28 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/812e7796f13128fa2e67a3c887ce1de5.pdf 5970fe1eb4c9286955de900ba8cda98a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6058 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5649 Title A name given to the resource Niektóre terminy odłączania dziecka od piersi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.85 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Dziecko należy odłączać od piersi: 1 - na wiosnę (np. gdy ptaki przylatują bądź kwitną drzewa), 2 - w czerwcu, gdy dojrzewają jagody, poziomki, wiśnie, jabłonie, 3 - latem, 4 - jesienią (np. gdy ptaki odlatują), 5 - jesienią, gdy w stodole są już zbiory z pól, 6 - podczas zbiorów z pól, 7 - zimą, 8 - podczas pełni księżyca, 9 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 10 - brak tradycji, 11 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: 65. Wjakim terminie odłącza się dziecko od piersi? Wjakim a) przed I wojną światową? b) w jakim - obecnie? Czy u wszystkich jednakowo? Ankieta PAE uzupełniająca nr 8/75 pt. Zwyczaje związane z odłączeniem dziecka od piersi, oprać. B. Jankowska: Proszę podać stare wierzenia związane z odłączaniem dziecka od piersi. Kiedy odłącza się lub odłączało dawniej dziecko od piersi? Wjakim czasie było najlepiej, a w jakim nie należało tego robić? Wjakiej porze roku, czy w których dniach i dlaczego? (np. w czasie zbiorów na polu, gdy drzewa owocowe kwitły, ptaki odlatywały itp. - dlaczego). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/153eac2e004568a5eb9c80f435720d42.pdf 15bc80b5137089cfe19aac203d47ed50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6057 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5648 Title A name given to the resource Pierwsze karmienie dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.81 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Przy pierwszym karmieniu: 1 - podawano dziecko wpierw do prawej piersi, aby nie było leworęczne, 2 - mat­ ka wykonywała znak krzyża nad dzieckiem, 3 - osoba podająca do karmienia wykonywała znak krzyża nad dzieckiem, 4 - matka wykonywała znak krzyża nad swoją piersią, 5 - osoba podająca wykonywała znak krzyża nad piersią położnicy, 6 - babka kropiła pierś położnicy święconą wodą (w punkcie 19.33. XVI czyniła to sama matka), 7 - wykonywano nad dzieckiem znak krzyża, brak dokładniejszych danych, 8 - osoba podająca dziecko (czasem matka) wypowiadała specjalne formuły słowne do dziecka, 9 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 10 - brak tradycji, 11 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: 1. Czy temu pierwszemu karmieniu towarzyszą: a) jakieś' zabiegi o charakterze magicznym? /np. celem zabezpieczenia dostatku pokarmu? zdrowego pokarmu?pomyślnego rozwoju dziecka? b) czy osoba podająca dziecko do karmienia wypowiada jakąś formulę? Jakieś powiedzenie zwyczajowe, przysłowie?/odnotować w cudzysłowie/. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f6455b358ec7774298ac616dea43dab.pdf a7249c2db70cad594b719eac64075997 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6056 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne praktyki magiczno-religijne poród - praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5647 Title A name given to the resource Czynności magiczne ułatwiające poród, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.72 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: W celu ułatwienia porodu: 1 - zdejmowano rodzącej obrączkę, 2 - rozluźniano położnicy paski lub inne ele­ menty ubrania, 3 - otwierano drzwi, okna lub sprzęty, 4 - inne odpowiedzi (zob. mapa 1 i komentarz), 5 - brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: IV. Czynności magiczne w okresie rozwiązania. (Zasada: podobne - sprowadza podobne) 10. Otwierać - zamknięte? wymienić co? 11.Rozwiązywać związane! wymienić co? 12. Rozplątać splecione! wymienić co? 13. Rozluźniać obcisłe! wymienić co? 14. Inne - nie wymienione tu czynności magiczne ułatwiające rozwiązanie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ebbec4c201c58ce873e3a4fa6ad1f7a4.pdf e68ffd8eff610750e196a7c1a9e7aeb0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6055 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne praktyki magiczno-religijne poród - praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5646 Title A name given to the resource Czynności magiczne ułatwiające poród, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.69 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: W celu ułatwienia porodu: 1 - rozplątywano położnicy włosy, 2 - rozplątywano koszulę lub tasiemki przy koszuli rodzącej, 3 - rozplątywano węzły w ubraniu rodzącej bądź rozpinano guziki, 4 - inne odpowiedzi (zob. mapa 2 i komentarz), 5 - brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludnos'ci napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: IV. Czynności magiczne w okresie rozwiązania. (Zasada: podobne - sprowadza podobne) 10. Otwierać - zamknięte? wymienić co? 11 .Rozwiązywać związane! wymienić co? 11. Rozplątać splecione! wymienić co? 13. Rozluźniać obcisłe! wymienić co? 14. Inne - nie wymienione tu czynności magiczne ułatwiające rozwiązanie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d88291e3031f29a1cb63160f45b97f9.pdf d67f83e18c8a95055961607474875ec4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6527 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6099 Title A name given to the resource Road Movie- a Poem about the Pebble / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.245-263 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Thought was bom blind, but Thought knows what is seeing. Fernando Pessoa T ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ he cited brief and concise text by Aleksan­ der Jackiewicz, published some 13 years ago, captures the essence and meaning of La Strada and, at the same time, of the whole Fellini oeuvre. By analysing details in several approaches Jackiewicz offered the reader a synthesis, and while referring to the “Charlie and Gelsomina” comparison he warned To Piotr Skrzynecki us against superficial perception. Stressing the simila­ rities and differences he declared: be careful. “Charlie and Gelsomina” - La Strada by Fellini. The same cine­ ma, but simultaneously so very different. Thanks to La Strada we are at the same spot, along the same road, This is why apart from Jackiewicz I shall refer to only but further on. several texts published in “Kwartalnik Filmowy”, ren­ La Strada appears to be a film most resilient and dering them the prime point of reference. Already a least susceptible to analysis. It is the most “closed”, comparison of those opinions would require the intro­ complete and consistent of the director’s accomplish­ duction of an amendment. It turns out that this par­ ments, simple and complex, perfect. But not in a man­ ticular film, which we would be inclined to describe as ner that would make it possible - slightly twisting Jack“closed” and complete, remains, and actually is, open iewicz’s reflections - to describe it as a cold film. and incomplete. The number of interpretations de­ I am fully aware that just as there exists a vast liter­pends on the number of their authors. ature and myriad analytical and interpretation tracks La Strada is not a mere metaphor or a fairy tale: in reference to Fellini’s entire oeuvre and its particular The lifeless, cloudy autumn landscape offers no joy. stages the same could be true in the case of La Strada. I Winter brings death. It is not true that the processions, used the words: "could be” because in contrast to oth­ nuns, wedding, Nature, Geslomina, the embittered phi­ er films by this great poet and visionary of the cinema losopher “Il Matto" are mere symbols, as some would have in the case of La Strada I find them less interesting and it. (...) they appear to be least necessary. This is a real, cruel and irreversible drama, treated Is it possible to say something new about La Stra­ quite seriously and unfeelingly. (A. Jackiewicz) da? Petr Kral2 called Fellini the greatest showman I do not need to “know” anything about the film.among poets and the most poetic author among Nor do I require a key. showmen. He stressed the entropic character of Fel­ I prefer to keep my attention focused on the im­lini’s imagination and film narration while taking as agery, which has left a deep imprint on my memory. I a point of departure the spectacle, and in particular would rather consider its powerful force, which I expe­ the type of spectacle produced by the American cin­ rienced seeing it for the first time. ema, and then referring to the specific, i.e. European Would such an attitude not be closest to the spectacular qualities of films by the author of La Strachallenge made by the director himself, about whom d a, enhanced with the experiences of aesthetic and (citing Dante) Cardinal Silvestrini wrote that in the cultural tradition. (A Fellini spectacle differs from first song of Paradise the poet says: «To soar beyond loud show business and the smooth, cold American the human cannot be described in words. Let the example show due to the fact that alongside the presence of be enough to one for whom grace holds this experience this cultural memory, referring to centuries of im­ in store». Transhumanation denotes transcending that, ages, visions, and symbolic depictions it resonates which is human. Federico sought, examined, and followed with extraordinary force with sounds and images this invisible dimension, which he conjectured in man, borrowed from the artist’s most personal treasury. The claiming that nothing is known and everything is imag­ prominent elements of Fellini’s film stories are also ined. Woe to those who wish to understand —one must European individualism and subjectivity. Importance merely listen.1 is attached, especially in the case of this sort of en* tropic narration, to marginal images (the role of the Such an approach is not concerned with exclusive­ backstage) alongside the personal treasury. From this ness. In this respect - I am well aware - I share the point of view - not surprisingly - an evaluation of La same experience with other authors writing about Fel­ Strada turns out to be not the best (although, con­ lini. Each has his “own” Fellini, his “own” La Strada. trary to Jackiewicz, it reveals its “passionate” aspect): Road Movie - a Poem about the Pebble 245 �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE the master of observation, embedded in Fellini, differs not only from the showman —he is also no ordinary teller of stories. The majority of this director’s films in which the most important is the story and the scenario becomes, in the American mode, the very axis of the film and includes alongside his “manneristic works” also those regarded as inferior in the Fallini oeuvre: the tearful psychologism of La Strada (1954) is by no means more convincing than the linear character of Orchestra Rehearsal (1978) or And the Ship Sails On (1983).5 Finally, a third opinion, that of Andrzej Werner4, who warns us against an a-intellectual (refusing to use the intellect) or unthinking, stereotypical reception and perception of Fellini’s work: In this way, there emerged a legend about a charming and brilliant primitive who fell in love with everyone and must be loved by all in return. Extremely useful proved to be the kindly donnish - and otherwise useful —tendency towards referring the object of the analyses to a context characteristic only for him. To his birthplace, the folk cul­ ture within whose range he grew up, or the circus which he visited to remain once and for all within the limits of its arena. A little boy in the middle of the arena, standing in the spotlight together with the creatures dancing around him - the products of his imagination and love, and the bane of his future life. Who does not member the clos­ ing frame of 8 1/2, who does not recall Gelsomina and 246 Zampano, that innumerable procession of musicians, ac­ robats, clowns, strongmen without whom Fellini would not be himself. Now, let us add friends from his hometown of Rimini, Gradiska, third-rate whores from the suburbs of Rome, all those failed actors, singers and dancers ... and we have a complete portrait: the type of culture in which he grew up, to which he was attached, the protagonists of an ensuing beautiful and poignant story. He stands in the middle, already grownup, a magus, a great magician, intuitive, emotional —the opposite of the scientific mind. A sa Nisi Masa. After all, such an approach is feasible. It probably contains a great amount of truth that will always remain inaccessible for me. For all practical purposes I am arguing about the manner in which art is seen, the contact with it. One can relegate all problems or even see them clearly, but they still do not seem to pertain to me.5 Comparing those several opinions one could ask: is La Strada a cold film? ,‘ passionate’’?, emotional? (tear­ ful), realistic? A commonplace (linear) story? Is this a film that can be interpreted and examined in a closer or more distant context? A psychological film: a story about concrete people? Or a symbolic film, concealing under the outer realistic stratum something more? A film about transhumanation, the process of transcend­ ing beyond that, which is human? A film that seeks, studies and follows the invisible dimension foretold in m an...? �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE Important questions. It would be absurd, however, to propose a single answer and to recognize that only it is correct and genuine. Each of those statements, in my opinion, contains some sort of an essential, partial truth about La Strada. All show just how ambiguous this film, ever evading our divisions into that, which is veristic, psychological, and symbolic, actually is. In this respect, La Strada, an ambiguous film or one with many meanings, can be an excellent example of con­ currence between the nature of film and the symbol, as described by Heinz Politzer, maintaining that the significance of the symbol consists of a capability of crossing its limits. It is a sign both secret and visible, proclaiming a general truth; the possibilities of com­ menting on the latter are just as great as the number of its interpreters. Quot capita, tot explicationes. This is true symbolism, Goethe declared in: Maximen und Reflexionen über Literatur und Ethik, where the particular represents the general, not as dream and shadow, but as a live and immediate revelation of the unfathomable6. In this respect, La Strada as a symbol combining assorted spheres of experience and levels of reference in its capacity as a living momentary revelation of the unexamined, accessible both to “simpletons” and in­ tellectual giants. It is as a symbol7 uniting the individual, concrete, sensual, emotional and historical with the supra-tem­ poral, abstract, and intellectual that La Strada speaks to us in a particularly visceral manner. One has to ask the poets why the world is suffering (David M. Turoldo8). In La Strada we find ourselves in the very centre of that question. It would be difficult to pretend that it does not concern us. * La Strada is a fundamental structure of Fellini’s en­ tire oeuvre, a milestone along the path of the develop­ ment of his artistic vision and film. In La Strada we remain at the very source of all the images of the di­ rector’s cinematic accomplishments and come across all his past and future imagery (a foretaste of future films). One could classify and name the images in a purely scientific manner as: antecedent, precedent and "first”, forecasting future continuations and de­ velopments, as well as distinguish the domain of the unique ones. Let us concentrate on a single example: the sea. The sea appears and is present throughout I Vitelloni and subsequently in many other films, all the way to Casanova, where it is most artificial (the almost rustling waves are made of black plastic) but, paradoxically, moving and true. Nowhere, however, was it present with such poignant and startling force as at the begin­ ning and end of La Strada, particularly in the finale. The same holds true for other images: the road, distant places passed along the way, suburbs, and towns. In 247 La Strada we find ourselves in precisely such a suburb, but it turns out that actually “we are in Rome” before Rome came into being, as if before ab urbe condita, prior to the construction and development of the whole im­ age of the town. In La Strada - (Rome is an excellent example) - presence that becomes voluble via absence is particularly poignant. This is the absence of some­ one or something. We are as if afore time or at the beginning of time, in a concrete place and outside it, on our way, down a road (before, as in Roma, we find ourselves in a traffic jam on a highway). The same ap­ plies to other images, motifs, and characters. The precedence is Gelsomina, but do her sensitiv­ ity, simplicity, naivete, surprise at the world, need of love (take the scene of imitating a tree, her dancing gait, her solitary dance in a deserted location) not bring to mind - though I realize that this is an inappro­ priate expression so let me put it differently: are they not a foretaste of another solitary dance, performed in the mist, “in the dead season” in Amarcord (young men pretending to be dancing with female partners). Gelsomina ... - do we not find her, albeit in a differ­ ent costume (no longer rags) and wearing a magnifi­ cent turban (what wonderful hats!), busy cultivating her flowers: in other words, do we not discover her in Giuletta finding out about her husband’s infideli­ ties in “manneristic”Juliet and the Spirits? Two scenes: does Gelsomina, led to a sick child, and Giuletta, led to a seer-hermaphrodite, not perceive the world with the same fear and astonishment? “Giuletta and Gelsomina. Who has not sat before his own heart’s cur­ tain? (Rilke9). What about Ginger and Fred? Although thanks to Jackiewicz we already know how illusory ex­ ternal similarities can be (Charlie and Gelsomina) in this case we do not have to be excessively cautious10. We are on the same path, but much further on. Gel­ somina, Gelsomina. The texts about La Strada known to me are domi­ nated by an approach interpreting the film from the viewpoint of familiarity with the completed Fellini oeuvre. Teresa Rutkowska wrote: La Strada is in its entirety a parable about roaming. A s in the Baroque novela picaresca the journey across the geographical space of Italy in rain, mud, heat and frost is actually a spiritual journey, an individual quest for oneself in an eschatological perspective11. Jacek Trznadel12 drew attention to the presence in La Strada of even older forms: the commedia dell’arte (after all, the nickname “ Rifle” given to Zampano comes from a scene enacted by him together with Gelsomina and announced as the newest farce; the commedia dell’arte is thus distinctly cited), references to the late mediaeval morality play, theatrum mundi. But even interpreted and deciphered via the Ba­ roque La Strada does not possess a Baroque nature. This is a film that is almost ascetic and crude, especial­ �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE ly in comparison with Fellini’s later works. La Strada is deeply immersed in its contemporaneity but takes place, as we have said, beyond time, as if prior to time. We find ourselves at a crossroads of time, somewhere between realism or, as historians of the cinema are in the habit of saying, Italian neorealism and its later vi­ sion. Its symbolic, one would be inclined to declare, is much more natural, organic. In La Strada, just as in a grain of sand13, we can see the whole Cosmos registered “earlier” and “later” in Fellini’s works. * La Strada is a road movie about people of the road, migratory birds - le gens du voyage14. This is a film about Artists. Who can forget the magnificent imagery from La Strada: the scene of the calling, when we see Gel­ somina running out from behind a dune against the backdrop of reeds waving in the wind, rushing further along a beach towards the sea. Faster, faster! She is accompanied by a crowd of intrigued children, urging her on. The joy of the calling is accompanied by news about the death of her older sister. Pain becomes com­ bined with joy. Gelsomina must make decisions “all alone”, although everything seems to have been re­ solved and settled without her. She is uncertain, does not know what to do, and wavers. After all, the money obtained from selling her will provide food for the chil­ dren. From the very first scene we witness uncertain­ ty, ambiguity, a mixture of sadness and joy, farewells, partings and facing the unknown, the different, the new, that, which is ahead of us and will accompany us constantly along this path. Yes, the world depicted in La Strada is cruel, but who can forget the happiness with which Gelsomina hurries to inform her neighbours that she will become an artiste? Who can forget Zampano! That ritual announce­ ment, bursting with pride: Zampano e arrivato!, a proclamation of something that we shall witness in a moment, something unusual and grand but also, at times, painfully ironic and comical, combined with a curious home-vehicle (a real American Davidson) and that, which we shall see in a minute... (Whenever I see him I have to tease him - says “The Fool”). Who does not recall that tragic image in which Zampano, having found out about Gelsomina’s death, now all alone, head bent low, walks around the circus arena announcing his act in a guttural voice totally at odds with his part. I know of no more genuine and moving scene of drunkenness than the one from La Strada, with Zam­ pano causing a fight, being thrown out of a bar, fight­ ing with his own shadow (we can only imagine what he is experiencing). Perhaps a similar image could be encountered only in literature - e.g. in Under the Vol­ cano by Malcolm Lowry, where in the deep recesses of 248 a bar one of the intoxicated customers keeps on re­ peating: Mozart was the man who wrote the Bible. * La Strada - a road movie, about people of the road, itinerant artists. But who are they, tell me, these Travellers, even more transient than we are ourselves, urgently, from their earliest days, wrung out for whom —to please whom, by a never-satisfied will? Yet it wrings them, bends them, twists them, and swings them, throws them, and catches them again: as if from oiled more slippery air, so they land on the threadbare carpet, worn by their continual leaping, this carpet lost in the universe. Stuck on like a plaster, as if the suburban sky had wounded the earth there. And scarcely there, upright, there and revealed: the great capital letter of Being.........and already the ever-re­ turning grasp wrings the strongest of men again, in jest, as King August the Strong would crush a tin plate ( ... ). [Rilke15 ] People of the road. Zampano. Where do you come from? Gelsomina asks him. Zampano: From my part of the country. Gelsomina: Where were you born? Zampano: In my father’s house. Once “The Fool” finds out from Gelsomina that after a brawl there is no longer any place for him or Zampano at the circus he declares: - I have no home and no roots... And nobody will care. - And your mother? - ... What will you do? Are you staying or are you going? La Strada is a register not only of Fellini’s future films - that s y m b o l i c fleeting figure of Zampano is the black clad motorcycle rider who crosses a small town in Amarcord to vanish in the distant darkness. The landscapes, small towns, suburbs, and roads swal­ lowed up by Zampano’s strange vehicle divulge also the future American road movie. Are the protagonists from Easy Rider and Scarecrow not Zampano’s distant American cousins? La Strada, a film about people on the move, is a record of much more. This holds particularly true for the artists. Those in La Strada are unique. In the first encounter between Gelsomina and Il Matto (“The Fool”) after her departure or rather escape from Zam­ pano she notices the acrobat high overhead, a highwire artist with the wings of an angel walking on a tightrope suspended between houses in the very centre �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE of a town, not somewhere in the suburbs. We too see him - this is high, sophisticated art. He even invites the spectators to join him for supper while in the air... Can there be any comparison between Il Matto and Zampano? It would resemble a comparison between Heaven and Earth. What a crowded audience fills the street! Suffice to look - lights, spotlights, a beauti­ ful and elegant woman dressed in a black dress with jets glistening in the spotlight and with a coat draped across her shoulders announces the show. After the performance “The Fool” seeks refuge in a car from the enthusiastic crowd, his adoring audience. Separated by a windowpane he glances at Gelsomina staring at him. Is any sort of a comparison possible: the artist’s car and the dress decorated with jets, on the one hand, and the pitiful vehicle used by Zampano and Gelsomina’s cape, on the other. (True, we shall later see how much pretence and pretentiousness there is - “The Fool” will attempt to find out whether he is still permitted to work at the circus - and that reality is quite different. But then such is the fate of the artist: one day at the top, the other - at rock bottom). Upon numerous occasions16 emphasis has been placed on La Strada’s connections with commedia dell’arte, Baroque forms, and theatrnm mundi together with their characteristic principle: the performance of social types - stock characters. As long as drama origi­ nates from the unity of life and remains «sacer ludus» it portrays the motion not of individuals but types, the ideal representatives of the motion of life (Gerardus van der Leeuw17). In order to illustrate the presence of this principle in Fellini’s Ginger and Fred Jacek Trznadel cited typology borrowed from Cervantes: Come, tell me, hast thou not seen a play acted in which kings, emperors, pontiffs, knights, ladies, and divers other personages were introduced? One plays the villain, another the knave, this one the merchant, that the soldier, one the sharp-witted fool, another the foolish lover; and when the play is over, and they have put off the dresses they wore in it, all the actors become equal. Yes, I have seen that, said Sancho. Well then, said Don Quixote, the same thing happens in the comedy and life of this world, where some play em­ perors, others popes, and, in short, all the characters that can be brought into a play; but when it is over, that is to say when life ends, death strips them all of the garments that distinguish one from the other, and all are equal in the grave. A fine comparison! said Sancho; though not so new but that I have heard it many and many a time...18 Naturally, we could search for such tipi fissi in La Strada, a form much more ascetic and closer to the commedia dell’arte, had it not been for the problem ac­ companying us from the very onset, namely, that what­ ever we would like to say it constantly evades us and leads us further on. But let us once again take a closer 249 look. It is possible to seek in “The Fool” and Zampano two types of harlequins, who appeared on circus arenas during the 1870s - the so-called white clown: carefully dressed, witty, and making refined jokes, and his partner, the so-called foolish Auguste: simple-minded, dull, naive, and humble, who allows himself to be dominated by the tyrannical white clown19. Straight away, however, it becomes obvious that nothing matches. “The Fool” could be the white clown but the dim-witted “animal”, “beast” Zampano (Auguste?!) is not really so foolish, not to mention humble and simple-minded. Perhaps the Zampano-Gelsomina couple? Just as impossible. Black Zampano cannot be the white clown. The pro­ tagonists of La Strada outgrow the costumes of typical dramatis personae and one would like to say that they are living people and not marionettes. In the case of La Strada, therefore, we may speak about the presence of those forms only within a certain frame. The prin­ ciple, on the other hand, would consist of the image constantly transcending that frame. In other words, the most often and best applied is not the principle of the game played with social types but another, highly characteristic for the commedia dell’arte, namely, the coexistence and co-appearance of parti gravi and parti ridicoli. The score of La Strada is written with laughter and gravity, the best example being the significant and outright breakthrough con­ versation held by “The Fool” and Gelsomina. Prior to the “serious part”, i.e. “the parable of the pebble” Il Matto teases Gelsomina; leaping from place to place, wriggling, almost dancing or performing his dance in front of her, doubled over with laughter, he derides and makes fun of Gelsomina: —What a funny face you have. Are you sure you’re a woman? You look more like an artichoke. {■ ■ ■ }. But how did you end up with him? —He gaveW 00 lire to my mother. —That much?! ... I wouldn’t keep you a single day. Later, when the serious scene, parti gravi, the con­ versation about the pebble, subsides to total silence Gelsomina takes over and starts speaking like a “’true” �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE woman and “wife”, causing “The Fool’s” even greater, authentic (tinged with a note of admiration) laugh­ ter. One of these days, I’ll take a match and set fire to everything. Mattresses, blankets, everything. That’ll show him. I never refused to go with him. He paid 10 000 lire. I do my work and he hits me. That’s not right. He doesn’t think. I tell him, and what does he do? What good does it do? I’ll put poison in his soup too. I’ll set fire to it all! All! If I don’t stay with him, who will? Just like commedia dell’arte, La Strada, composed of parti gravi and parti ridicoli, contains a brilliant syn­ optic of that, which is human20 but without actually being commedia dell’arte. In La Strada and its protago­ nists, itinerant circus artists and masked clowns: the rough-hewn Zampano, the “The Fool” as garrulous as Capitano, and the fragile Gelsomina, we may recog­ nise only commedia’s essential features, bare outlines of the characters described synthetically by van der Leeuw. Maschere are predominantly zanni, known under a variety of names: Arlecchino, Truffaldino, Pasquino, Scapino, Pierrot, Punch, Hanswurst, and Jan Klassen. Regardless of their names they belong to two types: intel­ ligent and sprightly (Figaro) or a foolish sluggard. Then there is Pantalone, angry and grumbling. The plot involves love scenes, petty intrigues, feigned pedantry and, above all, numerous brawls - quite an apt synopsis of human life. The simpleton, bearing a common name, is funny but receives lashes. Frequently, it seems that the whole world is composed only of those who deal blows and those who re­ ceive them. Within this small world everything is constant: Capitano always babbles. Apparently, habits and charac­ teristic traits belong to people due to their ranks: the fool, the glutton, the miser, the harlot, the nurse, the cuckold, the young lover —all are defined solely by their name. Cus­ toms and attributes, deeds, thoughts and emotions hang on u s in the manner of clothes. The actor does not play the role of a person but the part of a role21. It would be difficult, however, to speak in this way about the protagonists and actors of La Strada. The former constantly oscillate between the model-like characters of the commedia dell’arte while remaining human and continually revealing some unexpected trait of their personality. Who are Zampano, “The Fool”, and Gelsomina? In La Strada, a film about artists, the latter are not equals. Suffice to compare “The Fool” and Zampano. Can they be likened? “The Fool” - an Artist, ethereal, sophisticated, a dancing tightrope walker. Zampano - unsteady on his feet once he becomes drunk, impetu­ ous, ready to start a fight, a brawny strongman. In La Strada - in contrast to Cervantes’ theatrum mundi - once the comedy comes to an end and every­ one takes off his costume the actors are by no means alike. 250 The art represented by Il Matto is celestial, refined, full of lightness and talent. The art of the other is suf­ fused with effort and powerful, the sort that calls for an announcement addressed to the spectators: If there are any squeamish people in the audience I advise them not to look. In La Strada the blows were painful and aimed not at the body of a puppet but at human feelings. In La Strada - once again by way of contrast to Cervantes’ theatrum mundi - not everyone descends into a grave, and if death does remove the costumes that differentiate them not all will go into a grave identical and in the same way. Fellini enclosed a psychologically penetrating and all too human depiction of the artists’ life and milieu. Artists are not equal but perennially compete. “The Fool”- imaginative, talented and well aware of his flair, must at every step of the way demonstrate superiority over Zampanó and point out the latter’s frailties and the inferiority of his art; he is unable to walk past with­ out ridiculing and constantly provoking. He tries to steal Zampanó’s partner, Gelsomina, who is not worth five cents in his opinion but whom he would readily in­ clude into his stage performance. On the other hand, despite petty intrigues, Signor Giraffa, the owner of the circus, is right when he says that all artists form a single family. After all, it is “The Fool”, unable to un­ ravel why Zampanó keeps Gelsomina at his side, who shows her true vocation and the reason for remaining on the road with him: He told me to stay with you. La Strada portrays the complicated world of artists: We’re all one big family here, we all work together ... In the conflict between the regal, proud Zampanó who strenuously and with toil works for the sake of his art and celebrates it, and who respects inner hier­ archy and the hierarchy of the world (while regarding Il Matto as a tramp, the bastard son of a gypsy), and the constantly provocative, light-hearted, surprising, full of fantasy, talent and lightness “Fool”, to whom art comes so easily, we can recognise a clash involving two other artists. Toutes proportions gardées, Zampanó and Il Matto are the Salieri and Mozart of the art of the circus. La Strada is a record not only of Fellini’s entire oeuvre, his forthcoming works, and the American road movie of the future, but also of visions and themes em­ barked upon and subsequently developed by masters of world cinema. La Strada contains a discernible fore­ cast of images, a seed planted once and for all, a base for all future films about artists, a prognosis of Ama­ deus by Milos Forman22 and Babette’s Feast by Gabriel Axel after Karen Blixen23. Who can forget a meeting in La Strada, brimming with mutual respect, tact ,and fascination and involving two, ostensibly competing paths: via activa and via contemplativa, the encounter of a nun and an itinerant Artiste (a meeting of reli­ �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE gion and art) who recognized in each other the two evangelical sisters: Mary and Martha24. Who can for­ get that gaze with which the nun and Gelsomina look at each other, discovering in it (for us and in front of us, the spectators) the deepest possible community shared by them [nun to Gelsomina]: Y o u follow your bridegroom, I follow mine. La Strada also has a scene in which we descend into the innermost recesses of time, beyond the Ba­ roque image of theatrnm mundi, commedia dell’arte, and the mediaeval morality play, a scene in which they can be of no further use and render no further assistance. In order to arrive at this scene we must first climb upwards, bypassing the overlapping and mutually permeating images of monumental Nature with its eternal majesty, as if we were descending to the roots of time, beginnings close to the creation of the world (genesis), seeing on the way a lake encircled by mountains, and then, right around the corner, driving down into a gentle valley with three trees in order to notice, oh, we have just passed it: a wrecked car - “The Fool’s” defeat. Now we have to stop and turn off the engine so that it would stop rattling and total silence could reign... This is a scene in which the music by Nino Rota comes to a complete stand­ still - it has been accompanying us along the way, frenzied, captivating, pushing us forward, unwinding 251 the surface of the road before us: a ribbon composed of swallowed-up images, appearing and vanishing, passed in front, in the back, and on the sides. In this scene the music comes to a standstill as do all parti ridicoli and parti gravi, and even the most delicate tone vanishes so that we could experience silence and ter­ ror from centuries bygone despite the birdsong and scenery straight out of paradise. In La Strada Fellini recorded this image and guided us toward it. A ter­ rifying image: the fratricide of an artist (as if there was not enough room in the world for both, as if they could not live alongside each other under the same Sun). Fellini lets us know that watching the story of Zampanó and “The Fool” we are taking part in the story of Cain and Abel25. In La Strada Fellini wrote the Bible. Just as in the Writ, so here too we see and wit­ ness jealousy, fervent competition, wounded pride, and humiliation, revenge, teaching him a lesson. We shall watch the undeserved death of the Innocent. By accident? We shall see Zampanó’s pure, biological, “animal”-human fear portrayed with complete real­ ism. The terrifying fear of man, fear of punishment. (From that moment: A fugitive and a vagabond shalt thou be upon the earth! / Genesis 4,12/). Loneliness, Escape. We observe realistically described, incompre­ hensible death that can be never understood or appre- �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE surprise. This holds true for the construction of the film, its structure and dramaturgy — in La Strada Fel­ lini had written the Bible of the cinema. * hended with the mind, unnoticed death, of which we are still unaware, death that will arrive in a moment: - Hey, you broke my watch!, death with which we can­ not come to terms to the very end, which we cannot believe (Come on, get up - don’t act like a clown!), the “foolish” death of an artist, an actor, a clown. In the La Strada scene of Il Matto’s death the experience of death has been recorded with the entire realism and force of the image: We know nothing of this going away, that shares nothing with u s . We have no reason, whether astonishment and love or hate, to display Death, whom a fantastic mask of tragic lament astonishingly disfigures. Now the world is still full of roles which we play as long as we make sure, that, like it or not, Death plays, too, although he does not please u s . But when you left, a strip of reality broke upon the stage through the very opening through which you vanished: Green, true green, true sunshine, true forest. [...]26 * [On the margin:] Despite its entropic imagination disintegrating into as if independent images La Strada has an uncommonly precise construction and narra­ tion. On the one hand, even if something appears and becomes established we cannot be certain that this is the way things are going to be. Take the example of the afore-mentioned automobile belonging to “ The Fool”, perceived and described as a status symbol of his superiority - as if it could be the object of envy! - that breaks down and becomes the direct cause of his death. It is outright strange and inconceivable that Zampano’s rackety contraption does not stop working even once in the film. On the other hand, despite the fact that La Strada seems to be governed by cast iron rules taken straight out of Chekhov’s drama, and that we should know right from the beginning that if a gun appears then we can be certain that it will be fired, it turns out to be just as inconceivable that right to the finale we shall be shocked, startled, and taken by 252 One has to ask, the poets why the world is suffering. In La Strada we find ourselves in the very centre of that question. This is why if one were to seek some sort of a coun­ terpart of the film - a film about artists in which the latter, having cast off their costumes, do not remain equal nor when after death tears off their costumes they do not all descend into the grave identical - then much closer than Cervante’s theatrum mundi would be another fragment of the global theatre: that from El gran teatro del mundo by Calderon, evoked by Carlos Saura in his film: Elisa, My Life. This fragment appears in Saura’s film as a school spectacle performed by lit­ tle girls and allows, urges, and helps us to think of a poor girl surrounded by children and somehow a child herself (Are you sure you’re a woman?), abandoned by us. Poor Gelsomina, left in deserted ruins at the edge of some road: [Girl WORLD] Come, mortals, come! Prepare for the World Theater Performance. Speak, Supreme Maker. [Girl A UTH OR] If man could choose, none would ever choose pain. AII would choose a role of power unaware that it is only a role. They believe it is life. Supreme Maker, know which role suits you. Paquita, thou shalt be King. [Girl KING] I as King shall govern and be wor­ shipped. Give me your gold. [Girl WORLD] Why gold? [Girl KING] Such is my role. [Girl AUTH OR] The Fair Maiden of Beauty will be Conchi. [Girl LADY] Great is my joy! I am Beauty itself! Give me jasmine, musk and roses. Mine are the stars in heaven, the envy of the sun. [Girl A UTH OR] Antonia will be the Rich and Pow­ erful. [Girl WEALTHY LADY] Mine are riches, luxury and pleasure [Girl A UTH OR] Angeles, the Worker. [Girl PLOUGHSM AN] The Worker? I object! [Girl AUTH OR] The Worker. You’ll work from dawn to dusk. I command you. [Girl PLOUGHSM AN] I object! [Girl A UTH OR] I command you. [Girl PLOUGHSM AN] I object. [Girl AUTH O R] Take thy plow. Sofia, thy role is dis­ cretion. Rosa Maria, the Poor and Miserable. Maria Jesús, the Unborn Child. [Girl CHILD] An easy enough role... [Girl Word] Take thy place. �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE [Girl THE POOR] Why am I the Poor in this comedy? Why give tragedy only to me? Why can’t I be King? Or Rich? Are they better men, to be given better roles?’ [Girl AUTH OR] The P o o r . I give you nothing, for that is your Worldly reward. I strip thy garments. Thou shaIt waIk naked. AII must pIay their part in this Comedy. The better man pIays better his roIe, be it Rich or P o o r . The renumeration shaII be earned if merited. On this stage, Iife is but a performance. [ALL] On this stage, Iife is but a performance.27 * Writing and reflecting upon the hundredth anni­ versary of the cinema about La Strada, in which we discover successive forms of the theatre of the world (the film registers yet another unrealised image: The great Theater of Oklahama calls you!.. . Everyone is wel­ come! ... from Kafka’s Amerika, which Fellini planned to screen), it is impossible to forget the director’s fa­ vourite image of the world of the circus, permanently present in his oeuvre and in particular in La Strada, which it organises and in which it appears in an ex­ tremely significant manner. Take the example of the magnificent scene of rolling up the tent of Signor Giraffa;’s circus, the announcement appearing at the end of the film: Everybody come to the circus!... This evening - a great spectacle, and the image of the are­ na against the backdrop of the sea. La Strada, a story about itinerant artists, seen today against the back­ ground of the entertainment proposed by the presentday cinema - that ’’art for the poor” - leads us to the suburbs, takes place somewhere on the side, far from main street, the centre, the principal current, the market-place-fairground with which contemporary art tempts us and which it values so highly. In La Strada Fellini guides us to the side-lines in order to show us that ultimately something actually does exist. This is why it is difficult to keep silent about yet another im­ age portrayed by the poet and accompanying us from the very beginning. In it we are capable of capturing the essence of that particular predilection of the au­ thor of La Strada and, finally, the very essence of the portrayal of the world contained therein. (...) Strange, though, alas, the streets of Grief-City, where, in the artificiality of a drowned-out false stillness, the statue cast from the mould of emptiness bravely swaggers: the gilded noise, the flawed memorial. O, how an Angel would utterly trample their market of solace, bounded by the Church, bought ready for use: untouched, disenchanted and shut like the post-office on Sunday. Beyond though, the outskirts are always alive with the fair. Swings of freedom! Divers and jugglers of zeal! 253 And the figures at the shooting range of easy luck, targets that shake tinnily whenever some better marks­ man hits one. From applause at his luck he staggers on further: as booths for every taste are wooing him, drumming, and bawling. Here’s some­ thing special, only for adults, to view: how money is got, anatomy, not just to amuse: the private parts of money, all of it, the whole thing, the act, - to instruct and make potent.......O, but just beyond behind the last hoarding, plastered with adverts for ‘Deathless’, that bitter beer that tastes sweet to its drinkers, as long as they chew fresh distractions along with it...... just at the back of the hoardings, just behind them, it’s real. Children are playing, lovers are holding each other —to the side, sombrely, in the sparse grass, and dogs are following their nature. (...)28 The protagonists of Fellini’s film include grass, rain, snow, the landscape seen along the way, side roads, the people we pass while travelling. Gelsomina is often accompanied by children, who from a distance look at her with curiosity; at one point, a child even shows her a gate through which she can enter a garden. It is not true that La Strada depicts only a cruel world. When Zampano abandons Gelsomina for the night and goes off with a prostitute, someone brings her a bowl of soup while she is waiting in the street, and a little girl approaches her. In La Strada we are led to the side where in the sparse grass dogs run freely, where at night a horse passes us in the street and in the morn­ ing we are awakened and frightened by the sound of a braying donkey. When Gelsomina finally leaves Zam­ pano and examines an ant, three musicians, “angels”, as if straight out of landscapes with Tobias, walk by on their way to a festivity held in town; she will fol­ low them. A t a wedding children beckon to show her a concealed secret and lead her to Osvaldo, a child suffering from hydrocephalia, so that she would make him laugh. Having performed her dance, Gelsomina tilts her clown’s hat for him. A nun asks Gelsomina whether she would like to stay at a convent. The same happens when Zampano lands in jail and the circus people propose that she go with them. A girl embraces her, saying that they could live together. “The Fool” drives her to the jail, takes off his blessed medallion and hangs it on her neck. In La Strada, that cruel reality on the side roads of the world, people passed on the way are interested in �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE each other and sometimes even demonstrate tender­ ness, even if only expressed in the specifically Italian gesture of waving a hand while saying farewell when, contrary to the parting, they seem to be halting the moment of departure, as if wishing to keep the world still for as long as possible. La Strada is a record of the cruelty of the world but also of its gentleness. (And this is possibly the reason why the film causes so much pain). Here, on the sidelines, we witness how the by­ passed people, the itinerary artists: Zampano, “The Fool”, and Gelsomina (as in Death Experience) play Life rapturously, not thinking of any applause. It is here that there will emerge the strange Orphic motif, which will knock Zampano off his feet. Who can forget the scene in which Zampano, older, with grey­ ing hair and traces of exhaustion after a rough night, leaves the circus wagon for a morning-afternoon walk and strolls along a wide street of some port town, pass­ ing other pedestrians. A car drives by, someone rides a bicycle. Zampano stops, orders ice cream, asks for an additional lemon flavoured portion, walks on ... and then, across the distant sounds of ships and the street Gelsomina’s song reaches him. A woman sings it while hanging laundry, white bed sheets, on the other side of a nearby fence. Next to her, three children, holding hands, play, dance, spin on a shabby lawn. Zampano finds out about Gelsomina’s death: 254 Oh, a girl who was here a long time ago used to sing it... . she seemed crazy ... My father found her one evening on the beach... she was sick, poor thing. She had a fever. We brought her inside the house... When she was a little better, she used to sit outside ghee in the sun ... and play her trumpet. What a strange scene: Eurydice sings. And what a strange Orpheus: he did not search for her and she found him! * Who is Gelsomina? We waited long to pose this question. She resem­ bles the entire film and incessantly evades our grasp. We are in the same situation as in the case of a road movie. We would like to describe and interpret it, but meanwhile it turns out that new images continue ap­ pearing - In a hundred places there is still a beginning29: And we: onlookers, always, everywhere, always looking into, never out of, everything. It fills us. We arrange it. It collapses. We arrange it again, and collapse ourselves.30 Nevertheless, let us try and say: Gelsomina. Thanks to her presence in this film-world we see something more: that, which in her naivete or innocence she does not notices, which she barely and ineptly sup- �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE poses, and which for us is obvious and at a glance visible (after the incident with the prostitute she tim­ idly asks Zampano: S o you’re the kind of man who runs around with women?). On the other hand, thanks to her sensitivity and astonishment at the world, and see­ ing how she commiserates with the world, imitates a tree while actually becoming a tree, talks with fire, and feels the rain, we are able to perceive something that we would otherwise never notice or touch. Gel­ somina is an extraordinary artist because she does not belong to either world. She is neither part of the world of “normal artists” nor of the world of “normal people” and undermines all our expectations; one can really say that she is not of this world. As a rule, Gelsomina is presented as a personifica­ tion of Goodness in a battle waged against Evil (Zam­ pano). Meanwhile, she remains as if beyond Good and Evil. In the film she is described in various ways: It’s not my fault, poor thing, that you’re not like the other girls. And just as in the film, when it seems that we are close, that we have named and understood some­ thing, it appears that we comprehend nothing. She endlessly astonishes us and topples our habits and the stereotypes and formulas in which we would like to enclose her and the film. She is capable of startling Zampano, who, we are entitled to presume, has seen a lot. When it is necessary to drive on in a hurry she plants tomatoes on the side of the road. Tomatoes! Even Zampano’s face shows astonishment and lights up in a smile. I am not certain whether “Good” is the best way to describe her. She is Difficult and Demanding. A t times, she can even irritate, e.g. when she is late and, gazing into the distance, does not play the trumpet at the suitable mo­ ment she manages to annoy even Il Matto, an artist with the wings of an angel. On the other hand, once she does play she immediately delights him. When she performs for a nun we cannot say more than the listen­ er, who exclaimed: How well you play! (Once again, she will amaze and evoke, even on Zampano’s face, a look of surprise with an admixture of anxiety and fear). We feel that in her presence we should be particularly careful. Her very presence, that of a person who can­ not even make soup but plays the trumpet, shows how our customs and attributes, deeds, thoughts and emo­ tions hang both on us and the characters in the world around her in the manner of actors’ costumes, and how great is the number of the roles that we perform (take the splendid scene with a widow at a wedding, who is responsible for the whole household /l always eat on my feet/). In her presence we realise just how careful the vocabulary of our learned interpretations should be while tackling the task of capturing her es­ sence, apparently already close to the target but in ef­ fect forcing her (and the message of La Strada) into unambiguity and ready made formulas. One of the in­ 25 5 terpreters wrote that Gelsomina is what the Gospel de­ scribes as a “simpleton”. The French use the term: simple d’esprit, signifying a special sort of simplicity, close to sui generis “Matto’ism” due to its distance from the world and a tendency to remain within inner mimicry. Owing to a meaning created by permanent mimed features depicting not so much emotions as psychic traits, Gelsomina becomes the opposite of Evil. A s befits a certain philosophy of the world she is defenceless and not always self-aware Goodness, forever weaker than evil because she does not have at her disposal the latter’s Energy and F o c u s . Refusing to accept, Gelsomina actually does so because she conceives protest as some sort of evil. Gelsomina is a child albeit a make-believe one. She does not possess a realistic mind but her defenceless sensitivity is impeccable (she will succumb to true psychosis, some sort of a defence variant, only after Zampano kills the Fool). We realise that only Gelsomina knows something about sensitiv­ ity. The ensuing image of the world contains its fundamental evil, and the spectacle enacted by theatrum mundi always ends with the victory of evil. Goodness plays the passive role, as in the Evangelical: non resistere malo, and there is a slight chance that in spite of everything evil could become “infected” with goodness. The beast-Zampano sobs all alone on a beach, but we may doubt whether he will join goodness; it is much more likely that evil will devour also itself, in other words, that which was still human in Zampano, who will perform an act of self-annihilation. The death of the Fool is supposed to accentuate the distinctness of the film’s main couple since ll Matto emphasizes the helplessness of Good­ ness and just like Gelsomina suffers defeat. 