P a k i ­ stanu (Powindah, the Patán nomadic tribe of Afghanistan and Pakistan), p. 363-396 (Engl. summ.). 242. M a c i e j e w s k a Joanna, Akulturacja w gospodarce i trybie życia L a p o ń ­ czyków górskich w końcu X I X i na początku X X wieku (Acculturation in the economy and way of life of the Laplanders), p. 397-424 (Russ. summ.). 243. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim 21 X I 1884 — 8 I I 1962 (Some reminiscences about Professor Eugeniusz Frankowski) p. 425-439. �236 ANEKS K R O N I K A — CHRONICLE 244. Sesja naukowa z okazji 50-lecia Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu. (Scientific Session on the occasion of the 50th anniversary of the existence of the Society of Folk Research in Poznań) — Zbigniew Jasiewicz, p. 442445. 245. Dyskusje o regionalizmie (Discussion about regionalism) — Krzysztof Makulski, p. 445. 246. Sesja popularnonaukowa w Płocku (Popular and scientific session in Płock) — Wanda Paprocka, Danuta Markowska, p. 445-449. 247. Wystawa „Afryka nieznana a bliska", Warszawa, wrzesień — październik 1962 (An exhibition „Africa unknown yet near") — Witold Dynowski, p. 449-458. 248. Uwagi na temat studiów afrykanistycznych w Polsce (Some remarks on the Africanistic studies in Poland) — Stefan Strelcyn, p. 459-461. (French summ.). 249. Międzynarodowe Sympozjum Afrykanistyczne w B i a ł y m s t o k u (International symposium on Africa in Białystok) — Tadeusz Dzierżykray-Rogalski, p. 462463. 250. Egzotyczne eksponaty powiększyły zbiory Muzeum Pomorza Zachodniego (Exo­ tic exhibits enlarge the collection of the Museum of West Pomerania) — K[rzysztof] M[akulski], p. 463. 251. Dane statystyczne dotyczące Afryki (Statistic data concerning Africa) — A[ndrzej] W[aligar ski], p. 463. 252. Polskie badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej Afryki (Polish archaeological researches in the Northeastern Africa) — Wiktor A. Daszew­ ski, p. 464-473. 253. Listy z Konga (Letters from the Congo) — Krzysztof Makulski, p. 474-479. 254. Posiedzenie afrykanistów radzieckich poświęcone problemom koordynacji ba­ dań (A session of the Soviet researchers ever Africa devoted to the problem of coordination of researches) — Klrzysztof] M[akulski], p. 479-481. 255. Ekspozycja zbiorów etnograficznych w Etiopii (Exposition of the ethnographic collections in Ethiopia) — Klrzysztof] M[akulski, p. 481-482. 256. V I Konferencja Ministrów Oświaty Narodowej Krajów Wspólnoty F r a n suskiej (The Sixth Conference of Ministers of Education of the French Com­ monwealth) — K[rzysztof] M[akulski], p. 482-483. 257. Stypendyści rządu francuskiego z krajów afrykańskich na studiach we F r a n ­ cji (Scholarship holders of the French Government from the African countries at the French universities) —Klrzysztof] M[akulski], p. 483-485. 258. Studium przygotowawcze do badań afrykanistycznych przy V I sekcji Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu (The preparatory College to African studies by the V l t h Section of Ecole Pratique des Hautes Etudes in Paris) — Klrzysztof] M[akulski], 485-486. 259. Konferencja Uniwersytecka Afryki Zachodniej (The University Conference of West Africa) — Klrzysztof] M[akulski], p. 486-487. 260. Pierwsze czasopismo w Gwinei (The first newspaper in Guinea) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 261. Nowy periodyk w Gabonie (New Periodic in Gabon) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 262. Oryginalna twórczość muzyczna Ghany (Original music of Ghana) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 487. 263. Czasopismo literackie w Ghanie (Literary Paper in Ghana) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 264. Nowy ośrodek naukowy w Republice Czad (New scientific centre in the Tschad Republic) — A[ndrzej] W[aligorski], p. 488. �ANEKS 265. 266. 267. 268. 269. 270. 271. 272. 273. 274. 275. 276. 277. 278. 279. 2S0. 281. 282. 237 Nowe czasopismo poświęcone historii Afryki (New periodic devoted to the history of Africa) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 438. Ostatnie seminaria afrykanistyczne (The recent African seminary) — A[ndrzejJ W[aligórski], p. 488. Włoski Instytut Afrykanistyczny (The African Institute in Italy) — Afndrzej] W[aligorski], p. 488-489. Rola radia w dziedzinie oświaty w Afryce Tropikalnej (The educational role of the radio in the tropical Africa) — A[ndrzej] W[aligorski], p. 489. Zagadnienia oświaty w Afryce (The problems of education in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Podręczniki szkolne w Afryce (School handbooks in Africa) — A[ndrzej 'W [aligar ski], p. 490. Stypendia na badania terenowe w Afryce (Scholarships for the field rese­ arches in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Badania naukowe na terenie Afryki (Scientific research in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Związek m u z e ó w afrykańskich (An Association of the African Museums) — A[ndrzej] 'W [aligar ski], p. 491. Prenumeratorzy czasopisma „Africa" (The subscribers to the „Africa" news­ paper) — A[ndrzej] 'W [aligar ski], p. 491. Węgierskie badania Ameryki (Hungarian researches over America) — I . Boglár, p. 491-492. V Konferencja Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w K a r ­ patach, Smokowiec 17-20 X 1962 r. (The Fifth Conference of the International Committee for Researches on Folk Culture in the Carpathian Mountains) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 492-495. Przegląd polskich wydawnictw o Afryce (A review of Polish publications about Africa) — Jan Milewski, p. 495-499. „Revue Internationale des Sciences Sociales", 1961 •— A[ndrzej] W[aligórski], p. 500. Africa from the point of view of American Negro scholars. Red. John A. Da­ vis, Paris 1960 — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500. Wydawnictwa The Institute of Race Relations (Publications of the Institute of Race Relations) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500. Wydawnictwa Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego (Publications of the International African Institute) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500-501. Nowa książka Kwame Nkrumaha (A new book by Kwame Nkrumah) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 501. RECENZJE — REVIEWS 283. Claude Lévi-Strauss, L a pensée sauvage, Paris 1962 — Anna Kutrzeba-Poj­ narowa, p. 503-506. 284. Claude Lévi-Strauss, L e totemisme aujourd'hui, Paris 1962 — Krzysztof Makulski, p. 506-515. 285. Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1960 — Barbara Olszewska-Dyoniziak, p. 515-521. 286. Basil Davidson, Afryka budzi się, Warszawa 1957; Davidson Basil, Afryka na nowo odkryta, Warszawa 1961 — Krzysztof Makulski, p. 521-531. 287. E . R. Leach, Pul Eliya — A Village in Ceylon. A Study of Land Tenure and Kinship, London 1961 — Jadwiga Kowalik, p. 531-534. �238 ANEKS 288. K a r l A. Wittfogel, Oriental Despotism. A Comparative Study of Total Power, New Haven 1957 — Leszek Dzięgiel, p. 534-539. 289. Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Firth Raymond, Social Change in Tikopia, London 1959 — Sławoj Szynkiewicz, p. 539-544. 290. I . I . Potiechin, Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikanskich B a n ­ tu, Moskwa 1955, „Trudy Instytuta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja", Т. 39 — Joanna Maciejewska, p. 544-548. 291. Nie opublikowany manuskrypt prof. К . Moszyńskiego (An unpublished manu­ script of Prof. K . Moszyński) — Leszek Dzięgiel, p. 548-550. 292. „Etudes Rurales", Paris 1961, nr 1-3 — Anastazja Kojdecka, p. 550-553. Tom VIII: 1964 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 293. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Trzy studia z teorii kultury ludowej (Three studies on the theory of people's culture), p. 11-74. 294. M a r k ow s k a Danuta, Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian (Traditional village community in the process of change), p. 75-106 (French summ.). 295. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Przemiany kulturowe wsi podmiej­ skiej (Cultural transformation of a suburban village), p. 107-142. 296. P i e t r a s z e k Edward, Problem kultury robotniczej na tle rozpadu trady­ cyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim od schyłku epoki feudalnej (Cultural problems of the working class in the K r a k ó w Mining Basin and the decline of the traditional peasant culture by the end of feudal era), p. 143-162. 297. S t o j a k Antoni, Społeczno-kulturowe skutki industrializacji (Social and cultural effects of industrialization), p. 163-171. 298. P o p i e l a Wojciech, Położenie proletariatu wiejskiego we wsi małopolskiej Brzeźna od lat osiemdziesiątych X I X wieku do 1939 roku (The position of the village proletariat in the Galician village of Brzeźna since the late X l X t h century to 1939) p. 172-206 (French summ.). 299. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Etnobotanika (Ethnobotany), p. 207-214. 300. S o b i e s k a Jadwiga, Wielkopolski obrzęd topienia „Smiercichy" (The cu­ stom of „Drowing the Śrniercicha" in Wielkopolska), p. 215-250 (French summ.). 301. J e w s i e w i c k i Bogumił, Próba zasygnalizowania roli źródła ikonograficz­ nego w badaniach etnograficznych (An attempt to portray the role of iconographic sources in ethnographical studies), p. 251-263. 302. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Uwagi na temat organizacji i metod etnograficznych badań terenowych we Francji (Remarks on the organization and methods of ethnographical studies in France) p. 264-281. 303. J e s t Corneille, Uwagi na temat żniw w Normandii (A note on thrashing in Normandy), p. 282-290. 304. L e w i c k i Tadeusz, Traits d'histoire du commerce transsaharien. Marchands et missionnaires ibadites en Soudan occidental et central au cours des V I I I X I I siecles (Historical background of Trans-saharian trade. Ibadite merchands and missionaries in Western and Central Sudan between V I I I and X I I cen­ turies), p. 291-311. 305. W o l s k i Krzysztof, Dekorowanie w i e l b ł ą d ó w w prowincji Sind w Pakistanie �ANEKS 23» zachodnim (Decorating of camels in the Sind province of Western Pakistan), p. 312-325 (French summ.). 306. W o l s k i Krzysztof, Diogo Gomes i jego opis wybrzeży Afryki zachodniej w X V wieku (Diogo Gomes and his description of the West African Coast in X V t h century), p. 326-330. K R O N I K A — CHRONICLE 307. Profesor M. G . Lewin (In memory of Professor M. G . Lewin) — Witold Dynowski, p. 331-334. 308. Profesor M. J . Herskovits (In memory of Professor M. J . Herskovits) — Krzysztof Makulski, p. 335-341. 309. Trzecia Konferencja Komitetu Redakcyjnego międzynarodowego czasopisma etnograficznego krajów demokracji ludowych „Demos" (Third Conference of the Board of Editors of the international ethnographical periodic „Demos", countries of peoples' democraties) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 342-344. 310. Sprawozdanie z badań w Indiach Pólnocno-Wschodnich w 1960 roku doty­ czących problemu dawności uprawy kukurydzy w Azji (Report on investiga­ tion carried out in North-Eastern India of the problem of the history of maize cultivation in Asia) — Tomasz Marszewski, p. 344-353. 311. Seminaria naukowe poświęcone krajom gospodarczo słabo rozwiniętym (Sym­ posia on the underdeveloped countries) — Krzysztof Makulski, p. 354-358. 312. Nowe czasopismo „Afryka" (New periodical „Afryka") — Krzysztof Makulski, p. 358-362. RECENZJE — REVIEWS 313. Kultura indiejcew. Wkład koriennogo nasielienija Amieriki w mirowuju k u l ­ turu, Red. A. W. Jefimow, I. A. Zołotariewska, Moskwa 1963 — Witold Dynowski, p. 363-369. 314. „Sowietskaja Etnografija" 1961-1962 — Edward Pietraszek, p. 369-374. 315. „Československa Etnografie" R. 9-10: 1961-1962 — Zofia Szromba, p. 375-380. 316. „Studia i Materiały Lubelskie". Etnografia, t. I, Lublin 1962 — Zofia Staszczak, p. 380-381. 317. Dzieje ziemi słupeckiej, praca zbiór., Słupca — Poznań 1960 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 381-383. 318. M. Biernacka, P o t a k ó w k a w i e ś powiatu jasielskiego 1890-1960. Z badań nad współdziałaniem, Warszawa 1962 — Zofia Staszczak, p. 383-385. 319. K a j Birket-Smith. Primitive Man and his Ways, London 1960 — Leszek Dzię­ giel, p. 385-387. 320. Lloyd Cabot Briggs, Tribes of the Sahara, Cambridge, Mass. 1960 — Wiktor Andrzej Daszewski, p. 387-388. 321. Klaus Ferdinand, The Horizontal Windmills of Western Afghanistan, „Folk", vol. 5: 1963, Kobenhavn, s. 71-89 — Krzysztof Wolski, p. 388-390. 322. Fernand van Langenhove, Consciences tribales et nationales en Afrique Noire, Bruxelles 1960 — Joanna Maciejewska, p. 390-394. 323. Lucy Mair, Primitive Government, Harmondsworth 1962 — Leszek Dzięgiel, p. 394-396. 324. Guy Moréchand, Principaux traits du chamanisme Meo Blanc en Indochine, „Bulletin de l'Ecole Francaise d'Extreme Orient" T. 47: 1955, Fasc. 2, Paris —• Saigon, s. 509-546 — Tomasz Marszewski, p. 397-399. �240 ANEKS 325. M. Mead, Cultural Change and Technical Development — Sławoj Szynkiewicz, p. 399-405. 326. Reinhard Peesch, Kulturstromungen in den Küstenzonen der südlichen Ostsee, in: „Deutsches Jahrbuch für Volkskunde", В. 8: 1962, Teil 1 — Jadwiga Ku­ charska, p. 405-408. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY I X : 1965 — PAPERS, STUDIES A N D MATERIALS 327. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Z zagadnień metodyki polskich prac etno­ graficznych: czas i przestrzeń w badaniach kultury ludowej (Method in Polish ethnographical studies: time and space in research on folk culture), p. 25-40 (French summ.). 328. B u r s z t a Józef, Etnografia a współczesność. Nieco refleksji metodologicz­ nych w związku z badaniami na Ziemiach Zachodnich (Ethnography and modern times. Some methodological reflections concerning research on Po­ land's Western Territories), p. 41-61 (Germ. summ.). 329. K w a ś n i e w i c z Krystyna, Z badań nad zwyczajami dorocznymi w spo­ łeczności wiejskiej (Annual customs in a rural community), p. 62-102 (Germ, summ.). 330. K w a ś n i e w s k i Krzysztof, Brogi jako element zagrody chłopskiej w, Pol­ sce (Haystacks as an element on the Polish farm), p. 103-121 (Germ. summ.). 331. M a r k o w s k a Danuta, Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce (Contemporary research on the peasant family in Poland), p. 122-153. 332. N i z i ń s k a Irena, Olszowy Barbara, Szromba-Rysowa Zofia, Zambrzycka-Kunachowicz Anna, Zagadnienia wiejskiej w y t w ó r ­ czości domowej, rzemiosła i przemysłu Karpat Polskich w etnograficznej lite­ raturze powojennej (Post-war ethnographical literature on rural home indu­ stries, crafts and industry in the Polish Carpat hians), p. 154-183. 333. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, V I I Międzynarodowy Kongres Nauk A n ­ tropologicznych i Etnologicznych w Moskwie 3-10 V I I I 1964 (Comments on the V I I International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in Moscow 3-10 August 1964) p. 185-198. 334. D у n o w s к i Witold, 250-lecie Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego w Leningradzie (250th anniversary of the Peter the Great Museum of Anthropology and Ethnography in Leningrad), p. 199-220. 335. L e w i c k i Tadeusz, Źródła arabskie do dziejów Afryki na południe od S a ­ hary (Arab sources on the history of Africa south of the Sahara), p. 221-293 (French summ.). 336. S z y n k i e w i c z Sławoj, Rozpad rodziny macierzystej na Sumatrze a po­ zycja społeczna kobiety (The disintegration of the matriachal family on S u ­ matra and the social position of women), p. 294-321 (Engl. summ.). 337. K o h u t n i c k i Bohdan, Podobieństwo e l e m e n t ó w kultur niedźwiedzia u lu­ dów północnych obszarów Ameryki i Azji (Similarity of bear cult elements in the peoples of the northern parts of America and Asia — an attempt to confront two different hypotheses), p. 322-346 (Engl. summ.). 338. M а к u 1 s к i Krzysztof, Historia badań etnograficznych Sahary na tle hi­ storii ogólnej penetracji tej pustyni (A history of ethnographical research in the Sahara againts the background of the general penetration of the desert), p. 347-387. �ANEKS 241 339. B u r c h a r d Przemysław, Z problematyki łuku (The bow), p. 388-421 (Ger­ man summ.). 340. W o l s k i Krzysztof, Garncarstwo południowego Sindu — Pakistan Zachodni (Pottery making in Southern Sindu, Western Pakistan), p. 422-434 (Engl. summ.). 341. P a r a d o w s k a Maria, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Aleksandra Jabłonowskiego o Bliskim Wschodzie (Contribution of Polish explorers to the history of ethnographie. Aleksander Jablonowski's accounts of the Near East), p. 435-439. K R O N I K A — CHRONICLE 342. Międzynarodowa Konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w K a r ­ patach (International Conference on the folk culture of the Carpathians) — Mieczysław Gładysz, p. 440-457. 343. Jubileusz Muzeum Etnograficznego w Warszawie 1888-1963 (Jubilee of the Ethnographical Museum in Warsaw) — Władysław Jeż-Jarecki, p. 457-461. 344. Wystawa jubileuszowa Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie (Ju­ bilee exhibition of the Folk Culture and Art Museum in Warsaw) — Wła­ dysław Jeż-Jarecki, p. 461-463. 345. I I I Międzynarodowe Seminarium Etnograficzne pomocniczych pracowników nauki (III Joint Ethnographical Seminar attended by the assistant staff of various ethnographical institutions) — Teresa Dobrowolska, p. 463-466. 346. Konferencja Demograficzna w Olsztynie (Demographic Conference in Olsztyn) — Adom Wyderko, p. 466-467. 347. Etnografia w Gruzińskiej S R R (Ethnography in the Georgian S S R ) — Guram Gasitaszwili, Zbigniew Jasiewicz, p. 467-472. 348. Etnografia w ČSRS (Ethnography in Czechoslovakia) — Walerian Sobisiak, p. 472-477. 349. Kongres węgierskich etnografów w Budapeszcie 16-20 X 1963 r. (Congress of Hungarian Ethnographers in Budapest 16-20 October 1963) — Ireno Nizińska, p. 477-482. 350. Etnobotanika w publikacjach Instytutu J . Lipsa na Uniwersytecie К . Marksa w Lipsku (Ethnobotany in the publications of the J . Lips Institute at the K a r l Marx University in Leipzig) — Jadwiga Kucharska, p. 482-486. 351. Etnograficzna monografia muzealna pasterstwa i hodowli owiec we Francji — wystawa „Pasterze Francji" w Musée des Arts et Traditions Populaires w P a ­ ryżu (Monographic ethnographic exhibition on shepherds and sheep rearing in France — „Shepherds of France" exhibition at the Museé des Arts et Traditions Populaires in Paris) — Maria Frankowska, p. 486-497. 352. Ośrodek badań folklorystycznych w Kairze (Folklore Research Centre in Cairo) — Barbara Czerniak, p. 497-501. 353. D r Tadeusz Delimat 28 V I I I 1920 — 91 1964 (In memory of dr Tadeusz Delimat) — Ksawery Piwocki, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 501-505. 354. Maksym Faddiejewicz Rylski (In memory of Maksym Faddiejewicz Rylski), p. 505. 355. Iwan Izosimowicz Potiechin (In memory of Iwan Izosimowicz Potiechin), p. 505. RECENZJE — REVIEWS 356. Marcel Griaule, Méthode de l'ethnographie, Paris 1957 — Krzysztof ski, p. 507-510. 16 — Etnografia Poiska, XXI/2 Kwaśniew­ �242 357. 358. 359. 360. 361. 362. 363. 364. 365. 366. 367. 368. 369. 370. 371. 372. 373. 374. 375. 376. 377. 378. 379. 380. ANEKS Claude Lévi-Strauss, Les structures élémentaires de la párente, Paris 1949 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 510-514. Essays on the Ritual and Social Relations, Red. Max Gluckman, Manchester 1962 — Zofia Sokolewicz, p. 514-521. Andrzej Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej, Łódź— Warszawa 1962 — Jacek Olędzki, p. 521-526. „Prace Etnograficzne", z. 1, K r a k ó w 1963 (Zeszyty Naukowe Uniwersytetu J a ­ giellońskiego) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 527-529. „Studia i Materiały Lubelskie", z. 1, Etnografia, Lublin 1962 — Teresa K a r wicka, p. 529-532. „Muveltség és Hagyomány. Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae". t. I - I V : 1960-1962 — Irena Nizińska, p. 533-545. „Masalebi Sakhartwełos Ethnographiisathwis", t. X I I - X I I I : 1963 Tbilisi — Zbigniew Jasiewicz, Maiko Kwaliaszwili, p. 545-547. „Český Lid", R. 50: 1963 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 548-553. „Narodna Tworczisť ta Etnohrafija", 1963 — Danuta Tylkowa, p. 553-557. „Museum", t. X V I : 1963, nr 3 — Jan Bujak, p. 557-560. Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J . Burszty, t. 2, Poznań 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 560-563. Biblioteka Słupska: Słowiańska w i e ś K l u k i , t. 2: 1958; Budownictwo S ł o w i ń ców, t. 5: 1960; Słowińcy i ich kultura, t. 11: 1963 — Magdalena Rostworowska, p. 564-567. Maria Znamierowska-Priifferowa, Rybackie narzędzia kolnę w Polsce i w k r a ­ jach sąsiednich, Toruń 1957 — Jadwiga Kucharska, p. 567-570. Marian Pokropek, Materiały do historii budownictwa ludowego z terenu K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej, Warszawa 1962 — Wanda Paprocka, p. 570-571. Zofia Staszczak, Budownictwo chłopskie w w o j e w ó d z t w i e lubelskim (w X I X i X X wieku), Wrocław 1963, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 24 — Mariaw Pokropek, p. 572. Franziska Beck, Vom Volksleben auf der Danziger Nehrung nach archivalischen Quellen von 1594-1814, Marburg 1962, „Wissenschaftliche Beitráge zur Geschichte und Landeskunde Ost-Mitteleuropas", Nr 61 — Walerian Sobisiak, p. 572-576. Wolfgang Jacobeit, Schafhaltung und Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, Berlin 1961, Deutsche Ak. d. Wiss. z. Berlin. Veróffentl. d. Inst. f. d. Volkskunde, t. 25 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 576-580. K a r l Baumgarten, Zimmermannwerk in Mecklenburg. Die Scheune, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Veroffentlichungen des Instituís für deutsche Volkskunde, t. 26 — Krzysztof Kwaśniewski, p. 580-582. L'udové stavitel'stvo a b ý v a n i e na Slovensku. Sborník štúdii, Bratislava 1963, Práce Národopisného Ú s t a v u Slovenskej Akademie Vied, t. 12 — Zofia Sta­ szczak, p. 582-585. Emanuel Balaš, Mnohoboké stodoly v indikačních skicách stabilního katastru, „Český Lid", R. 51: 1964, z. 1, s. 33-43 — Maria Gładyszowa, p. 585-588. Edit Fél, Tomás Hofer, Klára К. Csilléry, Hungarian Peasant Art, Budapest 1958 — Wanda Paprocka, p. 588-590. Micul Atlas Linguistic Romin, seria nouá, t. 1: 1956 — Krzysztof Kwaśniewski, p. 590-592. Arta Populara din Valea Jiului (Regiunea Hunedoara), pod red. Nicolae D u náre, Bacuresti 1963, Studii de Etnografie, t. 2 — B. Kopczyńska-Jaworska, p. 592-596. Jean-Michel Guilcher, L a tradition populaire de danse en Basse-Bretagne, �ANEKS 243 Paris 1963 — Anna Zadrożyńska, p. 596-599. 381. Placide Rambaud, Economic et sociologie de l a montagne. Albiez — le Vieux en Maurienne, Paris 1962 — Anastazja Kojdecka, p. 600. 382. Lucien Bernot, Blancard René, Nouville un village francais, Paris 1953 — Anastazja Kojdecka, p. 600-601. 383. D. Olderogge, Zapadnyj Sudan w X V - X I X w. w. Oczerki po istorii i istorii kultury, Moskwa—Leningrad 1960 — Jan Tyszkiewicz, p. 601-607. 384. Problemy afrykanistyki. Wybór materiałów z Pierwszego Międzynarodowego Kongresu Afrykanistów, Akra, grudzień 1962, pod red. S. Strelcyna, Warszawa 1963 — Leszek Dzięgiel, p. 607-610. 385. Davidson Basil, Czarna Matka, Warszawa 1963 — Krzysztof Makulski, p. 610615. 386. Cheikh Anta Diope, L'Unité culturelle de l'Afrique Noire, Paris 1959 — Krzy­ sztof Makulski, p. 615-618. 387. Andrzej Zajączkowski, Aszanti — K r a j Złotego Tronu, Warszawa 1963 — Krzysztof Makulski, p. 618-620. 388. R. N. Ismagiłowa, Narody Nigerii — etniczeskij sostaw i kratkaja etnograficzeskaja charaktieristika, Moskwa 1963 — Andrzej Woźniak, p. 620-622. 389. Andrew Sharp, Ancient Voyagers in the Pacific, London 1957; Godlewski A. L . , Drogi S y n ó w Słońca, Wrocław 1963 — Barbara Matuszewska-Kohutnicka, p. 622-625. 390. B . Rinczen, Mongoł ardyn gar urłał, br. m. i r. wyd.; Mongoł ardyn goeł czingijn chee ugałz, br. m. i r. wyd. — Jaceřc Olędzki, p. 626-629. Tom X : 1966 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 391. D o b r o w o l s k i Kazimierz, K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Sylwetka naukowa Jana S t a n i s ł a w a Bystronia (Jan S t a n i s ł a w Bystroń), p. 15-30 (French summ.). 392. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Funkcjonalny model kultury w ś w i e t l e ^ niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii (A functional model (' of cultural analysis in the light of modern anthropology and sociology), p. 31-60 (Engl. summ.). 393. M a ł k o w s k a Krystyna, Problem akulturacji w etnologii a m e r y k a ń s k i e j (Acculturation in American ethnology), p. 61-73 (Engl. summ.). 394. P i e t r a s z e k Edward, Kultura ludowa i robotnicza wobec w s p ó ł c z e s n e j pro­ blematyki kultury (Peasant and working class and modern problems of culture), p. 74-93 (French summ.). 395. M i l e w s k i Tadeusz, Ludy starożytnych B a ł k a n ó w (People of the Balkans iň ancient times), p. 95-116 (French summ.). 396. B a t o w s k i Henryk, Bałkany. K r a j e i narody bałkańskie. O zmianach treści tych pojęć (The Balkans. The Balkan countries and peoples. Changes in the meaning of those terms), p. 177-126 (French summ.). 397. U r b a ń s k a Barbara, Etnografia historyczna P ó ł w y s p u Bałkańskiego w cza­ sach n o w o ż y t n y c h i dzisiejsza dyferencja etniczna (Historical ethnography of the Balkan Peninsula in modern times, and presend-day ethnical differentia­ tion), p. 127-157 (Russian summ.). 398. P e t e r a Janina, Budownictwo pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Building by Aromun shepherds in Albania), p. 158-177 (Russian summ.). �244 ANEKS 399. M r ó z Lech, O problemie cygańskim (The Gypsy problem), p. 178-195 (French summ.). 400. P a p r o c k a Wanda, Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handlowych na terenie północno-wschodniego Mazowsza w X I X w. — na przykładzie miasta Myszyńca (Conditions determining the development of village trade centres in North-east Mazowsze in the 19th century — illustrated by the town of Myszyniec), p. 176-207 (French summ.). 401. M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a Olga, Wiejskie tkactwo chałupnicze w B e ł chatowskiem (Weaving as a home industry in the B e ł c h a t ó w region), p. 208-216 (French summ.). 402. G ł a dу s z Mieczysław, Z badań nad rozwojem etnografii bułgarskiej — Christo Wakarelski (Research on the development of Bulgarian ethnography — Christo Wakarelski), p. 217-235 (French summ.). 403. F r a n k o w s k a Maria, Zadania i potrzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii (The aims and needs of Polish americanistics in the field of ethno­ graphy), p. 237-252 (Engl. summ.). 404. M i l e w s k i Tadeusz, Pochodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskiej w od­ biciu j ę z y k o w y m (Origin of the peoples of pre-Columbian America in the light of language), p. 253-280 (Engl. summ.). 405. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Ekonomiczne podstawy kultury Indian Prerii (Economic foundations of the culture of the prairie Indians), p. 281-301 (Engl. summ.). 406. K o h u t n i c k i Bohdan, Proces akulturacji Indian Pueblo (Acculturisation of the Pueblo Indians), p. 302-314, (Russian summ.). 407. S k a z i ń s k a Monika, Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z go­ spodarką i ustrojem społecznym (Rituals among the Zuni Indians, and their connections with the economy and social structure), p. 315-338 (Engl. summ.). 408. M a ł k o w s k a Krystyna, Potlatch. Jego rola w kulturze Indian północnozachodniego wybrzeża Kanady (Potlatch. Its role in the culture of the Indians of the North-west coast of Canada), p. 339-375 (Engl. summ.). ., 409. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Przeobrażenia kulturowe Indian Montanu peruwiańskiej pod w p ł y w e m kontaktów z kulturą europejską (Cultural changes among the Indians of Peruwian Montana under the influence of contacts with European culture), p. 376-396. 410. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Problemy powiązań Ameryki przedkolum­ bijskiej z Oceanią (Cultural connections between pre-Columbian America and the Pacific Orean), p. 397-421 (Engl. summ.). 411. M r o z e k Anna, Społeczne funkcje Koranu (The social function of the Koran), p. 422-444. 412. L e w i c k í Tadeusz, Awunkulat w średniowiecznej Afryce (The avunculat in mediaeval Africa), p. 445-459. 413. M a r s z e w s k i Tomasz, Postacie antropomorficzne w maskach niedźwiedzi w starożytnej sztuce chińskiej. Próby interpretacji (Anthropomorphic figures with the bear-masks in the ancient Chinese art), p. 460-474. 414. К a m о с к i Janusz, Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich (African collections in Polish museums), p. 475-486. K R O N I K A — CHRONICLE 415. Wystawa Sztuki Starożytnego Meksyku w Poznaniu (Exhibition of Ancient Mexican Art in Poznań) — Stanisław Błaszczyk, p. 487-490. 416. I I Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 2-4IV1965 (Second �245 ANEKS .Ethnographic Americanistics Seminar, Poznań 2-4 I V 1965), Maria Paradowska, p. 490-493. 417. ; Etnografia w N R D (Ethnography in the German Democratic Republic) — Walerian Sobisiak, p. 493-498. 418. .Badania Szwajcarskiego Instytutu i Muzeum Chleba i Pieczywa (Research done by the Swiss Institute and Museum of Bread and Baking) — Max Warren, . p. 498-506. RECENZJE — REVIEWS 419. 420. 421. 422. 423. 424. 425. 426: : 427. 428.' „Sowietskaja Etnografija", 1963-1964 — Zbigniew Jasiewicz, p. 507-513. „Narodna Tworczisť ta Etnohrafija", R. 8: 1964 — Danuta Tylkowa, p. 513-517. „Český L i d " . R. 51: 1964 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 518-523. „Muveltség es Hagyomány", Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae. t. 5: 1963, t. 6: 1964 — Irena Nizińska, p. 523-532. „Revista de Folklor Bucuresti", t. 1-8: 1956-1963 — Maria Misiňska, p. 533-564. „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", Nr 4: 1961 — Maria Misiňska, p. 534-535. „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", Anii 1957, 1958, 1959-1961 — Maria Misiňska, p. 535-539. „Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde", t. 10 (1-2): 1946 — Józef Burszta, p. 540-542. Můsée et Institut d'Ethnographie de la Ville de Geneve, „Bulletin Annuel", nr 1: 1958, nr 6: 1963 — Teresa Komornicka, p. 542-549. Jan Basara, Terminologia budownictwa wiejskiego w dialektach polskich, cz. I : Dom mieszkalny. Wrocław 1964 — Marian Pokropek, p. 550-553. Józef Ligęza, Maria Żywirska, Zarys kultury górniczej. Katowice 1964 — Edward Pietraszek, p. 554-56*0. Studia nad przyczynami powstania zbójnictwa w Karpatach Zachodnich, U w a ­ gi na marginesie opracowań polskich (Study of reasons for the emergence of banditry in the Western Carpathians), Henryka Hołda, p. 560-565. Alena Plessingerová, Vý v o j topeniště, jeho využívání á v ý z n a m ve slovenských obcích pod Javorníky. „Sborník Národního Muzea v Praze", Ser. A, t. 17 (4/5): 1963, p. 149-235 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 565-568. Rudolf Braun, Industrialisierung und Volksleben. Zürich-Stuttgart 1960 — Olga Mulkiewicz-Goldbergowa, p. 568-571. • K a r l Baumgarten, U . Bentzien, Hof und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern. Edition und Kommentar der Kloster Inventariums von 1620, Berlin 1963 — Walerian Sobisiak, p. 571-574. Zarys litewskiej etnografii. Lietuviu etnografijos bruožai. Red.: A. Vyšniauskaité. Vilnius 1964, Kalina Skłodowska-Antoniewicz, p. 574-578. Romulus Vuia, Tipuri de pásťorit la romini (sec. X I X — ínceptůl sec. X X ) , Bucuresti 1964, „Studii de Etnografie" Т. 3 — Bronisława Kopczyńska-Jaworska. p. 578-584. Halfdan Siiger, From the Third Danish Expedition to Central Asia. Ethnological Field-Research in Chitral, Sikkim, and Assam. Preliminary Report. Kobenhavn 1956, Historisk-filologiske Meddelelser" T . 36 nr 2 — Tomasz Marszewski, p. 584-588. Ostatnie książki Oscara Lewisa (The last books of Oscar Lewis) — Andrzej Wożniak, p. 588-591. Ekwador — Istoriko-etnograficzeskije oczerki. Red.: A. W. Jefimow, J . K . G r i gulewicz, W. M. Gonczarow, Moskwa 1963 — Andrzej Wożniak, p. 591-592. ! 429. 430. ' 431. 432. 433. 434. 435. 436. 437. 438. �246 ANEKS 439. Marian Małowist, Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym śred­ niowieczu, Warszawa 1964 — Krzysztof Makulski, p. 593-598. 440. Egipskie czasopismo poświęcone sztuce ludowej (An egyptian periodical dealing with folk art) — Teresa Pfabé, p. 598-602. 441. Dwie książki o Indiach (Two books about India); — Sławoj Szynkiewicz, p. 602607. 442. Markowska Danuta, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkra­ kowskiej, Wrocław—Warszawa—Kraków 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 607-608. Tom X I : 1967 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 443. D y n o w s к i Witold, Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych (Ethnography in current trends of the social sciences), p. 17-29 (Engl. summ.). 444. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Współpraca nauk społecznych w studiach nad przeszłością i teraźniejszością kultury wsi polskiej. Na marginesie nowych wydawnictw źródłowych (Collaboration between the social sciences in studies of the past and present culture of the Polish rural areas. With reference to new published sources), p. 30-43 (French summ.). 445. G ł a d y s z Mieczysław, Juliusz Zborowski. Z historii etnografii Podhala (Ju­ liusz Zborowski. History of the ethnography of the Podhale district), p. 44-61 (French summ.): 446. D o b r o w o l s k a Agnieszka, Uwagi o rubieżach etnograficznych w centralnej Europie (Notes on ethnographic boundaries in central Europe), p. 62-86 (French summ.). 447. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Próba klasyfikacji t y p ó w paster­ stwa karpackiego (An attempt to classify types of pastoralism in the C a r ­ pathians), p. 87-98. 448. G ł a d y s z o w a Maria, O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zagadnienia, metody, kierunki badawcze. (Peasant buildings in the Polish Carpathians. Problem, methods, research trends), p. 99-111. 449. B a z i ń s k a Barbara, Ślady działania instytucji czarownictwa w pamięci h i ­ storycznej i praktykach pasterzy tatrzańskich (Survivals of magic in pastoral practices in the Tatras), p. 112-131. 450. O l e j n i k Jan, Magiczne wyobrażenia w rejonie Wysokich Tatr (Magic beliefs in the High Tatras), p. 132-149. 451. P i e t r a s z e k Edward, Zmiany wnętrz mieszkalnych we wsi nowotarskiej pod w p ł y w e m urbanizacji (Changes in the interior of houses in Nowy Targ villages under the impact of urbanisation), p. 150-172. 452. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, Niektóre aspekty badań nad p o ż y w i e n i e m lud­ ności wiejskiej w Beskidzie Śląskim (Certain aspects of studies on the diet of the rural population in the Silesian Beskides), p. 173-177. 453. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Badania ośrodka krakowskiego nad rzemiosłem wiejskim. Problematyka i propozycje (Studies by Cracow ethnographers on rural handicrafts), p. 178-184. 454. W o j t o w i c z Janina, O Lasowiakach i gwarze lasowskiej. Porównanie wnio­ s k ó w etnografa i językoznawcy (Lasoviaks and their dialect. Comparison of conclusions reached by an ethnographer and a linguist), p. 185-191. �ANEKS 247 455. Ż y w i r s k a Maria, Kurpie w Puszczy Białej (The Kurpie people in the Biała Puszcza), p. 192-202. 