31 An outright Manichaean vision. A harsh verdict. But La Strada is not like that. Where is Gelsomina in all this? Where is her Face? Where has she - almost a girl - vanished? ? We were so close, it seemed that we understand something, and now it turns out that we comprehend nothing. The problem with Gelsomina consists of the fact that the moment we call her “Good”, “Simpleton” or “the sim­ pleton type” we set into motion a whole sequence of concepts into which we would like to force her. True, �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE Gelsomina is “foolishness in the eyes of the world”, but this is no reason to immediately put her into a straight jacket of formulas safe both for us and our interpreta­ tions. W hat does it mean that Gelsomina is helpless Goodness, not quite self-aware? In the film she dem­ onstrates self-awareness, and a rather painful one at that, when she answers Il Matto’s question whether she will leave with the circus or go off with Zampano: It doesn’t make any difference what I do. I’m just no good to anyone. I am tired of living. What does it mean: refusing to accept, Gelsomina actually does so because she conceives protest as some sort of evil? After all, she runs away from Zampano, and then after the murder of “The Fool” confesses to him: I wanted to run away. He told me to stay with you. Perhaps Gelsomina does not have a realistic mind (al­ though here too we could ask: does this signify match­ ing our habits and corresponding to our criteria?), but she does think very concretely, even if "unrealisti­ cally”. When Il Matto speaks to her, indicating with his glance a pebble: Take ... this stone, for example, Gel­ somina asks: Which one?. Any one, "The Fool” answers, picking it up from the ground and handing it to her. Quite possibly, this is known as the genuine vari­ ant of psychosis - the psychosis of defence. In La Strada, however, which is a great drama about suffering and in which we find ourselves in the very centre of the question: why does the world suffer? and which resounds with the echo of voices saying: Where is thy brother Abel? - Am I my brother’s keeper?, the fact that Gelsomina keeps on repeating: The Fool is hurt, thus protecting herself against saying: “he is dead”, does not alter the essence of things, i.e. that evil is called by its true name: You killed him. Gelsomina will say this as only she can: with determination but gently, as if an Angel was speaking. Would it help to treat her as a “medical case” and describe her as ‘’ill” ? Would that bring us a single step closer? The light and darkness in La Strada created too much of an uneven pattern to explain Gelsomina easily by means of Manichaean dualism. La Strada conceals so many mysteries. We could say, if that were not to once again trap us in a stereotype, that La Strada has a certain symptomatic Franciscan trait - after all, this is the “poor theatre” albeit envisaged as great drama, the suffering of the Cosmos. This is the trace followed by Il Matto when he puts Gelsomina to a test in order to find out what she can do and causes her to cry: Why was I put here on this Earth? —Zampano wouldn’t keep you if you weren’t useful to him (...) Now, why didn’t he let you go? Unless, of course... Maybe he loves you? (...) He’s like a dog .He looks at a man and even when he wants to talk, he barks (...) Still, if you don’t stay with him, who will?... The commentator says that there is a slight chance that in spite of everything evil could become “infected” with 256 goodness (?!) But here evil is in love with goodness! Is Zampano supposed to be her “wolf of Gubbio”? We have already strayed off the main track and lost enough time in the ”Good-Evil” trap. Time to turn back. La Strada and Gelsomina constantly astonish us. Was our earlier reflection that she remains outside the range of our conceits of “good” and “evil” not more significant? Was it not better to say at the very onset that Gelsomina is not any sort of “type” and is thor­ oughly untypical? We have already seen how every­ one wanted her to stay with him/her. Everyone wished to have her at his/her side, to keep her. Gelsomina is unique. She is as eternal as grass. La Strada, “cinema mundi”, “film-world” , a film about people on the move, migrating birds and artists appears to say to us: despite its toil, misery and shat­ tered dreams this is a beautiful world. Who is Gelsomina? . We are standing upon the threshold of a greater, strange mystery involving God and man, the world. Eurydice sings behind the curious Orphic motif emerg­ ing at the edge of the road. He did not seek her, and she found him! We hear an even more powerful voice: I am sought of them that asked not for me; I am found of them that sought me not (Isaiah 65,1)32. * In the very centre of La Strada there appears a sym­ bol, a living, temporary revelation of the unexamined. It makes an appearance in its entire directness, simplicity, complexity and depth. A pebble. Il Matto picks it up from the ground and hands it to Gelsomina. - ... If you don’t stay with him, who will? You may not believe it, but everything in this world has a purpose. Even this pebble... Even you have a purpose, even you with that artichoke head of yours. Gelsomina takes the pebble and gazes at it. Then she repeats this gesture, saying: ... If I don’t stay with him who will stay... . When she stood in the shade, the stone was grey; now, the second time round, when she stands on another spot, in a stream of light, it becomes white. I am in the fortunate situation of being able to show the direct impact and experience of the symbol, that what the pebble tells us. I have in front of me a de­ scription of an unintended experiment, a lesson born under the impact of an impulse, the mood of a moment, as its author wrote. This is a lesson taught by children. Before reaching for a more profound backdrop of the symbolic meanings of the pebble listen to the children and their teacher. Ewa Korulska wrote: When lessons were held in the countryside I spent some time with the children by the sea. Enjoying the warm weather we went to the beach, taking a textbook entitled: To lubie! I wanted to read together with the fourth-form pupils The Decalogue of St. Francis, which harmonised �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE with the sound of the waves. The children sat around me on the sand and played with pebbles. When I proposed: perhaps we should listen to the stones for a while? Maybe they too have something to say? they obediently closed their eyes (You too, Miss! Why are you peeping?) and a moment later started describing what they heard the pebbles say. I tried to take notes, barely keeping up with the children. [Here are fragments of the statements, including monologues of the pebbles written by the children (the names of the authors are in parentheses)]: The sand is speaking to me. Once I was young and strong, but now am old. I was capable of overcoming a lot, a king, the toughest of all. Now I am sand, blown by the wind and devoured by the sea. I am helpless. A stone lives in the same manner as man does and reminds us about the existence of old age ... ... The stone says: I am lonely. I can be divided into grains of sand; the stone feels. It tells the story of the sea, keeps mum, but speaks and should be heard. It tells its story: it asks: “Don’t break me! Throw me on the surface of the seawater; I feel good here; it is beautiful and I have my friends”, but also: “I’m unhappy here and would like someone to take me home because the sea is so cold...”. ...Everyone thinks that I am “ordinary” and ugly. But when I lie in the Sun then immediately the part of me that is covered with fool’s gold starts to glisten. I am hard and rather sharp. This is not to say that I am evil. Now, I shall tell you the story of the sea. Once upon a time, Mr Glacier went for a walk. I don’t know what he was doing here, but he carried some rocks. Finally, he brought me and said: - Now I shall die and you, dear stones, will live on here. Every stone has it rights. Suddenly, he began to melt and I think he wanted to drown me. Then I was cast off onto the shore, and became cold and wet. I underwent my baptism 257 and lay o n the shore, thinking: - I’m s o small and the world is so huge. (Magda Kaczyńska, aged 10) ... I wonder where my home is. Perhaps I come from the sea? No, probably not. I must have fallen from the sky or emerged from the ground. I would like to return home, to my birthplace. (Bartek Kraciuk, aged 10) ...I am a stone! Catch me! Take me, please! Perhaps physically I am silent but I speak! Although silent, I speak... I ask that someone touch my ego. I am not a mere stone but a pebble with an ego of my own... I resemble people! You don’t believe me? When young and strong I overcame all obstacles, broke the waves and vanquished the wind. But there comes a time when I lose my personality and change into sand. Everyone ignores me, tramples over me as if I were nobody. But I am still a stone! (Kamila Raczyńska, aged 10) ... I am a pebble and would like to be with you and no one else. I want to be warm and to sleep at night in a house and not here, on the beach. I took a liking to you the very first time I saw you. You are my only friend. (Maciek Dolindowski, aged 10) ... Polished by water, each pebble is different. Its inte­ rior contains rain and rainbows, mountains and birds —or perhaps not? (...) Maybe a desert, total emptiness, some­ one’s dreams immersed in the rain ... (Ula Brykczyńska, aged 13) ... If it could speak, it might tell me that once it was a Volcano, a Cave or perhaps even a Pyramid, the realm of Poseidon. No one knows (Agnieszka Janiszewska, aged 13)33. Among the great variety of Biblical meanings as­ sociated with stones the New Testament mentions ba­ sically two: precious stones (Greek: lithos timios) and the mysterious white stone (Greek: psephos leuke) in the Revelation of St. John: To whom that overcometh I will �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE give the hidden manna and I will give him a white counter; and in the counter a new name is written, which no man knoweth but he that receiveth it (Revelation, 2, 17). The white pebble could be identified with assorted objects used in antiquity: an entry voucher or a tablet issued by a court of law testifying about the payment of a debt34. A t that time, a white pebble was a good sign: in court procedure it denoted acquittal of the accused, in wrestling it was awarded to the winner, and in elec­ tions to an office it marked the desirable candidate. Joyful days and festivities were also designated with white pebbles35. The colour white is a symbol of good fortune (Pliny the Younger: an auspicious day is marked with a white pebble) or triumph36. I cite only certain essential tracks among the great variety of meanings associated with the symbolic of the stone, and choose in particular those in which we may discern a more profound meaning and a more complex background for the symbol appearing in La Strada. A stone is usually distinguished amidst natural objects by its rough, hard, and permanent material and often its mysterious shape indicating the existence of supernatural might; this awareness filled primeval man with religious fear. A stone, and in particular a majestic rock, revealed some sort of higher existence free from all change and of­ fered a premonition of an absolute being superior to frail human existence. The pious fear of primeval man, there­ fore, referred not to the stone as such as to the reality con­ cealed beyond this material phenomenon, to that which is "different" and belongs to a higher world.37 A stone reveals the presence of God; it is theophany, a place for a possible bond between the earth and heaven, the homestead of God and the gate of Heaven, in the manner of Bethel where Jacob fell asleep to experience the presence of God: And when Jacob awaked out of sleep, he said: Indeed the Lord is in this place, and I knew it not. And trembling he said: How terrible is this place! This is no other but the house of God, and the gate of heaven. And Jacob, arising in the morning, took the stone which he had laid under his head, and set it up for a title, pouring oil upon the top of it. And he called the name of the city Bethel (Genesis 28, 16-19)38. In Biblical tradition, the Stone-Rock-Bedrock be­ longs to the range of the symbols of God, a fortress that cannot be captured, a refuge for His people, bedrock that enables man to feel safe. Moses chiselled God’s commandments on stone tablets: And when Moses had lifted up his hand, and struck the rock twice with the rod, there came forth water in great abundance ... (Numbers 20, 11; also: Exodus 17, 6; Psalm 114, 8). A certain Jewish legend has it that this rock accom­ panied the people throughout the entire wandering in the 258 �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE desert. Some believed that it was not a rock but a tiny peb­ ble carried by Miriam, the sister of Moses.39 Christ is the cornerstone, the stone, which the build­ ers rejected (Psalm 118, 22; Mathew 21, 42-44). The Christ-rock-resurrection perspective is to be found in commentaries to the Canticle of Canticles, and their essential concept appears already in the writings of St. Ambrose: “My dove in the clefts of the rock, in the hollow places of the wall, shew me thy face. Let thy voice sound in my ears (...)(2, 14)”. The cracks in the stone and the fissures in the chasm are the holy wounds of the Resur­ rected. They are the refuge and permanent abode of the Beloved40. [Certain images in this dramaturgy and in that of La Strada appear to consistently refer to this back­ ground: Gelsomina gazing at a pebble white from the glare of light must be awakened, as if from deep slumber, by the whistling “Fool” so that she would re­ turn to reality; he even says to her: Gelsomina, wake up. The last time we saw her she was falling asleep in a spot of sunlight in some roadside stone ruin full of crevices and holes; she had been abandoned, left there by Zampano. The woman singing Gelsomina’s song hangs white bed sheets to dry, and for a moment during her conversation with Zampano a sheet covers her, so that we see only her trembling shadow on the fabric. It is not our intention to prove or point out any­ thing. We have arrived at this stage guided by images and an ensuing unclear affiliation that cannot be ex­ plained “to the very end”: the mystery of the symbol’s essence. It is not true that we embellish our experiences with symbols; actually, it is they that cooperate with our experiences via processes of affiliation, which we under­ stand only partially.41 We do not wish to demonstrate anything or in­ dicate anything apart from the fact that the simple Anthropology contained in this existential, realistic, visionary and metaphysical film: even you serve some purpose, recorded in the “parable about the pebble”, has solid foundations grounded in the shared experi­ ence of human depiction. Perhaps this is a beginning that conceals the secret of our delight in the incessant procession of human fauna composed of all those failed actors, singers and dancers, strange characters with whom Fellini filled his films. And the fact that in a thus founded perception the Artist permits us to reach, together with him, the most inner, invisible dimensions of our humanity. On the other hand, we are aware that our help­ lessness as regards our possibilities, problems, and dif­ ficulties with comprehending Gelsomina’s experience, with describing it and thus capturing her character that keeps slipping out of our hands in the manner of a pebble, and, at the same time, the penetration of the world of La Strada, which we described as closed 259 and perfect, appears to be even deeper since our un­ derstanding and interpretations always remain frag­ mentary and we share experiences with others. This is a mixture of the voices of children from the Great Theatre of the World, the children attending a lesson on a beach, and the voice of a supra-human power, as in that fragment of a poem by Wisława Szymborska, which we originally wanted to describe as a conversa­ tion between Gelsomina and Zampanó: Conversation with a Stone I knock at the stone’s front door “It’s only me, let me come in” (...) I’m not unhappy. I’m not homeless My world is worth returning to. I’ll enter and exit empty-handed, And my proof I was there will be only words, which no one will believe." You shall not enter. . . You lack the sense of taking part. No other sense can make up for your missing sense of taking part. Even sight heightened to become all-seeing will do you no good without a sense of taking part. You shall notenter,you haveonly asenseofwhat that sense should be, only its seed, imagination.42 * Nothing is known and everything is imagined... * In this manner we come to the last scene in La Strada. Zampanó has found about Gelsomina’s death. The “animal”, the “beast” is now truly free and should re­ joice. Finally free; is he the winner in this wrestling match? The sole witness of his crime is dead. After all, he did not want it to happen. Is the white bed sheet a lucky sign? It resembles a white pebble, a token for entering a new life, for freeing himself from an accusa­ tion and from someone (from Gelsomina?). Why is he unhappy? Why has he gone pale? May we assume that he will devour himself and perform an act of self-anni­ hilation? He is an ordinary rascal, a Judas. He left her. So simple. What about that other rock, Simon Peter, who also refused to confess and betrayed? No, do not blaspheme! When did I see such an image, just like the one on the beach, that upward gaze? Just a minute, yes, it was The Penitent St. Peter by Ludovico Carraci of Bologna (1555-1619). No, he’s sitting differently. Yes, but that look! Do you remember Gelsomina’s last words: We need a little more wood here. The fire is dying out. He also ran away from the fire, afraid that they would recognise him... . You haven’t understood a ��Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE thing in this film. He simply left and was unable to do anything more for her. After all, he wanted to drive her back home. He could have driven her. She did not want to go. What would she do there? He loved her and left her happy in that spot of sunlight. What more could he do? He set her free. Such a horrible place. She fell asleep. No angel. Simply fear. Remember, he said that no one even thought about them. Yes, an empty heaven? Existentialism? The same as on that beach in the last scene. You must be joking. He did not mean that, simply that no one saw them or caught them. And she went on and on, repeating the same thing: The F o o I is hurt. What more could he do? He set her free so that she could forget. Anyway, this is terrible. No one would want to be in his place. But finally he found her. He wasn’t looking for her. It was she who found him! * The last scene. We are at the seashore, the very edge of images. We can see only the beach, the shore, the sea: waves, low and high tide. Instead of an image of a child wanting to empty the sea, there is an old man collapsing on the sand, supporting himself with his hand: a three-legged animal. The prodigal son on a beach? Waves - low and high tide. No one else. The sea. The man looks up, towards the sky. He becomes overcome with terror, bends his head and sobs. Low tide - high tide. Next to him - waves. The sea. The eternal rhythm of the world? O good God, what happens in a man to make him re­ joice more at the salvation of a soul that has been despaired of and then delivered from greater danger than over one who has never lost hope, or never been in such imminent danger? For thou also, O most merciful Father, “dost rejoice more over one that repents than over ninety and nine just persons that need no repentance. And we listen with much delight whenever we hear how the lost sheep is brought home again on the shepherd’s shoulders while the angels rejoice; or when the piece of money is restored to its place in the treasury and the neighbours rejoice with the woman who found it. And the joy of the solemn festival of thy house constrains us to tears when it is read in thy house: about the younger son who “was dead and is alive again, was lost and is found.” For it is thou who rejoices both in us and in thy angels, who are holy through holy love. For thou art ever the same because thou knowest un­ changeably all things which remain neither the same nor forever. What, then, happens in the soul when it takes more delight at finding or having restored to it the things it loves than if it had always possessed them? Indeed, many other things bear witness that this is s o -- all things are full of witnesses, crying out, “S o it is". (...) But it is also apparent in pleasures that are permitted and lawful: (...) in him who was dead and lived again, 26 1 who had been lost and was found. The greater joy is every­ where preceded by the greater pain. What does this mean, O Lord my God, when thou art an everlasting joy to thy­ self, and some creatures about thee are ever rejoicing in thee? What does it mean that this portion of creation thus ebbs and flows, alternately in want and satiety ? I s this their mode of being and is this all thou hast allotted to them: that, from the highest heaven to the lowest earth, from the beginning of the world to the end, from the angels to the worm, from the first movement to the last, thou wast as­ signing to all their proper places and their proper seasons -- to all the kinds of good things and to all thy just works? Alas, how high thou art in the highest and how deep in the deepest! Thou never departest from us, and yet only with difficulty do we return to Thee!43 * The camera soars and on the beach we notice the figure of a man - Zampano, who sobbing bitterly fell on the ground. Seen from a distance the figure slowly grows motionless and in the darkness loses contours, changing into a dimmer shape, which from afar resem­ bles a pebble lying on the sand at the edge of the sea. * The last scene of La Strada could be described as: Ecce Imago. A scene in which we may feel, to cite the poet44, air without object. A gust within God. A wind. And Fellini shows this. * Federico knew well who he was and whence comes the wind that blows s o that man may be born of the Spirit. Even though sometimes people (and he too, at certain moments of his life), just like those who heard Paul in Athens, seek the Lord, in the hope that they might grope for Him and find Him, though He is not far from each one of us (Acts 17, 27). He sincerely wished to rest his head on a stone as if on a pillow and to see in his dream, just like Jacob, a ladder set upon the earth, and the top of it reached heaven, the angels ascending and descending on it (Genesis 28, 12).45 * The history of the cinema follows its further course. The floor becomes covered with newspapers, weeklies, folders, advertisement leaflets, letters, and old mail. In a moment there will appear a newspaper featuring a photograph of Federico Fellini - a press farewell, news about the director’s death. It will immediately van­ ish under a pile of other newspapers, folders, adver­ tisement leaflets...These are the first frames of Wim Wender’s Lisbon Story, a tale of the titular town based on amassed images and sounds. The film contains the following image: an elegant older man stands in a re­ cording studio surrounded by super-sensitive micro­ phones and a team of sound engineers. He speaks in a �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE slightly husky voice, pauses, takes deep breaths and we hear each gasp one when he speaks in the beautiful language of his country, incomprehensible to us: God exists. The universe was created by Him. But what good would the universe be if men, if humankind disappeared? The universe would be useless. Or is it possible that it has a purpose of its own, even without the existence of Man? We want to imitate God. That’s why there are art­ ists. Artists want to recreate the world, as if they were little gods. They constantly rethink history, life, things that happen in the world, things that we think happened, but only because we believe. Because, after all, we believe in memory. Because everything has already passed. But who can be sure that what we thought happened really hap­ pened? Who should we ask? Therefore, this world, this supposition, is an illusion. The only real thing is memory. But memory is an in­ vention ... In the cinema, the camera can capture a mo­ ment. But that moment had already passed. What the cinema does is draw a shadow of that moment. We are no longer sure that the moment ever existed outside the film. Or is the film proof that the moment existed? I don’t know. I know less and less about that. We live, after all, in permanent doubt.46 Saying these words, he turns around, glues on a moustache and puts on Charlie Chaplin’s bowler hat, leaves the studio, walks down a street imitating Char­ lie’s gait, and, finally, at the end of the street, turns, performs a gleeful jump and disappears round the cor­ ner.47 After seeing the film and glancing at a newspa­ per we might find out that this elderly gentleman is the famous director Manoel de Oliveira, a classic of the Portuguese cinema. Despite the ironic frame and declared doubts we remain under the impression of his declaration. There remains the feeling that ultimately something actually does exist. In this way, we have found ourselves along the same path and at the same point of departure: Charlie and Gelsomina. Once again, we walk down the same road, at the onset of the cinema. Ultimately something actually does exist. The cinema - despite its deceptive nature, toil, illusions, and shat­ tered dreams - is a beautiful world. A beautiful world. The Wenders film contains an unusual defini­ tion of the cinema, one that we would seek in vain in learned dissertations and writings by experts (at least I have not come across it). Wenders applies the ambi­ guity of the English word: "move”. He maintains that the cinema is not so much “moving pictures”, i.e. pic­ tures that are “in motion” as pictures that are “mov­ ing”, “poignant”. Carl Gustaw Jung declared that when a given im­ age is poignant we are dealing with an archetype. Here, 262 emotion is a symptom, a sign that thanks to the inter­ mediary of a given image, the arch-image, speaks to us. Jung repeated and expanded a thesis by Gerhard Hauptmann: Poetry evokes out of words the resonance of the primordial word48 so that it embraces creativity as a whole. Is it not worth recalling within the context of the poignant and stirring images from La Strada and its au­ thor that the expression used most often about him and his work is, despite numerous different interpretations proposed by particular exegetes, the one about which they all concur: Fellini is a poet. A poet of the cinema. From this point of view, La Strada is a symbolic film employing the meaning of the symbol and the mythological image formulated by Jung. Since Jung’s psychology and theory of the archetype have amassed numerous prejudices let us hear what he had to say, since, in my opinion, the following fragment about the force of mythological images allows us to discover the secret of the force of the images out which La Strada is built and with which it speaks. It is the secret that we encounter in Fellini’s entire oeuvre: In each of these images there is a little piece of hu­ man psychology and human fate, a remnant of the joys and sorrows that have been repeated countless times in our ancestral history, and on the average follow ever the same course. It is like a deeply graven riverbed in the psyche, in which the waters of life, instead of flowing along as before in a broad but shallow stream, suddenly swell into a mighty river. This happens whenever that particular set of circum­ stances is encountered which over long periods of time has helped to lay down the primordial image. The moment when this mythological situation reap­ pears is always characterized by a peculiar emotional in­ tensity; it is as though chords in us were struck that had never resounded before (...) The impact of an archetype, whether it takes the form of immediate experience or is expressed through the spo­ ken word, stirs us because it summons up a voice that is stronger than our own. Whoever speaks in primordial im­ ages speaks with a thousand voices; he enthrals and over­ powers, while at the same time he lifts the idea he is seeking to express out of the occasional and the transitory into the realm of the ever-enduring. He transmutes our personal destiny into the destiny of mankind, and evokes in us all those beneficent forces that ever and anon have enabled humanity to find a refuge from every peril and to outlive the longest night. That is the secret of great art, and of its effect upon us. The creative process, so far as we are able to follow it at all, consists in the unconscious activation of an archetypal image, and in elaborating and shaping this image into the finished work. By giving it shape, the artist translates it into the language of the present, and so makes it possible for us to find our way back to the deepest springs of life. Therein lies the social significance of art: it is constantly at work educating the spirit of the age, conjuring up the forms in which the age is most lacking.49 �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE Asa - Nisi - Masa50. Gelsomina - the lost and found drachma? Endnotes 1 Cardinal A. Sivestrinis Sermon during the funeral service for Federico Fellini (R o m e , S a n t a M a r ia d e g li A n g e li, 3 N o v e m b e r 1 9 9 3 ), tra n sl. Z d zislaw S ł u c h o c k a , [in: ] “ K w a r ta ln ik F ilm o w y ” ” , N o . 5 / 1 9 9 4 , p .1 2 0 2 I? K ra l, Europejczyk Fellini (E u r o p e a n F ellin i) , tra n sl. M a c ie j G o d z im irsk i , [in: ] „ F ilm Q u a r te r ly „, N o . 5 /1 9 9 4 p p . 1 4 2 -1 5 9 (orig. v e r s io n p r in te d „ L e M e s s e n g e r E u r o p é e n „, P a ris 1 9 8 7 ) 3 Ib id , p .1 4 7 . 4 A. W tanecznym korowodzie, W ern er, „ K w a r t a ln ik F ilm o w y ” ( „F ilm Q u a r t e r ly ” ), n o 5 /1 9 9 4 , s s .1 2 8 - 1 3 9 . 5 Ib id , p. 13 9 . 6 H . Politzer, syren Rzemiosło interpretacji [in h is :], Milczenie (D a s S c h w e ig e n d e S ir e n e n ) , W a rsz a w a tra n sl. J. H u m m e l, W a rsa w 1973 7 C f. sp e c ia l issu e o f "P o lsk a S z tu k a L u d o w a ” , n o . 3 / 1 9 8 8 about th e sy m b o l, c o n t a in in g te x ts by Serg ei S. Symbol, p p . 1 4 9 -1 5 0 , Y uri L o tm a n , Symbol w systemie kultury, p p . 1 5 1 -1 5 4 , a n d m y Symbol w etno­ grafii, p. 1 4 5 - 1 4 8 . D e c la r in g th a t th e sy m b o l n o t o n ly A v ie r in tse v , ”m e a n s ” b u t a ls o e x is ts in a d ia lo g u e . 8 A . S ilv e s tr in i , o p .c it. p .1 2 2 9 R .M . R ilk e , Czwarta Elegia Duinejska Poezje, transl.. M . Ja s tr u n , E le g y ), [in :], (a F o u rth D u in o K rak ó w , 1 9 7 4 , p. 219. 10 C f. J. T rz n a d e l, Federico Fellini - Giulietta Massina („La strada" - „Ginger i Fred") [in :] „ K w a r ta ln ik F ilm o w y ” , n r 5 /1 9 9 4 , p p . 1 6 4 -1 6 8 , w h e re th e a u th o r a r g u e s th a t in p la c e o f Z a m p a n o - G e ls o m in a , in “ G in g e r a n d F r e d ” o n e c a n se e in o ld p a ir d o u b lin g o f th e G e lso m in a 's typ e. 11 T R u tk o w sk a , Wędrówki Felliniego, „K o n te k sty . P o lsk a S z tu k a L u d o w a ” , n r 3 - 4 /1 9 9 2 , p.. 23 , se e p r e v io u s p a g e s. 12 13 C f., J.T r z n a d e l, o p . cit. C f. W. M ic h e r a h is stu d ie s o n M ic h e r a , O sy m b o l in film , W. wieloznaczności symbolu, „ R o c z n ik M u z e a ln y ” t. IV, W ło c ła w e k 1 9 9 1 , ss. 2 6 5 - 2 7 3 . W h e r e A u th o r w ri­ tin g a b o u t th e e s s e n c e o f th e sy m b o l q u o te s im a g e o f B la k e 's p o e try : To see a World in a Grain of Sand /And a Heaven in a Wild Flower,/ Hold Infinity in the palm of your hand /And Eternity in an hour. 14 S e e th e stud y, e s s a y o f A . W o jc ie c h o w sk i o n H a r le q u in , itin e r a n t t h e a t e r c o m p a n ie s , c ir c u s p e r fo r m e rs , ju g ­ Wędrowne ptaki (Z dziejów pewnej legendy) [in :] Sztuka na wysokości oczu. Film i antropologia p o d re d . Z . B e n e d y k to w ic z a i T g le rs, in a rt fr o m a n tiq u ity t o m o d e r n art: R u tk o w sk ie j, W a rsz a w a 1 9 9 1 , p p . .3 3 -4 6 15 R .M . R ilk e , Piąta Elegia Duinejska (F ifth D u in o E le g y ), o p .c it. 2 2 5 Fellini, W a rsz a w a 1 9 8 9 Święta gra ( S a c e r L u d u s) [in h is:] (Holly and Sacred Beauty. Religion and Art.), tr a n sl. Z. 16 M . K o r n a to w sk a , 17 G . V an d er Leeuw , B e n e d y k to w ic z I S . S ik o r a , „K o n te k sty . P o lsk a sz tu k a L u d o w a ” , n o 3 - 4 /1 9 9 1 , p. 7. 18 M. C e rv a n te s, Don Kichote, tr a n s l. S. C ie s ie ls k a - B o r k o w sk a , K ra k ó w 1 9 4 9 , a fte r J. T rz n a d e l, o p . c it. 19 A . W o jc ie c h o w sk i, o p . c it, p. 4 3 . 20 C f. G . V a n d e r L eeu w , o p cit. 263 21 Ibidem, p. 7. 22 Cf. D. Czaja, Mozart i Salieri, „Kino” nr 11-12/1990, pp. 32-35. 23 See block of articles, interpretations on “Babette's Feast” in this Anthology. 24 On this motive see Z. Benedyktowicz, Maria and Martha ... in this Anthology. 25 On this motive in Amadeus by Milos Forman and on this theme drew attention and developed his interpreta­ tion D. Czaja, in: Mozart i Salieri, op cit. 26 R. M. Rilke, Doświadczenie śmierci, (Death Experience), op. cit., p. 105. 27 Calderón de la Barca, Wielki Teatr Świata. (The Great Theatre of the World), fragment by soundtrack from the movie Elisa, My life by Saura, transl. S. Ułłowicz 28 R. M. Rilke, Dziesiąta Elegia Duinejska, (Tenth Elegy), op.cit., pp. 255-257. 29 R.M. Rilke, Sonety do Orfeusza, Sonet X. (Sonnets to Orpheus , Sonnet X) , op. cit., p. 335. 30 R.M. Rilke, Ósma elegia, Elegie Duinejskie (Eighth Duino Elegy), Ibidem, p. 247. 31 Cf. J. Trznadel,op. cit., pp. 165-166. 32 The first polish translation I put after Biblia Tysiąclecia, the second version after Biblia Gdańska 33 E. Korulska, Dzieci pukają do drzwi kamienia, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, nr 3-4/1995, pp. 217-219. 34 X. Leon-Dufour SJ, Słownik Nowego Testamentu, transl., Rev. K. Romaniuk, Poznań 1981, p. 330. 35 D. Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, transl., W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, Warszawa 1990, p. 128. 36 X. Leon-Dufour SJ, op. cit., p. 330. 37 D. Forstner OSB, op. cit., p. 125. 38 D. Forstner OSB,op. cit., p. 126. 39 Ibidem. 40 Ibidem p.130 41 R.R. Niebhur, “Harvard Divinity Bulletin”, OctoberNovember 1981, p. 3. 42 From the Volume Sól, 1962, [w:] W. Szymborska, Wybór wierszy, Warszawa 1964, p. 110-111. 43 Św. Augustyn, Wyznania, (St. Augustine, Confessions) transl.. Z. Kubiak, Warszawa 1982, p. 134-135 44 R.M. Rilke, Sonety do Orfeusza, C z ę ś ć pierwsza, Sonet III, o p . cit., p. 269. 45 A. Silvestrini, op. cit., p. 122. 46 I've included the soundtrack and press material for the film Lisbon Story by Wim Wenders 47 In a statement the director of the film (ibid., in press releases ), we learn about how this piece of film was created: “I would not allow myself to write the text for Manoel de Oliveira. We talked only about the meaning of the film and the context of the scene in which he had to attend. He asked me for time to think and after a while he said he was ready. We let the movement of the camera. When we finished, he asked the crew to be turned, stuck a mustache and improvised parody of Charlie Chaplin. 48 C.G. Jung, O stosunku psychologii analitycznej do dzieła poetyckiego, [in:], Archetypy i symlbole. Pisma wybrane,. Transl., J. Prokopiuk, Warszawa 1976, p. 374. 49 Ibidem, p. 375-377. 50 Asa - Nisi - Masa it is an anagram of the word , „Anima”, appearing in („8 and G ” ) Eight and a Half by F. Fellini (A [sa] Ni [si] Ma [sa] ) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a4b9090673e051d14c6fbc6e032c2e8.pdf 029fdd495f45f95578960e5dc73ce946 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6526 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6098 Title A name given to the resource Charlie on an Italian Road/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.243-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackiewicz, Aleksander Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T he name of Chaplin is constantly mentioned in connection with Fellini’s La Strada (1954). Behind the flaxen head of Gelsomina and her face of an old child there emerges Charlie’s mourn­ ful countenance despite the fact that La Strada is not Chaplinesque. On the contrary, it is a polemic with Chaplin. Charlie and Gelsomina. In both cases, a small fig­ ure with a funny gait. A face showing limited expres­ sion, with the exception of the twitching eyebrows and evocative eyes. In the first case, the white make­ up stresses the expressive eyes, and in the other the eyebrows are painted on together with the make-up of a clown and an equally pale complexion. Charlie displays repeatedly identical make-up and is always a clown or a puppet, but Gelsomina puts on make-up only during her circus performances, and in the man­ ner of Baptiste in Marcel Carne’s Les Enfants du Par­ adis sometimes wears it after the performance while experiencing problems that are not make-belief or a part learnt by heart. Here, I perceive the first stage of a polemic with Chaplin: Gelsomina is not a puppet or a metaphor and her story is not a contemporary fairy tale. Further on everything resembles the author of The Kid. In his case: a bowler hat, a tight topcoat and bag­ gy trousers, in hers: a well-worn cape or an ill-fitting coat with a moth-eaten fur piece. Gelsomina, just like Charlie, is fond of life. When she is sad she is extreme­ ly mournful, but when she is happy she expresses joy with her whole face and body. She carries happiness within. Both are content as long as no one hurts them; when wind or anger cease for a moment and the Sun starts to shine - they immediately start adjusting their pitiful clothes. Charlie rubs his hands gleefully and pats his narrow chest. Gelsomina smoothes her flaxen hair, blinks and smiles to herself. Along a wide highway, far from other people, Charlie regains his good mood and his normal gait ends with a joyful leap. Left all alone in a field Gelsomina smells the flowers, stands in front of a scrawny tree and waves her arms to emulate the mo­ tion of the bare branches. She wanders in the empty landscape in the manner of a playful puppy and over­ joyed listens closely to a resounding telephone pole. Both are not of this world, although Charlie is a guest and Gelsomina a permanent resident. This dif­ ference becomes most conspicuous in the love life of the two characters. Both love lyrically, but Charlie is capable of renouncing emotions and resigning for the sake of a moral; after all, he is part of a fairy tale. Gelsomina’s love is difficult, human and tragic. She has nowhere to seek refuge from it and is familiar with only one world. Charlie’s loves are sweet girls from children’s text­ books, and his enemies are foolish and strong brutes whom he can easily deceive because reality in Charlie’s 243 ALEKSANDER JACKIEWICZ Charlie on an Italian Road* films is greatly amended. The land in which Gelsomina lives is modern Italy. The drama of La Strada is not a metaphor, as in the case of Charlie; it is real, cruel and irreversible, treated seriously and unfeelingly. Fellini replaced Charlie’s sweet maidens with a Chaplinesque brute, but this is a living brute whom Gelsomina loves; the blows are painful and aimed not at the body of a puppet but at human feelings. Fellini introduced his Charlie not into Chaplin’s convention­ al reality but into the real world. In this film hunger is real and he who feeds the hungry demands to be paid in return. Here, a friend does not render help, but will perish from blows dealt by the stronger. The lifeless, cloudy autumn landscape offers no joy. Winter brings death. It is not true that the processions, the nuns, the wedding, Nature, Gelsomina, Zampano, and the embittered philosopher “Il M atto” are mere symbols, as some would have it. If La Strada were a symbolic film it would not speak to us in such a heartrending manner. La Strada is not even Chaplin’s Monsieur Verdoux, whose conventional and allegorical form is a challenge for good old Charlie. La Strada seems to be saying: here is Charlie facing contemporary life, con­ temporary art, and contemporary philosophy. Here is your lyrical tramp ambling down an Italian road of the mid-twentieth century! * Aleksander Jackiewicz, Moja Filmoteka. Kino na świecie, Warszawa 1983, pp. 30-33. �OBRAZ ZREMASTERYZOWANY ien film jest dowodem na to, że Fellini to geniusz" im iiom N oiit "Bezkonkurencyjny" n i omit m iE R iP i FELLINI LA STrADA Q U IN N i& c/y zn / BASEH ART � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9da1bec7a542bf625e09175393416c8.pdf deb78fc25041b701e79540beeed2f7c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:966 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:888 Title A name given to the resource Małżeństwo chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pańszczyźnianej / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.153-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ANDRZEJ WOŻNIAK M A Ł Ż E Ń S T W A CHŁOPSKIE W X V I I I - W I E C Z N E J WSI PAŃSZCZYŹNIANEJ 1 S Y T U A C J A NOWO ZAŁOŻONEJ RODZINY W e w s i pouwłaszczeniowej m o m e n t zawarcia małżeństwa otwierał w p r a w d z i e n o w y etap w życiu młodych l u d z i , n i e oznaczał j e d n a k b y n a j ­ m n i e j samodzielności gospodarczej i społecznej. Z a n i m małżeństwo objęło gospodarstwo, pozostawało często przez w i e l e l a t w r a m a c h s t r u k t u ­ r a l n y c h r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o w e j . Rodzina t a k a składała się z zamiesz­ kujących wspólnie 3 l u b więcej generacji, t j . s t a r y c h rodziców, i c h p o ­ żenionych dzieci, wnuków i e w e n t u a l n i e prawnuków. Prowadziła ona niepodzielone gospodarstwo r o l n e i domowe, którego głową i p r a w n y m właścicielem był ojciec — przedstawiciel najstarszej generacji. Jeszcze w początkach bieżącego stulecia n a K u r p i a c h nowo założona rodzina czę­ sto pozostawała w e wspólnocie gospodarczej z r o d z i c a m i przez 10-15 l a t . N o w a rodzina miała w p r a w d z i e — pisze D . M a r k o w s k a — „Swoje własne z i n d y w i d u a l i z o w a n e m i e n i e w postaci posagu żony oraz zapowiedź o k r e ­ ślonych rozmiarów ziemi, jaką będzie dziedziczył mąż, lecz wszystkie dobra pozostawały częścią składową funkcjonującą w organizmie w i e l o ­ pokoleniowego g o s p o d a r s t w a " Podobnie przedstawiała się sytuacja w w y p a d k u wspólnego gospodarowania ojca z d w o m a żonatymi s y n a m i . W czasie t r w a n i a t a k i e j wspólnoty gospodarczej wszystko, co zostało n a ­ b y t e wysiłkiem całej rodziny, stanowiło własność wspólną. Własnością indywidualną p a r y małżeńskiej było t y l k o to, co zostało zakupione z e w e n t u a l n y c h zarobków poza gospodarstwem rodziców. Konieczność spłat r o d z i n n y c h (np. d l a p o w y d a w a n y c h za mąż sióstr) wymagała n i e ­ k i e d y znacznych, j a k n a ówczesne możliwości gospodarstwa chłopskiego, ilości gotówki. Pozostawanie w rodzinie w i e l o p o k o l e n i o w e j oszczędzało w i e l u wydatków n a i n w e s t y c j e związane z założeniem nowego gospo2 1 Artykuł poniższy s t a n o w i drugą część o p r a c o w a n i a ; część p i e r w s z a d r u k o w a n a była w „Etnografii P o l s k i e j " , t. X X I I , z. 1: 1978. 2 Kurpie. D. M a r k o w s k a , Puszcza Zielona, Rodzina wiejska na terenie dawnej t. I I I , W r o c ł a w 1965, s. 116-117. Puszczy Zielonej, [w:] �154 ANDRZEJ WOZNIAK darstwa, co p r z y n i s k i m poziomie codziennej k o n s u m p c j i i zasadzie samożywienia w e własnym gospodarstwie, pozwalało n a szybsze zgroma­ dzenie koniecznych n a spłaty pieniędzy. Właśnie o w a taniość takiego sposobu b y t o w a n i a powodowała, że w i e l o l e t n i e gospodarowanie z r o d z i ­ cami, „wysługiwanie gospodarki u ojców", było w znacznej mierze a k ­ ceptowane przez młodszą generację i należało do zjawisk powszechnych. Z przytaczanych przez D . Markowską materiałów a n k i e t o w y c h w y n i k a , że/w niektórych wsiach k u r p i o w s k i c h jeszcze w r o k u 1962 ponad 5 5 % małżeństw w 6-10 l a t po ślubie pozostawało w e wspólnym z j e d n y m l u b d w o j g i e m rodziców g o s p o d a r s t w i e . 3 W X V I I I - w i e c z n e j w s i mazowieckiej zasadniczą formą r o d z i n y chłop­ skiej była rodzina d w u p o k o l e n i o w a . Rodzina w i e l o p o k o l e n i o w a występo­ wała t a m , szczególnie w porównaniu z czasami pouwłaszczeniowymi, stosunkowo rzadko. Z przeszło 700 r o d z i n chłopskich w 47 wsiach z róż­ n y c h terenów Mazowsza, w s t o s u n k u do których źródła zawierały względ­ nie dokładne dane dotyczące r o d z i n y , j e d y n i e 8 , 7 % stanowiły r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o w e . Te 47 w s i można ze względu n a i c h przynależność podzielić n a t r z y g r u p y . Wielką własność ziemską (oczywiście biorąc pod uwagę stosunki mazowieckie) reprezentują należące do Radziwiłłów dobra nieborowskie, składające się z 8 w s i oraz graniczące z n i m i i bę­ dące w dzierżawie emfiteutycznej u t e j samej r o d z i n y starostwo b o l i m o w ­ skie (miasteczko Bolimów i cztery wsie). D o średniej i mniejszej wła­ sności ziemskiej zaliczyć można grupę 20 w s i rozsianych na obszarze n i e m a l całego M a z o w s z a . Leżące w p a r a f i i Winnickiej (okolice Płocka) 15 n i e w i e l k i c h w s i to przeważnie charakterystyczna d l a Mazowsza wła­ sność cząstkowa. Między t y m i trzema g r u p a m i w s i występują znaczne różnice co do ilośoi zamieszkujących w n i c h r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h . W dobrach n i e b o r o w s k i c h łącznie ze starostwem b o l i m o w s k i m , z których dane źródłowe są najdokładniejsze, r o d z i n y wielopokoleniowe stanowiły 9 , 8 % ogółu (357 rodzin). W g r u p i e d r u g i e j , reprezentującej głównie śred­ nią własność ziemską, j e d y n i e 3 , 6 % (ogółem 253 rodziny), co j e d n a k traktować należy z p e w n y m i zastrzeżeniami. W trzeciej wreszcie g r u ­ pie — własności cząstkowej — 1 7 , 3 % (ogółem 98 rodzin). 4 3 8 z M a r k o w s k a , obojgiem rodziców dejmowania racje, a w op. cit, s. 117-119. W ( 2 5 % małżeństw) w y p a d k u wspólnego kierownictwo gospodarowania gospodarstwem i prawo d e c y z j i e k o n o m i c z n y c h było już j e d n a k podzielone między obie przypadku gospodarowania po­ gene­ z j e d n y m z rodziców f a k t y c z n y m k i e r o w n i ­ k i e m g o s p o d a r k i był p r z e d s t a w i c i e l g e n e r a c j i młodszej. 4 D l a uproszczenia nie wprowadzam z dwojgiem żali taką, w t u podziału n a małżeństwa i z j e d n y m z rodziców. Z a rodzinę wielopokoleniową której chociaż j e d n o z rodziców mieszkało gospodarujące będziemy wspólnie z uwa­ pożenionymi dziećmi. 5 Z pewnymi zastrzeżeniami Bazylego Walickiego, zowieckiej. z a l i c z o n y został należącego w owym do tej g r u p y klucz czasie do najzamożniejszej łęczeszycki szlachty m a ­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 165 W. Nasuwa się pytanie, co jest p o w o d e m t y c h różnic? W p r z y p a d k u w s i d r u g i e j g r u p y , j a k już wsponiniano, z p e w n y m i zastrzeżeniami należy traktować same materiały źródłowe . Stanowią j e inwentarze dóbr z l a t 1718-1785, w większości j e d n a k z I połowy X V I I I w . I n w e n t a r z e w s i z I I połowy X V I I I w . ujęte są n a ogół w formę tabelaryczną, sporządzone starannie, a wiadomości o rodzinach chłopskich są w n i c h dość dokładne (tak n p . w i n w e n t a r z u z dóbr łęczeszyckich istnieje specjalna r u b r y k a n a u w a g i , gdzie podawane są m . i n . informacje dotyczące losu l u d z i starych, n i e mieszkających z r o d z i n a m i ) . Znacznie m n i e j starannie spo­ rządzane były i n w e n t a r z e z I połowy X V I I I w . Jest zresztą p r a w d o p o ­ dobne, że p r z y opisie r o d z i n chłopskich pomijano n i e k i e d y s t a r y c h r o ­ dziców, szczególnie jeśli n i e b y l i już z d o l n i do pracy, stąd też być może i odsetek r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h w t y c h i n w e n t a r z a c h jest n i s k i . M n i e j natomiast prawdopodobne w y d a j e się przypuszczenie, że m a m y t u do czynienia ze z m i a n a m i w s t r u k t u r z e r o d z i n y chłopskiej zacho­ dzącymi w ciągu X V I I I w., t j . w t y m w y p a d k u ze zwiększaniem się w I I połowie stulecia ilości r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h . 6 Interesujące dane n a t e m a t częstotliwości występowania r o d z i n w i e ­ l o p o k o l e n i o w y c h zawierają wyjątkowo dokładne i n w e n t a r z e dóbr niebor o w s k i c h i starostwa bolimowskiego z I I połowy X V I I I w . Posiadają one m . i n . osobne r u b r y k i , w które w p i s y w a n o mieszkających z gospodarzami i c h ojców i m a t k i . W o b u t y c h dobrach łącznie r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o ­ w e stanowiły 9 , 8 % ogółu. Jeśli j e d n a k będziemy rozpatrywać j e o d ­ dzielnie, to okaże się, że w samych dobrach n i e b o r o w s k i c h n a ogólną liczbę 244 r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h było 6,6%, zaś w liczących 113 r o ­ d z i n czterech wsiach starostwa bolimowskiego (w t y m j e d n a wieś w o l ­ n y c h budników) — 15,5%. W dobrach n i e b o r o w s k i c h r o d z i n y w i e l o ­ pokoleniowe występowały przede w s z y s t k i m w g r u p i e 104 gospodarstw k m i e c y c h , gdzie stanowiły 14,4%. W 41 rodzinach zagrodniczych było i c h 2,4%, a wśród 84 r o d z i n rzemieślników i komorników t y l k o 1,2%. Po­ dobnie przedstawiała się sytuacja w starostwie b o l i m o w s k i m oraz w oma­ w i a n y c h wcześniej wsiach reprezentujących średnią własność ziemską. Obliczenia 6 Podstawę częstotliwości źródłową do występowania obliczeń stępujące materiały źródłowe: 1. A G A D wum Radziwiłłów z Nieborowa (Akta wielkości rodzin rodzin (Archiwum Gosp. wielopokoleniowych chłopskich stanowiły na­ Główne A k t D a w n y c h ) : Archi­ S t a r s z e ) , p. 30 I I n w e n t a r z e p. 4-5, A r c h i w u m z Małej W s i I A/115; C a s t r . C i e c h a n . r e i . I I 17, k. 230-234v, r. 1718; C a s t r . C i e c h a n . r e i . I I 34, k. 805-806, r. 1741; C a s t r . C i e c h a n . r e i . I I 53, k. 35-38v, r. 1732, k. 195-196, X V I I I w . ; C a s t r . Z a c r o c z . , r e i . 16, k. 627-629v, r. 1729; C a s t r . ' Z a c r o c z . r e i . 33, k. 637-638, r. 1739; C a s t r . Z a c r o c z . r e i . 61, k. 676-694, r. 1759 ( D o b r a n i e borowskie borskim, w i 20 w s i w przasnyskim, Płocku: L i b e r powiatach: c i e c h a n o w s k i m , grójeckim, n o w o m i e j s k i m , wyszogrodzkim, baptisatorum zakroczymskim). et mortuorum ab a n n o 2. A r c h i w u m 1768-1831 p a r o c h i a e censis, s y g n . 1297, k. 72 i nast. (15 w s i w o k o l i c a c h Płocka). niedz- Diecezjalne Winni - �156 ANDRZEJ WOZNIAK w 15 wsiach p a r a f i i Winnickiej dokonano n a podstawie Regestru parafianów Winnickich... z 1.783 r. Regestr... zawiera w p r a w d z i e i n f o r m a c j e dokładne, ale jednocześnie jednostronne, bo dotyczące wyłącznie s t r u k ­ t u r y i liczebności r o d z i n chłopskich bez określenia wielkości czy cho­ ciażby k a t e g o r i i i c h gospodarstw. W s p o m n i a n o już, że dążąc do zwiększenia ilości pańszczyzny dwór starał się osadzać młode małżeństwa chłopskie n a gospodarstwach wkrót­ ce po ślubie, n i e k i e d y n a w e t w b r e w i c h w o l i . Możliwość osadzenia n a gospodarstwie zależała o d tego, czy dwór posiadał rezerwę w o l n e j z i e m i i wystarczającą ilość środków m a t e r i a l n y c h n a zagospodarowanie mło­ dego małżeństwa, t j . danie m u załogi, zasiewku, w y r e m o n t o w a n i e l u b n a w e t w y b u d o w a n i e b u d y n k u mieszkalnego i gospodarczych. Największe możliwości w t y m względzie miały oczywiście dobra należące do m a g n a t e r i i i bogatej szlachty — najmniejsze — szlachty cząstkowej, co mogłoby tłumaczyć n i e w i e l k i odsetek r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h w dobrach n i e b o r o w s k i c h i stosunkowo w y s o k i w e wsiach z okolic Płocka. Z k o l e i f a k t , że w starostwie b o l i m o w s k i m r o d z i n y wielopokoleniowe występowały częściej niż w dobrach n i e b o r o w s k i c h , można p r z y n a j m n i e j częściowo tłumaczyć niechęcią właścicieli ziemskich do większych i n w e s t y c j i w d o ­ b r a c h dzierżawionych. Zastanawiając się n a d zagadnieniem częstotliwości występowania r o ­ d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h , d l a uproszczenia n i e wydzieliłem dotychczas r o d z i n gospodarujących z j e d n y m l u b d w o j g i e m s t a r y c h rodziców. D l a uzupełnienia dodać j e d n a k należy, ¿e w większości przypadków najstar­ szą generację reprezentowało t y l k o jedno z rodziców — najczęściej m a t ­ k a l u b teściowa. W y d a j e się jednak, że sam f a k t nieporównanie rzadszego niż w cza­ sach pouwłaszczeniowych występowania r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o w e j ńie jest najważniejszy. W i e l e p r z e m a w i a za t y m , że sam m o d e l t a k i e j r o ­ d z i n y znacznie różnił się o d tego, j a k i znamy z końca X I X w . i początków X X . Inaczej układały się w niej s p r a w y związane z k i e r o w a n i e m gospo­ d a r s t w e m , i n n a była pozycja poszczególnych j e j członków. Wśród odno­ t o w a n y c h w źródłach r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h j e d y n i e w n i e l i c z n y c h p r z y p a d k a c h gospodarzami b y l i przedstawiciele najstarszej generacji. N a t e m a t s y t u a c j i młodego małżeństwa mieszkającego wspólnie z r o ­ d z i c a m i kierującymi gospodarstwem m a m y j e d y n i e k i l k a skąpych p r z e ­ kazów źródłowych, przeważnie ze wschodniej części ówczesnego w o j . mazowieckiego, zawierających w z m i a n k i dotyczące i n d y w i d u a l n e g o m i e ­ n i a młodej p a r y (przede w s z y s t k i m b y d ł a ) i o d r a b i a n i a przez nią za 7 8 7 Liber 8 W i e ś K o s t k i w z i e m i n u r s k i e j , r. 1788, Z rontem szawę s. baptisatorum (zeznania 216; w . oskarżonych Czerzniewo s y g n . 86, k. 58. et mortuorum... (wł. z lat kapituły k. 21 i n a s t . 1787-1794), płockiej), marszałkowskim opr. Z . przez War­ Turska, Warszawa 1961, r. 1780, Liber revisionum..., ADP, �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 157 W. rodziców pańszczyzny , a więc w y k o n y w a n i a prac najcięższych. N i e miało t o j e d n a k c h a r a k t e r u „wysługiwania" gospodarstwa — n i e będą­ cego przecież własnością rodziców — było t o raczej w y c z e k i w a n i e n a moment, k i e d y rodzice n i e będą już z d o l n i do jego prowadzenia. Ponie­ waż jednak, j a k w y n i k a z o m a w i a n y c h wcześniej materiałów źródłowych, w większości r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h gospodarzami b y l i młodzi mał­ żonkowie, przekazywanie i m gospodarstwa musiało następować przeważ­ nie wkrótce po ślubie. Ciekawą wzmiankę o p r z e k a z y w a n i u gospodar­ stwa zięciowi zawiera księga r e w i z j i dóbr kapituły pułtuskiej: „Stanisław K a n i a osiadł chałupę po W a l e n t y m Kobusie, którego m a córkę za sobą i r o l i d l a niego ustąpił... t y l k o z pszczół ż y j e " . 9 l 0 W w a r u n k a c h w s i pańszczyźnianej, k i e d y gospodarstwo w r a z z więk­ szością i n w e n t a r z a żywego i m a r t w e g o stanowiło własność d w o r u , jego p r z e k a z y w a n i e było przede w s z y s t k i m przenoszeniem n a dzieci p r a w a do zarządzania n i m . Były gospodarz, o i l e mieszkał nadal w r a z z dziećmi, pozostawał n a i c h łaskawym chlebie l u b , jeżeli siły m u jeszcze n a t o pozwalały, starał się znaleźć, j a k ów W a l e n t y Kobus, i n n e źródło u t r z y ­ mania. W sprawach gospodarstwa mógł s y n o w i czy zięciowi najwyżej coś doradzić, lecz n i e rządzić — okres jego aktywności gospodarczej kończył się w r a z z utratą pełni sił fizycznych, a więc znacznie wcześniej niż w e w s i pouwłaszczeniowej, k i e d y trwał o n jeszcze wówczas, g d y o j ­ ciec — właściciel gospodarstwa, w y k o n y w a n i e większości robót p r z e k a ­ zywał dzieciom, sobie pozostawiając przede w s z y s t k i m zarządzanie n i m . J . R u t k o w s k i w s w o i c h Studiach nad położeniem włościan w Polsce w XVIII w. wyróżnia d w a sposoby wchodzenia w posiadanie gospodar­ s t w a : „przez swojego r o d z a j u odziedziczenie, na co musiał w p r o s t l u b milcząca zgodzić się dwór, albo przez nadanie ze d w o r u " . Podkreślić należy, że nadane m u gospodarstwo chłop musiał przyjąć w r a z ze wszyst­ k i m i związanymi z n i m powinnościami, choć n i e j e d n o k r o t n i e n i e był w stanie i m podołać. Szczególnie t r u d n a była n p . sytuacja gospodarstwa objętego przez n i e d a w n o ożenionego parobka, posiadającego n i e w i e l e wła­ snego d o b y t k u i środków m a t e r i a l n y c h , koniecznych do zagospodarowa­ n i a się. Trudności, które napotkało n o w o założone gospodarstwo, wiązały się n i e t y l k o z niedostatkiem narzędzi, i n w e n t a r z a i pieniędzy, lecz również — a może n a w e t przede w s z y s t k i m z b r a k i e m t a k i e j ilości rąk do pracy, która wystarczałaby do odrobienia pańszczyzny i p r a c y w e własnym gospodarstwie. u • W. oskarżają. K r z e c z k o w o -W y b r a n o w o , Wieś osiemnastowieczna z. nurska, w mrokach r. 1758, Z . kronik Turska, sądowych, Oskarżeni Warszawa I960, s. 79. 1 0 W . Górki, r. 1779, Liber 1 1 J. Rutkowski, 1956, s. 171. revisionum..., Studia z dziejów A D P , s y g n . 86, k. 22. . wsi polskiej XVI-XVHI w., Warszawa �158 ANDRZEJ WOZNIAK Trudności związane z zagospodarowaniem rozwiązywało w pewnej mierze, choć n i e całkowicie, t z w . zapomaganie przez dwór. Rodzinie przydzielano przeważnie chałupę i b u d y n k i gospodarcze, n i e zawsze zresztą n o w e czy chociażby w y r e m o n t o w a n e . Dawano ziarno n a zasiewek i t z w . załogę zróżnicowaną p o d względem wielkości w różnych dobrach. W j e d n y c h ograniczała się ona do siły pociągowej (para wołów), w i n ­ n y c h dawano również konie, bydło, świnie, podstawowe narzędzia r o l ­ nicze. N i e zawsze jednak^ dwór przydzielał załogę jednocześnie z gospo­ d a r s t w e m , n i e k i e d y zaś dawał ją n a początek niepełną. N a w e t w w y p a d k u o t r z y m a n i a całej załogi w j e j najbardziej rozbudowanej f o r m i e , n o w e gospodarstwo mogło jeszcze przez p e w i e n czas odczuwać niedostatek niektórych narzędzi, sprzętów czy i n w e n t a r z a . W p r z y p a d k u młodej r o d z i n y złożonej z dwóch osób najbardziej wszakże i s t o t n y m pozostawał p r o b l e m siły roboczej. W początkowym okresie własne gospodarstwo wymagało szczególnie dużych nakładów pracy. Pola długo n i e u p r a w i a n e , często zarośnięte były k r z e w a m i czy n a w e t lasem, a t y l k o w niektórych dobrach trzebiono j e n a koszt d w o r u . Jeżeli n a w e t były u p r a w i a n e za opłatą t z w . czynszu zagonowego przez i n n y c h użytkowników, t o n i e d b a ­ ła u p r a w a doprowadzała j e do takiego wyjałowienia, że przez dłuższy czas jeszcze n i e dawały plonów choćby zbliżonych do przeciętnych . W niektórych dobrach chłop musiał sam l u b n a własny koszt dokonać r e m o n t u b u d y n k u mieszkalnego i gospodarczych, jeżeli były one w złym stanie. Oczywiście oprócz tego gospodarstwo musiało jeszcze odrabiać pańszczyznę i świadczyć szereg i n n y c h powinności na rzecz d w o r u . N i e k i e d y (ale wiadomości na t e n t e m a t są rzadkością) z w a l n i a n o mło­ d y c h gospodarzy n a krótki okres z połowy pańszczyzny, a w wyjątko­ w y c h w y p a d k a c h , w p i e r w s z y m r o k u n a w e t z całej . W niektórych dobrach młodych gospodarzy zaliczano początkowo do niższej k a t e g o r i i , z c z y m wiązał się m n i e j s z y w y m i a r pańszczyzny. W dobrach łęczeszyck i c h Bazylego Walickiego młodzi (bezdzietni l u b mający małe dzieci) gospodarze zaliczani b y l i przeważnie do k a t e g o r i i zagrodników, co ozna­ czało j e d y n i e mniejszą, w porównaniu z k m i e c i a m i i wyłącznie pieszą pańszczyznę oraz b r a k załogi, gdyż wielkość gospodarstwa była t a k a sama i wynosiła 1 w ł ó k ę . B r a k niestety danych, n a podstawie których można byłoby stwierdzić, j a k i okres dawano t a m chłopom n a zagospodarowanie się p r z y zmniejszonej pańszczyźnie. W l a t a c h 5 0 - t y c h X V I I I w . w e w s i 12 13 u 15 1 2 N p , w d o b r a c h W a l i c k i c h c z y Radziwiłłów. 