456. С h ę t n i к Adam, Tłoki na Kurpiach (Work-bees in the Kurpie district), p. 203-207. 457. P a r a d o w s k a Maria, Karol Brzozowski — podróżnik i badacz Bliskiego Wschodu (Karol Brzozowski — traveller and expert on the Near East), p. 208223. 458. L e w i c k i Tadeusz, Najważniejsze problemy historiografii Afryki subsaharyjskiej na Międzynarodowym Kongresie Historii Afryki w Dar es Salaam 26 I X — 3 X 1965 r. (Key problems in the history of sub-Sahara Africa, raised at the International Congress of the History of Africa in Dar es Salaam), p. 225-264. 459. M r o z e k Anna, Obrona wartości i znaczenia jednostki w poglądach sufików (mistyków) islamu (Defense of the value and importance of the individual in the eyes of the Islamic Sufics — mystics), p. 265-284 (Engl. summ.). 460. M a k u l s k i Krzysztof, Wprowadzenie historyczne do zagadnień współczesnej Sahary (A historical introduction to the problem of the Sahara today), p. 285308 (French summ.). 461. P r z e s ł a w s k a Helena, Studia nad problemem rodziny wiejskiej i biedniackiej w Meksyku (A study of rural and slum families in Mexico), p. 309-333 (Engl. summ.). 462. K o h u t n i c k i Bohdan, Zagadnienie rekonstrukcji archeologicznej na pod­ stawie materiałów etnograficznych. Część I : Układy społeczno-kulturowe ludów Australii (Archeological reconstruction on the basis of ethnographic material. Part I : Social and cultural systems among the people of Australia), p. 334-348 (Engl. summ.). 463. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych (Melanesian millenarian movements as an illustration of contemporary cultural change), p. 349-365 (Engl. summ.). 464. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Z dziejów rozwoju form bu­ downictwa ludów koczowniczych Ameryki Północnej. Namiot tipi (History of the development of various forms of building by the nomadic tribes of North America. The tipi tent), p. 366-384. 465. G u n d a Béla, Relikty dawnego rybołówstwa w Karpatach (Traces of ancient fishing customs in the Carpathians), p. 385-395. 466. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Materiały do studiów nad genezą teatru. Przegląd hipotez. Koncepcja A. D. Awdiejewa (Material for studies on the origin of the theatre. Review of hypotheses. A. D. Avdeyev's conception), p. 396-410. 467. P e t e r a Janina, Tkactwo u pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Weaving among the Aromun shepherds in Albania), p. 411-432. 468. P a p r o c k a Wanda, Materiały do historii organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego w Wielkiej Brytanii w końcu X I X i w X X w. (Sources on the history of the organization of home industries and rural crafts in Great Britain in the late 19th and 20th centuries), p. 433-446. K R O N I K A — CHRONICLE 469. Amerykanistyka radziecka w ostatnim dziesięcioleciu (Soviet Americanistics with the last decade) — Aleksander Posern-Zieliński, p. 447-460. 470. Etnograficzna działalność naukowa w Tadżykistanie (Ethnographic activity in Tadzhikistan) — Zbigniew Jasiewicz, p. 460-466. �248 ANEKS 471. Etnograficzne ośrodki w Uzbekistanie (Ethnographic centres in Uzbekistan) — Zbigniew Jasiewicz, p. 466-473. 472. Działalność badawcza Niemieckiego Instytutu Etnograficznego przy Niemiec­ kiej Akademii Nauk w Berlinie w latach 1955-1965 (Research by the German Ethnographic Institute of the German Academy of Sciences in Berlin, 19551965) — Reinhard Peesch, p. 473-480. 473. Działalność Instytutu im. Juliusza Lipsa w zakresie etnografii gospodarczej (Work of the Julius Lips Institute on economic ethnography) — Jadwiga Ku­ charska, p. 480-483. 474. Węgierskie muzea etnograficzne (Hungarian ethnographic museums) — Gydngyi Béni, 483-487. 475. Muzea etnograficzne w Bułgarii (Ethnographical museums in Bulgaria) — Maria Misiňska, p. 488-494. 476. Pierwszy Ś w i a t o w y Festiwal Sztuki Murzyńskiej w Dakarze (First World Festival of Negro Art in Dakar) — Krzysztof Wolski, p. 494-500. 477. Wystawa Tatrzańskiej Sztuki Ludowej w Linzu (Exhibition of Tatra Folk Art in Linz) — Jan Bujak, p. 500-503. 478. Informacja etnograficzna krajów demokracji — nowy profil czasopisma „De­ mos" (Information about ethnography in the People's Democracies — new profile of the journal „Demos") — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 504-505. 479. Z działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego i Socjologicznego (Activities of the Polish Ethnographic and Sociological F i l m Society) — Grażyna Dąbrowska, p. 505-507. RECENZJE — REVIEWS 480. Pieski Swiat (Mondo Cane), scenariusz: Gualtiero Jacopetti, zdjęcia: Antonio . Climati i Benito Fratteri, muzyka: Nino Oliviero i Riz Ortolani, komentarz G. Jacopetti, produkcja Cineriz (Włochy 1962) — Jacek Olędzki, p. 508-510. 481. „Sowietskaja Etnografija", 1965 — Zbigniew Jasiewicz, p. 510-514. 482. Kałużyński Stanisław, Mongolia, Warszawa 1965 — Jacek Olędzki, p. 514-516. 483. Andrés Róna-Tas, Mongolia. Śladami nomadów, Warszawa 1965 — Jacek Olędzki, p. 516-520. 484. Jerzy Zieliński, Sześciu mędrców z „Bogatego Szczęścia", Warszawa 1961; P u ­ trament Jerzy, Cztery strony świata, Warszawa 1963 (rozdz. Mongolskie pa­ storałki); Nowakowski Wiesław, W lakierkach przez Gobi, Warszawa 1964 — Jacek Olędzki, p. 520-527. 485. Stanisław Kałużyński, Głosy z jurty. Przysłowia, opowieści, zagadki Mongołów, Turków syberyjskich i Tunguzów, Warszawa 1960 — Jacek Olędzki, p. 527-529. 486. The Music of the Mongols. Part I : Eastern Mongolia, Reports from the Scientific Expedition to the North-Western Provinces of China under the Leadership of Dr. Sven Hedin, T. 8, Ethnography, Stockholm 1943 — Jan Sta­ szewski, p. 529-532. 487. Jerzy Prokopczuk, Historia Afryki w zarysie, Warszawa 1964 •— Krzysztof Makulski, p. 532-536. 488. Nómades et nomadisme au Sahara, Paris 1963 — Krzysztof Makulski, p. 536539. 489. Emilia Horváthová, Cigáni na Slovensku, Bratislava 1964 — Lecři Mróz, p. 539-543. 490. „Muveltség és Hagyomány. Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae", t. 7: 1965 — Irena Niziňska, p. 543-549. 491. „Revišta de Etnografie si Folclor", t. 9: 1964, nr 2, 3, t. 10: 1965, nr 1-6 — Maria Misiňska, p. 549-553. �249 A N E K S 492. Maria Brandon-Albini, Midi vivant. Peuple et culture en Italie du Sud, Paris 1964 — Anna Zadrożyńska-Barącz, p. 553-557. 493.. „Objects et Mondes". L a revue du Musée de 1'Homme, 1961-1963 — Barbara Walendowska-Zapędowska, p. 557-563. 494. James F . Downes, Animal Husbandry in Navajo Society and Culture, Univer­ sity of California Press, Berkeley — Los Angeles 1964, Publications in Anthro­ pology, Vol. 1 — Lech Krzyżaniak, p. 563-565. 495. Worterbuch der Vólkerkunde in Verbindung mit zahlreichen Fachwissenschaften, Stuttgart 1965 — Jadwiga Kucharska, p. 565-566. Tom X I I : 1968 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 496. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Fenomenologiczna koncepcja historii i k u l ­ tury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych (Phenomenological conception of the history and culture. Its application in Polish ethnographical research), p. 15-28 (Engl. summ.). 497. B i a ł y Zbigniew, Ekonomiczna i kulturowa rola targów i jarmarków w Mało­ polsce południowej w X I X i X X wieku (Economic and cultural role of fairs in South Little Poland in X l X t h and X X t h centuries), p. 29-66. 498. Ł a p i ń s k a Krystyna; „Czas wolny" w świadomości społecznej mieszkańców wsi („Spare time" in the social consciousness of countryfolk), p. 67-85. 499. К w i 1 e с к i Andrzej, Aktualne zagadnienia etniczne Ł e m k ó w w Polsce (Present-day ethnic problems of the regional group of Łemko in Poland), p. 86-119. 500. D ą m b s к a Elżbieta, O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w zabyt­ kowym budownictwie polskim (On the development of the construction of wooden stairs in Polish ancient building), p. 120-136. 501. G ł a dу s z Mieczysław, Z polsko-czeskich kontaktów w etnografii. Na margi­ nesie „Symposium o česko-polských vztazích v etnografii" (Some Polish-Czech contacts in the field of ethnography. Sidenotes on the „Symposium o č e s k o polských vztazích v etnografii"), p. 137-144. 502. G ł a dу s z Mieczysław, Włodzimierz Poźniak jako folklorysta. 28 V I 1904 — 291 1967 (Włodzimierz Poźniak as folklorist), p. 145-152. 503. S e t k o w i c z Jan, Rafy orawskie (The „rafy" — kind of small rake to. gather berries with •— of Orawa), p. 153-161. 504. P a r a d o w s k a Maria, Rękopis Władysława Jabłonowskiego i jego znaczenie dla historii etnografii polskiej (Władysław Jablonowski's manuscript and its importance for the history of Polish ethnography), p. 162-172. 505. K u c z y ń s k i Antoni, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii (The first Polish report about the peoples of Siberia), p. 173-187. 506. С h ę t n i к Adam, Tkactwo na Kurpiach. Z teki pośmiertnej Adama Chętnika (Weaving among the inhabitants of Kurpie. From Adam Chetnik's posthumous papers), p. 188-198. 507. M a r k o w s k a Danuta, O l ę d z k i Jacek, S o k o l e w i c z Zofia, Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich (Some changes in the traditional culture inventory of Mongolian shepherds), p. 199-252 (Engl. summ.). 508. S z y n k i e w i c z Sławoj, Wspólnota wiejska w Wietnamie Południowym (Rural community in South Vietnam), p. 253-284. �250 ANEKS 509. G o s w a m i В . В., Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach (Development of anthropological research work — centres in India), p. 285-303. 510. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mira, Rola czynników społeczno-ekonomicznych w kształtowaniu się religii synkretycznych na przykładzie peyotyzmu (The role of social and economical factors in the formation of syncretic religions — the example of peyotism), p. 304-321. 511. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Pierwotni mieszkańcy Polinezji. Niektóre aspekty badań nad etnogenetycznymi powiązaniami Oceanii z A m e r y k ą (The aboriginal inhabitants of Polynesia. Some aspects of research work on ethnogenetic connections between Oceania and America), p. 322-358. 512. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Tadeusz Milewski. 1906-1966 (In memory of Tadeusz Milewski), p. 359-361. 513. M i l e w s k i Tadeusz, Wyprawy k u p c ó w azteckich na przełomie V i V I w. Tłumaczenie tekstu źródłowego. Komentarzem opatrzyła Maria Frankowska (Expeditions of Aztec merchants at the turn of the Vth and Vlth centuries. Translation of the source text. Commentary by Maria Frankowska), p. 362-395. 514. K r z y ż a n i a k Lech, Tenochtitlan w ś w i e t l e niektórych dokumentów z epoki podboju (Tenochtitlan in the light of some documents dating from the epoch of the conquest), p. 396-413. 515. G a n d e w Christo, O współczesnej metodologii marksistowsko-leninowskiej i problemach etnografii bułgarskiej (On modern Marxist-Leninist methodology and problems of Bulgarian ethnography), p. 414-430. 516. К о 1 e w a Tatiana, Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich (The family and family relations in the community of the Rodope Bulgarians), p. 431-451. 517. A r m o n Witold, Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945-1965 (Researches in Lithuanian people's culture in the period 1945-1965), p. 452-490. 518. J a s i e w i c z Zbigniew, Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2 połowie X I X i w X X wieku (Determinants and trends of transformation of the handicraft of Uzbekistan in the second half of X L X t h and in the X X t h century), p. 491-517. 519. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Pasterstwo i gospodarka mleczna u zachod­ nich T u w i ń c ó w . Uwagi na marginesie ostatnich prac L . P. Potapowa (Shepherd­ ing and milk farming of a regional group of the U S S R called the West Tuwincy. Sidenotes to the last works of L . P. Potapow), p. 518-524. K R O N I K A — CHRONICLE •520. Sytuacja etnografii w Polsce (Situation of ethnography in Poland) — Kazimierz Dobrowolski, p. 525-529. 521. O poszerzenie międzynarodowej współpracy europejskiej w zakresie etno­ grafii rolnictwa (The necessity of enlargement of international co-operation in the range of agricultural ethnography) — Mario Biernacka, p. 529-533. 522. Społeczne Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu (The social Krzysztof K l u k Agricultural Museum at Ciechanowiec) — Andrzej Woźniak, p. 533-535. RECENZJE — REVIEWS 523. Zarys dziejów religii, pod red. Zygmunta Poniatowskiego, Warszawa 1964 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 536-541. 524. Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach polskich, Warszawa 1966 — Jacek Olędzki, p. 541-546. �ANEKS 251 525. „Zeszyty Etnograficzne Muzeum Etnograficznego", Wrocław, t. 1: 1963 — Zbi­ gniew Jasiewicz, p. 546-551. 526. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" 19641966 (od 1966 r. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku") — Anna Pytlińska, p. 551-555. 527. Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich (Czechoslovakian ethnographical bibliographies of the Carpathian regions) — Maria Gładyszowa, p. 555-559. 528. Rudolf Bednárik, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a duchovnej kultuře, Bratislava 1966 — Ludwik Kunz, p. 559-562. 529. W. G . Łarkin, Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sriediny X I X w. do naszich dniej, Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 562-566. 530. Siegmund Musiat, Zur Lebenweise des landwirtschaftlichen Gesiendes in der Oberlausitz, Bautzen 1964 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 566-568. 531. Nowe spojrzenie na prace Lucien L é v y - B r u h l a . Uwagi na marginesie książki Jean Cazeneuve'a, Lucien L é v y - B r u h l , sa vie, son oeuvre avec un e x p o s é de sa philosophie, Paris 1963 (A new look on the work of Lucien L é v y - B r u h l . Sidenotes to the book by Jean Cazeneuve, Lucien Lévy-Bruhl...) — Eligía Gąs­ sowska, p. 568-575. 532. Zoe A. Marsh, Kingsnorth G. W., A n Introduction to the History of East Africa, Cambridge 1961 — Leszek Dzięgiel, p. 575-579. 533. Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Vietnam, Hanoi 1965 — Anna Rudzińska, p. 580-584. Tom X I I I (1): 1969 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P;APERS, S T U D I E S AND M A T E R I A L S 534. M a ł k o w s k a Krystyna, Uwagi o modelu (Some remarks on models), p. 11-23 (Engl. summ.). 535. S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z Zofia, O niektórych ograniczeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kulturowej (Some limitations of functionalism-structuralism in eyplaining cultural change), p. 25-41. 536. U n g e h e u e r Grażyna, Czynniki kształtujące współczesną strukturę zajęć rzemieślniczych we wsi Zawoja w powiecie Sucha (Factors affecting the presentday structure of handicrafts in the village of Zawoja in the country of Sucha), p. 43-62. 537. W i e r u s z e w s k a Maria, Sankcje opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych (The sanction of public opinion in Polish folk rituals and customs), p. 63-72. 538. S w i e n k o Henryk, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego (The history of a lost manuscript by W a c ł a w Sieroszewski), p. 73-85. 539. K u c z y ń s k i Antoni, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii (Polish travellers' contribution to the history of ethnography. Józef Kopec's accounts of the peoples of Siberia), p. 87-128. 540. W r ó b l e w s k i Tadeusz, Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mic­ kiewicza w Poznaniu w latach 1945-1967 (The Ethnography Department at the Adam Mickiewicz University in Poznań, 1945-1967), p. 129-143. 541. K u c h a r s k a Jadwiga, Etnografia w Szwecji (Ethnography in Sweden), p. 145-149. �252 ANEKS 542. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Obraz tradycyjnej kultury materialnej Danii w muzeach na wolnym powietrzu (A picture of the traditional material < culture of Denmark in open-air museums), p. 151-170. 543. K o w a l s k i Marek Arpad, Z problematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii (Ethnographic museums in Denmark), p. 171-182. 544. M а к u 1 s ki Krzysztof, „Négritude" w kategoriach antropologii kulturowej („Négritude" as a problem in cultural anthropology), p. 183-198 (French summ.). 545. K o m o r o w s k i Zygmunt, Historyczne i etniczne tło przemian społecznych w Senegalu (The historical and ethnic background of social changes in Senegal), p. 199-220 (French summ.). 546. T y m o w s k i Michał, Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru (Mediaeval fishing in the bend of the Niger), p. 221-242 (French summ.). 547. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Wkład indiańskiej historiografii w po­ znanie dziejów podboju Ameryki (American Indian historians' contribution to our knowledge of the conquest of America), p. 243-263 (Engl. summ.). ; KRONIKA — CHRONICLE 548. I I Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna (Second Polish Ethnographical Conference) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 265-267. 549. Marian Sobieski (In memory of Marian Sobieski) — Jan Staszewski, p. 267274. 550. Wolfgang Steinitz i jego dzieło (Wolfgang Steinitz and his work) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 274-276. 551. Wystawa „Arts Primitifs dans les Ateliers d'Artistes" w Paryżu (Exhibition ..Arts Primitifs dans les Ateliers d'Artistes in Paris) — Barbara Kohutnicka, p. 277. RECENZJE — REVIEWS 552. Alfred Métraux, Inkowie, Warszawa 1968 — Andrzej Woźniak, p. 279-281. 553. Juan Comas, L a antropología social aplicada en México. Trayectoria y anto­ logía, México 1964 — Maciej Krukowski, p. 281-285. 554. Jacek Machowski, Wyspa tajemnic. Historia odkryć i badań Wyspy Wielka­ nocnej, Warszawa 1966; Aleksander Michajłowicz Kondratów, Wielokany Ostrowa Paschi, Moskwa 1966 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 285-291. 555. J . Geraint Jenkinson, Traditional Country Craftsmen, London 1965 — Wanda Paprocka, p. 291-294. 556. ..Revista de Etnografie si Folklor", t. 11: 1966, nr 1-6 — Maria Misińska, . p. 294-296. 557. Béla Gunda, Ethnographica Carpathica, Budapest 1966 — Eugenia Nagy, Bro­ nisława Jaworska, p. 296-300. 558. Czuner Taksami Michajłowicz, Niwchi. Sowriemiennoje chozjajstwo, kultura i byt, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 300-305. 559. A. F . , Jefimow, M. I . Biełow, O. M. Mieduszewskaja, Atłas gieograficzeskich otkrytij w Sibiři i w siewiero-zapadnoj Amierikie X V I I - X V I I I w w , Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 305-309. 560. Derk Kinnane, The Kurds and Kurdistan, London — New York 1964; Abdul Rahman Ghassemlou, Kurdistan and the Kurds, Praha 1965 — Maria Para­ dowska, p. 310-312. 561. Paolo Toschi, II Folklore (Tradizioni, Vita e Arti Populari), Milano 1967, Conosci 1'Italiana, t. 11 — Anna Koziełł, p. 312-314. �253 ANEKS Tom XIII (2): 1969 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 562. G ł a d y s z Mieczysław, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej. 26 I I I 1888 — 18 I I 1968 (In memory of Siguard Erixon), р. Ц-25 (French summ.). 563. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Procesy ż y w i o ł o w e na wsi małopolskiej po I I wojnie ś w i a t o w e j (Spontaneous changes in the villages of South Poland after World War I I ) , p. 27-39 (Engl. summ.). 564. K w a ś n i e w i c z Władysław, Metoda integralna Kazimierza Dobrowolskiego (The integral method of Kazimierz Dobrowolski), p. 41-57 (Engl. summ.). 565. W a l i g ó r s k i Andrzej, Implikacje teoretyczne etnograficznych badań tere­ nowych (Theoretical implications of ethnographical field studies), p. 59-63. 566. M a r k o w s k a Danuta, Wspólnota terytorialna a styczności społeczne (Ter­ ritorial community and social contacts), p. 65-79. 567. K u c h a r s k a Jadwiga, Współczesne przeobrażenia tradycyjnej struktury zawodowo-społecznej wsi rybackiej, rybacko-rolniczej i rolniczej na terenie północnych Kaszub (Contemporary changes in the traditional socio-occupational structure of the fishing village, fishing-farming village, and farming village in the Northern Kaszuby area), p. 81-96. 568. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlan­ dii (The background of cultural separatism in Ireland), p. 97-114 (Engl. summ.). 569. M а к u 1 s к i Krzysztof, Panafrykanizm a rzeczywistość kulturowa Afryki (Pan-Africanism and cultural reality in Africa), p. 114-131 (French summ.). 570. M r o z e k Anna, Wybrane aspekty islamu sudańskiego (Certain aspects of Islam in the Sudan), p. 133-169 (Engl. summ.). 571. K o w a l e w s k i Zbigniew Marcin, Black Power, p. 171-198 (Engl. summ.). 572. В a 1 a s s a Iván, Z działalności naukowej i organizacyjnej węgierskich placó­ wek etnograficznych (Ethnographic centres in Hungary. Research and orga­ nization), p. 199-215. 573. O l e j n i k Jan, W p ł y w turystyki na tradycyjną kulturę wsi w rejonie Wy­ sokich Tatr. Strój ludowy (The effect of tourism on traditional rural culture in the High Tatra. Highland costume), p. 217-245. K R O N I K A — CHRONICLE 574. Uczczenie zasług naukowych Profesora Kazimierza Dobrowolskiego. Posiedze­ nie Komisji Etnograficznej Komitetu Nauk Historycznych P A N (Tribute to the work of Professor Kazimierz Dobrowolski. Meeting of the Ethnographic Com­ mission of the History Committee of the Polish Academy of Sciences) — Edward Pietraszek, p. 247-250. 575. Międzynarodowa Konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach, Smolenice 11-18IX 1967 r. (International conference on research on peasant culture in the Carpathians, Smolenice 11-181X 1967) — Maria Gładyszowa, p. 250-261. i 576. Międzynarodowa Konferencja Naukowa Etnologicznego Towarzystwa Jugosło­ wiańskiego oraz Jugosłowiańska Konferencja Międzynarodowa redakcji czaso­ pisma „Demos" (International Scientific Meeting of the Yugoslav Ethnological Society, and an international meeting, held in Yugoslavia, of members of the editorial board of the journal „Demos") — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 261265. �254 ANEKS RECENZJE — REVIEWS 577. l á n Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Bratislava 1967 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 267-269. 578. Ladislav Leng, Sl o v e ns ké 1'údové hudobné nástroje, Bratislava 1967 — Andre} Sulitka, p. 269-271. 579. Nautologia i „Ethnologia Marítima" (Nautology and „Ethnologia Marítima" — Aleksander Posern-Zieliński, p. 271-278. 580. „Afričan Arts" („Arts d'Afrique"), t. 1: 1967, nr 1 — KTZyszťof Makulski, p. 278-282. 581. Hanna Szumańska-Grossowa, Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego, Warszawa 1967 — Krzysztof Makulski, p. 282-285. Vol. X I V (1): 1970 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 582. D ą b r o w s k a Grażyna, Uwagi o metodach badań polskich tańców ludowych (Notes on methods of studying Polish folk dances), p. 11-23. 583. K w i l e c k i Andrzej, Współżycie z ludnością polską i przemiany kulturalne w grupie Ł e m k ó w (Cultural changes among the Lems, and relations between them and the Polish population), p. 25-56, 584. K o w a l s k i Marek Arpad, Polacy w Danii (Poles in Denmark), p. 57-73. 585. K u c z y ń s k i Antoni, Etnograficzny obraz Syberii w ś w i e t l e osiemnasto­ wiecznej relacji Ludwika Sienickiego (An ethnographic picture of Siberia i n the light of an 18th century account by Ludwik Sienicki), p. 75-102. 586. D y n o w s k i Witold, Etnologia japońska. Jej obraz na V I I I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Tokio (Japanese ethno­ logy as seen at the Eight International Congress of Anthropology and Ethno­ logy in Tokio), p. 103-121. 587. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Irlandzka kultura narodowa: zespół zani­ kających treści (The vanishing national culture of Ireland), p. 123-137 (Engl, summ.). 588. C i e c h a n o w i c z Krzysztof, Z zagadnień modernizacji rolnictwa francuskie­ go. Wyniki badań w gminach Thuboeuf, - Haleine i Tesse-Froulay (Problems arising in the modernisation of French agriculture — results of investigations in the villages of Thuboeuf, Haleine and Tesse-Froulay), p. 139-157. 589. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Współczesne badania na Nowej Gwinei. Wyprawa Departamentu Etnograficznego British Museum i wystawa „ N e w Guinea, the Sepik Head-waters 1963-64" (Contemporary research in New Guinea. Expedition of the Ethnographic Department of the British Museum, and an exhibition on „ N e w Guinea, the Sepik Head-waters, 1963-64"), p. 159176. 590. K a ł u ż y ń s k i Stanisław, Terminologia p o k r e w i e ń s t w a u l u d ó w mongolskich (The terminology of kinship among the peoples of Mongolia), p. 177-201. 591. L a t u s e k Adam, Chadak — mongolska szarfa dobrych życzeń (The chadak — a Mongolian good wishes sash), p. 203-224. 592. M a k u l s k i Krzysztof, Model funkcjonowania gospodarki K e l Ahaggar 19451954 (Model of the functioning of the economy of K e l Ahaggar 1945-1954), p. 225-264. 593. M r ó z Lech, Cygańskie mieszkania. Próba typologii (Gypsy homes. A n attempt at typology), p. 265-282 (Engl. summ.). �ANEKS 265 KRONIKA — CHRONICLE 594. Sesja etnograficzna poświęcona kulturze ludowej Pomorza, Słupsk 9-11 wrze­ śnia 1968 r. (Ethnographical session devoted to the folk culture of Pomerania, Słupsk, 9-11 September 1968) — Hugona Ostrowśka-W ójcikowa, p. 283-287. RECENZJE — REVIEWS 595. „Sowietskaja Etnografija", 1966-1967 — Zbigniew Jasiewicz, p. 288-293. 596. Leksika Polesja, Matieriały dla dialektnogo słowarja, Moskwa 1968 — Alicia Bednarczuk, p. 293-296. 597. Wielka rodzina we współczesnej literaturze etnograficznej Gruzji i Armenii (The extended family in the modern ethnographical literature of Georgia and Armenia) — Andrzej Woźniak, p. 296-300. 598. P. I . Puczków, Nasielenije Okieanii. Etnogeograficzeskij obzor, Moskwa 1967 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 300-305. 599. J . Beaujeu-Gamier, Geography of Population, Aberdeen 1966 — Leszek Dzię­ giel, p. 306-309. 600. Thom Kerstiens, The New Elite in Asia and Africa, New York — Washing­ ton — London 1966 — Leszek Dzięgiel, p. 309-311. 601. Social Stratification in Tribal Africa, Red. Ladislav Holý, Praha 1968 — Krzy­ sztof Makulski, p. 311-314. 602. Johannes Nicolaisen, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg, Kopenhaga 1963 — Krzysztof Makulski, p. 314-318. 603. Hermann Bausinger, Zur Volkskunde der industriellen Gesellschaft, „Zeitschrift des Deutschen Verbandes der Gewerbelehrer е. V . Die Berufsbildende Schule", Nr 5: 1964, s. 320-330 — Gerhard Kloska, p. 319-321. 604. Hermann Bausinger, Zur K r i t i k der Folklorismuskritik, in: Populus Revisus. Beitrage zur Erforschung der Gegenwart, Tubingen 1966, s. 61-72 — Gerhard Kloska, p. 322-325. 605. G . N. Nasse, The Italo-Albanian Villages of Southern Italy, Washington 1964 — Antoni Kuczyński, p. 325-328. 606. William H . Alkire, Lamotrek Atoll and Inter-Island Socioeconomic Ties, T h e University of Illinois Press, Urbana and London 1965 — Konrad Wypych, p. 328-329. 607. Biblioteka Etnografii Polskiej w latach 1958-1968 (Bibliography of Polish Ethnography, 1958-1968) — Zyta Kwiecińska, p. 329-336. Tom X I V (2): 1970 ARTYKUŁY, K O M U N I K A T Y — P A P E R S , R E P O R T S 608. F r a n k o w s k a Maria, Problemy i kierunki etnologii m e k s y k a ń s k i e j (Problems: and directions of Mexican ethnology), p. 11-38 (Engl. summ.). 609. N о 1 a s с о Margarita, Region Cholula (The Cholula region), p. 39-53 (Engl, summ.). 610. T a z b i r Janusz, Odkrycie Ameryki i konkwista w literaturze staropolskiej (The discovery of America and the conquista in old Polish literature), p. 55-74 (Engl. summ.). 611. Ł e p k o w s k i Tadeusz, Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w X I X i X X w. (From the history of Polish-Mexican relations in the 19th and 20th centuries), p. 75-94 (Engl. summ.). 612. A d a m o w i c z o w i e Helena i Stanisław, Kultura Lakandonów i jej prze- �256 613. 614. 615. 616. 617. 618. 619. ANEKS obrażenia w X X wieku (The Lacandon culture and its transformations during the 20th century), p. 95-113 (Engl. summ.). P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Dorobek meksykańskiej archeologii i etno­ grafii w świetle opracowań bibliograficznych (Achievements of Mexican archeology and ethnography; a bibliographical survey), p. 115-133 (Engl. summ.). M r ó z Lech, Cyganie m e k s y k a ń s c y i obraz zmian zachodzących w życiu C y ­ g a n ó w w Ameryce (The Mexican Gypsies and the changes in life of Gypsies in America), p. 135-155 (Engl. summ.). W o ź n i a k Andrzej, Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku (Metal in precolumbian Mexico cultures), p. 157-170 (Engl. summ.). M a ń k o w s k a Romana, K r z a n o w s k i Andrzej, Instrumenty muzyczne w dawnym Meksyku (Musical instruments in old Mexico), p. 171-187 (Engl, summ.). С h w o j к a Tadeusz, Z teoretycznych rozważań nad folklorem muzycznym Meksyku (Some theoretical problems of musical folklore of Mexico), p. 189-196 (Engl. summ.). > Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Irlandia — dwa państwa, dwa narody (Ireland — two states, two nations), p. 197-205 (Engl. summ.). Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Nowa dziedzina deficytowa — etnografia Europy (The new deficient discipline, the ethnography of Europe), p. 207-214. KRONIKA — CHRONICLE '620. I I I Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 18-20IV1969 (The 3rd Seminar in American Ethnography, Poznań April 18-20, 1969) — Maria Paradowska, p. 215-222. RECENZJE — REVIEWS '621. Centralizm czy Federacja? (Centralism or federalism?) — Leszek Dzięgiel, p. 223-227. 622. Women of Tropical Africa, Red. Denise Paulme, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1963 — Leszek Dzięgiel, p. 227-230. 623. Micael Blundell, So Rough a Wind — The Kenya Memoirs, London 1964 — Leszek Dzięgiel, p. 230-234. 624. Iskusstwo tropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, Red. D. Olderogge, Mo­ skwa 1968 — Marek Arpad Kowalski, p. 234-240. 625. Russkie. Istoriko-etnograficzeskij atlas. Ziemledielije. Kriestjanskoje żiliszcze. Kriestjanskaja odieżda. Sieriedina X I X — naczalo X X wieka, Red. W. A. Ale­ ksandrów, Moskwa 1967 — Gerhard Konrad Kloska, p. 240-242. 626. S. I . Rudienko, Kultura H u n ó w i noinulińskie kurhany, Moskwa — Leningrad 1962 — Krzysztof Dąbrowski, p. 242-245. 627. Uwagi do bibliografii socjologii wsi polskiej 1918-1965 opracowanej przez L i i i Marię Szwengrub (Remarks to the „Bibliography of Polish Rural Sociology" by L i l i Maria Szwengrub) — Gerhard Konrad Kloska, p. 245-250. 628. Konrad Bajan, Tadeusz Hunek, Roman Malinowski, Kółka rolnicze w Polsce, Warszawa 1966 — Gerhard Konrad Kloska, p. 250-253. Tom X V (1): 1971 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S •629. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, T у 1 к o w a Danuta, Irena Nizińska 4 11924 — 12 VI1969 (In memory of Irena Nizińska), p. 11-14. �ANEKS 630. 631. 632. 633. 634. 635. 636. 637. 638. 639. 267 D y n o w s k i Witold, Założenia metodologiczne badań [we wsi Gramada w B u ł ­ garii] (Methodological assumption of the survey in the village of Gramada in Bulgaria), p. 15-33 (Engl. summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań (The village Gramada. Research problems and organization), p. 35-40 (Engl. summ.). Biernacka Maria, Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gramada (The family and the local community of the Bulgarian village Gramada), p. 41-89 (Engl. summ.). K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Warunki bytowe i budżet rodziny wiejskiej w Gramadzie (The standard of living and budget of a Gramada peasant family), p. 91-125 (Engl. summ.). P a p r o c k a Wanda, Struktura zawodowa mieszkańców Gramady ze szczegól­ nym u w z g l ę d n i e n i e m rzemiosła (Occupational structure of Gramada w i t h special emphasis on handicraft), p. 127-162 (Engl. summ.). P o k r o p e k Marian, Układ przestrzenny i budownictwo wsi Gramada (Spatial pattern and architecture in Gramada), p. 163-194 (Engl. summ.). M i c h a j ł o w a Ganka, Odbicie przemian ekonomiczno-społecznych ostatnie­ go stulecia w odzieży i stroju mieszkańców Gramady (Socio-economic changes of the recent century as reflected in garments and dresses of the inhabitants of Gramada), p. 195-223 (Engl. summ.). К o 1 e w a Tatiana, Rola obrzędów rodowo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady (The role of tribal and family rites i n the life of the inhabitants of Gramada), p. 225-248 (Engl. summ.). F a b i a ń s k i Jan, Północny Kaukaz przełomu X V I I I i X I X w. w świetle relacji Jana Potockiego (Northern Caucasus at the break of the 18th and 19th centuries as described by Jan Potocki), p. 249-283 (Engl. summ.). W o ź n i a k Andrzej, Struktura etniczna współczesnej Gruzji i jej historyczne uwarunkowania (Ethnical structure of contemporary Georgia and its historical background), p. 285-301. K R O N I K A — CHRONICLE 640. Norweskie parki etnograficzne (Ethnographic parks of Norway) — Irena Turпаи, p. 303-307. 641. Muzeum pod otwartym niebem w Tbilisi (A museum under the open sky in Tbilisi) — Edward Pietraszek, p. 308-310. 642. Muzeum w Sieradzu (A museum at Sieradz) — Elżbieta Delida, p. 310-313. RECENZJE — REVIEWS 643. Strukturalizm a marksizm. Wybór a rt y k u ł ó w ze specjalnego numeru „La Pensée" pt. Structuralisme et marxisme, t. 11: 1967. Z francuskiego tłumaczyli: A. Brodzka i A. Weinsberg-Wajda. Wstęp: Tadeusz M . Jaroszewski, Warszawa 1969 — Gerhard Konrad Kloska, p. 315-320. 644. A. F . Ewing, Industry in Africa, London 1968 — Leszek Dzięgiel, p. 321-325. 645. Kofi A. Busia, Africa in Search of Democracy, London 1967 — Leszek Dzięgiel, p. 325-329. 646. Dmitrij Olderogge, Afrikanische Kunst. Aus den Afrika-Sammlungen des Mu­ seums für Anthropologie und Ethnographie, Leningrad, Praha 1969 — Marek Arpad Kowalski, p. 329-333. 647. Ladislav Holy, Afrikanische Plastik. Das Kunstschaffen der Ost- und S ü d afrikanischen Stamme, Praha 1967 — Marek Arpad Kowalski, p. 333-339. 17 — Etnografia Polska, XXI/2 �258 ANEKS 648. Wasil Todorow, Migracionnite procesí i njakoi sociamo-ikonomiezeski i k u l turno-bitowi probierni na cełoto, Sofija 1968 — Wanda Paprocka, p. 339-342. 649. Kustaa Vilkuna, Zur Geschichte des finnischen Pierdes, „Studia Fennica", t. 13: 1967 — Gerhard Konrad Kloska, p. 343-344. 650. „Populus Revisus". BeitrSge zur Erforschung der Gegenwart. Volksleben, t. 14. Untersuchungen des Ludwig Uhland — Instituts der Universitat Tubingen im Auftrag der Tübinger Vereinigung für Volkskunde herausgegeben von H e r ­ mann Bausinger unter Mitarbeit von Rudolf Schenda und Herbert Schwedt, Tubingen 1966 — Gerhard Konrad Kloska, p. 345-346. 651. „Ziemia i Pieśń" — autonomiczny dodatek kwartalny dwutygodnika społecznokulturalnego „Kamena", Lublin—Białystok—Kielce—Rzeszów, sierpień 1969 — Violetta Krawczyk, p. 346-348. Vol. X V (2): 1971 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 652. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Założenia teoretyczne i realny program nowych prac nad syntezą etnografii Polski (Theoretical assumptions and a feasible program of work on a synthesis of Polish ethnography), p. 11-16. 653. G a j e к Józef, Znaczenie Polskiego Atlasu Etnograficznego dla etnografii Polski (The significance of the Polish Atlas of Ethnography for Polish ethno­ graphy), p. 17-36. 