1 3 P o r . n p . artykuł z „Monitora" pt. Uciążliwe, danych..., [...] Próby reform włościańskich w niesprawiedliwe Polsce XVIII wieku. powinności Wybór pod­ źródeł, w y d . S . Inglot, W r o c ł a w 1952. 1 4 O t a k i e j p r a k t y c e w s p o m i n a i n w e n t a r z s t a r o s t w a piaseczyńskiego z r o k u 1722, A G A D , A r c h . G o s p . W i l a n o w s k i e — A n t e r i o r a 165. 15 Inwentarz dóbr Lęczeszyc, Woli i Wólki, osiadłości ich załóg i majątków..., z r. 1785, A G A D , A r c h . M.W.I A/115. poddaństwa, powinności, �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII W. 159 Jeziora (w końcu stulecia stanowiącej własność B . Walickiego), okres t e n n i e przekraczał prawdopodobnie 3 l a t . Rozwiązywanie p r o b l e m u n i e d o s t a t k u siły roboczej przez n a j e m cze­ l a d z i n i e j e d n o k r o t n i e przekraczało możliwości młodych gospodarzy. Cze­ l a d z i trzeba było n i e t y l k o płacić, sprawiać przyodziewek, ale i dbać ° 3 J wyżywienie bardziej niż w w y p a d k u członków własnej r o d z i n y . Ponieważ do o d r a b i a n i a pańszczyzny wysyłano przeważnie czeladź, zda­ rzało się, że p o b i c i przez ekonoma parobcy opuszczali służbę. O trudnoś­ ciach z u t r z y m a n i e m czeladzi w gospodarstwie chłopskim pisał w b r o ­ szurze O poddanych polskich J . P a w l i k o w s k i : „ G d y kmieć m a czworo l u b pięcioro dzieci, czeladź wysławszy n a pańszczyznę, z swoją familią może w czasie zaorać, w czasie zasiać, w czasie sprzątnąć. N i e c h n i e m a dzieci, n a i c h miejsce czeladź trzymać m u s i , a co kosztuje czeladź i prze­ t o ubożeje... Dzieci wybaczą w niedostatku, czeladź się dopomina w s w y m czasie" . 1 6 e 11 T a k więc dopiero odpowiednio „ludna" r o d z i n a chłopska mogła p o ­ dołać w s z y s t k i m obowiązkom pańszczyźnianym i utrzymać własne go­ spodarstwo. Posiadanie dzieci było wśród ludności w i e j s k i e j n i e t y l k o obowiązkiem wynikającym z u t r w a l o n y c h przez tradycję, a jednocześnie głoszonych przez Kościół poglądów n a Istotę małżeństwa, ale także k o ­ niecznością gospodarczą. Chociaż w i n w e n t a r z a c h dóbr n a ogół bardzo s k r u p u l a t n i e o d n o t o w y w a n o ilość dzieci w poszczególnych rodzinach chłopskich, t o j e d n a k przydatność t y c h d a n y c h do naszych celów jest dosyć ograniczona. Są to b o w i e m dane mówiące j e d y n i e o liczbie dzieci w rodzinie w momencie sporządzania inwentarza, a więc j e d y n i e w p e w ­ nej fazie j e j r o z w o j u , n i e zaś n a przestrzeni całego czasu t r w a n i a mał­ żeństwa. Zresztą n a w e t i one n i e są pełne, gdyż większość i n w e n t a r z y w y k a z u j e j e d y n i e potomstwo mieszkające a k t u a l n i e z rodzicami. P o m i ­ jane są n a ogół dzieci oddane n a służbę, pożenieni synowie, p o w y d a w a n e za mąż c ó r k i . N a podstawie t y c h niepełnych danych możemy wyciągnąć pewne w n i o s k i dotyczące wielkości r o d z i n chłopskich i l i c z b y dzieci mieszka­ jących z rodzicami. Materiały źródłowe z I I połowy X V I I I w . pozwalają wnioskować, że przeciętna liczba członków r o d z i n y zamieszkujących 1S 1 6 w W r o k u 1759 p o p r z e d n i właściciel J e z i o r y , M . Wyszyński t a k pisał do b r a t a liście dotyczącym n o w o osadzonego chłopa: „przychodzi do m n i e żaląc się żem go podał n a t r z y d n i [odrobku — A . W.], co być n i e mogło, ponieważ n i e z a s i a n o m u tylko n a d w a dni... J e s z c z e tedy t e n K a l i x t n i e może być do t r z y d n i o w e j pociągniony roboty póki r o k t r z e c i n i e w y n i j d z i e i z a s i e w k u należytego n i e odbierze i załogi...", A G A D , A r c h . M . W. I A/57, r. 1759. " 1 8 Próby reform..., s. 123. Dokładniejsze d a n e n a t e m a t dzietności kobiet, śmiertelności niemowląt i d z i e ­ c i , można byłoby p r a w d o p o d o b n i e uzyskać p r z e z szczegółową analizę z a c h o w a n y c h ksiąg p a r a f i a l n y c h , a l e w y m a g a ł o b y to o s o b n y c h studiów. �160 ANDRZEJ WOZNIAK w j e d n y m gospodarstwie wynosiła wówczas około 4 osób. Różnice między d o b r a m i należącymi do różnych k a t e g o r i i własności -ziemskiej z trzech województw m a z o w i e c k i c h są stosunkowo n i e w i e l k i e . W należących do Radziwiłłów dobrach n i e b o r o w s k i c h (ziemia sochaczewska) przeciętna ilość osób w rodzinie chłopskiej wynosiła 3 , 7 1 - W k l u c z u łyszkowickim Księstwa Łowickiego (dobra a r c y b i s k u p s t w a gnieźnieńskiego) — 3,86, w s k i e r n i e w i c k i m — 3,64, a w zduńskim — 3,98 . Nieco wyższa była przeciętna w k l u c z u łęczeszyckim należącym do B . Walickiego (ziemia czerska) — 4,31 , czy w składających się z p a r u w s i i położonych w zie­ m i zakroczymskiej dobrach strzembowskich — 4 , 3 4 . Stosunkowo n a j ­ liczniejsze były r o d z i n y chłopskie w 15 wsiach szlachty cząstkowej z oko­ l i c Płocka, gdzie przeciętna ilość osób w rodzinie wynosiła około 4,63 . Przeciętna d l a w s z y s t k i c h -dóbr ilość dzieci w rodzinie wynosiła około 2. 19 го 21 22 2S i Najniższa była w dobrach n i e b o r o w s k i c h — 1,72, nieco wyższa w t r z e c h kluczach Księstwa Łowickiego: w łyszkowickim — 2,0, w s k i e r ­ n i e w i c k i m — 1,96, zduńskim — 2,0, wsiach z okolic Płocka — 2,35, w dobrach strzembowskich 2,40 i w dobrach łęczeszyckich — 2,60 ?*. Znacznie większe różnice i t o w obrębie j e d n y c h dóbr w y s t ę p o w a ł y między r o d z i n a m i chłopskimi poszczególnych k a t e g o r i i . T a k n p . w dob­ r a c h n i e b o r o w s k i c h przeciętnie w rodzinie kmiecej osadzonej t a m n a 1 włóce było 4,91 osób, dzieci zaś 2,74, w rodzinie zagrodniczej (1/2 w ł ó ­ k i ) odpowiednio 4,29 i 2,26, w komorniczej (łącznie z rzemieślnikami) 3,08 i 1,35. Podobne różnice między poszczególnymi k a t e g o r i a m i wystę­ powały również w dobrach łęczeszyckich i strzembowskich. W dobrach n i e b o r o w s k i c h najczęściej występowała rodzina k m i e c a z 2 dzieci, a zagrodnicza i k o m o r n i c z a z 1 d z i e c k i e m . Wśród k m i e c y c h , częściej niż w p r z y p a d k u pozostałych k a t e g o r i i , występowały r o d z i n y wielodzietne. N p . r o d z i n y posiadające 3-5 dzieci stanowiły w t e j g r u p i e około 4 5 % , w k a t e g o r i i zagrodników 3 9 % , a wśród komorników j e d y n i e około 1 5 % . 25 19 Inwentarz dóbr nieborowskich w roku 1788 sporządzony, A G A D Arch. R a ­ dziwiłłów z N i e b o r o w a ( A k t a G o s p . S t a r s z e ) p. 30 I I n w e n t a r z e . • 3 0 J. Topolski, arcybiskupstwa Położenie gnieźnieńskiego, i walka Inwentarz dóbr Łęczeszyc, 22 Inwentarz dóbr Strzembowa 23 Liber 21 klasowa cfitopóio го XVIII w. w dobrach W a r s z a w a 1956. Woli i Wólki... z r. 1785, A G A D , A r c h . M . W. I A/115. baptisatorum z r. 1759, C a s t r . Z a c r o c z . r e i . 61, k. 676-694. et mortuorum... ABP, s y g n . 1297, k . 72 i n a s t . P o d o b n a była s y t u a c j a , choć ze względu n a fragmentaryczność danych trudno t u operować dokładnymi l i c z b a m i , w e w s i a c h d r o b n e j i cząstkowej s z l a c h t y n a w s c h o d n i m Ma­ zowszu. 2 4 P o r . p r z y p i s 20-22. 2 6 W wypadku r o d z i n z a g r o d n i c z y c h występuje z j a w i s k o t z w . bimodalności, t j . j e d n a k o w o często występują w tej g r u p i e r o d z i n y z j e d n y m i z t r o j g i e m wskazywałoby, że zbiorowość j e s t n i e j e d n o r o d n a . dzieci, co R o d z i n y z 1 d z i e c k i e m to p r a w ­ dopodobnie chłopi n i e d a w n o o s a d z e n i n a g o s p o d a r s t w a c h . �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 161 W. Rodziny z 6 i więcej dziećmi występowały n i e m a l wyłącznie w k a t e g o r i i k m i e c i , zaś bezdzietne najczęściej wśród komorników. Zastanówmy się, j a k i e były p r z y c z y n y t y c h różnic. W rodzinach k m i e c y c h zapotrzebowanie n a siłę roboczą było większe niż w i n n y c h , zarówno ze względu na większe gospodarstwo własne, j a k i wyższy w y ­ m i a r pańszczyzny. Córki i synowie k m i e c i przeważnie pozostawali w związku z t y m w r o d z i c i e l s k i m gospodarstwie i rzadziej szukali służby u i n n y c h gospodarzy czy w e dworze. Wśród zagrodników zapotrzebo­ w a n i e na siłę roboczą było nieco mniejsze, a ponadto więcej było r o d z i n prawdopodobnie n i e d a w n o osadzonych, t j . młodych małżeństw, bezdziet­ n y c h l u b z niewielką ilością małych dzieci. Prawidłowość t a k a występuje znacznie wyraźniej niż w dobrach nieborowskich, w starostwie b o l i m o w ­ s k i m i k l u c z u łęczeszyckim. 4 Stosunkowo najłatwiej, j a k się wydaje, wyjaśnić można mniejszą przeciętnie ilość dzieci w k a t e g o r i i komorników. Były t o z jednej s t r o n y r o d z i n y przeważnie niepełne — głównie w d o w y z dziećmi l u b samotne, z d r u g i e j zaś n i e t y l k o n i e istniała t a m gospodarcza konieczność z a t r z y ­ m y w a n i a dzieci w domu, lecz na odwrót, koniecznością było oddawanie ich, nieraz bardzo wcześnie, n a służbę. Wspomniano już, że obliczona n a podstawie d a n y c h źródłowych prze­ ciętna ilość dzieci w rodzinach chłopskich n i e odzwierciedla w pełni s t a n u faktycznego. Wziąwszy p o d uwagę, że źródła n i e wykazują na ogół dzieci przebywających poza gospodarstwem rodziców przyjąć należy, że p r z e ­ ciętna t a była nieco wyższa. Na t e m a t l i c z b y urodzeń n i e d y s p o n u j e m y żadnymi d a n y m i , ale p r a w ­ dopodobnie była ona n i e mniejsza niż w I I połowie X I X w . Znacznie natomiast wyższa, ze względu n a fatalne w a r u n k i higieniczne, niedoży­ w i e n i e i częste występowanie chorób epidemicznych, była śmiertelność niemowląt i d z i e c i . Sprawa t a wiąże się z zagadnieniem o p i e k i n a d niemowlętami, i c h żywienia, zabiegów h i g i e n i c z n y c h i p r o f i l a k t y c z n y c h mających n a celu uniknięcie schorzeń, t j . całym szeregiem czynności n a ­ leżących do f u n k c j i p r o k r e a t y w n y c h r o d z i n y . W X V I I I - w i e c z n y c h źród­ łach z t e r e n u Mazowsza wiadomości tego r o d z a j u b r a k n i e m a l zupełnie. W l i t e r a t u r z e publicystycznej tego okresu możemy znaleźć j e d y n i e parę fragmentów mówiących w sposób ogólnikowy o w a r u n k a c h higienicz­ n y c h , w j a k i c h przychodziły n a świat i wychowywały się dzieci chłop26 2 8 E k s p a n s j a demograficzna, w s z y s t k i m z e zmniejszającą konsekwencją j a k a nastąpiła po uwłaszczeniu, się śmiertelnością pewnego polepszenia wiąże się się w a r u n k ó w bytowych w s i polskiej, s z y m n a s i l e n i e m e p i d e m i i itp. Np. w l a t a c h 1768-1908 ludność M a z o w s z a się p o n a d d w u k r o t n i e , t j . z 1,8 do 3,7 m i n mieszkańców (por. I. A. Zahorski, J. Łukasiewicz, 1526-1914, W a r s z a w a 1968, s. 277). 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a X X I I I Cztery przede niemowląt i d z i e c i , co z k o l e i j e s t wieki Mazowsza. mniej­ zwiększyła G i e j s z t o r o w a , Szkice z dziejów �162 ANDRZEJ WOZNIAK skie, o b r a k u o p i e k i n a d n i m i ze s t r o n y przeciążonych pracą r o d z i c ó w . Sporo i n f o r m a c j i o w y c h o w a n i u dzieci w p i e r w s z y m okresie i c h życia podaje K i t o w i c z , ale j e d y n i e n i e w i e l k a i c h część odnosi się do dzieci chłopskich. Podobnie j a k współcześni m u publicyści, w s p o m i n a m . i n . K i t o w i c z o b r a k u o p i e k i n a d dziećmi w rodzinach chłopskich* o i c h n i e z d r o w y m i n i e h i g i e n i c z n y m , nawet według ówczesnych pojęć, ż y w i e ­ n i u . Stosunkowo bogate materiały do interesującego nas zagadnienia zawierają p u b l i k o w a n e dotychczas j e d y n i e w n i e w i e l k i c h f r a g m e n t a c h prace A d a m a Bućkiewicza. Wiadomości w n i c h zawarte, oparte n a o b ­ serwacjach autora z początku l a t 3 0 - t y c h X I X w., a uzupełnione m a t e ­ riałami z e b r a n y m i w l a t a c h 1856-1863 pochodzą głównie z mieszanych pod względem e t n i c z n y m , polsko-białoruskich terenów w okolicach So­ k ó ł k i . N a prace Bućkiewicza, choć n i e dotyczą one bezpośrednio M a ­ zowsza, powołamy się t u przede w s z y s t k i m dlatego, że materiały tego r o d z a j u z okresu przeduwłaszczeniowego są rzadkością, niezależnie o d t e r e n u z jakiego pochodzą. Zresztą, j a k można stwierdzić n a podstawie współczesnych badań etnograficznych, pod względem k u l t u r o w y m t e r e n t e n n i e w y k a z u j e z b y t w i e l k i c h różnic w stosunku do obszarów w s c h o d ­ niego Mazowsza. 27 2 8 29 W e w s i t r a d y c y j n e j kobieta w i e j s k a w okresie ciąży przestrzegać m u ­ siała w i e l u nakazów i zakazów mających zabezpieczyć z d r o w i e i pomyśl- 2 7 D o c i e k a w s z y c h należy f r a g m e n t dzeń nowe „Chłopek roztrząsanie do reformy zaś od m o m e n t u z anonimowej rządu krajowego urodzin w jednej b r o s z u r y pt. Starych służące, w y d a n e j z bydlętami uprze­ w r o k u 1790: smrodliwej chowa się rzadko po c h a c i e , czołgając się po z i e m i w i d z i t y l k o króliki l u b d o m o w e p t a c t w o , skończonym r o k u matkę, a d a l e k o m n i e j ojca, bo tego n o c s z a r a z d o m u n a p a ń ­ szczyznę wypędza, a n o c z n o w u c i e m n a upadłego z p r a c y n a siłach n a m o m e n t a l n y s p o c z y n e k p r o w a d z i . I t a k o w o najprzód d z i e c k o poddańca przepędziwszy w e łzach i samotnej nędzy p i e r w s z e szczerze w domu w i e k u s w o j e g o c h w i l e , p r z y c h o d z i aż do l a t 7 ; t u już r o d z i c o m albo k r e w n y m posługiwać z a c z y n a , a l e najwięcej w i s k i e m t r z o d y zajęty zostaje", Próby 2 8 J. K i t o w i c z , Opis reform..., obyczajów past­ s. 158. za panowania Augusta III, opr. R . P o l l a k , W r o c ł a w , 1951, s. 67-68. 2 9 Fragmenty ników (rękopis w z niedrukowanych Bibliotece skich do ich usamowolnienia wała L. Oknińska, prac Adama Bućkiewicza, prac Polskiej w (rękopis w Wychowanie Książka Bućkiewicza i Obrazki Bibliotece P A N dzieci „Przegląd s. 599-605 (określenie „litewski" w A. Paryżu) chłopów stanu w Krakowie) pańszczyźnianych Historyczno-Oświatowy", dla włościan rol­ litew­ opubliko­ w świetle R . 1 3 : 1970, n r 4, t y t u l e o z n a c z a t u białoruski — fragmentów p r a c Bućkiewicza, L . Oknińska podaje nieco wiadomości A . W.). Oprócz biograficznych o s a m y m a u t o r z e : A . Bućkiewicz (1810-1895) pochodził z d r o b n e j s z l a c h t y z o k o l i c Krynek na Uniwersytecie koło Sokółki. Studiował chcąc ( j a k p r z y p u s z c z a Oknińska) udziału ' w p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m , r o b e k u chłopów Wileńskim. W roku 1831 n i e prawdopodobnie z p r z y c z y n ideologicznych pańszczyźnianych w mości wykorzystał w s w o i c h p r a c a c h . brać przerwał s t u d i a i p r z e z r o k pracował j a k o p a ­ s w o i c h o k o l i c a c h . Z e b r a n e wówczas wiado­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 163 W. ność j e j samej i dziecka. Liczne opisy ćwiczeń i czynności magicznych związanych z t y m okresem zawiera X I X - w i e c z n a i późniejsza l i t e r a t u r a etnograficzna. Niektóre z n i c h zachowały się zresztą do czasów obecnych. Wierzenia i p r a k t y k i tego rodzaju były niewątpliwie bardzo rozpowszech­ nione również w czasach pańszczyźnianych, z t e r e n u Mazowsza n i e p o ­ siadamy j e d n a k żadnych przekazów źródłowych n a t e n t e m a t . P r z y porodzie f u n k c j e położnej, t a k w X I X w . j a k i w okresie wcześ­ niejszym, spełniały powszechnie — j a k pisze K i t o w i c z — starsze, d o ­ świadczone k o b i e t y , t z w . „baby". Po przecięciu pępowiny kąpano n i e ­ mowlę w ciepłej wodzie z d o d a t k i e m w y w a r u z ziół i o w i j a n o w p i e l u c h y . Przez pierwsze parę d n i kąpiel powtarzano codziennie, później coraz rzadziej. Kąpanie dziecka było początkowo obowiązkiem babki-położnej, po p a r u d n i a c h robiła t o sama m a t k a l u b piastunka. 3 0 „Zaraz od u r o d z e n i a — p i s z e dalej Kitowicz — dziecię kładziono do k o l e b k i , w i e l e r a z y c h c i a n o , a b y spało, kołysano go, a w dzień to m u i kołysząc śpiewano, a b y prędzej usnęło. T a k n a u c z o n e dziecię i n a c z e j n i e usnęło, c h y b a długim płaczem zmordowane, kondycji g d y go l u b ubogich n i e miał k t o kołysać, j a k się to trafiało rodziców, g d y m a t k a p o d k a r m i w s z y dzieciom go piersią, s a m a prostej pracą z a t r u d n i o n a , l a d a gdzie d z i e c k o porzuciła, c z a s e m n a p o l u w bruździe p r z y żniwie, zasłoniwszy go s n o p k i e m od słońca" . s t Według Bućkiewicza z c h r z c i n a m i nowo narodzonego dziecka n i e wią­ zały się w czasach pańszczyźnianych żadne szczególne uroczystości. N a rodziców chrzestnych w y b i e r a n o gospodarzy z t e j samej w s i mających „pewne znaczenie p o d względem zamożności i k o n d u i t y " . Mężczyźni n i e przywiązywali większej w a g i do obowiązków k u m a . „... kobiety powinowactwa. z kumą nadawały kumie pewny przywilej w rodzaju pokrewieństwa — Duchowieństwo k a t o l i c k i e wyrobiło d l a k u m ó w t e n p r z y w i l e j . K u m nie mogli wchodzić w związki małżeńskie. Jeśli r o d z i c e dziecka pomrą, n a d sierotą przejmują opiekę r o d z i c e c h r z e s t n i . Jeśli dziecię z a m r z e , m a t k a c h r z e s t ­ n a j e s t w obowiązku towarzyszyć p o g r z e b o w i . K i e d y zaś m a t k a c h r z e s t n a u m r z e , z a j e j trumną obowiązana jest iść j e j córka c h r z e s t n a . M a t k a r o d z o n a kobietę i męż­ czyznę trzymających kumą albo k u m e m . T o jej dzieci do chrztu zowie i c h swoją k u m o s t w o zbliża te kobiety i r o b i j e zawisłymi od s i e b i e " . P r z y s p o t k a n i u w karczmie k u m o w i e częstowali się nawzajem, n a co dzień k u m a n i e mogła odmówić k u m i e pożyczenia sprzętów, narzędzi i t p . P r z y o d r a b i a n i u n o r m o w a n e j pańszczyzny, kobieta, która wcześniej skoń­ czyła robotę, starała się pomóc k u m i e . Również córka chrzestna pracując n p . w żniwa n a d w o r s k i m p o l u obok m a t k i chrzestnej po zżęciu swojego zagonu czuła się w obowiązku j e j dopomóc. Wracającej z j a r m a r k u matce chrzestnej wypadało przynieść małemu chrześniakowi czy chrześniaczce 3 0 ski, 8 1 O niektórych w i e r z e n i a c h związanych z o k r e s e m ciąży p i s z e Kultura ludowa XVII i XVIII К i t o w i с z, op. cit, s. 66. w. na ziemiach Polski B. środkowej, B a r a n o w ­ Łódź 1971. �164 ANDRZEJ WOŻNIAK gościniec w postaci n p . obwarzanka. K i e d y chrześniacy żenili sią, w i n n i b y l i zaprosić n a wesele rodziców c h r z e s t n y c h . D l a młodej r o d z i n y chłopskiej n i e mieszkającej z rodzicami, czy ro^ dzeństwem — a t a k i e sytuacje były n a w s i mazowieckiej najczęstsze — opieka n a d małymi dziećmi stanowiła dosyć poważny p r o b l e m . Wynajęcie dziewczyny, którą można b y wysłać zamiast gospodyni n a własne czy pańskie pole, przekraczało często możliwości młodych gospodarzy. O w i e ­ l e łatwiejsze było wynajęcie p i a s t u n k i do dzieci, które t o funkcje, speł­ niały k i l k u n a s t o l e t n i e , n i e k i e d y i młodsze d z i e w c z y n k i . Obowiązki t a k i e j p i a s t u n k i były zresztą n i e s k o m p l i k o w a n e i polegały głównie n a huśtaniu dziecka w kolebce czy n a rękach i śpiewaniu kołysanek. K a r m i e n i e dziec­ ka, a najczęściej także i p r z e w i j a n i e należało do m a t k i , która musiała znaleźć wolną chwilę, a b y o d czasu do czasu zajrzeć do niego. A b y uchronić niemowlę o d t z w . „przełamania" przez nieletnie p i a s t u n k i czy wywoływanej długotrwałym płaczem p r z e p u k l i n y pępkowej, o w i j a n o j e ściśle o d stóp do r a m i o n długim płóciennym pasem . O d m o m e n t u , k i e d y dziecka n i e k a r m i o n o już wyłącznie piersią, jadło ono t o samo co rodzice: 32 33 „ubogie m a t k i i proste chłopianki dzieciom s w o i m co s a m e jadły: groch, kapustę, k l u s k i , przeżuwając dząc d m u c h a n i e m . Niektóre m a t k i , j a k i pchały toż s a m o wprzód w s w o j e j trunek same w gębę, gębie i s t u ­ piły, n a przykład gorzałkę, takiego i dziecięciu kosztować podawały mając to u p r z e d z e n i e , że gdy tego t r u n k u kosztować będzie z dzieciństwa, p o t e m to w i e l k a n i e p r a w d a : g d y dorośnie brzydzić się n i m będzie. A l e w y r a s t a l i z t a k i c h d z i e c i główni [tj. w i e l c y — A . W.] pijacy i pijaczki" . 3 4 Odzież k i l k u l e t n i c h dzieci w i e j s k i c h składała się zazwyczaj wyłącznie z k o s z u l i i resztek znoszonej odzieży dorosłych, „a p o w i e l u miejscach — w s p o m i n a dalej K i t o w i c z — napatrzeć się można było dzieci l a t dziesiątka dorastających, chłopców i dziewczyn, nagich j a k p a s t e r n a k i wedle pieca stojących, albo w zimie po lodzie.ślizgających się" . 3S F u n k c j e wychowawcze r o d z i n y chłopskiej wiążą się ściśle z obsługą gospodarstwa stanowiącego podstawę j e j egzystencji. W y c h o w a n i e dziec­ k a w sensie najbardziej ogólnym, t j . w p a j a n i a m u e l e m e n t a r n y c h n a w y ­ ków i uczenia m o w y , zaczyna się już w p r a w d z i e w okresie niemowlęcym, jednakże niezbędną do życia w w a r u n k a c h gospodarki chłopskiej wiedzę i n a w y k i p r o d u k c y j n e łącznie z n o r m a m i m o r a l n y m i i zasadami postę­ powania, p r z y s w a j a sobie dziecko chłopskie w procesie pracy. Odnosi się t o w równej mierze do w s i pouwłaszczeniowych j a k i do pańszczy­ źnianych. W e w s i pańszczyźnianej jednakże proces w y c h o w a n i a dziecka Książka dla 8 3 Obrazki z życia dzieci Wychowanie dzieci..., włościan...). Tamże, s. 69. s. 602 (fragment z pracy B u ć k i e w i ­ rolników). Oknińska, " K i t o w i c z , 35 Wychowanie Oknińska, 3 ! cza, op. cit., s. 67-68. s. 603 (fragment pracy Bućkiewicza, �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 165 W. ściślej jeszcze ograniczał się do r a m r o d z i n y i społeczności l o k a l n e j . Rza­ dziej uczestniczyli w n i m obok rodziców dziadkowie, ale niewątpliwie, w p r z y p a d k u r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h , o d g r y w a l i znaczną rolę. Koś­ ciół, j a k wspomniano wcześniej, odgrywał wówczas w t e j dziedzinie rolę stosunkowo niewielką . Szkolnictwo parafialne n a naszym terenie i s t n i a ­ ło raczej w t e o r i i niż w p r a k t y c e i j a k o c z y n n i k w y c h o w a w c z y n i e miało żadnego znaczenia. W żadnej z przeszło 200 w s i mazowieckich, w sto­ s u n k u do których d y s p o n u j e m y materiałami źródłowymi, n i e udało się stwierdzić istnienia czynnej szkółki p a r a f i a l n e j . ' Wśród tego, co p i s a l i n a t e m a t w y c h o w a n i a dzieci chłopskich w cza­ sach pańszczyźnianych ksiądz P i o t r Šwitkowski, a u t o r podręczników r o l ­ n i c z y c h i p u b l i c y s t a z I I połowy X V I I I w., czy c y t o w a n y już wcześniej A d a m Buckiewicz, w y b i j a się na p l a n p i e r w s z y zagadnienie p r z y g o t o w a ­ n i a do zawodu r o l n i k a . Obaj też podkreślają wyłącznie p r a k t y c z n y cha­ r a k t e r tej n a u k i . P. S w i t k o w s k i stwierdza пр., że chociaż chłop uczy się r o l n i c t w a od wczesnej młodości: 36 „ale pospolicie n i e u c z y się o n więcej, j a k t y l k o roboty ręcznej i m a n i p u l a c j i : powiedzą m u , a b y pole różnych czasów orał, a b y różne g a t u n k i zboża j e d n o t a k , drugie inaczej zasiewał i żeby bydłu pewnych czasów koniecznie jeść dawał; n a u c z y się p o t e m rozeznawać rośliny, które służą bydłu, a które m u szkodzą i w i e które m u dawać, a które odrzucać. A l e n i e w i e p r z y c z y n , c z e m u się to i owo d z i e j e t y m , a n i e i n n y m sposobem. I n i e m a , to c z a s u , to ochoty, a j e s z c z e częściej sposobności, żeby mógł i c h dociec. N i e postępuje o n t e d y d a l e j a odbywa swoje gospodarskie roboty, t a k j a k się nauczył, w tej wiadomości n i e myśląc, ani nie próbując n i g d y c z y b y n i e mógł robić lepiej i z większym d l a siebie z y s k i e m " . 3 7 Znacznie bardziej szczegółowo pisze o sposobach wdrażania chłopaka wiejskiego do różnych czynności gospodarskich A . Bućkiewicz. S t w i e r d z a o n n a wstępie, że w y c h o w a n i e chłopców było „praktyczne i zastosowane do przyszłości i warunków życia, pośrodku których będzie zostawać", n a ­ stępnie zaś o m a w i a różnego rodzaju prace i umiejętności gospodarskie, których chłopiec w k o l e j n y c h okresach swego życia musiał się nauczyć. T a k więc n p . już p a r o l e t n i chłopcy pasali owce i trzodę chlewną. W czasie „pasionki" u c z y l i się o d nieco starszych od siebie pastuchów skręcać bicze, robić f u j a r k i , koszyki, p l e c i o n k i ze świeżej słomy, z których szyto następnie kapelusze n a lato d l a całej r o d z i n y . Nieco starsi chłopcy rąbali d r e w n o n a opał, r o b i l i miotły, jeździli z ojcem pilnować nocą pasących się n a wspólnym p a s t w i s k u k o n i . W p r a w i a l i się t a m do nocnego c z u w a ­ nia, obehodzenia się z końmi, i c h pętania i t p . W t y m okresie chłopcy u c z y l i się także o d ojców bronowania, grabienia siana i u s t a w i a n i a go w k o p k i , posługiwania się sierpem i kosą. Następną, dużo trudniejszą umiejętnością, M O niedostatkach w y c h o w a n i a J. P a w l i k o w s k i , 87 Wybór religijnego w b r o s z u r z e : O poddanych wiadomości gospodarskich, skiego w W a r s z a w i e 1786, s. 2-3. dzieci polskich, t. I , d o k o n a n y chłopskich pisze również 1788, b.m., s. 48-49. przez X . Piotra Switkow- �166 ANDRZEJ WOŻNIAK 'której ojciec uczył syna, była orka. P r z y nauce w s z y s t k i c h t y c h c z y n ­ ności ojciec n i e dawał s y n o w i żadnych wskazówek teoretycznych, gdyż sam tego rodzaju w i e d z y n i e posiadał: „każe t y l k o patrzyć, j a k o n t r z y m a kosę, j a k u j m u j e rękojeść sochy, j a k k i e r u j e koniem l u b wołami zaprzężonymi do s o c h y . Chłopak wpatruje się w e wzór, jest w robotę o j c a i próbuje t y c h s a m y c h robót, i t a k długo p o w t a r z a s w o j e to próby, aż ją j a k o t a k o dokona. W s z e l a k o ojciec m i m o niezdolności wyłożenia teorii, jednakże wskazuje synowi, n a c z y m dobra się potrzeba, a b y z roboty rolnej o r k a , dobre cięcie t r a w y kosą zależy, o co starać można spodziewać się należytego pożytku. On n i e wytłumaczy a g r o n o m i c z n i e , dlaczego się o d w r a c a r o l a i każda cząstka m u s i być odwrócona, ażeby była zdolną do w y d a n i a odwróceniu s k i b y n i e p o w i n n y obfitego p l o n u , a l e m u z a l e c i , że p r z y być c a l i k i , to j e s t r o l a n i e n a r u s z o n a sochą i n i e odwrócona. Toż s a m o i p r z y n a u c e w s z e l k i c h robót g o s p o d a r s k i c h " . W t e n sam sposób chłopak uczył się reperować, a 'niekiedy r o b i e niektóre narzędzia i sprzęty, naprawiać chałupę czy b u n d y n k i gospodar­ skie . Całą konieczną d l a przyszłego samodzielnego prowadzenia go­ spodarstwa wiedzę nabywał zatem przez p r z y p a t r y w a n i e się p r a c y ojca, krewnego' czy sąsiada i naśladowanie i c h , a to, w j a k i m s t o p n i u wszystkie te czynności opanował, zależało już o d jego i n d y w i d u a l n y c h zdolności. Podobnie p r a k t y c z n y charakter miało w y c h o w a n i e dziewcząt. „ R o ­ dzice o d n a j p i e r w s z y c h d n i dziecka sposobią je, jeśli to jest d z i e w c z y n ­ k a — pisał Bućkiewicz — n a przyszłą matkę, żonę i gospodynię w go­ spodarstwie w i e j s k i m " . W y c h o w a n i e m dziewcząt zajmowała się przede w s z y s t k i m m a t k a . O n a też, l e d w o dziecko zaczynało chodzić i mówić uczyła j e pacierza. N i e w i e l e później m a t k a zaczynała uczyć córkę n a j ­ prostszych czynności związanych z opieką n a d niemowlętami, o c z y m szerzej wspomniano już wcześniej. Oprócz o p i e k i n a d młodszym rodzeń­ s t w e m do obowiązków k i l k u l e t n i e j d z i e w c z y n k i , podobnie j a k i chłopca, należało pasienie wołów i t r z o d y c h l e w n e j . W nieco późniejszym okresie, czynności gospodarskie, w których dzieci pomagały rodzicom, zróżnico­ wały się coraz wyraźniej n a męskie i kobiece. W lecie n p . m a t k a uczyła córkę pielenia w ogrodzie, zimą przędzenia l n u i k o n o p i , później zaś żęcia zboża sierpem i grabienia siana, w i e c z o r a m i zaś — t k a n i a ; początkowo rzeczy o najprostszych splotach, j a k n p . k r a j k i , następnie zaś bardziej s k o m p l i k o w a n y c h , j a k płótno czy t k a n i n y wełniane. Później dziewczyna uczyła się f a r b o w a n i a przędzy, szycia koszul, t r u d n i e j s z y c h prac zwią­ z a n y c h z oporządzaniem i c h o w e m d r o b i u i t r z o d y chlewnej i t p . Poważ­ n y m bodźcem do p r z y s w a j a n i a sobie możliwie szybko różnych umiejęt­ ności gospodarskich były z jednej s t r o n y pochwały starszych, z d r u g i e j zaś żarty i k p i n y rówieśników, a szczególnie rówieśnic, z t y c h , którzy n i e p o t r a f i l i t y c h czynności opanować . 38 1 S9 Oknińska, Oknińska, Wychowanie Wychowanie dzieci..., dzieci..., s. 604-605 (Bućkiewicz, Obrazki...). s. 603-604 (Bućkiewicz, Obrazki...). �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 167 W. Dotychczas mówiliśmy głównie o t e j części procesu wychowawczego, która wiązała się z p r z e k a z y w a n i e m w i e d z y ściśle związanej z gospo­ d a r s t w e m . Zarówno sposoby t r a n s m i s j i — charakterystyczne zresztą d l a w s z y s t k i c h t z w . k u l t u r t r a d y c y j n y c h , j a k i same treści k u l t u r o w e były podobne do t y c h , które z n a m y z okresu pouwłaszczeniowego; jednakże treści te były j e d y n i e częścią bagażu k u l t u r o w e g o , j a k i przekazywano dzieciom w procesie w y c h o w a n i a . Wspomniano już wcześniej, że wiedzę i n a w y k i p r o d u k c y j n e przyswajało sobie dziecko chłopskie łącznie z n o r ­ m a m i m o r a l n y m i , zasadami postępowania i sposobem bycia. W e w s i pańszczyźnianej n a d całą sferą zachowań i n o r m m o r a l n y c h w znaczniej­ szy sposób zaciążyło poddaństwo, a stosunek chłopa do d w o r u znalazł również odbicie w sposobie w y c h o w a n i a dzieci. W Obrazkach stanu włościan... pisze Bućkiewicz, że dziecko chłop­ skie o d najwcześniejszego dzieciństwa straszono w d o m u panem. G d y płakało „grożono m u , że oto p a n p r z y c h o d z i i ciebie zabierze. K i e d y podrósł, biegał po u l i c y i b a w i ł się z rówieśnikami, n a to hasło »pan idzie!« i c h o j c o w i e i m a t k i k r y l i się do c h a t y i w całej w s i powstawała j a k b y t r w o g a . I l e r a z y e k o n o m stanąwszy p o d o k n e m krzyknął: »masz iść do pana!« widziała d z i a t w a cały kłopot s w e g o o j c a i całą trwogę s k u t k i e m t a k i e g o w e z w a n i a w y w o ł a n ą . N i c t e d y że położenie poddanego włościanina zrobiło c h a r a k t e r jego s k r y t y m , i' c h y t r y m . Ż e zaś k a j d a n y skuwały którzy n o s i l i siermięgę i o d b y w a l i solidarność. P o t r z e b a wszystkich w jednym natężeniu, w s z y s t k i c h pańszczyznę, więc też wyrodziła się między n i m i i c h nagliła do o b r o n y wspólnej można było widzieć, j a k m a t k a i ojciec p r a c o w a l i zrobić s k r y t y m i p r z e d dziwnego, podejrzliwym każdym, k t o c h o d z i w od wspólnych w r o g ó w . Stąd nad swoimi dziećmi, a b y i c h s z l a c h e c k i m odzieniu...". G d y n p . zjawił się w e w s i ksiądz, dzieci chłopskie dotąd odnosiły się do niego z zaufaniem, dopóki n i e zaczął mówić „ o p a n u , o dworze, 0 i c h ekonomie — w n e t w całej gromadzie można było dostrzec r a p t o w ­ ną zmianę" . W Książce dla rolników Bućkiewicz zastanawiając się n a d p r z y c z y ­ n a m i , z p o w o d u których chłop poddany n a w e t w e własnym gospodarstwie p r a c u j e niechętnie i niedbale, dochodzi do w n i o s k u , że w i n i e n jest t e m u sam system pańszczyźniany: 40 „ w którym włościanie zapominają o t y m , co mają sobie d a n e od d w o r u , a t y l k o rachują swoją pracę. Ż e zaś z a nią n i e biorą zapłaty w gotowiźnie, więc łatwo nabierają tego p r z e k o n a n i a , że każdy z n i c h robotę w e d w o r z e d a r m o robi, a z a t e m że może ją a b y j a k odrobić. Z w y k l e powania młodszych fałszywym nawet p r a c o w i t y c h do niedbałego w y k o n y w a n i a dości p r z y robotach s t a r z y zachęcają rzeczy wystawieniem postę­ umieją nakłonić pańszczyzny. T a k zaś uwykając od m ł o ­ pańszczyźnianych, włościanin 1 pracowitszym u siebie w do t a k o w e g o z łatwością nasz nie umie czynnościach około własnego być p i l n i e j s z y m gospodarstwa" . 4o Zasada, że na pańskim można i należy pracować niedbale, wpajana przez starszych młodszemu p o k o l e n i u , była j e d n y m ze sposobów o b r o n y 4 0 Oknińska, 41 Tamże, s. 601. Wychowanie dzieci..., s. 600-601. �168 ANDRZEJ WOŹNIAK chłopa wobec systemu pańszczyźnianego. Pracując b o w i e m „pod w y m i a ­ r e m " n a pańskim od świtu do zmierzchu, poddany musiał w pracę wkła­ dać j a k n a j m n i e j wysiłku, a b y uniknąć całkowitego fizycznego w y c z e r ­ pania. Przekazywanie młodszym przez starców u t r w a l o n y c h w i c h p a ­ mięci wiadomości n a t e m a t wymiarów obowiązków pańszczyźnianych, granic gruntów chłopskich, d a w n y c h korzystniejszych d l a w s i m i a r , w o ­ bec częstych z m i a n n a niekorzyść w s i , j a k i e w t e j dziedzinie zachodziły, spełniało podobną r o l ę . I l u s t r a c j e stanowić t u mogą zeznania s t u l e t ­ niego przeszło Matjasza Szczepaniaka ze w s i Ziąbki w Księstwie Łowic­ k i m , występującego j a k o świadek w sporze o łąkę graniczną, j a k i zaist­ niał między administracją k l u c z a kompińskiego Księstwa Łowickiego a starostą b o l i m o w s k i m . Szczepaniak twierdząc, że łąka należy do Ziąbek, wspomniał o istniejących t a m niegdyś, a później rozoraných kopcach granicznych. P y t a n y , skąd o n i c h w i e , opowiedział j a k jego s t r y j , równie długowieczny j a k o n sam, w i e l o k r o t n i e pokazywał m u miejsce, gdzie były owe kopce, mówiąc k t o i k i e d y j e zaorał i przykazywał m u , a b y sobie to wszystko zapamiętał . Poruszając zagadnienie r o l i l u d z i s t a r y c h w procesie w y c h o w a n i a dzieci dotknąłem jednocześnie szerszego zagadnienia: i c h a u t o r y t e t u w k u l t u r z e chłopskiej. A u t o r y t e t t e n o p a r t y był n a i c h stosunkowo d u ­ żym w w a r u n k a c h k u l t u r y chłopskiej zasobie w i e d z y t r a d y c y j n e j , d o ­ świadczeń i obserwacji o charakterze gospodarczym i społecznym, n a ­ g r o m a d z o n y m w ciągu długich l a t życia. Charakterystyczne, że w okresie, którym się zajmujemy, ze względu n a ograniczoną n i e t y l k o w k u l t u r z e chłopskiej rolę pisma, oddziaływanie a u t o r y t e t u l u d z i s t a r y c h w y k r a ­ czało często poza r a m y społeczności w i e j s k i e j . P r z y r e w i z j i i n w e n t a r z y „na g r u n c i e " , t j . w e w s i , w sporach o granicę, t a k i c h j a k wyżej w s p o m ­ n i a n y , n a pamięć w i e j s k i c h starców n i e j e d n o k r o t n i e powoływali się rów­ nież właściciele ziemscy. W X V I I I w . świadectwo l u d z i s t a r y c h , cieszą­ cych się w s w o i m środowisku powszechnym poważaniem, poparte p r z y ­ sięgą, posiadało w w i e l u w y p a d k a c h wagę n i e mniejszą od d o k u m e n t u pisanego. Właśnie dzięki t e m u m o g l i o n i odgrywać pewną rolę j a k o obrońcy interesów w s i w j e j sporach z dzierżawcami czy d w o r s k i m i o f i ­ cjalistami. N i e o m a w i a m t u szerzej zagadnienia autorytetów w k u l t u r z e chłop­ skiej, któremu zresztą w l i t e r a t u r z e etnograficznej poświęcono w i e l e m i e j s c a . Chodziło j e d y n i e o zwrócenie u w a g i n a p e w n e c h a r a k t e r y 42 43 44 4 2 Por. W. 4 8 AGAD, K u l a , Miary Arch. i ludzie, Radziwiłłów z W a r s z a w a 1970. Nieborowa — Akta Gosp. (Starsze), p. 4 - 5 , r. 1750. s 4 4 grafia Por. np. J . S. B y s t r o ń , Polski, d y c y j n a , [w:] Warszawa Studia Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 6-8, K . D o b r o w o l s k i , nad życiem społecznym 1947; t e n ż e , Etno­ Chłopska k u l t u r a t r a ­ i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 89-90. �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 169 W. styczne d l a okresu pańszczyźnianego treści, których nosicielami b y l i l u ­ dzie starzy i które p r z e k a z y w a l i w procesie w y c h o w a n i a młodszemu p o ­ koleniu. RODZINA A GOSPODARSTWO W p r a c y o rodzinie w i e j s k i e j n a terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Z i e ­ lonej D . M a r k o w s k a p r z y j m u j e , że r o d z i n a osiąga fazę pełnego r o z w o j u na etapie, k i e d y „jej s t r u k t u r a jest już określona, a baza gospodarcza u s t a b i l i z o w a n a " . W t r a d y c y j n e j rodzinie k u r p i o w s k i e j z przełomu X I X i X X w . etap t e n przypadał n a okres 15 do 20 l a t p o z a w a r c i u małżeń­ stwa. R o z m i a r y gospodarstwa i jego wyposażenie osiągały wówczas swój p u n k t szczytowy. Okres rozrodczości był już w zasadzie zakończony, a d o ­ rastające i dorosłe, bezżenne dzieci w większości przypadków pozosta­ wały jeszcze w e wspólnocie gospodarczej i domowej z r o d z i c a m i . W o k r e ­ sie t y m małżonkowie u z y s k i w a l i pełnię samodzielności gospodarczej, t z w . p r a w o własności w s t o s u n k u do z i e m i i zagrody oraz p r a w o k i e r o w a n i a gospodarstwem, a rodzina spełniała wobec swoich członków najszerszy zakres zadań. Poza f u n k c j a m i gospodarczymi szczególnie ważne i w i e l o ­ stronne były j e j f u n k c j e zabezpieczające i wychowawcze; z okresem t y m wiązała się m i a n o w i c i e konieczność zapewnienia środków u t r z y m a n i a s t a r y m rodzicom, p r z y g o t o w a n i a wyposażenia materialnego d l a dzieci mających wstąpić w związki małżeńskie. Posiadając zazwyczaj dużą l i c z ­ bę dzieci o znacznej rozpiętości w i e k u rodzina pełniła w t y m okresie zarówno elementarne f u n k c j e opiekuńcze, j a k i w y c h o w a w c z e w pełnym tego słowa znaczeniu oraz f u n k c j e kształcenia z a w o d o w e g o . Nasuwa się p y t a n i e , czy fazę pełnego r o z w o j u r o d z i n y chłopskiej w e w s i pańszczyźnianej wyznaczały te same m o m e n t y , co w e w s i pouwłaszczeniowej? Objęcie gospodarstwa przez młodą rodzinę, j a k już w s p o m ­ niano, następowało wówczas przeważnie wkrótce p o z a w a r c i u związku małżeńskiego. Używam t u t a k nieprecyzyjnego określenia, gdyż p r a w o decydowania o momencie przekazania czy objęcia gospodarstwa n i e leżało w k o m p e t e n c j i r o d z i n y chłopskiej, lecz należało do d w o r u i było uzależ­ nione od jego a k t u a l n y c h potrzeb i możliwości gospodarczych. Przejęcie gospodarstwa przez młode małżeństwo n i e było wówczas, t a k j a k w e w s i pouwłaszczeniowej, poprzedzone w i e l o l e t n i m „wysługi­ w a n i e m " go u rodziców, n a w e t jeśli o n i b y l i tego gospodarstwa d o t y c h ­ czasowymi posiadaczami. Przeważnie odbywało się ono w t r y b i e j e d n o ­ razowego a k t u ze s t r o n y d w o r u — nadania czy raczej nakazu objęcia gospodarstwa, w r a z z pełnym p r a w e m do k i e r o w a n i a n i m . W 2-3 l a t a po jego objęciu rodzina otrzymywała całkowitą, ale dosyć zróżnicowaną w poszczególnych dobrach co do wielkości załogę, która w myśl i n t e n c j i 45 M a r k o w s k a , Rodzina wiejska..., s. 138-139. �170 ANDRZEJ WOŻNIAK d w o r u w i n n a w r a z z d o b y t k i e m własnym chłopa stanowić wyposażenie jego gospodarstwa. Jednakże, jeśli n a w e t p r z y j m i e m y , że w r a z z o t r z y ­ m a n i e m załogi następował rzeczywiście etap pewnej stabilizacji bazy m a t e r i a l n e j r o d z i n y , to ze względu n a zapoczątkowany dopiero okres rozrodczości, nieustabilizowana pozostawała j e j sytuacja demograficzna, co w k o n s e k w e n c j i oznaczało niewystarczającą d l a jednoczesnej p r a c y w e własnym gospodarstwie i o d r a b i a n i a pańszczyzny ilość siły roboczej. O p r o b l e m i e t y m oraz o s k u t k a c h ekonomicznych, które powodowała w gospodarstwie chłopskim konieczność wynajęcia czeladzi pisaliśmy już szerzej w p o p r z e d n i m rozdziale. Ponieważ osiągnięcie stabilizacji demo­ graficznej określone jest c z y n n i k a m i b i o l o g i c z n y m i i m a miejsce n a j ­ wcześniej kilkanaście l a t po z a w a r c i u małżeństwa, faza pełnego r o z w o j u r o d z i n y chłopskiej w okresie pańszczyźnianym następowała znacznie póź­ n i e j , niż objęcie przez nią gospodarstwa. Sytuacja, w której rodzina chłopa pańszczyźnianego n i e stanowiła jeszcze pełnego zespołu roboczego, a b r a k siły roboczej musiała uzupeł­ niać n a j m e m czeladzi, powodowała n i e j e d n o k r o t n i e zachwianie równowagi gospodarstwa. Z d a w a l i sobie z tego sprawę p r z y n a j m n i e j niektórzy p r z e d ­ stawiciele szlachty folwarcznej i w dobrach, gdzie chłopi d z i e l i l i się n a k i l k a k a t e g o r i i — n p . k m i e c i , zagrodników, chałupników, komorników — na gospodarstwach k m i e c y c h , obciążonych wysoką, n i e k i e d y sześciodnio­ wą pańszczyzną s t a r a l i się osadzać chłopów mających dorosłe, zdolne do pracy dzieci . Charakterystyczną notatkę n a t e n t e m a t zawierają r a c h u n k i z eko­ n o m e m w s i Belsk, należącej do B . Walickiego. Sprawa dotyczyła n i e j a ­ kiego K a z i m i e r z a Korczaka, którego m i a n o osadzić na gospodarstwie. M i e j s c o w y wójt zaręczał za n i m „że może być d o b r y m gospodarzem, bo m a b r a c i do służby z d a t n y c h i dzieci m u nadrastają" . W większości j e d n a k w s i m a z o w i e c k i c h w X V I I I w . ó w podział n a kategorie n i e był z b y t mocno r o z b u d o w a n y . Chłopi d z i e l i l i się zazwyczaj n a „gospodarzy" (osadzonych przeważnie n a 1/2 włóki — „półwłóczników") i komorników, a osadzania i c h w zależności od wielkości i s t r u k t u r y r o d z i n y , n a różnych p o d względem obszaru i obciążeń pańszczyźnianych' gospodarstwach, n i e p r a k t y k o w a n o . W y d a j e się ponadto, że tego r o d z a j u postępowanie c h a 4 6 47 48 4 6 P r z e z stabilizację b a z y m a t e r i a l n e j r o d z i n y chłopskiej r o z u m i e m y t u j e d y n i e m o m e n t , w którym j e s t już o n a wyposażona w niezbędne środki p r o d u k c j i , co n i e o z n a c z a j e s z c z e osiągnięcia s t a b i l i z a c j i gospodarczej. 4 7 „... K m i e c i a m i p e w n i e panowie zastawiać się będą, a l e jakichże ludzi n a k m i e c i wybierają — pisał J . P a w l i k o w s k i w b r o s z u r z e „ O p o d d a n y c h p o l s k i c h " — oto którzy d z i e c i mają dorosłe, bo i n a c z e j odrabiając d w o j g i e m l u d z i i d w o j g i e m p a r sprzężaju przez cały tydzień niewystarczyłby sobie na siebie", Próby reform..., s. 123. N o t a do rachunków z p. C z a r n o c k i m , e k o n o m e m 1800, A G A D , A r c h . M . W . I A/35. 4 8 bełskim a d 24 j u n i i anno �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 171 W. r a k t e r y s t y c z n e było raczej d l a większych i stosunkowo dobrze zagospo­ d a r o w a n y c h dóbr. Średnia i d r o b n a szlachta mazowiecka, posiadająca niewielką ilość poddanych, dążyła przede w s z y s t k i m do uzyskania możli­ w i e największej ilości „ d n i " pańszczyźnianych, bez względu n a dalsze konsekwencje. Konsekwencją zaś osadzania n a obciążonych wysoką pań­ szczyzną gospodarstwach młodych, n i e posiadających wystarczającej, ilości rąk do p r a c y r o d z i n było, częste w dobrach o bardziej r o z b u d o w a n y m podziale chłopów n a kategorie, zjawisko t z w . „opadania" — n p . k m i e c i do k a t e g o r i i zagrodników , a w większości w s i m a z o w i e c k i c h po p r o s t u podupadania gospodarstw chłopskich, i c h pustoszenia i zbiegostwa chło­ pów. 49 Przejdę teraz do omówienia f u n k c j i r o d z i n y chłopskiej w fazie peł­ nego r o z w o j u . Jej f u n k c j e p r o k r e a t y w n e były już wówczas w zasadzie zakończone. P o m i n i e m y t u również rozległe w t y m okresie zadania w y ­ chowawcze r o d z i n y , które omówiono w p o p r z e d n i m rozdziale, i o g r a n i ­ c z y m y się do f u n k c j i zabezpieczających i gospodarczych. Wśród f u n k c j i zabezpieczających do najważniejszych należą te, które mają n a celu zabezpieczenie członkom r o d z i n y e l e m e n t a r n y c h potrzeb w zakresie pożywienia, warunków p r a c y i odpoczynku, p r z y g o t o w a n i e dzieciom zabezpieczenia n a przyszłość oraz zapewnienie u t r z y m a n i a sta­ r y m r o d z i c o m ustępującym z gospodarstwa. W e w s i pouwłaszczeniowej do najważniejszych zadań r o d z i n y chłop­ skiej należało p r z y g o t o w a n i e dzieciom zabezpieczenia n a przyszłość, przede w s z y s t k i m zaś wyposażenie dzieci wstępujących w związki małżeńskie. D o elementów tego wyposażenia poza gotówką należały: ziemia, b u d y n k i mieszkalne i gospodarcze, i n w e n t a r z żywy i m a r t w y , sprzęty domowe, odzież i ozdoby, pościel i t p . W pańszczyźnianej w s i mazowieckiej X V I I I w., j a k wiadomo, ziemia, a przeważnie również i zabudowania, n i e stanowiły własności chłopa, nie mogły zatem być przekazywane p o t o m s t w u . Znaczną, a n i e k i e d y przeważającą część wyposażenia osadzonej n a gospodarstwach r o d z i n y stanowił ż y w y i m a r t w y i n w e n t a r z d a w a n y i m przez dwór w r a m a c h załogi. W niektórych p r z y p a d k a c h własnością d w o r u były n a w e t pewne e l e m e n t y bardzo wówczas skromnego wyposażenia d o m u mieszkalnego 5 0 4 9 „ G d y kmieć n i e m a d z i e c i , n a i c h m i e j s c e czeladź trzymać m u s i , a co k o ­ s z t u j e czeladź, i przeto ubożeje, i n a zagrodników mienią się", ski, 5 0 O poddanych Prawo takie polskich, mieli jedynie z a k u p n y c h . Jednakże i w administracja [w:] Próby reform..., nieliczni tym wypadku klucza skierniewickiego w J. P a w l i k o w ­ s. 123. na Mazowszu posiadacze gospodarstw b y w a ł o ono p r z e z d w ó r o g r a n i c z a n e . N p . Księstwie Łowickim zabroniła w I I po­ łowie X V I I I w . t a m t e j s z y m chłopom z a k u p n y m d a w a n i a w posagu ról i łąk córkom wychodzącym z a mąż do S k i e r n i e w i c i „wsi p o s t r o n n y c h " , por. c y t o w a n y już I n ­ wentarz generalny miast i wsiów w G o s p . P r y m . P o n i a t o w s k i e g o 92, r. 1772. całym k l u c z u s k i e r n i e w i c k i m . . . A G A D , Arch. �172 ANDRZEJ WOŻNIAK (np. ławy, p r y m i t y w n e stoły „krzyżaki"). W sumie wyposażenie, j a k i e m a z o w i e c k i chłop pańszczyźniany mógł dać dzieciom wstępującym w związki małżeńskie, ograniczało się do jednej l u b co najwyżej p a r u sztuk i n w e n t a r z a żywego, odzieży, n i e k i e d y ozdób (np. k i l k u sznurów k o r a l i ) , pościeli, p e w n e j , z reguły n i e w i e l k i e j ilości pieniędzy. P r a w d o ­ podobnie dawano również dzieciom narzędzia i sprzęty domowe, lecz z t e r e n u Mazowsza, poza cytowaną już wcześniej wzmianką u Gołębiow­ skiego, n i e posiadamy n a t e n t e m a t żadnych wiadomości źródłowych. Podkreślić j e d n a k należy, że w e w s i pańszczyźnianej n a w e t b r a k tego dawanego przez rodziców wyposażenia, czy też niektórych jego elemen­ tów n i e uniemożliwiał młodemu małżeństwu objęcia nadanego przez dwór gospodarstwa, chociaż n a pewno pogarszał jego sytuację gospodarczą w p i e r w s z y m , szczególnie t r u d n y m okresie. W j e d n y m z artykułów za­ mieszczonych w „Monitorze" z 1767 r . z n a j d u j e m y następujące zdanie n a t e n t e m a t : „Poddany co t y l k o ożeni się, n i e mający więcej majątku swego, t y l k o n a sobie t o odzienie, które wysłużył p a r o b k i e m będąc, "zaraz zwykł bywać do osiadania g r u n t u p r z y m u s z a n y " . Chociaż uogólnianie tego r o d z a j u s y t u a c j i można p o p r o s t u uznać za jeden ze środków sto­ sowanych przez XVIII-wieczną publicystykę w walce o polepszenie s y ­ t u a c j i chłopa, to świadczy ono jednak, że t a k i e w y p a d k i się zdarzały. 51 1 W okresie pouwłaszczeniowym przejście s t a r y c h rodziców n a doży­ wocie i przekazanie przez n i c h dzieciom p r a w a własności do z i e m i i za­ g r o d y łączyło się zazwyczaj z uroczyście d o k o n y w a n y m odpisem n o t a ­ rialnym Świadczenia dzieci n a rzecz przechodzących n a dożywocie rodziców były n a ogół ściśle określone i obejmowały zapewnienie i m m i e ­ szkania, wyżywienia i odzieży. N a d wypełnianiem t y c h zobowiązań czu­ wała cała społeczność wioskowa, a w poważniejszych p r z y p a d k a c h i n t e r ­ weniował sołtys, n a j s i l n i e j s z y m jednakże a r g u m e n t e m s t a r y c h rodziców wobec o p o r n y c h dzieci była groźba cofnięcia z a p i s u . P r a w o własności do z i e m i i zagrody dawało zatem l u d z i o m s t a r y m w e w s i pouwłaszczen i o w e j gwarancję względnie zabezpieczonego b y t u w okresie, g d y n i e b y l i już z d o l n i do p r a c y . Tego r o d z a j u zabezpieczenia b y t u l u d z i s t a r y c h b r a k było w X V I I I -wiecznej w s i mazowieckiej, w której chłopi p r a w a do dysponowania ziemią z reguły n i e posiadali. Jeśli n a w e t dzieci dawały r o d z i c o m dach n a d głową i u t r z y m a n i e , co j e d n a k wcale n i e było regułą, to uzależnione było t o j e d y n i e o d i c h dobrej w o l i i a k t u a l n e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j . N i e działały t u żadne sankcje w r o d z a j u w y c o f a n i a zapisu gospodarstwa, a i o p i n i a wioskowa, j a k się w y d a j e , n i e potępiała z b y t surowo t y c h , 5 2 53 51 Próby 5 £ D. kowskiej, 5 3 reform..., s. 46. M a r k o w s k a , Rodzina W r o c ł a w 1964, s. 77; t e j ż e , Markowska, Rodzina w. środowisku Rodzina wiejska..., wiejskim. wiejska..., s. 156-157. Studium s. 156. wsi podkra­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 173 W. którzy n i e b y l i w stanie utrzymać s t a r y c h rodziców. Biorąc p o d uwagę niską wydajność gospodarstwa pańszczyźnianego, u t r z y m y w a n i e jednej czy dwojga osób n i e z d o l n y c h do pracy, stanowić mogło d l a r o d z i n y chłop­ skiej poważne obciążenia, a n i e k i e d y wręcz przekraczać j e j możliwości. Stosunkowo często spotykane jeszcze w X V I I w . po w s i a c h i miastecz­ k a c h t z w . „szpitale", spełniające rolę domów d l a starców, w X V I I I w . znajdowały się w u p a d k u . Źródła z t e r e n u Mazowsza zawierają n i e k i e d y w z m i a n k i o „włókach s z p i t a l n y c h " w niektórych wsiach, ale czynne szpitale istniały wówczas przeważnie w miastach i miasteczkach -— n p . Rawie, Sochaczewie, B o l i m o w i e . Szpitale te, nieliczne i stale cierpiące n a b r a k funduszów, mogły zapewnić n a pół głodową egzystencję n i e ­ w i e l k i e j liczbie pensjonariuszy. Większość l u d z i s t a r y c h , o c z y m będzie jeszcze m o w a , musiała o żebraczym k i j u szukać środków do życia. 1 5 i F u n k c j e zabezpieczające r o d z i n y chłopskiej stanowiące w okresie p o uwłaszczeniowym jedno z j e j najważniejszych zadań, realizowane były w znacznej mierze n a bazie p r a w a własności do ziemi. Wyraźne o g r a n i ­ czenie t y c h f u n k c j i w mazowieckiej w s i X V I I I w . wiązało się przede w s z y s t k i m z f a k t e m , że chłop pańszczyźniany w większości wypadków p r a w t a k i c h n i e posiadał oraz ze s k u t k a m i gospodarczymi, j a k i e t e n stan rzeczy za sobą pociągał. Wszystkie w y m i e n i o n e wcześniej f u n k c j e rodzina chłopska realizuje w ścisłym związku z działalnością gospodarczą, stanowiącą podstawę u t r z y m a n i a d l a j e j członków. T z w . t r a d y c y j n a r o d z i n a chłopska jest za­ razem wytwórcą i głównym k o n s u m e n t e m w y t w a r z a n y c h przez siebie dóbr. Charakteryzując gospodarkę t r a d y c y j n e j w s i k u r p i o w s k i e j przełomu X I X i X X w . D . M a r k o w s k a określa ją j a k o „samowyżywieniową", t j . taką, w której „rodzina chłopska p r o w a d z i w s w o i m gospodarstwie wszyst­ k i e te k i e r u n k i p r o d u k c y j n e , które dostarczają j e j niezbędnych a r t y k u ­ łów żywnościowych" . M i m o że podstawowe cechy t r a d y c y j n e j gospo­ d a r k i chłopskiej — połączenie zakładu p r o d u k c y j n e g o z r o d z i n n y m gospodarstwem d o m o w y m czy też zasada „gospodarki samowyżywieniow e j " odnoszą się w ogólnej mierze również do w s i pańszczyźnianej, t o gospodarstwo chłopa pańszczyźnianego w s w o i m sposobie f u n k c j o n o w a n i a w y k a z u j e w i e l e cech specyficznych. 55 Gospodarstwo chłopskie w u s t r o j u folwarczno-pańszczyźnianym — j a k pisze W . K u l a — było działką wyżywieniowo-reprodukcyjną. Podział o w y c h f u n k c j i r e p r o d u k c y j n y c h między gospodarstwa różnych rozmiarów był n a ogół nierównomierny. Powodowało to niechęć chłopów do o b e j ­ m o w a n i a większych gospodarstw, gdyż świadczenia, j a k i m i były one 54 Ilustracja województwa rawskiego 1789, w y d . Z . Kędzierska, W a r s z a w a 1971, s. 4, 74, 148. 5 5 M a r k o w s k a , Rodzina wiejska..., s. 140. �174 ANDRZEJ WOZNIAK obciążone, oraz ilość i n w e n t a r z a , jaką musiały utrzymywać, były t a k w i e l k i e , że w rezultacie gospodarstwo t a k i e często n i e zapewniało użyt­ k o w n i k o m a n i wyższej stopy życiowej, a n i możliwości j a k i e g o k o l w i e k „dorobku". „Nieodłączną cechą takiego gospodarstwa, p r z y uwzględnie­ n i u znacznych z r o k u n a r o k wahań wydajności pracy, musiało 'być powstawanie nadwyżek w j e d n y m , a niedoborów w d r u g i m r o k u . W w y ­ p a d k u nadwyżek wszystko skłaniało do konsumpcyjnego i c h zużycia. W w y p a d k u niedoborów — do prób przerzucenia n a dwór i c h cięża­ ru" . 5e J a k widać już w t y c h k i l k u zdaniach, którymi W. K u l a rozpoczyna rozważania n a t e m a t gospodarki chłopa pańszczyźnianego, dają się^zauważyć p e w n e j e j specyficzne cechy, a m i a n o w i c i e : poziom życia r o d z i n y chłopskiej był wówczas uzależniony n i e t y l e od wielkości gospodarstwa, co o d wysokości świadczeń, którymi było ono obciążone, zaś gospodar­ s t w o chłopskie, m i m o p e r m a n e n t n i e zachwianej równowagi, mogło f u n k ­ cjonować, przerzucając w l a t a c h gorszych część s w o i c h niedoborów n a dwór. N i e trzeba udowadniać, że sytuacja w e w s i pouwłaszczeniowej przedstawiała się całkowicie odmiennie. R o z m i a r y posiadanego gospodar­ s t w a stanowiły zasadniczy c z y n n i k określający sytuację materialną i spo­ łeczną r o d z i n y i ona też sama ponosiła konsekwencje w s z e l k i c h okreso­ w y c h wahań wielkości p r o d u k c j i tego gospodarstwa. W. Kula, Teoria s z a w a 1962, s. 70-71. 5 4 ekonomiczna ustroju feudalnego. Próba modelu, War­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ea5a0e5bc1c4da08d565ccd09c97377.pdf 9b3941ea801b05a1cb69c319db2c542d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:959 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:881 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA INSTYTUT AKADEMIA HISTORII KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXIII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1979 �REDAKTOR: WITOLD SEKRETARZ REDAKCJI: DYNOWSKI KRYSTYNA MAŁKOWSKA C Z Ł O N K O W I E R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : Świerczewskiego 105, 00-140 W A R S Z A W A Okładkę p r o j e k t o w a ł E d w a r d K o s t k a R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska Redaktor techniczny: Marzenna Dziedzic © C o p y r i g h t by Z a k ł a d Narodowy im. Ossolińskich. Printed, in Wydawnictwo. Wroclaw Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1979. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: a r k . w y d . 15,80, a r k . d r u k . 13,13, a r k . A l — 20. P a p i e r d r u k . s a t . k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o do składania 6 I I 19T9. P o d p i s a n o d o d r u k u 26 I X 1979. D r u k ukończono w paź­ d z i e r n i k u 1979. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 867/79—T-16— C e n a zł 55.— 1979 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Gerhard К 1 o s к a — M o t y w y , p o s t a w y i wartości a z a d a n i a n a u k społecznych Streszczenie Gerhard w К 1o s к a Streszczenie Barbara w behawiorystyczna Charlesa Morrisa, — cz. I I w vodu. kult Proces krystalizacji 55 j . angielskim 79 — Kultury etniczne w pluralistycznej amerykańskiej Streszczenie w 81 j . angielskim P a r a d o w s k a 99 — Podręczniki s z k o l n e j a k o źródło wiadomości o I n ­ d i a n a c h A m e r y k i Południowej w P o l s c e X I X i początków X X w i e k u . Streszczenie Antoni w . j . angielskim Kuczyński 39 52 Haitański Posern-Zieliński cywilizacji Maria — Aksjologia wierzeniowego Streszczenie Aleksander 37 j . angielskim W a l e n d o w s k a systemu 9 j . angielskim — 101 117 Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII w i e k u n a tle s t a r o p o l s k i c h wiadomości o l u d a c h R o s j i 119 STUDIA I MATERIAŁY Andrzej Woźniak szczyźnianej, Barbara nych K u n i c k a wyobrażeń Streszczenie — cz. I I w — Małżeństwa . . . chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pań­ . Organizacja 153 przestrzeni domowej według tradycyj­ ludowych 175 j . angielskim 201 KRONIKA Posiedzenie niew poświęcone J u b i l e u s z o w i Profesora D r a Józefa B u r s z t y — Jasiewicz 203 I Obóz E t n o g r a f i c z n y „Miedniewice 7 7 " — Andrzej L e t n i e u n i w e r s y t e t y n a Węgrzech — Wanda Zbig­ Czapran Stawarz 205 209 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Герхард К л ё с к а — Мотивы, позиции и ценности и задачи общественных наук . . . Резюме на английском языке Герхард К л ё с к а — Бихевиористская аксиология Чарлса Морриса, ч. I I 39 Резюме на английском языке Барбара В а л е н д о в с к а 9 37 52 — Гаитанский культ воду. Процесс становления системы верований 55 Резюме на английском языке 79 Александр Посерн-Зелиньски —Этнические культуры в плюралистической американ­ ской цивилизации 81 Резюме на английском языке Мария П а р а д о в с к а 99 — Школьные учебники как источник сведений об индейцах Южной Америки в Польше X I X и начала X X вв 101 Резюме 117 на английском языке Антони Кучиньски — Участие поляков в познании Сибири в X V I I в. на фоне древнепольских сведений о народах России ИССЛЕДОВАНИЯ И Анджей Возьняк 119 МАТЕРИАЛЫ — Крестьянские браки в крепостной деревне X V H I в., ч. I I . . . . 153 Барбара К у н и ц к а — Организация домашнего пространства по традиционным народ­ ным представлениям 175 Резюме на английском языке 201 ХРОНИКА Заседание посвященное празднованиюЮбилея Профессора доктораЮзефа Буршты Збигнев Ясевич 203 I Этнографический лагерь „Медневице Летние университеты в Венгрии — 7 7 " — Анджей Ставаж — Ванда Чапран 205 209 �T A B L E OF CONTENTS PAPERS Gerhard К 1o sк a — Motives, A t t i t u d e s , V a l u e s a n d the T a s k s of the S o c i a l Sciences 9 Summary in English Gerhard К Io sк a — 37 Behavioristic Axiology of C h a r l e s M o r r i s , p a r t I I . 39 Summary in English Barbara 52 W a l e n d o w s k a Beliefs in the — T h e H a i t a n C u l t of Voodoo. A S y s t e m of Making 55 Summary in English Aleksander 79 Posern-Zieliński — Ethnic Cultures in the Pluralistic American Civilization 81 Summary in English Maria P a r a d o w s k a 20th Century as 99 — School Textbooks Sources of i n P o l a n d i n the 19th a n d Knowledge about South American early Indians Summary in English Antoni Kuczyński — P o l i s h C o n t r i b u t i o n to the E x p l o r a t i o n of S y b e r i a i n the 17th C e n t u r y as R e f l e c t e d i n O l d of Polish Knowledge the Peoples 119 Woźniak tryside, Barbara of Russia STUDIES AND Andrzej part 101 117 II K u n i c k a — . MATERIALS Peasant Marriages . —• . . i n 18th C e n t u r y S e r f d o m Coun­ ; 153 Organization of Home Space by Traditional Folk t Imagery 175 Summary in English 201 CHRONICLE T h e S e s s i o n i n H o n o u r of Professor T h e 1st E t h n o g r a p h i c a l C a m p Józef B u r s z t a — Zbigniew „Miedniewice 7 7 " — S u m m e r U n i v e r s i t i e s i n H u n g a r y — W a n d a Czapran Andrzej Jasiewicz Stawarz . . . 203 . . 205 209 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7caa0e0efa86793416834fb280b07c35.pdf 2ffcc394a1beeb6aaa383225144ff00d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:957 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:880 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.229-277 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R Е С Е N Z J „Etnografia Polska", t. X X I I Е z. 2 "JOURNAL O F T H E G Y P S Y L O R E SOCIETY" I "ETUDES TSIGANES" I ICH ROLA W BADANIACH NAD CYGANAMI W badaniach nad Cyganami szczególna rola przypada periodykom p o ś w i ę c o ­ nym Cyganom — ich kulturze, historii — i publikującym różnorodne materiały badawcze i wyniki dociekań naukowych. Koniec lat 60-tych i początek 70-tych przynosi dość widoczny rozwój piśmiennictwa poświęconego Cyganom. Powstaje wiele niekiedy krótkotrwałych pisemek w różnych krajach, głównie europejskich. Z ważniejszych w y m i e n i ć warto wydawane od 1965 r. w Hiszpanii pismo „ P o mezia", a od 1971 „Pueblo Gitane", w Portugalii od 1971 „Caravana", w Finlandii w latach 1969-1971 „Zirikli", w Szwecji w latach 1966-1969 „Zigenare", w Holandii od 1971 „Centraal", a od 1974 „Het Viel", w Szwajcarii od 1975 „Scharotl", w R F N „Flamenco" od 1969, a od 1975 Mitteilungen zur Zigeunerkunde", na Węgrzech od 1975 „Rom-Som", we Włoszech od 1964 „Lacio Drom" itd. N a j w i ę c e j jednak tego typu wydawnictw u k a z y w a ł o się we Francji i Wielkiej Brytanii. W latach 1966-1968 wydawano we Francji Romano Pral", od 1973 „Courrier du Comité National d'Entente des Gens du Voyage" towarzystwa misyjne i różne organizacje kościelne również mają kilka pism od 1967 Monde Gitan" od 1960 Vie et Lumiere" od 1963 L a Roulotte" i inne* najważniejsze Etudes T s i ganes", wydawane jest od 1955 г W Wielkiej Brytanii w latach 1969-1972 wyda^vano Romano Drom" od 1973 г Traveller Education"* najstarsze czasopismo "Journal of the Grypsy Lore Society" istnieje od 1888 г Spośród wymienionych cio Drom" • Mo de Gitan"- zwłaszcza dwa nierwsze iako naibardziei naukowa odegrały znaczną rolę w badaniach nad Cyganami I m też chciałbym poświęcić tutaj uwagę. Zupełnie szczególna, prekursorska rola w badaniach nad Cyganami przypada Gypsy Lore Society (GLS) i jej organowi "Journal of the Gypsy Lore Society" ( J G L S ) wydawanym w Edynburgu od momentu powstania G L S . W drugiej po­ łowie X I X w. ukazało się wiele publikacji poświęconych Cyganom — artykułów, pozycji książkowych, a Wielka Brytania w ilości tych publikacji przodowała. Tam zainteresowanie Cyganami i innymi wędrowcami wysp było najsilniejsze i naj­ ż y w s z y oddźwięk znajdowało w piśmiennictwie. Wszystkie pozostałe kraje w su­ mie nie poświęciły w tym czasie tyle uwagi Cyganom, co Brytyjczycy. Dlatego niemal oczywiste jest, że pierwsze systematycznie wydawane pismo w całości po­ święcone problemom z w i ą z a n y m z Cyganami ukazało się w ł a ś n i e tam. Fakt opu­ blikowania pierwszego zeszytu odnotowany został jeszcze w tym samym roku w jednym z naszych wydawnictw naukowych. Tak szybkie zasygnalizowanie tego faktu wynikało stąd że i w Polsce zainteresowanie Cyganami było w ó w c z a s dość żywe Do dzisiaj zresztą poza tą pierwszą wzmianką nie ukazała się w pol­ skiej literaturze żadna recenzja czy omówienie ani jednego z zeszytów J G L S A u ­ torem pierwszej i jedynej notatki zamieszczonej w t I I Wisły" (1888) był Izydor Kopernicki sam interesujący się Cyganami i prowadzący nad nimi badania �230 RECENZJE Nie sposób z racji skąpej ilości miejsca przeznaczonego na recenzje dokonać jakiegoś pełniejszego omówienia J G L S czy „Etudes Tsiganes", chciałbym w i ę c przynajmniej najogólniej poinformować o obu czasopismach. W historii istnienia J G L S były kilkakrotnie momenty przerwy, ale sama kon­ cepcja pisma i jego charakter pozostały nie zmienione. W latach 1888-1892 ukazały się 3 tomy, łącznie 16 zeszytów, zwane dzisiaj D a w n ą Serią (Old Series). W 1907 r. wznowiono wydawanie czasopisma i do 1915 w y s z ł o 9 t o m ó w (4 zeszyty w tomie) tzw. Nowej Serii (New Series). Pierwsza wojna ś w i a t o w a przerwała wydawanie J G L S , wznowiono je dopiero w 1922 r. i do 1973 r. ukazały się 52 tomy (po 4 zeszyty rocznie) — te 52 tomy zwane są Trzecią Serią (Third Series). 12 I 1974 r. zmarła Dora Esther Yates, kobieta, której życie od kilkudzie­ sięciu lat związane było z G L S . Działalność n a u k o w ą rozpoczęła w początkach tego wieku badaniami języka Cyganów walijskich, od 1900 aż do 1945 r. związana była z Uniwersytetem w Liverpool, w 1907 r. została członkiem G L S , w 1932 asysten­ tem sekretarza, a w 3 lata później sekretarzem, którą to funkcję sprawowała do samej śmierci, a więc przez 39 lat; od 1955 r. była także redaktorem J G L S . W ba­ daniach swoich zajmowała się przede wszystkim językiem oraz folklorem Cyga­ n ó w — głównie bajkami i legendami, była też chyba ich n a j w i ę k s z y m znawcą. W dorobku ma wprawdzie tylko dwie publikacje książkowe: A Book oj Gypsy Folk-Tales (1948) i autobiograficzną My Gypsy Days (1953), ale wielką ilość arty­ kułów i notatek zamieszczanych w J G L S . (Jako ciekawostkę można odnotować, że jej artykuł Cyganie w Wielkiej Brytanii ukazał się także po polsku w emigra­ cyjnym „Głosie Anglii", nr 26 [139]: 1947). Do końca życia czynnie działała, jej odejście zamknęło długi i ważny okres istnienia G L S , nic w i ę c dziwnego, że fakt ten zaważył na pracy towarzystwa. Dla towarzystwa b y ł to trudny okres, gdyż kilka miesięcy wcześniej zmarł długoletni członek Komitetu Redakcyjnego Bernard J . Gilliat-Smith, a w listopa­ dzie tego samego roku skarbnik Henry J . Francis, również od wielu lat piastujący tę funkcję. Dopiero rok później, w 1975 г., ukazał się 1 nr I tomu nowej, Czwartej Serii (Fourth Series), a w 1976 nr 2. W tym okresie ukonstytuowały się nowe w ł a ­ dze towarzystwa. Prezydentem pozostał nadal Walter Starkie, wiceprezydentami prof. Ralph Turner i Victor Weybright, sekretarzem C . A. Beresford-Webb, skarb­ nikiem A . Guest, redaktorem David H . Smith, bibliotekarzem Michael Perkin. I znów przez G L S przechodzi śmierć; dołączona do n r - u 2 luźna notka informuje, że zmarł nagle prezydent towarzystwa W. Starkie. Na przestrzeni niewiele ponad roku odeszło czworo ludzi, których nazwiska znaczą bardzo wiele dla rozwoju cyganologii w świecie. Oczywiście nie sposób omawiać w krótkiej notce szerzej treści poszczególnych numerów. Zwrócę u w a g ę jedynie na niektóre artykuły. Każdy zeszyt — zarówno Trzeciej, jak i Czwartej Serii — składa sięz kilku artykułów i zawiera dwa stałe działy: „Przegląd Literatury" oraz „Notatki i Zapytania". Na przestrzeni ostatnich kilku lat, od 1970 r. — do dawniejszych n u m e r ó w nie będę sięgał — w J G L S ukazało s i ę sporo interesujących artykułów. W tomie X L I X : 1970 nr 1-2 znajdujemy omówienie głośnej autobiograficznej książki S. G. Boswella, angielskiego Cygana, The Book of Boswell, dalej zaś The Diaries of George Borrow's Walking Tours (A. M. Frasera) i relację z telewizyjnej dyskusji z 4 V I 1969 na temat Cyganów — Kris Romani oraz interesujący, choć dyskusyjny artykuł On the assimilation of Gypsy population and speech in Cen­ tral Europe (autorem jest H . Arnold). W nr 3-4 z tego samego roku warto w y ­ mienić The Gypsies in Czechoslovakia E . Davidovej oraz W. J . Sanarowa The Si­ berian Gypsies — z ważną częścią historyczną i bibliografią. Tom L : 1971 nr 1-2 zawiera m. in. A. Duirchovej Glimpses of the Rom: excursions in Slovakia i J . P. �RECENZJE JĚ? . 231 . . \Liégeois Tfte C a w - D w I I e r s of Andalusia. W nr 3-4 tegoż tomu najistotniejsza ehýba jest relacja ze ś w i a t o w e g o kongresu poświęconego Cyganom — The World Romani Congress, jaki odbył się w kwietniu 1971 r. w Paryżu. Poprzedni • Firth World Romani Congress — miał miejsce w 1935 r. w Bukareszcie. K o n ­ gres paryski obradował w kilku komisjach: języka, zbrodni wojennych, kultury, . problemów socjalnych, oświaty. W dalszej części tego numeru G. E . Polster w ar­ tykule The Gypsies of Sunnitou (South Chicago) prezentuje ogólne informacje na temat życia i z w y c z a j ó w Cyganów zamieszkujących w Bunniton. Tom L I : 1972 nr 1-2 zawiera z bardziej interesujących A. M. Frasera i F . de Vaux de Foletiera The Gypsy Healer and the King of Scots i najciekawszy chyba Marko and Moso W. Cohna, będący analizą bajek C y g a n ó w z Kanady. W nr 3-4 tegoż tomu n a j ­ ważniejszą część stanowi sprawozdanie ze spotkania komisji społecznej i zbrodni wojennych działającej w ramach paryskiego kongresu. Znaczną częsc nr 1-2 (t. L I I : 1973) wypełnia artykuł G. Hugha Gypsy Caravans przedrukowany z nr 4 tomu X I X : 1940 J G L S . Cygańskie wozy mieszkalne w żadnym kraju me w y s t ę p o w a ł y w takiej różnorodności typów, rozwiązań konstrukcyjnych i zdobniczych jak w Wielkiej Brytami. Artykuł zawiera typologię tych w o z ó w ich opisy wraz z fo­ tografiami. Współcześnie prawie zupełnie nawet w Wielkiej Brytana — wozy zostały wyparte przez standardowe, pozbawione prawie indywidualności przy­ czepy kampingowe. Warto więc było przypomnieć ten w a ż n y element tradycji cy­ gańskiej, wozy konne. Równie interesujący jest artykuł następny tego zeszytu, Gypsy boy on the Western Front, autorem którego jest S. G. Boswell. Są to wspomnienia autora z okresu I wojny światowej i pobytu w brytyjskim korpusie weterynaryjnym. Nr 3-4 tego samego tomu zawiera wsrod kilku drobnych tekstów jeden dłuższy An Analysis of the life style of the travelling people in Ireland, autorstwa E . В. О Toole. Nad całością zeszytu wagą ciążą jednak dwa artykułynekrologi poświęcone życiu i działalności D.^ E . Yates i B . J . Gilliat-Smitha 1 nr I tomu Czwartej Sera jest wyraźną kontynuacją — zarówno układem, jak i treścią — poprzedniej serii. Zawarte są w mm następujące artykuły: Gypsy Justice in America D. Nemetha omawiający system w e w n ę t r z n e j cygańskiej pra­ worządności, instytucję fcnsu i zwyczaj divano, rolę w e w n ę t r z n e j organizacji spo­ łecznej, tzw. vitsy, oraz nowych form organizacji o charakterze ekonomicznym, tzw. kumpanii Gypsy Ше m Shropshire — as it was and as it is to wspom­ nienia J . Locke a, z pochodzenia Cygana. W tym samym numerze zawarta jest rozprawa J . A. Haslera, be Romano des Romamchles d Ameriąue du Sud na te¬ mat języka Cyganów; autor opiera się na materiale zebranym głownie u Cyga­ nów z Kolumbu, D. K e n n c k a Calo Borrowings by an English Romany family (calo to dialekt czy raczej żargon u ż y w a n y przez częsc Cyganów P ó ł w y s p u Ibe­ ryjskiego i Ameryki Płd.). Zeszyt kończy się nekrologiem poświęconym działal­ ności H . J . Francisa. Nr 2 tej serii otwierają dwa artykuły na temat folkloru cygańskiego D. M. Andersena Finnish folk-accounts for the origins of the Gypsies i J . Vekerdiego The Gypsy's Role in the preservation of non-Gypsy folklore, będą­ cy analizą cygańskich ballad i omówieniem śpiewanego folkloru Cyganów na W ę ­ grzech. The Quinquis: Spain's last nomads К. Bonilla porusza problem jednej z mniejszości etnicznych Hiszpanii o niezbyt znanym rodowodzie, analogicznych do Tinkersów i również stanowiących grupę społecznie izolowaną. Znaczną część zeszytu zajmuje The Kalderasha of Montreuil A. Massie'a — jest to analiza języka (głównie słownictwa) jednej z grup Cyganów mieszkających w Paryżu (paryskich Kełderaszów) i porównanie z językiem Kełderaszów amerykańskich. G. Puxon w artykule Roma in Macedonia informuje ogólnie o Cyganach z Macedonii, a z w ł a ­ szcza z Topana (dzielnica Skoplja) oraz działalności Towarzystwa Kulturalnego Phralipe. �232 RECENZJE Przez długi czas J G L S było jedynym czasopismem specjalistycznym p o ś w i ę ­ conym Cyganom, czynione w różnych krajach europejskich próby wydawania in­ nych periodyków zwykle szybko się kończyły. Dopiero rok 1955 stał się kolejną ważną datą w badaniach nad Cyganami, zaczęły się w ó w c z a s u k a z y w a ć wycho­ dzące do dziś. „Études Tsiganes" (ET) organ L'Association des Études Tsiganes (AET) z siedzibą w Paryżu. Czasopismo to pomyślane jest jako kwartalnik o cha­ rakterze naukowym, obejmuje szeroki zakres tematyczny i prowadzi stałe działy: kronikę działalności A E T i E T oraz C N I N (Comité National d'Action et ď l n f o r m a tion sociále pour les „Gens du Voyage" et les Personnes d'origine Nómade) — organizacji, z którą czasopismo współpracuje, informacje o nowościach z litera­ tury cyganologicznej (m. in. regularnie omawiana jest tu treść kolejnych nume­ r ó w J G L S , „Lacio Drom", „Pomezia" itd.), o nagraniach płytowych muzyki cy­ gańskiej, a także rubrykę informacji różnych — krajowych i zagranicznych gdzie rejestrowane są artykuły prasowe, audycje radiowe i telewizyjne, filmy, wystawy fotograficzne, sympozja i kongresy dotyczące problematyki cygańskiej. Od nr-u 3 : 1976 wprowadzono zmiany w układzie pisma podkreślające jego charakter. Obec­ nie E T posiada w i ę c działy: językoznawstwo, historia, socjologia, wypełniające / o k o ł o połowy każdego numeru — pozostała część nie uległa zmianie, jest kontynu­ acją stałych działów informacyjnych. Dyrektorem wydawnictwa i prezydentem towarzystwa jest Alain Guillernou (od końca 1975 г.), poprzednio funkcję tę spra­ w o w a ł przez szereg lat L . Péré-Lahaille-Darré. Sekretarzem generalnym jest Henriettę David, osoba od dawna i bardzo silnie związana z działalnością A E T , jak i z redagowaniem zeszytów E T . H . David kieruje także akcją gromadzenia płytoteki towarzystwa, jest autorką artykułów, wielu recenzji i notatek zamiesz­ czanych w E T . Jak jeszcze do niedawna D. E . Yates dla G L S , jak obecnie Mirella Karpati dla „Lacio Drom" i Centro Studi Zingari, tak dla E T osobą uniwersalną, organizatorem i autorem jest H. David. E T także (jak J G L S ) nie doczekało się do tej pory omówienia w naszej lite­ raturze. Skąpość miejscowa powoduje, że nie jest możliwe poświęcenie tutaj uwagi działalności towarzystwa, nawet pełniejsze o m ó w i e n i e zawartości poszcze­ gólnych zeszytów jest niemożliwe; z konieczności pozostaje ograniczyć się do krót­ kiej informacji, wymienione zostaną jedynie ważniejsze czy bardziej interesu­ jące artykuły z poszczególnych roczników (poczynając od roku 1970). Nr 1 :1970 zawiera dość szerokie opracowanie języka francuskich Cyganów Manuš oraz, co jest istotną częścią zeszytu, indeks treści n u m e r ó w wydanych od początku istnienia E T , tj. od 1955 do 1969 r. W tym samym roku w nr 4 zamiesz­ czony jest bardzo interesujący artykuł M.-P. Dolégo Symbolique de la mort en milieu tsigane; artykuł opracowany na podstawie badań Cyganów alzackich za­ wiera opis rytuałów związanych ze śmiercią, egzystencją pośmiertną, analizę le­ gend, symboliki i kultu śmierci. Nr 1 : 1971 w znacznej części poświęcony jest szkolnictwu i problemowi oświaty dla Cyganów, publikuje wypowiedzi z różnych zjazdów i specjalistycznych spotkań. W nr 4 tegoż roku zwraca u w a g ę artykuł autorstwa P. Join-Lamberta na temat dyskryminacji rasowej Cyganów, poczyna­ jąc od monentu ich pojawienia się w Europie {Discrimanations raciales et tsiga­ nes); rozważania nad dyskryminacją Cyganów w X V - X I X w. stanowią tylko hi­ storyczny w s t ę p do omówienia stosunku do Cyganów w okresie I I wojny świato­ wej i w czasach powojennych, a także dyskryminacyjnych postaw wobec Cyga­ n ó w we Francji roku 1971, wyrażonych zarówno w zarządzeniach państwowych i polityce socjalnej, jak i w stosunku ludzi określanym negatywnym stereotypem w myśleniu o Cyganach. Nr 2-3 : 1972 zawiera analizę systemu pokrewieństwa i zasad zawierania małżeństw u Cyganów północnoamerykańskich i społecznych konsekwencji „ceny małżeństwa", autorem artykułu (Marriage chez les Rom Nord- �RECENZJE i I 1 I I i I 233 X ? -Americains) jest W. Cohn. W nr 4 tegoż roku najważniejszą część stanowi zbiór ^ - ' - d o k u m e n t ó w i a k t ó w p a ń s t w o w y c h odnoszących się do ludzi wędrujących i żyjąeych w przyczepach kempingowych oraz grup izolowanych społecznie, a Cyganie niejednokrotnie na takim właśnie statusie egzystują; dołączone są komentarze ' ~* i wypowiedzi uczonych. Nr 3 :1973 zawiera obszerny historyczny artykuł F . de ' Vaux de Foletiera na temat w ę d r ó w e k Cyganów we Francji w X I X w. (Voyages et migrations des Tsiganes en France, au XIXe siecle) oraz rozważania J . - P . L i é • geois nad instytucją krisu (La Kris), z odwołaniem się do pisarza pochodzenia cy­ gańskiego M. M a x i m o í f a i J . Yoorsa, który sam nie będąc Cyganem przez wiele lat żył wśród nich, oraz do innych opracowań naukowych. W nr 4 tego samego roku znaczną część zeszytu obejmuje relacja z badań S. P. Ruhela wśród noma­ dów Gaduliya Lohar w Indiach — domniemanych przodków Cyganów, oraz infor­ macja na temat badań nad Cyganami w Indiach prowadzonych przez specjalistycz­ ny Indian Institute of Romani Studies w Chandigarh. W nr 1 :1974 najciekawszą część stanowi praca M. Degrenge'a, który przeprowadził analizę haseł, takich jak Bohémiens, Gitan, Tsigane, w wydawnictwach słownikowo-encyklopedycznych; ana­ liza prowadzona była pod kątem stereotypów zawartych w tych hasłach (Stereoty­ pes et dictionaires). W nr 2-3 :1974 J . - P . Liégeois w artykule Le regne de 1'utopie rozważa problem tzw. królów cygańskich, tworzenia różnych ogólnoświatowych .towarzystw cygańskich jako wyrazu pewnych prób prestiżowego awansowania Cyganów — koniecznych niejako postępowań wynikających z ich statusu. N a j w a ż ­ niejszymi artykułami nr 2-3 : 1975 są Le folklore vocal des Tsiganes contemporains — rozważania nad folklorem muzycznym Cyganów Czechosłowacji (autorstwa E . Davidovej i J . Gelnara) i Węgier (J. Vekerdiego i L . Szegó). Część numeru 4 tegoż roku poświęcona jest opiece nad dziećmi i szkolnictwu dzieci cygańskich w niektórych krajach europejskich i w Ameryce Północnej; w tym samym zeszy­ cie znajduje się krótki artykuł A. Bartosza Les Tsiganes dans les Carpates polo­ naises. Nr 3:1976 ukazał się w zmienionym już układzie w e w n ę t r z n y m . Otwiera go (w dziale językoznawstwa) artykuł pochodzącego z Indii lingwisty A. Rao Histoire d'un mulo; Rao studiował w Strasburgu w Instytucie Etnologii i prowadził bada­ nia nad leksyką języka Cyganów francuskich (alzackich Sinti) — artykuł składa się z tekstów w dialekcie cygańskim, tłumaczenia ich na język francuski i komen­ tarza. W. J . Sanarow (dział historii) w artykule Contribution á l'histoire des Tsi­ ganes en URSS przytacza i analizuje odezwę Związku Cyganów do wszystkich Cyganów Z S R R z lat bezpośrednio po rewolucji październikowej w związku z nowymi warunkami politycznymi i postulowaną koniecznością zmiany sposobu życia i włączenia się w ogólny ruch proletariacki. W tym samym dziale znajduje się też. F . de Vaux de Foletiera George Sand et les Bohémiens. Ważną pozycję tego samego zeszytu stanowi projekt D. Passerata dotyczący organizacji szkolnictwa i nauczania dla C y g a n ó w (A! propos de Vobligation scolaire des Tsiganes, za­ mieszczony w dziale socjologii). Nr 4 :1976 rozpoczyna artykuł o pieśniach śpiewa­ nych przez Katię Marcinkiewicz, Cygankę z Litwy, jego autorem jest L . Manuš, Cygan z Rygi pisujący niekiedy w E T . Y . Omori publikuje w dziale historii arty­ kuł Conception de 1'espace de vie chez les Tsiganes — autor dokonuje etnologicznej analizy sposobu życia, zasad nomadyzowania i wynikającego stąd stosunku do przestrzeni Cyganów z grupy Manuš. К. Huttunen zamyka część artykułową Dinamiques^ des groupes culturéis rom en Finlande, gdzie omawia takie przedsię­ wzięcia, jak prace nad słownikiem Cyganów fińskich, utworzenie teatru cygań­ skiego w Helsinkach, działalność folklorystyczną itd. Nr 1-2 : 1977 zawiera w dzia­ le lingwistyki opracowanie pieśni węgierskich Cyganów Cerhari zebranych przez G. Mészárosa, w części historycznej zawarty jest artykuł J . Bertha L'integration �234 RECENZJE des Tsiganes en Austriche, ce qui a été fait dans la commune d'Unterwart, roz­ ważania dotyczą zarówno okresu przedwojennego, jak i czasów współczesnych. W dziale socjologii zamieszczone są dwa artykuły J . Vekerdiego L'idée de Di chez les Tsiganes Vlax, bardzo interesująca próba zanalizowania idei Boga i jej opozycyjnych przeciwieństw (diabła) w oparciu o materiał etnologiczny, analizę lin­ gwistyczną, analizę zakresu poszczególnych pojęć, z próbą odwołania się do Indii i szukania tam wyjaśnienia cygańskich wyobrażeń Boga. H . David i J . Charlemag­ ne omawiają rolę towarzystw pomocy i opieki nad Cyganami (Role des association dans la diffusion des informations de masse par les semaines culturelles tsiganes). cu E T nie mają tak długiej historii jak J G L S , ale oba biuletyny i wydające je towarzystwa położyły ogromne zasługi dla rozwoju wiedzy o Cyganach, badań nad nimi i dla prób walczenia o poprawę sytuacji Cyganów, zachowanie ich kultury i tradycji. Lech Mróz L A C I O DROM, 1974, nr 5-7; 1975 nr 1-6; 1976 nr 1-3 „Lacio Drom", organ włoskiego Centro Studii Zingari, wychodzi w Rzymie j a ­ ko dwumiesięcznik od 1964 r. Przeciętna objętość każdego numeru 50-60 stron. Numery nie posiadają stałego układu treści. Na podstawie przestudiowanych wy­ żej wymienionych roczników czasopisma można sobie wyrobić pogląd na proble­ matykę, charakter i poziom publikowanych tam prac. Przeważającą część za­ mieszczanego materiału stanowią artykuły o charakterze informacyjnym i sprawoz­ dawczym. S ą to więc informacje dotyczące bieżących w y d a r z e ń zachodzących we włoskiej społeczności cygańskiej, informacje o aktualnie ukazujących się zarządze­ niach, przepisach i okólnikach dotyczących C y g a n ó w we Włoszech, a także i n ­ nych, nie dotyczących bezpośrednio Cyganów, ale mogących mieć dla nich pewne znaczenie. Sporą część każdego zeszytu zajmują sprawozdania (czasami jest to peł­ na treść zapisu magnetofonowego) z konferencji, zjazdów, zebrań i sesji nauko­ wych, stowarzyszeń i organizacji cygańskich, a także innych, zajmujących s i ę C y ­ ganami. Bardzo skrupulatnie prowadzony jest dział recenzji. Redakcja stara się prezentować na bieżąco najważniejsze materiały cyganologiczne publikowane na świecie S ą to zarówno recenzje z książek czasopism specjalistycznych w y n i k ó w badań nad Cyganami jak też publikacji dotyczących C y g a n ó w zamieszczanych w prasie niespecjalistycznej. Dotyczy to zarówno opracowań naukowych jak i pu­ blicystycznych i beletrystycznych Najważniejszy materiał cyeanolo§iczny przyno­ szą zamieszczane w każdym prawie numerze artykuły problemowe o charakterze naukowym popularnonaukowym i publicystycznym a także prace o charakterze folklnrvstvóznvrn _ baśnie lesendy itp oraz literackim jak nowele opowiada nia w i e r ^ P Matertalv folk'lorvstvczne i literackie 7 Я т ' р < 3 7 Р 7 Я П Р Ч Я \Tí7 lP7vkll CV gańskim wraz z ich tłumaczeniami na język włoski Mówiąc najogólniej podstawowym problemem, o który zahacza w mniejszym czy w i ę k s z y m stopniu problematyka niemal każdego artykułu, jest trudna sytu­ acja społeczności cygańskiej we Włoszech i innych krajach. Dotyczy to zarówno artykułów o charakterze publicystycznym, jak i mniej licznych materiałów nauko­ wych. Poziom tych ostatnich jest bardzo różny. Mało jest a r t y k u ł ó w dobrze udo­ kumentowanych, zaopatrzonych we w ł a ś c i w ą aparaturę naukową i nie budzących wątpliwości. Recenzję rozpoczynam od nr 7 z 1974 г., gdyż zawiera on spis treści rocz- �235 RECENZJE ników za lata 1964-1974, który oprócz materiałów o charakterze antropologicz­ nym ł socjologicznym podaje następujące grupy tematyczne: Działalność społecz­ na; Zjazdy i zebrania naukowe; Higiena i zdrowie; Ankiety; Wywiady, Ustawy, dekrety, okólniki, propozycje; Językoznawstwo; Literatura, poezja, sztuka; Nekro­ logi; Opera Nomadi; Kościół i Cyganie; Pedagogika, dydaktyka, szkoła; Pielgrzym­ ki; Psychologia; Położenia Cyganów za granicą; Historia; Zagłada Cyganów; Wy­ gnania; Cyganie w literaturze. Szczególną u w a g ę zwraca kilka artykułów, z k t ó ­ rych treścią warto zapoznać polskiego czytelnika. W artykule Gli Zingari di Reggio Calabria: situazione cultúrale e lingüistica (Cyganie z Reggio Kalabria: sytuacja kulturowa i językowa) Giulio Soravia przed­ stawia wyniki badań językoznawczych prowadzonych latem 1972 r. w małej spo­ łeczności cygańskiej na południu W ł o c h . Centro Studi Zingari wybrało tę grupę jako przedmiot szerokich, interdyscyplinarnych badań, których tematem g ł ó w n y m jest: „Cyganie jako mniejszość etniczno-językowa zagrożona przez kulturę domi­ nującą. Badana grupa cygańska mieszka w starych koszarach. Tylko nieliczni z nich pracują. Dawna forma aktywności zarobkowej — hodowla koni i osłów — zupełnie zanikła. O Cyganach tych mówiono, że posługują się wyłącznie dialektem kalabryjskim — w trakcie badań okazało się, że język cygański jest tu jeszcze w użyciu. Autor stwierdził, że grupa posługuje się językiem cygańskim, jeżeli tylko nie ma w pobliżu nie-Cyganów, ale nie znają go już dzieci, szczególnie te, które chodzą do szkoły. Kilkoro dzieci zazdrościło autorowi, ponieważ po kilku dniach m ó w i ł po cygańsku lepiej od nich. 1 W czterech kolejnych numerach rocznika z 1975 r. zamieszczono fragmenty pracy magisterskiej Marii del Carmen Foronda na temat przeobrażeń moralności w grupie n o m a d ó w Sintów, La transformazione del costume morale nel nomadismo sinto opartej na literaturze oraz obserwacjach poczynionych przez autorkę pod­ czas kilkuletniej pracy społecznej wśród Cyganów żyjących na peryferiach Rzymu. Pierwsza część pracy nosi tytuł Sintowie i zawiera historię tej grupy . C y ­ ganie w ł o s c y dzielą się na dwie zasadnicze grupy: Sintów i Romów. Cyganie Rom przebywający obecnie we Włoszech południowych przybyli do Włoch pod koniec ubiegłego stulecia z terenów Serbii, Mołdawii- i Wołoszczyzny. W skład grupy Sintów wchodzą Cyganie słoweńscy zamieszkujący od wielu pokoleń pogranicze Włoch i Jugosławii oraz Cyganie włoscy przebywający we Włoszech północnych i centralnych od kilku w i e k ó w . Sintowie przybyli do Włoch z Węgier, gdzie po­ jawili się pod koniec X I I I w. Pierwsze zarządzenie skierowane przeciw Cyganom ukazało się we Włoszech w 1535 r. na terenie P a ń s t w a Papieskiego. Zabroniono w nim pod groźbą kary pie­ niężnej zatrzymywanie się w jednym miejscu na dłużej niż trzy dni. Podobne oraz nakazujące całkowite opuszczenie danego terytorium zarządzenia ukazują się niedługo potem w Piemoncie, Lombardii, Mediolanie, Bolonii i innych miejsco­ wościach Włoch. K a r y za nieprzestrzeganie ich są coraz sroższe, do kary śmierci włącznie. Autorka wymienia dalej zarządzenia o podobnym charakterze wydane przez Kościół. Dopiero w X I X w. Cyganie mogli swobodnie poruszać się po kraju. Następnie autorka omawia prześladowania Cyganów w okresie I I wojny ś w i a t o w e j . 2 Dalszy ciąg pracy stanowi artykuł noszący tytuł Sintowie-nomadzi we Wło­ szech 8. Autorka nawiązała ścisłe kontakty z 500 Cyganami z włoskiej grupy Sin­ tów, których zajęciem podstawowym jest karuzelnictwo (posiadają karuzele, z k t ó ­ rymi jeżdżą po kraju) oraz z 250 Cyganami ze słoweńskiej grupy S i n t ó w trud- 1 2 3 „Lacio Drom", nr 5-6: 1974, s. 19-20. „LD", nr 4: 1975, s. 22-37. „LD", nr 5: 1975, s. 2-18. �236 RECENZJE niących się handlem końmi, u ż y w a n y m i samochodami oraz zbieraniem i sprze­ dażą złomu, makulatury i szmat. Zwyczaje S i n t ó w słoweńskich i włoskich są bardzo podobne, różniąc się znacznie od z w y c z a j ó w Romów, szczególnie w zakresie z w y c z a j ó w weselnych i po­ grzebowych. Natomiast Sintom i Romom wspólne jest poczucie sprawiedliwości, wierność, szacunek dla życia ludzkiego oraz pamięć o zmarłych. Na podstawie swoich badań autorka ustaliła zasady, którymi Sintowie kierują się w życiu. Hie­ rarchia ich jest następująca: 1. Dbam o siebie i swoje utrzymanie; 2. P o ś w i ę c a m się dla rodziny, ale w zamian za to wymagam, żeby mi byli pomocni; 3. To co mi pozostaje po zaspokojeniu potrzeb moich i mojej rodziny, daję innym z mojej grupy Sintów; 4. Utrzymuję dobre stosunki z innymi nomadami będącymi w po­ bliżu, ale stosunki te muszą być zawsze uzależnione od interesów mojej własnej grupy; 5. Moim obowiązkiem jest wierność, szczerość i gościnność wobec wszy­ stkich, którzy są mi przyjaźni; 6. Wobec gadźów (nie-Cyganów) moje postępowanie będzie uwarunkowane potrzebami i korzyściami, które będę mógł wyciągnąć. Gadźo traktował mnie zawsze jako nieprzyjaciela i dopóki nie okaże się inny, będę musiał nie ufać mu i jego też traktować jako nieprzyjaciela; 7. Można wy­ korzystywać, okradać, oszukiwać itp. nieprzyjaciela za zło, które wyrządza, a także dlatego, że jesteśmy biedni i potrzebujemy pieniędzy. Ale życie człowieka, nawet jeśli jest to nieprzyjaciel, jest zawsze święte, dlatego jeśli zobaczę gadźa — zna­ nego mi albo nie — w śmiertelnym niebezpieczeństwie m u s z ę mu pomóc, nawet gdybym miał narazić się na poważne niebezpieczeństwo. Dla stanowiska Cyganów w stosunku do gadźów autorka znajduje usprawie­ dliwienie opisując współczesną sytuację Cyganów we Włoszech. Mimo formalnego zrównania w prawach Cyganie napotykają ciągle na szykany ze strony władz i nienawiść gadźów. Sytuację ich pogarszają coraz większe trudności w znale­ zieniu odpowiedniego źródła zarobków. Tradycyjny zawód karuzelnika jest teraz mniej opłacalny, handel końmi wobec znikomego zapotrzebowania na konie nie może b y ć źródłem utrzymania, wobec czego dawni koniarze zmuszeni są zająć się zbieraniem i sprzedażą szmat, makulatury i złomu. Niektórzy pośredniczą w sprzedaży samochodów, zajmują się drobnymi naprawami i ich myciem. Jak wynika z sondażu przeprowadzonego przez autorkę, wielu młodych Cyganów chęt­ nie wyuczyłoby się zawodu mechanika. Na przeszkodzie stoi jednak brak nawet podstawowego wykształcenia. Przeciętnie Cyganie kończą naukę na trzeciej kla­ sie szkoły podstawowej. Tak więc tradycyjne sposoby zarobkowania zanikają albo stają się nieopłacalne, a możliwości zdobycia nowego popłatnego zawodu praktycz­ nie nie ma. K ł a m s t w a i wyłudzanie są wg autorki bronią Cyganów w sytuacji szykano­ wania ich, braku akceptacji i prześladowania ze strony społeczeństwa gadźów Jest to ich jedyna forma obrony. Autorka podkreśla, że Cyganie nigdy nie chwy­ tali za broń, nie używali przemocy w obronie w ł a s n y c h interesów — wynika to z ich szacunku dla życia własnego i cudzego. Należy też pamiętać — dodaje au­ torka — że w wielu wypadkach kłamstwa Cyganów są jedyną odpowiedzią na k ł a m s t w a gadźów, a nieuczciwość w interesach spotyka się zarówno u Cyganów, jak i u gadźów. Pisząc o kradzieży i rabunku w mentalności S i n t ó w autorka cytuje, jako cha­ rakterystyczną wypowiedź starej Cyganki: „Ja bym nigdy nie poszła kraść, za barsdo się Boga boję. Chodzę tylko po prośbie i jeśli daleko na polu zobaczę kurę. to biorę ją, żeby zjeść... J a biedna nie mam nic". Kradzież dla zaspokojenia pod­ stawowych potrzeb nie jest kradzieżą i nie jest grzechem, gdyż „w przypadku konieczności wszystko jest wspólne". Zabranie żywności lub innego towaru ze �Recenzje 237 sklepu nie jest nigdy uznawane przez Sintów za kradzież, jeśli tylko nie było pieniędzy na ich kupno, a były niezbędnie potrzebne. Kolejna część pracy jest zatytułowana Stosunki rodzinne i religijne Sintów К Autorka stwierdza, że tradycyjna forma rodziny, w której jedynym autorytetem był ojciec, a żona i dzieci wypełniały tylko jego polecenia, ulega powolnym zmia­ nom. Szczególnie młodzi chłopcy próbują uniezależnić się od władzy rodzicielskiej. Dla młodych kobiet nie jest to jeszcze zupełnie możliwe: w dalszym ciągu pozycja kobiety w rodzinie oparta jest na wzorach kultur wschodnich. Kobiety Sintów nie umieją pisać i czytać, nie posiadają własnych dokumentów, nie uczestniczą w roz­ rywkach razem ze swoimi mężami itd. Obserwuje się powolne zmiany np. cza­ sami są zabierane do kina. Dzieci, szczególnie te najmłodsze otaczane są czułą opieką, a rodzice starają się spełniać ich wszystkie zachcianki. Motywacja takiego stosunku jest następująca: kiedy dorosną, będą miały trudne życie, jak wszyscy Cyganie; szczęśliwe dzieciństwo, w którym niczego nie brakuje, ma być rekompen­ satą przyszłej niedoli. Ludzie starzy otoczeni są szacunkiem i staranną opieką. Żadnemu z Sintów nie przyszłoby do głowy oddać rodziców czy dziadków do do­ mu starców Sintowie włoscy zawierają małżeństwo między 14 a 18 rokiem życia. Prakty­ kowany jest stary zwyczaj ucieczki młodych na kilka dni. Jeżeli po ich powro­ cie rodzice wyrażą zgodę na małżeństwo —- a wypadki przeciwne należą do rzadkości — w ó w c z a s jest to jednoznaczne z zawarciem małżeństwa. Śluby kościel­ ne i cywilne zawierane są stosunkowo rzadko. W 100 osobowej grupie S i n t ó w słoweńskich w 1974 r. 9 m a ł ż e ń s t w miało ślub cywilny i kościelny, 11 ślub za­ warty tylko wg obrządku cygańskiego. Jedno małżeństwo nie zostało przez grupę uznane. Powodem zawarcia ślubu kościelnego i cywilnego było: w 6 przypadkach uzyskanie pomocy od państwa, w jednym zwolnienie od służby wojskowej. W 100-osobowej grupie S i n t ó w włoskich w 1974 r. 6 małżeństw miało ślub cywilny i kościelny 15 ślub zawarty tylko wg obrządku cygańskiego. Przyczyną zawarcia ślubu cywilno-kościelnego było w 4 wypadkach zwolnienie od służby wojskowej. Najczęściej m a ł ż e ń s t w a zawierane są w obrębie grupy — stąd często między bliskimi kuzynami. W badanych grupach zdarzyło się kilka m a ł ż e ń s t w Sintów włoskich z Sintami słoweńskimi, z Cyganami Korokana (muzułmanami) oraz z gadźami. Nie było natomiast małżeństwa z Cyganami Rom. Małżeństwo może zostać anulowane w przypadku bezpłodności. Cudzołóstwo karane dawniej śmier­ cią nie jest dziś surowo osądzane. Rozwody, wg opinii jednej z Cyganek, stały się modne. Autorka próbuje wyjaśnić, skąd wziął się zwyczaj ucieczki młodych, nie istnie­ jący np. u bardziej tradycyjnych Cyganów Rom. Jego początków upatruje w de­ krecie Tametsi wydanym podczas Soboru Trydenckiego, wg którego do zawarcia małżeństwa niezbędne były odpowiednie dokumenty, zapowiedzi, ś w i a d k o w i e itd. Cyganie nie byli w stanie podołać tym wymogom, natomiast pojawienie się u k s i ę ­ dza dwojga młodych, którzy uciekli razem, stawiało kościół w konieczności zalega­ lizowania związku przed Bogiem. Duży fragment poświęca autorka rozważaniom, czy w świetle prawa kościelne­ go małżeństwo zawarte tylko wg obrządku cygańskiego powinno być uznane przez kościół. Ostatnia część pracy zatytułowana jest Praktyki religijne u Sintów*. Wszyscy Sintowie są katolikami. Religijność ich przejawia się głównie w częstym udziale w pielgrzymkach, szczególnie do sanktuariów Maryjnych. Prawie wszyscy Cyga-. * „LD", nr 6: 1975, s. 2-21. „LD", nr 1: 1976, s. 10-19. 5 �238 ¡i jji |! i i nie z grupy S i n t ó w są ochrzczeni. Rzadko natomiast przystępują do innych sakram e n t ó w (por. fragment o ślubach). Do komunii przystępują niemal wyłącznie dzieci i osoby starsze. Brak uczestnictwa dorosłych w sakramentach i mszach bierze się wg autorki z poczucia, że ponieważ żyją nieustannie w grzechu, pójście do kościoła lub przyjęcie komunii byłoby obrazą Boga. W ostatnich latach coraz więcej Sintów nie chrzci dzieci. Powody są dwa: większe wymagania kościoła wobec rodziców chrzestnych oraz przekonanie, że chrzest nie jest sakramentem niezb ę d n y m do zbawienia wiecznego. U młodego pokolenia — na skutek kontaktów z młodzieżą niecygańską daje się zauważyć krytyczny stosunek do spraw re¬ : i ! ' i I I I }| I I ! I ligii. Wspólna grupom Sintów i R o m ó w jest cześć dla zmarłych. Cyganie Rom, zarówno katolicy, jak i muzułmanie, zbierają się po pogrzebach na stypie, która trwa dopóki starcza pieniędzy na zakup jedzenia i picia. Sintowie wyrażają się o tym z dezaprobatą. Stary zwyczaj Sintów — dotąd praktykowany — nakazuje spalenie wozu, w którym mieszkał zmarły, razem z wszystkimi rzeczami należącymi do niego i mieszkańców wozu. Po spaleniu cała grupa przenosi się na nowe miejsce. Od niedawna zdarza się, że w ó z zamiast spalenia zostaje sprzedany. W tym samym roczniku (1975) znajduje się niewielki, lecz ciekawy artykuł Aparny Rao Esempi di atti e di personaggi privilegian fra i Sinti (Przykłady uprzywilejowanych działań i osób u Sintów)*. Autorka prowadziła przez dwa lata badania wśród nadreńskich Sintów. W artykule zajmuje się niektórymi aspektami praktyk kultowych i innych o charakterze transcendentnym oraz problemem auto­ rytetów. Współczesne idee religijne S i n t ó w nadreńskich są połączeniem ich pry­ mitywnych wierzeń z jednej strony oraz Islamu, chrześcijaństwa, praktyk i obyczaj ó w Europy przedchrześcijańskiej z drugiej strony. Autorka omawia uczestnictwo 1 \ I 1 IS ij 1| •jj ił ś! \\ si l' ; },, Г i , j j1i ]('• ; I RECENZJE • Sintów w praktykach kościelnych, ich stosunek do księdza jako przedstawiciela kościoła i religii, uczestnictwo w pielgrzymkach. Oprócz księży autorytetem cieszą się też jasnowidze i interpretatorzy snów. Grattan Puxon w artykule Rom in Macedonia (Romowie w Macedonii)-' omawia działalność cygańskiego towarzystwa kulturalnego Phralipe. Pierwszą oznaką aktywności towarzystwa było utworzenie w 1950 r. zespołu artystycznego, który partycypował w wielu festiwalach krajowych i międzynarodowych. W 1971 r. pow­ stał teatr, „Teatar Roma". Jednym z najpoważniejszych problemów Cyganów j u gosłowiańskich są dążenia do uznania ich za naród (a nie jak dotychczas za grupę etniczną). Pozwoliłoby to m. in. wprowadzić język cygański do szkół w n a j w i ę k ­ szych skupiskach ludności cygańskiej. Autor podaje, że Cyganów R o m ó w jest w Jugosławii przeszło 100 tys., i podkreśla, że mniejsze liczebnie grupy A l b a ń czyków i Turków uzyskały status narodowości. Natomiast porównanie sytuacji dwu mniejszości narodowych w Finlandii: L a pończyków i Cyganów, znajduje się w Artykule Yrjó Qvarnberga La situazione dei Lapponi e ąuella degli Zingari in Finlandia». W Finlandii żyje 4400 Lapończyk ó w i 6000 Cyganów. W porównaniu z Lapończykami sytuacja tych ostatnich jest znacznie trudniejsza. I tak np. istnieją szkoły z j ę z y k i e m lapońskim, gdy nie ma szkół z językiem cygańskim. Duża jest w dalszym ciągu ilość Cyganów analfabet ó w (30% wśród dorosłych mężczyzn). Dzieci zaczynają naukę z rocznym lub dwuletnim opóźnieniem i często nie kończą szkoły podstawowej. Język Cyganów f i ń ­ skich coraz bardziej zanika. Wg badań z 1961 r. 51% Cyganów znało cygański bardzo dobrze, 9*/o dobrze, 29% rozumiało, lecz nie m ó w i ł o po cygańsku, 11% zna- • „LD", nr 1-2: 1975, s. 29-32. „LD", nr 4: 1975, s. 38-41. „LD", nr 5: 1975, s. 19-21. 7 8 �RECENZJE 239 \ ło wyłącznie fiński, a od tego czasu zaszło wiele zmian na niekorzyść tego języka. Zdaniem autora na przywrócenie języka i kultury cygańskiej jest za późno. Po­ dobne zmiany — choć w mniejszym stopniu — zachodzą w języku i kulturze L a ­ pończyków. Bogdana I ' щ > L ' • Pilichowska MONDE G I T A N , wydawnictwo Association Notre-Dame des Gitans w Paryżu, lata 1967-1976 Czasopismo „Monde Gitan" ukazujące się co kwartał począwszy od 1967 r. jest przejawem działalności Towarzystwa Notre-Dame des Gitans. Założone w 1966 r. w Paryżu zgromadziło wokół siebie grono ludzi związanych z Kościołem katolickim, którzy postawili sobie za główny cel obronę interesów Cyganów, a tak­ że tych, którzy dzielą ich sposób życia i napotykają na takie same trudności. Na łamach czasopism ukazują się artykuły świadczące o wszechstronnym i wnikliwym spojrzeniu na problemy świata cygańskiego. Sprawa udzielania pomocy Cyganom jest traktowana jako jedna z naczelnych. Punktem wyjścia zmierzającym do jej rozwiązania według autorów wielu artykułów — jest spowodowanie zmiany stosunku społeczeństwa francuskiego do Cyganów, a także wykorzenienie mocno tkwiących w społeczeństwie stereotypów. Celem „Monde Gitan" jest stwo­ rzenie możliwości poznania prawdziwego życia Cyganów. Hasło przez to czaso­ pismo rzucone „Żeby lepiej poznać Cyganów" realizowane jest wszechstronnie nie tylko przez omawianie ich dzisiejszych problemów i przedstawienie w miarę pełnego obrazu ich życia, ale także przez przypomnienie ich historii od przybycia do Europy aż po czasy współczesne „Monde Gitan" zamieszcza informacje dotyczące różnych grup cygańskich na terenie Francji, takich jak: Manouches, Gitans, Rom, Sinti, Yéniches. Często przedstawiciele czasopisma odwiedzają ich osiedla, w których Cyganie zatrzymali się na okres zimy. W większości w y p a d k ó w osiedla te umieszczane są z dala od nowoczesnych dzielnic, Cyganie mieszkają tam zazwyczaj w barakach, w starych wozach bez wody i światła. Złe warunki sanitarne panują również w miejscach, gdzie organizowane są postoje dla wędrujących Cyganów. W ostat­ nim okresie miejsc do takich celów jest coraz mniej, a każde zatrzymanie się na terenie nie m a j ą c y m takiego przeznaczenia jest karalne. W „Monde Gitan" uka­ zuje się wiele relacji świadczących o rzeczywistej sytuacji w osiedlach i miejscach postoju. Ma to na celu zaapelowanie do władz, by zajęły się rozstrzygnięciem tej sprawy, a także w p ł y n ę c i e na zmianę stosunku do Cyganów mieszkańców sąsia­ dujących z ich osiedlami. W czasopiśmie tym usiłuje się wyjaśnić przyczyny odmienności Cyganów, jed­ nego ze źródeł pogłębiającego się dystansu etnicznego. Mentalność Cyganów w znacznym stopniu związana z instynktem koczowniczym, kształtuje w określo­ ny sposób ich osobowość, która nie jest respektowana przez większość gadźów. Jak żyć w świecie współczesnym pozostając Cyganem to problem bardzo trudny. Cyganie dostrzegają, że są odrzucani przez społeczeństwo, w którym żyją. Ich oso­ biste doświadczenia powodują, że trudno im jest nawiązać kontakt z gadźami, oprócz barier nieufności utrudniają im to jeszcze bariery językowe. Ich potoczny język, którym się posługują w rozmowie z gadźami, jest połączeniem dialektu cy­ gańskiego z językiem francuskim i często przez to staje się niezrozumiały dla gadźów. Liczne artykuły publikowane w „Monde Gitan" dowodzą krzywdzącego poste¬ �240 RECENZJE powania gadźów wobec Cyganów, gdyż właśnie od gadźów w dużej mierze zależy, że problem dystansu etnicznego jest nadal aktualny, co więcej będzie istniał do­ póty dopóki Cyganie przez społeczeństwo, które ich otacza, nie będą traktowani jak normalni ludzie. Jedynie wytworzenie większego zrozumienia między światem gadźów a Cyganami może wpłynąć na poprawę istniejącej sytuacji. Tego trudnego zadania podjął się „Monde Gitan" popularyzując różnego rodzaju akcje propagandowe, organizowane na terenie całej Francji, podczas których przedstawiciele czasopisma zaznajamiają społeczeństwo z problemami świata cygańskiego. Dzięki inicjatywie czasopisma organizowane są wystawy w y r o b ó w rzemieślniczych produkowanych przez Cyganów, ma to na celu stworzenie płaszczyzny porozumienia między Cyganami a resztą społeczeństwa. Dość dużo uwagi w „Monde Gitan" poświęca się problemom szkolnictwa i oświaty, które nastręczają wiele trudności — nieregularność uczęszczania do szkoły, niemożność nadążania za programem, m i ę dzy innymi wskutek zbyt małego zasobu słów. W normalnych warunkach szkol­ nych nauczyciel nie jest w stanie otoczyć tych dzieci dodatkową opieką, nie może również dopuścić do tego, by obecność ich obniżała poziom nauczania. „Monde Gitan" postuluje wręcz zorganizowanie specjalnych szkół, w których dzieci c y g a ń ­ skie nie czułyby się obco. Wiele artykułów ukazujących się w „Monde Gitan" informuje nas o proble­ mach, z jakimi Cyganie borykają się na co dzień, jednym z nich jest sprawa za­ pewnienia egzystencji rodzinie. Źródłem ich utrzymania jest oprócz zajęć z w i ą ­ zanych z handlem tekstyliami i złomem, pobielanie kotłów, także — rzadziej — wikliniarstwo. Zawodem uprawianym przez kobiety, który dość szeroko został o m ó ­ wiony w kilku artykułach, jest wróżenie, u Rom określane terminem drabarimos, u Manouchów durkreben albo la bonne aventure. Zawód ten wytwarza atmosferę tajemniczości w o k ó ł Cyganów, w rzeczywistości zaś na ogół jest koniecznością, zapewnia utrzymanie wielu rodzinom cygańskim. Istnieje moc przeszkód, które utrudniają Cyganom uprawianie zawodów stałych, do nich należą m. in. przyzwyczajęnia, obciążenia środowiskowe i dlatego kobietom cygańskim obarczonym obowiązkiem utrzymania rodziny nie pozostaje nic innego, jak wróżyć. Wróżenie jest pewnego rodzaju kontaktem z gadźami, jest tym momentem, kiedy górują nad nimi, a więc swoistym rewanżem za powszechne dość niezrozumienie. W „Monde Gitan" publikowane są listy Cyganów, z których dowiadujemy się, ile kłopotów nastręczają im carnet anthropométrique, pełniąc rolę przepustek, które należy stemplować przy każdym postoju. Częste niedopatrzenia administracyjne przy załatwianiu formalności z tym związanych stają się źródłem wielu kar. Poza rolą przepustek, jaką pełnią, carnet anthropométrique są również dowodem tożsamości, w którym znajdują się nawet odciski palców. „Monde Gitan" ustosunkowuje się krytycznie do prawa z 1912 r. narzucającego Cyganom obowiązek posiadania książeczek. Wobec konsekwencji, jakie to prawo spowodowało we w s p ó ł czesnym życiu Cyganów, „Monde Gitan" uważa je za przejaw jawnej dyskryminacji. Dzięki licznym interwencjom Towarzystwa Notre-Dame des Gitans projekt zniesienia tego prawa został przedłożony na Zgromadzeniu Narodowym i zatwierdzony ustawą z dnia 3 I 1969 г., nie położyło to jednak kresu niesprawiedliwości wobec nomadów, o czym informują liczne artykuły. Ustawa była pierwszym krokiem zmierzającym do przemian, ale krokiem, który nie rozwiązuje wszystkich problemów, zresztą sama jej realizacja nastręcza wiele trudności. Przyszłość Cyganów stanowi również przedmiot zainteresowań „Monde Gitan", wiele artykułów atakuje politykę zmierzającą do osiedlenia ich za wszelką cenę oraz zaasymilowania we współczesnym społeczeństwie francuskim. Los Cyganów w dużej mierze zależy bowiem od społeczeństwa, w k t ó r y m żyją, i jedynie zaak­ ceptowanie ich przez nie, stosunek bardziej tolerancyjny, może być podstawą pozy- j \ '• ? I { j ] f | | § | 1 | j j [ | 1 I S | I I i 1 j | ¡ S j 1 | I �KECENZJE 241 tywnych przemian. W dużym stopniu naszą wiedzę na temat życia Cyganów po¬ głębiają: opisy obrzędów, z w y c z a j ó w związanych z narodzinami, z zawieraniem małżeństw, ze śmiercią, pokazane na przykładzie różnych grup świadczą o bogac­ twie kultury cygańskiej. Zamieszczane są też wywiady z przedstawicielami repre­ zentującymi świat Cyganów, a w i ę c z zespołami cygańskimi, piosenkarzami. Dużo miejsca zajmują publikacje na temat praktyk religijnych Cyganów, wynika to z charakteru czasopisma. Wiele m ó w i się o pielgrzymkach do miejsc kultu re­ ligijnego i o ich integrującym charakterze. Zamieszcza się informacje o wszystkich największych pielgrzymkach cygańskich na terenie Francji, zaopatrzone w mapy z wykreślonymi trasami. „Monde Gitan" porusza nie tylko problemy cygańskie charakterystyczne dla środowiska francuskiego. W rubryce Wiadomości z podróży publikowane są spra­ wozdania z wizyt przedstawicieli redakcji u Cyganów żyjących w różnych zakąt­ kach świata. Dają nam one możliwości porównania, świadczą, że niezależnie od sytuacji politycznej czy społecznej danego kraju, niezależnie od pewnych różnic kulturowych grup cygańskich istnieją problemy wspólne dla całego świata cygań­ skiego. W w ę d r ó w k a c h swoich przedstawiciele „Monde Gitan" dotarli również do Polski, o spotkaniach z polskimi Cyganami i ludźmi, którzy się nimi zajmują, m i ę - ' dzy innymi Ficowskim, czytamy w jednym z numerów. W rubryce zarezerwowanej przez w y d a w c ó w czasopisma dla Towarzystwa Notre-Dame des Gitans zamieszczane są informacje o działalności Towarzystwa, sprawozdania z różnego rodzaju posiedzeń, na których poruszane są sprawy cy­ gańskie, rezultaty różnych ankiet przeprowadzanych wśród ludności niecygańskiej o Cyganach, a także informacje o ostatnio wydawanych pozycjach książkowych na temat Cyganów. Stałe rubryki czasopisma to także Echo z wszystkich stron, Wspomnienia, Świadectwa, Rzeczy widziane, Dokumenty, Wytyczne. „Monde Gitan" jest jednym z czasopism wydawanych na terenie Europy, które całkowicie stoi po stronie Cyganów. W czasach, kiedy problemy dystansu etnicznego w y d a w a ł o b y się nie powinny istnieć, izolowanie pewnych grup mniej­ szościowych, w tym przypadku' Cyganów, jest nadal zjawiskiem dość powszechnym. „Monde Gitan" przez przybliżenie ich problemów i zapoznanie czytelników z ich życiem dąży do zatarcia tego dystansu. Bożena Szymborska SCHAROTL. D I E ZEITUNG DES FAHRENDEN V O L K E S IN D E R SCHWEIZ. Bern, nr 1-9: 1975-1976 Czasopismo to jest organem Koła Przyjaciół Koczowników, które powstało nie­ dawno w Szwajcarii. P o c z ą t k o w o nosiło ono n a z w ę Związku Opieki nad Noma­ dami, zmieniono ją zaś na obecną, ponieważ, jak czytamy w 3 numerze, nazbyt przypominała współczesną sytuację nomadów europejskich, dyskryminowanych i stopniowo zatracających swoją odrębność. W skład komitetu redakcyjnego oprócz badaczy zajmujących się problemami europejskich koczowników wchodzą także przedstawiciele samych nomadów. Czasopismo wychodzi 6 razy w roku. Początkowo „Scharotl" miało format ze­ szytu w twardej oprawie, a od numeru 5 przyjęło formę gazety. Każdy numer zawiera pewne stałe pozycje. Na pierwszej stronie zamieszczony jest list do czy­ telników podpisany przez redaktora, gdzie znajduje się krótka informacja o tre­ ści numeru i g ł ó w n y m problemie, któremu jest on poświęcony. Inna stała pozycja to „wiadomości" zawierające bieżące informacje o problemach koczowników i dzia16 — Etnografia Polska t. X X I I ii �242 RECENZJE łalności organizacji, której „Scharotl" jest organem. Również stałą część stanowią listy czytelników zawierające różnorodną tematykę. Stałą pozycją jest też prezen­ tacja działaczy Koła Przyjaciół Koczowników nosząca tytuł „Scharotl przedsta­ wia". „Scharotl" jest czasopismem w całości p o ś w i ę c o n y m koczownikom żyjącym na terenie Szwajcarii, a także innym koczownikom europejskim, szczególnie zaś grupie noszącej n a z w ę Jenisch. Grupa ta w przeszłości w ę d r o w a ł a prawie po całej Europie, obecnie zaś terenem jej w ę d r ó w e k jest prawie w y ł ą c z n i e Szwajcaria. Razem z tzw. „prawdziwymi Cyganami" Jenische należeli do wielkiej rodziny no­ madów, z której obecnie pozostały tylko niewielkie grupy. W krajach zachodnich potocznie wszystkich k o c z o w n i k ó w określa się często mianem Cyganów, zapomi­ nając, że „prawdziwi" Cyganie to jedynie mała część n o m a d ó w europejskich i że obok nich jest wiele innych grup wędrownych. Istnieją dwie teorie odnośnie do pochodzenia Jeniscnów. Pierwsza z nich re­ prezentowana przez większość badaczy przyjmuje, że Jenische i pokrewne im grupy powstały z pewnych luźnych e l e m e n t ó w ludności osiadłej. Druga hipoteza zaś przyjmuje, że Jenische to odłam tzw. „prawdziwych" Cyganów. Obecnie sta­ nowią oni społeczność złożoną z wędrujących we wspólnocie rodzinnej grup, posia­ dają własny język i kulturę. Jest ich coraz mniej, a dyskryminujące zarządzenia władz powodują stopniowy zanik ich odrębności kulturowej i koczowniczego trybu życia. „Scharotl" jako organ organizacji opiekującej się Jenischami i w ogóle ko­ czownikami, najwięcej miejsca poświęca walce o ich prawa, nie tylko w Szwaj­ carii, ale i w całej Europie. Stąd często na łamach pisma pojawiają się skierowane do władz rezolucje zawierające propozycje przepisów mających zapewnić koczowni­ kom prawo do prowadzenia dawnego, w ę d r o w n e g o życia i ochraniających ich przed dyskryminacją. W jednej z rezolucji czytamy: „Winny b y ć poczynione w ramach ustawodawstwa poszczególnych państw wszelkie konieczne kroki, aby udaremnić każdy sposób dyskryminacji narodów koczujących" (nr 5). Kampanii o prawa koczowników służy też drukowana na łamach „Scharotl" obszerna korespondencja z czytelnikami wypowiadającymi się na temat n o m a d ó w z jednej strony, a listy samych koczowników zawierające informacje o drastycz­ nych nieraz przykładach dyskryminowania ich, z drugiej strony. Wśród wypowie­ dzi czytelników o Cyganach czytamy m. in. „Cygan jest człowiekiem jak każdy inny [...]