654. W o ź n i a k Andrzej, Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii pol­ skiego Oświecenia (The sources of interest in folk ways in the ideology of the Polish Enlightment), p. 37-51. 655. K a r a ś Mieczysław, Stare i nowe warstwy toponimiczne w polskich K a r p a ­ tach (Old and recent toponymic layers in the Polish Karpathians), p. 53-67. 656. F r a n k o w s k a Maria, Procesy akulturacyjne w indiańskich społecznościach Meksyku (Processes of acculturation in Indian communities in Mexico), p. 69-102. 657. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problemy i założenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu (A revival of evolutionism. Basic problems and theoretical assumptions of the English neo- evolutionism), p. 103-136 (Engl. summ.). 658. M a k u l s k i Krzysztof, Zmiany w życiu gospodarczym i społecznym K e l Ahaggar 1954-1965 (Changes in economic and social life of K e l Ahaggar 1954-1965), p. 137-159. 659. K o w a l s k i Marek Arpad, Sztuka Afryki Wschodniej (The art of Eastern Africa), p. 161-184 (Engl. summ.). 660. K o w a l s k i Marek Arpad, Związki Danii z Afryką (Denmark's relations with Africa), p. 185-200. 661. K u c z y ń s k i Antoni, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. „Pamiętnik" Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne X V I I I w. (A contribution of Polish travellers to the history of ethnography. The Memoir by Faustyn Ciecierski as an 18th century ethnographic source), p. 201-223. 662. P a r a d o w s k a Maria, Rękopis Kurdyjski ze zbiorów Augusta Kościeszy Żaby i jego znaczenie dla etnografii polskiej (The Kurdish manuscript from the collection of August Kościesza Żaba and its significance for Polish ethno­ graphy), p. 225-250. 663. W a s i l e w s k i Jerzy Sławomir, Dualistyczne aspekty genezy feudalizmu (The dualistic aspects of the origin of feudalism), p. 251-274. �ANEKS 259 664. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Dwa znaczenia terminu „autorytet" w bystroniowskim modelu kultury ludowej (The two meanings of the term „authority" in Bystron's model of folk culture), p. 275-279. K R O N I K A — CHRONICLE 665. I I Międzynarodowy Kongres Mongolistów w Ułan Bator, 3-101X 1970 r. (II International Congress of Mongolists in Ulan Bator, September 3-10, 1970) — Zofia Sokolewicz, Danuta Markowska, p. 281-284. 666. Posiedzenie Komitetu Redakcyjnego „Ethnologia Europaea" (Meeting of the Editorial Board of „Ethnologia Europaea") — K[rzysztof] M[akulski], p. 284285. 667. Seminarium naukowe zorganizowane przez Pracownię Badań nad Współcze­ snością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, 4-6 V I 1970 (A scientific seminar organized by the Contemporary Studies Department of the W. Kętrzyński Research Center in Olsztyn, June 4-6 1970) — Krystyna Małkowska, p. 286. RECENZJE — REVIEWS 668. Tomasz Marszewski, The age of maize cultivation in Asia (a review of hypotheses and new ethnographical, linguistic and historical data), „Folia Orientalia", t. 4: 1963, s. 244-295; The age of maize cultivation in Asia (Further investigations), „Folia Orientalia", t. 10: 1969 s. 91-191 — Tadeusz Lewicki, p. 287-294. 669. Siergiej A. Tokariew, Pierwotne formy religii i ich rozwój. Warszawa 1969 — Agnieszka Bartelska, p. 295-297. 670. Vólkerkunde für Jedermann. Leipzig 1966 — Janusz Kamocki, p. 297-299. 671. Vilmos Voight, Towards balancing of folklore structuralism. „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 18: 1969 (1/3), s. 247-266 — Vioíeíta Krawczyk, p. 299-302. 672. Ernestine Friedl, Vasilika. A village in modern Greece. New York 1965 — Anna Kuczyńska, p. 302-304. 673. Materiały do Etnografii Gruzji. „Masalebi Sakartwelos Etnografiisatwis", t. 14: 1968 — Edward Pietraszek, p. 304-306. 674. A. I. Robakidze, The Social Structure of the Caucasian Mountaineers. Moskov 1968 — Edward Pietraszek, p. 307-308. 675. Neli Bregadze, Mits micatmokmedeba dasawlet sakartweloszi. Tbilisi 1969 — Edward Pietraszek, p. 308-309. Tom X V I (1): 1972 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 676. N i z i ń s k a Irena, M a r k o w s k a Danuta, Podstawowe zajęcia ludności wsi Gramada: rolnictwo i hodowla (The basic occupations of the villagers of Gramada: Agriculture and husbandry), p. 11-55 (Engl. summ.). 677. P i s k o r z Jerzy Adam, Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnic­ twa. Na przykładzie wsi okolic Ciechanowca (Social and economic aspects of mechanization of agriculture. An analysis of a village near Ciechanowiec), p. 57-78. �260 ANEKS 678. K l o s k a Gerhard, Etologiczna teoria moralności Edwarda Westermarcka (Edward Westermarck's ethological theory of morals), p. 79-114 (Engl. summ.). 679. N o w i c k a E w a , Typologia ruchów społecznych wśród l u d ó w pierwotnych (A typology of social movements among the primitive peoples), p. 115-142 (Engl. summ.). 680. D z i ę g i e l Leszek, Sudan — konflikt nierównych partnerów (Sudan — a conflict of unequal partners), p. 143-174. 681. K o w a l s k i Marek Arpad, Duńskie badania arktyczne (The Danish Arctic researches), p. 175-200. 682. O b r ę b s k i Józef, Obrzędowa i społeczna struktura wsi macedońskiej (A ritual and social structure of a Macedonian village), p. 201-213. 683. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Pozycja Józefa Obrębskiego w etnografii polskiej (The position of Józef Obrębski in Polish ethnography), p. 215-219. 684. R. S. W a s s i n g, Asmat, kultura ł o w c ó w g ł ó w w południowo-zachodniej No­ wej Gwinei (Asmat: a culture of head-hunters in South-western New Guinea), p. 221-251. 685. R i n c z e n В., Chowusun — hipnotyzm szamanów mongolskich (Chowusun — hipnotism of Mongolian shamans), p. 253-258. 686. Ż u k o w s k a Natalia L . , Cagan Uwgun — postać lamajskiego panteonu. Wspól­ ne elementy modelu Białego Starca u l u d ó w wschodniej Azji (Cagan Uwgun. A personage of the lamaistic pantheon), p. 259-265. 687. W a s i l e w s k i Eustachy, Kasty indyjskie (The Indian castes), p. 267-280. 688. S t o m m a Ludwik, Próba analizy strukturalnej czterech legend średniowiecz­ nych (An attempt at a structural analysis of four mediaeval legends), p. 281-293. K R O N I K A — CHRONICLE 689. I V Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna, 13-14 listopada 1970 (The I V Polish Ethnographical Conference, November 13-14, 1970) — Mirosława Cecylia Drozd, p. 295. 690. Ogólnopolskie Studenckie Seminarium Etnograficzne w Warszawie (The Ethno­ graphic Seminar of Polish Students in Warsaw) — Tadeusz Maciej Ciołek, p. 295-298. 691. Z działalności studenckiej Sekcji Amerykanistycznej (Activities of the students Americanist Section) — Anna Urban, p. 298-299. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 692. S z y n k i e w i c z Sławoj, Tajna Historia Mongołów jako źródło etnograficzne (The Secret History of the Mongols as an ethnographical source), p. 300-311. 693. W o ź n i a k Andrzej, Zagadnienie procesów etnicznych w radzieckiej litera­ turze etnograficznej (The problem of ethnic processes in the Soviet ethno­ graphical literature), p. 312-320. 694. M r ó z Lech, Próba klasyfikacji grup cygańskich (A tentative classification of Gypsy groups), p. 321-325. 695. Gordon K . Lewis, The Growth of the Modern West Indies, London 1968 — Leszek Dzięgiel, p. 326-333. 696. Andrzej Zajączkowski, Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970 — Marek Arpad Kowalski, p. 333-336. 697. E r i c R. Wolf, Peasants, New Jersey 1966 — Agnieszka Bartelska, p. 336-338. 698. Etel Fél, Hofer Tamas, Proper Peasants. Traditional Life in a Hungarian Village, Chicago 1969, Viking Fund Publications in Anthropology, Nr 46 — Agnieszka Bartelska, p. 338-341. �ANEKS 261 699. Frank M. Mifsud, Customary Land L a w in Africa, Rome 1967, F A O Legislative Series, No. 7 —Anna Partyka, p. 341-347. 700. K i t Elliott, A n African School. A Record of Experience, Cambridge University Press, 1970 — Anna Partyka, p. 347-353. 701. Problem periodyzacji prahistorii w ujęciu etnograficznym. Dyskusja wśród etnografów Niemieckiej Republiki Demokratycznej nad pracą I . Sellnow (The problem of periodisation of the prehistorie times in ethnographical approach. A discussion of East-German ethnographers on I . Sellnow's work) — Andrzej Prinke, p. 353-357. Tom X V I (2): 1972 R E F E R A T Y , K O M U N I K A T Y , ARTYKUŁY — P A P E R S . COMMUNICATIONS 702. F r a n k o w s k a Maria, Z problematyki synkretyzmu religijnego Indian Meksyku (Some problems of religious syncretism among Mexican Indians), p. 11-30 (Engl. summ.). 703. T a z b i r Janusz, Misje religijne wśród Indian w X V I wieku (Religious missions among Indians in the 16th century), p. 31-50 (Engl. summ.). 704. Ł e p k o w s k i Tadeusz, Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodotwórcze na Antylach (Catholicism, protestantism and the formation of nations in the Antilles), p. 51-67 (Engl. summ.). 705. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Koncepcja zbawienia w doktrynach r u ­ chów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej (The concepts of salvation in the doctrines of religious-political movements of North American Indians), p. 69-91 (Engl. summ.). 706. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Funkcje millenarystycznego mitu w r u ­ chach społeczno-religijnych Tupí-Guaraní (The functions of the millenarian myth in social-religious movements of Tupí — Guaraní Indians), p. 93-116 (Engl. summ.). 707. W a l e n d o w s k a Barbara, Wspólne elementy w religiach synkretycznych Antyki (Common elements in the syncretic religions of the Antilles), p. 117-132 (Engl. summ.). 708. N o w i c k a E w a , Indiański shakeryzm (The Indian Shakerism), p. 133-149 (Engl. summ.). 709. P a r a d o w s k a Maria, X V I I - w i e c z n a relacja Krzysztofa Arciszewskiego jako źródło badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Brazylii (The 17th century relation by Krzysztof Arciszewski as a source to the study of beliefs of Indians of the Brasilian coast), p. 151-170 (Engl. summ.). 710. K u l a Marcin, Brazylijski ruch „Palmares" jako przykład synkretyzmu k u l ­ turowego (The brasilian movement of the „Palmares" as a case of cultural syncretism), p. 171-176. 711. H r a n k o w s k a Teresa, Afro-brazylijskie obrzędy „candomblé" w stanie Bahia (Afro-Brasilian Candomble rites in the state Bahia), p. 177-183. 712. B r y k c z y ń s k i Piotr, Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki (The cult background of the forms of precolumbian Mezoamerican architecture), p. 185-189. 713. U r b a n Anna, Zwierzęta w sztuce i wierzeniach kultur andyjskich w okresie przedinkaskim (Animals in the art and beliefs of Andes Mountains cultures before the Incan period), p. 191-198. 714. K o h u t n i c k i Bohdan, Nowe formy społecznego protestu Indian — okupacja �262 715. 716. 717. 718. 719. 720. ANEKS Alcatraz (New form of Indian social protest: the occupation of Alcatraz), p. 199-204. P a r a d o w s k a Maria, Sprawozdanie z przebiegu obrad i dyskusja I V Etno­ graficzne Seminarium Amerykanistyczne Poznań 23-25IV1971 (A report of the seminar discussion: the IVth Ethnographic Seminar in American Studies, Poznań, April 23-25 1971), p. 205-219. M a ń k o w s k a Romana, K r z a n o w s k i Andrzej, Stanowiska człowieka pre­ historycznego w obrębie „lomas" jako przykład w p ł y w u w a r u n k ó w klimatycz­ nych i hydrogeologicznych na przedkolumbijskie osadnictwo w jałowych Andach Peru (The find of a prehistorie man within the „lomas" as an instance of climatic and hydrological influence upon precolumbian colonization in the westeland of the Peruvian Andes), p. 221-230. K l o s k a Gerhard, Czy wartości ingerują w twierdzenia nauk społecznych? (Do the values interfere in the propositions of the social sciences?), p. 231-244. К о 1 e w a Tatiana, Dynamika obyczajów i obrzędów, ich funkcja i struktura (Customs and rituals: their dynamics, function and structure), p. 245-258. K r ó l i k o w s k a Elżbieta, Uwagi na temat zagadnień dokumentacji i infor­ macji naukowej (Some remarks on scientific documentation and information), p. 259-266. R y b i ń s k i Adam, Procesy stabilizacyjne wśród pasterzy nomadów. Uwagi ogólne (Stabilizing processes among nomad shepherds. General remarks), p. 267-277. KRONIKA — CHRONICLE 721. Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspedycji etnograficznej (Mongolia 1971 — the new phase of research of the Polish ethnographical eypedition) — Jerzy Sławomir Wasilewski, p. 278-280. 722. V I Międzynarodowy Przegląd Folkloru w Jugosławii (The VIth International Display of Folklore in Yugoslavia) — Kalina Skłodowska-Antonowicz, p. 280282. 723. Współczesne przemiany wsi w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego. I I I seminarium orga­ nizowane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 VI1971 r. w HOSW Perkoz na Waszecie pod Olsztynkiem (Contemporary transformations of the rural ateas of the district of Olsztyn — the I l l r d seminar organized by the Olsztyn Research Center, June 7-9, 1971) — Małgorzata Orlewicz, p. 282284. RECENZJE — REVIEWS 724. Chozjajstwo i matierialnaja kultura narodów Kawkaza w X I X - X X w w „ Red. W. K . Gardanów, Moskwa 1971 — Andrzej Woźniak, p. 285-288. 725. Olga Linares de Sapir, Cultural Chronology of the Gulf of Chiriguí, Panama, Washington 1968, Smithsonian Contributions to Anthropology, vol. 8 — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski, p. 288-291. Tom X V I I (1): 1973 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 726. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, P o k r e w i e ń s t w o fikcyjne w kultu­ rze ludowej Słowiańszczyzny — próba interpretacji (Fictitious kinship in slavinic folk culture. A tentative interpretation), p. 11-18. �ANEKS 263 727. P a r a d o w s k a Maria, Pamiętniki polskie i ich wartość źródłowa w bada­ niach kultury l u d ó w pozaeuropejskich (Polish memoirs as sources for the study of non-European cultures), p. 19-39 (Engl. summ.). 728. P r i n к e Andrzej, Możliwości porównawczego stosowania danych etnogra­ ficznych w archeologii (Can ethnographical data be used for archeological comparisons), p. 41-66 (Engl. summ.). 729. Ł a p i ń s k a Krystyna, Postawy wobec wolnego czasu na wsi uprzemysło­ wionej (Attitudes towards leisure in industrialized rural areas), p. 67-81. 730. B i e r n a c k a Maria, Osady uchodźców greckich w Bieszczadach (Settlements of Greek refugees in the Bieszczady Mountains), p. 83-93. 731. P a p r o c k a Wanda, Problematyka współczesnych przemian w kulturze l u ­ dowej w ostatnich pracach czeskich i słowackich etnografów (Contemporary changes in folk culture as seen in recent writings by Czech and Slovakian ethnographers), p. 95-104. 732. W i e r u s z e w s k a Maria, Integracyjna i wychowawcza funkcja folkloru (The integrative and educative function of folklore), p. 105-113. 733. K u c z y ń s k i Antoni, S k a r ż y ń s k i Tomasz, Spichrze o kopulasto sklepio­ nym zrębie na terenie południowej Opolszczyzny (Granaries with cupola-vaulted frames south from Opole), p. 115-129. 734. K a r w i c k a Teresa, Zakazy związane z drzewami i m o t y w u j ą c e je wierzenia (Taboos related to trees and the underlying beliefs), p. 131-140. 735. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Rozwój i morfologia religii społeczeństwa rodowo-plemiennego. Kontrowersyjne założenia teorii S. A . Tokariewa (De­ velopment and morphology of religion of clan-tribal societies), p. 141-169 (Engl, summ.). 736. K o w a l s k i Marek Arpad, Spostrzeżenia na temat kultury ludowej Danii (Re­ marks on folk culture in Denmark), p. 171-192. RECENZJE — REVIEWS 737. Rejony uprzemysławiane. Problematyka i badania, praca zbiór., Warszawa 1971 — Agnieszka Baranowska, p. 193-195. 738. Jarmila Štástná, Změny ve sposobu života tkalců na Náchodsku v procesu industrializace, Praha 1970 — Wanda Paprocka, p. 195-198. 739. Stan Steiner, The new Indian, New York — Evanstone — London 1968 — Ewa Nowicka, p. 198-204. 740. Language Use and Social Change. Problems of Multilingualism with Special Reference to Eastern Africa, Red. W. H . Whitley, Oxford University Press, London 1971 — Leszek Dzięgiel, p. 204-206. 741. John C . de Wilde, Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, t. I : The Synthesis; t. I I : The Case Studies, Baltimore, Maryland 1967 — Leszek Dzięgiel, p. 207-210. 742. Sylvia Leith-Ross, African Women. A Study in the Ibo of Nigeria, New York 1965 — Anna Partyka, p. 210-214. 743. Ester Boserup, Woman's Role in Economic Development, London 1970 — Anna Partyka, p. 214-219. 743a. Africa Remembered, Narratives by West Africans from the E r a of the Slave Trade, Red. Philip D. Curtin, The University of Wisconsin Press, Madison, Milwaukee, London 1968 — Anna Partyka, p. 219-226. 744. Samuel Marti, Alt-Amerika. Musik der Indianer in prakolumbischer Zeit, Leipzig 1970, Musikgeschichte in Bildern. Band 2: Musik des Altertums — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski, p. 226-227. �264 ANEKS 745. Polesje (Lingwistika, archeologia, toponimika), Red. W. W. Martynow, N. I . T o ł stoj, Moskwa 1968 — Alicja Bednarczuk, p. 227-231. 746. G. A. Siergiejewa, Arczyńcy, Moskwa 1967 — Edward Pietraszek, p. 231-238 747. L e w Abramowicz Fajnberg, Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow, od matierinskogo roda к sosiedskoj obszczinie, Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 238-245. 748. Ludmiła Wasilewna Chomicz, Nieńcy, istoriko-etnograficzeskie oczerki, Mo­ skwa—Leningrad 1966 — Antoni Kuczyński, p. 245-252. 749. Ryszard Kukier, Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Gdynia 1968 — Leon Młyński, p. 252-257. 750. Konrad Wypych, W cieniu fe. Śladami Jana Stanisława Kubarego, Wrocław 1969 — Antoni Kuczyński, p. 258-260. 751. Spichlerze Opolszczyzny, Kraków 1967 — Antoni Kuczyński, p. 260-261. 752. Muzeum Wsi Opolskiej, K r a k ó w 1969 — Antoni Kuczyński, p. 261-262. 753. Wiatraki i m ł y n y wodne Opolszczyzny, K r a k ó w 1969 — Antoni Kuczyński, p. 262-264. Tom X V I I (2): 1973 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , STUDIES AND M A T E R I A L S 754. P i e k a r c z y k Stanisław, Aksjologia antropologiczna i aksjologia formalna. Wybór zagadnień (Anthropological and formal axiology. Selected problems), p. 11-40 (Engl. summ.). 755. T o m i c k i Ryszard, Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej (Tradition and its meaning in peasant culture), p. 41-58. 756. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Materiały do „alchemii gestów" (Materials to the ..alchemy of gestures"), p. 59-79. 757. O l ę d z k i Jacek, Chün bajna (Khün Bayna), p. 81-145 (Engl. summ.). 758. S z e m i ń s k i Jan, O tajemniczych początkach imperium Tawantinsuyu (On the mysterious beginnings of the Tavantinsuyu empire), p. 147-178 (Spanish summ.). 759. M a c i e r e w i c z Antoni, Inkap Runam, czyli o tym jak rządzono T a w a n ­ tinsuyu (Inkap Runam, or on how Tavantinsuyu was ruled), p. 179-212 (Spanish summ.). 760. T o m i c k i Ryszard, Sztuka jako „rzeczywistość jedyna" w kulturze l u d ó w Nahua w X V - X V I wieku (Art as „the only relity" in the culture of the Nahua tribes in the 15th and 16th centuries), p. 213-224. 761. D z i ę g i e l Leszek, Rolnictwo chłopskie Afryki wschodniej u progu niepod­ ległości (Peasant agriculture in East Africa on the verge of independence;, p. 225-248. KRONTKA — C H R O N I C L E 762. I V Seminarium NauEowe Olsztyńskiego Ośrodka Badań Naukowych p o ś w i ę ­ cone przemianom m a ł y c h miast w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego, Iława, 29-31 maja 1972 r. (The 4th Seminar of the Olsztyn Research Center devoted to trans­ formations of small towns in the Olsztyn voivodship, Iława, May 29-31, 1972) — Małgorzata Orlewicz, p. 249-250. 763. V I Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny w Płocku, 1-2 lipca 1972 r. (The V l t h Polish Folklore Festival at Płock, July 1-2, 1972) — Krystyna Tubaja, p. 251-253. �265 ANEKS R E C E N Z J E — REVIEWS 764. N . N. Dłkow, Naskalnyje zagadki driewniej Czukotki — pietroglify Piegtymielja, Moskwa 1971 — Antoni Kuczyński, p. 255-256. 765. R. S. Wasilewski, Proischożdienije i driewnjaja kultura Koriakow, Nowosibirsk 1971 — Antoni Kuczyński, p. 256-258. 766. R. W. Kozyriewa, Driewnij Sachalin, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 258-260. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I X V I I I (1): 1974 MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 767. K l o s k a Gerhard, Ewolucja oddzielenia opisu od powinności (The evolutionof the distinction between description and obligation), p. 11-46 (Engl. summ.). 768. W o ź n i a k Andrzej, Rodzina i gospodarstwo chłopskie na mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I w. (The family and the peasant farm in Mazovian serfdom village in the 18th century), p. 47-55. 769. D r o z d Mirosława С , Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń prze­ ciw normom społecznym. Na przykładzie społeczności wiejskiej powiatu otwoc­ kiego (Conflict situations resulting from tresspasses against social norms. On. the example of a rural community in the district of Otwock), p. 57-62. 770. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, Etnografia rumuńska. Organizacja nauki i pro­ blematyka badań (Roumanian ethnography. Organization and problems of research), p. 63-84. 771. P i e t r a s z e k Edward, Polonezkoy — polska społeczność wiejska w Turcji. (Polonezkoy: a Polish peasant community in Turkey), p. 85-98. 772. P o s e r n - , Z i e l i ń s k i Aleksander, Tendencje konserwatywne i rewolucyjne w ruchach społeczno-religijnych Trzeciego Świata (Conservative and revolu­ tionary tendencies in social-religious movements of the Third World), p. 99-128 (Engl. summ.). 773. K o w a l e w s k i Zbigniew Marcin, Indianie w eridokolonialnej strukturze społecznej Mezoameryki (Indians in the endocolonial social structure of Middle America), p. 129-160 (Spanish summ.). 774. D z i ę g i e l Leszek, Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja po uzyskaniu niepodległości (The East African peasant and his situation after the winning of independence), p. 161-190. 775. S z y n k i e w i c z Alicja, Kształtowanie się rynku pieniężnego w Mongolii (The shaping of money market in Mongolia), p. 191-208. 776. D a s z d z e w e g Bütedijn, Adaptacja kleru lamajskiego do pracy społecznie użytecznej (Adaptation of the Lamaist clergy to socially useful work), p. 209220. 777. P l i t Florian, Związek zasięgu w ę d r ó w e k pasterskich w Afryce ze środo­ wiskiem geograficznym (The relation of the range of shepherd nomadism in Africa to geographical environment), p. 221-233. KRONIKA — CHRONICLE 778. Z badań Zakładu Etnografii I H K M P A N nad kulturą i s p o ł e c z e ń s t w e m Mon­ golii w roku 1972 (Researches of the Workshop of Ethnography of the Institute of the History of Material Culture, Pol. Ac. Sc., on Mongolian culture i society in 1972), — S ł a w o j Szynkiewicz, p. 235-238. �266 ANEKS R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E — R E V I E W S AND S U R V E Y S 779. S z y n k i e w i c z S ł a w o j , Badania etnograficzne w Demokratycznej Republice Wietnamu (Ethnographic researches in the Democratic Republic of Vietnam), p. 239-244. 780. K u c z y ń s k i Antoni, Rzekome odkrycie nieznanego rękopisu Wacława Siero­ szewskiego (The alleged discovery of an unknown maniscript by W a c ł a w Sieroszewski), p. 245-248. 781. D z i ę g i e l Leszek, Kolonializm w Czarnej Afryce (Colonialism in Black Africa), p. 249-252. 782. Włodzimierz Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu spo­ łeczności tradycyjnej, Warszawa 1972 — Ryszard Tomicki, p. 252-257. 783. Gunnar Myrdal, Objektivitát in der Sozialforschung, Frankfurt am Mein 1971 — Gerhard Kloska, p. 257-264. 784. Tóth Janos, Az Orsěgek népi építészete, Budapest 1971 — Jerzy Czajkowski, p. 264-266. 785. Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972 — Zbigniew Jasiewicz, p. 266-269. 786. Włodzimierz Wincławski, Przemiany środowiska wychowawczego wsi pery­ feryjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław— Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971 — Leon Grela, p. 269-272. 787. Budownictwo ludowe Opolszczyzny, K r a k ó w 1970 — Antoni Kuczyński, p. 272273. 788. Leksika Polesja u prastory i czasie, Mińsk 1971 — Alicjo Bednarczuk, p. 273275. 789. E . B . Wadeckaja, Drewnie idoły Jeniseja, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 275-276. Tom X V I I I (2): 1974 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 790. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Włodzimierz Antoniewicz i jego p o w i ą ­ zania z etnografią. Wspomnienie pośmiertne (Włodzimierz Antoniewicz and his connections with ethnography. A n obituary), p. 11-15. 791. D[ynowski] W[itold], Prof. D r Antonio Jorge Diaz ((In memory of Prof. Dr Antonio Jorge Diaz), p. 16-17. 792. B u r s z t a Józef, Problemy etnografii proponowane do omówienia w zbior­ czym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na I I Kongres Nauki Polskiej (Problems of ethnography, proposed to be discusses in the comprehensive report of the Sub-section of History, Archeo­ logy and History of Material Culture, read to the Hnd Congress of Polish Science), p. 19-22. 793. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Ocena dorobku i perspektywy etnografii (An appreciation of achievements and the perspectives of ethnography), p. 23-31. .794. K w a ś n i e w i c z Krystyna, Teoretyczne i metodologiczne aspekty badań nad zwyczajami ludowymi. Przyczynek do dyskusji nad „Syntezą etnografii Polski" (Theoretical and methodological aspects of researches on folk cu­ stoms. A contribution to the discussion on the „Synthesis of Polish Ethnog­ raphy") p. 33-55 (Engl. summ.). �ANEKS 267 795. T o m i c k i Ryszard, Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na marginesie artykułu K . K w a ś n i e w i c z (Customs and rituals. Remarks on the paper by K . K w a ś niewicz), p. 57-63. 796. D r o z d Mirosława Cecylia, Współczesne przemiany we wsi Goworki pod w p ł y w e m zatrudnienia pozarolniczego (Contemporary changes in the village Goworki near Ostrołęka as a result of non-agricultural employment), p. 65-85 (Engl. summ.). 797. D z i ę g i e l Leszek, Chłopstwo Afryki Wschodniej pod presją modernizacji (Peasant population in East Africa under the impact of modernization), p. 87128. 798. W i n n e r Irene Portis, Studia nad społecznościami chłopskimi w antropo­ logii amerykańskiej (Studies on peasant communities in American anthro­ pology), p. 129-144. 799. M a c i e r e w i c z Antoni, Upadek Tawantinsuyu czyli z czego żyli Inkowie (The fall of Tawantinsuyu, or what the Incas lived on), p. 145-178 (Spanish summ.). 800. T o m i c k i Ryszard, Funkcjonowanie rzeczywistej i mitycznej struktury prze­ strzennej Tenochtitlán (The functioning of the real and mythical structure of space in Tenochtitlán), p. 179-196 (Spanish summ.). 801. P a r a d o w s k a Maria, Badania Ignacego Domeyki nad kulturą A r a u k a n ó w (Studies by Ignacy Domeyko on Araucanian culture), p. 197-230 (Engl. summ.). KRONIKA — CHRONICLE 802. Robocza narada europejskich ekspertów od zagadnień rybołówstwa w Toru­ niu (The Conference of European fishing experts in Toruń) — Jadwiga Ku­ charska, p. 231-232. 803. Fishing Conference in Toruń (Poland). A rough proposal of conclusions — Maria Znamierowska-Priifferowa, Jadwiga Kucharska, Dietrich Treide, p. 232233. 804. I I Narodowe Sympozjum Folklorystyczne w Bułgarii (The Hnd National S y m ­ posium on Folklore in Bulgary) — Tatiana Koleva, p. 234-236. 805. I Sympozjum poświęcone ludom koczowniczym i ich roli w formowaniu się cywilizacji Środkowej Azji, Ułan Bator (The 1st Symposium on the role of the nomadic peoples in the civilization of Middle Asia, Ulan Bator) — Witold Dynowski, p. 236-240. 806. I X International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, C h i ­ cago — Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 240-244. 807. Konferencja naukowa poświęcona historii kontaktów polsko-rosyjskich w dzie­ dzinie etnografii, Wrocław, 19-20 I X 1973 (The Conference on the history of Polish-Russian contacts in ethnography, Wroclaw, September 18th and 19th 1973) — Sławoj Szynkiewicz, p. 244-245. R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E — R E V I E W S AND S U R V E Y S 808. Seminaria afrykanistyczne Międzynarodowego Instytutu Afrykanistyki (Semi­ nars in African Studies by the International Institute for African Studies), — Anna Partyka, p. 247-253. 809. „Prace Etnograficzne". Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Nr 1-6: 1963-1972 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 253-259. �268 ANEKS Tom X I X (1): 1975 ARTYKUŁY, STUDIA 1 MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 810. G ł a d y s z o w a Maria, Z obrad V I I Międzynarodowego Kongresu S l a w i s t ó w (Prom Conferences of the 7th International Congress of Slavic Studies), p. 1130. 811. D r o z d Mirosława Cecylia, Kontakty handlowe wsi (Trade contacts of the country), p. 31-50 (Engl. summ.). 812. S t o m m a Ludwik, Rytuał pokładzin w Polsce — analiza strukturalna (The ritual of consummation of marriage in Poland. A structural analysis), p. 51-64. 813. K a n t o r Ryszard, Wykorzystanie filmu w dydaktycznej działalności pla­ cówek etnograficznych (The use of film in didactic activities of ethnographic institutions), p. 65-81 (Engl. summ.). 814. S t o m m a Ludwik, Stan badań nad obrzędowością polską od połowy X V I I I w. Część I — Analiza statystyczna bazy materiałowej (The state of research on Polish rituals from the m i d - X V I I I c. Part I — Statistical analysis of collected data), p. 83-92. 815. S e t k o w i c z Jan, Przyczynki do genezy pasterstwa owczego w Beskidzie Żywieckim w świetle toponomastyki puszczańskiej (A contribution to the origin of sheep shepherding in Beskid Żywiecki in the light of toponomastics of the region Pilsko), p. 93-107 (Russian summ.). 816. W a s i l e w s k i Jerzy Sławomir, Kategoria przestrzeni w kulturze koczow­ niczej. Analiza przestrzenna jurty mongolskiej (The category of space in nomadic culture. A spatial analysis of the Mongolian yurta), p. 109-128. 817. M a n t e l - N i e ć k o Joanna, Kto komu m ó w i „pan" w Addis Abebie? Szkic sociolingwistyczny (Who says „Sir" to whom in Addis Abeba? A n essay i n sociolinguistics), p. 129-142 (Engl. summ.). 818. W o l s k i Krzysztof, Tradycyjna uprawa winorośli w Afganistanie (Tradi­ tional raising of grapevines in Afghanistan), p. 143-162 (Engl. summ.). 819. P e n к a 1 a Danuta, Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej (The cul­ ture Hero in Polynesian mythology), p. 163-191. K R O N I K A — CHRONICLE 820. Sprawozdanie z prac ekspedycji mongolskiej Zakładu Etnografii I H K M PAN" w roku 1973 (A report of the works of Mongolian expedition of the Depart­ ment of Ethnography of I H K M P A N in 1973) — Jerzy Sławomir Wasilew­ ski, p. 193-194. 821. Wystawa rzeźby w drewnie plemienia Makonde w Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu, 1973 (An exhibition of Makonda wood sculpture in the Ethnog­ raphic Museum in Zagreb, 1973) — Bogusław Zydok, p. 195-196. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 822. R o b o t y c k i Czesław, Cywilizacja współczesna a społeczności plemienne (Contemporary civilization and tribal communities), p. 197-205. 823. D z i ę g i e l Leszek, Z problematyki współczesnego Afganistanu (Some pro­ blems of contemporary Afghanistan), p. 206-208. 824. S i e r a w s k a Dorota, Wielkie odkrycia a staropolska mentalność (The great discoveries and the mentality of old Polishmen), p. 209-212. 825. J . Śmiałowski, Zarobkowanie pozarolnicze ludności rolniczej w Królestwie �269 A N E K S Polskim w latach przeduwłaszczeniowych (1815-1864), Łódź 1973 — Edward Pietraszek, p. 212-217. 826. Gruzinskoje narodnoje poeticzeskoje tworczestwo, Red. E . Wirsaladze, K . S i charulidze, M. Czikowani, Tbilisi 1972 — Andrzej Woźniak, p. 217-221. Tom X I X (2): 1975 ARTYKUŁY. STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 827. N e y m a n Elżbieta, Maria Ossowska 1896-1974 (In memory of Maria Ossow­ ska), p. 11-18. 828. D z i ę g i e l Leszek, Andrzej Waligórski 1908-1974 (In memory of Andrzej Waligórski), p. 19-23. 829. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Etnografia Polska w trzydziestoleciu Pol­ skiej Rzeczypospolitej Ludowej. Związek z tradycją i nowe kierunki badań (Ethnography in Poland during the Thirty Years of the Polish People's R e ­ public. Traditions and new directions), p. 25-65 (Engl. summ.). 830. P a p r o c k a Wanda, Biblioteka Etnografii Polskiej (The Library of Polish Ethnography), p. 67-72. 831. В o h d a n o w i c z Janusz, Osiągnięcia Atlasu Etnograficznego w okresie X X X lecia (Achievements of the Atlas oí Ethnography during the recent thirty years), p. 73-78. 832. D y n o w s к i Witold, P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie (The State Ethnographical Museum in Warsaw), p. 79-90. 833. W o ź n i a k Maria, Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakładu Badawczego Związku „Cepelia" (Problems of Folk art in work of the Rese­ arch Workshop of the „Cepelia" Association), p. 91-108. 834. K l o s k a Gerhard, Refleksje nad trzema modelami nauk społecznych (Re­ flections on three models of social sciences), p. 109-137 (Engl. summ.). 835. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Some theoretical and methodological aspects of studies in human communicational behavior, p. 141-148. 836. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Źródła relatywnej deprywacji a geneza shakeryzmu (The sources of relative deprivation and the origins of the Sha­ kers movement), p. 149-181. 837. K i e n i e w i c z Jan, Porządek kastowy w Kerali przedkolonialnej (The caste order in precolonial Kerala), p. 183-195. 838. K o w a l s k i Marek Arpad, Plemienna sztuka Afryki — problemy nazwy i treści (Tribal art in Africa — its name and its contents), p. 197-219. K R O N I K A — CHRONICLE 839. V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 19-20 I V 1974 rok (The 5th Ethnographical Seminar in American Studies, Poznań, April 19-20, 1974) — Maria Paradowska, p. 221-225. 840. Wieloaspektowe ujęcie problematyki gminy. V I seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w dniach 6-8 czerwca 1974 r. w ośrodku Z H P w Waszecie (A multiaspect approach to the problem of authority on community level — the 6th seminar of the W. Kętrzyński Rese­ arch Center in Olsztyn, June 6-8, 1974, held in the Z H P Center in Waszeta) — Małgorzata Orlewicz, p. 225-227. 841. Etnografia w pracach Instytutu Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R (Ethnography in works of the Institute of Information of the Social Sciences of the Soviet Academy of Sciences) — Zbigniew Jasiewicz, p. 227-228. �270 ANEKS ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 1 R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 842. M r ó z Lech, Nie przeskoczysz własnego cienia. Recenzja z książki: ł a n Yoors, Cyganie, K r a k ó w 1973 (You cannot jump over your own shadow. Review of the book Gypsies by Ian Yoors, Cracow 1973), p. 229-234. 843. D z i ę g i e l Leszek, Burzliwe dzieje górskiego narodu (The stormy history of a mountain nation), p. 235-240. 844. Z i ó ł k o w s k i Mariusz, Najnowsze badania nad kompleksem miejskim T i wanaku (Recent researches on the urban complex at Tiwanaku), p. 241-247. 