. Naturalnie bywają też i źli Cyganie, ale między jakim narodem nie znaj­ dą się tacy?" „Cygańskie życie jest twarde, ale piękne. Powinno się pozwolić każ­ demu żyć jego życiem". „Zawsze byłem serdecznie przyjmowany przez Cyganów. Serdeczne dzięki za tę gościnność". Jako jedną z metod zwalczania uprzedzeń ludności osiadłej do koczowników „Scharotl" przyjęła dokładną informację o ich historii, życiu i kulturze, co ma na celu przedstawienie rzeczywistego obrazu nomadów, tak różnego od ustalonego nie­ mal od w i e k ó w sądu o nich, jako kuglarzach, szarlatanach i złodziejach. Te infor­ macje mają na łamach pisma dwojaki charakter. Są to artykuły pisane przez ba­ daczy zajmujących się nomadami, zawierające rozważania o ich kulturze, języku i historii, a także teksty foklorystyczne i relacje o różnych dziedzinach życia nadsyłane do „Scharotl" przez samych nomadów. W liście do czytelników w nr 3 czytamy: „Rozmawiajmy przede wszystkim z samymi Jenischami. Przekażą oni nam takie informacje i wrażenia, jakich nigdy nie dostarczy nawet najlepszy ba­ dacz. Jest to najlepsza metoda informacji". T a korespondencja drukowana w wer­ sji oryginalnej, w dialekcie, jest cennym materiałem źródłowym dotyczącym kultury koczowników. W celu lepszego zaznajomienia społeczeństwa z tą kulturą „Scharotl" wysuwa też inną propozycję. Między innymi proponuje, aby dzieci osiadłej ludno- �243 RECENZJE íci oczywiście za opłatą, mogły spędzać wakacje u koczowników, a dzieci z tabo­ rów, wakacje we wsiach i miastach. Postuluje się też organizowanie wieczorów kultury cygańskiej, gdzie prezentowany byłby foklor słowny, muzyczny i taneczny, a także gdzie o d b y w a ł y b y się pokazy wykonywania w y r o b ó w rzemieślniczych. Je­ den z korespondentów w y s u n ą ł zaś propozycję, aby Cyganów zapraszać do szkół z prelekcjami o ich życiu i kulturze albo żeby po prostu opowiadali dzieciom cy­ gańskie bajki. Sporo miejsca w czasopiśmie zajmuje część informacyjna. Są to informacje dla koczowników zawierające m. in. ostrzeżenia z podaniem nazw miejscowości czy kantonów, gdzie przepisy przeciw nomadom są szczególnie ostre, a także dane o miejscowościach, gdzie biwakowanie, jest dozwolone. Znajdują się tam także prze­ pisy dotyczące koczowników i informacje o ich prawach, których mogą na podsta­ wie tych przepisów dochodzić. Teksty uzupełnione są materiałem fotograficznym. Są to głównie fotografie dotyczące mieszkań, zajęć, a także folkloru nomadów, a ponadto zdjęcia działaczy Związku i „Scharotl", często będące uzupełnieniem życiorysu drukowanego w stałej rubryce pt. „Scharotl przedstawia". Urszula MITTEILUNGEN ZUR ZIGEUNERKUNDE, Janicka-Krzywda nr 1-4 (1975-1976) Meinz Ukazujący się ostatnio w Republice Federalnej Niemiec periodyk („Komunikaty z Cyganoznawstwa"), redagowany zasadniczo w języku niemieckim, poświęcony jest w całości współczesnym zagadnieniom cyganoznawczym. Pismo jest wydawane w postaci 16-stronicowych zeszytów formatu A5. Tekst pisany na maszynie i po­ wielony metodą zbliżoną do kserografii, ilustrowany jest fotografiami. Dotychcza­ sowa liczba nakładu pojedynczego zeszytu nie przekracza 500 egz. Charakter omawianej publikacji, jej program merytoryczny, zasygnalizował wy­ dawca (Michael D. Reinhard) artykułem w s t ę p n y m pt. Zaproszenie do współpracy, ogłoszonym w numerze pierwszym. Zgodnie z intencjami autora ma to być przede wszystkim organ koordynujący działalność ludzi stykających się w swej pracy z różnorodną problematyką egzystencji i kultury Cyganów. W związku z powyższym jest tu więc miejsce zarówno na informacje uzyskiwane ną podstawie doświadczeń praktyki pracy społecznej, jak i na rozważania teoretyczno-naukowe, recenzje ksią­ żek i nagrań d ź w i ę k o w y c h oraz różnych innych spraw bieżących. Jednocześnie, w e d ł u g założeń autora artykułu wstępnego, ma to być wydawni­ ctwo pobudzające do dyskusji, w której główną rolę spełniałyby wypowiedzi samych Cyganów. Omawiane wydawnictwo ma być bowiem dla nich miejscem i okazją do prezentacji w ł a s n y c h poglądów i wyobrażeń. Zgodnie z tymi założeniami w dotychczasowych 4 numerach ukazały się arty­ kuły "poświęcone cygańskiej kulturze duchowej (zagadnienia dotyczące języka — bajki, pieśni, przysłowia, wierzenia i obrzędy religijne), zagadnieniom społecznym (współczesna sytuacja C y g a n ó w w R F N — sprawozdanie z seminarium poświęco­ nego pracy o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e j wśród Cyganów w RFN). Poza tym zeszyty zawierają omówienie aktualności wydawniczych oraz obszerne informacje doty­ czące czasopism i stowarzyszeń mających związek z kulturą cygańską. W dotychczas wydanych 4 numerach, omawiana problematyka przedstawia się następująco: — poza wspomnianym artykułem w s t ę p n y m , numer 1 zawiera przykłady z litera­ tury cygańskiej, np. pieśń Lovarów (tekst w języku cygańskim i tłumaczenie w j ę ­ zyku niemieckim P. Meissnera), kilkadziesiąt przysłów cygańskich w oryginale ' �244 RECENZJE i tłumaczeniu niemieckim, jako wybór z obszernego zbioru opracowanego przez Ch. Junga. Znajduje się tu również dłuższe o m ó w i e n i e krytyczne D. Reinharda odnośnie do tekstów cygańskich w dialekcie Calo, zamieszczonych w książce Jose¬ -Carlos de Lunas, Gitanos de la Bética; — aktualną sytuację społeczną Cyganów w R F N naświetla w nr 2 socjologiczne opracowanie Ingi Sudbrack. W numerze tym znalazła się również rozprawka ling­ wistyczna na temat w p ł y w ó w języka węgierskiego i chorwackiego na język c y g a ń ­ ski, poparta oryginalnym tekstem bajki „O biednym Cyganie i diable" wraz z tłu­ maczeniem w języku niemieckim, autorstwa M. Heinschinka i P. Meissnera. Godny uwagi jest również obszerny list R. Martina, w k t ó r y m autor prosi o informacje do swojej pracy naukowej pod roboczym tytułem Cyganie w Niemczech. Bada­ nie, z punktu widzenia geografii, sposobów zachowania marginalnej QTupy spo¬ łecznej, uzależnionych od wpływów przestrzennych; — niektóre cygańskie wierzenia religijne i zwyczaje z w i ą z a n e ze ś w i a t e m nadprzy­ rodzonym prezentuje w nr 3/4 obszerny artykuł Roberta Garback, opublikowany w języku angielskim. Zagadnienia językoznawcze porusza P. Meissner na przykła­ dzie listu Lovara węgierskiego pochodzenia, zamieszkałego w Austrii. „Praca społeczna z Cyganami" — to temat seminarium urządzonego we F r a n k ­ furcie w dniach 9-11 V I 76 r. przez Niemieckie Stowarzyszenie Opieki Publicznej i Prywatnej. Impreza finansowana przez federalne ministerstwo zdrowia, rodziny i młodzieży, miała na celu rozpatrzenie specyficznej problematyki społecznej doty­ czącej ludności cygańskiej w R F N . Chodziło o system kompleksowej oświaty, pra­ cy, zabezpieczenia społecznego oraz wypracowania podstaw i metod społecznego postępowania wobec Cyganów. O wynikach tego spotkania informuje artykuł Her­ manna Arnolda. Znalazł się tu również komunikat o zrealizowanym przez S. Sobeck słuchowi­ sku s ł o w n o - m u z y c z n y m na temat kultury Cyganów, interesującym uzupełnieniem tego dźwięko-montażu są kolorowe fotogramy z życia Cyganów wędrownych. Andrzej I A N F . H A N C O C K . Romance „Roma", vol. 2, No. 1 1976 ||! vs. Realism: Popular Notions of the Leo Gypsy, Od dwóch lat wydawany jest w Indiach półrocznik „Roma" poświęcony Cyga­ nom, ich życiu, językowi i kulturze. W y d a w c ą jest Instytut Studiów nad Cyganami w Chandigarh. Pierwszy numer zawiera tylko jeden artykuł — lana F . Hancocka. Z uwagi na temat, wydaje się, że warto jest omówić jego treść. Praca poświęcona jest analizie tzw. mitu cygańskiego i bazującej na tym mi­ cie fascynacji Cyganami, które to problemy autor omawia na przykładzie S t a n ó w Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Interesuje go przede wszystkim funkcjonujący w obu tych społeczeństwach stereotyp Cygana, jego pochodzenie i w p ł y w na część młodzieży anglosaskiej. To właśnie młodzież, a przede wszystkim samotne dziew­ częta w wieku od 16 do 26 lat starają się poprzez różne organizacje cygańskie, takie jak Komitia Lumiaki Romani w U S A i Kanadzie, Institute of Contemporary Romani Research and Documentation w Londynie, Romani School w Richmond, nawiązać kontakt z Cyganami deklarując swoje zainteresowanie nimi i chęć prowa­ dzenia podobnego trybu życia. (Co prawda w odniesieniu do wymienionych trzech organizacji autor powołuje się tylko na 43 listy nadesłane w latach 1969-1975, ale inne przytaczane przez niego w tekście przykłady zdają się świadczyć o pow­ szechności opisywanego zjawiska.) �RECENZJE 245 Fascynacja Cyganami i ich życiem ma zdaniem Hancocka swe źródła w pow­ szechnej nieznajomości podstawowych wartości kultury cygańskiej lub też w ich „uromantycznianiu" rozpowszechnianym przez środki masowego przekazu. W lite­ raturze popularnej napotyka się nieporozumienia już przy próbie zdefiniowania, kto to są Cyganie. W Wielkiej Brytanii stosuje się przy wyróżnianiu Cyganów kryte­ rium zawodowe raczej niż rasowe, odmawiając tym spośród nich, którzy prowadzą osiadły tryb życia, odrębności etnicznej. W Stanach Zjednoczonych słowo Cygan — pisane z małej litery — u ż y w a n e jest w popularnej literaturze jako synonim w ł ó ­ częgi i złodzieja, a za mniejszość etniczną uznano Cyganów oficalnie dopiero w 1972 r. Sami Cyganie mają wyraźne poczucie własnej odrębności, aczkolwiek między ich poszczególnymi grupami mogą występować duże różnice językowe czy kulturowo. Zwykle mimo obcych domieszek genetycznych o uznaniu danej rodziny za cygańską decyduje jej „sposób życia oparty na tradycjach danej grupy i nie­ przerwane przekazywanie z pokolenia na pokolenie języka romani" (s. 8). Od za­ sady tej istnieją jednak odstępstwa gdyż Cyganie uznają za swoich" członków grup które zachowały język lecz porzuciły tradycyjne wierzenia i zwyczaje (np Johns i Palmers w Illinois) lub też zachowały część dziedzictwa kulturowego od­ rzucając język (Alabama-Missisipi Ludari) Oprócz tych grup w y m i e n i ć można osoby pochodzenia cygańskiego które chociaż nie były wychowywane w tradycji własnej grupy etnicznej decydują się jednak do niej powrócić i są przez nią akceptowane W wielu popularnych pracach można się obecnie spotkać z p o r ó w n y w a n i e m uprzedzeń panujących w X I X w. w Stanach Zjednoczonych wobec afro-amerykańskich n i e w o l n i k ó w do uprzedzeń antycygańskich w Europie. Przypisywano im po­ dobny stosunek do świata (a zwłaszcza do przyrody), a przede wszystkim stosowa­ no wobec nich podobne metody eksploatacji. Niewolnictwo Cyganów ustanowiono w Europie w 1480 r. i było ono rozpowszechnione głównie w Rumunii i na W ę ­ grzech. W innych krajach dążono raczej do ich eksterminacji niż zniewolenia (w X V I I w. wieszano w Czechach każdego Cygana, który przekroczył granice, a w czasach nam bliższych w obozach koncentracyjnych wymordowano około pół miliona „rassenverfolgte Zigeuner"). Tortury i bezprawie stosowano także wobec Cyganów sprowadzanych w X V I i X V I I w. do Ameryki (w 1580 r. Hiszpanie przy­ wieźli ich na Karaiby, w 1591 r. Portugalczycy do Brazylii, w 1600 r. Francuzi do Luizjany a Anglicy w 1655 г na Barbados i Jamajkę, w 1695 r. zaś do Wirginii). Jak stwierdza autor pracy, wiedza o tych stronach cygańskiego życia nie jest zbyt rozpowszechniona wśród młodych ludzi deklarujących swoje cvganskie pochodzenie i chęć życia w społeczności cygańskiej Dr Andrei Sinic profesor antropologii na uniwersytecie w Los Angeles stwier­ dza, że nie tylko Cyganie, lecz także mniejszość serbska, grecka i bułgarska w K a ­ lifornii otoczone są przez ludzi, którzy poszukują wśród nich drogi własnej iden­ tyfikacji etnicznej i kulturowej. Serbowie i Chorwaci nazywają ich fureshti (z włoskiego forestieri — obcy) lub chuvari („Amerykanie" z angielskiego chew — „ludzie, którzy żują gumę"); Cyganie natomiast mówią o nich ъиуиггаЛ Jakie przyczyny powodują to dążenie do integracji z pewnymi grupami mniej­ szościowymi i dlaczego właśnie Cyganie są najatrakcyjniejszą z tych grup? Na to pytanie autor artykułu nie daje jednoznacznej odpowiedzi, przytacza jednak szereg hipotez wysuwanych przez innych naukowców. Diamond Nick Dimas uważa na przykład, że przyczyną narodzin „mitu cygańskiego" w społeczeństwie a m e r y k a ń - 1 Przypuszczam, że autor myli się i niewłaściwie tłumaczy znaczenie określe­ nia chuvari; sądzę, że pochodzi ono od serbskochorwackiego słowa čuvari — stróże, strażnicy. fi �246 RECENZJE skim jest panujący w nim obecnie ogólny „głód mitu", Któ.y powoduje, że młodzi ludzie nie mając innej wiedzy o Cyganach niż zafałszowany obraz ich romantycz­ nego, w ę d r o w n e g o życia stają się „Cyganofilami", przy czym bycie Cyganem jest dla nich po prostu spełnieniem własnych marzeń o swobodzie. Talmy Givon szuka źródeł zainteresowania Cyganami w zjawisku dewaluowa­ nia się podstawowych wartości głównego nurtu kultury euro-amerykańskiej. W tej sytuacji następuje zarówno dezintegracja grup, jak i osobowości poszczególnych jednostek, dla których „mit cygański" staje- się ucieczką od rzeczywistości, nawet jeśli zdają sobie sprawę z jego fałszywości. Janet Tompkins uważa, że dziewczęta wędrujące za taborami i doszukujące .się w swoich genealogiach cygańskich przodków postępują tak, by zaspokoić swoje marżenia o księciu z bajki. Na podstawie dostępnych źródeł wiedzy mogły bowiem stworzyć sobie obraz Cygana-włóczęgi i złodzieja co prawda, ale królewskiego włóczęgi, a magia królewskości, zdaniem autorki, silnie działa na młode Amery­ kanki wychowane na Kopciuszku czy Śpiącej Królewnie. Z przytoczonych powyżej opinii jasno wynika, że „mit cygański" zaspokaja pewne konkretne potrzeby socjo-psychologiczne bardziej romantycznych członków społeczeństwa brytyjskiego i amerykańskiego. I . Hancocka nie interesuje, jakie wartości przypisywane kulturze cygańskiej najbardziej odpowiadają tym potrze­ bom, czyli — innymi słowy — czego poszukują w tym micie zagubione we w ł a ­ snym społeczeństwie, wyalienowane jednostki. Zastanawia się on raczej nad tym, jakie są źródła wiedzy przeciętnego Amerykanina czy Anglika o Cyganach i co powoduje taki a nie inny kształt „mitu cygańskiego". Wielu A m e r y k a n ó w nie spotkało się nigdy w życiu z Cyganami, i często wątpi nawet w ich przebywanie w Ameryce, a całą w i e d z ę o ich życiu czerpie z prasy i licznych popularnych publikacji. Gypsy Bibligraphy Blacka podaje tylko do 1914 r. 133 ballady, 199 sztuk, 351 opowiadań i 252 poematy o Cyganach, a od tej pory liczba ta oczywiście znacznie wzrosła. Z ważniejszych nowszych pozycji można w y m i e n i ć filmy, takie jak The Bailbondsman z Jackiem Lemmonem, King of the Gypsies z Orsonem Wellesem czy seria telewizyjna z 1975 r. Chico and the Man. Przy kręceniu żadnego z tych f i l m ó w nie kierowano się chęcią rzetelnego ukazania społeczności cygańskiej, lecz potwierdzano tylko panujące już w społe­ czeństwie stereotypy przedstawiające życie C y g a n ó w jak egzotyczny i zakazany owoc. Tak poważne pisma, jak Newsweek czy Son Francisco Sunday Examiner, utrzymują, że Cyganie nie chodzą do szkoły, nie potrafią czytać ani pisać. New York Times zamieścił czteroszpaltowy artykuł o King of the Gypsies Petera Maasa — sensacyjnej książce i absolutnie — zdaniem autora — fikcyjnej, a tylko zdaw­ k o w ą w z m i a n k ę poświęcił książce Anne Sutherland Gypsies, the hidden Americans, która jest p o w a ż n y m studium antropologicznym. Nie tylko prasa, lecz także nau­ kowcy rozpowszechniają często fałszywe informacje o Cyganach. Na Ś w i a t o w y m Kongresie Socjologów w Toronto w 1974 r. Einar Haugen stwierdził w referacie Problems in the creation of a standard dialects of Romanes, że „Cyganie są ludem mniej lub bardziej koczowniczym" mimo, że sam w innym miejscu zauważył, iż większość Cyganów europejskich prowadzi już osiadły tryb życia. Koczowanie, u w a ż a n e zwykle za tradycyjny element kultury cygańskiej zaspokajający w ł a ś c i ­ w ą ich naturze potrzebę romantycznych wędrówek, zdaniem Hancocka, zostało im narzucone pośrednio przez społeczności osiadłe, które groziły im wysiedleniem, niewolą lub nawet śmiercią w razie pozostania na miejscu. Ich kradzieże również spowodowane były niemożnością kupowania w miejscowych sklepach. P o w a ż n e naukowe wyjaśnienia nie są jednak propagowane wśród szerokich rzesz społeczeństwa, autorzy nowych prac zwykle bowiem korzystają ze źródeł za­ wierających tylko strzępy „mitu cygańskiego", a jednocześnie istnieją duże trud- �247 RECENZJE ności w przeprowadzaniu badań w społecznościach cygańskich. Wielu n a u k o w c ó w , w tym autor artykułu, uważa że dla poznania Cyganów konieczne jest długo­ trwałe przebywanie wśród nich, chociaż stwierdza on, że często sami Cyganie ce­ lowo dezinformują badaczy z obawy przed n i e w ł a ś c i w y m wykorzystaniem udzielo­ nych informacji. Autor kończy s w ą pracę wyrażonym przekonaniem, że powołanie do życia organizacji poświęconych Cyganom, współpracujących z U N E S C O i po­ dobnych placówek kulturalnych jako źródeł informacji przyczyni się do obalenia „cygańskiego mitu" i zastąpienia go rzetelną wiedzą. Jak z tego wynika, Hancock abstrahuje od innych pozainformacyjnych przesłanek cyganofilstwa z jednej strony, a uprzedzeń etnicznych z drugiej, wierząc, że wystarczy poznać i zrozumieć, żeby zaakceptować. Ludmiła Melchior G Y P S I E S , T I N K E R S A N D O T H E R T R A V E L L E R S . Edited by F . Rehfisch. Academic Press 1975, London — New York — San Francisco „Cyganie i podobne im społeczności europejskich W ę d r o w c ó w są od ponad dwustu lat przedmiotem zainteresowania badaczy. Powstało wiele cennych dzieł naukowych na temat folkloru, historii i języków tych grup; mniej doskonałe są nieliczne opracowania dotyczące kultury społecznej, tej bowiem nie sposób odtwo­ rzyć opierając s i ę wyłącznie na ustnych informacjach samych C y g a n ó w i W ę ­ drowców". Tak pisze w przedmowie do Gypsies... F . Rehfisch, redaktor i w s p ó ł ­ autor omawianej książki, o motywach, jakie skłoniły go do wydania tego tomu, przynoszącego próby naukowej analizy organizacji i struktur społecznych euro­ pejskich n o m a d ó w , dokonanej na podstawie materiału zdobytego przez doświad­ czonych antropologów w trakcie długotrwałych badań terenowych, a niejednokrot­ nie poprzez obserwację uczestniczącą. Gypsies... to praca zbiorowa, zestaw 12 artykułów napisanych przez autorów różnych narodowości, daje więc z jednej strony przegląd sytuacji i kultury R o m ó w i Wędrowców w poszczególnych krajach, z drugiej zaś prezentuje różne sposoby podejścia do omawianego zagadnienia. Część autorów uwzględnia aspekt histo­ ryczny, część daje obrazy statyczne, część zaś interesują szczególnie zmiany, j a ­ kim obecnie ulega kultura Cyganów. W różny sposób ujmowane są powiązania koczowników ze społeczeństwem osiadłym — dwa artykuły proponują traktowanie kultury W ę d r o w c ó w jako subkultury. Stosunki między Cyganami a społeczeństwem gadźo naświetlone zostały z wie­ lu stron. Analizowane są zależności ekonomiczne, konflikt wartości, stosunek R o ­ m ó w do instytucji gadźo (np. szkoły, miejsca pracy, restauracji, klubów), kontakty; autorzy poszczególnych esejów poszukują przyczyn, dla których Cyganie stanowią grupę upośledzoną społecznie. Są też i inne zagadnienia, które dzięki temu, że uwzględnione zostały w róż­ nych artykułach, dają czytelnikowi okazję do porównań. Należą do nich: problem przywództwa, struktura społeczna, formy współpracy zawodowej, system pokre­ wieństwa, wzory zawierania małżeństw. Wiele miejsca w rozważaniach autorów Gypsies... zajmuje rodzina; funkcjonowanie rodziny podstawowej dwupokolenio­ wej jako jednostki ekonomicznej, wzory zachowań poszczególnych członków rodzi­ ny wobec siebie, metody wychowywania dzieci. Poruszone zostały zagadnienia wiary i obrzędowości, a zwłaszcza ideologii mahrime, skalania, a także w kilku a r ­ tykułach problem w ę d r ó w e k i ich kulturowych uwarunkowań, ekonomiczne, reli­ gijne, towarzyskie, polityczne i ideologiczne przyczyny wędrowania. J �248 RECENZJE Obraz tych zagadnień wyłania się z esejów, z których jednak każdy stanowi odrębną, zamkniętą całość, a niektóre zasługują na szczególną uwagę. Najbardziej interesująca wydaje się praca Anne Sutherland, dotycząca ekonomicznej adaptacji grupy C y g a n ó w w zachodnich Stanach Zjednoczonych. Ciekawe są również arty­ kuły: F . Rehfischa, poświęcony szkockim Tinkersom, G . Gmelcha i o irlandzkich wędrowcach i W. Kornbluma o Cyganach paryskich. Marianna Pawlik A D A M H E Y M O W S K I , Swedish ..Travellers" and Their Ancestry, A Social Isolate or an Ethnic Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 Wiele społeczeństw chłopskich na całym świecie w y t w o r z y ł o marginesowe gru­ py ludzkie, charakteryzujące się często koczowniczym trybem życia i specyficz­ nymi zajęciami. W Europie tego typu grupami są m. in. szwedzcy Tattare, nor­ wescy Fantefolk, duńscy Natmand, niemieccy Jenische. Geneza wymienionych tu społeczności i związki niektórych z nich z realizującymi podobny model egzysten­ cji Cyganami są wciąż w nauce dyskutowane. W historii badań nad szwedzkimi „wędrowcami", tzn. w ciągu ostatnich 50 lat, ścierały się dwa poglądy na temat ich pochodzenia. Część uczonych upatrywała przodków Tattare w Cyganach, część zaś w warstwach rodzimego chłopstwa. Zarazem język Tattare widziano bądź jako dialekt romani, bądź jako szwedzki z cygańskimi w p ł y w a m i w słownictwie. Do czasów Heymowskiego nikt jednak nie próbował podjąć badań nad rodo­ wodem tej grupy społecznej poprzez studium genealogii jej członków. T a k w i ę c w literaturze na temat szwedzkich w ę d r o w c ó w — w ś r ó d dzieł socjologów, j ę z y ­ koznawców, antropologów i badaczy folkloru — praca tu omawiana jest w pewnym sensie pionierska. Według Pfannenstilla i do Tattare zaliczyć można ludzi, którzy w opinii „zo­ rientowanej części społeczeństwa" 2 w y w o d z ą się z rodziny Tattare. Kierując się tym kryterium Heymowski dokonał doboru osób, z których dla 30 udało mu się ustalić genealogie co najmniej do szóstego pokolenia wstecz. Następnie starał się poznać strukturę zawodową, pokrewieństwo, procent m a ł ż e ń s t w kuzynowskich i przestępczość wśród przodków 30 badanych osób. 23 osoby można było uznać za rodowitych w ę d r o w c ó w , w 7 zaś przypadkach dopiero badanemu lub jego ro­ dzicom nadane zostało piętno Tattare. W pierwszej grupie poprzez wszystkie ge­ neracje w y s t ę p u j e specyficzny etos; m a ł ż e ń s t w a kuzynowskie, w ę d r o w n y tryb ż y ­ cia, tradycyjne zajęcia (takie jak handel domokrążny, kowalstwo, pobielanie na­ czyń, w a ł a s z e n i e zwierząt, garbarstwo), wysoki stopień przestępczości. Wśród przodków w ę d r o w c ó w zdarzał się element cudzoziemski w tym również Cyganie. Wszyscy przodkowie 7 pozostałych badanych byli niemal wyłącznie pochodzenia szwedzkiego wiedli osiadłe życie jako farmerzy zagrodnicy robotnicy rolni i nie stwierdzono wśród nich małżeństw kuzynowskich Przyczyn uzyskania przez tych 7 miano. Tattare upatruje Heymo^vski w ich przestępczym zachowaniu w zawodzie w nazwisku identycznym z nazwiskiem rodziny w ę d r o w c ó w i w wy^lt^dzie zew - którzy 7 wvmienionvoh tal' • o n ń - Dubl'r na a Tattár nie tworzą we H vmo zosiaii u nam p ez op ę p ' п а е a grupy w sensie socjologiczny , natomiasx w ę a r су s o w i ą g upę, społeczną grupę izolowaną. ą kieeo a et i l T P f a n n e n s t i l l , Tattarna-en sociologisk grupp, och ett social problem, Statsvetenskaplig tidskrift, 1948. Enlightened public opinion — w tym wypadku: urzędnicy policji, opiekuno­ wie społeczni, psychiatrzy sądowi. 2 �Recenzje 2á9 30 osób to dosyć mała próba spośród ponad 8000 (8468 w roku 1945). Wydaje mi się, że trudno na jej podstawie wnioskować, jaki procent wśród Tattare sta­ nowią ci, którzy nie są z pochodzenia wędrowcami. Heymowski wyraża przypusz­ czenie, że jest to procent wysoki. Podobnie liczba 7 przebadanych przypadków nie pozwala nam powziąć opinii na temat przystosowania społecznego dzieci tych Tat­ tare. A temat ó w wydaje się ciekawy zważywszy, że część przodków w ę d r o w c ó w wywodzi się, jak w y k a z a ł y to genealogie, z chłopstwa lub z e l e m e n t ó w luźnych społeczeństwa szwedzkiego i „stattaryzowała się" dopiero w X I X w. Nie zaspo­ kojona pozostaje ciekawość czytelnika omawianej książki, jak wielu Tattare nie wywodzących się z w ę d r o w c ó w próbuje nobitować swój status przez podawanie się za resande . 3 Na kilkunastoletnie badania, jakie prowadził Heymowski nad pochodzeniem szwedzkich w ę d r o w c ó w , złożyły się prócz studiów genealogicznych również i inne analizy licznych źródeł archiwalnych. Pozwoliły one ustalić, że nazwa Tattare po­ jawiła się w wieku X V w Niemczech i w niektórych krajach nordyckich na ozna­ czenie Cyganów, których wzięto mylnie za mongolskich Tatarów. W X V I I I w. dla Cyganów upowszechniło się nowe określenie Zigeuner, w późniejszej formie Z i ­ genare, natomiast nazwa Tattare przeszła na rodziny prowadzące zbliżony tryb życia, lecz nie będące Romami. Członkowie owych rodzin są przodkami dzisiejszych w ę d r o w c ó w . Z brzmie­ nia imion X V I I I - w i e c z n y c h Tattare wnioskuje Heymowski o trojakim pochodze­ niu tych ludzi: spośród chłopstwa szwedzkiego, spośród cudzoziemców (imiona po­ pularne w Niemczech i w krajach bałtyckich) i spośród Cyganów. U w a ż a jednak, że wędrowcy są zjawiskiem socjologicznym niezależnym od Romów, w żaden spo­ sób przez nich nie uwarunkowanym. Heymowski sugeruje rozpatrywanie genezy i trwania w ę d r o w c ó w jako grupy socjologicznej w powiązaniu z istnieniem silnych społecznych uprzedzeń przeciwko zawodom tradycyjnie uprawianym w tej grupie. W Danii z zanikiem tych uprzedzeń społeczność koczownica uległa w X I X w. asymilacji i wtopiła się w osiadłą większość. Heymowski zastanawiając się, czy i kiedy ó w proces zajdzie dla szwedzkich resande, przewiduje go w najbliższej przyszłości. Na razie wobec wygasania zapotrzebowania na stare, tradycyjne zawo­ dy Tattare ich związek ze społeczeństwem z symbiotycznego stał się pasożytniczy. Uzupełnienie studiów genealogicznych w pracach Swedish Travellers... stanowią wyniki prowadzonych przez autora badań terenowych. Ponad 40 w y w i a d ó w , zebra­ nych wśród wędrowców, pozwoliło ustalić silną świadomość grupową, niechęć do identyfikowania się ze społeczeństwem szwedzkim i — typowy dla członków mniej­ szości etnicznych oraz dla ludzi z marginesu — ambiwalentny stosunek do w ł a ­ snej grupy. G ł ó w n y m zagadnieniem, jakie interesowało Adama Heymowskiego w omawia­ nej tu pracy, było pochodzenie szwedzkich wędrowców, pragnął też stwierdzić, czy stanowią oni społeczną grupę izolowaną, czy mniejszość etniczną. Podejście au­ tora do obu tych problemów jest wizją socjologa. Hipoteza, jaką w y s u n ą ł na temat genezy w ę d r o w c ó w , jak również zastosowana metoda badań, w y d a j ą się bardzo interesujące. Ciekawy też jest sposób, w jaki umieścił w ę d r o w c ó w i Tattare w so­ cjologicznym systemie grup, wykorzystując rozszerzony przez siebie schemat Segerstedta . Odpowiadając na pytanie postawione w podtytule pracy Swedish Travel­ lers, A Social Isolate or an Ethnic Minority? Heymowski udowodnił, że wędrowcy stanowią społeczną grupę izolowaną ^^ypada jednak zauważyć że społeczna grupa izolowana i mniejszość etniczna to klasy zjawisk bynajmniej się wzajemnie nie 4 3 Resande — (szw.) wędrowcy. T. T. S e g e r s t e d t , A. L u n d q u i s t , Manniskan i industrisamhallet, holm 1955. 4 Stock­ �250 RECENZJE wykluczające, a aspektowi etnicznemu problemu resande — autor w ł a ś c i w i e w ogó­ le nie poświęcił uwagi, rozważania swoje prowadząc cały czas pod kątem socjolo­ gicznym. Heymowski formułuje również dalsze pytania i zmusza czytelnika do stawia­ nia następnych. Książka została opracowana bardzo starannie, zaopatrzona w obszerną, bo l i ­ czącą ponad 250 pozycji, listę dzieł cytowanych, w wykaz źródeł rękopiśmiennych, w liczne tablice i wykresy objaśniające tekst. Marianna H U G H G E N T L E M A N , S U S A N S W I F T , Scotland's blems and Solutions, Scottish Development Department, Stationery Office, 1971 Pawlik Travelling People, Pro­ Edinburgh Her Majesty's Prezentowany raport oparty jest na wynikach prac przeprowadzonych przez n a u k o w o - b a d a w c z ą komisję Scottish Development Department i dotyczącą ludzi w ę d r o w n y c h ; badania prowadzone były w dwóch etapach, w marcu i sierpniu ro­ ku 1969. Powodem, dla którego podjęto badania, było zdobycie danych umożliwia­ jących zorientowanie się w sytuacji tych grup, a także nasilanie się trudności i problemy związane z życiem ludzi wędrownych. Istotne dla raportu jest ustalenie pewnych kryteriów uściślających przedmiot badań i uświadomienie trudności definiowania, jakie wynikają z różnorodności kul­ turowej i językowej grup wędrujących na terenie Szkocji. Stosowanie terminu „Wędrowcy" (Travellers) wynika m. in. z braku dostatecznych podstaw, by używać jakiegoś innego, bliżej charakteryzującego te grupy. Od dawna toczy się spór o pochodzenie ludzi określanych mianem Wędrowców. Zawarte w literaturze informacje o nich oparte są bardziej na przypuszczeniach niż faktach — niezależnie od tego, że znane są różne legendy zarejestrowane bądź od samych ludzi wędrownych, bądź od kronikarzy. Powszechnie dosyć przewija się zdanie, że wędrujący po Szkocji druciarze (tinkers) są potomkami Cyganów (Romów) lub dawnych celtyckich blacharzy (o których wzmianki pochodzą już po­ noć z X I I w.). Spence — cytowany przez autorów omawianego opracowania — przyjmuje, że w X V I w. obie te grupy ludzi połączyły się w wyniku jednakowego sposobu życia. Do X V I I I stulecia słowo „druciarz" (tinker) było u ż y w a n e wymien­ nie ze s ł o w e m Cygan (Gypsy) lub Egipcjanin (Egyptian). Już na początku naszego wieku zaczęto uważać, że „druciarze" stanowią grupę ludzi mieszanej krwi, złożo­ ną z Cyganów (Romów irlandzkich druciarzy (Irish tinkers) i szkockich dezerte­ rów ludzi w y j ę t y c h spod prawa i zbiegłych chłopów. C y g a n ó w odróżniano od po­ zostałych jak np druciarzy chociaż wiele cech charakteryzujących Cyganów upodabiało ich do pozostałych grup ludzi w ę d r o w n y c h 1 W wiekach X V I I I i X I X wiele zmian zaszło w różnych dziedzinach życia Wędrowców. Wyraźnie zwiększa się ilość z w i ą z k ó w małżeńskich z ludnością osiad­ łą, zmienia się stosunek do z w i ą z k ó w małżeńskich W ę d r o w c ó w — są traktowane jako pełnoprawne, nasilają się kontakty W ę d r o w c ó w z ludnością spoza własnej i podobnych grup, zanika część w ł a s n y c h z w y c z a j ó w i rytuałów, zdarza się nawet, że Wędrowcy poszukują ochrony i opieki u organów władzy. Zauważa się także zmiany w językach, jakimi posługują się: w shelta języku irlandzkich drucia- 1 L . S p e n c e , The Scottish Edinburgh 1955, s. 20-24. Tinkler Gypsies, „Scotlanďs Magazine", 51, No. 2, �RECENZJE 251 rzy i „romani" — u ż y w a n y m przez Cyganów; jest to także wynikiem nasilenia kontaktów z ludnością osiadłą. Zachodzą również zmiany innego rodzaju — np. w sposobie wędrowania, czego wyrazem jest zarzucenie ciężkich wozów, niezbyt wygodnych do w ę d r ó w e k po północnych, górzystych rejonach Szkocji; na ich miej­ sce pojawia się dużo lżejszy wóz mieszkalny typu caravan i namiot — do dziś jeszcze będący w dość powszechnym użyciu. Pod w p ł y w e m przemian ekonomicz­ nych i rozwoju techniki zmieniają się uprawiane profesje — zanika zawód dru­ ciarza, w ę d r o w n y handel także zmienia swój charakter, coraz częściej zamiast handlu zaczynają w ę d r o w c y podejmować się różnych prac sezonowych. Zaczął się zmieniać — choć bardzo powoli — stosunek miejscowych do ludzi wędrownych. Aż do drugiej połowy X V I I I w. wędrujące grupy były na ogół tylko obiektem prześladowań i różnego rodzaju represji. Dopiero z końcem X V I I I w. stosunek do nich staje się bardziej pozytywny; wtedy to uczyniono pierwsze próby otoczenia ich opieką ze strony społeczeństwa, ułatwienia im egzystencji. Niestety ten kierunek zmian nie był powszechny — mimo wszystko większość społeczeństwa nadal miała pogardliwy stosunek do ludzi w ę d r o w n y c h . Ludzie w ę d r o w n i od bardzo dawna budzili zainteresowanie otoczenia, ale do­ piero od 1895 r. badania nabrały poważniejszego charakteru. Wtedy to właśnie ukazało się pierwsze opracowanie — raport departamentu (Scottish Development Department) dotyczący Wędrowców. Wniosek, jaki wyraźnie wynika z tego pier­ wszego — i z kolejnych d w ó c h raportów, z lat 1918 i 1936 — jest taki, że należy zmienić stosunek do W ę d r o w c ó w i że nie można traktować Wędrowców tak, jak włóczęgów i oszustów. Przyczyną sytuacji społecznej tych ludzi jest po prostu brak wykształcenia i wychowanie odbiegające od w z o r ó w przyjętych w społeczeństwie miejscowym. I chociaż dokumenty i raporty dotyczące W ę d r o w c ó w podają naj­ prawdopodobniej stan faktyczny, jednak nie ma to w p ł y w u na poprawę bytu tych ludzi. Nadal zazwyczaj żyją oni mieszkając w przyczepach, namiotach lub prymityw­ nych domostwach. Większość W ę d r o w c ó w żyje w przyczepach mieszkalnych, ale niemało — bo około 30»/o — mieszka w namiotach. Sposób życia zależy od sytuacji ekonomicznej rodziny oraz — często — wieku głowy rodziny; np. przyczepach mieszka dwukrotnie w i ę c e j rodzin, w których głowa rodziny jest w wieku 25-45 lat, niż tych, w których g ł o w a rodziny liczy ponad 65 lat. Jest oczywiste, że w tych warunkach — z w a ż y w s z y dzietność Wędrowców — dochodzi do nadmier­ nego zagęszczenia, czasami zdarza się, że 10-12 osób mieszka w jednej przyczepie czy namiocie. Średnia wielkość rodziny W ę d r o w c ó w wynosi 5-6 osób i aż 83% takich rodzin mieszka w jednym tylko namiocie lub przyczepie. W tych warunkach jest zrozumiałe, że w i ę k s z a część życia Wędrowców przebiega poza mieszkaniem. Problem gotowania i ogrzewania mieszkania rozwiązany jest przy użyciu gazu albo innego paliwa lub po prostu ogniska palonego na zewnątrz. Warunki życia w na­ miocie przedstawiają się jeszcze gorzej niż w przyczepie. Namioty są najczęściej w prymitywne, chociaż spotyka się na razie jeszcze rzadko także nowoczesne. Jeśli zaś chodzi o higienę i w y g l ą d wnętrza o ile przyczepy prezentują się na ogół dobrze, to w namiotach sytuacja przedstawia się niekorzystnie. Określenie W ę d r o w c y przydawane jest tym ludziom trwale, choć, jak wynika z przeprowadzonych badań, 15«/o grupy zaliczanej do W ę d r o w c ó w mieszka w jed­ nym miejscu od 2 do ponad 10 lat. Przyczyną wędrowania jest najczęściej poszu­ kiwanie pracy — w i o s n ą i latem, zaś późną jesienią i zimą miejsc do osiedlenia się; ale także przymus w y n i k a j ą c y z postawy właściciela gruntu lub władz. Obozy W ę d r o w c ó w powstają zwykle tam, gdzie znajdują oni puste miejsce — poza mia­ stami, w pobliżu szos itp. Ilość rodzin w- obozowisku zależy zwykle od pory roku. Zimą prawie wszyscy W ę d r o w c y mieszkają w domach w y n a j ę t y c h lub kupionych �252 RECENZJE na czas zimowego postoju. Tendencje do trwałego osiedlania się w y n i k a j ą zwykle z wielu czynników: wieku głowy rodziny, sposobu życia w trakcie w ę d r o w a n i a i sytuacji ekonomicznej rodziny. Kontakty między poszczególnymi rodzinami, nawet spokrewnionymi, nie są częste, ale wiadomości o różnych wydarzeniach przekazywane są dosyć szybko, gdyż Wędrowcy zawsze potrafią rozpoznać podobnych sobie; a przy tym częste są okazje do spotkań wędrujących grup — przede wszystkim jarmarki, targi, ale także spec­ jalnie organizuje s i ę . spotkania — z okazji wesel, pogrzebów i podobnie ważnych społecznie momentów. W rodzinach W ę d r o w c ó w małżeństwa zawiera się w m ł o ­ dym wieku i zazwyczaj — jak wynika z badań — są to małżeństwa trwałe. W i ­ doczna jest także zmiana w sposobie ich zawierania, mianowicie zwiększyła się liczba m a ł ż e ń s t w legalizowanych urzędowo, chociaż sami Wędrowcy nie czynią róż­ nicy pomiędzy małżeństwami zalegalizowanymi i niezalegalizowanymi. Role w ro­ dzinach W ę d r o w c ó w są wyraźnie określone — kobieta zajmuje się gospodarstwem i opieką nad dziećmi, mężczyzna zapewnia środki do życia; przy czym obecnie kobieta zaczyna odgrywać w rodzinie rolę większą niż dawniej, a niekiedy nawet dominującą. Silne są na ogól więzi między dziećmi i rodzicami, którym okazują wyraźny szacunek; starzy rodzice prawie zawsze także mieszkają z dziećmi, mimo iż od najmłodszych lat wychowywane są one w stosunkowo znacznej swobodzie i samodzielności. Jednym z najpoważniejszych i najtrudniejszych do rozwiązania problemów l u ­ dzi w ę d r o w n y c h jest nauka dzieci. Tryb życia powoduje, że dzieci zaczynają cho­ dzić do szkoły przeważnie z opóźnieniem i zazwyczaj tylko w miesiącach zimo­ wych. Okres nauki zależy często od możliwości pracy rodziny w danym miejscu; warto przy tym podkreślić, że większość dziewcząt uczęszcza do szkoły dłużej niż chłopcy, którzy wcześniej włączani są do pracy zarobkowej. Między innymi poziom wykształcenia prawdopodobnie tłumaczy rodzaj religij­ ności i powszechność w y s t ę p o w a n i a różnego rodzaju wierzeń u Wędrowców. A u ­ torzy prezentowanego tutaj raportu sporo uwagi poświęcają tym właśnie aspektom ich życia i kultury. Zastanawiając się nad religijnością W ę d r o w c ó w autorzy r a ­ portu zwracają u w a g ę na słabo zarysowaną potrzebę praktyk religijnych — jedy­ nie w ł a ś c i w i e takie momenty, jak chrzciny, zawieranie m a ł ż e ń s t w i pogrzeby, bar­ dziej ich wiążą z religią. Formalnie — pytani o przynależność religijną — dekla­ rują się Wędrowcy jako katolicy bądź protestanci. Znaczną część życia Wędrowców pochłania zapewnienie sobie egzystencji i zna­ lezienie zajęcia umożliwiającego przetrwanie. Tryb życia prowadzi do pewnej wszechstronności zawodowej i posiadania różnego rodzaju umiejętności. Zależnie od pory roku zmieniają się także możliwości zarobkowania, chociaż najdłużej — w skali rocznej — wiążą się one z rolnictwem. Przy sezonowych pracach rolni­ czych zatrudnia się około 5№>/o mężczyzn zdolnych do pracy i około 30% kobiet, najczęściej Wędrowcy zatrudniani są przy zbiorze o w o c ó w i warzyw. Czasami praca w rolnictwie łączona jest z innymi formami zarobkowania: w ę d r o w n y m handlem, wynajmowaniem się do pracy przy budowie dróg, handlem końmi, wikliniarstwem, blacharstwem. Jedną z podstawowych form działalności zarobkowej jest zbieranie odpadków użytkowych, przeważnie złomu żelaznego. Czasami nawet Wędrowcy zawierają specjalne umowy z różnymi zakładami i warsztatami, które chcą się pozbyć złomu. Zasadniczym zagadnieniem w prezentowanej pracy jest problem stosunku spo­ łeczeństwa do Wędrowców. Niezmiernie trudno jest zmienić wytworzone w cią­ gu w i e k ó w zasady (uprzedzenia, sądy obiegowe), ogół społeczeństwa traktuje Wędrowców jako element obcy, n a p ł y w o w y , wyraźnie oddzielając w ł a s n ą grupę, od Wędrowców, podział na „my" — „oni" uwidacznia się wyraźnie. Powszechne dosyć stereotypy i nieprawdziwe opowieści utrzymują przesadnie n e g a t y w n ą opi- �; ; nię o grupach w ę d r o w n y c h , przypisując im np. porywanie dzieci, kradzieże, zdolność sprowadzania nieszczęść na tych, którzy odmówili pomocy bądź wpuszcze­ nia do domu; ogół społeczeństwa uważa ich za pasożytów. Często zdarza się, że wykroczenia czy przestępstwa popełnione w rejonie, gdzie zamieszkują W ę d r o w cy, są właśnie im przypisywane. Przypadki pozytywnego stosunku do W ę d r o w ­ ców są rzadkie i dotyczą głównie tych, którzy prowadzą już osiadły tryb życia. Zmiana stosunku do W ę d r o w c ó w jest więc jednym z najważniejszych kroków wiodących do poprawienia ich egzystencji. W końcowej części pracy zawarte są wnioski dotyczące właśnie możliwości uregulowania sposobu i trybu życia W ę ­ drowców. Praca zaopatrzona jest w bogaty zestaw ilustracji fotograficznych oraz map rejestrujących miejsca skupisk W ę d r o w c ó w w poszczególnych latach, a także ta­ blic z danymi statystycznymi dotyczącymi liczebności grup Wędrowców, poziomu wykształcenia, ilości osiedlonych i innych dziedzin życia — co znacznie uzupełnia raport z badań, umożliwiając pełniejsze zrozumienie zawartych tam informacji; wszystko to czyni prezentowaną pracę publikacją interesującą i ważną. Rosen I N G A G U S T A F F S O N , Studies of Minority Grup's Efforts to Cultural Autonomy I M F O - G r u p University of Stockholm 1973 Stefanów Preserve Its Są to sprawozdania z badań przeprowadzonych wśród mniejszości cygańskiej na terenie Szwecji (w okolicach Sztokholmu) w latach 1965-1969 pod nadzorem Arne Trankell i przy współpracy z różnymi agencjami administracyjnymi Sztok­ holmu. Badania te podjęto równolegle z wprowadzeniem w życie przez władze administracyjne projektu obowiązkowego osiedlenia Cyganów. Sytuacja społeczna ludności cygańskiej 'w początku lat 60-tych była nieko­ rzystna wskutek braku lub wadliwego funkcjonowania systemu edukacji, braku pracy i trudnych w a r u n k ó w mieszkaniowych. W latach 1963-1964 rozwiązano czę­ ściowo problem mieszkaniowy, a w roku szkolnym 1964/65 powstała szkoła pod­ stawowa, do której uczęszczały dzieci cygańskie. W następnym roku otwarto szko­ łę dla dorosłych Cyganów. Wydawałoby się, że zmiany te były nieodzowne, a jednak niosły z sobą pew­ ną groźbę. S p o w o d o w a ł y one załamanie się dawnego modelu życia Cyganów, j a ­ kiego odmawiano im teraz. Dotychczas byli oni przygotowani na to, że życie jest, w wielu swych przejawach, proste i ł a t w e do uchwycenia. Życie w e w n ą t r z gru­ py, z którą się identyfikowali, było szczególnie dla starszych C y g a n ó w pełne sen­ su i w y d a w a ł o się bezpieczne. Z chwilą wprowadzenia nowych ustaw społeczność cygańska została poddana presji wysokozorganizowanego społeczeństwa, zmierzającej do socjalizacji i zasy­ milowania mniejszości cygańskiej. Tego typu oddziaływania spowodowały daleko idące zmiany kulturowe wśród Cyganów. Czy jednak nastąpiła pełna asymilacja tej grupy? Jakie cechy kultury po­ zwoliły Cyganom zachować s w ą odrębność kulturową przez wiele stuleci, i które z cech kultury wysokozorganizowanego społeczeństwa zostały przez nich przejęte? Na te i wiele zbliżonych im pytań daje odpowiedź praca Ingi Gustaffson. Autorka przedstawia całościowy proces asymilacji mniejszości cygańskiej, a jednocześnie próbuje scharakteryzować te elementy kultury, które w p ł y n ę ł y na zachowanie cygańskiej autonomii kulturowej. Wydawałoby się, że Cyganie przejawiają chęć zaakceptowania e l e m e n t ó w szwedzkiej kultury i że powinni łatwo zasymilować się z otaczającym ich s p o ł e - A �TT 254 RECENZJE czeństwem. A jednak grupa ta przyjmuje i przyswaja tylko te aspekty obcej kultury (głównie w sferze materialnej), które mogą być zintegrowane z podsta­ wowym wzorem ich własnej kultury. Chęć zdobycia przychylności S z w e d ó w , a w ślad za tym dobrej posady i środków utrzymania, powoduje, że Cyganie go­ towi są osiedlić się, zmienić swe zajęcia, zaakceptować służbę medyczną, szkol­ nictwo, modę (np. rodzice pozwalają dzieciom ubierać się modnie, ale nie pozwa­ lają im przebywać w towarzystwie ich szwedzkich kolegów). Przyjęte zmiany s ą więc zmianami peryferycznymi i podleganie im nie powoduje załamania się cy­ gańskiego systemu wartości i wzoru kulturowego. Pomimo wielkiego w p ł y w u otaczającego ich świata, Cyganie z powodzeniem chronią swoją tożsamość etniczną i wiele unikalnych e l e m e n t ó w swej kultury. Zdaniem autorki cechami, które głównie w p ł y n ę ł y na niezasymilowanie się kultu­ ry cygańskiej pomimo wielkiej presji otaczającego C y g a n ó w społeczeństwa, s ą tzw. mechanizmy zachowujące granice (the boundary maintaining mechanisms ) i struktura (cechy) organizacji społecznej. S. A. Freed (na którego często powo­ łuje się Inga Gustaffson) dokonał analizy kilku grup etnicznych (m. in. ż y d o w ­ skich społeczności wschodniej Europy, sekty religijnej Amish w St. Zjednoczo­ nych, niektórych kultur Indian Ameryki Północnej i kast w Indiach). Społecz­ ności te, które zachowały swą odrębność kulturową, posiadają wiele wspólnych cech. Cechy te w skrócie można by określić, jako: 1 1. Przyjęcie przez daną grupę mniejszościową tych cech obcej kultury, które nie kolidują z istotą ich własnej kultury. 2. Utrzymanie trwałości wzorów kulturowych decydujących o specyfice danej kultury. 3. Utrzymywanie silnej kontroli nad dewiantami, którzy łatwiej podlegają asymilacji. 4. Silna opozycja przeciwko edukacji. Powyższe cechy Inga Gustaffson odnosi także do społeczności cygańskiej. Czy jednak same mechanizmy zachowujące granice wystarczają? Na pewno nie. Daje się zauważyć, że grupy etniczne będące przedmiotem mocnej presji ze­ wnętrznej rozwijają swą organizację społeczną, by w ten sposób zabezpieczyć w ł a s n ą autonomię kulturową. Organizacja społeczna spełnia następujące funkcje: 1) ścisła kontrola społeczna, 2) utrzymanie kompletnej kontroli nad całym pro­ cesem socjalizacji (głównie funkcja rodziny), 3) ścisła endogamia, 4) posiadanie własnego języka — Romany. Autorka zwraca uwagę, iż pomimo zmiany trybu życia dziś jeszcze Cyganie żyją w enklawach etnicznych. Od kiedy przenieśli się do domów, zmniejszyła się izolacja fizyczna, ale specyficzne wzory interakcji z innymi grupami społecznymi zmierzają jednak do ograniczenia kontaktów z tymi grupami i w p ł y w tej formy izolacji nadal pozostaje. Inga Gustaffson ilustruje tę tezę kilkoma przykładami. I tak np. Cyganie nie korzystają z miejskich środków komunikacji, rzadko poruszają się pojedynczo, zbiorowo robią zakupy, chodzą do kina bądź udają się do lekarza. Preferują życie w domkach jednorodzinnych i nie utrzymują ż y w y c h kontaktów pozaekono­ micznych z przedstawicielami otaczającego ich społeczeństwa sądząc, że oddzia­ ływanie społeczeństwa szwedzkiego spowoduje zniszczenie najważniejszych wzo­ rów ich kultury. Cyganie prawie zawsze pracują na własny rachunek (ich do- 1 Mechanizmy zachowujące granice (the boundary maintaining mechanismus) to struktury interakcji przedstawicieli danej grupy społecznej z przedstawicielami innej grupy, które to oddziaływania nie powodują utraty różnic kulturowych. Inga Gustaffson zalicza do nich m. in. takie cechy, jak izolację, ograniczenie kontaktów pozaekonomicznych, dobrowolną segregację, posiadanie własnego j ę ­ zyka itp. �RECENZJE 255 meną jest handel i drobna wytwórczość). Na pytanie, czemu nie chcą pracować w zakładach produkcyjnych, zwykle odpowiadają: „Nie chcę, by ktoś m n ą rządził". Nasuwa się pytanie, czym spowodowana jest ta niechęć? Otóż przyczyny jej szuka autorka w tzw. koncepcji arystokracji pomagającej żyć Cyganom we względnej izolacji i pozostawać z daleka od w p ł y w ó w społeczeństwa szwedzkie­ go — etnicznej większości. Rozważania autorki dotyczące koncepcji arystokracji są według mnie bardzo interesujące i godne przestudiowania. Może się w y d a ć dziwne, że grupa uważana od w i e k ó w za pariasów świata posiada koncepcje w ł a s n e j wyższości. Cygańska koncepcja arystokracji jest decy­ dująca w zinterpretowaniu ich izolacji, będącej wynikiem prześladowań i etnocentryzmu. N a z y w a j ą siebie Rom — ludzie, wszyscy inni to gadźe tworzący bez­ postaciową masę. Czym jest cygańska koncepcja arystokracji? Jest ona wynikiem ambicji etni­ cznych i odpowiedzią na wiekowe prześladowania. Autorka zauważa pewne ana­ logie pomiędzy Cyganami a Żydami, którzy również uważają się za naród wybrany. Taka idea wyższości może stać się wyraźną barierą przeciwko asymilacji. Jeżeli własna kultura jest najwyższa, to nie ma potrzeby, aby cokolwiek zapożyczać od innej. Cyganie posiadają swój system wartości i na jego podstawie oceniają otaczający ich świat. Oceniają negatywnie styl życia społeczeństw w p a ń stwach dobrobytu i w związku z tym nie może on być dla nich żadnym wzorem. Powyższe przedstawienie jest tylko próbą zasygnalizowania niektórych problemów poruszonych w pracy Ingi Gustaffson. Zawiera ona szczegółowe o m ó w i ę nie zarówno procesów zachowania autonomii kulturowej przez cygańską mniejszość etniczną w Szwecji, jak i ogółu procesów asymilacyjnych i integracyjnych tej grupy. Książka ta oparta na długotrwałych i licznych badaniach oraz na bo­ gatej literaturze socjologicznej i etnograficznej jest niemal kompendium wiedzy o Cyganach, a nie tylko o ich obecnym sposobie życia, koncepcji świata, organi­ zacji społecznej, języku, lecz także odkrywa ich psychikę, ukazuje nam sposób ich rozumowania, bada przyczyny ich reakcji, usiłuje wniknąć i zrozumieć hie­ rarchię wartości etycznych uznaną przez Cyganów. ; j ' I i I ; I | 2 Autorka upatruje przyczyny niezasymilowania się Cyganów także w naszej niechęci, tj. Europejczyków, do zrozumienia i zaakceptowania jakiejkolwiek obcej kultury. Cóż w i ę c p o w i n n i ś m y zrobić? „Jest niemożliwością, aby [Cyganie] zmie­ nili swe ideały czy sposób wychowania dzieci bez czyjejś pomocy, nie sądźmy, że zmiany ich osobowości nastąpią w ślad za reformami społecznymi. Zamiast tak myśleć, p o w i n n i ś m y raczej w z m ó c opiekę i zwiększyć zainteresowanie się ich sytuacją. J e s t e ś m y zdolni nieść im pomoc, która umożliwi im zmiany, o któ­ rych marzą w głębi serca, a przeciwstawiają się im głównie dlatego, że strata ich dawnego modelu życia byłaby stratą zbyt wielką, a częściowo dlatego, że nowe życie budzi w nich strach [...]. Strach przed nieznanym, obawę przed utratą tego, co dla każdego z nas jest najważniejsze, przed utratą własnej kultury" (s. 10). Jerzy Krzysztof J O H N T A K M A N , The Vórlag, Stockholm 1976 Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Fiszer Study, Liber Książka ta bazuje na faktach, a nie na anegdotach i próbuje obalić fałszywy mit białych klas średnich (white middle-class) o Cyganach. Jest to raport o Czło2 L Praca Ingi Gustaffson zawiera bibliografię liczącą ponad 100 pozycji. i i �256 RECENZJE wieku, Edukacji i Zatrudnieniu. Miliony ludzi na ś w i e c i e żyją dziś w podobnych warunkach [...]. Dla zurbanizowanych społeczeństw stają się oni gigantycznym p r o b l e m e m " . A praca ta jest próbą jego rozwiązania. Jej autor nie jest w tej problematyce debiutantem, nie jest to też jego pierwsza praca na temat Cyganów. Cyganie w Szwecji to monografia nowatorska nie tyle może w samym ujęciu tematu, ile w założeniach i przedmiocie badań, których jest wynikiem. Nowa­ torska, bowiem John Takman wraz z grupą w s p ó ł p r a c o w n i k ó w przeprowadził badania terenowe, którymi objął w s z y s t k i c h Cyganów mieszkających w Szwe­ cji. W tym celu w latach 1962-1966 przebył 39 000 km od Gallivare do Ystad, docierając wszędzie tam, gdzie mieszkali Cyganie. Osobiście prowadził wywiady z 661 spośród 679 (97,5%) Cyganów „pełnej krwi" i z 212 spośród 245 p ó ł - C y g a n a mi oraz z 50 nie-Cyganami, którzy weszli w związki małżeńskie lub mieszkają razem z Cyganami. Ogółem jest ich w Szwecji 924, są w różnym wieku, trudnią się różnymi zajęciami, różny jest ich status społeczny i wykształcenie. Badaniom poddani zostali nie tylko ci, którzy nadal prowadzą koczowniczy tryb życia lub żyją w slumsach, namiotach, wozach mieszkalnych lecz także i ci którzy już dawno zasymilowali się ze szwedzkim społeczeństwem i- są pełnoprawnymi oby­ watelami Królestwa Badania były prowadzone przez Wydział Medycyny Społecz­ nej Uniwersytetu w Uppsali toteż nic dziwnego że w pracy tej znajdują się rozdziały które etnografów zainteresują tylko marginesowo: np. „Warunki zdro¬ wotne'* lub Zastosowanie pomocy medycznej" Toteż nie jest to monografia etnosraf iczna a raczę i praca z pogranicza sociolofíii etnografii i m e d v c v n v Opiera się ona na materiale statystycznym popartym op'sem któr łat "a o zumienie poruszanej pr obi em a ty ki 1 Napisanie monografii nie było jednak g ł ó w n y m celem tak długich badań, jest to — jak sam autor pisze — sprawa wtórna i zgoła marginesowa. Uczeni posta­ wili sobie za zadanie polepszenie w a r u n k ó w socjalnych i poziomu wykształcenia Cyganów. W rozdziale I John Takman precyzuje zakres oraz przedmiot badań. Zasad­ niczy ich tok można by w skrócie przedstawić w czterech punktach: 1. Badanie w a r u n k ó w kulturowych, społecznych i medycznych każdego Cygana, każdej cygańskiej rodziny. 2. Zainicjowanie zmian (podniesienie poziomu edukacji, reedukacja, zmiana warunków mieszkaniowych itp.). 3. Wprowadzenie w życie zapoczątkowanych zmian (np. organizacja szkół). 4. Próba zmiany nastawienia (niechęci) Cyganów do społeczeństwa szwedz­ kiego (i vice versa). Napisałem zasadniczy, równolegle z nim prowadzono bowiem prace w czterech grupach tematycznych, m. in. były to: grupa prowadząca eksperymentalną szkołę oraz grupa zajmująca się demografią i moralnością cygańską. Czytelników „Etnografii Polskiej" zainteresować powinny szczególnie te roz­ działy The Gypsies..., w których omawiane są: historia i kultura społeczności cy­ gańskiej oraz przemiany społeczne i kulturowe, jakim podlega ta grupa. Proble­ my te zawarte są w następujących rozdziałach: „The Gypsies in Sweden" (Cyga­ nie w Szwecji); „Housing conditions" (Warunki mieszkaniowe) i „Education and Culture" (Wykształcenie i kultura). Cyganie w Szwecji należą do 8 grup rodzinnych, które przybyły do tego kraju w początkach naszego wieku. Od roku 1914 do 1954, tzn. do czasu odwołania us­ tawy o deportacji Cyganów, nie było żadnej imigracji na teren Szwecji. W okre- 1 Cytat z s. 4 obwoluty. �RECENZJF 257 sie tym nie zanotowano też emigracji. Kolejne fale imigracyjne przypadają na połowę lat 50-tych i początek 60-tych. W tym rozdziale autor omawia różnice w sposobie życia Cyganów na przes­ trzeni tych kilkudziesięciu lat. Z materiałów spisu powszechnego z roku 1943 wy­ nika, że tylko 5% Cyganów prowadziło osiadły tryb- życia. Spis z roku 1954 w y k a ­ zał, że 31°/o ogólnej liczby Cyganów nie było koczownikami (z ezego 20% nadal mieszkało w tradycyjnych warunkach — wozach, namiotach itp.). Analizując ma­ teriały John Takman zauważa, że szwedzcy Cyganie, którzy pozostawali koczow­ nikami przez około 1000 lat, stają się w bardzo krótkim czasie społecznością prowadzącą osiadły tryb życia. Przemiany te zaszły zdaniem autora w latach 1950- 1975, a więc przypadają one na ostatnie ćwierćwiecze. Do problematyki tych przemian John Takman powraca w rozdziale — „Warunki mieszkaniowe". Podrozdział „Koncepcja tattare" poświęcony jest przedstawieniu prac Etzlera i Heymowskiego . Szkoda, że autor nie ustosunkował się do obu prae, skłaniają­ cych do polemiki. Ostatnią część tego rozdziału stanowi omówienie badań antro­ pologicznych i demograficznych w ujęciu porównawczym (porównywano S z w e d ó w i Cyganów według tych samych kryteriów badawczych). Jak w całej pracy tak i w rozdziale „Warunki mieszkaniowe" autor stara się przedstawić zagadnienie w układzie chronologicznym. W związku z tym przepro­ wadził on klasyfikację form trybu życia szwedzkich Cyganów stosując podział na trzy okresy: 1) życie koczownicze, 2) osiadły tryb życia (z zamieszkaniem w wo­ zach i namiotach, które służyły w okresie koczowniczym), 3) życie osiadłe w mie­ szkaniach i domach. Na podstawie badań ustalił, że z 837 badanych C y g a n ó w 581 (68%) prowadzi osiadły tryb życia (3 okres), a tylko 36 rodzin (97 osób) można jesz­ cze zaliczyć do okresu 1. 2 Zdawać by się w i ę c mogło, że tradycja w ę d r ó w e k zanika, a jednak tak nie jest. Tylko 60 spośród 680 szwedzkich Cyganów (w wieku powyżej 7 lat) nigdy nie od­ bywało w ę d r ó w e k wozami, natomiast aż 62 osoby spędziły w taborze ponad 50 lat swego życia. Do roku 1963 483 Cyganów nigdy nie mieszkało w normalnym domu. Takman pokusił się o przedstawienie „historii życia'.' przeciętnego Cygana, lata forma trybu życia miejsce zamieszkania 1926 (ur.) -1949 koczownicza namiot 1949-1951 osiadła namiot 1951- 1965 osiadła w ó z przyczepny 1965osiadła dom Autor porusza problem trudnych w a r u n k ó w mieszkaniowych. Z n ó w liczby nie w y m a g a j ą komentarza, m ó w i ą same za siebie. Ponad 22% C y g a n ó w nadal mieszka po 3 lub więcej osób w jednym pokoju (natomiast S z w e d ó w w takich warunkach mieszka tylko 2%). Badania Takmana w p ł y n ę ł y na zmianę tego stanu rzeczy. W październiku 1963 r. udało się przy współdziałaniu środków masowego przekazu przeforsować decyzję rządu o budowie domów dla kolonii cygańskiej w Sztokholmie. „Wykształcenie i kultura" zawiera sześć podtematów: problem językowy, wycho­ wanie, analfabetyzm, radio i telewizja, walki religijne, zwyczaje i wierzenia. Jak wynika z przeprowadzonych badań, 85% Cyganów włada biegle dwoma językami: romanes (cygańskim) i szwedzkim. Lecz prawie wszyscy są analfabetami. K o n ­ kluzją tego podrozdziału może b y ć stwierdzenie, że tradycja porozumiewania się w języku romanes jest tak silna wśród społeczności cygańskiej, że nawet wśród m a ł ż e ń s t w mieszanych staje się on językiem u ż y w a n y m n á co dzień. Jednym z najciekawszych zagadnień jest problem znaczenia radia i telewizji. 2 A. E t z l e r , Zigenarna och deras avkomlingar i Sveriae, Stockholm. 1944; А. Н е у m o w s k i , Om „tattare" och „resande", Uppsala University 1955. 17 — Etnografia Polska t. X X I I �258 RECENZJE W życiu C y g a n ó w odgrywają one niepoślednią rolę. Nie są odbierane tylko jako forma biernej rozrywki, lecz stają się dla Cyganów podstawą zdobywania w y k s z t a ł ­ cenia i wszelkiej informacji o otaczającym ich świecie. Szkoda, że badania te nie zostały omówione szerzej. Walki religijne oraz zwyczaje i wierzenia potraktowane zostały w tej monografii zbyt marginesowo. John Takman do minimum skrócił opi­ sy tych jakże interesujących problemów, zwracając szczególną u w a g ę na polemikę z trywialnymi i ogólnikowymi przykładami z literatury encyklopedycznej », stawia­ jącymi Cyganów w złym świetle i bazującymi na stereotypowych sloganach. A mógł pokusić się o coś w i ę c e j . Częściowo jest to usprawiedliwione zawężeniem tematyki tej monografii do problematyki socjo-medycznej. Omówiono te trzy rozdziały, gdyż ich tematyka i forma jej przekazania przez John'a Takmana powinny zainteresować etnografów i skłonić ich do przeczytania The Gypsies in Sweden. Należy się spodziewać, że tego typu publikacje wzbudzą nie tylko większe zain­ teresowanie tą problematyką, lecz także wniosą wkład do lepszego poznania tej jakże mało znanej społeczności. Jerzy E D I T H F A L Q U E , Voyage et Tradition, Krzysztof Fiszer Payot, Paris 1971 Według A. Sauvy każde społeczeństwo charakteryzuje dążenie do wyelimino­ wania słabych, wyzwolenia się od niepożądanych, nie przystosowanych, zbyt kosz­ townych, niebezpiecznych, i to w sposób możliwie najsprawniejszy, pozwalający za­ chować czyste r ę c e . Potwierdzenie prawdziwości tego sformułowania w stosunku do naszego społe­ czeństwa możemy spotkać niemal codziennie. Bo czymże jest, jeśli nie próbą wyeli­ minowania, nasz stosunek pełen pogardy, lekceważenia, wrogości wobec ludzi róż­ niących się od nas rasą, kulturą czy sposobem życia? Prawie wszyscy ludzie inni niż my są oceniani negatywnie, budzą w nas nieufność, a czasami także jawną agresję. Nasza dyskryminacja i stosowanie aktów przemocy w y w o ł u j ą u tych ludzi odpowiednie reakcje, tworzą w ich oczach pewien obraz naszego społeczeństwa i nie­ uchronnie muszą prowadzić do konfliktu. Podobnie przedstawia się sprawa naszego stosunku do Cyganów jako grupy mniejszościowej. Prześladowania Cyganów na tle rasowym i kulturowym doprowadziły do powstania bariery między nimi, a lud­ nością osiadłą i do wytworzenia się u pewnych grup C y g a n ó w dziwnego poglądu na europejskie społeczeństwo, poglądu, który wydaje się nam absurdalny i pozbawiony jakichkolwiek przesłanek racjonalnych. Cyganie francuscy ze szczepu Manouche s ą ­ dzą mianowicie, że świat gadźów składa się z jednostek okrutnych, nie mających w sobie cech ludzkich, mordujących swych rodziców i topiących swe dzieci. Wyjaśnienie, jak mogło dojść do wytworzenia się tak szokującego obrazu na­ szej cywilizacji, a także dokładne omówienie przyczyn konfliktu i aktualnych pro­ blemów życia Cyganów we Francji, m o ż e m y znaleźć w recenzowanej pracy Edith Falque. Jest to studium socjologiczne Cyganów z grupy Manouche powstałe na pod­ stawie 140 w y w i a d ó w przeprowadzonych przez autorkę z Cyganami wędrującymi jeszcze po drogach Francji i z tymi, którzy tę w ę d r ó w k ę niedawno zarzucili. Aby lepiej zrozumieć stosunek społeczeństwa francuskiego do Cyganów i przyczyny, j a ­ kie ten stosunek kształtowały, należałoby za autorką przypomnieć historię Cyga­ n ó w we Francji i początki ich prześladowań. 1 a Np. Encyclopedia Británica z roku 1956, hasło: Gypsies. A. S a u v y , Mythologie de notre temps, za S. Falque. 