845. C z a j k a Henryka, Bohaterska epika ludowa S ł o w i a n południowych. Struk­ tura treści, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1973 — Ryszard Tomicki, p. 247-255. 846. Juozas Kudirka, Lietuvos puodžiai ir puodai, Vilnius 1973 — Maria Woźniak, p. 255. 847. Narodnoje Iskusstwo SSSR, Moskwa 1972 — Barbara Bazielich, p. 256-260. 848. Ellen Marie Mager0y, Norsk treskurd, Oslo 1972 — Barbara Bazielich, p. 260262. 849. Randi Asker, Rose-painting in Norway, Oslo 1971 — Barbara Bazielich, p. 263265. 850. Aagot Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970 — Barbara Bazie­ lich, p. 265-267. 851. Aagot Noss, Joachim Frichs draktakvarellar, Oslo 1973 — Barbara Bazielich, p. 267-269. 852. „Vrulje". Glasilo Narodnogo Muzeja u Zadru, 1972, nr 2 — Barbara Bazie­ lich, p. 269-271. 853. Aboriginal Man and Environment in Australia, Red. D. J . Mulvaney, J . G o l son, Canberra 1971 — Adam Paluch, p. 271-274. 854. A. Treichel, Unser Vatererbe. Beitrag zur Kulturgeschichte des Deutschtums im Dobriner Land, Braunschweig 1969 — Teresa Karwicka, p. 275-278. 855. M. W. Kriukow, Sistema rodstwa kitajcew (ewoliucija i zakonomiernosti), Moskwa 1972 — Sławoj Szynkiewicz, p. 278-282. Tom X X (1): 1976 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 856. O l ę d z k i Jacek, Ksawery Piwocki 1901-1974 (In memory of Ksawery P i wocki), p. 11-15. 857. Ł o p u s z a ń s k i Bolesław, Tadeusz Seweryn 1894-1975 (In memory of T a ­ deusz Seweryn), p. 17-24. 858. M r ó z Lech, Mit i m y ś l e n i e mityczne (The myth and mythical thinking), p. 25-45 (Engl. summ.). 859. T o m i c k i Ryszard, S ł o w i a ń s k i mit kosmogoniczny (The Slavic cosmogonical myth), p. 47-97. 860. S t o m m a Ludwik, Mit Alkmeny (The myth of Alcmena), p. 99-110. 861. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Antropologia społeczna jako przed­ miot nauczania (Social anthropology as a subject of teaching), p. 111-125. 862. D z i ę g i e l Leszek, Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrodniczym i kulturowym (The traditional building in Afghanistan as example of the harmony between the natural and cultural environment), p. 127-146. 863. M a n t e l - N i e ć k o Joanna, A b r e h a Aseffa, Formy własności ziemskiej �271 ANEKS i stratyfikacja społeczna na wsi etiopskiej. Próba analizy w ujęciu historycznym (The forms of land property and social stratification in the Ethiopian country­ side. A tentative historical analysis), p. 147-183 (Engl. summ.). 864. K r z a n o w s k a Roma, K r z a n o w s k i Andrzej, Garncarstwo ludowe w do­ linie Alto Chicama w p ó ł n o c n y m Peru (Folk pottery in the Alto Ch|icama valley, Northern Peru), p. 187-214 (Spanish summ.). 865. K u d a t - S e r t e l Ayse, Małżeństwo przez porwanie i ucieczkę na wsi tu­ reckiej (Marriage by rape and flight in the Turkish countryside), p. 215-235.. KRONIKA — CHRONICLE 866. Nowy księgozbiór naukowy (A new learned library) — Leszek Dzięgiel, p. 237-239. 867. Z prac ekspedycji Zakładu Etnografii I H K M P A N w Mongolii — rok 1974 (Works of the Mongolian expedition 1974 of the Ethnography Workshop of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences) — Jerzy Sławomir Wasilewski, p. 239-241. 868. Afrykanistyczna kolekcja Rogera de la Burdę (The African collection of Roger de la Burdę) — Leszek Dzięgiel, p. 241-242. 869. Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu (Researches on the culture of the Gypse population in the region bordering with the Tatra Mountains) — Adam Bartosz, p. 243-249. 870. Badania nad przemianami w rodzinie wiejskiej (Waleriany, Nowa Huta, pow. Skierniewice, woj. łódzkie) — sprawozdanie z badań (Changes in a country family (the villages Waleriany and Nowa Huta, the voivodship of Skiernie­ wice, formerly Łódź), a research report) — Danuta Kalinowska, Anna Kule­ sza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska, p. 249-253. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — R E V I E W S AND SURVEYS 371. T o m i c k i Ryszard, W kręgu m i t ó w peruwiańskich (In the circle of Peru­ vian myths), p. 255-270. 872. A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973 — Lech Mróz, p. 270-274. 873. Marian Pokropek, Jarmark płocki. Katalog twórców ludowych biorących udział w kiermaszu sztuki ludowej w Płocku w latach 1968—1973, Płock 1974 — Maria Woźniakowa, p. 274-276. 874. A. Theile, Sztuka Afryki, Warszawa 1974 — Marek Arpad Kowalski, p. 276280. 875. A. E . Ter-Sarkisjanc, Sowriemiennaja siemja u armian, Moskwa 1972 — Longina Jakubowska, p. 281-283. 876. M. Sużikow, G. Diemakow, Wlijanije podwiżnosti nasielenija na sbliżenije nacij, A ł m a Ata 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz, p. 283-285. 877. Siemja как obiekt fiłosowskogo i socijołogiczeskogo issledowanija, Leningrad 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz, p. 286-289. Tom X X (2): 1976 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , STUDIES AND MATERIALS 878. K l o s k a Gerhard, W p ł y w wartości na proces badawczy w naukach spo­ łecznych (The influence of values on the research process in the social scien­ ces), p. 11-34 (Engl. summ.). �272 ANEKS 879. W i e r z b i c k i Zbigniew Т., Metodologiczne rozważania o ponownych mono­ grafiach wiejskich społeczności lokalnych (Methodological considerations about the repeated monographs of the rural local communities), p. 35-65. 880. S o k o l e w i c z Zofia, Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich (The traditional pattern of the culture of Mongolian shepherds), p. 67-83. 881. S z y n k i e w i c z Sławoj, Grupy krewniacze u Mongołów. Studium organi­ zacji w społeczeństwie postrodowym (Kin groups among the Mongols. A study of organisation in a post-tribal society), p. 95-145 (Russ. summ.). 882. S z a t k o w s k a Janina, Ruchliwość społeczna kast w Indiach (Social mobi­ lity of the castes in India), p. 147-170. 883. B o h d a n o w i c z Janusz, Przyczynek do rozważań nad genezą „chałupy podcieniowej" na Warmii i Mazurach (A contribution to the studies on the origin of the „arcade hut" on Warmia and Żuławy), p. 171-179. 884. B o h d a n o w i c z Janusz, Plecione beczki na ziarno (Plaited casks for grain), p. 181-200. 885. C z e k a l i ń s k a Alicja, J a k u b o w s k a Longina, J a s i с z e к Małgorzata, P r e w e n c k a Grażyna, Motywy zawierania m a ł ż e ń s t w a system wartościo­ wania. Analiza materiałów ze wsi Wólka Zamkowa, woj. białostockie (Motives of marriage and the system of evaluation. A n analysis of materials from the village Wólka Zamkowa, Białystok district), p. 201-214. KRONIKA — CHRONICLE 886. Tematyka i problemy międzynarodowej sesji poświęconej „Etnografii naro­ dów słowiańskich" (Topics and problems of the international session on ..Ethnography of the Slavonic Nations") — Maria Gładyszowa, p. 215-220. 887. Turystyka czynnikiem aktywizacji regionu (Tourism as a factor of activisation of a region) — Małgorzata Orlewicz, p. 220-222. 888. X V I I I Sesja Stałej Międzynarodowej Konferencji Ałtaistycznej Bloomington 26 V I — 5 V I I 1975 (The 18th Session of the Permanent International Con­ ference for the Altai, Bloomington, June 29 — July 5, 1975) — Edward Tryjarski, p. 222-224. �INDEKS AUTORSKI — AUTHORS' INDEX Abreha Asefía 863 Adamowicz Helena 612 Adamowicz Stanisław 612 Adamus Krystyna 45, 51, 144 Antoniewicz Włodzimierz 86 Armon Witold 115, 517 Balassa Ivan 572 Baláš Emanuel 166 Barabás Jeno 141 Baranowska Agnieszka 669, 697, 698, 737 Bartelska Agnieszka see Baranowska Agnieszka Bartosz Adam 869 Batowski Henryk 396 Bazielich Barbara 11, 847-852 Bazielichówna Barbara see BazielichBarbara Bazińska Barbara 449 Bednarczuk Alicja 596, 745, 788 Biały Zbigniew 65, 497 Biernacka Maria 32, 49, 121, 194, 521, 632, 730 Błaszczyk Stanisław 415 Boglár L . 275 Bogucki Kazimierz 165 Bohdanowicz Janusz 831, 883, 884 Bratanic Branimir 87 Bronicz Stanisław 9, 15, 88, 139 Brykczyński Piotr 712 Brzeska Wanda 60 Bujka Jan 177, 366, 477 Burchard P r z e m y s ł a w 339 Burchardówna Helena 228 Burgstaller Ernst 222 Burszta Józef 328, 426, 792 Butura Valeriu 174 Chętnik Adam 456, 506 Chwojka Tadeusz 617 Ciechanowicz Krzysztof 588 Ciołek Tadeusz Maciej 664, 690, 756, 835 Cywińska Izabella 67 18 — Etnografia Polska, ХХИ2 Czajkowski Jerzy 784 Czekalińska Alicja 885 Czerniak Barbara 352 Damrosz Anna 148 Damrosz Jerzy 47, 206 Daszdzeweg Bütedijn 776 Daszewski Wiktor Andrzej 252, 320 Dąbrowska Grażyna 479, 582 Dąbrowski Krzysztof 626 Dąmbska Elżbieta 500 Dekowski Piotr 183 Delida Elżbieta 642 Dembińska Maria 113 Dobrowolska Agnieszka 446 Dobrowolska Danuta 8, 21, 23, 24, 70, 231 Dobrowolska Teresa 345 Dobrowolski Kazimierz 1, 4, 112, 293, 391, 520, 563 Drozd Mirosława Cecylia 689, 769, 811 Dubiel Ludwik 14 Dunáre Nicolae 140, 170, 189 Dynowski Witold 34, 57, 212, 237, 307, 313, 334, 443, 586, 630, 791, 832 Dzierżykray-Rogalski T. 249 Dzięgiel Leszek 146, 288, 291, 319, 384, 532, 599, 600, 621, 622, 623, 645, 680, 695, 740, 741, 761, 774, 797, 823, 828, 843, 862, 866, 868 76, 150, 796, 247, 805, 323, 644, 781, Erixon Sigurd 89, 156 Fabiański Jan 638 Foldes László 169 Frankowska Maria 25, 117, 351, 403, 608, 656, 702 Frenklowa Giza 167 Fryczowa Maria 27 Fryś E w a 20 Gajek Józef 653 �274 TJNDEKS A U T O R S K I Galas Piotr 63 Ganckaja Olga 142 Gandew Christo 515 Gansiniec Hyszard 90 Gansiniec Zofia 91 Gasitaszwili Guram 347 Gavazzi Milován 92 Gąssowska Eligia 531 Gerlach Alicja 59 German Franciszek 205 Gładysz Mieczysław 5, 42, 84, 123, 128, 182, 193, 342, 402, 445, 501, 502, 562 Gładyszowa Maria 13, 187, 376, 448, 527, 575, 810, 886 Goswami В. B. 509 Gotkiewicz Marian 198 Grabowski Tadeusz 93 Grabski Władysław 68 Grela Leon 786 Gunda B é l a 465 Gyóngyi Bérů 474 Haltsonen Sulo 94 Hejnosz Wojciech 95 Hofer Tomás 191 Hołda Henryka 430 Horák Jiří 96, 168 Hrankowska Teresa 711 Jacobeit Wolfgang 197, 235, 236 Jakubowska Longina 875, 885 Jamka Rudolf 151, 180 Jankowska Anna 75 Jasiczek Małgorzata 885 Jasiewicz Zbigniew 234, 244, 347, 363, 419, 470, 471, 481, 518, 525, 595, 785, 841 Jaworska Bronisława see KopczyńskaJaworska Bronisława Jeřábek Richard 127, 164, 221 Jest Corneille 303 Jewsiewicki B o g u m i ł 301 Jeż-Jarecki W ł a d y s ł a w 119, 204, 343, 344 Johnová Helena 175, 223 Jost Henryk 216 Jostowa Wanda 159, 217, 218 Judenko Konstanty 55 Kabzińska-Stawarz Iwona 876, 877 Kalinowska Danuta 870 Kałużyński S t a n i s ł a w 590 Kamocki Janusz 414, 670 Kantor Ryszard 813 Karaś Mieczysław 655 Karwicka Teresa 361, 734, 854 Kaznowska-Jarecka Barbara 178 Kieniewicz Jan 837 Klimaszewska Jadwiga 16, 20, 41, 114 Kloska Gerhard (Konrad) 603, 604, 625, 627, 628, 643, 649, 650, 678, 717, 767, 783, 834, 878 Kohutnicka Barbara see MatuszewskaKohutnicka Barbara Kohutnicki Bohdan 337, 406, 462, 714 Kojdecka Anastazja 292, 381, 382 Kolewa Tatiana 516, 637, 718, 804 Komornicka Teresa 427 Komorowski Zygmunt 545 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 29, 77, 140, 161, 162, 171, 188, 190, 209, 379, 435, 447, 557, 631, 633, 806 Koschmieder E r w i n 97 Kostrzewski Józef 98 Kotula Franciszek 62 Kowalewski Zbigniew Marcin 571, 773 Kowalik Jadwiga 287 Kowalska-Lewicka Anna 18, 130, 157, 186, 214, 219, 227, 229, 230, 299, 409, 431, 512, 519, 548, 577 Kowalski Marek Arpad 543, 584, 624, 646, 647, 659, 660, 681, 696, 736, 838, 874 Koziełł Anna 561 Kozłowski Janusz K . 181 Krawczyk Violetta 651, 671 Królikowska Elżbieta 719 Krukowski Maciej 553 Krzanowska Roma[na] 616, 716, 725, 744, 864 Krzanowski Andrzej 616, 716, 725, 744, 864 Krzyżaniak Lech 494, 514 Kucharska Jadwiga 326, 350, 369, 473, 495, 541, 567, 802, 803 Kuczyńska Anna 672 Kuczyński Antoni 505, 529, 539, 558, 559, 585, 605, 661, 733, 747, 748, 750, 751, 752, 753, 764, 765, 766, 780, 787, 789 Kudat-Sartel Ayse 865 K u l a Marcin 710 Kulesza Anna 870 Kynusz Antoni 215 Kunz Ludwik 528 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 33, 36, 40, 41, 46, 99, 116, 196, 243, 276, 283, 302, 309, 327, 333, 353, 357, 360, 367, 373, 391, �275 INDEKS AUTORSKI 442.. 444, 478, 550, 576, 652, 683, 790, 793, 829 Kwaliszwili Maika 363 Kwaśniewicz Krystyna 124, 329, 794 Kwaśniewicz Władysław 22, 61, 124, 172, 199, 564 K w a ś n i e w s k i Krzysztof 330, 356, 374, 378 Kwiecińska Zyta 607 Kwilecki Andrzej 499, 583 Nagy Eugenia 557 Nasz Adolf 43, 102 Nedo Pavol 137 Neyman Elżbieta 827 Nizińska Irena 10, 136, 332, 422, 490, 676 Nolasco Margarita 609 Nowicka E w a 679, 708, 739 Nowik Małgorzata 870 Latusek Adam 591 Lechowska-Bujak Maria 184, 210 Lewicki Tadeusz 195, 238, 304, 335, 458, 668 Ligęza Józef 17, 100 Linnus Jüri 220 Łapińska Krystyna 498, 729 Łepkowski Tadeusz 611, 704 Łopuszański Bolesław 857 Obrębski Józef 682 Olejnik Jan 450, 573 Olędzki Jacek 50, 359, 390, 480, 482-485, 507, 524, 757, 856 Olszewska-Dyoniziak Barbara 285, 295, 392, 861 Olszowy Barbara 69, 332 Orlewicz Małgorzata 723, 762, 840, 887 Ostrowska Elżbieta 208 Ostrowska-Wójcikowa Hugona 594 Maciejewska Joanna 242, 290, 322 Macierewicz Antoni 759, 799 Makulski Krzysztof 212, 232, 239, 245, 250, 253-259, 284, 286, 308, 311, 312, 338, 385-387, 439, 460, 487, 488, 544, 569, 580, 581, 592, 601, 602, 658, 666 Małkowska Krystyna 147, 393, 408, 534, 667 Mantel-Niećko Joanna 817, 863 Mańkowska Romana see Krzanowska Romafna] Markowska Danuta 8, 203, 246, 294, 331, 507, 566, 665, 676 Marszewski Tomasz 310, 324, 413, 436 Matušek Małgorzata 173 Matuszewska-Kohutnicka Barbara 389, 405, 464, 551, 589 Michajłowa Ganka 636 Milewski Jan 277 Milewski Tadeusz 395, 404, 513 Misińska Maria 12, 30, 31, 163, 179, 423425, 475, 491, 556 Mjartan Ján 101 Młyński Leon 749 Moszyńska Barbara 85 Moszyński Kazimierz 2, 39 Mrozek Anna 411, 459, 570 Mróz Lech 399, 489, 593, 614, 694, 842, 858, 872 Mulkiewicz-Goldbergowa Olga 401, 432 Myrcik-Markowska Danuta see Markow­ ska Danuta Palošija Djurdjica 135 Paluch Adam 853 Paprocka Wanda 58, 72, 81, 246, 370, 377, 400, 468, 555, 634, 648, 731, 738, 830 Paradowska Maria 341, 416, 457, 504, 560, 620, 662, 709, 715, 727, 801, 839 Partyka .Anna 699, 700, 742, 743, 743a, 808 P a w ł o w s k a Jadwiga 120 Peesche Reinhard 472 Penkala Danuta 819 Petera Janina 201, 398, 467 Pfabé Teresa 440 Piaścik Franciszek 66 Piekarczyk Stanisław 754 Pietraszek Edward 38, 80, 83, 143, 224, 296, 314, 394, 429, 451, 574, 641, 673, 674, 675, 746, 771, 825 Piskorz Jerzy Adam 677 Piwocki Ksawery 353 Plit Florian 777 Pokropek Marian 52, 371, 428, 635 Polonec Andrej 160 Popiela Wojciech 298 Posern-Zielińska Mira see Posern-Zie­ lińska Mirosława Posern-Zielińska Mirosława 510, 542, 547, 705, 836 Posern-Zieliński Aleksander 410, 463, 469, 511, 523, 554, 579, 598, 613, 657, 706, 735, 772 Prewencka Grażyna 885 412, 349, 362, �276 INDEKS AUTORSKI Prinke Andrzej 701, 728 Przesławska Helena 461 Pytlińska Anna 526 Regulska Elżbieta 870 Reinfuss Roman 103, 153 Rinczen B. 685 Robotycki Czesław 822 Rostworowska M . 368 Rudzińska Anna 533 Rybiński Adam 720 Sągajłło-Kaczanowska Maria 118 Setkowicz Jan 503, 815 Sierawska Dorota 824 Skarżyński Tomasz 733 Skazińska Monika 407 S k ł o d o w s k a - A n t o n o w i c z Halina 434, 722 Sławski Franciszek 104 Sobieska Jadwiga 300 Sobisiak Walerian 348, 372, 417, 433 Sokolewicz Zofia 36, 37, 48, 75, 233, 358, 507, 535, 665, 880 Staszczak Zofia 35, 316, 318, 375 Staszczakówna Zofia see Staszczak Zofia Staszewski Jan 486, 549 Stockmann Doris 138 Stojak Antoni 78, 149, 297 Stomma Ludwik.688, 812, 814, 860 Stránská Drahomíra 132 Strelcyn Stefan 248 Studnicki Franciszek 192 Sulika Andrej 578 Swienko Henryk 538 Szatkowska Janina 882 Szemiński Jan 758 Szromba Zofia see Szromba-Rysowa Zo­ fia Szromba-Rysowa Zofia 71, 82, 125, 133, 225, 315, 332, 364, 421, 452, 530, 629, 770 Szurmiak-Bogucka Aleksandra 165 Szwengrub L i i i Maria 54, 79 Szydłowski Jerzy 6 Szyfelbejn Zofia see Sokolewicz Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz Zofia see Sokole­ wicz Zofia Szyfer Anna 56 Szynkiewicz Alicja 775 Szynkiewicz S ł a w o j 289, 325, 336, 441, 508, 692, 778, 779, 807, 855, 881 Štika Jaroslav 155 Taszycki Witold 105 Tazbir Janusz 610, 703 Tokariew S. A. 106 Tomasik Jacek 129 Tomicki Ryszard 755, 760, 782, 795, 800, 845, 859, 871 Treide Dietrich 803 Tryjarski Edward 888 Tubaja Krystyna 763 Turnau Irena 207, 640 Tylkowa Danuta 211, 365, 420, 629 Tymowski Michał 546 Tyszkiewicz J a n 383 Ungeheuer Grażyna 536 Urban Anna 691, 713 Urbańczyk S t a n i s ł a w 107 Urbańska Barbara 202, 397 Václavík Antonín 108 Vladutiu Ion 154 Wakarelski Christo 109, 131 Walawender Antoni 44 Walendowska Barbara 707 Walendowska-Zapędowska Barbara 493 Waligórski Andrzej 145, 240, 251, 260-274, 278-282, 565 Wasilewski Eustachy 687 Wasilewski Jerzy S ł a w o m i r 663, 721, 816, 820, 867 Wassing R. S. 684 Wáhren Max 418 Węgrzynowicz Leopold 64, 73, 110 Wielowiejski Jerzy 122 Wieruszewska Maria 537, 732 Wierzbicki Zbigniew T. 879 Winner Portis Irene 798 Wolski Krzysztof 241, 305, 306, 321, 340, 476, 818 Woźniak Andrzej 388, 437, 438, 522, 552, 597, 615, 639, 654, 693, 724, 768, 826 Woźniak Maria see Woźniakowa Maria Woźniakowa Maria 833, 846, 873 Wojtowicz Janina 454 Wróblewski Tadeusz 540 Wyderko Adam 346 Wypych Konrad 606 Zadrożyńska Anna see Zadrożyńska-Ba­ rącz Anna Zadrożyńska-Barącz Anna 380, 466, 492, 496, 568, 587, 618, 619 �INDEKS AUTORSKI Zagórna Barbara 53, 74 Zambrzycka Anna see Zambrzycka-Kunachowicz Anna Zambrzycka-Kunachowicz Anna 19, 126, 134, 158, 185, 226, 317, 332, 453, 809 Zaręba Alfred 7 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 3, 28, 726 Zborowski Juliusz 152, 176 277 Ziółkowski Mariusz 844 Znamierowska-Prüfferowa Maria 26, Ш , 213, 803 Zwoliński Stefan 200 Żukowska Natalia L . 686 Żydok B o g u s ł a w 821 Żywirska Maria 455 Opracowała Joanna Tomicka �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc516553c25b22213fdfc37c0b77b00c.pdf 0ae93885fbb7c7af2c8310b943cef422 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2622 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2437 Title A name given to the resource Anioł w wyobraźni popularnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.83-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anioł w wyobraźni popularnej Monika Sznajderman „Odjęto wam szaty białe. Skrzydła i nawet istnienie. Ja jednak wierzę wam, Wysłańcy'" Wraz ze śmiercią Boga, uważa amerykański socjolog Peter L. Berger, odeszli i дл#б/сн - boscy wysłannicy, aniołowie. Gdy proces sekularyzacji rozpoczął się w kulturze na dobre, boskość, transcendencja zaczęły gwałtownie tracić swe zna­ czenie, aż do chwili, gdy niemal całkowicie zdominowała je wszechwładna i doskonale zamknięta sfera doświadczenia empirycznego. „Wówczas człowiek stanął wobec rzeczywis­ tości naprawdę sam. Przeszliśmy długą drogę oddalając się zarówno od bogów, jak i od aniołów - pisze Berger w książce Л Лылюыг о/Лл#ек. Modern Socí'ery ала" гле Rediscovery о / гле Лыреглдгыгд/. - Z naszej świadomości nieubłagalnie znikały te pełne mocy postaci, które dotąd uobecniały dla nas prześwit w murze realności doczesnej. Owe postaci prze­ trwały dzisiaj tylko w baśniach, tęsknotach, jako swego rodzaju niejasne, nieokreślone symbole. Parę lat temu pracu­ jący w slumsowej dzielnicy jednego z europejskich miast ksiądz, zapytany, czemu to robi, odparł: 'Po to, by pogłoski o Bogu nie ucichły zupełnie.' Słowa te trafnie wyrażają naszą sytuację, w której znaki transcendencji stały się 'pogłoskami' - i to nie całkiem godnymi szacunku ' pogłoskami'. Ślady boskości przetrwały, zdaniem Bergera, w formach ukrytych - takich jak wiara w odwieczny porządek świata, jak lęk przed śmiercią, jak nadzieja. Poza tymi doświadczeniami z naszego widnokręgu zniknęła metafizyczność, nadnaturalność, sacrum. Horyzont jest pusty. Przejawem tego stanu rzeczy jest na przykład upadek religijności oficjalnej, kościel­ nej. W Europie przybiera to formę postępującego zaniku uczestnictwa w zinstytucjonalizowanych formach religijnego obrzędu, jak na przykład modlitwa, przyjmowanie sakramen­ tów, udział w nabożeństwach, w Ameryce zaś, wprost przeciwnie, we wzmożonej partycypacji - choć, pisze Berger, mamy prawo sądzić, że przyczyny tego religijnego ożywienia zmieniły się w stosunku do przyczyn religijności niegdysiej­ szej, strywializowały się, spłyciły. Czy zatem swoisty renesans wiary w anioły, z którym mamy do czynienia przede wszystkim (ale też nie tylko) we współczesnej amerykańskiej kulturze popularnej, nie ma w istocie nic wspólnego z religijną wrażliwością i wyobraź­ nią? Wielu teologów i filozofów dostrzega dzisiaj przecież wyraźny powrót do myśli religijnej/ A warto zauważyć, że i te dzisiejsze przedstawienia odwołują się do wyobrażeń dosko­ nale w angelologicznej tradycji - tradycji ikonograficznej, filozoficznej, teologicznej - osadzonych. Osadzonych na tyle dobrze, że trudno tu nawet mówić o popularnej religijności New Age'u, skoro - jak pisze Herbert Oleschko - wyznawcy Nowej Ery „nie mają zaufania do angelologii chrześcijańskiej wspartej na fundamencie Pisma Świętego", a „cały anielski sztafaż uznają za bajkowy i nie nadający się do reanimacji"." Jest w kulturze współczesnej dziedzina dotąd przez antro­ pologię nie zbadana - to właśnie sfera popularnych religijnych I wierzeń i wyobrażeń, która stanowi przedziwny kolaż religij­ ności ery wodnika z tradycyjną religijnością ludową (bliski jest jej na przykład sensualizm tej drugiej); która jest pomieszaniem wiary w boskość, pojmowaną jako kosmiczna energia, z wiarą właściwą pobożności ludowej, a przejawiają­ cą się m.in. w dewocyjnych przedstawieniach sztuki ludowej (te zaś z kolei czerpią i przetwarzają motywy z kultury wysokiej i sztuki sakralnej...). Trudno orzec - istnieją co do tego liczne i uzasadnione wątpliwości - czy prawdziwie przejawia się tu sacrum. Nie rozstrzygając w żadną stronę kwestii jego istnienia bądź też nieistnienia, zajmijmy się aniołem, potraktowanym jako żywa forma współczesnej popularnej religijnej wyobraźni. Bo jako taki przejawia się on z całą pewnością. HORDY ANIOŁÓW „Hordy aniołów. Istoty zbite w masy jak chmary dusz, jak gęste obłoki zmieszanych tchnień duchowych, malowanych tak często przez Gustawa Dore' a. Może się jeszcze okazać, że Droga Mleczna jest kompozy­ cją sztywnych, zamrożonych i ostatecznie zawieszonych w doskonałej nieruchomości aniołów. Aniołów, które osiąg­ nęły absolutną harmonię."' Taką koncepcję (pozostającą - nawiasem mówiąc - w ja­ kimś związku z koncepcją Orygenesa, który greckie słowo agge/oi wywodził nie od słowa „posłaniec", lecz od „zim­ ny") rozwija w swojej przewrotnej Kriedze rzeczy wy&fefyc/t amerykański pisarz? filozof? naukowiec? szaraltan? Charles Fort, którego uznać możemy za nieświadomego prekursora badań nad meandrami popularnej wyobraźni. Twórca baśni? Być może, lecz bardziej chyba ich zwierciadło, zwier­ ciadło baśniowej, mitycznej wizji świata, w której ma anioł swoje miejsce obok takich zjawisk, jak krążące po między­ planetarnych przestrzeniach „zgłodniałe hordy kosmicz­ nych niszczycieli", jak zaludniające kosmos tabuny różnych stworzeń w rodzaju kosmicznych kłusowników i obdartych włóczykijów, superpodróżników i krzyżowców, emigrantów i powietrznych dinozaurów czy słoni. Prorokuje nawet Fort powstanie w przyszłości odrębnej gałęzi wiedzy, jaką będzie celestiografia, na równi studiująca i opisu­ jąca tajemnice gwiazd (które są dla niego „bytami absolut­ nymi, pogrążonymi w boskim, kontemplacyjnym bezru­ chu"), niebieskich księżyców czy meteorytów, jak i tajem­ nicę anioła. Anioł, zdaniem Charlesa Forta, kroczy od stuleci w koro­ wodzie „faktów wyklętych". Fort nie jest tu zresztą odosob­ niony: faktem w pewnym sensie wyklętym, wielką niewiado­ mą, symbolem tajemnicy jest bowiem anioł także dla religij­ ności ludowej i teologii. Duch czysty, posłaniec Boga, zwiastun narodzin Zbawiciela - jak sobie z nim poradzić? Jak �poradzić sobie z bytem nieosiągalnym w jego duchowej istocie i nieporównywalnym w dobroci? Aniołowie, sądzi holenderski religioznawca Gerardus van der Leeuw, są starsi od bogów. Pierwotnie był anioł uzewnęt­ rznioną mocą: anioł opiekuńczy był nosicielem mocy czło­ wieka, aniołowie boży - potencjami wyłaniającymi się z Bo­ ga. Potem dopiero, w miarę rozwoju idei Boga osobowego, aniołowie stali się istotami pośrednimi, pośrednikami, moca­ mi niższej rangi. „Dla Żydów są one, według Pawła, pośred­ nikami przekazującymi Prawo w myśl obietnicy Pana, Marii zwiastują, że urodzi Zbawiciela, pasterzom - 'wielkąradość' dokonanego cudu, kobietom i uczniom - zmartwychwstanie. W chrześcijaństwie zadaniem ich jest chwalić Boga przez całą wieczność. W islamie ich pożywieniem jest 'cześć oddawana Allachowi', a napojem - 'świętość Allacha'.'"* Tak zatem anioł-moc-dusza przekształcił się w anioła - wysłannika (hebr. лЫя&л). A im bardziej stawał się anioł wysłannikiem, tym odleglejsze zdawało się wybrażenie mocy i duszy. „Moc i wola znikają, zostaje tylko postać, jakkolwiek imponująca - pisze van der Leeuw. - Greccy Iris i Hermes są tego rodzaju wysłannikami: z nich dwojga Hermes, podobnie jakАм^еЫ болид w kulcie Sabazjosa (...), jak Ргуслоролую zachowuje jeszcze luźny związek z duszą."^ Według Jerzego Nowosielskiego świat aniołów odchodził powoli, lecz nieubłaganie; dzieła zniszczenia dokończyła Reformacja. „Stało się tak dlatego, że zatracono absolutnie sofiologiczny aspekt spraw Boskich i ludzkich, który do czasów Reformacji jakoś jeszcze się w chrześcijaństwie zachodnim tlił. Skoro wyeliminowany został aspekt sofiologi­ czny, to nie wiadomo też było, co począć ze światem bytów subtelnych, aniołami. Już katolicyzm rzymski traktuje świat aniołów w sposób abstrakcyjny, zaś protestantyzm po prostu nie wie, jak sobie z nim poradzić. Protestantyzm jest przeraź­ liwie antropocentryczny. Jest Bóg i jest człowiek. Ważna jest tylko relacja między Bogiem a człowiekiem, reszta jest nieistotna. Protestantyzm w swojej teologii nie stworzył żadnych możliwości pozwalających na zinterpretowanie ta­ kich zjawisk, jak ingerencja anioła w egzystencję empiryczną człowieka."* Od X V wieku anioł w Biblii stał się symbolem - ale symbolem, który jest, jak sądzi Nowosielski, tylko „pustym słowem, liczmanem". Podobnie myśli Gilbert Durand, według którego aniołowie odeszli wraz ze średniowieczem i umiejętnością myślenia symbolicznego (albo może na odwrót: wraz z aniołami umarło średniowiecze i symbol); wówczas gdy symbol, który był w istocie epifanią tajemnicy, konkretem duchowości, za­ stąpiony został przez alegorię - dzieło całkowicie i skończenie ludzkie/ Nastąpił przeto ostatni etap degradacji anielskiej kondycji - sytuacja, gdy nawet pośrednictwo pomiędzy Bogiem i czło­ wiekiem stało się czymś zbytecznym i anachronicznym. „Jest Bóg i jest człowiek"; coraz odleglejszy Bóg i coraz bardziej samowystarczalny człowiek przestali potrzebować anioła. Czy można się dziwić, że poczuł się samotny i opuszczony? Przecież niegdyś tyle dla człowieka poświęcił - swoją pozycję, doskonałość, zbawienie. Przecież niegdyś, z miłości do bożego stworzenia, upadł. Wątek upadłych aniołów, z których pożądania córek ludzkich rodzi się wszelka nie­ prawość, podejmują zarówno kanoniczne nauki Starego i No­ wego Testamentu, jak i pisma apokryficzne. Cóż takiego kryje się w upadłym aniele, że od wieków jest on ulubionym bohaterem wszystkich tych opowieści? Anioł zbuntowany ciekawszy jest od anioła lojalnego. Anioł, którego naturę możemy rozważać - ciekawszy od anioła, który jest istotą jednoznacznie i nieskazitelnie ducho­ wą. Anioł upadły - zwłaszcza taki, który związał się z ziemską kobietą - musi budzić gorące dyskusje, dotyczące kwestii jego cielesności. Apokryfy powiadają, że dawno temu, obdarzony duszą i ciałem, dzielił anioł swą naturę z człowiekiem. W mediacyjnej egzystencji łączył pierwiastki właściwe obu kręgom, boskiemu i ludzkiemu. Jest w tej starej koncepcji coś z właściwego myśli ludowej sensualizmu, ale jej okruchy znajdujemy przecież również w XX-wiecznej poezji. Rilke pytał na przykład: „Czy aniołowie przechwytują to tylko, co z nich jest, naprawdę, czy może jakby z niedopatrzenia ma w tym niekiedy swój udział cząstka naszego bytu? Czyli jesteśmy tylko tyle wmieszani w ich rysy, ile niepokój w twarze brzemiennych kobiet? (...)'"" Zanim dojdziemy jednak do wieku X X i jego popularnej myśli religijnej, cofnijmy się w przeszłość. Coś z prawd ukrytych w apokryfach musiało przenikać do nauki wysokiej, skoro myśliciel tak poważny, jak św. Augustyn, który uważał przecież, że niebiańskie duchy, jako zbudowane z czystego powietrza (lub z powietrza i ognia) nie mogą wchodzić w żadne cielesne związki, miał jednak wątpliwości. Właśnie z tych wątpliwości zrodziło się Augustynowe pytanie - to samo, które zadawał w naszym stuleciu Rilke: „Czy aniołowie zachowując duchowy charakter swych ciał w dziełach bar­ dziej tajemnych, nie przyjmują jednak od niższych istot pewnych elementów, które do siebie dostosowują, i które - jak szatę - zmieniają i obracają w różne widzialne postaci, o tyle prawdziwe, o ile prawdziwa woda została przez Pana przemie­ niona w wino?"" „Poruszona w V wieku przez świętego kwestia stanie się osiem wieków później przedmiotem zażar­ tych sporów metafizycznych i teologicznych"^ - dodaje Oleschko. Ludzie, wyznający wiarę w jakąś formę cielesnej natury aniołów żyli zresztą w każdej epoce. I, sądząc z klątwy, jaką rabbi Szymon ben Johai zagroził wszystkim wierzącym w nieprawe anielskie związki z kobietami, musiało być tych wierzących niemało. Często na przykład przypisywano aniołom „materię etery­ czną", zbudowaną z cząstek mniej gęstych niż ludzkie ciało. Już dwa wieki przed Augustynem o anielskiej cielesności w sposób jednoznaczny mówił Tertulian, aczkolwiek przy­ znawał równocześnie, że ciało to jest dla ludzkiego oka niewidzialne. Jan Kasjan uważał, że - choć aniołowie nie są bytami wcielonymi - to przecież, podobnie jak ludzka dusza, obdarzeni są pewną subtelną odmianą ciała. Podobnie sądził Jan Duns Szkot, według którego zbudowani są oni z „materii duchowej" - substancji, która dla ludzkiej percepcji jest co prawda niematerialna i bezcielesna, niemniej jednak, w poró­ wnaniu z doskonałą duchowością Boga, posiada pewną gęstość. Współczesny Kasjanowi św. Fulgencjusz, biskup z Afryki Północnej, wierzył, że dobre anioły mają ciało z ognia, a złe - z powietrza. Św. Tomasz sądził z kolei, że aniołowie są czystymi duchami („samym intelektem"), które jednak swobodnie przybierać mogą kształty cielesne - a nawet jeść (tak, jak jadły z Abrahamem pod dębami Mamre). Podobnie jadły, a nawet defekowały i uprawiały seks zmys­ łowe anioły Johna Miltona; choć także i on uważał, że ciało aniołów jest na tyle subtelne, że oglądać je mogą jedynie oczy jasnowidzów. Natomiast Emanuel Swedenborg zupełnie już zdecydowanie wierzył w istnienie materialnej, anielskiej natury. Według Swedenborga bowiem anioły to ludzie w naj­ doskonalszej postaci, a w centrum jego angelologicznej doktryny znajduje się, jak to określał Czesław Miłosz, „aniel- �ska seksualność". Aniołowie Swedenborga żyją w niebiosach życiem ziemskim, doczesnym: są barwnie ubrani, żenią się między sobą, mają domy i ogrody analogiczne do ziemskich, tyle że piękniejsze i doskonalsze. Był wszak Swedenborg spadkobiercą myśli średniowiecznej, która, wzorując się na myśli platońskiej, wyznawała zasadę: „jak na górze, tak i na dole"; zasadę, która - jak uważał Swedenborg - jest niepełna, dopóki nie zostanie odwrócona. Zatem „jak na dole, tak i na górze". Górny i dolny świat wzajemnie ze sobą korespondują. Teraz jesteśmy już blisko współczesnej popularnej angelologicznej wrażliwości. Bo oto, po paru wiekach wygnania z religijnej wyobraźni, zapomniany przez człowieka, opusz­ czony przez Boga i upadłych braci, anioł powrócił. Powrócił w sztuce, filmie i literaturze pięknej. Powrócił w kulturze wysokiej i niskiej (masowej, popularnej), co w tej ostatniej objawiło się zwłaszcza poprzez rozkwit specyficznego angelologicznego piśmiennictwa, stanowiącego dzisiejszy swoi­ sty ekwiwalent dawnej ludowej literatury religijnej. Tak jak i tam, znajdujemy tutaj relacje ze spotkań z aniołami (na wzór opisów doznań mistycznych i obcowania ze zjawiskami cudownymi) i дыдл teologiczne spekulacje. „W takim stopniu, w jakim aniołowie wy wędrowali z życia Kościoła, powracają oni, jak się zdaje, przez tylne drzwi pojętej w najszerszym sensie, zainteresowanej religią opinii publicz­ nej"" - zauważył niemiecki teolog Karl Nientiedt. Tysiące ludzi widziało lub stale widuje anioły i tysiące ludzi pragnie 0 tych spotkaniach opowiadać innym. Powstają „anielskie" książki i pisma oraz liczne, zajmujące się nimi, instytucje. W książce Лш'сМЙ drog; Joan Wester Anderson sumuje to tak: ,Дт więcej czytałam, tym bardziej nabierałam pewności, że anioły nie są gatunkiem wymarłym, lecz nadal przynależą do świata ludzi. Miasta, przedsiębiorstwa lotnicze i organizacje charytatywne nadal noszą imiona aniołów. Członkowie ulicz­ nych patroli, zwanych Aniołami Stróżami, mają na koszulkach emblematy przedstawiające oko, skrzydła i tarczę, co według ich założyciela i szefa (...) symbolizuje: 'anielską ochronę zaoferowaną każdemu, nawet tym, którzy nie chcą, byśmy ich osłaniali'. W Ameryce istnieje Angel Collectors Club, narodo­ we zgromadzenie ludzi kochających anioły, z własną gazetką 1 corocznym zjazdem. W Tusco działa sklepik z rzeczami dla dzieci o nazwie Anielskie Nici. W Cleveland mamy żłobek Dnia Aniołów w Niebie. Dom mieszkającego w Toronto Tollera Cranstona pełen jest obrazów aniołów, misternych układanek i innej niebiańskiej sztuki; ten sześciokrotny kana­ dyjski mistrz w jeździe figurowej na lodzie lubi anioły, ponieważ 'nie dotyczy ich siła grawitacji'." Wystarczy, choć moglibyśmy cytować jeszcze bardzo długo. Według autora książki W pojzw&iwam'w oniofdw," Davida Connolly, wierzy w nie połowa mieszkańców Stanów Zjednoczonych, w tym trzy czwarte populacji nastolatków. Podobne dane podawał w 1993 roku magazyn „Time"."' W obliczu takiej sytuacji, którą nazwać by można prawdziwą anielską inwazją, powstała nawet w Ameryce, założona przez autorkę wielu poświęconych aniołom książek, Eileen E . Freeman, Sieć na Rzecz Obserwacji Aniołów, tropiąca ich ślady, zbierająca świadectwa istnienia. Tak oto, po paru wiekach, zemścił się człowiek na swym niebiańskim opieku­ nie: niegdyś, w średniowieczu, przytłoczony ciężarem po­ dwójnej hierarchii - ziemskiej i anielskiej, schwytany, jak pisał Jacques le Goff, w „oczka anielskiej sieci" dzisiaj sam w sieć chwyta anioły. DRUGI UPADEK ANIOŁA Jeszcze Wenders widzi swoje anioły w postaci berlińskich bezrobotnych - niepotrzebnych, marginalnych. Bo jeszcze u Wendersa ludzka samotność - samotność chłopca, który nie bawi się z kolegami, i kobiety w metrze, samotność samobój­ cy i Marion, kiedy z przypiętymi do pleców anielskimi skrzydłami siedzi za cyrkowym wozem, i nawet, kiedy jest wśród ludzi - nie wynika z obojętności aniołów, lecz z ludzkiego zapomnienia o nich, zagubienia świętości. Wendersowskie anioły są równie samotne jak człowiek, należą jednak równocześnie do ostatnich z gatunku zapom­ nianych. W jakiś przedziwny sposób współczesna popularna kultura przywraca to, co - jak sądził Jerzy Nowosielski - bezpowrotnie i ze szczętem wyrugował protestantyzm: wiarę w ingerencję anioła w empiryczną egzystencję człowie­ ka. Anioł na powrót stał się jego codziennym towarzyszem. Ten Nowy Anioł (jak go, za Rilkem, nazywa Walter Ben­ jamin) to dzisiaj anonimowy mieszkaniec wielkiego miasta, bardziej powiernik ludzi niż wysłaniec bogów. Przybywa z kręgu światła, daleki jest jednak od obrazu „straszliwych", groźnych aniołów Rilkego, bliższy natomiast - pozostając w kręgu jego poetyki - temu jednemu z Promieniejących, który „stanął u prostych wrót domu, w na wpół podróżnym stroju i już nie budzący grozy: młodzieniec wobec młodzieńca, co się przyglądał ciekawie'"* Bo ten Nowy Anioł, ludzki i współczujący, jest ciekawy świata i człowieka. Wszak przeczuwa, jest wręcz pewien, że „Byt ziemski jest wspaniały". Być może nawet zazdrości swoim dawno upadłym braciom tej jednej, godnej poza­ zdroszczenia chwili, nim na zawsze zamknięci zostali w kręgu ciemności. Może zresztą zazdrości im i tego. Sam również chce upaść i swym upadkiem towarzyszyć upadkowi człowie­ ka; chce zejść jak najniżej, chce cały zanurzyć się w ziemskim, fizycznym bycie. Cóż takiego kryje się w upadłym aniele, że od wieków jest on ulubionym bohaterem, apokryficznych zwłaszcza opowie­ ści?... Dzisiejsze popularne angelologiczne wybrażenia od­ twarzają w istocie tę samą starą, apokryficzną opowieść 0 buncie i upadku aniołów. To znamienne i nieprzypadkowe, ze zarówno bohaterowie książek Connolly'ego, Freeman, Wester Anderson, Bumham 1 innych, jak i sami autorzy spotykają anioły wyłącznie w codziennych, najzwyklejszych miejscach. W samochodo­ wym warsztacie, gdy, niewidzialni, pomagają mechanikom i w ciemnym parku, gdzie odstraszają od samotnej kobiety gwałciciela. Przy chorym dziecku w szpitalu i przy mordercy w więzieniu. W hotelu i w burdelu. Na autostradzie i w zaka­ zanej dzielnicy, gdzie w niebieskich uniformach, z bronią w ręku pomagają policji w nalocie na siedzibę gangu handlującego narkotykami. U Wendersa także nieprzypadkiem spragniony wcielenia Damiel zatrzymuje się przy prostytutce, liczącej pieniądze w brudnym berlińskim zaułku. Nie pierwszy to i nie ostatni raz właśnie w postaci prostytutki odezwała się stara opowieść o aniołach, które upadły z miłości do ziemskich kobiet; z których pożądania córek ludzkich rodzi się wszelka nieprawość. W symbolicznej figurze prostytutki upadek anioła znalazł swoje spełnienie. Esencja kobiecości łączy się tu z esencją grzeszności - ale i z esencją ziemskiego życia. Mówi o tym na przykład nim Kartta Shea Rubena ZoM/cy ирддТусл длю&Щ w którym psychopatyczny mor­ derca (a zarazem policjant) w imię owari religijnej idei (manii) czystości w okrutny sposób zabija ulicznice; albo też ЛлЫ w czerwiem' Williama Dupreya. Ladacznice są tu jasne, czyste, szlachetne; rzeczywiście przypominają anioły. Nie �przypadkiem tych dwoje - Rilke'owska para „Anioł i lalka" - wzajemnie do siebie lgnie. A skoro znowu pojawił się w naszych rozważaniach angelolog Rilke, dodajmy jeszcze i to, że w V77 Ekg;i дшле/АЬ'е/ przy pomocy tego samego wątku sławi on przed Aniołem cudowność ludzkiego świata: „Byt ziemski jest wspaniały. Wiedziałyście o rym, dziew­ częta/wy nawet, na pozór w niedoli, w grzęzawisku - w najgorszych/ulicach miasta, całe we wrzodach albo wyrzucone/na śmietnik. Bo każdej z was była dana tylko/ jedna godzina, może nie cała, miarą czasu niewymierzalna,/między dwiema chwilami, gdy każda z was miała/ własne istnienie. Wszystko. (...)"" Bo dzisiejsze anioły, anioły kultury popularnej, także towarzyszą człowiekowi w jego codzienności i święcie. Niechętne miejscom eksponowanym, zarezerwowanym dla kultury wysokiej, pojawiają się wśród zwykłych ludzi w sak­ ralnej przestrzeni kultury plebejskiej, masowej: na koncertach i zawodach, w kawiarni i dyskotece. Na ulicy i w ogrodzie zoologicznym. W miejscach grzesznych, w sposób szczegól­ ny naznaczonych życiem, zarazem czystych i nieczystych, trochę świętych, a trochę przeklętych. Niegdyś lubiły hałaś­ liwe, miejskie place Rilkego, na których „wiruje i wre po brzegi jarmark./(Huśtawki swobody! Nurkowie, kuglarze zacietrzewienialñ wystrojonego szczęścia strzelnica z figurami),/gdzie tarcze blaszane dygocząc brzęczą"™, place „z ogromną widownią"^, potem zaś spotykano je - na przykład u Chagalla, Wendersa, czy w inspirowanej malarstwem Toulouse-Lautreca powieści Angeli Carter^ - w cyrku. Bo w cyrku właśnie odnalazł anioł, w postaci klowna i linoskocz­ ka, swoje ironiczne, ziemskie wcielenie. W wizerunku Marion u Wendersa jej anielskość wyrażona została exp/'C'^- Strój jej zdobny jest piórami, „lataj, przecież jesteś aniołem", wołają towarzysze. Obdarzoną anielskimi skrzydłami akrobatkę Fevvers z Wieczorów cyrtowycm Carter nazywają w Paryżu Angielskim Aniołem. A swoją książkę, poświęconą poetom-symbolistom (to oni przede wszystkim podtrzymywali sym­ boliczną tożsamość anioła i klowna), Wallace Fowlie nie bez powodu nazwał właśnie Cfownj длд"Ал#ек. „Klown - pisze, powołując się na Gastona Bachelarda, Alfred Simon - jest aniołem pozbawionym skrzydeł, aniołem, któremu nie braku­ je niczego poza skrzydłami." % CIELESNE SACRUM „Pasjonująca może się okazać obserwacja wyobrażeń niepoznawalnego Boga, stanowiącego centrum wszechświa­ ta, wypromieniowującego wibracje myśli, które zmieniają się w światło, potem w ciepło, aż w końcu, będąc już daleko od źródła, przechodzą w materię"^ - powiedział, w rozmowie z Rexem Hauckiem, amerykański pisarz i malarz Malcolm Godwin. Nie mylił się Umberto Eco sądząc, że współczesne sacrum podlega procesowi bezwzględnej materializacji. Para­ frazując włoskiego semiotyka możemy więc powiedzieć, że skoro to, co nadprzyrodzone, przybrać może jedynie kształt fizyczny, podobny los spotka również anioły.