1 �г RECENZJE ; Cyganie pojawili się we Francji w X I V w. Początkowo byli przychylnie trak­ towani przez społeczeństwo, ale z czasem stosunek ten zmienił się i zaczęto utoż­ samiać ich z bandami włóczęgów, które grasowały w tym czasie na terenie Francji. Pierwsze prześladowania przypadają na początek wojen religijnych, kiedy to na­ kazano wydalenie Cyganów z Królestwa Francuskiego, a później grożono torturami i w y s y ł a n i e m na galery. W X V I I w. Rada Królewska wydała ustawę nakazującą na­ tychmiastowe aresztowanie wszystkich Cyganów, wysyłanie ich na banicję lub gale­ ry, a nawet skazywanie na śmierć. Jednak dzięki w ę d r o w n e m u życiu i częstym zmianom miejsca pobytu, Cyganom udało się uniknąć ostrzejszych represji. Według deklaracji z 1682 r. zabroniono wszystkim ludziom pod groźbą kary jakichkolwiek kontaktów z Cyganami. W X V I I I w. wprowadzono „Grand Renfermement", czyli tzw. „Wielkie Zamykanie", w przytułkach i specjalnych zakładach wszystkich bie­ daków, żebraków i włóczęgów, którzy musieli tam pracować na swoje utrzymanie po 12 godzin dziennie. Los ten nie ominął również Cyganów. W X I X w. prześla¬ dowania nieco osłabły i zmieniły charakter. Okres ten wiąże się z powstawaniem społeczeństwa technokratycznego. S. C h o p y twierdził, że każdy jako członek społeczeństwa jest winien p e w n ą część pracy na rzecz tego społeczeństwa, a kto by się od tego obowiązku - uchylał, naraża s i ę na represje i powinien b y ć wysłany do kolonii. To właśnie było powo­ dem, że w X I X i X X w. powszechne były głosy nawołujące do oswobodzenia sie. od żebraków i w ł ó c z ę g ó w żyjących kosztem innych. Jednak zasada, w e d ł u g której wolność jednostki musi b y ć podporządkowana obowiązkowi pracy, może b y ć przy¬ czyną konfliktu między jednostką a społeczeństwem, które nie jest w stanie zaspo­ koić podstawowych potrzeb człowieka. Bo jak pisze G. Mendel „grupy, w ' k t ó r y c h wolność indywidualna jest ograniczona, nie mogą istnieć, jeśli agresywność połączo­ na z frustracją wynikającą z chęci wolności jednostki nie jest przeniesiona na wro­ ga zewnętrznego — co prowadzi do wojny; albo w e w n ę t r z n e g o — co.prowadzi do prześladowań mniejszości" *. Może to być również powodem agresywnej zazdrości, jaką odczuwa ciągle spie­ szący się człowiek, w stosunku do tych, którzy tę wolność jeszcze posiadają. Bardzo często właśnie Cyganów, którzy różnią się zdecydowanie od nas sposobem życia, uważa s i ę za ludzi naprawdę wolnych, mogących robić to, na co nie pozwala nam społeczeństwo ze swymi normami i zakazami. Wydaje się, że zasady związane z ide­ ałem technokratycznym mogły jedynie w a r u n k o w a ć stosunek do Cyganów warstw wykształconych, które orientowały się w prawach rozwoju społeczeństwa. Natomiast stosunek większości ludzi b y ł kształtowany głównie przez różnego rodzaju stereoty­ py i mity, jakie od w i e k ó w p o w s t a w a ł y o Cyganach, a miały źródła w ich odręb­ ności rasowej i kulturowej, a także w braku kontaktów z nimi i w małej znajo­ mości sposobu ich życia. Stereotyp przedstawiony w pracy Falque jest dowodem przesądów, strachu, pogardy i wrogości, jaką w ludziach wzbudzają Cyganie. Pow­ szechnie uważa się C y g a n ó w za: morderców, rozbójników, złodziei, w y r z u t k ó w społeczeństwa, włóczęgów, ludzi posiadających diabelską moc i zdolnych do czynie­ nia czarów, porywaczy dzieci i gwałcicieli kobiet. Nie ma na to żadnego pokrycia w rzeczywistości, podobnie jak i w większości stereotypów wyrosłych z pobieżnych obserwacji i generalizacji pojedynczych wypadków. Ale ten często spotykany stere­ otyp, a także chęć oswobodzenia społeczeństwa od nieprzystosowanych do życia we współczesnym świecie grup była podłożem do powstania i uchwalenia ustawy z dnia 16 stycznia 1912 r. W myśl tej ustawy Cyganie jako tzw. nomadzi, czyli ludzie bez stałego miejsca 2 I j ; i ! 259 2 3 S. С h o p y, Vagabonds et repris de justice, za E . Falque. G. M e n d e l , La revoltě contrę le pere, za E . Falque. �260 RECENZJE zamieszkania i bez zawodu, zobowiązani zostali do posiadania książeczek antropome­ trycznych, które miały być okazywane prefektom policji przy każdorazowym odjeź­ dzie i po przybyciu na nowe miejsce. Książeczka ta zawierała wszystkie dane o C y ­ ganie i jego rodzinie, a także numer tabliczki kontrolnej wozu, którym podróżował. Umożliwiło to śledzenie wędrówek Cyganów jako ludzi groźnych dla społeczeństwa, a jednocześnie wprowadzając utrudnienia przy załatwianiu formalności miało s k ł o ­ nić ich do opuszczenia Francji. Prefekci wielu departamentów stosowali na własną rękę wiele zakazów i represji, by uwolnić swoje tereny od niepożądanych przyby­ szów. Na wielu drogach pojawiły się tabliczki „Nomadom w s t ę p wzbroniony" albo napisy „Śmiecie i nomadzi w głębi terenu". Ta jawna dyskryminacja i prześladowania musiały doprowadzić do ukształ­ towania się negatywnego stosunku Cyganów do naszej cywilizacji. Obserwując tak charakterystyczną dla współczesnego człowieka pogoń za dobrami materialnymi, do których sami Cyganie nie przywiązują znaczenia, chciwość i zaborczość w realizacji pragnień, Cyganie nie widzą dla siebie miejsca w tak konsumpcyjnym społeczeń­ stwie; dostrzegają wiele zła we współczesnym świecie. Słysząc o wypadkach odda­ wania rodziców do domu starców, opuszczania przez matki własnych dzieci i jedno­ cześnie stykając się przez całe życie z aktami wrogości ze strony Europejczyków, nie wyobrażają sobie życia wśród ludzi, których zwyczaje wydają się im tak okrutne. Tylko niewielu Cyganów buntuje się przeciwko dyskryminacji ze strony ludzi osiad­ łych, większość odczuwa jedynie fatalizm swego losu, którego nic nie jest w stanie zmienić. Czują się opuszczeni i bezsilni bo dla nich rząd policja i gadźowie two­ rzą jedną całość z którą trudno jest walczyć Dlatego też są bardzo nieufni w sto­ sunku do wszystkich praw jakie społeczeństwo stara się im narzucić podejrzewając w nich próbę dalszego ograniczenia ich swobody Negatywny stosunek do naszej cywilizacji rodzi chęć ucieczki, próbę schro­ nienia się przed groźnym światem zewnętrznym w kręgu własnej rodziny, która pozostała dla Cyganów największą wartością. Dla nich, wychowanych od dziecka w kulcie wolności, przyrody, muzyki, rodziny i tradycji, życie wędrowne jest idea­ łem, w którym wszystkie te wartości mogą się realizować. Tabor cygański tworzy odrębny, zamknięty przed obcymi świat, gdzie nikt z gadźów nie ma wstępu. Życie w tym świecie zapewnia integrację grupy, zapobiega jej rozproszeniu, jednocześnie stwarzając złudzenia, że życie ich nie zmieniło się i że będą mogli zawsze je kon­ tynuować. Ale schronienie się w tym, co tradycyjne, ucieczka przed cywilizacją i niedostrzeganie zmian, jakie niesie ze sobą czas, nie pozwala Cyganom patrzeć realnie w przyszłość i walczyć o znalezienie swego miejsca w nowoczesnym społe­ czeństwie. Po I I wojnie ś w i a t o w e j we Francji sporo zrobiono, aby poprawić sytuację C y ­ ganów. Od roku 1949 działa międzyministerialna komisja do spraw Cyganów, która postulowała zaprzestanie dyskryminacji i przyznanie im równych praw. Z jej to inicjatywy powstały organizacje Les Etudes Tsiganes i Comité National d'Aide aux Nómades, których zadaniem jest informowanie społeczeństwa o życiu Cyganów i o aktualnych problemach z tym związanych. We Francji w 2272 gminach istnieje absolutny zakaz przebywania Cyganów, przypomniano w i ę c o nielegalności owych zakazów i polecono zlikwidować tabliczki „Nomadom wzbronione". W 1968 r. Mini­ ster Spraw Wewnętrznych postuluje utworzenie stałych terenów przeznaczonych na obozowiska dla wędrownych Cyganów o możliwie najlepszych warunkach, gdzie czas pobytu byłby nieograniczony. Ustawa z 3 stycznia 1969 r. zniosła obowiązek posiadania książeczki antropometrycznej, a zastąpiła ją książeczką podróży, która musi b y ć wizowana co 3 miesiące. Wprowadzenie jednocześnie tzw. „gmin stałego przebywania" miało na celu wdrożenie Cyganów do wypełniania różnych obowiąz­ k ó w administracyjnych. Głównymi celami tej ustawy było: przyznanie równych �ň -у RECENZJE 261 praw Cyganom, zaprzestanie prześladowania ich, wprowadzenie środków kontroli, a także poddanie wszystkich Cyganów obowiązkom administracyjnym, aby stopniowo skłonić ich do osiedlenia się. Nadal jeszcze Cyganie Manouche niechętnie osiedlają się, jeżeli decydują się na ten krok to zazwyczaj z przyczyn niezależnych od siebie, jak np. choroba kogoś z rodziny albo trudności z wykonywaniem zawodu w ę d r o w ­ nego handlarza, cyrkowca, muzyka czy szlifierza. Przymusowa rezygnacja z w ę ­ drówki burzy ich dotychczasowe życie i stwarza trudności w przystosowaniu się do nowego środowiska. Edith Falque ma właśnie za złe ustawie z 1969 г., że nie rozwiązała głównych problemów życia Cyganów i że dąży do ich osiedlenia, ale jednocześnie nie próbuje przedstawić rozsądnych rozwiązań tej kwestii. Można byłoby ewentualnie poprzez pewne rozszerzenie praw Cyganów oddalić chwilę, kiedy ostatni z nich będzie mu­ siał porzucić swój wóz, ale sam proces jest niestety nieodwracalny i chyba nic nie jest mu w stanie zapobiec. Na początku lat siedemdziesiątych tylko Уз Cyganów francuskich jeszcze wędrowała, ale za kilka lat lub kilkanaście nie będzie dla nich miejsca w naszym społeczeństwie, głównie z przyczyn ekonomicznych, gdyż zawody, jakie wykonują, nie mają przyszłości. A czy osiedlenie się ich nastąpi teraz czy za kilka lat, zawsze będzie to dla nich bolesna decyzja rezygnacji z dotychczasowego życia i tradycji, której tak bronią. Cyganie, jedna z najbardziej egzotycznych i in­ teresujących grup mniejszościowych, tak jak wszystkie grupy mniejszościowe, będą musieli przyjąć styl życia większości społeczeństwa — taki jest niestety porządek współczesnego świata. Książka E . Falque przedstawia szeroko zarysowany obraz życia Cyganów i pro­ blemów, jakie wynikają z prób znalezienia się we współczesnym świecie, i dla każdego, kto interesuje się losami tej społeczności, na pewno będzie stanowić inte­ resującą lekturę. Kazimierz H E I N Z MODE, S I E G F R I E D W O L F F L I N G , Zigeuner in Deutschland, Koehler & Amelang — Leipzig 1968 Zajko — der Weg eines Volkes Cyganie już od kilkuset lat egzystują w światowej literaturze albo jako jej główni bohaterowie, albo jako element wprowadzający odpowiedni, romantyczny na­ strój. Ten cyganologiczny nurt w twórczości pisarskiej datuje się już od końca X V I I I w. W miarę liberalne, tolerancyjne ustawodawstwo i romantyczne wyobra­ żenia o Cyganach w y s z ł y naprzeciw temu prądowi. Już od początków swego istnie­ nia nabierał on cech naukowości. Ale dopiero w 1844 r. powstała znana i podsta­ wowa praca niemieckiego językoznawcy Augusta Friedricha Potta Die Zigeuner in Europa und Asien. Zawarte w niej rozważania dotyczą m. in. związku dialektów cygańskich z sanskrytem oraz ustalenia w wyniku analizy językoznawczej praojczyzny Cyganów, którą w e d ł u g Potta były Indie. Te wnioski stały się dla niego podstawą badań z zakresu filologii porównawczej, ponadto podkopywały reprezento­ wany dość powszechnie w X I X w. pogląd, że Egipt jest kolebką Cyganów. Udowodnienie indyjskiego rodowodu jest także motywem przewodnim H . Modego i S. Wolfflinga. Ułatwiając wejście w tematykę cygańską przedstawiają historię badań prowadzonych nad Cyganami. Oprócz wspomnianej już książki A. F . Potta omówione zostały prace takich językoznawców, jak G. Barrow, Ch. Leland, H. M. G . Grellmann. Są to przede wszystkim studia z zakresu językoznawstwa, które w X V I I I i X I X w. zdominowały naukową literaturę cyganologiczną. Natomiast autorzy re­ cenzowanej pracy, dysponując bogatą już literaturą tego typu, dotyczącą tak j ę - �262 RECENZJE zyka, jak historii i folkloru, idą w swoich rozważaniach dalej. Starają się poddać analizie porównawczej cygańskie obyczaje, wierzenia, bajki, czyniąc jednocześnie próbę oddzielenia w p ł y w ó w , jakie w y w a r ł a niemiecka kultura na kulturę Cyganów. Przedstawiają strukturę organizacyjną plemion cygańskich, rolę i funkcję wybieral­ nego przywódcy, działalność cygańskiego sądu, strukturę zawodową. H. Mode i S. Wólffling przyjmują klasyczny model rozwoju społeczno-ekonomicznego, którego w tym układzie najniższym- szczeblem jest zbieractwo i ł o w i e c t w o . Jest to chyba jedna ze słabości pracy. Konstruują na tej podstawie hierarchię zajęć, z a w o d ó w wykonywanych przez Cyganów, w której bardzo ważny element ich ekonomicznego istnienia, jakim było m y ś l i s t w o i zbieractwo, znajduje się na pierwszym etapie roz­ woju. Pierwotność tych zajęć oraz ich dość długa obecność w gospodarce Cyganów mogłyby świadczyć o niskim stopniu ich rozwoju. Tymczasem obok nich istniały związane nieomalże nierozerwalnie z Cyganami takie prace, jak tresowanie zwie­ rząt, wyrób mat i koszy, grzebieni, popisywanie się tańcem i akrobacjami na linie. Zawodem, jaki bardzo szybko znalazł rację bytu wśród Cyganów, było kotlarstwo, od którego jedna z grup cygańskich wzięła swą n a z w ę — Kełderasza (rumuńskie caldarar, czyli kotlarz). Nie pominęli autorzy pracy tak „tradycyjnie cygańskich" zajęć, jak złodziejstwo, oszustwo i wróżenie. Mode i Wólffling twierdzą, że wiele z tych umiejętności pojawiło się w Europie dzięki pośrednictwu Cyganów. Zalicza­ ją do nich m. in. teatrzyki marionetek i tresurę zwierząt. Niemiecki orientalista E. L i t t m a n n i dowodzi, że niemieckie słowa dotyczące tresowania zwierząt przez Cyganów czy też nazw tych zwierząt pochodzą z sanskrytu — np. niem. Meerkatze — sans, markata (koczkodan), niem. Affe — sans, kap'api (małpa). Dla Littmanna materiałem porównawczym jest tylko język niemiecki, a autorzy książki nie przyta­ czają cygańskich odpowiedników tych słów. Dlatego też należy b y ć ostrożnym przy wysnuwaniu w n i o s k ó w z takiego podobieństwa, gdyż może ono też w y n i k a ć z faktu wspólnego korzenia indo-aryjskiego. Większe prawdopodobieństwo pośrednictwa C y ­ ganów istnieje dla różnych gier towarzystkich, które pojawiły się w Europie w tym samym czasie, co i Cyganie. Próby udowodnienia indyjskiego pochodzenia kości do gry, szachów i kart podejmowane były już wcześniej. Wykopaliska archeologiczne w północno-zachodnich Indiach datowane na ok. 5000 lat (miejska kultura Harappa i Mohendżodaro) przyniosły odkrycia kości do gry, których używanie potwier­ dzone jest w najstarszych dziełach literatury hinduskiej. Nieco inaczej jest z naj­ starszymi zachowanymi indyjskimi kartami do gry. Pochodzą one dopiero z X V I w., a nie udało się dotąd ustalić daty pojawienia się pierwszych kart do gry w Indiach, nie ma także danych źródłowych tak starych, jak odpowiednie materiały europej­ skie. Autorzy ograniczają się do zasygnalizowania możliwości wytłumaczenia podzia­ łu kart przez wprowadzenie do nich 4-kastowego indyjskiego systemu społecznego. Reprezentowany on był w kartach przez 4 klasy: króla, wojownika, kupca i sługę lub niewolnika. Tak więc indyjski rodowód kart pozwoliłby zrozumieć ich "symbo­ likę, tym bardziej że była ona szczególnie zrozumiała dla Cyganów. Trudne jest dla H . Mode i S. Wólfflinga do przyjęcia, że zapoznali się oni ze znaczeniami posz­ czególnych kart dopiero po przybyciu do Europy. Znaczyłoby to, że wynieśli umie­ jętność odczytywania kart z Indii, które są ich praojczyzną. Podobnej metody uży­ wają autorzy przy porównywaniu cygańskich i hinduskich obyczajów narodzino­ wych, zaręczynowych, weselnych i wierzeń. Stosunkowo duża uwaga zwrócona jest w recenzowanej pracy na bajki cygańskie i ich wątki. Stanowią one według auto­ rów podstawowe źródło informacji o mentalności i obyczajach Cyganów. Chcąc dać dowód związku tych bajek z bajkami indyjskimi, przeprowadzają porównanie 1 Za H . M o d e , Deutschland, s. 60. S. W ó l f f l i n g , Die Zigeuner — der Weg eines Volkes in �263 RECENZJE ich wątków według numerycznej klasyfikacji Arnego i Thomsona. Niestety zasób spisanych bajek cygańskich jest zbyt mały, aby istniejące podobieństwa uznać za wystarczający dowód, tym bardziej że sami Cyganie nie rozumieją już pewnych motywów występujących w tych opowieściach. Szukając nadal analogii autorzy po­ równują style opowiadania bajek i dochodzą do wniosku, że istnieje niezaprzeczalny związek bajek cygańskich z podłożem indyjskim. Znajduje on swój wyraz w pro­ pagowaniu identycznych wartości moralnych, z których na pierwsze miejsce wy­ suwają się: szacunek dla natury i miłość do zwierząt, wiara w możliwość swobod­ nego przeistaczania się ludzi w zwierzęta i zwierząt w ludzi. Niektóre bajki cy­ gańskie mają charakterystyczne dla bajek hinduskich tragiczne zakończenie. W tym miejscu należy jeszcze raz podkreślić, że podstawowym założeniem tej części roz­ ważań jest wykazanie niezaprzeczalnego pochodzenia pewnych wartości kulturowych z Indii oraz istnienia realnej możliwości przenoszenia tych dóbr przez Cyganów. W drugiej części pracy autorzy przedstawiają historię Cyganów w Niemczech, biorąc za podstawę informacje zawarte w listach żelaznych wydawanych „książę­ tom" cygańskim przez w ł a d c ó w europejskich, zarządzeniach, listach gończych oraz opisach pozostawionych przez przypadkowych obserwatorów. Dokładna data przy­ bycia Cyganów do Niemiec nie jest znana. Pierwsze źródła pisane, w których pojawiają się wzmianki o Cyganach, pochodzą z X V w. Dominikanin Hermann Kornzer i historyk Albert Krantz przyjęli za datę pojawienia się Cyganów w Niem­ czech rok 1417. Dalsze informacje odnoszące się do wczesnej historii Cyganów daje Schoppenchronik von Magdeburg, która podaje, że „Tattern" (tak nazywano począt­ kowo Cyganów sądząc, że są Tatarami) przekroczyli Elbę i zatrzymali się w Magde­ burgu. Od lat 30-tych X V w. wzmianki o Cyganach coraz częściej zaczynają się pojawiać w kronikach większych miast. Rejestrowały one szlak w ę d r ó w e k taborów • cygańskich zaopatrzonych w żelazne listy papieża i cesarza. D a w a ł y one poczucie spokoju i pewności tym bardziej, że w tym czasie Cyganie byli na ogół przyjaźnie przyjmowani w miastach Dlatego też często pierwsze 80 lat pobytu Cyganów w Niemczech określa się jako złoty wiek" Ale już w roku 1482 książę Albrecht Achilles von Brandenburg wydał edykt zabraniający przebywania w granicach księstwa Jest to początek prześladowania Cyganów Od 1500 г obowiązywała za­ twierdzona przez Reichstag w Augsburgu ustawa zezwalająca książętom na w y p ę ­ dzanie i zabijanie C y g a n ó w latach 1497 1774 wydano 146 Edyktów cygańskich" i można by ten okres za L Jochimsen nazwać okresem cygańskich edyktów'* Za~ 2 'L nowanie i chłostanie Cyganek oraz . konfiskowanie" dzieci Niektóre zarządzenia Wilhelm T Г) Я lí"H 7 Я Tt wiesza • tí- ~h Г e 1Я 1 t h rok dnw en 7 teeo same eo okr h ň ° ^ . ™ !f J , ° • " st • P s Р ° У osieoiama ^ап™ przep ow azo e w ks le Wittgenstein l a m tez powstało około гоки u a najstarsze w memez n sieaie cygańskie (okolice Berieourga), w którym weamg aanycn z l a i i r. z y jeszcze 40 Cyganów. W 1928 r. wydano ustawę, która nakazywała meioowame się c y g a n ó w na policji zabraniała im posiadania brom palnej oraz przebywania w uz­ drowiskach i kurortach. W czasie I I wojny światowej z rozkazu Himmlera w y ł a p y ­ wano całe tabory, które kończyły s w ą w ę d r ó w k ę w obozach koncentracyjnych Przedstawiona przez Modego i Wolfflinga historia Cyganów wędrujących po Niem­ czech kończy się na roku 1945, który jest początkiem osiedlania się pozostałych przy życiu Cyganów. Autorzy takie ujęcie tematu cygańskiego traktują jako propozycję, w s t ę p do dalszych poszukiwań rozwiązania problematyki pochodzenia Cyganów. Istniejące 6 W S Z 3 p o y c n o a z ą g a i e r w n W z e p o y z e j L a i D y K U ą 8 g Г 0 1 0 2 Za M o d e , W o l f f l i n g , op. cit, s. 142. �264 RECENZJE i zakorzenione w świadomości społeczeństw europejskich stereotypy Cyganów mogą nabrać rzeczywistego zabarwienia poprzez publikowanie prac tego typu. Książka jest zbiorem informacji dających znajomość elementarnych zasad życia Cyganów, ułat­ wiającym zrozumienie ich odrębności i odmiennego trybu życia; to między innymi stanowi o wartości pracy i zachęca do jej przeczytania. Renata C. H . W A R D - J A C K S O N , D E N I S E . H A R V E Y , Its Origins, Builders, Technology and Conservation, Abbot 1973 Hryń The English Gypsy Caravan. Country Book Club, Newton Jest to monografia poświęcona tradycyjnym wozom cygańskim, rozpowszechnio­ nym w Wielkiej Brytanii na przełomie X I X i X X w, a spotykanym czasami jesz­ cze dziś. Już na wstępie autorzy zaznaczają, że podobnie jak wszystkich koczują­ cych po drogach Wielkiej Brytanii uważano za Cyganów, tak nazwą wóz cygański {gypsy caravan) obejmowano nie tylko wozy u ż y w a n e przez samych Cyganów, lecz także przez pozostałe grupy wędrowców. Wśród nich oprócz „prawdziwych" Cyga­ n ó w (true Gypsies) wyróżniają autorzy tzw. mumpers (włóczędzy, żebracy), poshrats (mieszańcy, Cyganie półkrwi), didikais (o niewielkiej domieszce krwi cygańskiej), tinkers (druciarze, pochodzący głównie z Irlandii) i w ę d r o w n i artyści, zwłaszcza cyrkowi. Prawie wszyscy wędrowcy, zdaniem autorów, posiadają obecnie większą lub mniejszą domieszkę krwi cygańskiej, ale tym, co ich łączy, nie jest pochodzenie etniczne, lecz jednakowy tryb życia. Według danych z 1965 r. wśród 100 tys. angiel­ skich w ę d r o w c ó w było tylko 20 tys. ,prawdziwych" Cyganów z których z kolei t3 lko 6°/o podróżuje jeszcze wozami konnymi (głównie na północy) Dzisiejsze wozy różnią się oczywiście od tych tradycyjnych XIX-wiecznych cygańskich vardo będą­ cych przedmiotem zainteresowania autorów Dlatego też monografię swoją oparli oni głównie na materiale zgromadzonym w brytyjskich muzeach a także licznych rycinach z poświęconych Cyganom książek i artykułów. Literatura dotycząca wozó^v r Г V P'Я Tiч Ir i о И na która' autorzv odniesieniu do Wielkiei Brvtanii co wvnika stad że edruiacv o ' k í o r a n s k ' i Anel" С sanie bvli boeat • o ď w 'ch rodakó invch ńt a 't 'd' h g y g s oc w z у pa ^ о a ty е, ic wozy Dy у lepej wyposa one i pieimiej а е к о г о ^ а п е stanowiąc tym samym szczególnie interesujący przedmiot badan. Wozy u ż y w a n e przez wszystkich w ę d r o w c ó w nazywane były powszechnie cy­ gańskimi, mimo że wprowadzone zostały one do użytku bynajmniej nie przez Cyga­ nów, lecz przez właścicieli w ę d r o w n y c h menażerii, którzy potrzebowali wygodnego środka lokomocji do przewożenia zwierząt. Do Wielkiej Brytanii dotarły one z F r a n ­ cji ok. 1840 г., ale „prawdziwi" Cyganie zaczęli nimi powszechnie podróżować do­ piero pod koniec X I X w. jako ostatni z wymienionych grup wędrowców. Zarówno ten fakt jak i to, że właśnie „prawdziwi" Cyganie pozostali najdłużej wierni temu właśnie sposobowi podróżowania, autorzy tłumaczą ich wrodzonym konserwatyzmem. Wydaje się, że jest to uproszczenie i należałoby raczej szukać przyczyn tego stanu w pełnym wrośnięciu nowego początkowo elementu w zintegrowany model k u l ­ tury cygańskiej, co związane było z koczowniczym trybem życia i miało swoje od­ bicie zarówno w sferze działalności ekonomicznej C y g a n ó w jak i ich kulturze du­ chowej. Faktem pozostaje że dziś niemal w y ł ą c z n i e Cyganie używają w Wielkiej Brytanii konnych w o z ó w podróżnych do innych celów niż wypoczynkowe (ta forma rekreacji rozpowszechniła się bowiem już na początku naszego stulecia a wozy bu­ dowane początkowo na wzór luksusowych rezydencji zostały stopniowo zastąpione zmotoryzowanymi przyczepami campingowymi) �RECENZJE *< I I ł * 1 ! 7 265 Autorzy książki podkreślają wielokrotnie, że dla Cyganów wozy były nie tylko środkiem lokomocji, lecz także prawdziwymi domami, stąd dbałość o ich wystrój wewnętrzny i zewnętrzny. U ż y w a n o ich przede wszystkim w lecie, przy czym wtedy nocowały w nich głównie dzieci i starsi, a dorośli spali w rozbijanych obok namiotach. Podróżowano zwykle ok. 15 mil dziennie, co pewien czas zatrzymując się na dłużej, w celu przygotowania na sprzedaż różnych przedmiotów, takich jak kosze czy sztuczne kwiaty. W zimie koczowali tylko niektórzy Cyganie przenosząc się co 7-14 dni w poszukiwaniu paszy dla koni. Miejsca postoju były zwykle z góry usta­ lone, a do najpopularniejszych należały takie, jak Little Egypt, Gallows Grove czy Dooval's Oak, gdzie zostawiano umowne znaki (tzw. patterans) informujące o tym kiedy dana rodzina była tu i dokąd się udała. Siłę pociągową stanowiły konie z których jeden zaprzężony był do wozu, a drugi zapasowy podążał z tyłu. Praca Jacksona i Harveya poświęcona jest jednak nie tyle organizacji życia w podróży i społeczno-ekonomicznym konsekwencjom koczowania, lecz systematycz­ nemu opisowi środków podróży, to znaczy samych wozów. Autorzy wyróżniają 6 za­ sadniczych typów w o z ó w spotykanych i produkowanych w Wielkiej Brytanii: reading, ledge, bow-top, burton, pot-cart, i open-lot, przy czym nie wszystkie one używane były jednakowo chętnie przez Cyganów. Najpopularniejsze były wśród nich wozy typu reading produkowane głównie przez rodzinę D u n t o n ó w w miejsco­ wości Reading w hrabstwie Berkshire. Wozy te zbudowane były z drewna sosno­ wego i miały zwykle tylko jedno okno, a wyposażenie wnętrza podobne, jak w po­ zostałych, to znaczy sprowadzało się do najpotrzebniejszych sprzętów ze względu na ograniczoną przestrzeń i siłę pociągową konia. Zawsze jednak b y ł tam piecyk tzw amerykański, mały i lekki, a więc wygodny w podróży a wśród mebli najwięcej miejsca zajmowało dwupoziomowe łóżko którego wygląd (jakość pościeli ilość po­ duszek itp) stanowił przedmiot rywalizacji między cygańskimi gospodyniami B a r ­ dzo lubiane przez Cyganów były także wozy typu bow-top o charakterystycznym okrągłym dachu których nigdy nie budowano dla niecygańskich n a b y w c ó w Nato miast takie wozy jak burton czy rzadsze brush typowe były w ł a ś n i e dla w ę d r o w ­ nych artystów i handlarzy (wozów typu brush używali zdaniem ci u. tor Ó głównie przedstawi ciele sruD poshrats i didikais) Wzdłuż najbardziej uczęszczanych dróg rozmieszczone były warsztaty, których właściciele zwykle specjalizowali się w jednym typie wozów, przy czym ostateczny wygląd wozu był w y p a d k o w ą umiejętności konstruktora oraz upodobań i możliwości finansowych zamawiającego. Wozy były w takich warsztatach nie tylko budowane, lecz także remontowane i dekorowane, przy czym autorzy twierdzą, że pod w z g l ę ­ dem ornamentyki wymagania Cyganów sprowadzały się tylko do jaskrawej kolory­ styki i licznych złoceń. Rzeźbione czy malowane motywy pozbawione znaczenia sym­ bolicznego miały b y ć wyrazem nałożenia się ХГХ -wiecznej mody na barok z gusta­ mi rzemieślników, wśród których w okresie początkowym dominowali Niemcy i Włosi (stąd reminiscencje włoskiego renesansu). Od ilości ozdób i jakości wy­ kończenia zależała w dużej mierze cena wozu tak dawniej jak i dziś, kiedy to wo­ zy cygańskie można kupić na wyprzedaży w cenie od 50 do 2,5 tys. funtów. Podsumowując należy stwierdzić, że praca Jacksona i Harveya jest rzetelną monografią w o z ó w cygańskich, zawierającą ich dokładny opis konstrukcyjny, typo­ logię i historię, ilustrowane licznymi rycinami i zdjęciami. Szkoda tylko, że autorzy na podstawie przedstawionego materiału nie pokusili się o pełniejsze osadzenie wozu jako istotnego elementu kultury cygańskiej w całokształcie ich kultury. Ludmila Melchior �266 RECENZJE MENYTHÉRT L A K A T O S , Füstós képek, wyd. Magveto, Budapest 1975 Literacką sensacją roku 1975 na Węgrzech stała się obszerna, przeszło 400-stronicowa książka Menyhérta Lakatosa Füstós képek, czyli Zadymione obrazy. Krytyka z dużym zainteresowaniem i uznaniem przyjęła debiut. Autor urodził się w 1926 ro­ ku w cygańskiej osadzie Vésztó w woj. Bekes. Nigdy poprzednio nie ogłosił drukiem żadnej pracy, był absolutnie nie znany w świecie literackim. Jeden z czołowych krytyków węgierskich, László Babies, tak oto powitał książkę Lakatosa na łamach miesięcznika „Kortárs" (nr 4/76): „Levi-Strauss w jednej ze swych książek uskarża się, iż nie ma już na naszym globie nietkniętych kultur, że materialna i duchowa cywilizacja białego człowieka zanieczyściła najbardziej skryte zakątki naszego ś w i a ­ ta. I oto wbrew temu ukazuje się książka, która informuje nas o tym, że o 30-40 km lub kilka autobusowych przystanków od nas żyje naród, o którym, w y j ą w s z y pewne przesądy oraz anegdoty, niewiele wręcz wiemy. B y ć może, że książka ta niedużo powie znawcom przedmiotu, że w naukowych dysertacjach wszystko to zostało już opisane i przeanalizowane. Ale jak dotąd nie doszło do literackiego od­ krycia tych prawd!" Rzecz paradoksalna — Węgry, kraj, w którym Cyganie od lat stanowią zwartą grupę etniczną zrośniętą z tradycjami i obyczajowością całego narodu, odkryły nagle ich świat za pośrednictwem książki Lakatosa. Świat zupełnie inny niż do­ tychczasowe wyobrażenia, które zamykały się w publicystycznych bądź naukowych opracowaniach, a także w obiegowych pojęciach kształtowanych na podstawie C y ­ ganów grających na skrzypkach w węgierskich gospodach lub barwnych taborów. Relacja Lakatosa zasadniczo różni się od wszystkich, a więc nie tylko w ę g i e r ­ skich, dotychczasowych literackich prób przedstawienia życia Cyganów. Poprzednie próby były z reguły podejmowane z zewnątrz, przez pisarzy, którzy starali się wejść w odrębne i obce obyczajowo środowisko. Starali się opisać je, oddać auten­ tyczność i podnieść trafność swoich obserwacji często wyłącznie przez nadmierne używanie cygańskich słów. Menyhért Lakatos jest Cyganem z krwi i kości, wielkim talentem literackim i pisze z zupełnie innych pozycji niż Puszkin, Merimee, Go­ rki czy Ficowski, których fascynowała cygańska romantyka. Lakatos pisze od wewnątrz. Nie musi się wkradać i zaskarbiać sobie łask środowiska, zdobywać 0 nim wiedzy. O Cyganach wie wszystko tak, jak o sobie samym. Nie sili się na wtręty cygańskich słów, przeciwnie, pisze pięknym, ś w i e ż y m językiem w ę g i e r s k i m który między innymi jest jednym z artystycznych w a l o r ó w tej książki — niekiedy tylko stosuje cygańskie wyrazy. Zadymione obrazy oparte są na autobiografii. Menyhért Lakatos n i e z w y k ł y m 1 szczęśliwym zbiegiem okoliczności mógł uczyć się w horthystowskich Węgrzech lat trzydziestych i ukończył szkołę. P o d s t a w o w ą trudnością była w ó w c z a s dyskrymina­ cja i pogląd, że Cyganie są nieinteligentni, niezdolni i 4 klasy to góra ich wykształ­ cenia. Cygańskie dziecko przełamało te przesądy i było prymusem w gimnazjum. Został też później Lakatos nauczycielem, aby uczyć swych ziomków, nieść oświatę. W powieści, którą napisał na początku lat siedemdziesiątych, znajdują się bogate wątki osobiste, ale raz po raz rwą się one i giną na korzyść epickiego tempera­ mentu. Bohaterem opowieści jest cygański chłopiec, który wchodzi w życie, z dziecka staje się mężczyzną. Spod matczynych skrzydeł, ze świata baśni i legend przechodzi do rzeczywistości, styka się z walką o byt, z przemocą, przed którą będzie musiał uciekać. Rzecz dzieje się w okresie międzywojennym, w latach trzydziestych. Autor nie trzyma się ściśle dyscypliny czasu, stosuje przeskoki, nie precyzuje wyraźnie dat. Dopiero w ostatniej, końcowej scenie'książki — deportowanie Cyganów w zaplom­ bowanych wagonach wyraźnie wskazuje datę i ostateczną stację ich wędrówki, �RECENZJE 267 /rjrtórą będzie Oświęcim lub inny hitlerowski obóz koncentracyjny. Jest to nie tylko ? > r ^ r r a ź n e wskazanie czasu oraz miejsca, ale i klamra zamykająca etap w historii т. ^Cyganów. ' . Książka nie ma w zasadzie fabuły, akcji. Jest to spisywane na gorąco życie, ' więc różne, często luźne sceny, które tylko niekiedy łączą się ze sobą, tworzą logiczny ciąg. Przewijają się więc ludzie, z którymi już później nie spotkamy się nigdy, choć byśmy bardzo tego chcieli. Jak na przykład z pewnym taborem cy­ gańskim; oto jacyś nieznani i nie określeni bliżej żołnierze zabrali Cyganom i zgwałcili ich kobiety. C i prosili o łaskę, o oddanie ich żon i córek. Zgoda, oddano im kobiety, ale w zamian pohańbiono również i ich, obcinając wszystkim uszy. -Oddala się ten tabor w płaczu, poniżeniu, męczarni, aby już nigdy nie powrócić. Nie wiemy, gdzie to się stało, w Rumunii, na Węgrzech czy w Jugosławii, nie jest to jednak ważne — Cyganie nie uznają granic i w niczym me podważa to prawdzi­ wości. Siła opowieści tkwi bowiem w opisie, me zaś w szczegółach. a 4 » Spokojny i nużący nieco nawet początkowo bieg książki przybiera na g w a ł t o w ­ ności. Losy bohatera stają się coraz ciekawsze, ostre. Nie sposób tej książki stresz­ czać, toteż w zarysie tylko o dziejach i przygodach bohatera, w których odnajdu­ jemy wiele z życiorysu autora. A więc żyje on w spokojnym taborze, chroniony przez starą, bardzo mądrą babcię, matkę i ojca, przez swoją całą rodzinę przy­ wódcy cygańskiego, cieszącego się dużym autorytetem. O niebezpieczeństwach i o¬ krucieństwach dowiaduje się tylko z opowieści. Pewnego dnia zostaje przypadkiem ciężko postrzelony przez dziedzica polującego w lesie na zwierzynę. Wina m y ś l i polującego wego jest ewidentna, a wskutek konfliktu z innym miejscowym notablem sprawy nie sposób zatuszować. Korzysta na tym ofiara wypadku, gdyż dziedzic czyni wszy­ stko, aby uuratować pie r a t o w a ć chołpca c n o i p c a od śmierci, a następnie, zzamiast a i m k i uodszkodowania ubZKouuwdmd pie­ niężnego, załatwia na prośbę i m n a z j u m . DziękiL ogromnej prosoę ojca przyjęcie go do ggimnazjum. ügxonmtj ambicji dzieciak wytrzymuje początkowo wszelkie szykany i przełamuje bartery umożliwiające mu ukazanie swego talentu. Ten niesłychanie ciekawy i ważny w ą ­ tek edukacji urywa się nagle i oto nasz bohater powraca do swego środowiska, by zacząć bujnie zyć. Jest lato, Cyganie pomagają przy żniwach, nasz młodzieniec staje się z miejsca obiektem pożądania cygańskich dziewcząt i kobiet, jedna przy­ goda^ erotyczna goni drugą. Miłość, pieniądze, walka determinują jego życie. W j a ­ kiejś przygodnej kłótni ram sołtysa i musi uciekać przed żandarmami. Błąka się, trafia do kolejnych taborów, gdzie bądź znajduje chwilowe schronienie, bądź tez musi staczać kolejne walki. Przeżywa coraz barwniejsze, często dzikie przygody. Kradnie, bo musi żyć; bije się, bo musi się bronić. Wybucha wojna, zmieniają się czasy, nie ma już miejsca na cygańską wolność. I wtedy właśnie trafia z powrotem do swoich bliskich, by podzielić ich los. Internowanie i deportacja kończy relację. Zamknięcie w wagonie pędzącym do obozu koncentracyjnego kończy bezpowrotnie to wszystko, co przeżył. Węgierska krytyka entuzjastycznie przyjęła autobiografię Lakatosa, ale nie było recenzji, w której nie stawiano by pytania, czym jest w ł a ś c i w i e napisana przez niego książka. Życiorysem, socjologicznym zapisem, reportażem, powieścią? Szcze­ gółowe, socjograficzne opisy przeplatają się w niej z literackimi opisami przyrody, a także z charakterystycznymi dla brukowych powieści przygodowych. Oczywiście można d o k o n y w a ć analizy tej książki, rozczepiać ją na warstwy, ale nie sposób oddzielać jednych partii od drugich. Łączą się bowiem w jedną nieszablonową i pa­ sjonującą całość, są w sumie oryginalną prozą. Z kart książki tchnie swoboda i nie­ skrępowanie, jej walorami jest plastyczność i żywiołowość,' ani śladu jakichkolwiek manier. Książka Menyhérta Lakatosa powstała pod w p ł y w e m głośnej inicjatywy wy­ dawniczej, która zrobiła w ostatnich latach na Węgrzech dużą karierę, a mianowicie �¡ 268 i I j i I ' i RECENZJE serii „Odkrywanie Węgier". W jej ramach wydawane są socjograficzne monografie poświęcone konkretnym regionom, środowiskom oraz problemom. W tej serii na przykład ukazały się m. in. doskonałe reportaże jednego z czołowych węgierskich pisarzy Gyorgya Moldovy i górnikach z Komló bądź też o najbardziej zacofanym rolniczym regionie Orség. W tej serii wydano książkę Sandora Bencsika Historia widziana z dołu, będącą dokładnym zapisem pracy i życia jednej robotniczej bry­ gady. Te książki zachęciły Lakatosa i pewnego dnia do wydawnictwa Magveto wpłynął rękopis, który dzięki talentowi autora wzbogacił nie tylko jedną wydaw­ niczą serię, lecz całą węgierską literaturę. Tadeusz Olszański C H A R L E S K I N G , Men of the Road, Londyn 1972, ss. 120, il. Prezentowana książka jest pracą popularną, przedstawiającą w ogólnym zary­ sie całokształt problematyki dotyczącej Cyganów europejskich, i ma charakter kompilacyjny, szczególnie w części historycznej. Pewne fakty ze współczesnego życia Cyganów autor miał okazję zaobserwować sam, wiele podróżując po Wielkiej B r y ­ tanii, Rumunii i Węgrzech. Tam, gdzie to było możliwe, wzbogacił swoje spostrze­ żenia opiniami i informacjami pochodzącymi od cygańskich przyjaciół. Książka jest ilustrowana rysunkami autora. Treść ujęta jest w 7 rozdziałów. Na wstępie autor podał mniej lub bardziej ustalone fakty historyczne dotyczące Cyganów, a m i ę d z y innymi: domniemany czas, w którym opuścili Indie, i przyczyny migracji, g ł ó w n e kierunki i szlaki m i ­ gracji, daty pojawienia się w niektórych krajach europejskich, ich początkową po­ pularność, legendy związane z ich pochodzeniem, okres prześladowań w X V I I I w. i w końcu próby ich osiedlenia i edukacji rozpoczęte w 1761 r. na Węgrzech przez Marię Teresę. W rozdziale tym autor zwraca również u w a g ę na bardzo ważną różnicę między Cyganami „czystej krwi" a posh-rat — czyli ludźmi zrodzonymi ze związku między Cyganem a gadźo — i didakoi — osobami posiadającymi jeszcze mniej krwi cy­ gańskiej, gdyż zrodzonymi ze związku posh-rat i gadźo. Liczba Cyganów w Wielkiej Brytanii jest kwestią dyskusyjną ze względu na znaczną ilość różnego rodzaju w ł ó ­ częgów i żebraków podających się lub uważających za Cyganów. Według pewnych źródeł jest 10 tys. autentycznych Cyganów, około 10 tys. posh-rat, mniej więcej ty­ le samo didakois oraz 20-50 tys. r ó ż n y c h . w ł ó c z ę g ó w bez odrobiny krwi cygańskiej. Inne źródła podają liczbę co najmniej 15 tys. Cyganów dla Anglii i Walii. Następny rozdział zapoznaje czytelnika z podziałem C y g a n ó w europejskich na główne grupy, które z kolei dzielą się na mniejsze grupy i podgrupy. Ich nazwy często sugerują tradycyjne zajęcia Cyganów, z których kilka autor omawia. Naj­ więcej uwagi poświęca kowalstwu i pracom w metalu, handlowi końmi, wróżbiar­ stwu, wytwórczości przedmiotów z drewna. Znaczna część tych zajęć nie jest w sta­ nie zapewnić im utrzymania w dzisiejszych warunkach, w związku z czym przecho­ dzą na nowe profesje. Niekiedy ich tradycyjne umiejętności są wykorzystywane w przemyśle, np. we Francji są cenieni jako wykonawcy bojlerów. Autor stawia pytanie, czy istnieje niezależna muzyka cygańska i próbuje na to pytanie dać odpowiedź twierdzącą w przeciwieństwie do Beli Bartoka, który był zdania, że zasadnicza cecha muzyki cygańskiej leży w możliwościach odtwarzania i przetwarzania muzyki ludowej kraju, w którym Cyganie aktualnie przebywają. Omawiając cygański język King wskazuje na znany tylko Cyganom system znaków tajnych, zwany patrin. Omawia je pokrótce, informując, do przekazywania jakich wiadomości są u ż y w a n e i w jaki sposób stosowane. « �U 09 RECENZJE Prawdziwy Cygan, to mieszkaniec namiotu. Autor podaje więc zasadnicze typy namiotów używanych przez Cyganów, a następnie omawia ich wozy. Interesujące jest według niego porównanie cygańskiej nazwy namiotu, która brzmi tsaro lub khera, z nazwą mongolską gher. Jest to jeden z kilku w tej książce przykładów sugerujących prawdopodobieństwo jakichś dawnych związków Cyganów z Azją centralną. Przykładem popierającym domysły autora ma być w ł a ś c i w y Cyganom wstręt do wody i mydła, analogicznie do nomadów mongolskich, których warunki geograficzne zmuszają do oszczędzania wody. Zarówno jedni, jak i drudzy nie po­ trafią pływać. Fakty te dają autorowi pretekst do snucia d o m y s ł ó w o ich pobycie w Azji przed p r z y w ę d r o w a n i e m do Indii. Szczególnie interesującym rozdziałem jest część ostatnia książki, gdzie autor przedstawia dzisiejszą sytuację Cyganów w Wielkiej Brytanii. Cyganie są tam traktowani na ogół źle zarówno przez władze, jak i ogół ludności, a wszelkie wy­ siłki zmierzające do poradzenia sobie z „problemem" cygańskim pozostają daleko w tyle w stosunku do innych krajów europejskich. P e w n ą poprawę osiągnięto dzię­ ki działalności nieżyjącego już Normana Dodds (członka parlamentu), który utwo­ rzył Komitet Cygański (Gypsy Committee) i był twórcą słynnego statutu c y g a ń ­ skiego (Gypsy Charter). Nadzieja na poprawę losu Cyganów w Wielkiej Brytanii zwiększyła się w 1966 г., kiedy to utworzono Badę Cygańską (Gypsy Council). Krystyna K A T H A R I N E E S T Y , The Gypsies, York 1969 Bocek Wanderers in Time, Hawthorn Books, New Prezentowana książka jest wynikiem kilkuletniej pracy autorki poświęconej za­ gadnieniom historii i współczesnego życia Cyganów. Jest to praca o charakterze popularyzatorskim. Zakres informacji, które autorka usiłuje przekazać czytelnikom, jest bardzo szeroki. Obejmuje on historię Cyganów od momentu pojawienia się ich w Europie aż do czasów współczesnych, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji społeczno-prawnej w niektórych krajach europejskich i w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej w ostatnich latach. K i l k a rozdziałów Katharine Esty poświęca zagadnieniom folkloru Cyganów, wybierając te jego elementy, które jej zdaniem są najbardziej charakterystyczne: taniec, muzykę i wróżbiarstwo. Zwraca także uwagę czytelników na postacie ludzi autorów w s p o m n i e ń i relacji z w ę d r ó w e k z Cyganami. Osobom tym przypisuje znaczną zasługę w rozwoju badań nad k u l ­ turą cygańską. T a k szeroki zakres zainteresowań odbija się na wartości pracy. Omawiane zagadnienia autorka zaledwie sygnalizuje, pozostawiając wiele n i e d o m ó ­ wień i niejasności. Przedstawiając historię pobytu Cyganów na kontynencie europejskim najwięk­ szą u w a g ę zwraca na ukazanie prób ich socjalizacji w krajach, na terenie których przebywali. Często próby te przebiegały w sposób brutalny, nie zawsze dawały też pożądane rezultaty. Przedstawia najstarsze — pochodzące z końca X V wieku — ustawy wydane przez Ferdynanda i Izabellę, zmuszające Cyganów do stałego osie­ dlania się. Zajmuje się także problematyką odnoszących się do Cyganów a u s t r o - w ę gierskich ustaw Marii Teresy, do Cyganów rosyjskich — Katarzyny I I oraz hiszpań­ skich Karola I I I . Zapoznaje także czytelników z niektórymi próbami uregulowa­ nia problemu cygańskiego podejmowanymi w okresie po I I wojnie światowej. Przedstawiając powyższe próby uregulowania stosunków pomiędzy p a ń s t w e m a Cyganami autorka nie pozostaje wobec nich obiektywna. Dziwi to, szczególnie wobec bardzo ubogiego i schematycznego przedstawienia tych prób czytelnikom. �-70 RECENZJE Nie stara się ona wyjaśnić im swego zdania, nie przytacza też żadnych argumentów na jego poparcie. Przedstawiając na przykład ustawę Ferdynanda i Izabelli opowiada się zdecy­ dowanie przeciwko niej, sprawiając wrażenie, iż jest generalnie przeciwniczką ogra­ niczania swobody Cyganów. Bardzo pozytywny jest natomiast stosunek autorki do ustaw teresjańskich, choć czytelnikom podaje je ona w bardzo niepełnej wersji. Ocena tych ustaw wypłynęła prawdopodobnie z ogólnie pozytywnego stosunku au­ torki do postaci Marii Teresy. Uważa ją za jedynego europejskiego władcę, który rzeczywiście interesował się problemami Cyganów w rządzonym przez siebie kraju. Autorka nie pozostaje również obojętna wobec czynionych współcześnie prób wciągnięcia Cyganów w społeczne życie państw, w których żyją. Przytacza trzy przykłady działalności państwowej w tym zakresie, mianowicie działania podej­ mowane w Wielkiej Brytanii, Związku Radzieckim i w Polsce. Trudno określić, na czym opierają się jej oceny, gdyż obok wspomnianych wyżej niedomówień i nie­ jasności tekstu, autorka nie jest wolna od uprzedzeń politycznych, stwarzających dodatkowo dystans w jej podejściu do działań podejmowanych w krajach socjali­ stycznych. Mimo to jednak akceptuje ona wyniki akcji prowadzonych w celu socjali­ zacji Cyganów w Polsce. Przytacza nawet fragment apelu wystosowanego przez grupę C y g a n ó w do „braci cygańskiej" w Polsce, w z y w a j ą c e g o ich do uczestnictwa w budowie Polski Ludowej. O ile przedstawiając powyższe próby działań autorka nie wypowiada się jedno­ znacznie za ani przeciw socjalizacji Cyganów, o tyle przechodząc do opisywania ich sytuacji w Stanach Zjednoczonych staje się zdecydowaną zwolenniczką prowa­ dzenia tego rodzaju akcji, co więcej — wyraża swoją dezaprobatę dla niechęci C y ­ ganów do zrezygnowania z wędrownego trybu życia na rzecz stabilizacji i komfor'tu. Porównuje nawet sytuację Cyganów do warunków, w jakich żyją przedstawi • ciele innych mniejszości narodowych w Stanach Zjednoczonych. Rozdział dotyczący Cyganów w U S A ma zdecydowanie publicystyczny charakter. Autorka nie kryje swojej dezaprobaty dla „pasożytniczego życia" prowadzonego przez Cyganów i ich niechęci dla poprawy własnej sytuacji. W Stanach Zjednoczonych żyje obecnie około 50-100 tys. Cyganów. Większość z nich mieszka w slumsach wielkich miast, opierając swoją egzystencję na doryw­ czo podejmowanych pracach. Wielu jednak nie porzuciło w ę d r o w n e g o trybu życia, choć domami ich stały się samochody. Cyganie w Stanach Zjednoczonych nie są objęci żadnymi statystykami, nie są bowiem uważani za mniejszość narodową; dołącza się ich w statystykach do grup imigrantów z krajów, z których przybyli. Wiele miejsca poświęca autorka postaciom nie-Cyganów, którzy kierowani róż­ nymi pobudkami zdecydowali się na porzucenie dotychczasowego trybu życia i przy­ łączenie do taborów cygańskich. Swoje wrażenia z okresu spędzonego wraz z C y ­ ganami wielu z nich opisało, dostarczając niesłychanie ciekawych materiałów dla badań cyganologicznych. Rozdziały poświęcone temu zagadnieniu zdecydowanie od­ biegają swą problematyką od całości, powiększając panujący w książce chaos. W rozdziałach tych K . Esty największy nacisk położyła na przedstawienie czytel­ nikom postaci tych ludzi. Uczyniła to jednak w sposób bardzo powierzchowny, nie wyjaśniając m o t y w ó w ich postępowania ani w momencie podejmowania decyzji przyłączenia się do Cyganów, ani też wtedy, gdy postanawiali wrócić do dawnego życia. Poświęcona tym zagadnieniom część książki nie wnosi nic nowego do jej warstwy informacyjnej, umacnia jedynie czytelników w przekonaniu o przypadko­ wym i niejasnym wyborze opisywanych zagadnień. Popularny charakter książki nie tłumaczy także języka, jakim została ona na­ pisana. Autorka używa w odniesieniu do Cyganów całego szeregu nic nie m ó w i ą - �RECENZJE 271 cych epitetów, przedstawiając ich jako „tajemniczych", „pięknych", „najbardziej au­ tentycznych" etc. Dzięki takim i podobnym określeniom styl książki staje się egzal­ towany, co miast przydawać jej wartości, jeszcze ją bardziej zubaża. .'?.: Małgorzata P E T E R M A A S , King of The Gypsies, ss. 206, il. Jasiczek A Bantam Book, New York 1976 (wyd. 6), Peter Maas, nowojorski dziennikarz, zyskał w ostatnich latach niezwykłą, na­ wet jak na stosunki amerykańskie, popularność. Jego powieści-reportaże: Serpico i The Valachi Papers w ostrej bezkompromisowej formie poruszały najbardziej wstydliwe i kompromitujące przejawy społecznego życia Ameryki: korupcję policji i wszechwładzę mafii. Odsłaniał Maas w atrakcyjnej literacko formie sieć p o w i ą ­ zań między amerykańską elitą władzy a światem przestępczym. Oddźwięk, z jakim spotkała się ta działalność, wynikał przede wszystkim z jej walorów społecznych. Maas zebrał materiał nieomal o charakterze dowodowym, w sensie prawnym, sprzymierzając się z tymi wszystkimi, którzy od lat walczą z plagami dręczącymi społeczeństwo amerykańskie. Z punktu widzenia literatury stał się Maas jednym z prekursorów interesującego gatunku prozatorskiego, repor­ tażu zbliżonego do prozy fabularnej. Kolejna praca Maasa, utrzymana w podobnej formie, idzie śladem poprzednich, choć zdaje się nie dorównywać im poziomem. King of the Gypsies — rzecz, która miała w krótkim czasie V I w y d a ń zarówno luksusowych, jak i masowych oraz druk w znanym czasopiśmie „New York Magazine" — penetruje mało znane środo­ wisko współczesnej Ameryki, społeczność cygańską. Reportaż Maasa reklamowany jako :„niewiarygodna, lecz prawdziwa historia o obcym ludzie, przy którym mafia wydaje się społecznością otwartą", choć osiągnął wielkie powodzenie, budzi miesza­ ne opinie. Jest to dramatyczna opowieść o walce ojca z synem o władzę nad C y ­ ganami amerykańskimi, których ma być obecnie w U S A niebagatelna liczba, wg obliczeń szacunkowych od 250 tys. do miliona. Są oni w przewadze potomkami C y ­ g a n ó w przybyłych pod koniec X I X w. z Europy Wschodniej i do dziś wiodą w większości w ę d r o w n y tryb życia, choć „kolorowe wozy" dawno już zostały zastą­ pione „transkontynentalnymi" krążownikami szos. Cyganie amerykańscy nie ulegli asymilacji, żyją na marginesie życia kultural­ nego i politycznego Ameryki zgodnie z dawnymi zwyczajami, stanowią zdumiewa­ jący ewenement supernowoczesnej cywilizacji, źródło zgryzot policji i sądów. Zycie Cyganów amerykańskich, jak relacjonuje je Maas, to nie kończące się pasmo oszustw i kradzieży, aresztowań i wysiedleń. Opisy przestępczych działań Cyganów zajmują znaczną część książki, ich spryt i przebiegłość, intuicja, brak skrupułów moralnych zdają się fascynować autora, choć stara się on powstrzymywać, często bez skutku, od s ą d ó w uogólniających, nieraz wyrażanych w formie „złotych myśli" na temat psychiki, mentalności Cyganów. Główny wątek reportażu to, jak już wspomniano, dzieje walki o sukcesję po cygańskim królu Tene Bimbo. Zdołał on, nie przebierając w środkach, gangsterski­ mi sposobami, nie wahając się przed skrytobójstwami, zmusić amerykańskich C y ­ ganów do uznania swego zwierzchnictwa. Z przywódcy jednego z rodów stał się w latach trzydziestych królem wszystkich Cyganów w U S A , co uznać musiały ame­ rykańskie władze. Król Tene Bimbo w swoim, co prawda bardzo długim, życiu był .125 razy aresztowany za poważne przestępstwa i wielokrotnie wysiedlany z poszczególnych �272 RECENZJE stanów.- Gdyby podliczyć kaucje, które składano za niego przy zwolnieniach w a ­ runkowych, uzbierałaby się poważna suma. Jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę fakt, iż inni bohaterowie reportażu nieomal równie często mieli do czynienia z policją i sądami, nie zdziwi przytoczona przez Maasa wypowiedź, iż radość z przybycia Cyganów do jakiejś miejscowości amerykańskiej wyrażali jedynie działający w niej radcy prawni i adwokaci licząc na honoraria, których im Cyganie nigdy nie skąpili. Tene Bimbo panował prawie pół wieku, żelazną ręką e g z e k w o w a ł haracze od poszczególnych rodów cygańskich, był niewątpliwą indywidualnością i pozostawił po sobie — zdaniem Maasa — pamięć mądrego i zdecydowanego przywódcy. Przed śmiercią nieoczekiwanie mianował swoim następcą wnuka Steve'a Tene, Cygana, który zerwał z rodem starając się — z różnym skutkiem — upodobnić do amery­ kańskiego otoczenia. Pominięcie przez odchodzącego króla s y n ó w i mianowanie na­ stępcą wnuka, częściowo już zamerykanizowanego, interpretowane było (zarówno przez część Cyganów jak i reportera) jako akt pogodzenia się z realiami, jako uznanie nieuchronności dostosowania się do amerykańskiego społeczeństwa. Steve Tene, którego losy kreśli Maas wyrywkowo, lecz sugestywnie, natrafił na zdecydowanie kontrdziałanie ojca, brutalnego i impulsywnego. Carranza — takie nosił imię, został poparty przez starszyznę rodową. Zadawnione zatargi między o j ­ cem a synem, które stały się niegdyś bezpośrednią przyczyną wyizolowania się tego ostatniego ze społeczności cygańskiej, nabrały z czasem nieomal szekspirowskiego rozmachu, okazały się — przynajmniej w interpretacji Maasa — starciem różnych koncepcji życia. Reportaż kończy się zawieszeniem akcji. Steve Tene nie jest co prawda królem Cyganów, gdyż ma wśród nich zbyt małe poparcie, ale Carranza nie zwyciężył. Intryga mająca na celu osadzenie Steve'a w więzieniu na podstawie fałszywego oskarżenia nie udała się, nawet dotkliwe pobicie go przez nasłanych przez ojca zbi­ rów nie odebrało mu chęci do rywalizacji. Z pozoru przyszłość powinna przynieść z w y c i ę s t w o idei postępu i adaptacji. Cyganie powinni — taki jest program Steve'a — uczyć się czytać i pisać, zdobywać zawody, osiedlać się i wtapiać w środowisko amerykańskie. Jednakże zbytni opty­ mizm mrożą ostatnie zdania książki. Na pytanie reportera, co się stanie w przyszło­ ści z Cyganami, stara, mądra Cyganka Hazel, której opinie wielokrotnie Maas przy­ taczał odpowiada: „Cyganie? O, wie pan, będzie dalej po prostu tak, jak teraz". Książka Maasa, bezsprzecznie interesująca i barwnie napisana, nasuwa pewne wątpliwości w swej informacyjnej warstwie, co oczywiście rzutuje na odbiór doko­ nywanych przez autora interpretacji. Maas, jak wynika z jego własnych słów, zajął się tematem cygańskim zupełnie przypadkowo, nie starał się pogłębić znikomej, czysto encyklopedycznej o nich wie­ dzy, zaufał swojej intuicji reporterskiej i reporterskiej metodzie zbierania materia­ łów. To jednak, co było w ł a ś c i w e w wypadku organizowania materiałów do po­ przednich książek, tym razem — jak sądzę — okazało się niewystarczające. Brakło autorowi kontaktu z cyganologami amerykańskimi, brakło rzetelnie przeprowadzo­ nych badań uczestniczących. Najlepsza nawet analiza krytyczna wypowiedzi, a r ­ chiwa policyjne i studiowanie prasy nie zapewnią w y n i k ó w , do jakich dojść można przy stosowaniu tej metody. Powierzchowność wiedzy Maasa wyraźnie daje się od­ czuć zwłaszcza przy próbach opisu i interpretacji życia rodzinnego Cyganów. Reportaż jest wyraźnie jednostronny, co jest skutkiem wykorzystania g ł ó w ­ nie policyjnych akt, jak wynika ze wstępnego założenia autora. Walka między Stevem a jego ojcem relacjonowana jest przez pryzmat pozytywnej oceny enigmatycz­ nego przecież i dość deklaratywnego programu reform niedoszłego cygańskiego kró­ la. Zapewne Cyganie amerykańscy nie stanowią tak jednoznacznie przestępczego „stowarzyszenia", jak to wynika z reportażu. �,'; . Г RECENZJE 273 Sądzę, że Maas opierając się na aktach policyjnych i opowieściach samych C y ­ ganów — czy aby nie zmitologizowanych nieco? — szczególnie czarną kreską zary­ sował ich obecne życie, aby tym wyraźniej podkreślić urok przyszłości, która być może nadejdzie, ale zapewne niezbyt szybko. Można tu dodać, iż „amerykanizacja" Cyganów w najbardziej negatywnej for­ mie już się dokonała, gdy Tene Bimbo stworzył cygańską mafię, narzucając zwierzchnictwo Cyganom m a j ą c y m dotychczas przywódców rodowych. Również włączenie telefonu — Cyganie w ogromnej przewadze nie umieją pisać — do ze­ społu rekwizytów służących oszustwom stanowi jeden z p r z e j a w ó w przejmowania zdobyczy cywilizacji. Maas zdaje sobie s p r a w ę z niepewności źródła informacji. Zwraca niekiedy uwagę na sprzeczności w wypowiedziach Cyganów, na trudności w zdobyciu w i a ­ rygodnych informatorów. Czymże, jeśli nie asekuracją, jest przytoczenie w charak­ terze motta dla całości dzieła starego powiedzenia: „Jeżeli zadasz dwudziestu C y ­ ganom to samo pytanie, możesz otrzymać dwadzieścia różnych odpowiedzi. Jeżeli zaś zadasz jednemu Cyganowi dwadzieścia razy to samo pytanie, możesz również otrzymać dwadzieścia różnych odpowiedzi". Błędem Maasa, jak sądzę, jest również zbyt częste używanie pewnych twier­ dzeń, jako argumentów, o istnieniu „duszy Cygana", podkreślanie fatalizmu Cyga­ nów, sugerowanie istnienia jakoby wrodzonych i m p e r a t y w ó w sterujących ich z a ­ chowaniami itd. Należy jednak cały czas pamiętać, iż Maas nie pisał pracy naukowej, realizował barwny i żywy reportaż, we fragmentach zapewne przejaskrawiony, może nawet miejscami fałszywy, choć zapewne nie z wyrachowania, jak to sugerują niektórzy recenzenci w Ameryce. Formuła reportażu uprawianego współcześnie na wiele ze­ zwala, Maas, jak sądzę, nie naruszył kanonu prawdomówności. Jeśli stwarza obraz nieco jednostronny, to wiedziony racją społeczną, jeśli demonizuje życie Cyganów, to w dobrej wierze. Reportaż Maasa, jak to często bywa z tym gatunkiem literackim, jedynie toruje drogę problemowi, ułatwia mu dostanie się na forum opinii publicznej. Oddziele­ niem prawdy od fałszu powinni zająć się naukowcy, konkretnymi działaniami uz­ drawiającymi władze i organizacje społeczne. Ryszard Kantor W I L L I A M F I E L D , Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. V I , nr 4, lipiec/sierpień 1976, ss. 8, il. Jeden z zeszytów dwumiesięcznika wydawanego przez Institute of Texan C u l ­ tures, wydawnictwa mającego na celu popularyzację wiedzy o mieszkańcach Tek­ sasu, poświęcono Cyganom. Prezentowany zeszyt składa się z kilku niewielkich rozdziałów. We wstępie autor przedstawia Cyganów, wylicza ich nazwy, daje zarys ich historii oraz zwraca u w a g ę na zjawisko występowania rozmaitych grup w ę d r o w ­ nych, zwłaszcza w U S A i Wielkiej Brytanii, uważanych za Cyganów, lecz nie mają­ cych z prawdziwymi Cyganami nic wspólnego poza trybem życia. „Prawdziwy C y ­ gan to ten, kto ma cygańską krew i zna cygański język". Na terenie Teksasu żyje 2-3 tysięcy Cyganów, z których większość należy do grupy językowej vlach. Kolejny rozdział poświęcony jest prezentacji osoby dra lana Hancocka, asy­ stenta na Uniwersytecie Teksaskim w Austin. Postać to niezwykle ciekawa. Jest 18 — Etnografia Polska t. X X I I �274 RECENZJE sekretarzem sekcji amerykańskiej Międzynarodowego Komitetu Cygańskiego, auto­ rem licznych prac cyganologicznych, głównie językoznawczych, redaguje „The Jour­ nal of Creole Studies", jest członkiem redakcji „Journal of the Gypsy Lore Socie­ ty". Ten Węgier, urodzony w Londynie, ożeniony z Chinką z Malajzji jest jednym z najwybitniejszych z n a w c ó w Cyganów w Ameryce. „Cyganie w świecie współczesnym" to następny rozdział, w którym autor zwra­ ca uwagę, że wielu znanych na całym świecie aktorów, piosenkarzy, sportowców jest pochodzenia cygańskiego. Dalej omawia zajęcia Cyganów, ich przystosowanie się do w a r u n k ó w życia w kraju uprzemysłowionym. Interesujący jest rozdział „Cyganie meksykańscy i kina objazdowe". Podczas gdy Cyganie w Teksasie zasadniczo podróżują tylko z południa na północ i z pow­ rotem, w zależności od pory roku, to Cyganie w sąsiednim Meksyku wędrują bez­ ustannie obsługując małe miasta i wsie swoimi kinobusami i urządzają projekcje filmów w najbardziej odległych osadach. „Cygańska religia". Autor podkreśla fakt, iż większość C y g a n ó w na ś w i e c i e wyznaje religię chrześcijańską. Przy tym przypisuje Cyganom pobożność, której znający Cyganów bliżej nigdy im nie przyznają. Na poparcie swego stanowiska o bliskich związkach Cyganów z religią chrześcijańską od setek lat przytacza o g ó l ­ nie znane legendy cygańskie o wątkach chrześcijańskich oraz przykłady zbiorowych pielgrzymek do Rzymu. Ostatni rozdział poświęcony jest obyczajowości cygańskiej, zwłaszcza zwyczajom związanym z zaślubinami. Wynika stąd, że u Cyganów w Teksasie zachowało s i ę sporo bardzo archaicznych cech obyczajowości, które dopiero ostatnio szybciej z a ­ nikają. Adam É Bartosz �STÍ'. ' it--; - m BIBLIOGRAFIA PUBLIKOWANYCH PRAC CYGANOLOGICZNYCH AUTORÓW T O M U B a r t o s z Adam 1974. Chaty za wsią. W sprawie ochrony zabytków budownictwa cygańskiego, „Ochrona Zabytków", nr 105, z. 2, s. 129-133 1975a. Les Tsiganes dans les Carpates polonaises, „Etudes Tsiganes", nr 4, s. 11-13 1975b. Cyganie w górach nie mają kolorowych wozów, „Gościniec", nr 4/70, s. 16-17 1975c. Osada cygańska w Maszkowicach. Propozycja przeniesienia cygańskiej osady do skansenu w Nowym Sączu, „Arkusze Muzealne Ziemi Krakowskiej", s. 45-50 1975d. r e c : A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, „Lacio Drom", nr 6 1976a. r e c : A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, „Lud", t. 60 1976b. r e c : M. Hubschmannová, Abstrakta odborné literatury o Cikánech v CSSR (1955-1972), Praha 1974, „Lud", t. 60 1976c. Problematyka cygańska w badaniach etnograficznych na polskim Spiszu, „Wierchy", nr 44, s. 216-221 1976d. Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu, „Etnografia Polska", t. X X , s. 243-249 1976e. Z badań nad cygańskim kowalstwem na polskim Spiszu, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", nr 6, s. 167-195 1976f. I casolari fuori del villagio. Un contribute al problema delia tutela dell edilizia tradizionale zingara, „Lacio Drom", nr 4-5, s. 11-15 (przedruk art. z „Ochrona Zabytków") D e p c z y ń s k a Jadwiga 1970. Cyganie w środowisku pracy (na przykładzie zbiorowości Cyganów Hucie), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska", t. s. 241-256 w Nowej I V (11), K a m i ń s k i Ignacy Marek 1974. Dissimulativ accomodation i en process av kontrollerad anpassning hos minoritetsgrupper, materiały Sveriges Sociologfórbunds árskonferens, Lund 1975. Polish Gypsies in Scandinavia — film, Goteborgs Universitet, Socialantropologiska institutionen 1976a. The Nordic Minorities: Eskimo-Kalatdlit and Gypsies-Romani — film Gote­ borgs Universitet, Socialantropologiska institutionen 1976b. Identitetskonflikt i en assimileringssprocess: Zigenare-Romani, materiały konferencji Minority, Culture and Community, Airisto, Finlandia 1976c. Konflikt identiteta u procesu asimilacije Cigana-Roma, „Kultura", Beograd, nr 35, s. 143-148 �'l j j 276 B I B L I O G R A F I A AUTORÓW TOMU i i j j I ! j 1977a. Identity Conflicts: Gypsy-Romany. An introduction, „Working Papers of the Department of Social Anthropology University of Gothenburg", nr 14 1977b. Language-Dialect: Gypsy Romany. An identity reference among Gypsy re¬ fugees in Sweden, „Working Papers of the Department of Social Anthropoiogy University of Gothenburg", nr 17 j j I '. , ; ! j j i i i l' ¡ ' \ ! j I 6 , M r ó z Lech 1966a. O problemie cygańskim, „Etnografia Polska", t. X , s. 178-195 1966b. Na cygańskich szlakach, „Poznaj Świat", nr 9, s. 11-15 1967. rec.: E. Horváthová, Cigani na Slovensku, Bratislava 1964, „Etnografia Pol­ ska", t. X I 1968a. -Jerzy Ficowski and other gypsiologists in Poland, „Journal of the Gypsy Lore Society", t. X L V I I , nr 3-4, s. 134-141 1968b. Lorn znaczy Cygan, „Poznaj Świat", nr 9, s. 34-36 1970a. Cygańskie mieszkania. Próba typologii, „Etnografia Polska", t. X I V , z. 1, s. 265-282 1970b. Cyganie meksykańscy i obraz zmian zachodzących w życiu Cyganów w Ame­ ryce, „Etnografia Polska", t. X I V , z. 2, s. 135-155 1970c. Żeby Cygan poszedł do nieba, „Kultura", nr 32 (374) 1970d. Jeszcze o biblii cygańskiej, „Fakty i Myśli", nr 16 (288) 1971. Cyganie, Warszawa, Książka i Wiedza 1972. Próba klasyfikacji grup cygańskich, „Etnografia Polska", t. X V I , z. 1, s. 321-325 1974a. A może pomyśleć i o Cyganach?, „Gościniec", nr 2-3, s. 27-30 1974b. r e c : J. Baranowicz, Kolczyki Kalimury, Katowice 1974, „Tygodnik Pow­ szechny", nr 48 (1349) 1975. Nie przeskoczysz własnego cienia, „Etnografia Polska", t. X I X , z. 2, s. 229¬ -234. 1976. r e c : A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, „Etnografia Polska", t. X X , z. 1, s. 270-274 1977. Gypsies and the Law, „Ethnologia Polona", t. 3, s. 175-182 P a w ł o w s k i Albert 1968. Rodzaje i technika oszustw popełnianych przez Cyganów, „Prace Lubuskiego Towarzystwa Naukowego", Komisja Prawa, z. 1 (VI), s. 94-124 1971. Rodzaje i technika kradzieży popełnianych przez Cyganów, „Prace Lubuskie¬ go Towarzystwa Naukowego", Komisja Prawa, z. 2 ( X I ) , s. 23-92 1973. Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra, Lubuskie Towarzystwo Naukowe Z y w e r t Józef at 1968a. Problemy młodzieży cygańskiej w szkole podstawowej, „Kwartalnik Pedagogiczny", R. X I I I , nr 1, s. 103-109 1968b. Liczebność i rozmieszczenie Cyganów, „Przegląd Geograficzny", t. X L , z. 1, s. 161-166 1969. Wykształcenie i struktura zawodowa ludności cygańskiej w Gorzowie Wlkp., „Przegląd Geograficzny", t. X L I , z. 3, s. 517-520 1970. Analfabetyzm w społeczeństwie cygańskim, „Kwartalnik Pedagogiczny", R. X V , nr 2, s. 191-195 1971a. Z problematyki badań nad ludnością cygańską, „Rocznik Lubuski", R. V I I , s. 229-236 1971b. Poglądy Cyganów na atrakcyjność zawodów, „Studia Socjologiczne", nr 1, s. 211-222 1971c. Cygańska rodzina, „Kultura i Społeczeństwo", nr 2, s. 268-271 �1 B I B L I O G R A F I A AUTORÓW TOMU 277 I971d. Procesy osiedlania się ludności cygańskiej w woj. zielonogórskim, „Stresz­ czenie prac habilitacyjnych i doktorskich 1970. Dokumentacja geograficzna", z. 6, s. 141-145 1972. Dynamika i struktura ludności cygańskiej w woj. zielonogórskim. „Przegląd Geograficzny", t. X L I V , z. 1, s. 123-130 1973a. Cyganie, „Ziemia Gorzowska", nr 6, s. 39-40 1973b. Cygański ruch artystyczny, „Ziemia Gorzowska", nr 7, s. 16-18 1973c. Liczebność, rozmieszczenie i struktura zatrudnienia ludności cygańskiej w Polsce, „Przegląd Geograficzny", t. X L V , z. 3, s. 625-630 1976. Przemiany cygańskiej rodziny, „Problemy Rodziny", nr 6192, s. 42-45. i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89f0bb112ffbea84b2562bc1363affe9.pdf 4040e185a8315c7f7b1f9c71c9380514 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:963 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:885 Title A name given to the resource Kultury etniczne w pluralistycznej cywilizacji amerykańskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.81-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI K U L T U R Y ETNICZNE W PLURALISTYCZNEJ CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ Jedna z dawniejszych tez głosiła, że naród amerykański formując się w t r a k c i e ciągłego procesu i m i g r a c j i n i g d y n i e ukształtował swej k u l t u r y n a r o d o w e j . W myśl t e j tezy rzeczywistość k u l t u r o w a U S A zawsze była i jest n a d a l heterogenicznym t w o r e m składającym się z różnorodnych elementów k u l t u r o w y c h w n i e s i o n y c h do Nowego Świata przez p r z y b y ­ szów. Wynikałoby stąd, że n a tę rzeczywistość kulturową składają się t y l k o k u l t u r y poszczególnych g r u p osadniczych, stanowiące w mniejszej l u b większej mierze mutacje s w y c h macierzystych k u l t u r europejskich, a z j a t y c k i c h czy afrykańskich. Całość tę łączyłaby zaś w a r s t w a kosmo­ politycznej k u l t u r y masowej, w której t r u d n o dopatrzyć się amerykań­ s k i c h wartości n a r o d o w y c h . Teza t a k a jest dziś n i e do u t r z y m a n i a w świetle rezultatów badań h i s t o r y c z n y c h i socjologicznych n a d kształtowaniem się amerykańskiego n a r o d u . Niezależnie od poglądów n a t e m a t c h a r a k t e r u tego procesu więk­ szość badaczy uznaje istnienie odrębnej i specyficznej k u l t u r y a m e r y ­ kańskiej , którą częściej n a z y w a się po p r o s t u cywilizacją . C y w i l i z a c j a ta, podobnie j a k i „amerykańska wspólnota n a r o d o w a " uformowała się p o d koniec X V I I I w . i n a początku X I X stulecia w o p a r c i u o względnie j e d n o l i t e w z o r y k u l t u r o w e anglosaskich i protestanckich kolonistów. 1 2 3 1 Charakterystyczne s к i e g o, jest który z j e d n e j tutaj niekonsekwentne stanowisko J. Chałasiń- s t r o n y t w i e r d z i , że n i e można mówić o u f o r m o w a n i u się n a r o d u amerykańskiego ze względu n a b r a k wykształconej świadomości narodowej, z drugiej wskazując zaś poświęca s w ą pracę amerykańskiej „kulturze n a r o d o w e j " p r z y t y m n a j e j rodowód i głębokie k o r z e n i e . Zob. Kultura wanie się kultury narodowej w Stanach Zjednoczonych amerykańska. Ameryki, Formo­ W a r s z a w a 1970, s. 535-538. 2 K r y j e się z a t y m t e n d e n c j a do p r z e c i w s t a w i a n i a c y w i l i z a c j i amerykańskiej cywilizacji europejskiej, Zjednoczonych do podkreślania i do a k c e n t o w a n i a wyjątkowej cywilizacyjnej t e c h n i c z n y c h aspektów k u l t u r y słowionych społeczeństw. Zob. C h . i M . B e a r d , Rozwój cywilizacji misji wysokouprzemyamerykańskiej, W a r s z a w a 1961. s H. K u b i a k , 6 — Etnografia Polska Rodowód XXIII narodu amerykańskiego, — Stanów K r a k ó w 1975, s. 16. �82 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI' Zauważył t o już zresztą jeden z najbardziej w n i k l i w y c h obserwatorów życia ówczesnych Stanów Zjednoczonych — A l e x i s de Tocqueville, p o ­ sługujący się pojęciem c y w i l i z a c j i angloamerykańskiej . Jednolitość t e j k u l t u r y n i e była j e d n a k zupełna, gdyż aż do W o j n y D o m o w e j istniał w A m e r y c e wyraźny podział n a kulturę elitarną i l u d o ­ wą (folk culture) co — n i e licząc k u l t u r y Murzynów — odpowiadało w dużej mierze k u l t u r o w e m u zróżnicowaniu Starego Świata. T e n p r o s t y dychotomiczny podział został zniszczony przez k o l e j n e fale i m i g r a c y j n e , zasadnicze z m i a n y s t r u k t u r a l n e w ekonomice k r a j u wynikające z p r z y ­ spieszonej i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i oraz przez pogłębiające się w s k u ­ t e k intensywnego r o z w o j u stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h r o z w a r s t w i e n i e społeczne. Fala imigrantów wchłaniana była przede w s z y s t k i m przez śro­ dowiska w i e l k o m i e j s k i e , gdzie z l o k a l i z o w a n y był przemysł. W t y m m i l i e u kształtowały się podstawy amerykańskiej k u l t u r y p o p u l a r n e j . O d tego też okresu względnie homogeniczna k u l t u r a amerykańska poczęła z m i e ­ niać swe oblicze w zależności o d klasy, w a r s t w y , etnicznego pochodzenia i r e g i o n u . Odtąd możemy już mówić o k u l t u r z e amerykańskiej, a n i e angloamerykańskiej, mając n a uwadze f a k t , że j e j podłoże jest n a d a l anglosaskiego pochodzenia, ale późniejsze n a w a r s t w i e n i a posiadają już odmienne genealogie. Jeśli więc k u l t u r a amerykańska jest f a k t e m niezaprzeczalnym, t o c z y m w t a k i m razie są k u l t u r y etniczne poszczególnych g r u p i m i g r a c y j n e g o pochodzenia? Czy są t o przeszczepione n a g r u n t amerykański f r a g m e n t y r o d z i m y c h k u l t u r , segmenty k u l t u r y amerykańskiej, czy też rozwijające się w g własnych wewnętrznych p r a w k u l t u r o w e e n k l a w y izolowane za­ równo od k u l t u r y dominującej k r a j u zamieszkiwania, j a k i o d k u l t u r y k r a j u pochodzenia. N a te p y t a n i a dawano dotychczas różne odpowiedzi w zależności od ideologicznej o r i e n t a c j i i narodowego pochodzenia b a ­ dacza. Z w o l e n n i c y t z w . a n g l o k o n f o r m i z m u , a więc obrońcy anglosaskiego c h a r a k t e r u A m e r y k i i j e j k u l t u r y , podkreślali z jednej s t r o n y nikły wpływ imigrantów n a kulturę Stanów Z j e d n o c z o n y c h , z d r u g i e j zaś — u b o ­ l e w a l i n a d n i e w i e l k i m oddziaływaniem a m e r y k a n i z a c y j n y c h i n s t y t u c j i n a przybyszów zamkniętych w granicach s w y c h społecznych i k u l t u r o w y c h gett. D l a n i c h k u l t u r a etniczna była j e d y n i e bezwartościowym zespołem przeżytków utrudniających awans k u l t u r a l n y imigrantów i i c h a s y m i ­ lację. 4 5 6 4 A. de s M. Novak, venties, 6 w Tocqueville, The rise O demokracji of unmeltable w Ameryce, ethnics. Warszawa Politics 1976, s. 262. and culture in the se­ N e w Y o r k 1972, s. 162. Poglądy minimalizujące wpływ kultur grup imigracyjnych utrzymują się U S A do dziś, m i m o że hasła a n g l o k o n f o r m i s t y c z n e n i e należą obecnie do p o p u ­ larnych i publicznie u j a w n i a n y c h . Zob. M. Fudali, w USA, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 1: 1975, n r 1, s. 70. Rozwój badań etnicznych �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 83 AMERYKAŃSKIEJ Rzecznicy t e o r i i t y g l a etnicznego ( m e l t i n g pot) przyjmujący tezę o ciągłym s t a w a n i u się „ n o w e j " j e d n o l i t e j k u l t u r y amerykańskiej w w y ­ n i k u syntezy „najlepszych" elementów w s z y s t k i c h k u l t u r uczestniczących w t y m procesie, k w e s t i o n o w a l i zarówno ustalony raz na zawsze charak­ t e r rodzimej c y w i l i z a c j i , j a k i o d m a w i a l i p r a w a k u l t u r o m e t n i c z n y m do samodzielnej egzystencji. Miały one wnieść swój wkład do ogólnonaro­ dowego n u r t u , a po spełnieniu tej m i s j i zniknąć z k u l t u r o w e j m a p y Sta­ nów Zjednoczonych. Kolejną po anglokonformizmie i t e o r i i t y g l a była koncepcja k u l t u r o ­ wego p l u r a l i z m u , którą h a r v a r d z k i filozof H . M . K a l l e n określił wstępnie już w r. 1915 j a k o „multiplicity i n a u n i t y " . N i e wdając się t u w analizę d o k t r y n y k u l t u r o w e g o p l u r a l i z m u zauważmy, że akceptowała ona i s t n i e ­ nie k u l t u r etnicznych j a k o s u b k u l t u r amerykańskiej c y w i l i z a c j i . W g r u n ­ cie rzeczy koncepcja t a przyjmowała p e w n e elementy zarówno t e o r i i a n g l o k o n f o r m i z m u , j a k i ideologii t y g l a etnicznego. Zakładała ona b o ­ w i e m realne istnienie anglosaskiego t r z o n u amerykańskiej c y w i l i z a c j i , który — wzbogacony następnie o wtręty k u l t u r imigrantów — ukształ­ tował się w nową wartość kulturową — jednolitą cywilizację amerykań­ ską w m a k r o s k a l i i w pluralistyczną mozaikę s u b k u l t u r w m i k r o s k a l i . W myśl tej d o k t r y n y k u l t u r y etniczne przestały być „obce". Zostały one słusznie uznane za zjawiska amerykańskie, choć p o d względem genetycz­ n y m wywodzące się ze Starego Świata. N i e była to t y l k o kwestia t a k i e j czy i n n e j koncepcji, gdyż w rzeczywistości a k u l t u r a c j a w dużym s t o p n i u dotknęła k u l t u r y etnicznych zbiorowości, przekształcając j e z k u l t u r i m i g r a c y j n y c h społeczności o mniejszościowym charakterze w s u b k u l t u r y amerykańskich zbiorowości etnicznych. Stopień i c h a u t o n o m i i w m i k r o planie jest różny, t a k j a k i różne są środowiska, w j a k i c h s u b k u l t u r y te realizują się. W e w s z y s t k i c h j e d n a k p r z y p a d k a c h znajdują się one p o d ciśnieniem' wzorów ogólnonarodowych, które nakładają amerykańskie piętno na elementy etniczne. Niełatwe jest zdefiniowanie współczesnej k u l t u r y amerykańskiej w j e j w y m i a r z e ogólnonarodowym. Składać się ona m u s i , t a k j a k każda i n n a k u l t u r a , z i d e i ( w a r s t w y symbolicznej), zachowań ( w a r s t w y b e h a w i o r a l ­ nej) i artefaktów ( w a r s t w y m a t e r i a l n e j ) . N i e ulega wątpliwości, że m a ­ t e r i a l n e podstawy c y w i l i z a c j i amerykańskiej są jednorodne i wynikają przede w s z y s t k i m z wysokiego stopnia uprzemysłowienia, u r b a n i z a c j i oraz r o z w o j u środków k o m u n i k a c j i i t r a n s p o r t u . Wspólna jest również s y m ­ b o l i k a narodowo-państwowa określana często j a k o „American civic r e ­ l i g i o n " oraz i m p o n d e r a b i l i a ustrojowe, które określają podstawowe p r a 7 8 7 H . M. Immigration 8 K a l l e n , Democracy as a factor Zob. n a t e n temat America, 1967, n r 1. versus in American interesujące the melting history, uwagi „Deadalus. J o u r n a l of A m e r i c a n pot, [w:] Englewood O. H a n d 1 i n [ed.], Cliffs, N J , 1959, s. 155. R. N. В e 11 a h a, Academy Civic religion in of A r t a n d S c i e n c e " , v o l . 9 6 : �84 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w a i obowiązki obywatelskie. Chodzi t u więc o cały k o m p l e k s i d e i obda­ r z a n y c h z w y k l e m i a n e m „amerykanizmu". Łączy się z n i m również m i ­ tologia społeczno-polityczna posiadająca swe oparcie w sformułowanym w 1917 r. słynnym amerykańskim w y z n a n i u w i a r y (The A m e r i c a n ' s creed). D o tego dodajmy jeszcze u f o r m o w a n y przez historyczne doświad­ czenia specyficznie amerykański sposób myślenia ( A m e r i c a n w a y o f thought), który r z u t u j e n a t z w . c h a r a k t e r i osobowość amerykańską . 9 T a m a t e r i a l n a c y w i l i z a c j a i idee a m e r y k a n i z m u stanowią r a m y d l a amerykańskiego sposobu życia ( A m e r i c a n w a y o f life). Określają go w g znanego geografa k u l t u r o w e g o W. Zelinsky'ego t a k i e elementy ame­ rykańskiego etosu, j a k i n d y w i d u a l i z m , duża ruchliwość i akceptacja ciąg­ łych zmian, mechanistyczna w i z j a świata oraz silnie zaznaczające się ele­ m e n t y świeckiego i religijnego m e s ja niz m u . To właśnie głównie w sfe­ rze „American w a y of l i f e " znajduje się miejsce na „ethnic w a y of l i f e " , na akcentowanie s w y c h k u l t u r o w y c h powiązań z Polską, C h i n a m i czy Ukrainą, j a k o akceptowaną w w a r u n k a c h amerykańskich formę działal­ ności i n d y w i d u a l n e j i g r u p o w e j . Istotą współczesnego p l u r a l i z m u jest zatem jedność c y w i l i z a c y j n a Amerykanów bez względu n a i c h pochodze­ n i e i staż osadniczy w N o w y m Świecie p r z y jednoczesnej mnogości etnicz­ n y c h s u b k u l t u r świadczących o złożonej genealogii amerykańskiego n a r o ­ d u i odzwierciedlających różnorodne stopnie zaawansowania procesów a k u l t u r a c j i i asymilacji. Występowanie s u b k u l t u r w społeczeństwach złożonych (complex socie­ ties) jest z j a w i s k i e m całkowicie n a t u r a l n y m , gdyż wielowarśtwowości ży­ cia społecznego odpowiada t a m wielowarstwowość k u l t u r o w a . W społe­ czeństwie t a k i m m a m y więc n u r t k u l t u r y dominującej, n a którego t l e rysują się pewną odmiennością cech s u b k u l t u r y wydzielone najczęściej na podstawie płci, w i e k u , regionów i środowisk zawodowych. W t e n sposób wyodrębniono więc s u b k u l t u r y kobiece i młodzieżowe, p r o w i n c j o ­ nalne i robotnicze. Każda z n i c h n i e jest autonomiczna i krzyżuje się z pozostałymi w r a m a c h ogólnonarodowego systemu k u l t u r o w e g o . I0 Z taką sytuacją m a m y do czynienia w społeczeństwie etnicznie j e d ­ n o r o d n y m , natomiast k o m p l i k u j e się ona w p r z y p a d k u t z w . n o w y c h etnon a r o d o w y c h jednostek, które stanowią formę egzystencji t z w . t r a n s ­ p l a n t e d peoples" . Wówczas d o d a t k o w y m elementem zróżnicowania k u l ­ t u r o w e g o staje się c z y n n i k etniczny. W grę wchodzą t u n i e t y l k o treści przeniesione ze Starego Świata, ale i elementy k u l t u r o w e powstałe już w n o w y m środowisku, choć oparte n a dziedzictwie k r a j u pochodzenia. 11 9 H . S. thought 1 0 C o m m a g e r , and character W. Zelinsky, since The The American the 1880's, cultural mind. An interpretation New Haven—London geography of the of American 1962, s. V I I — V I I I . United States, Englewood Cliffs, N J , 1973, s. 40. 1 1 D. В i b e i г о, The Americas and civilization, New York 1972, s. 347. �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ 86 Te k u l t u r o w e w z o r y g r u p imigrantów, przetworzone następnie przez i c h potomków, stają się podstawą poszczególnych s u b k u l t u r etnicznych, których twórcami i nosicielami są w w a r u n k a c h amerykańskich poszcze­ gólne g r u p y i zbiorowości etniczne, czy j a k określił to Gordon „etniczne subspołeczeństwo" (ethnic s u b s o c i e t y ) . T e n sam autor zauważył słusz­ nie, że t y l k o w n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h o w o etniczne subspołeczeństwo t w o r z y jednorodną grupę społeczną, czy też jednostkę przypominającą europejskie mniejszości narodowe. W rzeczywistości coraz częściej zbio­ rowości etniczne U S A zróżnicowane są wewnętrznie w g przynależności w a r s t w o w e j , s y t u a c j i rezydencjalnej (miejskiej l u b wiejskiej) oraz regio­ nalnej l o k a l i z a c j i w r a m a c h amerykańskich areałów k u l t u r o w y c h . T o zróżnicowanie m u s i także odzwierciedlać się w s u b k u l t u r z e zbiorowości etnicznej, której n i e można zatem traktować j a k o j e d n o l i t e j i d l a wszyst­ k i c h wspólnej. W j e j r a m a c h będą układały się więc w różnorodne k o n ­ figuracje elementy k u l t u r y l u d o w e j i narodowej k r a j u pochodzenia z ele­ m e n t a m i k u l t u r y p o p u l a r n e j , masowej i e l i t a r n e j k r a j u zamieszkiwania, w zależności o d społecznej s t r u k t u r y g r u p y , osiągniętego etapu a s y m i l a c j i i a k u l t u r a c j i oraz j e j u s y t u o w a n i a w k u l t u r o w y m krajobrazie Stanów Zjednoczonych. 12 Z a d a j m y sobie teraz p y t a n i e co do zasadności d o k o n y w a n i a analizy k u l t u r o w e g o zróżnicowania społeczeństwa amerykańskiego w kategoriach k u l t u r etnicznych, skoro są one t a k bardzo wewnętrznie niejednolite. Czy możemy w t e j s y t u a c j i podtrzymywać tezę o i s t n i e n i u k o n k r e t n y c h s u b ­ k u l t u r etnicznych w r a m a c h amerykańskiej cywilizacji? W y d a j e się, że na p y t a n i e t o można odpowiedzieć w sposób p o z y t y w n y , i to co n a j m n i e j z dwóch powodów. Po pierwsze — analizowanie amerykańskich s u b k u l t u r etnicznych z p e w n y m abstrahowaniem o d i c h wewnętrznego zróżnico­ w a n i a jest metodologicznie uzasadnione, jeśli p r z y j m i e m y za słuszną tezę o konieczności formułowania twierdzeń idealizacyjnych i i c h stopniowej k o n k r e t y z a c j i w t o k u dalszej analizy . Po d r u g i e — s u b k u l t u r y te, m i m o i c h heterogeniczności posiadają j e d n a k w r a m a c h całej zbiorowości etnicznej p e w n e m i n i m u m cech wspólnych, łączących się z etnicznością członków t e j g r u p y , do których zaliczyć należy z jednej s t r o n y wspólne elementy dziedzictwa k u l t u r o w e g o i t r a d y c j i oraz s y m b o l i k i etnicznej, z d r u g i e j zaś — wspólny emocjonalny stosunek do t y c h k u l t u r o w y c h wartości. Pisząc zatem dalej o k u l t u r a c h etnicznych będziemy p o d t y m pojęciem r o z u m i e l i ponadregionalną subkulturę k o n k r e t n e j etnicznej zbio­ rowości w r a m a c h amerykańskiego społeczeństwa k u l t u r o w e g o p l u r a ­ lizmu. Mówiąc o k u l t u r a c h etnicznych w społeczeństwie amerykańskim uży13 M. M. G o r d o n , Assimilation in American and national origins, N e w Y o r k 1970, s. 38. 1 2 1 3 L. N o w a k , Wstęp do idealizacyjnej teorii life. nauki, The role of race, W a r s z a w a 1977. religion �86 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w a m y tego określenia w o d m i e n n y m znaczeniu, aniżeli wynikałoby to z antropologicznych d e f i n i c j i k u l t u r y , które z w y k l e obejmują całokształt zachowań, wzorów, n o r m , artefaktów, c z y l i cały system a d a p t a c y j n y czło­ wieka, umożliwiający m u społeczną egzystencję w środowisku p r z y r o d ­ n i c z y m . Tymczasem k u l t u r a etniczna n i e obejmuje całej społeczno-kultur o w e j rzeczywistości k o n k r e t n e j g r u p y etnicznej stanowiącej segment narodowo-państwowego organizmu, a t y l k o te j e j f r a g m e n t y , które p o ­ siadają związek z etnicznością . W y d a j e się, że w t y m p r z y p a d k u ope­ r a t y w n i e j sza jest węższa definicja k u l t u r y j a k o bardziej adekwatna do s y t u a c j i społeczeństw złożonych. Chodzi t u o definicję, w myśl której rozdziela się sferę c y w i l i z a c j i techniczno-użytkowej o d t z w . k u l t u r y s y m ­ bolicznej, stanowiącej „zbiór w s z y s t k i c h upowszechnionych w niej reguł i n t e r p r e t a c j i k u l t u r o w e j [wymagających ze względu n a realizację swego sensu znajomości k o d u k u l t u r o w e g o — A P Z ] oraz zbiór akceptowanych w n i e j , związanych z o w y m i regułami porządków wartości" . Podobnego t y p u delimitację zaproponowała nieco wcześniej A . Kłoskowska zaliczając do k u l t u r y w węższym znaczeniu t y l k o te „czynności symboliczne, które w sposób bezpośredni są i n s t r u m e n t a l n e j e d y n i e w stosunku do i n n y c h czynności s y m b o l i c z n y c h l u b w ogóle n i e noszą bezpośredniego charak­ t e r u i n s t r u m e n t a l n e g o " , nabierając walorów autotelicznych. W p r a k t y c e badawczej t a k i e rozumienie k u l t u r y sprowadza się zazwyczaj do f o r m uczestnictwa w życiu i działalności k u l t u r a l n e j . Jednakże k u l t u r a etniczna z jednej s t r o n y w y k r a c z a poza t a k pragmatycznie rozumiane uczestnictwo w k u l t u r z e , obejmując n p . systemy wartości czy pewne zinternalizowane w z o r y zachowań, z d r u g i e j zaś posiada węższy charakter, ograniczając się t y l k o do t y c h f o r m uczestnictwa w k u l t u r z e , które są etnicznie o k r e ­ ślone, t j . są m o t y w o w a n e i determinowane etnicznie l u b też służą etnicz­ nie z o r i e n t o w a n y m celom. W t e n sposób w zakres s u b k u l t u r y etnicznej wchodzić będą przede w s z y s t k i m t a k i e elementy, j a k etniczna twórczość i odtwórczość artystyczna, etniczne f o r m y r o z r y w k i , etniczne wierzenia, w i e d z a i symbolika, etniczne zwyczaje i obchody uważane za „tradycyj­ n e " , uroczystości oraz rocznice etniczne, a także i n s t y t u c j e służące r e a l i ­ zacji t y c h etnicznych zainteresowań i t r a n s m i s j i etnicznych treści. Z problematyką k u l t u r etnicznych wiąże się także k w e s t i a d w u k u l turowości. N a p r o b l e m t e n zwrócił uwagę N . Glazer pisząc, że „ A m e r y ­ kanie mogą zachować podwójne obywatelstwo k u l t u r o w e , gdyż mogą uczestniczyć w k u l t u r z e s w y c h i m i g r a n c k i c h g r u p i krajów r o d z i m y c h oraz w ogólnej k u l t u r z e amerykańskiej" . Stanowisko to, dość t y p o w e 14 15 16 17 1 4 diach A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , etnicznych, 1 5 J. K m i t a , 16 A. Warszawa 1 7 N. Koncepcje etniczności w amerykańskich stu­ „ L u d " (w d r u k u ) . Wykłady Kłoskowska, z logiki i metodologii Społeczne ramy nauk, Warszawa kultury. Monografia 1973, s. 30. socjologiczna, 1972, s. 22. Glazer, The immigrant groups and American culture, „Yale Review", �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 87 AMERYKAŃSKIEJ dla badaczy amerykańskich, wzbudza j e d n a k pewne zastrzeżenia wobec ograniczania p r o b l e m a t y k i wyłącznie do pokolenia przybyszów oraz t r a k ­ t o w a n i a p a r t y c y p a c j i w dwóch k u l t u r a c h z b y t statycznie. D l a uniknięcia tego samego błędu odwołajmy się t u t a j do pożytecznego — ze względu na swą prostotę — m o d e l u procesu p r z e m i a n zbiorowości polonijnej za­ proponowanego przez A . K . P a l u c h a . M o d e l t e n w postaci graficznej przyjął kształt trzech kolejno przenikających się kół, z których pierwsze (A) reprezentuje kulturę k r a j u pochodzenia, d r u g i e (C) — kulturę etnicz­ ną wytworzoną na n o w y m t e r y t o r i u m i trzecie (B) — kulturę k r a j u za­ m i e s z k i w a n i a . Ciąg z m i a n przebiega t u j e d n o k i e r u n k o w o (od Ci do C ) zgodnie z regułami a k u l t u r a c j i i a s y m i l a c j i g r u p y , prowadząc od k u l ­ t u r y emigrantów, poprzez subkulturę etniczną do pełnego uczestnictwa w k u l t u r z e amerykańskiej. Nosi ono już t y l k o pewne ślady zachowań wywodzących się z k u l t u r y etnicznej, poprzez które zachowana zostaje łączność z kulturą k r a j u przodków. 18 19 2 Z powyższego schematu widać wyraźnie, że s u b k u l t u r a etniczna jest t w o r e m pośrednim, swego rodzaju pomostem między kulturą rodzimą a kulturą amerykańską. Jest ona także k a t a l i z a t o r e m ułatwiającym stop­ niową akulturację oraz c z y n n i k i e m , poprzez który może być realizowane uczestnictwo w dwóch k u l t u r a c h . Rozpatrzmy to zagadnienie bliżej, uwzględniając c z y n n i k i generacyjne. I t a k pierwsze pokolenie i m i g r a n ­ tów przyniosło do Nowego Świata elementy swej rodzimej k u l t u r y za­ równo w pamięci (zwie się to często „kulturą pamięciową" — m e m o r y c u l t u r e — w odróżnieniu od k u l t u r y „ ż y w e j " , t j . n p . nadal k u l t y w o w a ­ n y c h zwyczajów), j a k i w osobowości k u l t u r o w e j , ukształtowanej przez wartości i w z o r y k u l t u r y ojczystej. L u d z i e c i starają się w n o w y m śro­ d o w i s k u zrekonstruować swą kulturę w t a k i m stopniu, na j a k i pozwala system społeczno-kulturowy A m e r y k i . W t e n sposób tworzą z w y k l e p o d w a l i n y s u b k u l t u r y etnicznej, której i s t o t n y m n o w y m k o m p o n e n t e m są i n s t y t u c j e s u b s t y t u t y w n e , takie j a k parafia, k l u b y etniczne, o r g a n i ­ zacje etc. T a s u b k u l t u r a , związana z reguły z życiem w e t n i c z n y m get- 1959, n r 48, s. 393. 1 8 A. K. P a l u c h , Inkluzywne i ekskluzywne rozumienie terminu Polonia, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 2 : 1976, n r 2, s. 24-25. 1 9 Zbliżony pogląd odnośnie do k u l t u r y mniejszościowej t e r e n i e E u r o p y wyraził także dowej, B. S. K u n d a, Proces „Studia Socjologiczne", 1973, n r 1 (48), s. 79. grupy asymilacji narodowej mniejszości na naro­ �88 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI cié — choć zbudowana w dużej mierze z w y s e l e k c j o n o w a n y c h elemen­ tów k u l t u r y r o d z i m e j , s t a n o w i już j e d n a k fenomen czysto l o k a l n y , ame­ rykański, który n i e istnieje poza t y m k r a j e m . I n n a zatem będzie s u b ­ k u l t u r a etniczna P o l o n i i amerykańskiej i P o l o n i i f r a n c u s k i e j , choć w i c h skład w c h o d z i szereg t y c h samych elementów k u l t u r y r o d z i m e j . Jednak elementy t e w każdym k o n k r e t n y m p r z y p a d k u zostały u s t r u k t u r y z o w a n e w g o d m i e n n y c h reguł i połączyły się z o d m i e n n y m i treściami k u l t u r miejscowych. Zauważmy także, że początkowo i z o l o w a n i w s w y m getcie i m i g r a n c i m i e l i n i e w i e l k i e możliwości pełnego uczestnictwa w dwóch k u l t u r a c h , różnice b o w i e m między o b y d w o m a systemami k u l t u r o w y m i były z w y k l e z b y t duże. D o d a j m y do tego także n i s k i z reguły poziom wykształcenia imigrantów (co odnosiło się szczególnie do f a l i chłopskiej i m i g r a c j i sprzed 1925 r. z krajów E u r o p y Środkowej i Wschodniej), który także w znacznym s t o p n i u uniemożliwił i m uczestnictwo w l o k a l n y m ży­ c i u k u l t u r a l n y m . Stąd też w procesie adaptacji wychodźców do n o ­ wego środowiska ogromną rolę odegrała s u b k u l t u r a etniczna, w p r o w a ­ dzając i c h stopniowo w obręb amerykańskiej c y w i l i z a c j i p r z y zacho­ w a n i u i c h i n d y w i d u a l n e g o oblicza k u l t u r o w e g o . S p o t y k a m y się t u więc z dwukulturowością pierwotną, w której istotną rolę o d g r y w a pośredni charakter s u b k u l t u r y etnicznej mocno przesyconej n a t y m etapie a k u l t u r a c j i treściami r o d z i m y m i i obejmującej różnorodne sfery codziennego życia imigrantów. 2 0 2 1 Z klasyczną sytuacją dwukulturowości s p o t y k a m y się j e d n a k dopiero w d r u g i m pokoleniu. W t r a k c i e jego e n k u l t u r a c j i (socjalizacji) uczestniczą przecież z reguły i n s t y t u c j e wychowawcze różnych kręgów k u l t u r o w y c h . I t a k z jednej s t r o n y jest t o rodzina i m i g r a n c k a , w której z w y k l e za­ chowuje się najwięcej elementów rodzimej k u l t u r y (zespół A ) często w charakterze k u l t u r y pamięciowej, z d r u g i e j — są t o etniczne o r g a n i ­ zacje, t a k i e j a k parafia i szkoła niedzielna (Ci + C ł C ). Jednocześnie n a osobowość kulturową przedstawicieli t e j generacji oddziaływają i n ­ stytucje amerykańskie, t a k i e j a k szkoła, g r u p y rówieśnicze, mass media, wojsko etc. (B). Dzięki t e m u uzyskują o n i dostęp do o b u k u l t u r poprzez znajomość kodów k u l t u r o w y c h o b u systemów, w t y m przede w s z y s t k i m języków, s y m b o l i k i k u l t u r o w e j i wartości. I n t e r i o r y z a c j a wzorców m i e j ­ scowych czyni z n i c h Amerykanów. Natomiast mikroświat k u l t u r y e t n i c z 2 Świadczy 20 doczny do o t y m m . i n . n i k l y stopień w p ł y w ó w u l i c z n y c h reemigrantów sfery emigracji materialnego w życiu ze Stanów wyposażenia wiejskiej społeczności amerykańskiej Zjednoczonych, osobistego. polskiej, 3 Zob. В. kultury w i ­ które ograniczały się Konsekwencje G o l da, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 2 : 1976, z. 1, s. 117. 2 1 W. Wrzesiński, ekonomicznego polonijnymi w XIX Przeobrażenia i XX (red. H . K u b i a k 1976, s. 138-141. w. i [w:] A. Stan Pilch), narodowościowe i potrzeby polskiego badań nad wychodźstwa zbiorowościami Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk �89 K U L T U R Y E T N I C Z N E W C Y W I L I Z A C J I AMERYKAŃSKIEJ n e j , w której l u d z i e c i wyrośli i w której n a d a l często tkwią, umożliwia i m dostęp do d o r o b k u k u l t u r o w e g o n a r o d u s w y c h rodziców . Pełne w y ­ korzystanie t e j możliwości zależy już w dużej mierze od świadomego w y ­ b o r u i k o n k r e t n y c h okoliczności biograficznych. 22 W t r z e c i m p o k o l e n i u kontekst k u l t u r o w y ulega z w y k l e zmianie. Więk­ szość i n s t y t u c j i socjalizacyjnych należy już do k u l t u r y miejscowej, choć w p ł y w środowiska rodzinnego, głównie poprzez ponadgeneracyjne k o n ­ t a k t y z p o k o l e n i e m imigrantów (dziadków), jest jeszcze w okresie wcze­ snego dzieciństwa znaczący. N i e m n i e j r o l a s u b k u l t u r y etnicznej ulega zmianie. Większość i n s t y t u c j i s u b s t y t u t y w n y c h staje się d l a trzeciej ge­ n e r a c j i p o p r o s t u niepotrzebna, gdyż t a jest już zintegrowana ze spo­ łeczeństwem amerykańskim, w r a m a c h którego zaspokaja swe potrzeby. Podobnie rzecz się m a z językiem. Z a n i k a n i e jego znajomości odlcina w dużym s t o p n i u to pokolenie o d k u l t u r y k r a j u pochodzenia, uniemoż­ liwiając m u „pełne zrozumienie i współudział w t e j k u l t u r z e " . Pozo­ staje t y l k o świadomość pochodzenia oráz p e w n a orientacja n a treści k u l ­ t u r o w e , które mają związek z k r a j e m i kulturą przodków. S u b k u l t u r a etniczna przestaje być stopniowo d l a t y c h l u d z i codzienną rzeczywistością, a coraz bardziej nabiera walorów symbolicznych, emocjonalnych czy i n t e l e k t u a l n y c h , które uzewnętrzniają się „od święta", n p . w t r a k c i e p o l ­ skich zwycięstw s p o r t o w y c h , obchodów m i l e n i j n y c h czy uroczystości upamiętniających bohaterską śmierć Pułaskiego. O i l e w p i e r w s z y m p o ­ k o l e n i u s u b k u l t u r a etniczna była pomostem ułatwiającym wejście i m i ­ grantów do c y w i l i z a c j i amerykańskiej, t o w t r z e c i m p o k o l e n i u staje się ona przede w s z y s t k i m pomostem dającym pewne ograniczone możliwo­ ści dotarcia do k u l t u r y k r a j u pochodzenia. I s t n i e n i a t y c h możliwości d o ­ wiódł t z w . „biały r u c h e t n i c z n y " ( w h i t e ethnic movement), którego przedstawiciele na f a l i odrodzenia zainteresowań etnicznych poczęli r e ­ konstruować więzy ze swą kulturową przeszłością. Z j a w i s k o t o można t u określić j a k o dwukulturowość marginalną, która jest pochodną t z w . m a r g i n a l n e j etniczności . 23 24 8 2 T e n modelowy sytuacjach może ulec kompleks szczególnie wówczas, g d y g r u p a łeczną i terytorialną, dwukulturowości rozciągnięciu także drugiego n a dalsze etniczna zachowuje c e c h u j e się zachowawczością pokolenia generacje. Jest w pewnych to widoczne n a d a l swą dużą zwartość kulturową, żyje we spo­ względnej i z o l a c j i k u l t u r o w e j , u t r z y m u j e stałe i bezpośrednie k o n t a k t y z kulturą i środowiskiem kraju pochodzenia, a także j e s t s t a l e z a s i l a n a p r z e z n o w y c h imigrantów. Dobrym przykładem t a k i e j g r u p y są A m e r y k a n i e meksykańskiego p o c h o d z e n i a żyjący w p o łudniowo-zachodnich regionach USA, których status oscyluje między narodową mniejszością etniczną a amerykańską zbiorowością etniczną. 28 T. Ł e p k o w s k i , Mechanizmy polskich Emigrant migracji i członek zarobkowych Polonii. Wokół pojąć (red. C . Bobińska), i kategorii, Warszawa [w:] 1976, s. 171. 2 4 J . A. F i s h m a n, V. C. N a h i r n y , The ethnic group school and mother �90 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Zauważmy także, że amerykańscy e t n i c y — a więc członkowie zbio­ rowości etnicznych europejskiego pochodzenia, wchodzący głównie w skład t z w . klas średnich — uczestniczą w amerykańskim życiu k u l t u r a l n y m j a k o b i e r n i odbiorcy czy „publiczność pośrednia" zestandaryzowanych treści k u l t u r y masowej. Jednocześnie swą twórczą aktywność oraz p o ­ trzebę fizycznego zbliżenia i zespołowych przeżyć realizują w r a m a c h etnicznej s u b k u l t u r y i zbiorowości. Może się t o przejawiać w f o r m i e przynależności do g r u p y tanecznej, która k u l t y w u j e polskie tańce l u ­ dowe, w członkostwie w zespole t e a t r a l n y m wystawiającym polskie l u b polonijne sztuki, czy też w o r g a n i z o w a n i u imprez o charakterze f o l k l o r y styczno-bazarowym, połączonych z degustacją e t n i c z n y c h p o t r a w i p o ­ k a z a m i m a l o w a n i a pisanek czy p r z y s t r a j a n i a choinek. N i e czynią tego oczywiście wszyscy, gdyż w każdym środowisku e t n i c z n y m ujawniają się za&adnicze podziały na t y c h , którzy w sposób c z y n n y włączają się do zorganizowanego n u r t u etnicznej działalności, oraz t y c h , którzy swą akceptację różnorodnych f o r m k u l t u r y etnicznej ograniczają do b i e r n e j p a r t y c y p a c j i j a k o publiczność. Krąg k u l t u r y etnicznej dostarcza A m e ­ r y k a n o m nieanglosaskiego pochodzenia szerokiego wachlarza możliwości k r e a t y w n e g o włączenia się w n u r t k u l t u r y , pełnego uczestnictwa w świe­ cie różnorodnych dziedzin twórczości amatorskiej oraz bezpośredniego k o n t a k t u z niewymagającym, a wdzięcznym w i d z e m , d l a którego b a r ­ dziej istotne są symboliczne treści t e j działalności niż i c h rzeczywista wartość artystyczna czy oryginalność. Wśród szeregu czynników sprzyjających u t r z y m y w a n i u się elementów k u l t u r r o d z i m y c h i wzmacniających odrębność k u l t u r e t n i c z n y c h znajdują się również takie, które n i e są związane z dziedzictwem k u l t u r o w y m bezpośrednio, lecz głównie z n i e n a j l e p s z y m i doświadczeniami życiowymi w Stanach Zjednoczonych. Wymienić t u trzeba społeczną marginalizację połączoną z w y k l e z w s z y s t k i m i n e g a t y w n y m i k o n s e k w e n c j a m i k a p i t a l i ­ stycznej l u m p e n p r o l e t a r y z a c j i — t a k i m i j a k niskie dochody, bezrobocie, b r a k k w a l i f i k a c j i , fatalna często sytuacja mieszkaniowa i zdrowotna, w y ­ soki wskaźnik przestępczości, dezorganizacja społeczna g r u p y etc. W odniesieniu do imigrantów z Puerto-Rico, p r o b l e m t e n ze szczegól­ ną ostrością p r z e d s t a w i l i Glazer i M o y n i h a n oraz Oscar L e w i s w s w y m słynnym, o p a r t y m n a b i o g r a f i c z n y c h materiałach s t u d i u m La vida o p u ­ b l i k o w a n y m w 1966 г., w którym ukazał a u t o r panoramę życia p o r t o r i 2 5 4 2 6 tongue maintanance, [w:] Language loyalty in the United States (ed. J . A . F i s h m a n ) L o n d o n — T h e H a g u e 1966, s. 96. 2 5 A. Kłoskowska, N. Glazer, Kultura masowa. Krytyka i obrona, W a r s z a w a 1964, s. 97. 2 6 Puerto Ricans, L o n d o n 1970. Jews, D. P. Italians Moynihan, and Irish Beyond of New the melting York City, pot. The Cambridge, Negroes, Mass. — �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 91 AMERYKAŃSKIEJ kańczyków w s l u m a c h ojczystego San J u a n i Nov/ego J o r k u . Ta książka w r a z z i n n y m i p u b l i k a c j a m i tego autora poświęconymi analizie w i e j s k i e j i m i e j s k i e j biedoty meksykańskiej stała się podstawą, na której L e w i s opracował swą głośną koncepcję „kultury ubóstwa" ( c u l t u r e of p o ­ v e r t y ) . Źródeł zbieżności systemów społeczno-kulturowych mieszkańców slumów upatrywał o n w i c h s y t u a c j i ekonomicznej, zwracając n a t o ­ miast niewiele u w a g i na k u l t u r o w o - e t n i c z n e aspekty odmienności p o ­ szczególnych g r u p . P r o b l e m t e n poruszam t u ze względu na koniecz­ ność ustalenia rozmiarów udziału z jednej s t r o n y k o m p l e k s u k u l t u r y ubóstwa, a z d r u g i e j — s u b k u l t u r y etnicznej w kształtowaniu się o d ­ rębności k u l t u r o w e j etnicznych gett U S A . 2 7 28 D l a O. L e w i s a k u l t u r a , a raczej s u b k u l t u r a ubóstwa jest „sposobem życia" (way of life) będącym zarówno s k u t k i e m egzystencji w nędzy, j a k i formą o b r o n y oraz reakcją mieszkańców slumów n a swą marginalną sytuację społeczną. Kładąc nacisk n a konieczność odróżnienia samej nędzy od „kultury ubóstwa", L e w i s podkreślał, że k o m p l e k s m a r g i n a l n e j sy­ t u a c j i społeczno-ekonomicznej wywołuje i u t r w a l a określone w z o r y za­ chowań, stosunki społeczne oraz systemy wartości, które przekazywane są następnie k o l e j n y m generacjom przede w s z y s t k i m poprzez socjalizację w rodzinie i w sąsiedzkich społecznościach getta nędzy. Jednocześnie b a ­ dacz t e n wskazał n a u n i w e r s a l n y charakter cech k u l t u r y ubóstwa, które w g niego występują wszędzie t a m , gdzie istnieje podobna sytuacja spo­ łeczna, ludzie marginesu, l u m p e n p r o l e t a r i a t , i m i g r a n c i o d e r w a n i o d s w y c h w s i i społeczności, którzy żyją w slumach w i e l k i c h m e t r o p o l i i k a p i t a l i ­ stycznego i trzeciego świata . 29 Koncepcja k u l t u r y ubóstwa znalazła w i e l u zwolenników i jeszcze w i ę ­ cej krytyków. C i ostatni w s k a z y w a l i głównie na m i s t y f i k a c y j n y cha­ r a k t e r p r o p o z y c j i Lewisa, który z etosu towarzyszącego dezorganizacji społecznej, wywołanej przez sytuację ekonomiczną najuboższych w a r s t w , uczynił wartość kulturową. W t e n b o w i e m sposób można byłoby tłuma­ czyć odmienność warunków życia l u d z i z marginesu społecznego j a k o pochodną u t r w a l o n y c h generacyjnie wzorów s u b k u l t u r y ubóstwa, które uniemożliwiają i m wydostanie się z lumpenproletariackiego g e t t a . N i e 3 0 2 7 Polski przekład tej p r a c y ukazał się pod z m i e n i o n y m ( W a r s z a w a 1976, 2 t.). T a m także w o b s z e r n y m w p r o w a d z e n i u Nagie życie L e w i s omówił swoje tytułem założenia teoretyczne „światowej k u l t u r y u b ó s t w a " (s. 48-62). 2 8 Przegląd k o n c e p c j i „kultury ubóstwa" jest z a w a r t y m e n t a r z a c h L e w i s a do jego meksykańskiej, chłopa, 2 9 in Warszawa Warszawa O. Sanchez i jego 1964, s. 7-33; Rodzina The anthropology culture of poverty, przede dzieci. Martinezów. 1970, s. 5-42, 587-616, oraz Nagie Lewis, cultural książek [w:] życie Conformity wszystkim w ko­ Autobiografia Zycie rodziny meksykańskiego — zob. p r z y p . 27. and conflict. (ed. b y J . P. S p r a d l e y a n d D. W. M c C u r d y ) , Readings B o s t o n 1971 s. 206-216. 3 0 Zob. krytykę R. v o l . 8, n r 5 (1967), s. 490. Stavenhagena n a łamach „Current Anthropology", �92 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI wdając się t u głębiej w analizę słuszności t y c h argumentów k r y t y k i , stwierdzić można, że w w i e l u p r z y p a d k a c h u t r z y m y w a n i a się k o m p l e k s u nędzy w r a m a c h współczesnego społeczeństwa kapitalistycznego s p o t y ­ k a m y się z kombinacją zarówno elementów s y t u a c y j n y c h , j a k i wzorów t r a n s m i t o w a n y c h międzygeneracyjnie, co w sumie składa się n a k u l ­ turową odrębność czy specyfikę mieszkańców slumów. I n n y m i słowy rzec można, że t a m , gdzie w a r u n k i społeczno-ekonomiczne n i e ulegają większym zmianom, t a m w r a z z dziedziczeniem nędzy dziedziczy się rów­ nież w z o r y s u b k u l t u r y ubóstwa. Ulegają one w t e n sposób pewnej a u t o ­ nomizacji, stając się subkulturą w a r s t w m a r g i n a l n y c h , której trwałość j e d n a k uzależniona jest o d samej s t r u k t u r y klasowej i s y t u a c j i ekono­ micznej danego społeczeństwa. Dotychczas n i e poświęcono p r a w i e wcale u w a g i powiązaniom k u l t u r y ubóstwa z subkulturą etniczną w w a r u n k a c h północnoamerykańskich, m i m o że współczesne dzielnice nędzy, t a k i e j a k H a a r l e m n a M a n h a t t a n i e czy W a t t s w Los Angeles, zamieszkują najuboższe g r u p y etniczne: M u ­ r z y n i , portorikańczycy, M e k s y k a n i e i I n d i a n i e . Podobnie zresztą p r z e d ­ stawiała się sytuacja w dobie w i e l k i c h m i g r a c j i z a r o b k o w y c h n a p r z e ­ łomie stuleci, k i e d y t o w orbicie k u l t u r y ubóstwa znajdowały się etniczne getta słowiańskie, włoskie czy o r i e n t a l n e . W a r u n k i życia w t y c h środo­ wiskach, stopień społecznej dezorganizacji i niektóre w z o r y zachowań ówczesnych imigrantów w dużym s t o p n i u były zbieżne z m o d e l e m k u l ­ t u r y ubóstwa s k o n s t r u o w a n y m przez L e w i s a . M i m o że ludzie c i żyli w t y m s a m y m kręgu „kultury ubóstwa", t o j e d n a k różnili się nie t y l k o od klas średnich ( t j . głównego n u r t u społeczeństwa), ale i o d siebie n a ­ wzajem przede w s z y s t k i m odmiennością dziedzictwa k u l t u r o w e g o i t r a ­ d y c j i — słowem kulturą etniczną. Splot t y c h dwóch k u l t u r (ubóstwa i etnicznej) jest często n i e z w y k l e t r u d n y do rozgraniczenia z tego choćby względu, że w szeregu przypadków k u l t u r a emigrantów z k r a j u pocho­ dzenia (np. n a Puerto-Rico) była również złączona o d k i l k u pokoleń z etosem nędzy. N i e bez znaczenia jest również fakt, że sytuacja m a r 31 3 2 3 1 O. H a n d l i n , The goals of integration, ..Daedalus. J o u r n a l of t h e A m e r i ­ c a n A c a d e m y of A r t s a n d S c i e n c e s " , v o l . 9 5 : 1966, n r 1, s. 283. 3 2 U k a z a l i to z n a c z n i e wcześniej L e w i s — W. Г. T h o m a s Warszawa (1918-1920) w i F. Z n a n i e c k i 1976, v o l . 5: Organizacja i dezorganizacja s k i c h imigrantów, analizując z j e d n e j równie (Chłop polski sugestywny w Europie w Ameryce) sposób co i Ameryce, n a przykładzie p o l ­ s t r o n y kształtowanie się „polsko-amerykań- skiego społeczeństwa n a r o d o w e g o " , z d r u g i e j zaś — towarzyszącą t e m u procesowi dezorganizację i m i g r a n t a n a s k u t e k d e m o r a l i z a c j i , b r a k u p r a c y , rozkładu małżeństwa, w z r o s t u przestępczości, s w o b o d y s e k s u a l n e j etc. W s k a z y w a l i niowo wspólnota jednej o n i p r z y t y m , że s t o p ­ „siły twórcze" zaczynają przeważać n a d siłami d e z o r g a n i z a c j i , dzięki c z e m u imigrantów wyzwala się z przejściowych z głównych p r z y c z y n a n o m i i społecznych s o w i pobytu w A m e r y c e (vol. 5, s. 214-217). trudności adaptacyjnych towarzyszących p i e r w s z e m u jako okre­ �93 K U L T U R Y E T N I C Z N E W C Y W I L I Z A C J I AMERYKAŃSKIEJ g i n a l n a getta t w o r z y m e c h a n i z m selekcji t y c h treści rodzimej k u l t u r y , które w n o w y c h w a r u n k a c h i m i g r a n c k i e g o życia ulegają najłatwiej adap­ t a c j i . W t e n sposób poszczególne k u l t u r y etniczne upodobniają się do siebie p o d względem f u n k c j o n a l n y m , choć różnią się zasadniczo w w a r ­ s t w i e treściowej n a d a l głęboko tkwiącej w dziedzictwie k u l t u r o w y m . Błędne byłoby j e d n a k twierdzenie, że sytuacja nędzy i towarzysząca j e j „kultura ubóstwa" są p r o d u k t e m etniczności, choć w w i e l u p r z y p a d ­ k a c h etniczność t a może mieć p e w i e n drugorzędny w p ł y w n a w a r u n k i życia i możliwości i c h z m i a n y . Decydujące są j e d n a k bez wątpienia c z y n ­ n i k i ekonomiczno-społeczne, które określają miejsce oraz możliwość m a ­ n e w r u każdej w a r s t w y i k l a s y społecznej bez względu n a j e j etniczną prowienencję, cechy rasowe i afiliację religijną W każdym społeczeń­ s t w i e p o d z i e l o n y m n a k l a s y s p o t y k a m y się z sytuacją wielowarstwowości k u l t u r y odzwierciedlającej stratyfikację społeczną. M a m y więc kulturę ludową, c z y l i chłopską, elitarną, robotniczą, a także kulturę ubóstwa środowisk l u m p e n p r o l e t a r i a c k i c h . T e n w e r t y k a l n y podział rzeczywistości k u l t u r o w e j zostaje przecięty w społeczeństwie p l u r a l i s t y c z n y m przez p o ­ dział h o r y z o n t a l n y poszczególnych k u l t u r etnicznych. Powstała w t e n sposób siatka s u b k u l t u r etniczno-rasowych odpowiada istniejącym w t y m społeczeństwie „etnoklasom", c z y l i siatce podziałów e t n i c z n o - w a r s t w o w y c h . Jeśli s u b k u l t u r y etniczne opierają się głównie n a h i s t o r i i , n a swej k u l t u r o w e j przeszłości, t o s u b k u l t u r y klasowe — stanowiąc w myśl ekologicznej t e o r i i k u l t u r y systemy adaptacyjne — znajdują swe uza­ sadnienie w bieżącej s y t u a c j i ekonomicznej i społecznej . W p i e r w s z y c h fazach a s y m i l a c j i imigrantów, i c h adaptacji do n o w y c h warunków c y w i l i z a c y j n y c h , poszczególne g r u p y etniczne były p o d wzglę­ d e m k l a s o w y m jednorodne zarówno z p u n k t u w i d z e n i a i c h s y t u a c j i spo­ łecznej na terenie k r a j u pochodzenia, j a k i k r a j u zamieszkiwania. Stąd też tworzyły one z reguły etnoklasowe segmenty amerykańskich środo3 3 3 4 35 3 3 J. Provinzano, Two views of ethnicity, [w:] Ethnicity in the Americas (ed. b y F . H e n r y ) , T h e H a g u e — P a r i s 1976, s. 387-398. 3 4 Koncepcję tę rozwinął szerzej Gordon, Assimilation..., s. 30-54, który w p r o ­ wadził pojęcie „ethclass" d l a o z n a c z e n i a segmentów społeczeństwa powstałych n a s k u t e k skrzyżowania wego pluralizmu. W społeczeństwa kulturowych 3 5 the s. G. się s t r u k t u r y społecznej amerykańskiego z systemem kulturo­ t y m układzie „etnoklasa" j e s t t a k i m w a r s t w o w y m (subculture). De Vos, perspective Social stratification of psychological 446; E . E a r n s , J . G o o d e, and ethnic anthropology, On Lewis pluralism. An culture of poverty concept, v o l . 11: 1970, no. 4-5, s. 479, n a t e m a t ekologicznej zob. także Posern-Zieliński, A. współczesne problemy, kultury współczesnej Amerykańska antropologia „ L u d " , t. 6 1 : 1977, s. 40-41; t e n ż e , t. 4 4 : 1978 z. 1, s. 141-155. antropologii overview from „Race" ( L o n d o n ) v o l . 1 3 : 1972, n r 4, Anthropology", we segmentem (subsociety), które c h a r a k t e r y z u j e się również odrębnością c e c h s u b - amerykańskiej, kulturowa Ewolucja „Przegląd „Current teorii k u l t u r y i i jej adaptacja Antropologiczny", �94 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w i s k p r o l e t a r i a c k i c h i l u m p e n p r o l e t a r i a c k i c h , których rzeczywistość k u l ­ turową można byłoby określić j a k o „etniczną kulturę ubóstwa". W p r z y ­ p a d k u imigrantów z krajów E u r o p y Wschodniej i Środkowej, w t y m także i Polaków, k u l t u r a t a opierała się n a elementach l u d o w e j k u l t u r y chłopskiej adaptowanych do amerykańskich warunków życia najuboż­ szych w a r s t w p r o l e r i a t u . Dopiero w miarę stabilizacji P o l o n i i , j e j k r z e p ­ nięcia materialnego i społecznego różnicowania się na skutek mobilności pionowej oraz napływu n o w y c h f a l imigrantów niechłopskiego pochodze­ nia, sytuacja k u l t u r y etnicznej zaczęła również ulegać z m i a n o m p r o w a ­ dzącym do j e j h e t e r o g e n i z a c j i . 36 Zbliżając się do końca rozważań na temat niektórych aspektów p l u ­ r a l i z m u k u l t u r o w e g o amerykańskiego społeczeństwa zwróćmy uwagę na zróżnicowanie poszczególnych kompleksów s u b k u l t u r o w y c h . Widoczne jest ono w i c h specyfice etniczno-rasowej, językowej, r e l i g i j n e j , w róż­ norodności h i s t o r y c z n y c h doświadczeń poszczególnych g r u p i co obecnie najważniejsze — w odmienności z a j m o w a n y c h współcześnie p o z y c j i i sy­ t u a c j i społecznych. Najdogodniejszą formą skrótowej prezentacji tego zróżnicowania jest k l a s y f i k a c j a s u b k u l t u r etnicznych, której propozycję, uwzględniającą i c h pięć p o d s t a w o w y c h k a t e g o r i i , p r z e d s t a w i a m y poniżej. 1. S u b k u l t u r y etniczne ukształtowane w w y n i k u transoceanicznej i m i g r a c j i . Rszwijały się one w dużej izolacji od s w y c h r o d z i m y c h obsza­ rów pochodzenia, zachowując nadal graniczne podziały etniczne, które odpowiadały zróżnicowaniu k u l t u r o w e m u w S t a r y m Świecie w okresie największej eksplozji e m i g r a c y j n e j . W t e j grupie mieszczą się s u b k u l t u r y białych europejskich g r u p etnicznych — w t y m n a t u r a l n i e i P o l o n i i — oraz t z w . g r u p o r i e n t a l n y c h (azjatyckich). Zespół zjawisk i procesów określających powstanie i dalsze przeobrażenia t y c h s u b k u l t u r określić można skrótowo j a k o klasyczny k o m p l e k s i m i g r a c y j n y . 2. S u b k u l t u r y etniczne ukształtowane w w y n i k u u f o r m o w a n i a się w obrębie Stanów Zjednoczonych dużych skupisk ludności l a t y n o a m e ­ rykańskiej, hiszpanojęzycznej. Rozwijały się one w w a r u n k a c h stałych, bezpośrednich kontaktów ze s w y m i m a c i e r z y s t y m i t e r e n a m i , zachowując w i e l e cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla k u l t u r mniejszościowych g r u p n a ­ r o d o w y c h z rejonów pogranicza etnicznego. W t e j g r u p i e mieszczą się s u b k u l t u r y meksykańskiego pochodzenia n a Południowym Zachodzie oraz karaibskiego pochodzenia (kubańskiego i portorikańskiego) n a Po­ łudniu i na W s c h o d n i m Wybrzeżu. W t y m p r z y p a d k u zespół czynników i s t o t n y c h d l a t r w a n i a t y c h s u b k u l t u r można nazwać k o m p l e k s e m i m i g r a c y j n y m bliskiego sąsiedztwa. 3. S u b k u l t u r y etniczne o charakterze r e g i o n a l n y c h s u b k u l t u r etno3 6 culture Bliżej and collectivities n a t e n t e m a t żob. folk tradition in the USA), in A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , the American society (on „Ethnologia P o l a n a " , v o l . 4 : 1978. the Ethnicity example — of ethnic Polonia �KULTURY ETNICZNE W 95 CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ graficznych, które wyodrębniły się z anglosaskiego tła i n a d a l są z n i m mocno związane. Uformowały się one w w y n i k u różnic k u l t u r o w y c h między poszczególnymi g r u p a m i anglosaskiego t r z o n u etnicznego n a s k u ­ t e k absorpcji przez niektóre z n i c h sporej dozy obcego żywiołu etnicznego (głównie germańskiego), specyfiki historycznego r o z w o j u poszczególnych amerykańskich areałów k u l t u r o w y c h , i c h c h a r a k t e r y s t y k i geograficzno-gospodarczej, względnej izolacji i u t r z y m y w a n i a się d a w n y c h , t j . w y ­ wodzących się z okresu poprzedzającego Wojnę Domową t r a d y c j i l o k a l ­ n y c h k u l t u r l u d o w y c h . Wspomnieć t u można o „białej" l u d o w e j k u l t u r z e Południa, o związanej z pionierską tradycją k u l t u r z e Zachodu, a także po części o k u l t u r z e r e g i o n u zamieszkanego przez Mormonów (stan U t a h i obszary ościenne). Z analizy i s t o t n y c h elementów procesu kształtowania się t y c h odrębności w y n i k a kluczowe w t y m p r z y p a d k u znaczenie regio­ n a l i z m u . Dlatego też możemy t u mówić o s u b k u l t u r o w y m kompleksie prowincji. 4. S u b k u l t u r y etniczne amerykańskich M u r z y n ó w , których korzenie sięgają w p r a w d z i e afrykańskich źródeł, lecz i c h f o r m o w a n i e odbywało się wyłącznie na k o n t y n e n c i e amerykańskim w t r a k c i e procesu etnogenezy tej rasowo-etnicznej g r u p y „second class" Amerykanów, wyłonionych z amorficznej niegdyś zbiorowości różnoplemiennych niewolników p l a n ­ t a c y j n y c h . Te historyczne doświadczenia, a przede w s z y s t k i m kolejno — n i e w o l n i c t w o , r a s i z m i m i g r a c j a ze w s i do miast, ukształtowały w a r ­ tości i i n s t y t u c j e wspólne d l a większości „Czarnych" a różniące się w sposób wyraźny od k u l t u r y białych Amerykanów. Procesy decydujące 0 narodzinach „czarnej k u l t u r y " (black c u l t u r e ) nazwać t u można skró­ towo k o m p l e k s e m r a s o w o - n i e w o l n i c z y m . 