* Dzisiejsza angelologia mierzy się z kwestią form istnienia aniołów i z ich cielesnością równie uporczywie, jak niegdysiejsza teologia i filozofia; wierzenia dotyczące aniołów rzeczywiście zdra­ dzają wyraźne ślady dawnej apokryficznej wiary w ich dwoistą, nie tylko duchową, ale i cielesną naturę. W jakimś sensie jest to również relikt po właściwym myśli ludowej sensualizmie. „Potem ujrzałem anioła, zstępującego z nieba, który miał klucz od Czeluści i wielki łańcuch w ręce. I pochwycił smoka, Węża starodawnego, którym jest diabeł i szatan, i związał go na tysiąc lat. I wtrącił go do Czeluści..." - tymi słowami z Apokalipsy św. Jana mógłby kończyć się film Alana Smithee Gmew an;o&fw, w którym anioł przybywa na odsiecz ludziom, bezbronnym wobec potęgi szatana. Ów filmowy anioł jednoczy w swojej postaci wszelkie ikonograficzne konwencje, z jakich korzysta wyobraźnia popularna, by przywoływać dzisiaj zjawiska cudowne. Początkowo ukazuje się nam na sposób symboliczny, jako spływająca z nieba błyskawica, płomień, jaśniejące oślepiający blaskiem światło, które łączy w sobie pochodzenie boskie (biblijne) z kosmicz­ nym (w wersji science fiction); wkrótce zaś potem wykształca się z tego światła, wymodelowana zgodnie z tradycyjną angelologiczną konwencją realistyczną, postać urodziwego młodzieńca w złotej szacie, ze złotymi skrzydłami i złotymi włosami: Archanioł Michał z obrazów Bartoloméo Bermejo lub Bernardino Zenale. Nawiasem mówiąc, filmowy szatan także przywodzi na myśl diabła z obrazu tego ostatniego. Nietoperze skrzydła, jakimi obdarzona jest ta groteskowa, szkaradna postać, przypominają ojej anielskiej proweniencji, 0 anielskiej przeszłości z czasów przed upadkiem. Nawet jednak i te kulturowe, ikonograficzne przywołania nie wyczerpują wszystkich symbolicznych, zmierzających ku cielesności sensów postaci współczesnego posłańca. Jawi się bowiem jeszcze jedna, ciekawa zbieżność, na którą zwrócił uwagę Malcolm Godwin. „Zasługę zdumiewającego wzrostu popularności aniołów w dzisiejszym świecie - twierdzi Godwin - można po części przypisać amerykańskim superbohaterom. Superman, Człowiek-Pająk, Kapitan America 1 inni przedstawiciele tego gatunku zdecydowanie mają w sobie coś anielskiego. Wszyscy oni niezłomnie trwają po stronie dobra. Faktycznie są współczesnymi odpowiednikami trzynastowiecznych aniołów z kościelnych fresków. Obrazy te noszą zresztą pewne podobieństwo do komiksów. Nasi superbohaterowie spełniają też ściśle anielskie funkcje: bronią słabszych, stoją na straży prawa."** Wszakże współczesny anioł nie zawsze przyjmuje postać równie imponującą jak postać Supermana, dzisiejszego Ar­ chanioła. Ostatnio często pojawia się jako o wiele skromniej­ szy anioł stróż. W amerykańskiej pop-kulturze obserwuje się wyraźny renesans tej postaci (której rodowód sięga średnio­ wiecza i która zawsze cieszyła się niezwykłą popularnością, niezależnie od tego, że Kościół nigdy nie ogłosił nauki o stróżach w formie oficjalnego dogmatu). W filmie Williama Deara Rezerwowy длМ jfrdz' chłopiec prosi Boga o to, by otoczył opieką i obdarzył zwycięstwem jego ulubioną, acz niefortunną drużynę baseballową, występującą pod nazwą Aniołowie. I Bóg wysłuchuje dziecięcej modlitwy i zsyła zawodnikom ich anioły, widzialne tylko dla chłopca. Te anioły to zwiewne eteryczne kobiece postacie w bieli, jakby wyjęte z obrazów Fra Angelica, podczas gdy anioł stróż chłopca - choć także obdarzony skrzydłami - przypomina na wskroś ziemskiego mężczyznę w baseballowej czapeczce. Na imię ma A l . Aniołowie stróże czuwają w trakcie meczu nie tylko nad ciałem, ale - zgodnie z religijną tradycją - przede wszystkim nad duszami sportowców. „Czuwamy, cały czas czuwamy", powie do chłopca Al (przypomnijmy, że Czuwają­ cymi, Obserwującymi nazywała anioły literatura apokryficz­ na). Filmowe anioły obdarzają podopiecznych nadprzyrodzo­ ną zręcznością, ale też całkiem ludzką szlachetnością i wraż­ liwością. Anielski wpływ sprawi, że wkrótce nastąpi swoiste przebóstwienie człowieka, że z niego samego wyzwolony zostanie anioł. Anioły mogą pojawiać się jako „czuła obecność", „niewi- �dzialna interwencja", „czysta światłość", ale także jako „mężczyzna w trzyczęściowym garniturze z teczką, lub kierowca ciężarówki lub kobieta w stroju kelnerki albo pilot samolotu. To nie ma znaczenia, jaki jest ich wygląd - zawsze możemy wyczuć aurę pokoju wokół aniołów"" - pisała K. Martin-Kuri. W przypadku Jean Hannan Ondracek z Oma­ ha angelofania przyjęła formę spotkania z ratownikiem, który ocalił jej życie, gdy, wyczerpana, nie mogła dopłynąć do brzegu/** W przypadku ojca Antoniego Zimmermana - było to cudowne spotkanie z chińskim rikszarzem.^ Rodzinie Billa udało się sfotografować „postać ubranego w biel anioła, który stoi czuwając nad siedzącą przy ognisku rodziną".* Widzialny zaś dla wszystkich poza samą Myrą jej anioł stróż „w swym eleganckim, białym garniturze wydawał się wielki jak dąb'V „Anioły widzę w różnych postaciach. Widuję je, kiedy przybierają postać męską lub żeńską - wyznaje Jane Howard. - Widzę je w postaci energii - jak fale, efekt falowania różnych kolorów energii, gdy w ten sposób chcą dać o sobie znać. Tak czy inaczej, rzeczywiście widzę je tak wyraźnie jak ludzi (...) Dla mnie są oczywiste i praw­ dziwe jak istoty ludzkie. Było tyle wspaniałych zdarzeń, na przykład kiedy robiłam przegląd samochodu i ujrzałam mojego anioła stróża, który właśnie siedział tam w materialnej postaci"..Л Jakie to bliskie ludowej teologii, dla której żadnych wątpliwości nie zdawała się budzić cielesna natura Jezusa, Marii czy też świętych, pojawiających się na polach i wiejskich drogach. Cuda, jakich dokonywali ci ludowi rozdawcy łask i pocieszyciele, dotyczyły - niczym cuda dokonywane dziś przez anioły - materialnej, bliskiej wiernym rzeczywistości.* Także w filmie Лгтш'д Boga Gregory Widena aniołowie są bytami wcielonymi, choć ich postaci nawiązują do różnych poetyk. Dobry, jasnowłosy Szymon przypomina trochę anioły Wendersa - mężczyzn w długich płaszczach, z kitką włosów na karku. Czarno ubrany, elegancki, o cudzoziemskim wy­ glądzie Gabriel - biesa z ludowej tradycji. Jego adiutant zaś, Uziel - przybysza z kosmosu w popularnych filmach science fiction. Pod względem składu krwi powinien być on martwym płodem, pod względem budowy kości - noworodkiem. Do tego nie ma oczu i jest hermafrodytą. Czy można się dziwić, że stanowi dla naukowców nieodgadniona zagadkę? ANIOŁOWIE I KOSMICI Współczesne wyobrażenia, dotyczące natury aniołów, do poetyki science fiction odwołują się zadziwiająco często. W ludzko-niebiańskiej istocie aniołów niebiańskość przyj­ muje nowy, zaskakujący kształt. Nie dogmaty teologów, lecz ludowe wyobrażenia o kosmosie stanowią o wigorze religii, uważa Czesław Miłosz. „Zstąpienie i wniebowstąpienie są dwoma jej przestrzennymi biegunami, bez których zmienia się w czystą duchowość, pozbawioną jakiegokolwiek uchwy­ tu za wyobrażalne (...)."^ Lecz, wbrew temu, co sądzi Miłosz, nieprawdą jest, że choć wiemi składają ręce do modlitwy i patrzą do góry, góry już nie ma, że nastąpił rozpad hierarchicznej sakralnej przestrzeni. Stało się tylko to, że sacrum pomieszało się z nauką i nagle objawiony kosmos astrofizyków stał się jednym z niebiosami z religijnych wyobrażeń. Bo choć tłumaczą dzisiejsi teologowie, że „Wnie­ bowstąpienie Chrystusa to nie lot w kosmos"", współczesne popularne wyobrażenia tam właśnie umieszczają siedzibę Boga i cherubinów. W swojej /Гл'^&е amofów Sophy Bumham przytacza znamienną historię (zacytujemy ją niemal w całości, gdyż ma wartość etnograficznego świadectwa) o „sześciu rosyjskich kosmonautach (ateistach oczywiście), którzy w przestrzeni pozaziemskiej dwukrotnie widzieli grupę aniołów o skrzydłach wielkości jumbo jeta! (...) Trzej kosmonauci: Władimir Sołowiew, Oleg Atkow i Leonid Kizim przeprowadzali eksperyment medyczny, gdy nagle zostali oślepieni przez wspaniałą, pomarańczową po­ światę. Kiedy ich oczy przywykły do tego światła, ujrzeli 'siedemogromnych postaci mających ludzkie kształty, ale ze skrzydłami oraz z podobnymi mgiełce aureolami, niczym na klasycznych obrazach przedstawiających anioły. Wyglądały, jakby mierzyły setki stóp wzrostu, a rozpiętość ich skrzydeł porównywalna była z parametrami pasażerskiego odrzutow­ ca'. Twarze, ozdobione uśmiechami cherubinów, miały okrągłe i wszystkie były identyczne. Grupa aniołów towa­ rzyszyła kosmicznej kapsule przez prawie dziesięć minut, a potem zniknęła. Jednak dwanaście dni później wszystkie anioły wróciły i tym razem widziało je jeszcze trzech uczonych. -Byliśmy dosłownie oszołomieni - powiedziała Swietłana Sawitskaja, kobieta-kosmonauta. - Wokół płonęło intensyw­ ne pomarańczowe światło, przez które widzieliśmy postaci siedmiu aniołów uśmiechających się tak, jak gdyby miały jakąś wspólną tajemnicę."* Kosmonauci i aniołowie (nawiasem mówiąc opisana tu historia jest tylko prostym odwróceniem słynnego oświad­ czenia Jurija Gagarina, że Boga w kosmosie nie widział...), którzy pojawiają się tam, gdzie spodziewano się raczej zobaczyć nieznane gwiazdy lub kosmitów... Malcolm Godwin wytłumaczyłby owo niebiańskie spotkanie tak: „Ludzie de­ speracko poszukują jakiegoś znaku. Anioły zaś są posłańcami, przynoszącymi nam, ludziom, przesłanie od Boga. Kosmici też przekazują nam pouczenia, na przykład, że powinniśmy żyć spokojniej, bo inaczej nasza planeta zginie, albo że zaszwankuje nasz ekosystem, albo jeszcze coś gorszego. Tego rodzaju ostrzeżenia. Jeżeli obecnie coraz częściej słyszy się o spotkaniach z aniołami, może właśnie dowodzi to prób zrównoważenia braku duchowości, braku magii w naszym świecie."" NIEBIOSA PENETROWANE PRZEZ NAUKĘ Aniołowie i kosmici utożsamieni więc zostali w masowej wyobraźni, a wraz z nimi utożsamione zostały tradycyjne religijne niebiosa i niezmierzone przestrzenie kosmosu, który­ mi karmią się obrazy science fiction. Toteż nic dziwnego, że - zastanawiając się nad tym, jak wygląda „naturalne środowis­ ko aniołów" - Eileen E. Freeman pisze: „Można to nazwać niebem, równoległym wszechświatem lub w jakikolwiek inny sposób".* Według Salwadora Dali to Bóg jest być może tą substancją, której poszukuje fizyka atomowa, a podstawowymi formami anielskiej energii są protony i neutrony; właśnie dzięki tej anielskiej energii wniebowzięta została Matka Boska. „Dlaczego anioły malowane są ze skrzydłami?" - pyta Rex Hauck. „Według mnie - odpowiada Martin Kuri - anioły pojawiają się jako istoty świetliste. Ale mogą one pojawiać się w otoczce pola energetycznego, które my odbieramy jako skrzydła."3* Śwątłość i energia; byty subtelne i byty fizyczne - jak trudno je dzisiaj od siebie odróżnić. Niebiosa pop­ kultury stały się przestrzenią penetrowaną przez naukę, a zamieszkujące je subtelne byty porównywane zostają do różnych form nie zbadanego jeszcze kosmicznego życia. Jedną z takich, nie poznanych jeszcze form, może być - jak przypuszcza Freeman - właśnie anioł. „Istnieje jednak zys­ kująca ostatnio na popularności teoria, która utrzymuje, że anioły żyją w tym samym fizycznym wszechświecie co my, lecz ich ciała, niezależnie od tego, jak wyglądają, są dla nas Д7 �niewidoczne. Taka teoria nie byłaby możliwa w zamierzch­ łych czasach. Jeszcze do niedawna w wielu zakątkach świata wiarę w istnienie fizycznych ciał, które są niewidoczne, uznano by za herezję.""" Aniołowie porównani zostają do mikroskopijnych zarazków tyfusu i dżumy, do atomów i budujących je jeszcze drobniejszych cząstek. „Teoria mó­ wiąca, że anioły są częścią naszego kosmosu, choć ich nie widzimy, ponieważ ich ciała różnią się od naszych, wydaje mi się najbardziej prawdopodobna. Dlaczego mielibyśmy być najbardziej zaawansowanymi w rozwoju istotami? Dlaczego nie mielibyśmy dzielić tego kawałka wszechświata z innymi inteligentnymi istotami? Uznajemy, że istnieją formy życia, których nie możemy zobaczyć. Dlaczego anioły nie miałyby być inną formą życia w naturze - starszą, mądrzejszą i bardziej kochającą?'"" - pyta Eileen E . Freeman. Wypatrujemy dzisiaj aniołów z równą nadzieją, jak Mars­ jan czy UFO. Stare wierzenia w ciało z ognia bądź popiołu zastąpione zostały wierzeniami w kosmiczny charakter mate­ rii anielskich postaci. Współcześni badacze aniołów widzą często w swych teoriach kontynuację dawnych wizji i w nich właśnie szukają potwierdzenia dla swoich angelologicznych hipotez. Freeman mówi o tym wprost: „Skoro anioły są istotami ze światła i sługami światła, przypuśćmy, że porusza­ ją się także z prędkością światła. Taka koncepcja pojawia się już w czasach biblijnych. U Daniela (9:21) Gabriel przychodzi do proroka spowity w szybkie światło w czasie wieczornej ofiary. Taże u Daniela (14:33) prorok Habakkuk zostaje przeniesiony z Judei do Babilonu z szybkością wiatru, zaś psalm 104 odnotowuje: 'Twoje anioły pójdą przed Tobą jak wiatr'.'"" Możliwe, że, podobni do zabawek typu ..transformer", są aniołowie zbudowani z płynnej energii, „której nasze zmysły, radary i inna aparatura nie są w stanie zidentyfikować".'" Lub też mają normalne ciała, tyle że istniejące jedynie „w widmie światła, którego nie odbieramy".* „Możliwe, że ciało anioła widzialne jest w paśmie ultrafioletowym lub podczerwonym. Może są one tak małe, że nie bylibyśmy ich w stanie dostrzec za pomocą najczulszego mikroskopu. Albo tak ogromne, iż wszyscy mieszkańcy Ziemi zmieściliby się na czubku ich małego palca. Nie wiadomo. Mogą też po prostu zmieniać zarys swej postaci w zależności od sytuacji.""^ „Możliwe też, że anioły mają jakiś rodzaj ciała, lecz poruszają się za szybko, abyśmy mogli je zobaczyć. Pamiętam scenę z filmu Ляг 7re&, w której załoga Enferprüe nie mogła porozumieć się z miesz­ kańcami pewnej planety, ponieważ poruszali się oni tak szybko, że ludzkie oczy nie mogły za nimi nadążyć.""* „Być może ciała aniołów są zupełnie przezroczyste. Istnieją na ziemi stworzenia, które mają przezroczyste ciała lub tylko ich części"/" Może wreszcie ich ciała są bardziej rozrzedzone od naszych... Możliwości mnożą się niczym hipotezy astro­ nomów. Co stwarza nam - zgodnie z ludową wiarą w magicz­ ną moc nauki - możliwość ujęcia tego niebiańskiego kosmosu (bądź też kosmicznych niebios) w scjentystyczne ramy i zbadania, za pomocą odpowiedniej aparatury, tej duchowo-kosmicznej materii nawet w stanie największego jej roz­ rzedzenia, na poziomie bytów najsubtelniejszych. A wówczas... kto wie? Może się jeszcze okazać, że „Droga Mleczna jest kompozycją sztywnych, zamrożonych i ostatecz­ nie zawieszonych w doskonałej nieruchomości aniołów"... PRZYPISY ' Cz. Miłosz, О олюЬсл, w: H. Oleschko, Aniofów dystremy Щ Kalwaria Zebrzydowska 1996, s. 178 ' P. L . Berger, Л Лытоиг of Ллд«Ь. Modem Socigfy and 1ле JWiscovfry о/1л« ЛыргглдГига/, London 1971, s. 118 ' Por. np. U. Eco, PodziMwu bogowie, przel. J. Ugniewska, w: Лглио/ogia zycio codzif/wifgo. Warszawa 1996, s. 109, czy rozmowę 0 aniołach z o. J. A. Kłoczowskim, „Tygodnik Powszechny" nr 39/1996 * Por. H. Oleschko, op. cit., s. 109 ' Ch. Fort, Kjiggo rzeczy wylWf (уел, И)?ппюи&гше do io/gmmcy, przeł. Z. Kubasiak, Łódź 1994, s. 161 ^ G. van der Leeuw, FfnomfWogm Migu, Warszawa 1978, przeł. j . Prokopiuk, s. 186 ' Tamże. * O pif Wg, łprowocfi оЛдксглусл i ргоЮШлгугтк. Kozmowo z Уеrzym /Vowoawbiüm, „Pielgrzym Polski" nr 516/517, 1982, s. 40 " Por. G . Durand, Wyobraźnia лутпеокеггщ Warszawa 1986, przeł. C. Rowiński, s. 49 R. M. Rilke, Drugo, e/egio daww/abi, w:Роггуг, Wybrał, przełożył 1 posłowiem opatrzył M. Jastrun, Kraków 1987, s. 191 " Por. H. Oleschko. op. cit., s. 57 '2 Tamże. ^ Cyt. za: ks. 1. Bokwa, Spór о ол Wów, czyh fzonja crirzg/ci/orkfwo, „Przegląd Powszechny" 11/891, 1995, s. 161 " J. Wester Anderson, ЛлкЬЬг drogi. Prawdziwe лиЮпг о доУсюсл z Л1«6ю1, przeł. M. Trzebiatowski, Gdańsk 1994, s. 21 " Por. D. Connolly, W poMwbwowu ovüofdw, przeł. M. Hądzlik-Margańska, Bydgoszcz 1994, s. 128 " Por. ks. I. Bokwa, op. cit., s. 161 " Por. J. le Goff, ЛГы/lwro ir«ohiowi«cz7i«/ Europy, przeł. H. Szumańska-Grossowa, Warszawa 1994, s. 173 " R. M. Rilke, Drwgo..., w: op. cit., s. 191 " R. M. Rilke, Siódma «kgia dwinf/cbi, w: op. cit., s. 221 ™ R. M. Rilke. Dzie.fiqfa «kgio duwf/abz, w: op. cit., s. 237 ^ Por. tamże, Pio/o efegio duwr/ato, s. 213 " Por. A. Carter, Wieczory cyrkowe, przeł. Z. Uhrynowska-Hanasz, Warszawa 1993 * A. Simon, Ło риыим d « c W r u . Lyon 1988, s. 271 " Por. R. Hauck, Aniofy - fq/«nvHczy po.fWcy, przeł. A. Dunajska, T. Michalski, Warszawa 1995, s. 144 ^ Por. U. Eco, Podróż do лфггггоко^о. przeł. J. Ugniewska, w: op. cit., s. 71 * Por. R. Hauck, op. cit., s. 145 " Tamże, s. 160 ™ Por. J. Wester Anderson, op. cit., s. 49 » Tamże, s. 58 ™ Tamże, s. 73 " Tamże, s. 62 " D. Connolly, op. cit., s. 150 " Pisał o tym np. S. Czarnowski, f zdfwro r*/igi/no wig/dbfgo /udu po/ab«go, w: Wytorpwn joc/o/ogiczMycri, Warszawa 1982, s. 383. Rację ma Czesław Miłosz (МеМ/кусгло pauzo, Kraków 1989, s. 61), gdy pisze, ze „Przewrót w pojęciach o kosmosie, zaczynający się od Kopernika, sprawił, że utrzymać zmysłowość bóstwa było coraz trudniej", nie jest jednak prawdą, że owa zmysłowość została bezpowrotnie utracona - szczególnie w wyobraźni ludowej. " Cz. Miłosz. МгИ/кусгпд..., op. cit., s. 61 " Por. H. Küng, Życie wieczne/, przeł. T. Zatorski, Kraków 1993. s. 187. Notabene Küng wpisuje się w istocie w nurt tak myślących, biorąc takie sugestie poważnie i wyszukując w Piśmie Świętym argumenty przeciwko nim. * S. Burnham, X « { g o oniofów. ^ozwożdruo о олЫосл wczoro/' i dz/f oroz оШелгусгле opowie¿ci o fym, w / а й ł p o ł d t wplywo/ą ло noizf życie, przeł. D. Chojnacka i M P . Jabłoński, Warszawa 1996, s. 27 " R. Hauck, op. cit., s. 159 " E . E . Freeman, Wybroni przez oniofy, przel. M. Zająkała, Bydgoszcz 1994, $. 50 * R. Hauck, op. cit, s. 159 *" E . E . Freeman, op. cit., s. 51 " Tamże. « Tamże, s. 52 " Tamże. " Tamże, s. 53 ^ R. Hauck, op. cit., s. 131 ^ E E . Freeman, op. cit., s. 52 " Tamże, s. 54 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7354f82e27f8f62bceb168de6fc5ed55.pdf 0ddbeb47c8bd8bd48dd3914f2a9516ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2643 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2458 Title A name given to the resource Anioły Jonathana Carrolla / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.218-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anioły Jonathana Carrolla Monika Sznajderman „Każdy anioł przeraża. Lecz, biada m i , dla was zaśpiewam, o was, nieomal zabójcze ptaki duszy, wiedzący o was. Gdzież są dni Tobiasza, gdy jeden z Promieniejących stanął u prostych wrót domu, w na wpół podróżnym stroju i j u ż nie budzący grozy; (młodzieniec wobec młodzieńca, co się przyglądał ciekawie). Gdyby teraz archanioł, straszliwy, wyszedłszy zza gwiazd o krok tylko ku naszej zniżył się stronie, wniebo- wzbitc zabiłoby nas własne serce. Kto jesteście?" (Rilke, Drwga E/egm dwme/j&a) „Nic nie jest takie, jak człowiek się spodziewa. Nawet anioły! Myślałbyś, że będą miały odrobinę klasy. Niekoniecznie skrzydła i harfy, ale przynajmniej będą dobrze wychowane i nieszkodliwe. A co dostajesz? Gówniarzy na wyścigówkach, którzy nie wiedzą, kiedy trzymać gębę na kłódkę! (...) ' B ó g jest przebiegły, ale nie okrutny'. Zgadzasz się z tym teraz, Weber? W ostatnim, najostatniejszym momencie, gdy możesz jeszcze zawrócić, B ó g wysyła swoje legiony, aby cię ostrzec, tylko ż e są to małoletnie łobuziaki na pomarańczowych rowerach! Dzisiejsza wersja latających małp z CzarWzff/a z Jbawy Oz." (Carroll, We współczesnej literaturze również pojawiają się dwa rodzaje aniołów, które, podobne do „przerażających anio­ łów", „nieomal zabójczych ptaków duszy" Rilkego, zapom­ niały już o „dniach Tobiasza", niewiele też mają wspólnego z oleodrukowym wizerunkiem eterycznej, niosącej dobro istoty z aureolą. Pierwszym z nich jest Anioł Śmierci, drugim - Anioł Zagłady. Oba te wyobrażenia odnalazłam u amery­ kańskiego pisarza Jonathana Carrolla, którego cała twórczość przeniknięta jest sakralnością, przykrojoną na miarę współ­ czesnej pop-kultury. W Dz/fckw лд лк?6к? spotykamy postać anielicy Pinsleepe. „Pewna stara żydowska legenda mówi, że dziecko w łonie matki zna wszystkie tajemnice wszechświata. Ale kiedy się rodzi, anioł dotyka jego ust i odbiera mu pamięć. Według Wyatta Leonarda, Phil wierzył przed śmiercią, że na nowo odkrył te tajemnice, ale nie w swoim wnętrzu - zdradzi­ ła mu je anielica Pinsleepe" - pisze Carroll. Kim jest, skąd w życiu bohaterów książki wzięła się Pinsleepe? W trakcie rozmyślań o Pinsleepe przypomniała mi się piękna metaforyczna opowieść o Aniele Śmierci, zaczerp­ nięta od Szestowa. Za Cezarym Wodzińskim przytaczam ją w całości: „W pewnej starej mądrej księdze powiedziano: jeżeli ktoś chce wiedzieć, co było i co będzie, co jest pod ziemią i co jest nad niebem, to najlepiej, żeby się w ogóle nie narodził. Ale w tejże książce opowiedziano, że anioł śmierci, który przylatuje do człowieka, by odłączyć jego duszę od ciała, jest cały pokryty oczami. Dlaczego? Po co aniołowi tyle oczu - jemu, który wszystko w niebie widział, który na ziemi nie ma nic od oglądania? Otóż myślę, że te oczy ma nie dla siebie. Zdarza się, że anioł śmierci, który przychodzi po duszę, przekonuje się, że przyszedł zbyt wcześnie, że nie nastał jeszcze czas, by człowiek opuścił ziemię. Nie dotyka duszy, nawet jej nie pokazuje, ale zanim się oddali, niepostrzeżenie zostawia człowiekowi jeszcze dwoje oczu spośród niezliczo­ nych swoich własnych. I wtedy człowiek zaczyna nagle Dzffc&o лд webfe) widzieć więcej niż widzą wszyscy, więcej niż sam widzi swoimi starymi oczami, zaczyna widzieć coś zupełnie nowe­ go. I widzi nowe po nowemu, nie tak jak widzą ludzie, ale jak widzą istoty z 'innych światów', tak że to nowe jest nie 'konieczne', ale 'wolne', czyli jest zarazem i go nie ma, pojawia się, gdy znika i znika, gdy się pojawia. Dawne, dane przy urodzeniu oczy 'jak u wszystkich' świadczą o tym nowym coś wręcz odwrotnego, niż widzą oczy pozostawione przez anioła. A że pozostałe zmysły i nasz rozum są skojarzone ze zwykłym widzeniem, to nowe widzenie wydaje się bezprawne, absurdalne, fantastyczne, zgoła majak czy też halucynacja rozhuśtanej wyobraźni [...]. I wtedy zaczyna się walka między wzrokiem naturalnym i nienaturalnym, walka, której wynik wydaje się tak samo problematyczny jak jej początek..." Twórczość Carrolla jest swoistym rozwinięciem tej legendy. Pinsleepe przybywa i przywraca bohaterom Carrolla pamięć - pamięć śmierci; dar, którym obdarzani są wybrani. Ci, którzy dotknęli już śmierci, zaczynają widzieć przyszłość. Czasami, choć nader rzadko, darem widzenia mogą podzielić się z bliskimi. „Zgodzili się, abym mu to pokazał, choć mówią, że rzadko tak robią: rzadko pozwalają komuś zobaczyć za życia jakąkolwiek cząstkę jego komplet­ nej prawdy" - mówi Phil w związku ze śmiercią matki Webera. W innej powieści Carrolla, w Mz parfwf дл(##и/, śmiertelnie chory Jan „teraz wie wszystko. Jest wspaniałym, chorym człowiekiem walczącym w najbardziej beznadziejnej z bitew (...) - on teraz widzi prawdziwe oblicze każdej rzeczy". Tym niezwykłym darem obdarzony jest również umierający na białaczkę Wyatt, który mówi o sobie, że widzi więcej niż inni „za sprawą faktu, że umierałem". Wyatt ma jednak wątpliwości. „Śmierć nie jest aniołem!" - mówi do Jessego. „Może jest, ale na pewno nie tak, jak to sobie wyobrażamy jako dzieci. Widziałem, że oglądałeś rzeźbę z fontanny na dole. Tak właśnie chcielibyśmy, by wyglądały �anioły: tłuste, uśmiechnięte dzieciaczki z aureolami nad głową, które nam błogosławią. A co, jeżeli świat aniołów jest równie skomplikowany jak ludzki? Jeżeli są dobre i złe, niebezpieczne i życzliwe?" - odpowiada Jesse. Pinsleepe to Anioł Śmierci, lecz anioł życzliwy; rodzaj prastarej germanskiej/yigji, „duszy wysłanej przez Boga", jak ją określa Gerardus van der Leeuw, „ostrzeżenia przed śmiercią"; anioł opiekuńczy, który jest nosicielem mocy człowieka i z dawien dawna objawiał się mu w postaci kobiety tub zwierzęcia, by przepowiedzieć mu śmierć. W tym wypad­ ku przyjmuje ów anioł groteskową postać krótko ostrzyżonej dziewczynki w marynarskim ubranku - dziewczynki w ciąży, 0 seksownym, chrapliwym głosie Lauren Bacall; dziew­ czynki, komicznej i sprośnej", przerażającej i pięknej. „Mógł­ by ją namalować Erie Fischl albo Paul Cadmus. Albo Bosch. Bosch! Ogród zifmjtfcm rozkoszy" - pisze Carroll. * * * U Ernesto S abato, w powieści ЛбодИол - ЛлЫ ZagWy, bohater nosi nazwisko pochodne od Saturna, kabalistycznego Anioła Samotności, Ducha Zła według pewnych okultystów, sabatu czarowników. Pierwszym obrazem w tej powieści jest wizja, jaką ma pijany Natalicio Barragán - wizja „smoka wypełniającego nocny firmament, niby rozwścieczony wąż płonący nad przepaścią czarną jak tusz kreślarski". Z paszczy siedmiogłowego potwora bucha ogień. To właśnie tytułowy Anioł Zagłady. W różnych mutacjach spotykamy go u wielu twórców - choćby u Bunuela, czy w Armii Boga Gregory Widena. Zły Gabriel z filmu Widena, który pozazdrościł człowiekowi bożej miłości, bardzo przypomina jednego z protagonistów Carrolla. Bo Pinsleepe nie jest jedyną anielską kreacją tego pisarza. Właściwym bohaterem /Va posfwe anioiów jest Leland, upadły anioł, Anioł Zagłady i zła; wcielenie Lucyfera. On także sprzedaje ludziom wizje ich przyszłości, lecz są to wizje okrutne, odbierające światło 1 nadzieję. O ile, gdy myślimy o Aniele Śmierci, przypomina się pewna piękna legenda, mówiąca o tym, że narodził się on ze smutku, z łzy Chrystusa, o tyle o Aniele Zagłady powie­ dzieć możemy, że zrodziła go zazdrość i samotność. Kiedy Bóg stworzył człowieka i obdarzył go duszą, pokochał go - bardziej, niż kiedykolwiek kochał anioły. „Słowo stało się ciałem, by uczcić ciało, nawet to śmiertelne ciało: dlatego dumne duchy nie powinny ani siebie uważać, ani być uważane za godne większych zaszczytów niż czło­ wiek, ani też deifikować się z racji swej bezcielesności i pozornej nieśmiertelności" - pisał w swej homilii Grzegorz Palamas. Idea, że z natury swojej Bogu bliższy jest człowiek aniżeli anioły istniała w wielu tradycjach religijnych. Według pewnej legendy muzułmańskiej, Allach, któremu spodobało się stworzyć pierwszego człowieka - Adama, kazał aniołom pokłonić się i oddać mu cześć. Jednak pierwszy anioł, Iblis, powodowany pychą i zawiścią, odmawia pokłonu i zostaje wygnany z nieba. Jan z Damaszku sądził, że aniołowie są skłonni do złego; podobnie uważał Orygenes. Wyższość człowieka nad bytami subtelnymi wywołała u nich najpierw smutek i poczucie opuszczenia, potem zaś - zazdrość i śmier­ telną nienawiść. Dramat odepchniętych, osamotnionych anio­ łów popchnął ich do zemsty. Tę właśnie wersję biblijnej historii dopowiada dzisiaj powieść Carrolla. „Leland, jesteś zepsuty, a ta twoja siła, i wszystko, co potrafisz, jest po prostu patetyczne. Czy jesteś diabłem, czy tylko śmiercią? Nie dbam o to. Nieważne, bo jesteś po prostu zazdrosny. Zawistny o każde ludzkie ist­ nienie. A wiesz dlaczego? Ponieważ podlegasz ogranicze­ niom, które nas nie dotyczą. Z całą swoją mocą, jaką posiadasz, i strachem, jakim nas napełniasz, możesz robić tylko jedną jedyną rzecz - właśnie tę, która nas przeraża. (...) Pamiętam, iż czytałam, że Lucyfer nie został strącony z niebios za obrazę Boga, lecz dlatego, że nie chciał okazywać ludziom szacunku, tak jak mu nakazano. Wiem dlaczego On kazał ci nas szanować. Otóż dlatego, bo posiadamy zdolność tworzenia i zapominania" - mówi u Carrolla Arlen. I dodaje: „Kiedy odbierasz świat komuś takiemu jak Uschi, ona leży w łóżku, bawiąc się światłem i nieomalże chłonąc je. Gdybyś w tym momencie wszedł do jej pokoju, nie rozpoznałaby cię. Wiesz, że to prawda. Ty nie pojmujesz, co to znaczy chłonąć. Potrafisz ją zabić, ale nigdy nie poznasz uczucia straty zawartego w tym świetle. To jest poza tobą, przerasta cię. Dlatego Bóg, kimkolwiek jest, nakazał ci szanować nas. Tylko, że ty tego nie zrozumiałeś, i właśnie przez taką drobną rzecz nienawdzisz nas tak bardzo, bowiem są chwile, kiedy człowiek zupełnie o sobie zapomina. Nie myśli o bólu ani o tym, co traci... (...) Nawet jeżeli jesteś tuż-tuż, zawsze jeszcze możemy bawić się światłem i zapomnieć o tobie; tego właśnie nienawidzisz najbardziej." Jonathan Carroll, Dziecto ла nkbk, przeł. Zuzanna Naczyńska, Poznań 1996 Jonathan Carroll, Ab /Mjfwf aniokiw, przeł. Mirosław P. Jabłoński, Poznań 1994 22P � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/758a03975ccb791622d91a9775f9cdb5.pdf b546c802eb99481291314ecd7ef408f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1403 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1296 Title A name given to the resource Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Refleksje nad jej życiem i pracą - z okazji jubileuszu 75 lecia / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.7-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewiczowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 ZOFIA SOKOLEWICZOWA ( K E i A K U W , Warszawa) ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA R E F L E K S J E N A D JEJ Ż Y C I E M I P R A C Ą - Z O K A Z J I J U B I L E U S Z U 75-LECIA Jubileusze i rocznice s t a n o w i ą o d ś w i ę t n o ś ć w naszym życiu. O b r o s ł y swoi­ stym folklorem, c z ę s t o m ó w i m y o nich z p r z e k ą s e m , ale trudno się bez nich obejść. S t a n o w i ą w s z a k ż e istotny element w przekazie kultury, ś r o d o w i s k naukowych, intelektualnych, artystycznych czy nawet rodzinnych. Mają s w o j ą strukturę, specjalny j ę z y k , ceremonial. Są okazją do zastanowienia się nie tylko nad Jubilatem, ale i nad w s p ó l n o t ą , którą łączy Jego osoba; w s p ó l n o t ą u c z n i ó w przede wszystkim, w s p ó l n o t ą r ó w i e ś n i k ó w , przyjaciół, w s p ó l n o t ą z a w o d o w ą . W naszym codziennym p ę d z i e n a p r z ó d Jubileusz jest znakiem zatrzymania się, spojrzenia wstecz i refleksji. Jubileusz jest w i ę c instytucją życia s p o ł e c z n e g o . Tak by p o w i e d z i a ł B . M a l i n o w s k i . W ujęciu M . Maussa byłby c a ł o ś c i o w y m faktem s p o ł e c z n y m . T y m samym m o ż e m y go o p i s a ć tak, j a k każdy inny fenomen, każde inne zjawisko kultury. N a l e ż y w i ę c d o k o n a ć wyboru zasad opisu i analizy (metody) oraz j ę z y k a , w k t ó r y m b ę d z i e m y pisali. O Pani Profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej należałoby pisać, posługując się j ę z y k i e m naszych przyjaciół spod Bielska Podlaskiego, po prostu, j ę z y k i e m bycia, który sam w sobie zawiera refleksję nad o w y m byciem. A w i ę c , urodziła się w Krakowie w roku 1913 w domu Stanisława i Janiny K u t r z e b ó w . Czas i ś r o d o w i s k o w p ł y n ę ł y z n a c z ą c o na w y b ó r całej Jej drogi życia. P r z e m i n ą ł czas modernizmu i „Wesela", który tak silnie w p ł y n ą ł na Chwistka, Witkiewicza i Malinowskiego. Pozostały jednak w Krakowie brono­ wickie c h ł o p k i , a poznawanie ludu należało do kanonu s p o ł e c z n e g o i patrioty­ cznego wychowania. Dlatego leż z etnografią zetknęła się Pani Profesor po raz pierwszy w kole krajoznawczym gimnazjum i m . K r ó l o w e j Wandy w Krakowie w wieku lal 13. Jak pisze sama: „ N i e d ł u g o po tym w z i ę ł a m udział w sugerowa­ nych nam badaniach terenowych, których w y n i k i po p r z e r ó b c e redakcyjnej zostały zamieszczone w c z a s o p i ś m i e kół krajoznawczych m ł o d z i e ż y szkolnej «Orli Lot», a n a s t ę p n i e , j u ż samodzielnie, podjęłam p r a c ę nad budownictwem wiejskim w Zawoi, o p u b l i k o w a n ą w wydawnictwie Muzeum Elnograliczncgo w Krakowie" (1931)/ Wzorem dla młodej Anny staje się Ojciec - długoletni profesor Uniwersy­ tetu J a g i e l l o ń s k i e g o , prezes Akademii Umiejętności w Krakowie, prawnik i hi­ storyk. Jest on pierwszym krytykiem Jej prac, okazując w tym rzadkie parlncrЛ п п а K u t r z e b a - P o j m i r o w a , Zyťiorys tmukouy, mpis w A r c h i w u m Katedry Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W , Warszawa. �8 ZOFIA SOKOLliWICZOWA siwo. O tych lalach tak pisze w s w y m ż y c i o r y s i e : „Już w czasie s t u d i ó w gimna­ zjalnych p o m a g a ł a m Ojcu w korekcie jego p o d r ę c z n i k a uniwersyteckiego, d y s k u t o w a ł a m z nim na temat warsztatu pracy historyka i k o n s u l t o w a ł a m nie­ które pierwsze prace, w stosunku do których s t a w i a ł m i d u ż e wymagania, nie starając się jednak niczego p o p r a w i a ć lecz tylko sugerując ich k o n t y n u a c j ę " . To seminarium domowe skutecznie u f o r m o w a ł o P a n i ą Profesor, która nigdy nie przestała b y ć historykiem, stawiając krytykę ź r ó d ł o w ą na pierwszym planie w swoich pracach. I chyba w ł a ś n i e wtedy nauczyła s i ę znaczenia s ł o w a , pro­ stego s ł o w a , jego odcieni, reguł poprawnego stosowania - tak aby w y r a ż a ł o ono m y ś l nadawcy i m i a ł o s z a n s ę dotarcia do adresata. Zapewne łączyło się to z Jej szacunkiem dla ludzi. Wynikała z lego k o n i e c z n o ś ć takiego zwracania s i ę do nich, by m o g ł o dojść do porozumienia, do dialogu. Stąd niechęć do ż a r g o n u , do trudnych j ę z y k o w o konstrukcji naukowych, do zamykania s i ę ś r o d o w i s k a naukowego przez stosowanie hermetycznego j ę z y k a . Zawsze miałam nieodpar­ te w r a ż e n i e , ż e cyzelując tekst myślała nic o swojej przyjemności lub korzyści, ale o porozumieniu s i ę z innymi. M i ę d z y innymi z tego samego powodu przy­ w i ą z y w a ł a taką w a g ę i poświęcała tyle czasu poprawianiu tekstów swoich m ł o d s z y c h k o l e g ó w , z moim pierwszym tekstem o Kol bergu w ł ą c z n i e . Robi to z r e s z t ą do dziś. Z m i e n i a j ą się pokolenia, ale trudności w jasnym przedstawieniu swego zdania pozostaje to samo. I j e d y n y m na to sposobem jest pomoc Nauczy­ ciela. Bycie Mistrzem lub Nauczycielem oznacza bycie Wzorem, Przewodnikiem po drodze, W p r o w a d z a j ą c y m w tajemnicę, P r o w a d z ą c y m do zmiany samej istoty Ucznia, który winien p o s t ę p o w a ć w ślady tegoż właśnie Nauczyciela. M a m takie niejasne w r a ż e n i e , ż e relacja ta została w ostatnich latach zatarta, a m o ż e nawet uległa zasadniczej zmianie. Tak, j a k b y każdy z nas, etnografów, c h c i a ł b y ć sobie sam nauczycielem, „ o d p ę p i ć s i ę " j a k najszybciej, robić coś innego lub inaczej. J e s t e ś m y surowi dla Autorytetów. Nie mamy j u ż w etnologii szkół, mamy g a r ś ć r ó ż n y c h nazwisk różnej klasy. Czy n a p r a w d ę ? A m o ż e dopiero moment, w którym przekraczamy pewien próg, gdy zaczynamy patrzeć bardziej wstecz niż w przód, gdy przychodzi czas na podsumowanie w ł a s n e g o życia, jest w ł a ś c i w y dla refleksji nad tym, kto nam co o f i a r o w a ł ? K t o był naszym Nauczycielem? K i m byla dla nas, dla mnie pani Profesor? Pani magister , pani doktór, pani docent, pani profesor - te tytuły zdają się m ó w i ć , że rosłam razem z nią, bo p a m i ę t a m Ją z tych różnych czasów. I bez w z g l ę d u na stopień i tytuł naukowy byla zawsze przede wszystkim Przy­ jacielem, starającym się nie p a m i ę t a ć o dystansie, który nas dzielił. K i m w i ę c b y l i nauczyciele Pani Profesor i k i m są uczniowie? Pisała, ż e w z o r o w a ł a s i ę na studiach W ł a d y s ł a w a Matlakowskiego i L u d w i ­ ka Puszeta p r z y g o t o w u j ą c studium o budownictwie w Zawoi. Mistrzem w peł­ nym rozumieniu tego s ł o w a był Jej Ojciec, a polem Kazimierz Dobrowolski. U c z y ł a się od wszystkich, z którymi s i ę z c l k n ę ł a . W czasie studiów uniwersy­ teckich najsilniej była z w i ą z a n a z Seminarium Nauk Pomocniczych Historii profesora W ł a d y s ł a w a Semkowicza i Historii Ś r e d n i o w i e c z n e j profesora Jana D ą b r o w s k i e g o . One dały jej podstawy do analizy i kryfyki hi 'fzne- �A N N A K U T R / . í ' l i A - l ' O - I N A R O W A . R E I - ' L E K S f f i N A W Л И ŻYCU-.M I P R A C Ą 9 go. U c z ę s z c z a ł a też na seminaria Romana G r ó d e c k i e g o , S t a n i s ł a w a Kota, także Kazimierza M o s z y ń s k i e g o i Jana Stanisława Bystronia. Seminarium Profesora Dobrowolskiego z a w d z i ę c z a rozbudzenie zaintere­ sowania badaniami empirycznymi i wskazanie drogi przejścia od empirycznie obserwowanego faktu kulturowego do jego historycznego uwarunkowania i teorii procesu historycznego, najpełniej widoczne w monografii wsi T r z e ś niów. To on z a c h ę c i ł Panią Profesor do prac empirycznych d o t y c z ą c y c h procesu przemian kulturowych wsi podmiejskich Krakowa. Poza wsią M n i k ó w i T r z c ś niowem zostały objęte tymi badaniami (przede wszystkim w postaci prowadzo­ nych przez P a n i ą Profesor prac magisterskich) wsie podwarszawskie. Wspomniane seminaria M o s z y ń s k i e g o i Bystronia stały się dla Pani Profe­ sor „ w p r o w a d z o n e j j u ż w tajniki etnografii empirycznej i historii, s z k o ł ą my­ ślenia p o r ó w n a w c z e g o , systematyki i dążenia do ujmowania badanych zjawisk z a r ó w n o w kategoriach historycznych jak teorii" ( ż y c i o r y s naukowy). B y l i ś m y ś w i a d k a m i wprowadzania tych nauk w ż y c i e w formie w y k ł a d ó w , d ł u g o l e t n i c h prac nad s y n t e z ą etnografii Polski, tylko c z ę ś c i o w o z a k o ń c z o n y c h w I H K M PAN p r a c ą z e s p o ł o w ą Etnografia Polski. Przemiany Kultury Ludowej, i p o d r ę ­ czniku uniwersyteckim. Ten ostatni pozostał w zasadzie w formie bardzo do­ k ł a d n e g o planu, w y p e ł n i o n e g o w nielicznych fragmentach, dobrze znanego k a ż d e m u studentowi etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie w y k ł a d a ł a jeszcze w kilka lat po przejściu na e m e r y t u r ę (w 1983 roku). Seminarium J. Sl. Bystronia było dla Niej interesujące ze w z g l ę d u na ł ą c z e n i e w pracy naukowej i dydaktyce etnologii i socjologii z historią kultury. W swoich pracach Pani Profesor łączy z a r ó w n o poszukiwania cech s z c z e g ó l ­ nych polskiej kultury ludowej, jak i jej wartości trwałych, powtarzalnych w r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h czasu i przestrzeni badanej. Łączy też zainteresowa­ nie historią kultury ze studiami nad historią badań i k s z t a ł t o w a n i e m się w ł a s n e j , naszej, polskiej s z k o ł y etnografii, w której odbija się zapotrzebowanie polity­ czne i s p o ł e c z n e na studia nad kulturą w ł a s n e g o narodu, jego wszystkich warstw i s t a n ó w pojawiających s i e w różnych momentach procesu historycz­ nego i wykorzystanie doświadczeń metodologicznych nauki obcej. T u zresztą ujawniał się zawsze „ z m y s ł gospodarski" Pani Profesor: pod tym w z g l ę d e m h o ł d o w a ł a dobrze rozumianemu eklektyzmowi. Nic r o z u m i a ł a , j a k m o ż n a o d r z u c i ć wypracowane przez pokolenia ustalenia jako nie nie warte. Sądziła, ż e w myśli ludzkiej zawsze m o ż n a o d n a l e ź ć coś t w ó r c z e g o i to należy z a c h o w a ć . Była za ł ą c z e n i e m o d k r y ć i szukaniem w s p ó l n y c h m i a n o w n i k ó w dla postaw metodologicznie r ó ż n y c h . Nic r o z u m i a ł a po prostu (choć nie potępiała nigdy) ludzi, którzy się od c z e g o ś odcinali, coś porzucali. Jedyne, co potępiała to nieuc7xiwość - w życiu i w nauce. Z m u s z a ł a nas stale do p o r ó w n y w a n i a r ó ż n y c h postaw i zastanawiania, czy uda się s t w o r z y ć dla nich w s p ó l n y mia­ nownik, co z nich da się w y k o r z y s t a ć - byla nieustępliwa, aż nudna. I zawsze w tym w z g l ę d z i e miała rację. W życiu Pani Profesor należy w y r ó ż n i ć dwa podstawowe okresy: krako­ wski i warszawski. Ten pierwszy obejmuje okres s t u d i ó w historycznych na Uniwersytecie J a g i e l l o ń s k i m , a n a s t ę p n i e wieloletnią prace w charakterze asy- �10 ZOIIA SOKOI.RWICZOWA sten ta i adiunkta w kierowanej przez profesora Dobrowolskiego Katedrze Et­ nologii i Socjologii. D o prac tego okresu należy wspomniane budownictwo wsi Zawoja, historia etnografii polskiej do wydania jubileuszowego Polskiej A k a ­ demii Umiejętności w r. 1948 - niedościgła do dziś pod w z g l ę d e m trafności s ą d ó w i precyzji s f o r m u ł o w a ń i znakomity Rozwój badań etnograficznych zie­ mi krakowskiej ("Lud", 1952, t. 38). Ta ostatnia pozycja zawiera nie tylko stan b a d a ń , ale i jego k r y t y k ę w e d ł u g najlepszych, historycznych w z o r ó w , c o ś o czym wielokrotnie etnografowie z a p o m i n a j ą . Przejście Pani Profesor z Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o do Warszawskiego (1953) z a o w o c o w a ł o podjęciem przez N i ą prac terenowych na Kurpiach i Pod­ lasiu oraz teoretycznych z a g a d n i e ń regionu kulturowego. Po otrzymaniu do­ century (1955), profesury nadzwyczajnej (1969) i zwyczajnej (1976) j a k o pracownik Uniwersytetu Warszawskiego i przez 14 lat kierownik Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N w Warszawie k i e r o w a ł a pracami terenowymi i opraco­ w y w a n i e m monografii z e s p o ł o w e j (Kurpie - Puszcza Zielona), prac indywidu­ alnych p o ś w i ę c o n y c h kulturze ludowej Kurpiowszczyzny, a także w s p ó ł c z e s ­ nym p r z e o b r a ż e n i o m innych r e g i o n ó w kraju, j a k wsie z a m i e s z k a ł e przez d a w n ą s z l a c h t ę z a g r o d o w ą , wsie okolic Warszawy czy region Bieszczad. W problema­ tykę tych b a d a ń w p r o w a d z a ł a s t u d e n t ó w kierując ich pracami magisterskimi, biorąc udział w M i ę d z y u c z e l n i a n y c h Obozach Etnograficznych (od 1952), konsultując prace doktorskie i habilitacyjne. P a m i ę t a m Ją z tych lat, jak pochy­ lona nad naszymi m a t e r i a ł a m i i pracami nieustannie je p o p r a w i a ł a , d y s k u t u j ą c dalszy kierunek b a d a ń . Przez długi czas była jednym z d w ó c h p r o f e s o r ó w etnografii w Warszawie. O b c i ą ż a ł y więc Ją nadmiernie r ó ż n e g o rodzaju recen­ zje i opinie d o t y c z ą c e innych r e g i o n ó w kraju, a także szerszych z a g a d n i e ń metodologicznych prowadzonych w innych p l a c ó w k a c h naukowych poza Ka­ t e d r ą Etnografii U W i Z a k ł a d e m Etnografii I H K M P A N , z a r ó w n o etnograficz­ nych, jak i nauk pokrewnych (socjologia, slawistyka, historia kultury material­ nej). D b a ł a o p o p u l a r y z a c j ę w y n i k ó w prac etnograficznych oraz d y s k u s j ę nad ich zastosowaniem w nauce i w życiu. Nie o d m a w i a ł a pisania haseł i redagowania Wielkiej Encyklopedii Powszechnej P W N , brała udział w opracowywaniu bib­ liografii, w y p o w i a d a ł a się na ł a m a c h czasopism naukowych i w prasie tygo­ dniowej. U c z e s t n i c z y ł a w pracach Komisji P l a n ó w Regionalnych i Rady Na­ ukowo Ekonomiczno-Technicznej Woj. Warszawskiego, O ś r o d k a B a d a ń Na­ ukowych Mazowieckiego Towarzystwa Naukowego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (wieloletni wiceprezes), Ministerstwa Kultury i Sztuki ( c z ł o ­ nek komisji z a k u p ó w i komisji weryfikacyjnej t w ó r c ó w ludowych), była c z ł o n ­ kiem Komitetu N a g r ó d i m . O. Kolberga organizowanego przez Tygodnik „Bar­ w y " , potem przejętego przez Ministerstwo Kultury. Symbolem prac stosowa­ nych m o ż e b y ć tekst wystąpienia na Kongresie Kultury (1981), nie w y g ł o s z o ­ nego, ale drukowanego potem w „ K u l t u r z e i S p o ł e c z e ń s t w i e " (4:1984) pt. Przyszłość kultury wsi w świetle jej przeszłości, a przedstawionego t a k ż e w Krakowie na sesji „ S p o ł e c z e ń s t w o i kultura", zorganizowanej dla uczczenia jubileuszu 90-lecia Kazimierza Dobrowolskiego w dn. 17.02.1984 r. �A N N A KÜTRZEBA-I'OJNAROWA. R E F L E K S J E N A D JEJ ŻYCIEM I PRACĄ 11 Była aktywna także w zakresie w s p ó ł p r a c y m i ę d z y n a r o d o w e j . Liczne w y ­ stąpienia na kongresach, konferencjach i zjazdach służyły stałemu p o r ó w n y w a ­ niu samego przedmiotu b a d a ń i zmian, j a k i m on ulega, t a k ż e sposobu jego badania przez r ó ż n e ś r o d o w i s k a . Potrzeba p o r ó w n a w c z e g o podejścia do b a d a ń , zaszczepiona w czasie studiów, z w i ę k s z a ł a poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i Pani Profesor za udział w m i ę d z y n a r o d o w y c h p r z e d s i ę w z i ę c i a c h . Była w i ę c od 1957 r. c z ł o n k i e m krajowej i m i ę d z y n a r o d o w e j redakcji czasopisma etnograficznego krajów socjalistycznych „ D e m o s " , od 197] - c z ł o n k i e m Conseil d'Administra­ tion M i ę d z y n a r o d o w e g o Towarzystwa Etnologii i Folkloru (SIEF). W czasie I X Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago (1973) była j e d n y m z honorowych p r z e w o d n i c z ą c y c h , a na m i ę d z y n a r o d o w y m kolo­ k w i u m p o ś w i ę c o n y m folklorowi Europy w Belgii (1975) podkomisarzem z ra­ mienia polskiego Komitetu imprezy. Stąd z r e s z t ą w bibliografii prac Pani Profesor lak duża liczba r ó ż n y c h w y s t ą p i e ń na konferencjach (w ZSRR, Cze­ c h o s ł o w a c j i , Bułgarii, J u g o s ł a w i i , Francji, Rumunii, na Węgrzech, w Nie­ mczech, Stanach Zjednoczonych). Okres odbudowy etnografii po ÍI wojnie światowej, a n a s t ę p n i e d ą ż e n i e do uzyskania dla niej statusu samodzielnej dyscypliny, o z n a c z a ł dla Pani Profesor w i e l k i w y s i ł e k organizacyjny. Była przez długi czas w i c e p r z e w o d n i c z ą c ą ko­ misji etnograficznej PAN, okresowo - członkinią Rad Naukowych k i l k u muze­ ó w (m.in. P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie, warszawskie­ go Muzeum Sportu i Turystyki, Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, w Sier­ pcu), obecnie jest c z ł o n k i n i ą Prezydium Komitetu Na а к Etnologicznych P A N . W i a t a c h 1947-1951 p r o w a d z i ł a M a ł o p o l s k ą D e l e g a t u r ę Muzeum Kultur Ludo­ w y c h w Warszawie (instytucję, o której m i l c z ą nasze historie nauki). Znalazła też czas na seminaria dla m ł o d y c h autorów, p i s z ą c y c h na temat Z i e m O d z y s k a n y c h w Redakcji „ M ł o d e j Rzeczypospolitej", dodatku do „ D z i e n n i k a Polskiego" (1947). S z c z e g ó l n i e wiele czasu musiała Pani Profesor poświęcić na prace organi­ zacyjne po przeniesieniu się do Warszawy. Wiązało się to z tworzeniem w sto­ licy specjalizacji w zakresie etnografii Polski, wychowywaniem nowych kadr e t n o g r a f ó w i h i s t o r y k ó w kultury i, jak pisze sama, „ s z u k a n i e m w s p ó l n e j z nimi p ł a s z c z y z n y z a i n t e r e s o w a ń i prac, v więc też stałe uzupełnianie własnej wiedzy z a r ó w n o o przedmiocie badań, jak i o nowych (czy: odkrywanych na nowo) kierunkach naukowych". To tak charakterystyczna dla Pani Profesor postawa - nie narzucanie tematu lub kierunku, ale w s p ó l n e poszukiwanie, ustawiczne wychodzenie nam wszystkim naprzeciw. M o ż e b y ł o to sprzeczne z z a s a d ą ekonomicznej koncentracji inwestycji, ale o w o c o w a ł o rozbudzeniem zainter­ e s o w a ń nader r ó ż n o r o d n y c h , rozszerzeniem pola badań, akceptowaniem ludzi o r ó ż n y c h o s o b o w o ś c i a c h i uzdolnieniach, pracujących na w c i ą ż rozszerzają­ cym się polu b a d a ń etnografii. Było to w i ę c p o s t ę p o w a n i e stosowne do otwar­ tego charakteru Pani Profesor, ale i dopasowane do sytuacji etnografii/logii w Polsce. Rozszerzaniu pola b a d a ń musiało t o w a r z y s z y ć kształcenie ludzi o nowych, nie tradycyjnych s p e c j a l n o ś c i a c h . �12 ZOFIA SOKOI.LWICZOWA Liczne prace Pani Profesor tworzą w y r a ź n e cykle problemowe. Składają się na nie: 1) historia etnografii, 2) etnografia Polski, 3) prace s t a n o w i ą c e c z ę ś ć koncepcji p o d r ę c z n i k a uniwersyteckiego etnografii Polski, 4) prace monogra­ ficzne i 5) bardzo liczne prace redakcyjne, popularne, ekspertyzy, oceny, recen­ zje, audycje radiowe etc. Wielu z nich nigdzie nie publikowano. Były jednak przedmiotem w e w n ę t r z n y c h dyskusji, c z ę ś c i ą warsztatu. C z ę ś ć z nich tworzy osobny dział w A r c h i w u m Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej w War­ szawie. Prace z zakresu historii etnografii p r o w a d z i ł a Pani Profesor praktycznie przez c a ł e ż y c i e . W i ą z a ł o się to zapewne z potrzebą refleksji nad dorobkiem p o p r z e d n i k ó w , zachowaniem wszystkich dokonanych przez nich, a w c i ą ż w a ż ­ nych ustaleń. Ł ą c z y ł o się także z k o n i e c z n o ś c i ą podsumowywania kolejnych e t a p ó w naszych prac, oceny „na b i e ż ą c o " tego, co zostało zrobione.Rozwój etnografii i etnologii w Polsce (1948), niewielka, ale bogata w niezmiernie celne oceny książka, stanowi d o w ó d tego, jak w niewielkiej objętości m o ż n a z m i e ś c i ć dziesiątki trafnych, precyzyjnych i wcale nie o g ó l n i k o w y c h ocen. Jest do dziś na listach lektur studenckich. Kilkadziesiąt drobnych monografii uczo­ nych postaci s t a n o w i ł o jakby przygotowanie do prac syntetycznych. Taką była Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych (1976), ź r ó d ł o stosunkowo żywej jak na ś r o d o w i s k o etnograficzne dyskusji nad poję­ ciem historycznej szkoły polskiej w etnografii. C e c h ą lej szkoły miało b y ć konsekwentne uznawanie roli czynnika historycznego w badaniu i interpretacji kultury ludowej przez polskich etnografów. Próby tworzenia teorii ściśle o g ó l ­ nych, od tego czynnika abstrahujących, były - zdaniem Pani Profesor - rzadkie i niekonsekwentne. Najbardziej dojrzałą refleksję nad drogami rozwoju etnografii polskiej w X X wieku stanowi Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość (1977). Już sam tytuł wskazuje, jak ściśle łączyła Pani Profesor przedmiot badań i s p o s ó b jego opisu. Przedmiot badań stanowi dla Niej zawsze układ odniesie­ nia, nadający sens wszelkim naszym hisloriogralicznym r o z w a ż a n i o m . Etnografia Polski (problemy i w y n i k i prac) to dział badań Pani Profesor, który obejmuje poszukiwanie cech specyficznych chłopskiej kultury tradycyj­ nej, związki z kulturą europejską, p r a w i d ł o w o ś c i jej historycznego rozwoju, a w tym prace nad kulturą ludową Kurpiowszczyzny, Podlasia, monografie różnych z a g a d n i e ń s z c z e g ó ł o w y c h od kapliczek ludowych w Zawoi po rolę s p o ł e c z n ą dziecka w rodzinie wiejskiej (1965), tradycyjne zawody wiejskie. W tej grupie w a ż n y z e s p ó l s t a n o w i ą prace nad m e l o d y k ą badań, charakterem ź r ó d e ł etc. W i ą z a ł o się to zapewne z p e ł n i o n y m i przez Panią Profesor funkcjami kierowniczymi i p o t r z e b ą zdania sobie i innym sprawy z tego, w j a k i m miejscu naszych badań znajdujemy się, koniecznością refleksji nad tym, w jaki s p o s ó b pracujemy i w jakim stopniu w y n i k i naszej pracy zależą od przyjętej metody. Stąd tak liczne w pracach Pani Profesor tytuły typu: „ Z z a g a d n i e ń melodyki polskich prac etnograficznych: czas i przestrzeń w badaniu kultury ludowej" (1965) lub "Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a w s p ó ł c z e s n e etnogra­ ficzne prace terenowe na obszarze p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza" (1962) �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA. R E F L E K S J E NAD JEJ ŻYCIEM I PRACĄ 13 czy wreszcie ..Ethnographical Museum Collection as a source o f Research into Folk Culture" (1960). Prace z w i ą z a n e z przygotowaniem p o d r ę c z n i k a etnografii polskiej s t a n o w i ą z e s p ó l najbardziej r ó ż n o r o d n y . O b e j m u j ą wiele t e k s t ó w nie drukowanych, w y s t ą p i e n i a na konferencjach, w y k ł a d y , dyskusje seminaryjne w tym z w ł a s z ­ cza „ N o w y p o d r ę c z n i k etnografii polskiej" (1960). Koncepcja p o d r ę c z n i k a z a s ł u g u j e na o d r ę b n e o m ó w i e n i e przy innej m o ż e okazji. T u o g r a n i c z ę s i ę do p o d k r e ś l e n i a znacznego w niej miejsca etnografii historycznej, przyjęcie w i e lowariantowego modelu wsi tradycyjnej jako punktu wyjścia i ujęcie kultury ludowej w kategoriach procesu historycznego. I c h o ć liczne prace nie zostały u w i e ń c z o n e powstaniem jednego dzieła, to rezultaty wspomnianych wyżej r o z w a ż a ń s ą widoczne w całej koncepcji wspomnianej j u ż pracy zbiorowej Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976). M i m o w i e l o ś c i a u t o r ó w , w p ł y w Pani Profesor jest tu w pełni czytelny. N a l e ż y go o d n o t o w a ć także w pracach innych badaczy, j a k np. M a ł g o r z a t y Maciszewskiej „Etnografia Historyczna Polski" ( w druku, w y d . U W ) . Niezmiernie w a ż n e i inspirujące s ą w dorobku Pani Profesor prace mono­ graficzne z w i ą z a n e z zagadnieniami z zakresu historii kultury wybranych ty­ p ó w w s i : 1) podkrakowskiej, podmiejskiej, opisanej przez P a n i ą Profesor w pracy pt. Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczes­ nych. Studium wsi Mników pow. krakowskiego (1968), 2) okolic Warszawy - g ł ó w n i e w postaci kierowanych przez P a n i ą Profesor licznych prac magister­ skich, 3) wsi k r o ś n i e ń s k i e j o starych tradycjach rolniczych i ś r e d n i o w i e c z n y m u k ł a d z i e g r u n t ó w , wydanej pt. Trześniow (1988). W i ę k s z o ś ć b a d a ń z w i ą z a n y c h z t y m i pracami od 1976 r. p o w s t a ł a w tzw. problemie w ę z ł o w y m „Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja" i s t a n o w i ł a c z ę ś ć szer­ szego planu b a d a ń nad typami wsi w Polsce oraz przebiegiem p r o c e s ó w zmiany kulturowej. Gdyby c h c i e ć p o d s u m o w a ć g ł ó w n e kierunki b a d a ń Pani Profesor to o k a ż e się, ż e w Jej licznych wypowiedziach r ó ż n e g o typu: naukowych, popularnych, pisanych, ustnych, analizach, pracach teoretycznych, r ó ż n e g o rodzaju synte­ zach, pracach historycznych etc. m o ż e m y o d n a l e ź ć w i e l k ą k o n s e k w e n c j ę . Metodologicznie pozostała n i e w ą t p l i w i e pod w p ł y w e m Dobrowolskiego, c h o ć nigdy nie o k a z a ł a najmniejszego zainteresowania m a r k s i s t o w s k ą teorią procesu historycznego. Była po prostu historykiem zafascynowanym m o ż l i w o ś c i a m i s f o r m u ł o w a n e j przez Dobrowolskiego metody integralnej i ł ą c z e n i e m b a d a ń nad ź r ó d ł a m i pisanymi i empirycznymi, etnograficznymi. Jeżeli Dobrowolski o s t r o ż n i e f o r m u ł o w a ł s w o j ą teorię j a k o w a ż n ą dla wsi p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s k i , to P a n i ą Profesor i n t e r e s o w a ł o przede wszystkim przeniesienie p ł y n ą c y c h stąd w n i o s k ó w na resztę terytorium polskiego. Stąd pojęcie typu wsi i badania nad p o r ó w n a n i e m r ó ż n y c h jej t y p ó w ze w z g l ę d u na przebieg procesu zmiany. Stąd przypuszczenie, ż e M n i k ó w lub T r z e ś n i ó w są jedynie wariantami modelu wsi zbudowanego przez Dobrowolskiego dla p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s k i . N a l e ż y bar­ dzo ż a ł o w a ć , ż e niezmiernie interesujący a r t y k u ł pt. Wieś podmiejska Krakowa - model i rzeczywistość (1977) nie był nigdy przedmiotem szerszej dyskusji �14 ZOFIA SOKOLEWICZOWA w ś r o d o w i s k u e t n o g r a f ó w . Z w ł a s z c z a w a ż n y m wydaje się b y ć fragment doty­ c z ą c y p o r ó w n a n i a wsi podkrakowskiej z wsiami innych r e g i o n ó w kraju (s. 166). Praca ta pozostaje w konwencji linearnego rozwoju przebiegu procesu historycznego, podobnie j a k model zbudowany przez Dobrowolskiego. A u t o ­ rka zdaje sobie jednak s p r a w ę ze z r ó ż n i c o w a n i a p r z e b i e g ó w tego procesu. Z a k ł a d a , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , ż e tradycyjna w i e ś była znacznie bardziej z r ó ż n i c o w a n a niż przyjmują to zwyczajowo etnografowie. Nic r e z y g n u j ą c z szukania p r a w i d ł o w o ś c i w procesie historycznym, próbuje dzięki zastosowa­ niu koncepcji wariantu modelu u w z g l ę d n i ć o w ą k ł o p o t l i w ą r ó ż n o r o d n o ś ć . S p r a w ę tę p o d n o s i ł a m w referacie z dn. 30 11 1988 na posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych na temat teorii zmiany kulturowej, p o ś w i ę c o n y m w ł a ś n i e dorobkowi Pani Profesor z okazji Jej 75-lecia. T y m samym dotykamy drugiego, niezmiernie interesującego P a n i ą Profesor tematu - zmiany kulturowej i p r o c e s ó w jej przebiegu, przede wszystkim na terenie w s i , której losy i p r z y s z ł o ś ć interesują P a n i ą Profesor po dziś d z i e ń j a k o problem naukowy i społeczny. Etnografia polska z a j m o w a ł a się z m i a n ą k u l t u - * r o w ą i społeczną przez ostatnich co najmniej 40 lat. Kierunek tych b a d a ń stał się przedmiotem ostrego ataku w latach 70-ych i p o n i e k ą d krytyka ta utrzymuje się nadal. M y ś l ę , że krytyka ta nie m o ż e d o t y c z y ć prac Pani Profesor c h o ć Jej prace nigdy pod tym k ą t e m nie były analizowane. S ą d z ę , ż e to co decyduje o i c h w a ż n o ś c i , to rzetelna krytyka ź r ó d ł o w a p o p r z e d z a j ą c a wszelkie r o z w a ż a n i a na temat r o l i c z y n n i k ó w historycznych w procesie zmiany. Ich, w a ż n o ś c i nie pod­ w a ż y ł w k o ń c u ani slrukluralizm, ani semiotyka, same w k o ń c o w y m efekcie skłaniające s i ę ku historycznym analizom, ku u w z g l ę d n i e n i u czynnika history­ cznego w procesie transformacji struktur d ł u g i e g o trwania. N a l e ż y z ż a l e m s t w i e r d z i ć , że nawet w odniesieniu do prac w y b i t n y c h etnografowie nie rozwinęli zwyczaju k r y t y k i i dyskusji. Jubileusz nie jest, z racji przyjętej konwencji, okazją do lego typu r o z b i o r ó w krytycznych. U z m y ­ sławiając nam jednak w i e l o ś ć i w a g ę dorobku Pani Profesor aby s k ł o n i ł . n a s do podjęcia dyskusji nad znaczeniem czynnika historycznego w przebiegu proce­ s ó w s p o ł e c z n y c h , p o s ł u g i w a n i u się modelami w badaniu zmiany kulturowej, z w i ą z k u ludzi z kulturą, p r z e s z ł o ś c i ą , miejscem tradycji we w s p ó ł c z e s n o ś c i i przyszłości. • > . . . • W t w ó r c z o ś c i Pani Profesor jest wiele kart. Nie m o g ę tu o d k r y ć wszystkich,. zapewne nie u m i a ł a b y m tego z r o b i ć . Nie z a j m o w a ł a m s i ę np. głębiej etnografią Polski. Pomijam tu też s p r a w ę dorobku dydaktycznego Pani Profesor - jest to długi temat i zapewne z a j m ą . s i ę nim Jej uczniowie. C h c i a ł a b y m jednak poru­ s z y ć tu dwa problemy, dla r o z w i ą z a n i a których znajdziemy na pewno inspirację w pracach Pani; Profesor. ... ^ 4 Pierwsza kwestia to z a p o ż y c z e n i e pewnych t e r m i n ó w przez j ę z y k teorii naukowej z j ę z y k a naturalnego i , z natury rzeczy- t a k ż e c z ę ś ć ich pól semantyk cznych. Dla rozwoju j ę z y k a etnografii d u ż e znaczenie m i a ł j ę z y k ś r o d o w i s k artystycznych, ichrwidzcnie kultury ludowej, tworzone przez nich alereotypy, A t a k ż e przenoszenie pewnych t e r m i n ó w z nauki z powrotem do j ę z y k a natu­ ralnego,.: Zainteresowanie t y m i sprawami znajdziemy j u ż we wczesnych pra: �A N N A K U T R Z E B A - P O J N A R O W A . R E F L E K S J E N A D J E I ŻYCIEM I PRACĄ 15 each Pani Profesor (por. r o z w ó j b a d a ń etnograficznych ziemi krakowskiej) i także we wspomnianym artykule z 1977 г., w monografiach M n i k o w a i T r z e ś niowa. W naszej obecnej dyskusji nad kategoriami typu cmic i ctic te prace p o k a z u j ą z ł o ż o n o ś ć tych relacji. S ą d z ę , że wprowadzanie nowych kategorii do j ę z y k a nauki nie znaczy, ż e wszystkie badania musimy z a c z ą ć od nowa! C h c i a ł a b y m r ó w n i e ż p o d k r e ś l i ć , c z ę s t o niedoceniane w krytyce dorobku uczonych, znaczenie w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . W poszukiwaniu prawdy obie­ ktywnej, neutralnych w s k a ź n i k ó w badanych przez nas p r o c e s ó w , pomijamy rolę w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . O d e g r a ł o ono w i e l k ą rolę w życiu Pani Profesor. J e d n ą linię stanowi tu D o m Ojca, d r u g ą - D o m Teściów. D w a stabilne, z dawna o s i a d ł e , zakorzenione, zda się konserwatywne ś r o d o w i s k a : krakowskie, profe­ sorskie, intelektualne i - t r z e ś n i o w s k i c , kmiece, c h ł o p s k i e , z silnym poczuciem w ł a s n e j w a r t o ś c i . Na to nakłada się naukowe ś r o d o w i s k o elnologiczne. W s p ó ł ­ t w o r z y ł a j e aktywnie od n a j m ł o d s z y c h lat, ś w i a d o m a zarazem jego w p ł y w ó w na siebie i poddająca je krytycznej refleksji. Gdy podejmując r ó ż n e studia pytamy, j a k wielka ma b y ć próba, na której budujemy dalsze badania, i l u - pytają studenci - p o w i n n i ś m y m i e ć informato­ rów, aby i m u w i e r z y ć , j a k wielu ludzi s p o t k a ć , z a p y t a ć , zapominamy często, ż e ostatecznie tę p r a w d ę m o ż n a o d n a l e ź ć w jednym c z ł o w i e k u , w jego życiu, w ś w i a d e c t w i e jego życia. I to jest ta najlepsza metoda pracy stosowana w c i ą ż przez P a n i ą Profesor, metodyka Życia b ę d ą c e g o j e d n o c z e ś n i e Byciem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/85e7942de382ce22e17f9cdf767f0393.pdf 07d61fff1e9dfb025c9ea0758419cdb6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1416 Title A name given to the resource Anna Zambrzycka-Steczkowska (1931-1993) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.181-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E К R O L O G I „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Anna Zambrzyeka-Steczkowska (1931-1993) W dniu 4 maja 1993 r. zmarła w Krakowie prof, dr hab. Anna Zambrzy­ eka-Steczkowska. Odeszła od nas niespodziewanie, w pełni sił twórczych. Etnologia, której poświęciła całe swoje życie, była Jej największą pasją, pasją, którą potrafiła natchnąć wielu, i która zaowocowała bogatym i nie­ zwykle interesującym dorobkiem naukowym. Urodziła się 22 lipca 1931 r. w Wilnie, w rodzinie o tradycjach zesłańców syberyjskich, z których pochodziła Jej matka, z domu Starczewska, a którzy do I wojny światowej mieszkali w Tomsku. Okres ostatniej wojny spędziła we Lwowie. Po jej zakończeniu osiedliła się wraz z rodzicami we wsi Zagorzyce, w powiecie miechowskim, a następnie w Szczecinie, gdzie w 1949 r. zdała maturę. W 1950 r. rozpoczęła w Krakowie studia wyższe w b. Studium Historii Kultury Materialnej Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, uzyskując w 1955 r. stopień magistra z zakresu etno­ grafii, na podstawie pracy pt. „Rzemiosło wiejskie na Podhalu", napisanej pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego. Jeszcze jako studentka, �182 NEKROLOGI w 1954 г., została zatrudniona w Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie powstały Jej pierwsze wnikliwe prace naukowe, w tym również praca doktorska pt. „Uwarunkowania pozycji społecznej rzemieślnika wiejskiego (na przy­ kładzie wybranych wsi kotliny nowotarskiej)". Na podstawie tej pracy, której promotorem był prof. Mieczysław Gładysz, a recenzentami - profeso­ rowie: Kazimiera Zawistowiez-Adamska i Władysław Kwaśniewicz, Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w dniu 23 czerwca 1972 r. nadała Jej stopień doktora nauk humanistycznych. Po blisko dwudziestoletniej pracy w Polskiej Akademii Nauk 1 grudnia 1972 r. dr A. Zambrzycka została zatrudniona w Katedrze Etnografii Sło­ wian UJ, z którą współpracowała już wcześniej konsultując prace magi­ sterskie i prowadząc instruktaż terenowych praktyk studenckich. W dniu 26 czerwca 1981 r. uzyskała w Uniwersytecie Jagiellońskim stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych na podstawie pracy pt. „Zwyczajowe formy współżycia społecznego (Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opol­ skim)", której recenzentami byli profesorowie: Józef Burszta, Mieczysław Gładysz i Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Pracę tę wyróżniono nagrodą I I I stopnia Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. We wrześniu 1981 r. Profesor Zambrzycka została powołana na stanowisko kierownika Katedry Etnografii Słowian UJ i funkcję tę pełniła do 1987 г., rezygnując z niej na własną prośbę z powodu złego stanu zdrowia. W dniu 1 czerwca 1991 г., na podstawie całości dorobku naukowego i dydaktycz­ nego została powołana przez Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego na sta­ nowisko profesora nadzwyczajnego, a 3 listopada 1992 r. otrzymała z rąk Prezydenta RP tytuł profesora nauk humanistycznych. W dniu 14 kwietnia 1993 r. Katedra Etnologii UJ wystąpiła z wnioskiem o nadanie Profesor Zambrzyckiej Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski. Karierę naukową Profesor Zambrzyckiej kształtowały wybitne osobisto­ ści polskiej etnologii, począwszy od prof. Kazimierza Moszyńskiego poprzez innych przedstawicieli tzw. krakowskiej szkoły etnograficznej, jak profe­ sorowie: Mieczysław Gładysz, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz uczona wielkiej miary prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska z Łodzi. Dogłębne prace badawcze, konsekwentnie realizowane zamierzenia i wzorowy warsztat naukowy zaowocowały wypracowaniem własnego stylu pracy i podejścia do podejmowanej problematyki. Zawsze przywiązywała dużą wagę do poprawności metodologicznej badań tereno­ wych, które prowadziła w różnych regionach kraju, w tym również na niełatwym i wymagającym od badaczy dużej wiedzy i odpowiedzialności Śląsku Opolskim. Jeden z elementów wnikliwego podchodzenia do podej­ mowanych zagadnień stanowi wykorzystywanie we własnych badaniach taksonomicznej metody typologizacji zjawisk kulturowych. Prowadząc do­ głębne badania terenowe, najczęściej na podstawie opracowanych przez siebie kwestionariuszy i ankiet, umiała zjednywać sobie mieszkańców, a na- �NEKROLOGI 183 wiązane z nimi kontakty przeradzały się nieraz w długoletnie i szczere przyjaźnie. Umiała bowiem okazać wdzięczność swym informatorom za wspólnie podejmowany trud i ukazać wartość ich tradycji kulturowych. Początkowo podstawowym nurtem zainteresowań było rzemiosło wiej­ skie, które rozpatrywała m.in. z punktu widzenia jego miejsca w strukturze społecznej i gospodarczej wsi, pozycji rzemieślnika i jego oceny przez miesz­ kańców wsi na tle systemu wartości właściwego danemu układowi kulturo­ wemu. Tym rozważaniom poświęciła dwie książki: Rzemiosło we wsi roboť niczo-rolniczej. Na przykładzie wsi Owsiszcze w powiecie raciborskim (Opole 1971) oraz Rzemieślnik w społeczności rolników (Wrocław 1974; wyróżniona w konkursie im. W. Rzymowskiego) oraz liczne artykuły w jęz. polskim i obcym, a także referaty na konferencjach w kraju i za granicą. Drugim, również ważnym nurtem zainteresowań naukowych stały się zwyczajowe formy współżycia społecznego. W pracy swej, opartej również na własnych materiałach terenowych zebranych na Śląsku Opolskim, prze­ prowadziła wnikliwą analizę stosunków międzyludzkich i określiła rodzaje kręgów społecznych, w których realizowane były wzajemne kontakty pomię­ dzy mieszkańcami. Zwróciła m.in. uwagę na rolę sąsiedztwa, poczucie po­ krewieństwa między mieszkańcami wsi i jego społeczno-kulturowe kon­ sekwencje, współdziałanie gospodarcze i rozpowszechnioną w rolnictwie tradycyjną formę odrobku. Swoje rozważania, oparte nie tylko na wnikli­ wych badaniach empirycznych, lecz także na materiałach archiwalnych i bogatej literaturze przedmiotu, przedstawiła w dwóch monografiach: Odrobki jako forma współdziałania gospodarczego na wsi (Opole 1967), Zwyczajowe formy współżycia społecznego. Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opolskim (Kraków 1980) oraz kilku artykułach, z których: Próba za­ stosowania jednej z metod taksonomicznych w typologii zjawisk etnograficz­ nych (Prace Etnograficzne UJ, z. 7:1974) został wyróżniony I I nagrodą na Konkursie Asystentów UJ. Dalsze zainteresowania Profesor Zambrzycka skierowała na ważki pro­ blem kultury symbolicznej, związany z pojęciem daru. Swą koncepcję trak­ towania daru jako kategorii kultury, niewątpliwie pionierską w etnologii polskiej, rozwinęła w artykułach i wypowiedziach, jak пр.: Społeczna i kul­ turowa funkcja daru (Prace Etnograficzne UJ, z. 10:1977), O możliwości analizy wymiany darów (Prace Etnograficzne UJ, z. 18:1983), Pojęcie daru jako kategorii kultury (Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etno­ graficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 28:1988/1991), Obrzędowa wymiana darów w kulturze ludowej (wspólnie z M . Maj, „Etnografia Polska", t. 28:1985, z. 1). Problematyką tą potrafiła zainteresować etnologów w Polsce i w innych ośrodkach uniwersyteckich (Belgrad, Bratysława, Lund, Praga, Zagrzeb), czego efektem była wydana pod redakcją naukową Profesor Zambrzyckiej praca zbiorowa: Kulturowa funkcja daru (Prace Etno­ graficzne UJ, z. 25:1988), jak też liczne referaty wygłaszane na między­ narodowych konferencjach w kraju i za granicą. �184 NEKROLOGI W tym ogólnym przeglądzie nie można pominąć prac z dziedziny me­ todologii i historii etnologii. Jedną z ostatnich opracowanych przez prof. Zambrzycka publikacji zbiorowych była wydana w jęz. angielskim praca: In Search of Paradigm (Kraków 1992), w której poza Wstępem {W po­ szukiwaniu paradygmatu) znajduje się Jej artykuł: Czas wspólnoty: dar z oka­ zji narodzin dziecka w tradycji ludowej. Wspólnie z prof. Leszkiem Dzięglem zredagowała zbiorową pracę pt. Problemy metodologiczne etnografii (Wro­ cław 1989). Profesor Zambrzycka wniosła też duży wkład w dziedzinę informacji naukowej. Brała bowiem udział w przygotowaniu do druku bibliografii kultury ludowej Karpat i Śląska, a w 1985 r. wydała Przegląd bibliografii etnograficznych. Jest równie autorką haseł: „rzemiosło wiejskie" oraz „współpraca gospodarcza", opracowywanych do tworzonego „tezaurusa" polskiej kultury ludowej. Niezwykle cenna i pionierska w skali etnologii polskiej była realizacja projektu polskiej Sekqi Badania Kultury Ludowej w Karpatach, powołania w 1983 r. w Katedrze Etnografii Słowian UJ banku danych o źródłach archiwalnych, odnoszących się do kultury ludowej Kar­ pat (zob. E. Duszeńko-Król, K. Heller: „Prokeš" - baza danych o źródłach archiwalnych dotyczących kultury ludowej Karpat Polskich, „Etnografia Pol­ ska", t. 32:1988, z. 2, s. 95-119). Fundusze na ten cel pochodziły począt­ kowo z Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Uniwersytetu Jagielloń­ skiego, następnie projekt „Prokes" został zatwierdzony przez Ministerstwo Edukacji Narodowej wraz z funduszami na jego realizację w 1991 г., co świadczy o docenieniu wagi tego przedsięwzięcia. Na uwagę zasługuje także nawiązana w 1988 r. współpraca z prof. Olgą Goldberg z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, mająca na celu przy­ gotowanie wspólnego opracowania na temat świadomości żydowskich tradyqji kulturowych u mieszkańców Wieliczki koło Krakowa. Do tego wydaw­ nictwa Profesor Zambrzycka przygotowała dwa artykuły: Mit początku oraz Ci, o których przekazano wspomnienia. Praca dydaktyczna w Uniwersytecie Jagiellońskim stanowiła ważny roz­ dział życia Profesor Zambrzyckiej. Pracę tę traktowała z dużą odpowiedzial­ nością i oddaniem. Niewątpliwie była ona Jej wielką pasją. Wymaga­ jąca, ale i wyrozumiała, oczekiwała od studentów zaangażowania umysło­ wego w pracę, inwencji, krytycyzmu i poprawności metodologicznej. Starała się, aby kierowane przez Nią prace magisterskie były dobrze udokumen­ towane, w miarę możności odkrywcze i interesujące, a z czasem inspirujące nawet do dalszych badań. Była promotorem ponad 30 prac magisterskich, recenzentem 6 prac doktorskich, 2 habilitacyjnych oraz promotorem 1 pracy doktorskiej. Całym sercem oddana młodzieży Profesor Zambrzycka poświęcała jej zawsze wiele czasu i troski, w tym również jako kierownik Katedry Etno­ grafii Słowian UJ w trudnym czasie stanu wojennego, starając się o powrót internowanych studentów na studia i pomagając im w znalezieniu pracy. �NEKROLOGI 185 Zawsze wykazywała niezależność intelektualną, podejmując w tym czasie wiele odważnych inicjatyw i zlecając m.in. wykłady osobom nie znajdującym gdzie indziej zatrudnienia. Podkreślenia wymaga fakt, iż w okresie pełnienia przez siebie funkcji kierownika Katedry, obok zajęć dydaktycznych i wielu prac administracyj­ nych, podejmowała wiele cennych inicjatyw, organizując różnego rodzaju konferencje naukowe, współpracę z zagranicznymi ośrodkami uniwersyte­ ckimi (jak np. w Belgradzie, Bratysławie, Kolonii, Lund, Paryżu, Pradze i Zagrzebiu) oraz redagując liczne wydawnictwa naukowe. Warsztat badawczy, który z takim uznaniem podkreślali recenzenci Jej prac, stale doskonaliła i poszerzała. W 1972 r. prof. Za wistowi cz-Adamska, oceniając Jej pracę doktorską napisała: „rzadko się zdarza recenzować pracę tak rzetelną i opracowaną z takim nakładem pracy i z takim poczuciem odpowiedzialności". Ta odpowiedzialność za słowo, sumienność, skrupulat­ na dokumentacja, wewnętrzna dyscyplina i kompetencja cechuje cały Jej dorobek naukowy, sygnowany również nazwiskiem: Zambrzycka-Kunachowicz. Obejmuje on 70 pozycji, w tym 5 publikacji zwartych, 8 prac zbioro­ wych pod Jej redakcją, 32 rozprawy i artykuły oraz 25 recenzji i not recenzyjnych, nie licząc kilku pozycji oddanych ostatnio do druku. Swoją postawę wnikliwego, konsekwentnego i odpowiedzialnego za sło­ wo badacza akcentowała nie tylko w publikacjach, ale także w wystąpieniach na konferencjach w kraju i za granicą oraz licznych zebraniach naukowych. Brała bowiem czynny udział w pracach takich organizacji naukowych, jak: Komitet Nauk Etnologicznych PAN (w latach 1982-1987 jako członek Prezydium), Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bał­ kanach przy w/w Komitecie, Komisja Etnograficzna przy Komitecie Słowianoznawstwa PAN, Komisja Słowianoznawstwa oraz Komisja Etnograficzna Oddziału Krakowskiego PAN. Jako przewodnicząca, od 1991 г., tej ostatniej Komisji (od 1984 r. zastępca przewodniczącego) wykazała wiele inicjatyw i zainaugurowała interesujący cykl odczytów dotyczących etnologii miasta Krakowa. Zapraszała z referatami nie tylko znanych w Krakowie naukow­ ców, przedstawicieli pokrewnych dyscyplin naukowych, ale także umożli­ wiała wystąpienia młodym, początkującym etnologom, zachęcając ich w ten sposób do dalszej pracy. Profesor Zambrzycka zdążyła jeszcze przygotować do druku pierwszy tom wydawnictwa pt. Przestrzenie kulturowe Krakowa z napisanym przez siebie „Wstępem". Była członkiem licznych stowarzyszeń, takich jak: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Polskie Towarzystwo Socjologiczne, Podhalańskie Towarzy­ stwo Przyjaciół Nauk i inne, a także wchodziła w skład Redakcji Naukowej czasopisma „Etnografia Polska" i „Ethnologia Slavica". Bogaty dorobek naukowy, interesujące i nowatorskie stawianie wielu problemów zapewniły Profesor Zambrzyckiej trwałą pozycję w etnologii polskiej, a także międzynarodowej. Zrobiła dla naszej dyscypliny bardzo wiele, ale chciała i mogłaby zrobić więcej. Miała bowiem jeszcze tyle planów �186 NEKROLOGI naukowych i pomysłów badawczych. I chyba dlatego robiła wrażenie osoby śpieszącej się, tak jakby zdawała sobie sprawę, że może nie zdążyć. Pra­ cując bez wytchnienia zawsze jednak znajdowała czas dla innych, dla przyjaciół, studentów, kolegów. Znalazła go też, aby na trzy miesiące przed śmiercią odwiedzić w Warszawie niezwykle cenioną przez siebie i lubianą prof. Annę Kutrzeba-Pojnarową. Jedną z godnych podkreślenia cech prof. Zambrzyckiej była umiejętność słuchania rozmówcy. Umiała też cieszyć się szczerze sukcesami naukowymi innych. Te rzadkie dary oraz poczucie humoru, życzliwość, rzetelność i sumienność zyskiwały Jej wielu oddanych przyjaciół. Niezliczone ich grono, wraz z uczniami i ko­ legami - etnologami oraz przedstawicielami innych dyscyplin naukowych, żegnało Ją w dniu 11 maja 1993 r. na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Nad grobem przemawiali: z ramienia Uniwersytetu Jagiellońskiego, pro­ jektor prof. Bolesław Ginter, dziekan Wydziału Historycznego - prof. Maciej Salomon i kierownik Katedry Etnologii - prof. Leszek Dzięgiel. Pisząca te słowa, zabierając głos w imieniu Pracowni Etnologii PAN w Kra­ kowie, podkreśliła długoletnie związki zmarłej z ówczesnym Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, w którym po­ wstawały Jej pierwsze, zawsze dogłębne i odkrywcze prace. Śmierć osoby tak oddanej swojej dyscyplinie naukowej, a przy tym pełnej życzliwości dla kolegów i uczniów, jest niepowetowaną stratą dla nas wszystkich. Straciliśmy wybitnego badacza, doskonałego wykładowcę i orga­ nizatora oraz inicjatora wielu ważkich przedsięwzięć naukowych, a przede wszystkim wypróbowanego i serdecznego przyjaciela. Zofia Szromba-Rysowa * We wspomnieniu wykorzystano: Ocenę Rady Wydziału Filozoficzno-Historycznego U J działalności dydaktyczno-wychowawczej prof. A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej; oceny profeso­ rów: W. Kwaśniewicza i M . Paradowskiej dotyczące dorobku naukowego wyż. wym. oraz recenzję pracy doktorskiej napisaną przez prof. К. Zawistowicz-Adamską. W tym miejscu pragnę podziękować Panu prof dr. hab. Janowi Steczkowskiemu za informacje i udostępnione mi materiały. Autorem fotografii prof A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej jest Jerzy Rys. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b1fa42dd44dd300624dd06b3a40c0cc.pdf c2a77a8d80bfd945f17876186bf6429e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6519 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny Leiris, Michel (1901-1990) Caillois, Roger (1931-1978) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6091 Title A name given to the resource Anthropology as the a Mask, a Costume, a Metaphor:the case of Michel Leiris and Roger Caillois/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text During the epoch of my artistic beginnings in about 1930 it was demanded that a person should be predomi­ nantly authentic. (...) I, however, remember that already as a boy I knew - and this was instinctive knowledge —that it is impossible to be “authentic" or “defined”... I admire science, (...) but I fear that it is impossible to eliminate that word “I”, it is a much too strong part of us. (Witold Gombrowicz, Byłem pierwszym strukturalistą) I n Byłem pierwszym strukturalistą Witold Gombro­ wicz conducted an interview with himself, and responding to successive questions he "justified” his philosophical inspirations and assumed the langu­ age of scientific discourse. This is a “game played with the scientific”: the author simultaneously scoffed and spoke quite seriously. In his witty, brief text, science - philosophy, anthropology - is used as a manner of keeping a distance towards oneself. The characteristic feature of this instrument is a split of the language, which creates the distance. A fissure. That, which Gombrowicz regarded as a merely epi­ sodic game with the convention of “the scientific” one of the many cases in his "laboratory of the form” - became a fundamental creative strategy (but also a life strategy) for several protagonists connected in their youth with Surrealism. Michel Leiris and Roger Caillois are the authors of two strange autobiogra­ phies: L ’Âge d’homme and an autobiographical essay unpublished during the author’s lifetime: La Nécessité d’esprit. Leiris began working on L ’Âge d’homme before he was thirty years old, while Caillois wrote La Néces­ sité d’esprit, his first book, while aged less than twenty. Two books, treating autobiography in a truly Surreal­ istic manner, tell the story of a non-experienced life, which had actually just started. L ’Âge d’homme and La Nécessité d’esprit also pertain to another theme, albeit in a manner far from obvious: the attitude of the authors to "the scientific”. Regard­ less how one perceives this, Leiris and Caillois were, after all, scholars (an ethnographer and a sociologist). Their learned analyses could yield the impression that science - in this case, anthropology - is not a purpose in itself, that things are not as they should be. This is the case of some sort of insincerity, of ’’something else” being at stake: here, anthropology can be a metaphor, a mask or a theatrical costume. A t times, the texts are closer to the mocking quasi-scientific nature of Gombrowicz’s Byłem pierwszym strukturalistą than to genu­ ine “Science”. How is one to trust Leiris if in the wake of his extremely subjective L ’Afrique fantôme, whose premise was a negation of all scientific methods, he wrote two academic and meticulous books about the language of the Dogon people and Ethiopian posses­ sion cults? 193 TOMASZ SZERSZEŃ Anthropology as a Mask, a Costume, a Metaphor: the Case of Michel Leiris and Roger Caillois In the case of Leiris, interest in ethnography co­ incided in time with the commencement of work on L ’Âge d’homme. This was also the moment when he became involved in editing the avant-garde periodical "Documents”, in which anthropology and ethnogra­ phy were for the first time applied as a sui generis quasi­ scientific quality, a scientific discourse shifted, opened, sometimes mocked and simultaneously illusively proposed precisely as a scientific discourse. 1 It was for the needs of "Documents” that Leiris "assumed the guise of an ethnographer” and adapted himself - in the manner of one of the insects described by Caillois - to “writing science”. Interpreters ignore the fact that the publication of L ’Âge d’homme more or less coincided with Leiris winning the title of a professional ethnographer. The time in which he wrote his curious autobiography thus ideally overlaps with becoming an ethnographer - first studied publications, first written texts, an expedition to Africa, and successive passed exams. The Leiris Bildungsroman is, therefore, also a metaphor of initia­ tion into ethnography, a literary equivalent of rite de passage. After the publication of L ’Âge d’homme Leiris began work at the Parisian Musée de l’Homme where he held a high post. “Being an ethnographer” thus be­ came a fact, a social role, a permanent mask, which the author of L ’Afrique fantôme treated very seriously, as evidenced by the fact that his studies at the Musée were used only for scientific pursuits; he wrote poetry at home. Leiris was deeply concerned with becoming an eth­ nographer and the ensuing consequences. Paradoxi­ cally, probably the most interesting commentary are his theses in a book about zâr cults: La Possession et ses aspects théâtraux chez les Ethiopiens de Gondar, with Leiris developing some of the conceptions from Sar­ tre’s L ’Etre et le néant: in the fashion of Sartre’s waiter the possessed plays with his status in order to realise it. 2 While describing the cult and its participants Leiris metaphorically depicted his personal situation: he constantly played with the status of man of science, of �Tomasz Szerszeń • ANTHROPOLOGY AS A MASK, A COSTUME, A METAPHOR: THE CASE OF MICHEL LEIRIS AND ROGER CAILLOIS “being an ethnographer”, in order to realise this situa­ tion. Similarly as in the zâr cult where, as he wrote, it is sometimes difficult to distinguish cases of authentic possession (“the experienced theatre”) and possession feigned for the sake of gaining some sort of benefit ("the performed theatre”), reading texts by the author of L ’Afrique we never know for certain whether he was not merely performing the role of an ethnographer. The case of Roger Caillois is much more complicat­ ed since the costume of the scholar which he donned fits him perfectly. This personality trait was excel­ lently captured by Emil Cioran in his sketch: Caillois commenced fittingly, by studying and even behaving like a student, as testified by the reservations he made in L ’Âge d’homme (1939), in which he put his teach­ ers’ minds at rest by requesting that they ignore the last pages of the book in which he took the liberty of transgressing the limits of “positive thought” and de­ veloped several metaphysical reflections. A t the time, he produced the impression that he believed the his­ tory of religion, sociology and ethnology... .3 Cioran, therefore, refused to be seduced and did not really have faith in in the scientific guise of Caillois: there, where others saw an academician he observed an ac­ tor wearing a costume. Accounts by some students at the College of Sociology reflect this feeling of malad­ justment: at the time of the lectures Caillois was only slightly over twenty years of age - “too little” for a seri­ ous scholar and desperately clinging onto theoretical language and academic distance. True, the attitude of the author of L ’homme et le sacré to “the scientific” is something of an obsession. In his works from that early period Caillois incessantly posed and opted for the de­ fensive. He not only ”calmed the teachers”, as Cioran noticed, but also performed a series of reservations: in a preface to La Nécessité d’esprit he wrote that his work was a document, whose interpretation was also a document. 4 We find ourselves in a domain of science to the umpteenth degree, science with a capital S. The same motif was broached by Denis Hollier in his essay: Crainte et tremblement à l’âge du surréalisme: Caillois’ work is hard to categorize. But not for the same reason as Bastille’s, Blanchot’s or even Sartre’s; Caillois does not mix registers of discourse, nor does oscillate between theory and fiction. Instead, his work is hard to categorize because of the perverse way he chooses to play, almost excessively, in the less literary of those two registers: the theoretical. (...) These defensive origins may explain why it is so difficult to situate his work within the typology of theoretical writings. There is something heterodoxical, oblique, disquieting, and even occasionally hypocritical in the relation to knowledge that Caillois’ writing puts into play. In his essays erudition tilts toward destabilising adventures that function quite dif­ ferently from a search for truth. Caillois was one of Jorge Luis Borges’ first French translators. I order to exorcize the temptations of fiction he adapted the mask of science in a way that recalls Borges’ imaginary encyclopaedias. But the science in question is unrecognizable; it seems to have become its own double. 5 The author’s self-portrait as a thorough academi­ cian ceases, however, to be uniform and obvious when we reach for his posthumously published La Nécessité d’esprit, in which Caillois tried to capture the essence of poetic imagination in statu nascendi as exemplified by his own person. This poetic imagination is to be X-rayed and described with the assistance of the most scientific instruments possible - scientific rigour is to be a response to écriture automatique while an exami­ nation of inner “necessities” and “rigours” is to replace an unfettered game of the imagination, that prime slo­ gan of the Surrealists. La Nécessité d’esprit, a strange, marginal attempt at redefining Breton’s vision of Surrealism, is mysterious­ ly connected with another text by Caillois. In his bril­ liant analysis contained in the essay: Crainte et tremble­ ment à l’âge du surréalisme Denis Hollier drew attention that La Mante Religieuse, one of the earliest and, at the same time, best known texts by the author of L ’homme et le sacré, was originally planned as part of the auto­ biographical La Nécessité d’esprit. The first version of La Mante Religieuse was issued in “Minotaure” in 1933, and at the end of the text Caillois announced that the next part would deal with his ”personal experiences”. There was no subsequent part, however, since Caillois resigned from the publication of La Nécessité d’esprit and La Mante Religieuse appeared in the collection: Le Mythe et l’homme, but already without any personal or autobiographical allusions. From the very first moment the praying mantis draws man’s attention to its silhouette 6 - Caillois wrote. True, Hollier recalled that during the vaca­ tions of 1928 Caillois actually saw a praying mantis for the first time. The same day, we must believe the systematic researcher, marked Caillois’ sexual initia­ tion. The connection between the praying mantis and autobiography thus becomes obvious. We are dealing with another, after Leiris’ Judith, astonishing autobio­ graphical component involving a woman killing a man and the motif of decapitation since, the author argued, a praying mantis can live without its head. Here is a comment by Denis Hollier: Indeed, it is difficult to avoid an impression of defeatism when one sees a man choose to expose his first person, choose to expose himself in the first person, in front of a maneater. And what the material history of the text relates, what happened to the text itself between the time Caillois wrote it and the time he pub­ lished it, is, literally, the defeat of the first person, since the versions published by the author in his lifetime eliminate all personal references. It is as if the first person of the autobi­ ography (The Necessity of the Mind) had been gnawed away, dissolved from within, before being absorbed and assimilated by the third person of the study on the pray­ 194 �Tomasz Szerszeń • ANTHROPOLOGY AS A MASK, A COSTUME, A METAPHOR: THE CASE OF MICHEL LEIRIS AND ROGER CAILLOIS ing mantis (Le myth et homme). It is difficult, here, not to speculate on this double disappearance, the coincidence that inflicts on the author’s first person the fate that befalls the masculine partner of the tragic love he relates. (...) The female’s devouring (outside the text) of her sexual partner is echoed by the text’s devouring of its foretext. It is as if the meeting with the mantis had the effect of depersonal­ izing Caillois’ voice: his first person, at least his literary first person, did not survive The Necessity of the Mind.7 Ending his analysis, Holier returned to La Nécessité d’esprit, which he described as: the autobiography of a subject literally possessed by his own absence. 8 The pray­ ing mantis, in the fashion of Judith, is thus associated with an autobiographical project of describing empti­ ness, a life not yet experienced, whose place was taken by science. Science - sociology, anthropology - was for Caillois a mask concealing the temptation of writing an autobiography, a metaphor of his existential situation. Underneath the costume of a thoroughgoing scientific stance something else is hidden. A t the time of his ear­ liest works Caillois admired St. Ignatius of Loyola. The author of La Mante Religieuse recalled that Loyola’s ex­ ample first inspired him to start the periodical “Inqui­ sitions”, and then, in 1937, to establish the College of Sociology. Caillois described the science pursued at the College as “holy sociology”. Could it be that Caillois, that exemplary researcher, authentically, albeit in a cleverly concealed manner, experienced the force of vocation? In 1947 the critic Roland (sic!) Caillois published in “Critique” an article about Caillois and the College: Roger Caillois ou l’inquisiteur sans église.9 It describes Caillois’ severe intellectual rigour by com­ paring him to Loyola but the kind of Loyola who be­ came familiar with Durkheim and attended courses held by Marcel Mauss. It is highly likely that inspired by the Jesuit spirit Caillois treated writing/studies as “spiritual exercise” of sort, which, after all, as Roland Barthes proved in his sketch about St. Ignatius, is a “search for the language” (The invention of a language this is then the object of the Exercises 10). Jesuit discipline and severity implemented by Caillois at the College had a second, darker, and certainly less well-known side: it involved political motifs carefully camouflaged by a scientific costume. Years later, Caillois described that strange commitment on the very eve of the war (recall, the College was active in 1937-1939): It was particularly true among those of us who had founded the College de Sociologie, dedicated exclusively to the study of closed groups: societies of men in primitive populations, initiatory communities, sacerdotal brotherhoods, hereti­ cal or orgiastic sects, monastic or military orders, terrorist organisations, and secret political associations of the Far East or from the murky periods in European history. We were enthralled by the resolve of those men who, from time to time throughout history, apparently wished to give firm 195 laws to the undisciplined society that could not satisfy their desire for rigor. With sympathy we observed the progress of those people who withdrew from such a society in dis­ gust and went to live elsewhere, under harsher institutions. However, some among us, who were full of fervour, could not readily resign themselves to merely interpreting; they were impatient to act for themselves.11 While discussing stands of the French intellectuals during the 1930s, Zee Sternhell, an historian of French political thought, drew attention to the fact that resist­ ance against fascism was never frontal, but assumed assorted forms of mimetic subversion, which adapts and reverses the direction of the words uttered by the enemy in an attempt to precede him in his own ter­ rain and vanquish him while deploying his weapons.12 This chameleon strategy was applied at the time by Bataille and, predominantly, by Caillois. During those years, their political ideas, disturbing and genuinely schizophrenic, oscillated between two extremes: com­ munism and fascism. The ambivalence was expanded to such a degree that J acques Bénet, a reviewer writing for Cahiers du Sud and discussing the views expounded by Caillois, accused him of fascist sympathies; then, in an erratum he significantly corrected his opinion by admitting that Caillois did harbour communist sym­ pathies, adding that this in no way changed his thesis. 13 This authentic story says much about Caillois: we shall not commit abuse if we say that he suffered from psychasthenia - a psychological disorder characteristic for an inability to make a decision. Caillois rendered psychasthenia the topic of one of his first texts (also published in “Minotaure”): Mimétisme et psychastenie légendaire, linking it with mimicry - the assumption of camouflage. Could it be that the costume of a scholar and the mask of methodical knowledge were to serve Caillois for a masterful description of his own psychic and existential situation? Was the theory of the am­ bivalence of the sacrum and its bipolar features - re­ call: right and left, two elements of the sacrum: in the heart of one we always find a particle of the other initiated during lectures at the College and expanded in L’homme et le sacré, actually a description of political ambivalence in which two extremities (right and left) were close and radically opposed the profanum, i.e. the (democratic) centre? Did the timid young scholar dream not only about secret societies but also about solutions far exceeding the rules of democracy? The texts by Leiris and Caillois are the reason why we remain helpless. We shall never know for certain the nature of that, which had been proposed for a scientific discourse. Perhaps it is a metaphor, a mask? A game played with textual mirrors, in which the authors supplied the best keys for the interpreta­ tion of their texts that, in turn, function as perverse self-comments? This is a science, which, as in the case of the headless Acephale, is always missing something, �Tomasz Szerszeń • ANTHROPOLOGY AS A MASK, A COSTUME, A METAPHOR: THE CASE OF MICHEL LEIRIS AND ROGER CAILLOIS 7 in which something is not in its right place: shifted, multiplied, treated lightly. This is a science created to destroy the naïve researcher just as the cruel praying mantis would do. 8 Endnotes 1 K. Rutkowski, Paluch, "Konteksty” 3-4/2007, p. 257. This text is a commentary to Bataille's essay: The Big Toe in the last issue of "Documents” (no. 8/1930). 2 J. Jamin, Introduction, in: M. Leiris, Miroir de l’Afrique, Gallimard 1996, pp. 40-44. 3 E. Cioran, Ćwiczenia z zachwytu, Warszawa 1998, p. 94. 4 R. Caillois, La Nécessité d’esprit (avant-propos), Gallimard 1981, p. 18. 5 D. Hollier, Crainte et tremblement à l’âge du surrealism, in: Les Dépossèdes (Bataille, Caillois, Leiris, Malraux, Sartre), Paris 1993, pp. 131-132. 6 R. Caillois, Modliszka, in: Odpowiedzialność i styl, Warszawa 1967, p. 151. 9 10 11 12 13 196 D. Hollier, Crainte et tremblement à l’âge du surrealism, in: op. cit., p. 134. D. Hollier, Crainte et tremblement à l’âge du surrealism, in: op. cit., p. 136. It is worth mentioning that the leitmotif of Hollier's book is composed of forms of this paradoxi­ cal presence-absence of the subject of an autobiography. The French title: Les Dépossèdes and its English language version: Absent without Leave, excellently reflect this experience of emptiness: there is no need to lose one's life in order to die. In: “Critique, no. 8-9/1947, p. 29. R. Barthes, Sade, Fourier, Loyola, p. 54. R. Caillois, Approches de l’imaginaire, Paris 1974, pp. 92-93. Z. Sternhell, Ni droite ni gauche, p. 267. Cf. also D. Hollier, De l’équivoque entre literature et politique, in: Les Dépossèdes (Bataille, Caillois, Leiris, Malraux, Sartre), Paris 1993, pp. 109-130. P Missac, Avec des cartes truquées, “Cahiers du Sud”, no. 216/1939. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bc25a8b5645bb7806d350f2cd1cd410.pdf fad0419545b21404de9c1b18181aa601 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6500 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6072 Title A name given to the resource Anthropology of Contemporary Culture: Preface/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.4-5. Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Uolume 1 flnthropology of Contemporary Culture Cover: Photo by Kinga Łozińska �T he selected texts presented in this edition appeared in KO NTEKSTY from the late 1970s to the 1990s and are featured up to this day; inspired by the experiences of struc­ turalism, semiotics, phenomenology and hermeneutics they reflect the spirit of our pe­ riodical. The anthropology of contemporary society and culture, the anthropology of memory, historical anthropology, the anthropology of literature, the anthropology of the town and, fi­ nally, the anthropology of film and visual anthropology comprise characteristic fields readily pursued by authors publishing their studies in KO NTEKSTY and cooperating both with the quarterly and the Department of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts at the Institute of Art of the Polish Academy of Science, which publishes it. We dedicate this collection of texts to the memory of Professor Aleksander Jackiewicz, au­ thor of Antropologia Filmu (1975) and numerous publications dealing with film studies. The special English-language issue of “KO N TEKSTY” was prepared as part of the “N a­ tional Programme for the Development of the Humanities”. We would like to treat our publi­ cation as an opportunity to share noteworthy research tendencies in Polish studies concerning the anthropology of contemporary culture and anthropology of film discussed in our quarterly. It is our intention to indicate interesting phenomena in this field by highlighting anthropology of culture as an experience of reflections as well as interpretations developed between Anthro­ pology and Art (between Science and Art), and to present “K O N TEKSTY” as important for reflections on the anthropology of contemporary culture and anthropology of film, involving authors from all academic centers dealing with anthropological studies in Poland. In memoriam Professor Aleksander Jackiewicz Krzysztof M. Bednarski, Victoria, 1983. 4 �Roads. Photo: Zofia Rydet � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2da85e1932ffe0f2a690e946cfd46e26.pdf f2388fa0ee49658c2b23a552a49cab73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6524 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film antropologia filmu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6096 Title A name given to the resource Anthropology of Film/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue 228-231 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Anthropology of Film. Introduction I n the wake of a special monographic issue about the theatre going back to its sources, the “theatre contaminated with ethnology”, and texts focused on the anthropology of the theatre (cf. “Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” no. 3-4/1991) we present a fa­ scicle on the anthropology of film and photography. It seems that there is no need to justify this topic (or its selection). For some time the encounter of anth­ ropology and film, the anthropology of culture and scientific, critical and humanistic reflection on the cinema has been quite natural. Multiple sources, re­ asons, and testimonies of such meetings can be cited. Suffice to mention the remarks made by Yuri Lotman in an introduction to the Polish edition of his Semiotics of Cinema, where in an astonishing comparison of the Athenian rite and myth with Roman Polanski’s Knife in Water the author spoke laconically (and such could have been the response and justification in the case of every ethnographer and anthropologist of culture concentrating his attention on the cinema) that even the most contemporary film can be decoded with the assistance of the myth deeply concealed within. There comes to the fore, Lotman wrote, one of the most cha­ racteristic features of the cinema, which elevated it to the rank of avant-garde art of the second half of the twentieth century. True, the inclination towards neo-mythologism, the process of stirring the deep strata of culture are a phe­ nomenon characteristic for art of the last decades. None­ theless, nowhere outside the cinema do assorted types of the organisation of the material —from genre forms totally absorbed with a credible recreation of daily existence to the form of the generalised structure of the myth - blend so organically while penetrating each other. Further on, Lotman drew attention to the specific duality of the film: In this fashion, the language of the film unites extre­ me logical rungs —from the sensual experiencing of the ac­ tual perception of things (a feeling of a direct reality of the world shown on screen) to extreme illusionariness. At the same time, there takes place a merge of historical stages — from the most archaic forms of artistic consciousness to the most contemporary ones. Such unification does not by any 228 means obliterate extremity; on the contrary, it accentuates it as much as possible. This duality of film corresponds to the specific bi­ polar nature of anthropological perception simultane­ ously focused on the archaics, the structure of long duration, and the contemporary. In this case too we are not dealing with the blurring of differences and extremities, just as in the equally concise definition of ethnography: Ethnography is a science about that, which connects people of different societies, cultures and epochs. We may come across this dialogical perspective of ethnography also in the admission made by LeviStrauss, who described it as history whose two extrem­ ities touch the history of the world and personal his­ tory, and which at the same time discloses their joint rationale by considering differences and transforma­ tions of importance to all concerned. Within this context a similarly laconic definition of ethnography as a way of reaching a different world should not come as a surprise; the same holds true for the declaration that ethnography is predominantly a rendition of the topical, an expression of vitality. This is the way in which the natural, obvious, and multifac­ eted interest in the film on the part of the anthology of culture becomes understandable. The anthropologist is absorbed with the film, first and foremost, as a myth, an expression of currently emergent mythology, and a domain of the occurrence (frequently in a concealed manner) of eternal mythological motifs and deep sym­ bolic structures. It is precisely the film in its capacity as a myth-creating carrier (a domain of the continu­ ation, transformation, and “revival of meanings”) and as a record of contemporaneity (the film registers cus­ toms, gestures, motions, models of beauty, fashions, thematic tendencies, the mental structures of a given period, etc.) as well as owing to the reflection of differ­ ences, rendered indelible within it or the mixture (or levelling) of cultural diversity, that matches a specific sensorium moulded within the range of the anthropol­ ogy of culture. Characteristically, we may find theses about the inclination of contemporary art towards neo-mythologism also amongst many researchers studying culture. In this instance, film is not alone but is accompanied by the experiences of the theatre and literature, as Mircae Eliade mentioned in his conversations with Claude-Henri Rocquet in Ordeal by Labyrinth. It is a well-known fact that literature transmit­ ted orally or written is the offspring of mythology and inherits the latter’s functions: to recount adventures and to tell about important global occurrences. Why is something that takes place so important, why do we want to find out what happened to the marquise drinking her five o’clock tea? All narration, even if it describes the most commonplace facts, continues the traditions of the grand narratives presented in myths �Zbigniew Benedyktowicz • ANTHROPOLOGY OF FILM. INTRODUCTION and explaining the beginning of the world and the origin of man. Interest in narration and the story is an element of human condition and existence in the world. Man wants to find out what people have accom­ plished and of what they are capable: risk, adventures, assorted trials. Our existence is not that of motionless stones, flowers or insects whose life follows a precisely delineated track. o u r existence is an adventure. Man will never cease listening to stories. Nevertheless, it is also highly characteristic that Eliade was ready to grant special place and signifi­ cance to film and its capability of bringing us closer to the myth. He gave a determined answer to a question posed by his interlocutor, suggesting that by turning away from the novel avant-garde literature had also rejected something that appears to be an essential ele­ ment of mankind, and that the myth could have sur­ vived in the cinema. Eliade claimed that the cinema preserved the ability to tell myths and to camouflage them not only in the secular but also in areas of degra­ dation and decline. Cinematographic art makes excel­ lent use of the symbol, and even if the latter remains invisible it continues to affect emotions. The leaning towards neo-mythologism, the process of coming closer to the myth, the attainment by the cinema and film of the dimensions and functions of a myth appear to be part (just as fascinating for the anthropology of culture) of a wider process of contem­ porary remythisation, described by Gilbert Durand, a researcher studying symbolic imagination and drawing attention to a certain paradox. The same iconoclastic and scientistically oriented civilisation that often mix­ es demystification and demythisation at the same time proposes a huge demythisation procedure to be car­ ried out on a planetary scale, and with such means at its disposal, which no society has enjoyed throughout the entire history of mankind. It is to Andre Malraux’s great credit that he demonstrated that rapid means of communication, a mass-scale distribution of the masterpieces of art via photographs of prints, cinema­ tography, books, colour reproductions, gramophone records, telecommunication and the press, made pos­ sible a global confrontation of culture and a gathering of themes, works, and images in some sort of a Mu­ seum of the imagination, focused on all symptoms of cultural life. Faced with the enormous activity of a sci­ entistic and iconoclastic society, the same society pro­ poses means for restoring equilibrium. The inclination towards neo-mythologism appears to be still topical despite the proclaimed (or actual) crisis of the cinema as an institution, as evidenced at the very least by the film-television version of Brooke’s Mahabharata, the worldwide success of Kieslowski’s Decalogue, and, ear­ lier, the “mythology of Town and World” contained in Fellini’s works, the "mythology of childhood” in Fanny and Alexander and the whole Bergman oeuvre, the 229 works of Tarkovsky, Pasolini, Paradzhanov, Herzog, Kurosava, Bunuel, Wajda and many others. The cinema recreates and revives the myth. But there are some areas in which the anthropology of cul­ ture and the cinema meet in an equally natural man­ ner. Keep in mind that their beginnings belong to an almost identical epoch (the origin of scientific anthro­ pology is dated differently and spans from 1851 - the publication of League of the Iroquois by Morgan, 1877 - his Ancient Society, and 1871 - Taylor’s Primitive Cul­ ture, to 1895 - the establishment of “L ’Année Soci­ ologique”; its worthwhile recalling within this context that when Bronislaw Malinowski was conducting his studies on the Trobriand Islands, Robert Flaherty, known as the father of the documentary film, made his first film in the Far North (1917), while his second film - Nanook of the North - originated in 1922, the same year as Malinowski’s Argonauts of the Western Pacific). These natural connections between anthropology and the cinema, the initial impact exerted by photography on the shaping of anthropology and, in time, the cin­ ema, which today bears fruit in the truly distinct do­ main of Visual Anthropology, have been vividly out­ lined by James Clifford in his book The Predicament of Culture, discussing ethnography against the backdrop of twentieth-century literature and art, and compar­ ing the title page of the Argonauts of the Western Pa­ cific with the frontispiece of Father Lafitau’s work on the American Indians. The frontispiece of Moeurs des Sauvages Amériquains from 1724 portrays ethnography as a young woman at a writing pulpit surrounded by works of art from the New World, classical Greece and ancient Egypt. She is accompanied by two cherubs as­ sisting her in the task of making comparisons, while a bearded figure representing Time points to a table featuring the ultimate fount of truth flowing from the writer’s pen. The image at which the young woman is gazing shows the edge of clouds amidst which there appear Adam, Eve, and the serpent; above, a second human couple - man and woman free of sin and men­ tioned in the Book of Revelation, flank a radiant trian­ gle carrying the inscribed Hebrew name of Jehovah. The title page of Argonauts of the Western Pacific displays a photograph capturing A Ceremonial Act of the Kula, with a shell necklace being offered to a Trobriander chief standing in the doorway of his dwelling. Behind the man presenting the necklace there is a row of six young men, bowing and one holding a conch. Shown from the profile they are clearly concentrating on the exchange ritual, an actual event from Mela­ nesian life. A closer look, however, discloses that one of the men is staring at the camera. Clifford proposed the following commentary: the Lafitau allegory seems to be more distant and its author conducted a tran­ scription - he moulded and created. In contrast to Malinowski’s photograph, the illustration does not �Zbigniew Benedyktowicz • ANTHROPOLOGY OF FILM. INTRODUCTION make any references or evoke ethnographic experi­ ence although five years of studies conducted among the Mohawk tribe ensured esteemed rank among field researchers of all generations. The description does not appear to be the outcome of first-hand observa­ tion but the result of writing in a cramped study. The title page of Argonauts - similarly as all photographs - proves presence and assures about the existence of that, which had been captured by the camera lens; it also suggests a different presence, that of an eth­ nographer actively composing this particular frag­ ment of Trobriand reality. The Kula exchange ritual - the topic of Malinowski’s book - is described with perfect visuality and shown in discernible takes, and the above-mentioned glance of the participant of the ritual draws our attention once again towards the viewpoint of an observer in which we, the read­ ers, co-participate, towards the ethnographer and his camera. Emphasis is placed on the dominating course of contemporary field studies and their authority: You are there... because I was there. There exists yet another feature of anthropology, which in a special manner makes it possible to link it with film. Alongside the specific sensorium of the archaic, the primeval, and the fundamental and that, which is contemporary, anthropology is linked with film the strongest by a penchant and interest for the concrete. An anthropologist reaching for the camera, in various ways dealing with films, and asking: ’’Why Anthropology of film?” might, just as we could, seek help in Wim Wenders’ reply to a questionnaire (Why do you make films?). I take the liberty of citing copious fragments: Ever since this terrible question was put to me, I’ve done nothing but think of how to answer it. I have one answer in the morning and one at night, one at the editing-table, one when I’m looking at stills of earlier films of mine, an­ other when I’m speaking to my accountant and yet another when I think of the team I’ve been working with for years now. Every one of these different answers, these reasons for making films, is sincere and genuine, but I keep saying to myself there must be something “more fundamental”, some “commitment”, or even a “compulsion”. I was twelve years old when I made my very first film, with an 8 mm camera. I stood by a window and filmed the street below, the cars and pedestrians. My father saw me and asked: “What are you doing with your camera?" And I said: “Can’t you see? I’m filming the street”. “What for?" he asked. I had no answer. Ten or twelve years later, I was making my first short film in 16 mm. A reel of film lasted three minutes. I filmed a crossroads from the sixth floor, without moving the camera until the reel was finished. It didn’t occur to me to pull away or stop shooting any ear­ lier. With hindsight, I suppose it would have seemed like sacrilege to me. Why sacrilege? 230 I’m no great theorist. I tend not to remember things I’ve read in books. So I can’t give you Béla Baldzs’s exact words, but they affected me profoundly all the same. He talks about the ability {and the responsibility) of cinema “to show things as they are". And he says cinema can “res­ cue the existence of things". That’s precisely it. I have another quote, from Cézanne, where he says: “Things are disappearing. If you want to see anything, you have to hurry". So back to the awful question: why do I make films? Well, because ... Something happens, you see it happening, you film it as it happens, the camera sees it and records it, and you can look at it again, afterwards. The thing itself may no longer be there, but you can still see it, the fact of its existence hasn’t been lost. The act of filming is a heroic act (not always, not often, but sometimes). For a moment, the gradual destruction of the world of appearances is held up. The camera is a weapon against the tragedy of things, against their disappearing. Why make films? Bloody stupid question! (The Logic of Images). Myth - Literature - Film - Photography - these are the cardinal themes of this issue of “Konteksty”. We present essay by Clifford. His study compares two “Polish refugees” (whom he described as the fathers of contemporary anthropological reflection) penetrating a different world and offering dramatic testimony of the confused meeting of representatives of European civilisation and primal culture - Joseph Conrad (Heart of Darkness) and Bronislaw Malinowski (Argonauts of the Western Pacific); in doing so, it deliberates on false­ hood and truth in the cultural meaning of those terms, the question of the “saving lie” protecting values and a cohesive image of culture. Clifford also revealed the literary aspects of ethnography creating cultural fic­ tions (it does not mean: that they are untrue) and in­ dicated the great role played by the biographical and subjective element as well as the creative dimension present in scientific work pursued by the anthropolo­ gist. The essay by Teresa Rutkowska about Fellini’s “journeys” analyses the motif of wandering and the road in his films, interpreted in reference to the deep symbolic structures and stylistic traditions of the Ba­ roque; such “journeys” also provide evidence of an awareness of the absence of the continuum in the con­ temporary world. Reflections on the symbol and the film (Dariusz Czaja) precede a whole series of analyses tracing the presence of profound symbolic contents in film. The series contains translations (Don Frederickson; T. Jefferson Kline - an excellent example of a psychoanalytical-mythographic analysis perceiv­ ing The Last Tango in Paris as a contemporary version of the myth of Orpheus and Eurydice) accompanied by texts by Polish authors presented at a “Seminar of the anthropology of film” established and conducted by Professor Aleksander Jackiewicz and today contin­ �Zbigniew Benedyktowicz • ANTHROPOLOGY OF FILM. INTRODUCTION ued by anthropologists of culture at the Department of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts - in the Institute of Art at the Polish Academy (i.a. an essay by Wojciech Michera tracking the presence and significance of the alchemical symbolic in works by Herzog; essays on the Don Quixote motif in litera­ ture and film, and the cultural-literary-film myth of Venice). Dzieło a “granica sensu" (The Work and the "Boundary of Meaning”) by Wiesław Juszczak, author of a translation into the Polish of stories by Karen Blixen, initiates analyses of Babette’s Feast. In an es­ say about the author of Shadows of Forgotten Ancestors Janusz Gazda portrayed works and movies by Sergei Parajanov an artist salvaging the memory of the rich cultural tradition from which the film director drew his creative force. Ryszard Ciarka considered the es­ sence of film quests and experiences in reference to the Renaissance aesthetics of res simulacra, choosing as the object of his analysis Innocent Magicians by A n­ drzej Wajda and The Last Day of Summer by Tadeusz Konwicki. Małgorzata Baranowska discussed the phenomenon of the postcard, and Anna Sobolewska interpreted, via the categories of the sacrum, the ex­ perience of time and space in Orchestra, a video by Zbigniew Rybczyński. A register of culture in contem­ porary film shaped within the climate of the postmod­ ern game played with cultural texts is another theme. A separate current consists of fragments of auto­ biographies, recollections. and excerpts of diaries. We include fragments of an autobiography by Aleksander Jackiewicz, recording his first experiences with the cinema and a further path towards literature, and the anthropology of film. Other texts are parts of Fotodziennik (Photo-Journal) kept for years by Anna Boh­ dziewicz and the autobiography of Józef Szymańczyk, a small-town photographer. A separate pull-out contains a drawing from a sketchbook-diary kept for years by Andrzej Wajda. This time, the author of the memorable film version of Wesele (The Wedding), congenial in relation to Wyspiański’s play but also a highly auteur work, offered a drawing-note made dur­ ing a staging of a German-language theatrical version featured at the Salzburg festival. (Only a few of our younger readers are aware that this is not the first time that Andrzej Wajda has appeared in our periodical he is the author of a documentation of the vanishing world of street photographers. Cf. article Screens and Backgrounds of Street Photographers in: "Konteksty. Pol­ ska Sztuka Ludowa" no. 1/1956). The presented issue includes texts on the ethnographic film, focusing on the participation of the creative, subjective element in the production of the ethnographic film and pho­ tographic documentation (cf., e.g. a conversation held with Jacek Olędzki, author of numerous ethnographic studies carried out in Poland, Asia and Africa). All 231 texts collected in this film-photography issue, dealing more closely either with literature, film or anthropol­ ogy, come together within the range of joint problems and intentions that could be encompassed by Conrad’s formula: To do justice to the visible world.* * This is a preface to a special issue of „Konteksty” (no. 3-4/1992) about the anthropology of film. Naturally, not all mentioned texts were included into the anthology. We maintain the preface in order to to acquaint the reader with the profile of the gathered essays and material. (Cf: Contents and Summaries, „Konteksty” no. 3-4/1992). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47962db5492db848573e678b26d86697.pdf a65fd06b5954eae0eea5f01c3be7a4fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2145 Title A name given to the resource Antoni Taborowicz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.57-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i ANTONI TOBOROWICZ Mówią, że jest „ludowy". Rzeźbił figurki w drewnie - więc zgoda - jest ludowy. Ale czy tylko? A jak nazwać dowcipne, wspaniałe „djabły", wywodzące się z urzeczenia Hasiorem. Ludowe? Amatorskie? A drzeworyty? Porzućmy określenia, które nawet nie porządkują, a tylko odwracają uwagę od osobowości artysty, jego dzieła i jego świadomych wyborów. Gdybym miał określić go najkrócej, powiedziałbym: artysta, człowiek o wyjątkowej wrażliwości i to nie tylko estetycznej, samotnik wychylony ku ludziom, mądrze i pięknie reagujący na niesprawiedliwość, kłamstwo, bezmyśl­ ność. Wycinał drzeworyty, przeważnie o tematyce religijnej, eksponujące pierwiastek ekspresyjny. Gdyby to słowo nie było tak skompromitowane - powiedziałbym - zaangażowane, wynik­ łe z przeżycia ewangelicznych treści. Gdy ogłoszono stan wojen­ ny zareagował natychmiast. Jak mógł i umiał - serią grafik, celnych w swym sarkazmie, ostrych w krytyce nienawistnego systemu, znakomitych. Czy się bał? Pewnie, ale uważał, że rozsyłając do różnych osób odbitki tych drzeworytów, robi to, co może. Co mu dyktuje sumienie. Później zauważył, że wśród kamieni, z których wybudowano podwórze w Żarnowcu są fragmenty macew, nagrobków ka­ miennych z pobliskiego cmentarza żydowskiego. Nagrobków, których nie miał już kto ocalić, obronić, uszanować. Zrobił to więc on. Wykopał z drogi, oczyścił, zachował - i przed kilkoma miesiącami widziałem je w Krakowie, wyeksponowane w piękny i wzruszający sposób na wystawie poświęconej pamięci Żydów i ich kulturyZnalazłem wśród nich kamienny krąg z wyborowaną w środku dziurą, służący jakiemuś gospodarzowi za osełkę. Toborowicz odkupił ją, przywiózł do Krakowa. Pokazał na wystawie także swoje rzeźby - figurki Żydów. Takie właśnie „ludowe". Ten przykład wskazuje na świadomość artysty, który gdy tego chce - posługuje się formą ludowo-podobną, ale potrafi też połączyć hubę, korę, wiklinową plecionkę z drewnem, by stwo­ rzyć cykle rzeźb bliższych z ducha Szkole Kenara niż wiejskiej tradycji. Cykl religijnych rzeźb artysty wystawiono w kościele przy ul. Żytniej w Warszawie. Zajęły całą salę. Powiedzmy teraz, kim jest Toborowicz. Urodził się 1 grudnia 1941 r. w Woli Libertowskiej, w rodzinie chłopskiej. Mieszka na wsi, i jest to wybór świadomy, podjęty po latach wędrówek i poszukiwań. Różni się od otoczenia i nawet wtedy, gdy postanawiał sobie, że będzie twórcą ludowym, była to decyzja artysty, który zmęczony zgiełkiem i brudem tego świata chce wrócić do źródeł. Odrzucił życie w mieście, luksusy cywilizacji. „Współczesne wytwory ludzkie są nieludzkie - pisał. Ludzie upodobniają się do rzeczy i stają się coraz gorsi. Konieczne jest stworzenie sobie własnego świata". Stwarza go. W rzeźbach, obrazach na szkle, drzeworytach, w stylu życia, wyborze warto­ ści. Otoczenie może w nim najbardziej drażnić właśnie to, że jest inny, że nie dąży do robienia pieniędzy, że w rzeźbach widzi nie towar do sprzedania, ale cząstkę siebie. Te, które lubi, zachowuje. „Wiem, pisał w liście, że nie są doskonałe, jest w nich jednak coś, może wsłuchanie się w przyrodę?" Ważne jest dla niego to, co prawdziwe, co wynika z własnych przemyśleń i emocji. Nie fascynują go wzory, nawet najlepsze, lecz właśnie poszukiwania w kontakcie z przyrodą, ze śladami przeszłości. Nie ucieka jednak od ludzi, od problemów tego świata. Z daleka lepiej widać - mówi. Droga twórcza Toborowicza nie była prosta. Kiedy coś osiągał, odchodził - aby szukać gdzie indziej. Jest to przy tym droga trudna. Żyje przecież z rzeźb, które sprzedaje, a status jego bynajmniej nie jest jednoznaczny. W istocie jest rzeźbiarzem 2 profesjonalnym, ale łatwiej mu działać jako twórcy ludowemu. Przeżył fazy inspiracji ludowymi świątkami, ale także ikoną bizantyjską, snycerką łemkowską, sztuką sakralną, współczesną, murzyńską, meksykańską. Przeżył fascynacje przyrodą bieszcza­ dzką, śladami kultury Łemków. Mieszkał przez rok w Biesz­ czadach, próbował nawet stworzyć „styl bieszczadzki", ale gdy miał już ciekawe osiągnięcia zauważył, że wpada w rutynę. Zwrócił się więc w inną stronę. Zawsze czegoś szukał. Zdolności plastyczne przejawiał już jako dziecko, strugał w dre­ wnie, rzeźbił w marglu. Widząc zamiłowanie chłopca rodzice wysłali go po ukończeniu szkoły podstawowej do Technikum Przemysłu Kamieniarskiego i Budowlanego w Krakowie, lecz uczelnia ta nie odpowiadała mu, przez 2 1/2 roku uczęszczał do Zasadniczej Szkoły Metalowo-Drzewnej w Krynicy, ale naukę przerwał, nie interesowało go bowiem robienie kasetek, lasek i piórników. Nie chciał być rzemieślnikiem, jak o tym marzyli jego rodzice. Zaczął malować pejzaże i portrety, w których dążył do możliwie wiernego odtworzenia stanu psychicznego modela. Znów szukał. Rok przebywał w Seminarium Duchownym, tam poznał ikonografię sakralną. Próbował dostać się w Bielsku do Liceum Plastycznego, a gdy się to nie udało zaczął malować w Ognisku Plastycznym. Cały czas musiał zarabiać, wykonywał więc różne prace. W 1960 r. przeniósł się do Katowic, został górnikiem w kopalni węgla. W tym czasie ukończył korespondencyjne liceum ogól­ nokształcące. Miał różne projekty - studiów na ASP w Krakowie, pójścia na Wydział Matematyczny. W końcu ożenił się, pojechał do Chwałowic gdzie otrzymał pracę instruktora kulturalno-oświatowego w Domu Górnika. Zaczął rzeźbić w węglu. Nawiązała z nim wówczas kontakt Cepelia i do niej dostarczał swoje rzeźbki z węgla. Miękkie tworzywo nie dawało jednak satysfakcji, wolał rzeźbić w drewnie. Zwrócił się ku sztuce ludowej i to z kilku powodów: świątki najlepiej „szły", struganie ich dawało mu uspokojenie i satysfak­ cję, a przy tym sztuka ludowa była mu coraz bliższa emocjonalnie 57 �Antoni Toborowicz, Djabeł, z cyklu „Djabty bieszczadzkie" wykonywanych w latach 1969-1970. Rzeźby ustawiane były w ogrodzie artysty 58 �i artystycznie. Zauważył jednak, że się powtarza, zerwał więc z Cepelią, wyjechał ze Śląska, wtedy to miał miejsce wspomniany już epizod bieszczadzki, wtedy powstały pierwsze rzeźby monu­ mentalne. Później postanowił być, z wyboru „twórcą ludowym", wrócił więc do rodzinnej wsi, osiadł na gospodarce i odtąd rzeźbi, pracując jednocześnie na roli. „Urządza na nowo mieszkanie, pisał w 1971 r. Andrzej Krasnowolski , stawia piece z polnych kamieni, usuwa zakupione dawniej meble „na wysoki połysk" 3 i zastępuje je meblami wyrabianymi własnoręcznie, o oryginalnej, przemyślanej formie". Stworzył otoczenie na miarę swoich po­ trzeb. Tam, na wsi, rzeźbi eksperymentując, ale też i musi zarabiać sprzedając ludowo-podobne figurki. Jego dorobek wciąż się powiększa. Powstają monumentalne diabły, figury, które stawia na polu, powstają cykle drzeworytów, których ukoronowaniem jest grafika stanu wojennego. Powstają także obrazy. Artysta ciągle tworzy, nie wystarcza mu to, czego dokonał. Tworzy, wciąż mało znany , gdzieś na marginesie sztuki wielkiej, ludowej, nieprofesjonalnej. Na marginesie? 4 PRZYPISY 1 Chevra, Galeria Camelot (Weroniki Łodzińskiej) kwiecień - m a j 1990 r. Wystawa w ramach II Festiwalu Kultury Żydowskiej. Projekt environement: Andrzej Majewski, wstęp do katalogu: A. Jackowski, Rzeźba: A. Toborowicz, A. Zegadło, J. Zganiacz, malarstwo: A. Słowiński. Etnograf, który odwiedził go przed laty w sezonie turystycz­ nym, opowiadał że przed domem zastał dzieci, brudne, w byle jakich ubrankach. Jak się chce być ludowym, mówił, to trzeba odpowiadać wyobrażeniu, jakie turyści mają o „ludowym artyś­ cie". Toborowicz, kiedy się go widzi po raz pierwszy, przy zajęciach gospodarskich, wyobrażenie takie zda się potwierdzać. A. Krasnowolski, Antoni Toborowicz a sztuka ludowa, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", 1971 nr 4 Toborowicz miał wystawy indywidualne w Baligrodzie 2 3 4 (1970), Olkuszu (1970), Warszawie (1971 - Galeria Uniwer­ sytetu Warszawskiego), Wrocławiu (1972 - Klub Związków Twórczych), Sanoku (1970, 1975), Krakowie (1975, 1989, 1990), Katowicach (1989 - Muzeum Śląskie). Prace jego wystawiono w okresie stanu wojennego w koś­ ciołach (m.in. w Warszawie, w kościele przy ul. Żytniej w 1982 г.). Uczestniczył w wystawach zbiorowych, m.in. w blisko 30 organizowanych w kraju i zagranicą przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu, w I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, Szczecin 1976. Kolekcje rzeźb artysty zakupiły Muzeum Śląskie w Katowicach oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Rzeźby i drzeworyty w wielu kolekcjach prywatnych (zwł. Jacka Łodzińskiego w Kra­ kowie). Fragment listu Antoniego Toborowicza z 23 września 1990 [...] Stan wojenny - co miesiąc spotkania na Żytniej. Dużo modlitwy. Diabły wszystkie wywiezione z domu do Łęczycy na konkurs i do sprzedania, by ich już w domu nie było. W rzeźbie przeważnie temat Maryjny albo Ukrzyżowanie. Do kościoła na Żytniej projekty konfesjonałów, ławek, klęczników, ołtarza. Co on tu szuka? To dobre, ale do kościoła na wieś. Z wystawy na Żytniej zostały rzeźby, których nie rozkradli. Jak je odebrać? 1 Łodziński wiele razy ratował mnie w biedzie. Wyremontował samochód, pożyczył namiot. Pojechaliśmy na wakacje z dziećmi pod namiot. Przyjechał na komunię córki, robił zdjęcia. Z tej jego dobroci powstał cykl „Żydzi". W sąsiedniej wsi Porębie Dzierżnej walił się stary drewniany dworek w otoczeniu pięknych drzew i stawów. Starania o naby­ cie dworku idą początkowo pomyślnie. Kupuję materiał budow­ lany. Dworek bierze jednak prawowita właścicielka a ja z kupio­ nego materiału buduję dom: bielony, kryty gontami . Niedaleko szlak turystyczny, będą noclegi dla turystów. Córki jak ukończą ASP będą mieć pracownie. Przedsięwzięcie okazało się za kosztowne. Prace trwają całe lato 89 do późnej jesieni. Sam muruję z kamieni polnych, do roboty zaprzągnięta cała rodzina. Mści się to, czego nigdy nie zauważałem, a co widział etnograf - „dzieci brudne, ubrane w byle co". Odchodzą - jedna, a potem druga - najstarsze córki. W 1990 drożyzna. Na budowie zostaję sam, bo nie ma 2 pieniędzy na majstrów. Już prawie miesiąc leje. Leje więc można by coś zarobić rzeźbami, ale to się nie da na zawołanie. Chciałoby się z tego koszmaru obudzić. Ale może jutro będzie cieplej. Może przybędzie sił. Ostatnie moje fascynacje to baśnie. Wierzę, że to wszystko się odmieni, stanie się jakiś cud. Na budowę przylatują różne ptaszki, nietoperze, przychodzą koty i myszy. W nocy pełno straszydeł. Kilka z nich wyrzeźbiłem. Nie podobają się ludziom, ale mnie są bardzo bliskie. Leżę w łóżku chory, bo w deszczu zbierałem ziemniaki. Pasowało by je sprzedać. Boję się handlarzy, bo się ze mnie wyśmiewają. Przeważnie pijani, jacyś groźni. Pies Łapa żałośnie na mnie patrzy i chciałby powiedzieć - oj ciężkie to życie. Takie już jest. Pasowałoby się ubrać, pojeść sobie, czasem posprzątać a na to nie ma czasu, bo wiecznie coś ważniejszego. Dzieci, te młodsze, takie miłe. Już tak dawno im nic nie kupiłem. Tego lata nigdzie z nimi nie byłem. Już drugi rok budowa i budowa. Nie jest to tak szlachetnie jak Pan pisze , bardziej obłąkanie i żałośnie. Jak jest trochę ludzkiego ciepła i sprzyjającej pory to powstają rzeźby, ale to się dzieje samo. Życzę Panu dużo zdrowia i wszystkiego dobrego Antoni Toborowicz 3 4 PRZYPISY 1 Jacek Łodziński, kolekcjoner krakowski, mecenas sztuki, właściciel kramu, także ze sztuką ludową w Sukiennicach. Zorganizował w okresie II Festiwalu Kultury Żydowskiej wystawę „Chevra" w galerii „Camelot" przy ul. Św. Jana. Znalazły się na niej m.in. rzeźby w drzewie Toborowicza oraz wykopane przez niego macewy żydowskie. W scenerii Andrzeja Majewskiego, obok jego obrazów i „Wozu Żyda-Wiecznego Tułacza" stanowiły przejmujący symbol losu zamordowanego narodu. Jacek Łodziński zorganizował w 1977 r. w krakowskim M u ­ zeum Etnograficznym wystawę obrazów Katarzyny Gawłowej, którą się przez wiele lat opiekował. Wernisaż wystawy był wydarzeniem artystycznym w Krakowie, najpiękniejszą prezenta­ cją twórcy i jego dzieła, jakie zdarzyło mi się widzieć. Ostatnio, 15 grudnia rozstrzygnięto w Krakowie I Ogólnopolski Konkurs Szopek Ludowych. Zorganizował go, jak i wystawę w Sukien­ nicach, Jacek Łodziński. On też ufundował nagrody, a w okresie świątecznym zapraszał do Krakowa zespoły Kolędnicze. Zamówił też u Józefa Zganiacza z Fałkowa wielkie figury szopkowe, które ustawiono na Rynku w specjalnie zbudowanej z drewna kaplicy. Dom jest piękny w proporcjach, niekonwencjonalny, za­ projektowany przez Toborowicza. Architekt rozwinął i skon­ kretyzował myśl twórcy i zarazem wykonawcy. Gdy byłem u Toborowicza, wraz z ekipą filmową, w październiku 1990 г., stawiał krokwie. Łapa jest dobrym, szlachetnym psem, kocha dzieci, nie wie, że ludzie mogą być źli. Na to, że obroni - nie można liczyć. Swój tekst posłałem Toborowiczowi z prośbą o uzupełnienie dat i weryfikację. Odesłał mi wraz z listem, którego część ogólną przytaczam. 2 3 4 59 �4 60 5 �61 �62 �Fragment listu z grudnia: (...) Przyswajanie sobie zdobyczy technik szło mi zawsze opornie. Nigdy nie lubiłem robić koło motoru, samochodu a nawet roweru. Jestem za słaby by żyć tak jak dawniej ludzie żyli. W dawnych czasach widzę wiele piękna i dobroci. Współczesne wytwory ludzkie są nieludzkie, nieprzyjazne, śmierdzą, są trujące. Ludzie upodabniają się do rzeczy i stają się coraz gorsi. Konieczne jest stworzenie sobie własnego świata, oazy w której można się skryć przed ludźmi, którzy mnie nie cierpią za to, że widzę rzeczy nie takimi jak inni, że słyszę dziwną muzykę. Mam nadzieję, że kiedyś swoją robotą przekonam ludzi, że najgłośniejszy jest pokorny zachwyt nad światem, że zachwycę swoją robotą, a oglądać moje rzeźby będzie bardzo przyjemnie. Ciekawe jest stałe odkrywanie świata. Przyroda w swym corocznym rytmie pokazuje tyle różności, że można godzinami zachwyconym stać, z gębą rozdziawioną. To zapatrzenie i ten pokorny zachwyt należy się tylko przyrodzie. Wytwory ludzkie mniej mnie obchodzą, mimo biegłości rzemieślniczej i przeżyć osobistych, które nie zawsze możemy zrozumieć. Są to sprawy bardzo osobiste, dlatego nie wolno się wzorować na nikim. Popełniło się w życiu trochę błędów i zapatrzeń na byle kogo. Dziś wstydzę się za rzeźby zrobione „pod wpływem" (bardzo tych rzeźb nie lubię). Powoli nabieram pewności siebie. Coraz rzadziej wzoruję się na czyjejś robocie. Tylko gdy mnie czasem coś zachwyci u kogoś, uważam że robię to jeszcze lepiej. Najleoszym wzorem jest przyroda, kształty kwiatów, kłosów, gałęzi, grzybów, zbocza Doliny Kościeliskiej, pagórki koło Zagórza. Stare kapliczki, świątki, chałupy, narzędzia drewniane rzeźbione przez artystę i przez czas. Wiele piękna jest w ludziach i ich opowieściach. Rozmawiając z nimi można się tak naładować, że jest co robić przez wiele dni. Rozmawiając z ludźmi o swej robocie nie pytam ich jak mam robić. Jak — to ja sam pomyślę, w tym cała przyjemność. Chodzi o to, co robić. Obawiam się, że i tego mi nikt nie powie. Pewnie to tylko tęsknota do ludzi. Zarzucają mi, że wszystko co robię jest od Sasa do łasa. Dlaczego to nie ma stylu, jest takie różnorodne? Chwytanie wszystkich srok za ogony, meble, świątki, drzeworyty i pszczoły, szafki i owce, płaskorzeźby, maski i zwierzaki, malarstwo na szkle i ule rzeźbione, kapliczki i laski, piece i co tam jeszcze. Wszystko to jest jednak podobne do siebie i podobnie robione. Podobny jest ul rzeźbiony i kapliczka, szafka i kominek, meble i zwierzaki, kompozycja rzeźby i drzeworytu. Rzeźby moje nabierają wartości w miarę upływu czasu. Nie można określić na czym polega ich wartość. Pozornie mają tyle błędów i niby łatwo udowodnić, że są mało warte. Jest w nich jednak coś, może wsłuchanie się w przyrodę? Są nie jak żywe, ale są żywe. Żyją sobie na strychu. Gdy mi jest smutno albo źle wychodzę na górę i tam nie ważne są sprawy doczesne. Niekonieczne są pieniądze, ubranie, czy żarcie. Antoni Toborowicz Fot.: Andrzej Krasnowolski — il. 2; J a n Swiderski — 3 do 9 