5. Indiańska s u b k u l t u r a etniczna, której kształtowanie się n a d a l t r w a . W znacznym stopniu z a k u l t u r o w a n e k u l t u r y plemienne I n d i a n zamiesz­ kujących r e z e r w a t y nie należą j e d n a k do t e j k a t e g o r i i , gdyż n i e były one 1 n a d a l n i e są s u b k u l t u r a m i amerykańskiej c y w i l i z a c j i . Izolacja miesz­ kańców rezerwatów od amerykańskiego społeczeństwa jest przyczyną częściowej separacji i c h k u l t u r , które uznać można za k u l t u r y m n i e j ­ szościowych g r u p etnicznych. Dopiero wyjście I n d i a n z rezerwatów, i c h m i g r a c j a w p o s z u k i w a n i u p r a c y i lepszych warunków życia do m i a s t stworzyły p o d w a l i n y procesu n a r o d z i n nowej panindiańskiej świadomości etnicznej i howej panindiańskiej k u l t u r y , przyjmującej c h a r a k t e r t u b y l 37 38 3 7 U ż y w a m t u świadomie l i c z b y mnogiej, t u r a n i e j e s t j e d n o l i t a , gdyż co n a j m n i e j czarnego 3 8 rican Południa i subkulturę c z a r n y c h gett J. A s c h e n b r e n n e r , Americas..., a b y podkreślić, że t z w . „czarna" można w s. 334; R . anthropology. Humanism B l a u n e r , Contemporary J . F . S z w e d ) , N e w Y o r k 1970, s. 52. Black in w i e l k i c h metropolii black culture: perspectives, niej wydzielić ludową culture, myth (ed. by [w:] or reality, N. kul­ kulturę północy. Ethnicity [w:] E . Whitten in the Afro-Ame­ J r . and �96 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI czej s u b k u l t u r y amerykańskiej . Ze względu n a k l u c z o w y charakter okresu p r z y m u s o w e j izolacji tubylców w t w o r z e n i u się podstaw k u l t u r y panindiańskiej możemy t u mówić o kompleksie p o s t r e z e r w a t o w y m . Choć powyższa k l a s y f i k a c j a uwzględnia pięć zasadniczych typów zbiorowości etnicznych i odpowiadających i m s u b k u l t u r t o — upraszcza­ jąc sprawę — współczesne l i n i e podziału przebiegają przede w s z y s t k i m między nieanglosaskimi, białymi s u b k u l t u r a m i e t n i c z n y m i imigrantów i i c h potomków z krajów europejskich a s u b k u l t u r a m i hiszpanojęzycznych i k o l o r o w y c h mieszkańców współczesnych gett. Podstawowe różnice między n i m i tkwią w odmiennej s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej o b u t y c h k a t e g o r i i oraz w kontekście różnic a d a p t a c y j n y c h do życia w w a r u n ­ k a c h amerykańskiej c y w i l i z a c j i i n d u s t r i a l n e j i w o l n e j k o n k u r e n c j i n a r y n k u pracy. W okresie, k i e d y a n t y i m i g r a c y j n e r e s t r y k c j e (przed 1925 r.) nie ograniczały l i c z b y wychodźców z b i e d n y c h i zacofanych regionów E u r o p y , zdecydowana większość ludności murzyńskiej mieszkała jeszcze na Południu, I n d i a n i e zamknięci b y l i n a d a l w rezerwatach, M e k s y k a n i e z Południowego Zachodu żyli poza ogólnym n u r t e m ekonomicznego życia k r a j u , a portorikańczycy n i e myśleli jeszcze o opuszczeniu swej ojczystej w y s p y . Wszystkie te g r u p y uaktywniły swą migracyjną mobilność dopiero po I I w o j n i e światowej, a więc w okresie, g d y i m i g r a n c i wschodnioeuro­ pejscy z n a j d o w a l i się już w zaawansowanym s t a d i u m i n t e g r a c j i . W znacz­ nej mierze należeli o n i już do klas średnich, podnieśli poważnie swój poziom wykształcenia i k w a l i f i k a c j i zawodowych, m i e l i także już za sobą etap dezorganizacji społecznej towarzyszący p i e r w s z e m u p o k o l e n i u i m i ­ grantów. Stopniowo również przełamywali b a r i e r y e t n i c z n y c h gett, z m i e ­ niając wraz z awansem społecznym miejsce swego zamieszkania. Te wszystkie c z y n n i k i posiadały bezpośredni w p ł y w na przekształcenia k u l ­ t u r o w e , które z k u l t u r y rodzimej emigrantów wiodły k u k u l t u r z e etnicz­ n y c h gett i dalej k u s u b k u l t u r z e zbiorowości etnicznych, b y w końcu uformować cienką warstwę etnicznej t r a d y c j i świątecznej. 3e W y d a j e się, że n a t e j samej drodze znajdują się również k u l t u r y „ k o ­ l o r o w y c h " g r u p etnicznych, choć w w i e l u p r z y p a d k a c h są one jeszcze na j e j początku. Tempo z m i a n w t y m p r z y p a d k u jest również odmienne, gdyż decydują t u takie c z y n n i k i , j a k n p . niezacieralność odmienności rasowej i trwałość uprzedzeń rasowych w społeczeństwie amerykańskim, ciągłość kontaktów z t e r e n a m i o j c z y s t y m i , charakter t r a n s k o n t y n e n t a l n y c h i wewnątrzamerykańskich m i g r a c j i , czy wreszcie wykazująca w d u ­ żym s t o p n i u cechy trwałości m a r g i n a l n a sytuacja społeczna. M i m o t y c h w s z y s t k i c h różnic można już obecnie dostrzec w przekształceniach t y c h 39 M. Posern-Zielińska, consolidation Anthropological 1978, s. 9-18. in the and United States, Ethnological Main [w:] factors Poland Sciences, of the American at 10th International Indians' ethnic Congress of Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 97 AMERYKAŃSKIEJ s u b k u l t u r te same tendencje, j a k i e zaważyły n a dzisiejszym kształcie białych s u b k u l t u r etnicznych. Wskażmy więc t u na zakończenie najważ­ niejsze z n i c h . Na każdym k r o k u s p o t y k a m y się z k o m e r c j a l i z a c j ą t r a d y c j i , prowadzącą do j e j zubożenia i przekształcenia w a t r a k c y j n y element roz­ r y w k i . Własna odrębność k u l t u r o w a staje się c h o d l i w y m t o w a r e m d l a żądnych egzotyki turystów, poszukujących w świecie s w y c h w a k a c y j n y c h wojaży p o t w i e r d z e n i a stereotypowych obrazów. Przykładem mogą t u być „autentyczne" w i o s k i indiańskie, organizowane nawet przez samych t u ­ bylców na uczęszczanych szlakach t u r y s t y c z n y c h , n p . n a F l o r y d z i e , czy też wzdłuż dawniejszego szlaku pionierów — „Oregon t r a i l " . 40 Z komercjalizacją wiąże się ściśle f o l k l o r y z a c j a treści k u l t u r o ­ w y c h polegająca n a t a k i m i c h p r z e t w o r z e n i u , które zapewniałoby i c h akceptację przez niewymagającą i obcą k u l t u r o w o publiczność. T a k a f o l ­ kloryzacja staje się często środkiem, który umożliwia g r u p i e manifestację swej s p e c y f i k i k u l t u r o w e j i wartości własnego „wkładu do c y w i l i z a c j i amerykańskiej". Dobrą ilustracją tego procesu mogą być t z w . „pseudo- e v e n t s " , c z y l i inscenizacje wydarzeń h i s t o r y c z n y c h (np. przemarszu hiszpańskich konkwistadorów pod wodzą Coronado, który d l a M e k s y k a nów Południowego Zachodu jest symbolem i c h związków z przeszłością t y c h ziem), l u b też organizowanie „ludowych" świąt i zwyczajów (np. meksykańska fiesta bądź indiańskie ceremonie r e l i g i j n e ) . 41 42 Ważnym elementem z m i a n jest również proces i n s t y t u c j o n a l i ­ z a c j i k u l t u r y etnicznej przejawiający się poprzez stopniowe p r z e j m o ­ w a n i e f u n k c j i nośnika t r a d y c j i , j a k i m była rodzina i społeczność l o k a l n a przez wyspecjalizowane i n s t y t u c j e , t a k i e j a k szkoły etniczne, zespoły a r ­ tystyczne, l o k a l n e ośrodki k u l t u r y etnicznej, organizacje społeczno-kultur a l n e i r e l i g i j n e , czy wreszcie względnie elitarne u n i w e r s y t e c k i e w y ­ działy studiów etnicznych w rodzaju „Chicano Studies" czy „Black S t u ­ dies". W r a z z instytucjonalizacją s p o t y k a m y się ze z j a w i s k i e m m a r g i n a ­ lizacji k u l t u r y etnicznej, która jest coraz i n t e n s y w n i e j w y p i e r a n a z życia codziennego przez kulturę masową i „American w a y o f l i f e " . M i e j ­ s k i t r y b życia, sytuacja społeczno-ekonomiczna i oddziaływanie „mass m e d i a " stale ograniczają zasięg k u l t u r y etnicznej, spychając ją d o r a n g i 4 0 Np. S e m i n o l e Okalee Indian Village w południowej części półwyspu, gdzie t u r y s t o m p r z e d s t a w i a się „totemy" z Północno-Zachodniego Wybrzeża, tańce i stroje z obszaru Prerii oraz ozdoby i biżuterię Indian Navajo, a także szereg innych „atrakcji" podnoszących w a l o r y t u r y s t y c z n e tego m i e j s c a . 4 1 -events 4 2 nych Określenie to wprowadził D. J . В о ог in America, s t i n, The image: A guide to pseudo- N e w Y o r k 1961. M i e j s c e m t a k i m jest np. W i s c o n s i n D e l l s , gdzie w m a l o w n i c z e j s c e n e r i i s k a l ­ z w i e t r z e l i n i kanionów d l a białych turystów. 7 —'-Etnografia Polska XXIII odbywają się l a t e m „ceremonialne" tańce indiańskie �98 i ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI k u l t u r y świątecznej, ujawniającej się coraz częściej t y l k o w t r a k c i e w a k a c j i , weekendów, obchodów rocznicowych oraz i n n y c h uroczystości etnicznych i ogólnonarodowych. Odwołać się t u można n p . do organizo­ w a n y c h coraz częściej wśród m i e j s k i c h I n d i a n festiwali-konkursów t a ­ necznych „ p o w w o w " , w trakcie których zarówno w i d z o w i e , ják i a k t y w n i uczestnicy łączą się poprzez pieśń, taniec, muzykę bębnów i stroje ze swą utraconą bezpowrotnie przeszłością, wzmacniając t y m s a m y m poczucie swej identyczności, co z pewnością ułatwia i m życie w z u n i f i k o w a n y m świecie amerykańskiej c y w i l i z a c j i przemysłowej. W związku z nasilającymi się r u c h a m i e t n i c z n y m i , które występują p r z e c i w k o d y s k r y m i n a c j i rasowej i ekonomicznej, n a t y w i s t y c z n y m ste­ r e o t y p o m i tendencjom a m e r y k a n i z a c y j n y m , ubóstwu i p o l i t y c z n e m u ubezwłasnowolnieniu, pojawiła się tendencja określana przez niektórych badaczy j a k o „ p o l i t y z a c j a " k u l t u r y e t n i c z n e j . Jest ona widoczna w t a k i c h r a d y k a l n y c h ruchach, j a k n p . „Black P o w e r " , „Black M u s l i m s " , „Chicano M o v e m e n t " czy „American I n d i a n M o v e m e n t " , a także w r u ­ chach etnicznego odrodzenia potomków europejskich imigrantów. T e n ­ dencja t a polega n a posługiwaniu się w y b r a n y m i e l e m e n t a m i etnicznej k u l t u r y i h i s t o r i i j a k o p o l i t y c z n y m i a r g u m e n t a m i w k o n f l i k c i e z „esta­ b l i s h m e n t e m " . Wzmacnia się w t e n sposób etniczność identyfikacyjną g r u p y , t w o r z y się nowe wartości j a k o przeciwwagę wzorów ogólnoamerykańskich, r e k o n s t r u u j e się przeszłość, znajdując w niej ideologiczną zachętę do w a l k i o równe p r a w a i respektowanie własnej odrębności. 43 Wreszcie trzeba t u także wspomnieć o s y m b o l i z a c j i kultury etnicznej, która z rzeczywistości i n t e g r a l n i e związanej z życiem codzien­ n y m , r o d z i n n y m i sąsiedzkim staje się coraz bardziej zewnętrzną cechą i d e n t y f i k a c j i etnicznej. Zestandaryzowane elementy k u l t u r y etnicznej, w y r w a n e ze swego dawnego k o n t e k s t u , przekształcają się w etniczne symbole, które służą podkreślaniu etniczności i a k c e n t o w a n i u odmiennego k u l t u r o w e g o pochodzenia s w y c h nosicieli. Mogą t o być f r y z u r y „ a f r o " u Murzynów, długie włosy u I n d i a n czy meksykańskie wąsy u Chicanos, t u b y l c z a biżuteria l u b p e w n e elementy „indiańskiego" s t r o j u , a także język etniczny oraz niektóre gesty . 44 Wszystkie w y m i e n i o n e wyżej tendencje stanowią r e z u l t a t a m e r y k a n i ­ zacji, której ciągły proces n i e może być i g n o r o w a n y bez względu n a obserwowane w latach ostatnich zjawisko renesansu zainteresowań e t ­ n i c z n y c h i narastania r a d y k a l i z m u etników. W t y m procesie k u l t u r y G . R o s e n , The Chicano c i t y " , v o l . 1: 1974, n r 3, s. 279. 4 3 movement and the politization of culture, „Ethni- W sposób l a p i d a r n y z j a w i s k o to ujął G . D e V o s pisząc, że istotą e t n i c z n e j i d e n t y f i k a c j i jest „the s u b j e c t i v e s y m b o l i c use of a n y aspects of c u l t u r e as d i f f e r ­ ent 'VnK ">4 cue's grcvp t h r o u g h a u n i q u e c o m b i n a t i o n of d i s t i n g u i s h i n g features". S o c i a l stratification and ethnic pluralism: An overview from the perspective of psychological anthropology, „ R a c e " ( L o n d o n ) , v o l . 13: 1972, n r 4, s. 442. 4 4 �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 99 AMERYKAŃSKIEJ etniczne odgrywają bardzo ważną rolę t o przyspieszając go, to znów w y ­ raźnie opóźniając. Stały k o n t a k t k u l t u r o w y (jak w p r z y p a d k u m e k s y ­ kańskim i portorikańskim) oraz odmienność rasowa (u Murzynów, I n d i a n , częściowo także u ludności latynoamerykańskiej) tworzą c z y n n i k i sprzy­ jające u t r z y m a n i u się s u b k u l t u r . Natomiast oderwanie i znaczne odda­ lenie od k r a j u przodków, którego n i e mogą zniwelować wakacyjne w i ­ z y t y oraz fizyczna nierozpoznawalność białych etników europejskiego pochodzenia, stanowią elementy utrudniające zachowanie odrębności i w efekcie przyspieszające amerykanizację. W t y c h środowiskach k u l t u r a etniczna staje się coraz bardziej ideologią dziedzictwa k u l t u r o w e g o , a sa­ m i etnicy j a k o p o t o m k o w i e imigrantów przekształcają się w „Heritage-Americans" — t j . Amerykanów zachowujących świadomość swego pochodzenia i pewną znajomość wartości dziedzictwa k u l t u r o w e g o p r z o d ­ ków. 4 5 Aleksander Posern-Zieliński ETHNIC CULTURES IN THE PLURALISTIC AMERICAN CIVILIZATION S u m m a r y Taking the A m e r i c a n c i v i l i z a t i o n a s h i s s t a r t i n g point, t h e a u t h o r reconsiders the e s s e n t i a l c h a r a c t e r i s t i c of e t h n i c s u b c u l t u r e s ( E S C ) c r e a t e d f r o m c u l t u r a l p a t t e r n s of i m m i g r a n t s a n d t h e i r descendants. A c c o r d i n g to h i m , e a c h E S C c o m p r i s e s c o m m o n e l e m e n t s of a c u l t u r a l heritage, tradition, and ethnic symbolism, as ^ e l l as the c o m m o n e m o t i o n a l attitude to those c u l t u r a l v a l u e s . I n consequence, a n y E S C does not c o v e r the w h o l e s o c i a l a n d c u l t u r a l r e a l i t y of t h e r e s p e c t i v e e t h n i c group, b u t o n l y those of its f r a g m e n t s An w h i c h a r e r e l e v a n t for t h e e t h n i c i t y of its m e m b e r s . E S C is t h e bridge between catalyzer facilitating gradual the native and American culture and the a c c u l t u r a t i o n ; i t also p e r m i t s for p a r t i c i p a t i o n i n t w o different c u l t u r e s . H o w e v e r , b i c u l t u r a l i s m i s m a n i f e s t e d differently i n e a c h generation. T h e i m m i g r a n t g e n e r a t i o n is m a r k e d b y p r i m o r d i a l b i c u l t u r a l i s m , i n w h i c h a n e s s e n ­ t i a l r o l e is p l a y e d traits extending by the intermediate on multiple domains c h a r a c t e r of t h e E S C , s t i l l f u l l of of e v e r y d a y represented b y t h e second generation, for w h o m their knowledge of both b i c u l t u r a l , because an awareness life. native Classical biculturalism is both c u l t u r e s l i e open, because of c u l t u r a l codes. T h e t h i r d g e n e r a t i o n is o n l y marginally t h e E S C i s no longer a n e v e r y d a y r e a l i t y for t h e m , b u t r a t h e r of origin, d e t e r m i n i n g t h e i r s y m b o l i c , e m o t i o n a l or i n t e l l e c t u a l a t t i ­ tudes to selected contents of t h e i r E S C . T h u s , the E S C s h a d f a c i l i t a t e d t h e a d j u s t m e n t of immigrants to t h e A m e r i c a n c i v i l i z a t i o n , b u t for their third generation they r e m a i n to b e o n l y a v a g u e p o s s i b i l i t y of access to t h e i r c u l t u r e s of origin. T h e author analyses the relations between E S C a n d the s u b c u l t u r e of I n e a r l y p h a s e s of a d j u s t m e n t a n d a c c u l t u r a t i o n , e t h n i c groups, as groups in t h e i r c l a s s compositions, h a v e e l e m e n t s of E u r o p e a n folk 4 5 T h . F . M a g n e r, created ethnic subcultures of poverty, poverty. uniform based on c u l t u r e s adopted to t h e A m e r i c a n conditions of life of The rise and fall E d u c a t i o n " , v o l . 2 5 : 1974, n r 4, s. 254, 264. of the ethnics, „The J o u r n a l of G e n e r a l �100 the ALEKSANDER poorest s t r a t a adjustment bringing of of t h e w o r k i n g POSERN-ZIELIŃSKI class. t h a t s o c i a l differentiation It was only i n the f u r t h e r about t h e i n h e r e n t p o l a r i z a t i o n of E S C s . A s a r e s u l t s o c i a l e t h n i c groups involves phases w i t h i n e t h n i c groups h a s b e e n t a k i n g the discrepancy between of place, advancement E S C and the subculture of p o v e r t y a n d i t s ethos. V a r i o u s A m e r i c a n e t h n i c g r o u p s a r e i n v a r i o u s p h a s e s of i t s process of t r a n s f o r m a t i o n . T h e author classifies t h e m into f i v e categories: 1) E S C s h a p e d a s a r e s u l t of t r a n s o c e a n i c i m m i g r a t i o n f r o m E u r o p e a n d A s i a ; 2) E S C of the L a t i n A m e r i c a n population groups i n the U S A ; 3) r e g i o n a l ethnographic sub­ c u l t u r e s s o r t e d out frorn t h e A n g l o s a x o n m a i n s t r e a m , b u t s t i l l s t r o n g l y l i n k e d w i t h i t ; 4) E S C of t h e B l a c k A m e r i c a n s ; 5) t h e p a n - I n d i a n E S C w h i c h h a s b e e n s h a p e d outside of t h e t r a d i t i o n a l t r i b a l c u l t u r e s . A t t h e e n d , t h e a u t h o r offers a d e s c r i p t i o n of t h e m a i n t r e n d s o b s e r v e d i n t h e process of t r a n s f o r m a t i o n and its consequent of a l l E S C . T h e s e a r e : 1) c o m m e r c i a l i z a t i o n of t r a d i t i o n impoverishment a n d a b u s e as e n t e r t a i n m e n t ; 2) folklorization of c u l t u r e traits, f a c i l i t a t i n g i t s a c c e p t a n c e b y u n s o p h i s t i c a t e d a n d often culturally a l i e n a u d i e n c e ; 3) i n s t i t u t i o n a l i s a t i o n of E S C a s s p e c i a l i z e d agencies t a k e c a r e of t h e p r e s e r v a t i o n of t r a d i t i o n ; 4) m a r g i n a l i z a t i o n of E S C as i t is p u s h e d out f r o m daily life into t h e d o m a i n of p l a y a n d f e s t i v i t i e s ; 5) p o l i t i z a t i o n of E S C as selected e l e m e n t s of e t h n i c c u l t u r e a n d h i s t o r y a r e u s e d as a r g u m e n t s i n conflicts w i t h t h e e s t a b l i s h ­ m e n t for e q u a l r i g h t s a n d t o l e r a n c e ; 6) s y m b o l i z a t i o n of E S C , w h e r e b y c u l t u r e t r a i t s are transformed into e t h n i c s y m b o l s , s e r v i n g to e m p h a s i z e e t h n i c b a c k g r o u n d . A l l - these t e n d e n c i e s r e s u l t f r o m A m e r i c a n i z a t i o n a n d t h e y l e a d to deep t r a n s f o r m a t i o n s of ESCs develop s i n c e t h e latter t u r n i n t o ideologies o r c u l t u r a l heritage, into Heritage-Americans retaining a certain knowledge of their ancestors' culture. the a w a r e n e s s of as t h e e t h n i c s their origins and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b9ac72e901b9caa4ae1c5c909a2563d.pdf 1baf10a7881bc4d8fdae788fbca4755d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:965 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:887 Title A name given to the resource Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII wieku na tle staropolskich wiadomości o ludach Rosji / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.119-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ANTONI KUCZYŃSKI UDZIAŁ POLAKÓW W P O Z N A W A N I U SYBERII W X V I I W I E K U N A T L E S T A R O P O L S K I C H WIADOMOŚCI O L U D A C H ROSJI miło j e s t o b c o w a ć z społeczeń­ s t w e m p r z o d k ó w , uprzytomniać w p a ­ mięci d a w n y c h m ę ż ó w c z y n y i m o w y , i zastanawiać się z u w a g ą n a d w i e l ­ k i m i dzieły" Jan „Wiadomo, że znajomość dziejów s t r o n n y c h , u mędrców p o c z y t a n a jak filozofia szlachetne rodzajowi serca żądzą i spraw tak domowych Długosz jako i po­ z a matkę cnoty i mistrzynię życia, n i e m n i e j s z e ludzkiemu zapala dawnych przynosi sławy korzyści [...] nieśmiertelnej; O n a ludzkie, a miło jest z społeczeństwem przodków, uprzytomniać w pamięci d a w n y c h zwłaszcza bowiem obcować mężów c z y n y i m o ­ w y i zastanawiać się z u w a g ą n a d w i e l k i m i dzieły". W t e n sposób przed 500 l a t y J a n Długosz w swych, z n a k o m i t y c h Dziejach polskich podkreślił społeczne znaczenie h i s t o r i i w świadomości narodowej. Minęło o d tego m o m e n t u parę stuleci, w których różnie kształtowały się dzieje Polski, aż do ponad stuletniej u t r a t y państwo­ wości. W t y m właśnie czasie wiedza historyczna odegrała rzeczywiście skuteczną przeciwwagę d l a wynaradawiającej p o l i t y k i zaborców . A l e h i s t o r i a n a r o d u to n i e t y l k o s p r a w y kształtowania się państwowości oraz społecznych i gospodarczych przemian. Jest nią również sprawa k u l t u ­ rotwórczej r o l i danego n a r o d u i jego wkładu do k u l t u r y ogólnoludzkiej. O i l e pierwsza z t y c h spraw t k w i w świadomości współczesnego społe­ czeństwa z b y t mocno, o t y l e d r u g a przedstawia się znacznie słabiej. M ó ­ w i o n o i pisano o t y m szeroko w R o k u N a u k i Polskiej (1973), podkreśla­ jąc że jego obchody 1 „[...] obok przynieść w roli nauki tradycji oddania efekcie i uczonych naukowej hołdu wielkim umocnienie w w w rocznicom świadomości historii narodu dziejach narodu [...] ma i wybitnym narodowej uświadomienie wielkie uczonym przekonania historycznej znaczenie dla powinny o ważnej ciągłości kształtowania świadomości i m o t y w a c j i młodego p o k o l e n i a " . 2 'S. K i e n i e w i c z , Nauki historyczne i świadomość narodowa — wczoraj, dziś i j u t r o , „Kultura", 5 l i s t o p a d 1975, s. 4. 2 R. J e z i e r s k i , 1973, s. 68. Partyjne zadania w Roku Nauki Polskiej, „Nowe Drogi", 2: �120 ANTONI KUCZYŃSKI Mówiąc o t e j ciągłości t r a d y c j i n a u k o w e j należy podkreślić, j a k waż­ n y m elementem był rozwój n a u k i polskiej w epoce zaborów i j a k w i e l e w y b i t n y c h Polaków pracując n a n i w i e n a u k i przynosiło korzyści t y m społeczeństwom, wśród których wypadało i m żyć. Jest to zjawisko spe­ cyficzne i t r u d n o o podobny przykład w dziejach całej n a u k i światowej. Pomijając inne obszary świata podkreślić należy, że t e n rodzaj działal­ ności n a u k o w e j Polaków zaznaczył się wyraźnie w dziejach Rosji. W epo­ ce zaborów w i e l u b o w i e m Polaków pracowało t a m n a p o l u geografii, geologii, archeologii i etnografii. Nazwiska t a k i c h badaczy, j a k B e n e d y k t D y b o w s k i , Aleksander Czekanowski, J a n Czerski, Józef K o w a l e w s k i , E d ­ w a r d P i e k a r s k i czy Wacław Sieroszewski związane są n a stałe z historią badań S y b e r i i . Poważny rozdział t e j p r a c y n a u k o w e j przypada n a b a ­ dania etnograficzne wśród B u r i a t o w, Ewenków, Itelmenów, Jakutów i i n ­ n y c h ludów Rosji. Powszechnie cenione przez współczesną naukę r a ­ dziecką w y n i k i t y c h badań poprzedzane są l i c z n y m i r e l a c j a m i etnogra­ f i c z n y m i pochodzącymi o d Polaków, którzy w X V I I i X V I I I s t u l e c i u znaleźli się w Rosji. D o d n i a dzisiejszego n i e dokonano j e d n a k oceny rozmiarów zainteresowań „etnograficznych", j a k i e były udziałem p e w n e ­ go kręgu społeczeństwa polskiego względem mieszkańców E u r o p y wschod­ niej i A z j i . Te p i e r w o c i n y e t n o g r a f i i polskiej łączą się z p r z e n i k a n i e m do nas rezultatów w i e l k i c h odkryć geograficznych, które następnie prze­ twarzane w k r a j u utrwalały w o p i n i i staropolskiej obraz zamorskich „ d z i w ó w " . K o m p i l a c j e z tego zakresu dominowały w naszej l i t e r a t u r z e X V I stulecia, chociaż i m y posiadamy t a k i e relacje podróżnicze zawie­ rające materiał etnograficzny, które powstały j a k o r e z u l t a t bezpośrednich obserwacji, często n a w e t wywiadów. N i e b r a l i w p r a w d z i e Polacy udziału w w i e l k i c h o d k r y c i a c h geograficznych, n i e m n i e j jednak dosyć wcześnie rozpoczęły się dzieje p o l s k i c h kontaktów z l u d a m i wschodniej E u r o p y oraz obszarami a z j a t y c k i m i . Przekazy historyczne z tego zakresu pozostają w ścisłym związku ze stosunkami społeczno-politycznymi, które w róż­ n y c h okresach przybierały rozmaite f o r m y . Przełomowym m o m e n t e m w t y c h stosunkach był r o k 1241, k i e d y ziemie nasze najechali przybysze ze wschodnich stepów mongolskich. W i e l u mieszkańców dawnej P o l s k i s Znalazło to m . i n . w y r a z w p r a c y B e n e d y k t a J o a c h i m a 3 g o, Nowe wiele Ateny albo Akademia fantastycznych informacji talnej", „Androgyni obywatele wszelkiej w rodzaju: olim sciencyji pełna, C h m i e l o w s k i „Astemi l u d z i e bez u s t w afrykańscy obojej e- w której znaleźć można płci razem Inyi Orien­ męskiej łogłowskiej, p i e r s i p r a w ą m i e l i męską, a l e w ą białogłowską", c z y w r e s z c i e : i bia„Tonem P h o s e b y l i l u d z i e z a króla wenerujący" — t. I V , L w ó w 1756, s. 124, 126, 163. Z o b a c z także: 1973; J. Tazbir, A. modzielnej Rzeczpospolita dyscypliny naukowej s z l a c h e c k a w o b e c w i e l k i c h odkryć, Kształtowanie Posern-Zieliński, do 1939 г., [w:] się etnografii Historia red. M. Terleckiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk n a u, Materiały etnograficzne P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 291-301. w polskich czasopismach polskiej etnografii Warszawa jako polskiej, 1973, s. 29-113; I . XVIII wieku, sa­ pod Tur­ „Etnografia �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 121 SYBERII dostało się zapewne wówczas w j a s y r i powędrowało do państwa W i e l ­ kiego Chana. H o r d y mongolskie zniszczyły w i e l e ówczesnych grodów, aż po śląskie rubieże. W b i t w i e p o d Legnicą (1241) poległ H e n r y k Pobożny, książę Śląska i K r a k o w a . Nawała mongolska n a s k u t e k napotkanego opo­ r u zaniechała dalszego pochodu n a zachód E u r o p y . Odpłynęła stąd przez K a r p a t y do głównych swoich sił n a Węgry, a p o t e m dalej n a wschód. I n i c j o w a n e przez papiestwo próby zorganizowania w y p r a w y krzyżowej p r z e c i w najeźdźcom n i e przyniosły spodziewanych rezultatów. W t e d y za­ biegający o bezpieczeństwo chrześcijańskiego kościoła, w y b r a n y w 1243 r. energiczny papież I n o c e n t y I V postanowił wysłać poselstwo do władcy Mongołów. W r o k u 1245 przyjął o n n a a u d i e n c j i pożegnalnej w L i o n i e b r a t a zakonu francuszkańskiego Jana de Piano Carpiniego, który wkrót­ ce w t o w a r z y s t w i e innego m n i c h a , zwanego Stefanem z Czech, przybył do Wrocławia. T a m dołączył do poselstwa t r z e c i towarzysz reguły za­ k o n n e j , B e n e d y k t z w a n y Polakiem, który miał służyć za tłumacza, dzieląc pracę i t r u d y m i s j i . M n i c h Stefan z Czech zawrócił wkrótce z d r o g i , natomiast B e n e d y k t Polak dotarł z poselstwem w głąb A z j i . Z a d a n i e m m i s j i było zgromadzenie w s z e l k i c h możliwych wiadomości 0 państwie m o n g o l s k i m , a także uczynienie próby nawrócenia władcy mongolskiego n a chrześcijaństwo. Podróż do stolicy i m p e r i u m m o n g o l ­ skiego zajęła poselstwu d w a lata. Szlak jego wędrówki prowadził przez obszary Złotej O r d y , gdzie w k w a t e r z e n a d Wołgą przyjął mnichów wład­ ca m o n g o l s k i B a t u . Po przejechaniu k r a i n stepowych, wędrowali p o ­ słowie t e r e n a m i górskimi, leżącymi wzdłuż północnych stoków gór T i e n -szan i Ałatau a następnie przez t z w . Bramę Dżungarską i D ż u n g a r i ę d o t a r l i do M o n g o l i i i z a t r z y m a l i się w l e t n i e j r e z y d e n c j i W i e l k i e g o Cha­ n a n a d Orchonem. Goszcząc t a m około 4 miesiące, w g r u d n i u 1246 r . poselstwo udało się w drogę powrotną. Z a 6 miesięcy dotarło do K i j o ­ w a , natomiast jesienią 1247 r. przybyło do L i o n u , przywożąc papieżowi odpowiedź Wielkiego Chana n a jego l i s t oraz szczegółowe sprawozdanie z podróży. Zawierało ono szereg interesujących wiadomości o zwyczajach ; 4 1 obyczajach mongolskich, o k r a j a c h i l u d z i a c h zupełnie n i e znanych ówczesnej Europie, a także o u z b r o j e n i u Mongołów, i c h w o j s k u i t a k t y c e prowadzenia w o j e n . W tej r e l a c j i przekazali posłowie n i e t y l k o opis geo­ g r a f i c z n y k r a i n , przez które przejeżdżali, lecz również obszarów i m p r z y ­ ległych. Są więc t a m wiadomości o ziemiach należących do Rosjan, M o r d winów, Baszkirów; są wiadomości o l u d z i a c h k a u k a s k i c h i k r y m s k i c h , 4 N a t e r e n i e R u s i H a l i c k i e j doszło do s p o t k a n i a p o s e l s t w a z j e j władcami D a ­ n i e l e m i W a s y l k i e m , którzy o k a z a l i m u w i e l e uprzejmości. S p o t k a n i e to miało n a c e l u przyciągnięcie R u s i do Kościoła r z y m s k i e g o . N a t e m a t kontaktów p o l s k o - r u s k i c h zobacz też: S. M. Kuczyński, w a 1965; B . W ł o d a r s k i , Kontakty polsko-ruskie Polska w świetle O r i e n t a l i a " , t. 1: 1974, s. 51-77. Studia z dziejów Europy i Ruś 1194-1340, W a r s z a w a źródeł XVIII wieku, Wschodniej, 1966; F . Warsza­ S i e l i c k i , „Studia P o l o n o — S l a v i c a — �122 ANTONI KUCZYŃSKI t a k i c h j a k A l a n o w i e , Czerkiesi, G r u z i n i , O r m i a n i e , Kachetyńcy, T u r c y i Chazarowie. Opis t e n krążył w X I I I w . w p a r u odpisach, p o t e m docze­ kał się w i e l u wydań i przekładów n a różne języki e u r o p e j s k i e . J a k i był rzeczywisty wkład B e n e d y k t a Polaka w relację z podróży przedło­ żoną przez Carpine'a, t r u d n o jest obecnie ustalić i nagromadziło się wokół tego w i e l e o p i n i i . W każdym razie n a podstawie o d k r y t e g o ostat­ n i o w Stanach Zjednoczonych obszernego t e k s t u przypisywanego Bene­ d y k t o w i P o l a k o w i , r o l a jego udziału w podróży znacznie wzrosła. Tekst t e n zawiera szczegółowe i n f o r m a c j e o h i s t o r i i , pochodzeniu i e t n o g r a f i i Mongołów i dorównuje późniejszym opisom R u b r u k a i Marco P o l o . Wiadomości te o dużej randze poznawczej sprawiły, że w y p r a w a t a s t a ­ n o w i w dziejach poznawania A z j i przez Europejczyków początek „nau­ k o w e g o " penetrowania j e j wnętrza. D l a nas natomiast postać wrocław­ skiego m n i c h a B e n e d y k t a Polaka jest ważna, b o w i e m był o n p i e r w s z y m podróżnikiem p o l s k i m . 5 8 7 O d tego czasu datuje się też działalność m i s j o n a r z y k a t o l i c k i c h wśród Tatarów k r y m s k i c h z południowo-wschodnich wybrzeży M o r z a Czarnego. P r z e b y w a l i t a m również zakonnicy polscy, którzy z n a l i język tubylców. Były to b o w i e m czasy, k i e d y w klasztorach dominikańskich uczono już wówczas języków wschodnich. Według niektórych źródeł przebywał t a m n i e j a k i Ladislaus (Władysław). Był o n przełożonym m i s j i franciszkań­ skiej n a K r y m i e w 1287 r . i sądząc z i m i e n i a pochodził prawdopodobnie z Polski. O d okresu azjatyckiej podróży B e n e d y k t a Polaka upłynęło p o ­ n a d 300 l a t , z a n i m następni mieszkańcy z i e m p o l s k i c h p o j a w i l i się na n o w o na wschodzie, żaden j e d n a k z n i c h n i e pozostawił pisemnego p r z e ­ kazu. Jednak przyłączenie R u s i Czerwonej do Polski, a następnie zawar­ cie u n i i z Litwą, spowodowało, że p o d koniec X V stulecia m o n a r c h i a jagiellońska stała się bezpośrednim sąsiadem Złotej O r d y . Bliskość T a ­ tarów i częste z n i m i k o n t a k t y — raz w w a r u n k a c h p o k o j o w y c h , k i e d y indziej z n o w u n a p o l u w a l k i — spowodowały, że zaczęto się w Polsce interesować i c h kulturą. W w i e k u X V I odnotować należy pojawienie się k i l k u naprawdę „...doskonałych opisów Tatarszczyzny, które w t y c h cza­ sach n i e miały sobie równych n a zachodzie E u r o p y " , a ponadto stano­ wiły one interesujące źródło w i e d z y o „Moskowii". 8 5 Tłumaczenia t a k i e istnieją w języku włoskim, f r a n c u s k i m , h o l e n d e r s k i m , a n ­ g i e l s k i m , r o s y j s k i m i p o l s k i m . Tłumaczenie p o l s k i e p o s i a d a P o r a z p i e r w s z y opublikował j e M . t. 2, W a r s z a w a w książce Sybir. 6 O 1840, s. 208-233. P o t e m sprawach Pamiętniki tych z pobytu i odkrywcy, B. Relation, je na Sybirze, dokładnie wiele błędów. literatury I. polskiej, D a n i e l e w s k i , Chełmno 1864. Wacław Słabczyński G . D. P a i n t e r , The Winland Map N e v H a v e n — L o n d o n 1965. B a r a n o w s k i , Łódź 1950, s. 24. jednak Historia W a r s z a w a 1973, s. 10-29. R . A . S к e 11 o n, T h . E . M a r s t o n , and the Tartar 8 Polaków przedrukował pisał ostatnio b a r d z o w książce P o l s c y podróżnicy 7 W i s z n i e w s k i , Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 123 SYBERII Zgodnie z chronologią, n a p i e r w s z y m miejscu postawić należy książkę profesora U n i w e r s y t e t u w K r a k o w i e Macieja z Miechowa, która ukazała się p t . Tractatus de duabus Sarmatiss, Asiana et Europiane et de contentis in eis (Kraków 1517) . Stała się ona dużym w y d a r z e n i e m n a u k o ­ w y m w ówczesnej E u r o p i e wzbudzając zainteresowanie w różnych śro­ dowiskach umysłowych i kręgach społecznych. A u t o r tego dzieła n i e zwiedził opisanych w n i m krajów. Skrzętnie natomiast zebrał dostępne m u wiadomości i poddał j e k r y t y c z n e m u opracowaniu. T e n renesansowy t r a k t a t s t a n o w i pierwszą polską książkę naukową, która s t a w i a autora w rzędzie czołowych uczonych polskiego Odrodzenia. Jest ona zarazem p i e r w s z y m w ogóle z b i o r e m i n f o r m a c j i o E u r o p i e wschodniej — a ści­ ślej — o t e r y t o r i u m obecnie t a k określanym, a które wówczas dzielone było n a Sarmację Azjatycką i Europejską. A u t o r , uczony jeszcze śred­ niowiecznego s t y l u , prezentuje sumę w i e d z y geograficznej, historycznej, etnograficznej o o b u Sarmacjach i zamieszkujących j e l u d a c h : Słowia­ nach, Tatarach, T u r k a c h i i n n y c h . Dostarcza sporej ilości szczegółów etnograficznych o różnej wartości źródłowej, dotyczących k u l t u r y m a ­ t e r i a l n e j , obyczaju, organizacji społecznej i państwowej. Starał się o n zrekonstruować w zarysie historię o p i s y w a n y c h przez siebie ludów. Oczy­ wiście te rozważania etnograficzne oparte n a złudnych podobieństwach e t y m o l o g i c z n y c h są bardzo n a i w n e . Odzwierciedlają one j e d n a k obraz ówczesnych poglądów historiozoficznych, dotyczących przebiegu i r o l i najazdów m o n g o l s k i c h czy etnogenezy Słowian. 9 T r a k t a t Macieja z M i e c h o w a był w początkach X V I w . głównym źródłem w i e d z y o „Moskowii" i cieszył się dużą poczytnością. Ukazywał on b o w i e m geografię i kulturę krajów leżących n a wschodzie E u r o p y , t a k mało wówczas znanych. Praca M i e c h o w i t y była wielowątkowa i prze­ jawiły się w n i e j wiadomości historyczne, geograficzne, demograficzne, ekonomiczne, etnograficzne i przyrodnicze. Spójrzmy zatem n a p e w i e n f r a g m e n t t e j p r a c y charakteryzujący W i e l k i e Księstwo Moskiewskie, 0 którym a u t o r pisał, że jest t a m „[...] w i e l e p u s z c z , lasów, w ó d i r z e k , r y b i zwierząt, t y l e s a m o co n a L i t w i e , t y l k o że z i e m i a t a j e s t b a r d z i e j z i m n a i b a r d z i e j północna od L i t w y . Dlatego 1 trzoda jest t u niewielkiego wzrostu i pozbawione bydło rogów z p o w o d u ciągle panują­ cego z i m n a , a l u d z i e są p o s t a w y w y s o k i e j i s i l n e j , piją wodę, napój z m i o d u i k w a secz, czyli sfermentowane soki. Orzą drewnianymi l e m i e s z a m i bez użycia a bronują z a s i e w y gałęziami z d r z e w a ciągnionymi p r z e z k o n i e . [...] żelaza, Z a Księstwem M o s k i e w s k i m są k r a i n y i l u d y między północą i w s c h o d e m n a krańcu A z j i Północ­ nej, c z y l i S c y t i i , podległe księciu m o s k i e w s k i e m u i podbite Perm, Baszkiria, Czeremizja, Jugra, Karelia. Nazwa tego nazwę tej z i e m i w y m a w i a się d w u s y l a b o w o 9 z z p r z e z księcia I w a n a P e r m jest jednosylabowa, — p e r m s k a . B y ł to k r a j pogański, N a j n o w s z e p o l s k i e o p r a c o w a n i e k r y t y c z n e ukazało się w 1972 r. Zob. M i e c h o w a , języka łacińskiego Opis Sarmacji przełożył s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1972. Azjatyckiej — dla­ i Europejskiej; T . Bieńkowski, posłowie W . wstęp Voise, Maciej H. Barycz, Wrocław—War­ �124 ANTONI który około 20 l a t t e m u obrządku r u s k i e g o , Książę Moskiewski c z y l i greckiego. którego barbarzyńcy KUCZYŃSKI po odejściu chrztu według I dał władykę, c z y l i b i s k u p a , i m i e n i e m zmusił Stefan, księcia o b d a r l i do przyjęcia żywcem ze skóry i zamordowali. Książę powrócił, ukarał i c h i z n o w u ustanowił nowego b i s k u p a , p o d którego z w i e r z ­ chnictwem żyją odtąd j a k o I n n e zaś w y m i e n i o n e chrześcijanie poprzednio wyznający s c h i z m a t y c k i obrządek ruski, k r a i n y pozostają n a d a l w pogaństwie. Czczą słoń­ ce, księżyc, g w i a z d y , zwierzęta leśne i w s z y s t k o co napotkają n a drodze, mają s n e języki i d i a l e k t y " M wła­ . Chronologicznie b l i s k a dziełu M i e c h o w i t y jest praca drugiego Polaka z X V I w . M a r c i n a Bielskiego, t z w . Kronika wszystkiego świata , za­ wierająca pierwsze w języku p o l s k i m obszerne omówienie dotychcza­ s o w y c h wyników w i e l k i c h odkryć geograficznych, uzupełniane przez autora w następnych w y d a n i a c h (1554, 1564). B i e l s k i czerpał swe w i a d o ­ mości z różnych dzieł obcych — czeskich, n i e m i e c k i c h i włoskich — i n ­ formując n a wstępie dzieła, że „sam z siebie n i e pisze, t y l k o co w łaciń­ s k i m napisano". I chociaż jest t o k o m p i l a c j a niedokładna, odpowiadała ona j e d n a k dobrze przeciętnemu c z y t e l n i k o w i w o w y c h czasach. O d b i ­ ciem t e j wdzięczności czytelników j e s t w i e r s z y k A n d r z e j a Z b y l i t o w s k i e go , w którym napisał o n : u 12 A t e r a z każdy w s z y s t k o , siedząc w d o m u swoim może wiedzieć, c n y B i e l s k i z a s t a r a n i e m t w o i m C o się dzieje w A z y i i w k r a j a c h północnych, W E u r o p i e , A f r y c e i u Persów m o c n y c h . . . Istotnie, Kronika wszystkiego świata zawierała wiadomości n a t e m a t podróży o d k r y w c z y c h K r z y s z t o f a K o l u m b a , M a r t i n a Alonso Pinzona, A m e r i g o Vespucciego oraz i n n y c h żeglarzy. Można było dowiedzieć się z niej o k r a j a c h zamorskich, Tatarach i w i e l k i e j „Moskowii". W opisie Księstwa Moskiewskiego zawierającym szczegóły etnograficzne o różnej wartości czytamy między i n n y m i : „Permska z i e m i a albo k r a i n a w i e l k a , leży między w s c h o d e m od M o s k w y pół t r z e c i a s t a m i l a . P e r m a 10 Tamże, s. 75-77. 11 Kronika Zygmunta w oryginalnej swyata, у wszystkiego Augusta, na s proroctwu pyeskye kich, pisze wieków yako tureckich, innych pisowni pisana, Mijędzy w Krakowie jak rozdzielona W czeskich któremi s też nasza króla polskiego 1551 r. J e j tytuł, у wszytkyego, nową krześciańskyemi, też żywoty cesarskye, pa- żydowskich, rozmaitych, aż do thego Polska 1 S Kronika egipskich, у innych swyata Wischorate , Kosmographią yako którey asyryskich, od początku w następuje: zydowskyemi, s figurami. węgyerskich, przełożonych 1551 są napisane. podobno z i n i c j a t y w y brzmi z ich krolestwy: słońca a północy, je, leży n a d rzeką cztery tak pogańskimi, ich, po polsku królów powstała po r a z p i e r w s z y monarchie krolestwy y thych perskich^ xiążąt XVI-wiecznej ssesc z rozmaitemi świata a wydana miasto thak roku, na ostatku grec­ krolow, który zasobna sie yest wypisana. 12 A. Z b y l i t o w s k i , Laudes na pismo Joachima do Dziejów L i t e r a t u r y i Oświaty w P o l s c e " , t. 10: 1904, s. 27. 18 Wiszera. Bielskiego, „Archiwum �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 126 SYBERII która w p a d a w Kaimę, a K a m a w W o l n e . Chleba w n i e j n i e w i e l e K u n y i i n n e skórki księdzu w i e l k i e m u dają z a t r y b u t . Język swój w i a r y i p i s m a nauczył i c h j e d e n b i s k u p S t e f a n , którego święci Ruś. n a r t a c h się wożą po lodzie a l b o po śniegu prędko aż z w i e r z ugoni. d r e w n i a n e , n o s y w n i c h j a k o u s a n e k długie i wstoczone, p o p y c h a się z n a k o w a n y m . M a j ą też w tej k r a i n i e p s y w i e l k i e , co j e zaprzęgają do się t a k r a i n a aż do g r a n i c t a t a r s k i c h " . u ш d l a mofcrośei. osobny mają, G d y zimie na N a r t y są boty n a nich kijein s a n e k . Kończy 1 6 P e w n e wątki tematyczne w opisie Księstwa Moskiewskiego oraz p r a ­ w i e t a k a sama i c h kolejność wskazują bezsprzecznie n a to, że znane było a u t o r o w i Kroniki wszystkiego świata dzieło Macieja z M i e c h o w a i inne ówczesne dzieła geograficzne. I chociaż książka t a zdaniem I . C h r z a n o w ­ skiego jest „[...] niedokładna, łatwowierna, w metodzie n i e j e d n o l i t a , w r o z m i a r a c h poszczególnych części nierównomierna, w w y b o r z e m a ­ teriału n i c wspólnego z nauką n i e mająca, n i e rozróżniająca a n i w y p a d ­ ków ważnych o d nieważnych, a n i p r a w d y o d baśni, ani'rzeczy c i e k a w y c h od ciekawostek", m i m o t o j e j znaczenie w „historii c y w i l i z a c j i polskiej jest jeszcze donioślejsze niż w h i s t o r i i l i t e r a t u r y , bo — co t u długo mówić? — któraż i n n a książka polska X V I w . przyczyniła się w t a k i m s t o p n i u w p r a w d z i e n i e do pogłębienia, ale do rozszerzenia widnokręgu umysłowego społeczeństwa" . Śledząc p i e r w o c i n y zainteresowań kulturą ludową ziem r o s y j s k i c h w l i t e r a t u r z e staropolskiej o d n a j d u j e m y j e również w twórczości Jana Lasickiego, którego badania n a d tą problematyką stawiają go „ w rzędzie n a u k o w y c h przodków naszej e t n o g r a f i i " . Z n a n y jest o n j a k o autor p r a ­ cy p t . De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrificiis, junerum ritu" (Spirae 1582), w której zawarte są staropolskie relacje dotyczące wierzeń i zwyczajów występujących u sąsiadujących z P o l a ­ k a m i g r u p etnicznych — Małorusów, Wielkorusów, Litwinów, P r u ­ sów i Tatarów. W p o l s k i m piśmiennictwie omawianego okresu jest to praca odzwierciedlająca zainteresowania problematyką religioznawczą i kształtowanie się postawy badawczej zdeterminowanej świadomością, że postępująca chrystianizacja z i e m p o l s k i c h i ościennych w y w i e r a w p ł y w na z a n i k s t a r y c h wierzeń i obyczajów . Dorobek X V I stulecia w zakresie m o n o g r a f i i historyczno-geograficzn y c h z a m y k a Kronika Sarmacji Europejskiej Aleksandra Gwagnina, 17 18 19 20 1 4 Wołga. 1 6 W i e l k i e m u Księciu M o s k i e w s k i e m u . « Kronika " I . s. 123. Chrzanowski, Marcin Bielski. Studium Literackie, Warszawa 1906, s. 46. 1 8 Łasicki Jan, [w:] Słownik H. K a p e ł u ś , folkloru polskiego, W a r s z a w a 1965, s. 212. M P o s e r n - Z i e l i ń s k i , 2 0 W r o k u 1578 A . Sarmatiae Europeae op. cit., s. 35. G w a g n i n descriptio..., ogłosił, cieszące się dużym p o w o d z e n i e m , kilkakrotnie wydawane i tłumaczone dzieło n a języki �126 ANTONI KUCZYŃSKI z pochodzenia Włocha pozostającego w służbie królewskiej. Podobnie j a k poprzednie prace, n i e było to dzieło oparte n a własnych podróżach i ob­ serwacjach. Opracowując j e korzystał autor z dostępnej m u l i t e r a t u r y , stąd też w i e l e w Kronice bałamutnych opisów powtórzonych za wcześ­ n i e j s z y m i a u t o r a m i . Pisząc o Tatarach przytacza a u t o r d z i w n i e dzisiaj brzmiące opisy o. i c h pochodzeniu, mieszając często prawdę z fantazją. Bardzo chaotyczne są też opisy h o r d y szejbenidzkiej, tiumeńskiej i k a zackiej. W opisie h o r d y kazackiej, słusznie natomiast podkreślił G w a g n i n , że t a m t e j s i T a t a r z y w znacznej mierze p o r z u c i l i koczowniczy t r y b życia i z a j m o w a l i się r o l n i c t w e m , o g r o d n i c t w e m oraz h a n d l e m . 21 Cieszące się dużą poczytnością dzieło G w a g n i n a zawierało w i e l e treści etnograficznych, które czerpane „z d r u g i e j ręki" przybierały nieraz w wyobraźni autora fantastyczne f o r m y . Przepojona t y m i e l e m e n t a m i Kronika była j e d n y m z najpoczytniejszych w Polsce opisów ziem ościen­ n y c h i z niej oraz z prac w s p o m n i a n y c h wyżej autorów urabiał sobie X V I - w i e c z n y c z y t e l n i k pogląd o d a l e k i c h obszarach Księstwa M o s k i e w ­ skiego i d z i k i e j „Tatarii", skąd o d czasu do czasu dochodziły do P o l s k i różne wiadomości. W i e k X V I zaznacza się b o w i e m w dziejach p o l i t y k i M o s k w y aktywnością polityczną skierowaną w d w u różnych k i e r u n ­ k a c h — na północ k u Bałtykowi i n a południowy zachód — k u obszarom nadwołżańskim i M o r z u K a s p i j s k i e m u . W końcowym okresie tego s t u l e ­ cia ekspansja przekroczy szczyty U r a l u i s k i e r u j e się k u S y b e r i i . N a j e d n y m z kierunków t y c h w a l k występowali Polacy, którzy w 1535 r. w s p a r l i Litwinów w t z w . w o j n i e m o s k i e w s k o - l i t e w s k i e j (1534-1537). Ostatecznie w o j n a zakończyła się r o z e j m e m n a k i l k a la t . Miała ona j e d n a k poważne reperkusje d l a Rosji, gdyż w t y m czasie zaktywizowały się antyrosyjskie wystąpienia w chanatach nadwołżańskich i n a K r y m i e . Po z m i e n n y c h kolejach losu n a t y m froncie, a r m i a moskiewska zdobyła K a ­ zań (1552) a w 7 l a t później podporządkowała sobie całkowicie chanat kazański. Nieco wcześniej (1556) w o j s k a I w a n a I V zajęły Astrachań, w rezultacie czego rozległe obszary n a d środkowym i d o l n y m biegiem Wołgi weszły w skład państwa moskiewskiego. W następstwie tego swą zależność od M o s k w y u z n a l i Baszkirzy (1557) oraz orda nogajska (1557). Ponadto po zdobyciu Kazania z w i e r z c h n i c t w o M o s k w y uznał także chan s y b e r y j s k i , a szlaki h a n d l o w e wiodące n a wschód stanęły p r z e d Rosją o t w o r e m . Z a panowania I w a n a Groźnego państwo moskiewskie przeła­ mało długotrwałą izolację i zaczęło wreszcie odgrywać znaczną rolę w Europie. Centralistyczne koncepcje w p o l i t y c e wewnętrznej wytyczyły c z e s k i , n i e m i e c k i , r o s y j s k i i włoski; przekład p o l s k i M . P a s z k o w s k i e g o w Krakowie w 1611 r. pod tytułem: Kronika zamyka Królestwo tudzież też Wielkie skiewskie у część 2 1 Polskie ze wszystkiemi Xiestwo Lithew: Sarmacyey Państwy, Ruskie, Tatarów. В a r a n o w s к i, op. cit., s. 30-31. Europskiey, Xiestwy, Pruskie, ukazał się w którey sie y Prowincyami Żmudzkie, Inflanckie, swemi: Mo­ �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 127 SYBERII j e j k i e r u n e k n a następne stulecia, w których Rosja poszła własną drogą, wzmacniając samowładstwo carskie i b i u r o k r a t y c z n y system a d m i n i ­ s t r a c y j n y oraz likwidując istniejące zalążki i n s t y t u c j i demokratycznej. Państwo moskiewskie wkroczyło na długotrwałą drogę nadrabiania za­ cofania gospodarczego i cywilizacyjnego, które dalekie było o d postępu zarysowującego się wówczas w środkowej i zachodniej Europie. T e n stan rzeczy wynikał oczywiście z długoletniego uzależnienia Rosji od M o n ­ gołów, rozciągającego się bez mała n a 250 l a t , a ceną jaką Ruś za t o zapłaciła była między i n n y m i izolacja o d reszty c y w i l i z o w a n e j wówczas E u r o p y . W p r a w d z i e jeszcze za panowania I w a n a Groźnego O r d a d o p o m i ­ nała się zbrojnie o Astrachań i Kazań, podchodząc aż p o d Moskwę, były to j e d n a k d l a Rosji mało znaczące najazdy. Chociaż o d niegroźnego w prze­ biegu, lecz znamiennego w s k u t k a c h b o j u R u s i z T a t a r a m i n a d Urgą (1480) i wyplątania się z j a r z m a n i e w o l i upłynęło zaledwie pół w i e k u , państwo moskiewskie wzrastało j e d n a k w siłę. Zapoczątkowana przez I w a n a I V ekspansja zewnętrzna była k o n t y n u o w a n a przez jego następców, a wybrzeża Bałtyku i dzika Syberia stały się o b i e k t a m i p o l i t y k i zagra­ nicznej. Obszary t e związały się też w p e w n y m s t o p n i u z historią P o l s k i na długie lata, a rozległa k r a i n a za U r a l e m c y w i l i z o w a n a była także przez element p o l s k i ' . 22 Echa t y c h sukcesów Rosji śledzone były w Polsce z uwagą, zwłaszcza że c h w i l o w o zażegnany k o n f l i k t m o s k i e w s k o - l i t e w s k i groził p o n o w n y m w y b u c h e m . Wszystko t o czyniło niezmiernie interesującymi wszelkie dzieła traktujące o sąsiedzie ze wschodu. T y m też należy tłumaczyć poczytność Kroniki Gwagnina, który opisując p r o w i n c j e „Wielkiego Księ­ stwa Moskiewskiego i państw do niego należących" podał w i e l e różno­ r o d n y c h wiadomości dotyczących d w o r u , mieszczan, gospodarki wszyst­ k i c h stanów, zwracając dużą uwagę n a odrębności k u l t u r o w e sąsiada ze wschodu. Charakteryzując te ziemie podał пр.: „Permia W i e l k a i s z e r o k a k r a i n a , od M o s k w y dwieście i pięćdziesiąt m i l leży. J e s t w n i e j m i a s t o od tegoż n a z w i s k a n a d rzeką Wischorą 23 leżące: t a r z e k a z d z i e ­ sięć m i l stamtąd obieżawszy, w rzekę K a m ę w p a d a , a o b y w a t e l e tej k r a i n y , kiedy chleba zyżywają, s a r n a m i i i n n y m i zwierzęty żywią się. Język swój ledwie własny i l i t e r y z R u s k i m p i s m e m mało się niezgadzające mają, które S t e f a n B i s k u p (który i c h rebelizujących do w i a r y potem w świętych j e s t w p i s a n y . Rusi w regestr chrystusowej przywiódł) wynalazł: T e n B i s k u p A t y m Stefanem przede niektórego B i ­ s k u p a c i P e r m i a n i , g d y i c h n a w i a r ę chrześcijańską nawracać usiłował, z skóry o b ł u pili. J e s t j e s z c z e n i e mało między n i m i bałwochwalców, którzy po w i e l k i e j części w l e s i e c h mieszkają: z i m i e p r z e z śnieg kłodzianymi d r o g i albo ścieszki torują: które kłodziny albo psi, albo zwierzęta jakie białe, nakształt j e l e n i , które reniferami zowią, zaprzężeni ciągnąć z w y k l i [...] P i e s z y zaś n a n a r t a c h ( j a k o n a w i e l u m i e j s c a c h w R u s k i c h k r a i n a c h t e n się z w y c z a j z a c h o w u j e ) 2 2 Iwan Z. Wójcik, IV Groźny, 2 3 Wiszera. Dzieje Rosji W r o c ł a w 1977. 1533-1801, b a r d z o r z a d k o po w i e r z c h u śniegu Warszawa 1971; W. A. S e г с z у к, �128 ANTONI KUCZYŃSKI biegają. A te n a r t y są d r z e w i a n e , przydłuższe, żelazem podłożone od spodu, n a d w a a l b o t r z y łokcie wzdłuż, które n a nogi m i a s t o t r e p e k włożywszy, k o s t u r k a m i się p r z e dłuższemi n a końcach z a o s t r z o n y m i podpierając, b a r d z o s z y b k o wciąż bieżą" . 24 Zbieżność t y c h wydarzeń h i s t o r y c z n y c h — w o j n y z Moskwą o I n ­ flanty oraz powstania dzieł M i e c h o w i t y , Bielskiego i G w a g n i n a — spra­ wiła, że określone w a r s t w y społeczeństwa polskiego w X V I s t u l e c i u uważnie śledziły tę literaturę. Charakteryzowała ona między i n n y m i sto­ s u n k i społeczno-polityczne i k u l t u r a l n e państwa rosyjskiego, które p o ­ trafiło już wówczas uporać się z zawsze groźną w Polsce potęgą tatarską. W y p a d a nadto odnotować, że oprócz w s p o m n i a n y c h powyżej dzieł za­ wierających opisy „Moskowii" nieco wiadomości o t y c h ziemiach przede w s z y s t k i m zaś o D z i k i c h Polach zawiera opis Michała L i t w i n a oraz dość ciekawie spisana relacja A n d r z e j a T a r a n o w s k i e g o , posła do T u r c j i z czasów panowania Z y g m u n t a A u g u s t a . Ponadto pewne wiadomości o l u d a c h mieszkających w okolicach M o r z a Kaspijskiego, w t y m także o Czerkiesach znajdują się w sprawozdaniu z d w u k r o t n e j podróży n a K r y m M a r c i n a B r o n i e w s k i e g o . Najwięcej j e d n a k w n i m wiadomości 2 5 26 27 0 T a t a r a c h i i c h s t r a t e g i i w o j e n n e j . Z okresu w o j e n Stefana Batorego pochodzi Diariusz wyprawy wojennej, Łukasza Działyńskiego i Dzien­ nik wyprawy Stefana Batorego pod Psków Jana Piotrowskiego . W o b u w y p a d k a c h pamiętniki n i e zawierają materiałów etnograficznych i prze­ waża w n i c h sceneria w o j e n n a : b i t e w n y zgiełk, t r u d n e obozowe życie, ciężkie przemarsze, sypanie szańców i rozbijanie obozów, zwycięstwa 1 klęski. Duże znaczenie d l a r o z w o j u zainteresowań etnograficznych w X V I I 28 29 24 Kronika 25 Mićhalonis Sarmacyey..., Litvani s. 491-492. de moribus Thąrtarorum, Litvanorum et Moschorum, Ba- z y l e a 1615. Dzieło to n i e dotrwało w całości do n a s z y c h czasów. Krótkie 24 chania Przy tym k'temu P. JKM jako polskie wojsko loniae Przy do Turcji, regis Pogrom legati Tatarów B. do Konstantynopola leży na wschód które jeździło i tatarskiego komornika Wydał ku granicom pod Astraćhań wojska Króla a stamtąd zaś do słońca w JM, drukiem w roku ciągnieniu. który To tam 1569 zginało, wszystko wszędy J. I. Kraszewski, Astraperskim. przez zjeździł, podróże i od posel­ K r a k ó w 1860. Broniovii de Tartariae przez tym ordynek opinii tureckie, tureckiego będąc, w y p i s a n o . Martini 27 z Polski który Taranowskiego, posłany stwa drogi moskiewskiego, sprawa Jędrzeja W wypisanie zamku Biezdzfedes descriptio, Wielmożnego wyprawy jest Tartariam hetmana tatarskiej Baranowskiego in nomine Stephani primi Po- K o l o n i a 1595. Późniejszy p o l s k i przekład pt. to Koronnego na wojnę tekst Stanisława Żółkiewskiego. Marcina Broniewskiego, b.m. 1620. niepełny ( B a r a n o w s k i , wojennej, [w:] Antologia op. cit., s. 31). 2 8 Ł. polskich Działyński, XVI wieku, Diariusz wyprawy pamiętników p o d r e d . R . P o l l a k a , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 2 6 5 - 279. 2 9 J. P i o t r o w s k i , Antologia pamiętników Dziennik polskich wyprawy s. 280-351. Stefana Batorego pod Psków, [w:] �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 129 SYBERII s t u l e c i u posiada pojawienie się w t y m czasie w Polsce znacznej ilości l i t e r a t u r y podróżniczej pochodzącej o d m i s j o n a r z y j e z u i c k i c h , kupców holenderskich i żołnierzy biorących udział w podbojach n o w y c h lądów i mórz. Dużo t e j l i t e r a t u r y docierało wówczas n a Śląsk, skąd rozprze­ strzeniała się ona po Polsce. W większości była to j e d n a k l i t e r a t u r a 0 A m e r y c e , B r a z y l i i , a n a w e t J a p o n i i , m n i e j natomiast książek zawie­ rało wiadomości o l u d a c h europejskiej i azjatyckiej części Rosji. Siedząc j e d n a k p i e r w o c i n y zainteresowań kulturą ludową w Polsce możemy p o ­ wiedzieć, że właśnie w w i e k u X V I I pojawiły się w naszej l i t e r a t u r z e geograficzno-etnograficzne opisy obejmujące zarówno p r o b l e m y z dzie­ d z i n y geografii regionalnej, t j . opisującej ziemie polskie, j a k też i geo­ g r a f i i powszechnej, umożliwiające c z y t e l n i k o w i poznanie c i e k a w y c h n o w o o d k r y t y c h lądów, ludów i mórz. Zasadniczymi m o t y w a m i r o z w o j u tego piśmiennictwa była rozbudzona w i e l k i m i o d k r y c i a m i geograficznymi ciekawość poznania nie t y l k o własnego k r a j u , ale i państw ościennych oraz d a l e k i c h nieznanych ludów i krajów zamorskich. Zainteresowanie się ościennymi z i e m i a m i , n p . m o s k i e w s k i m i , wynikało w ówczesnej P o l ­ sce z s y t u a c j i zaangażowania się j e j w sprawę objęcia t r o n u m o s k i e w ­ skiego przez Samozwańców, c z y l i t z w . głośnej w h i s t o r i i Rosji „ D y m i t r i a d y " . Przebywający z t e j o k a z j i w Rosji Polacy s p i s y w a l i swe obser­ wacje związane z geografią k r a j u , etnografią, organizacją społeczno-po­ lityczną, ekonomiką i cechami m o r a l n y m i n a r o d u . Zapisy te, często interesujące, zagubiły się n a ogół w n i e o p u b l i k o w a n y c h pamiętnikach, diariuszach i t p . i t y l k o nieliczne zostały o p u b l i k o w a n e . Stąd też t r u d n o jest współcześnie ustalić r o z m i a r y zainteresowań określonych kręgów społeczeństwa polskiego etnografią l i c z n y c h narodowości państwa r o s y j ­ skiego . 3 0 31 Z tego okresu pochodzi n p . Historia Moschovitica (1641) Sebastiana Petrycego, który w r o k u 1606 udał się na uroczystości zaślubin M a r y n y Mniszehówny do M o s k w y , gdzie został uwięziony, przebywając w n i e ­ w o l i do jesieni 1607 r. Materiał prezentowany przez Petrycego był oszczędnym streszczeniem n i e w o l i i mało w n i m przewijało się wątków ważnych d l a rozpatrywanego t u t e m a t u . W podobnych okolicznościach znalazł się także w Rosji Stanisław N i e m o j e w s k i wysłany do M o s k w y (1606) przez królewnę Annę do sprzedania klejnotów c a r o w i D y m i t r o w i . Podczas powstania p r z e c i w k o Samozwańcowi został o n uwięziony przez W . Szujskiego i wysłany początkowo do Rostowa, p o t e m do Białozierska, który wówczas był małą osadą rybacką n a d Jeziorem Białym. T a „marna 1 uboga miejscowość, w której izbach czarnych postawieniśmy b y l i " , sta3 0 wieku, 31 M. M i g o ń, Recepcja książki orientalistycznej W r o c ł a w 1969; T a z b i r , H. B a r y c z , Barok [w:] Historia t. 2, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w s. 36. 9 — Etnogralia Polska XXIII na Śląsku do końca XVIII op. cit., s. 22. nauki polskiej, pod r e d . B . Suchodolskiego, 1970, s. 139; P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., �ANTONI 130 KUCZYŃSKI nowiła miejsce p o b y t u Niemojewskiego i towarzyszących m u Polaków do końca w y g n a n i a . Po powrocie do k r a j u (1609) uporządkował o n n o ­ t a t k i , które spisywał tuż po przekroczeniu granicy państwa rosyjskiego, t j . 18 k w i e t n i a 1606 г., notując p r a w i e dzień po d n i u ważniejsze w y d a ­ rzenia. Później już n a w y g n a n i u uzupełnił te n o t a t k i n o w y m i szczegółami dotyczącymi n p . wydatków i dochodów s k a r b u carskiego, u z b r o j e n i a i o r ­ ganizacji wojska, f u n k c j o n o w a n i a poczty, wreszcie zwyczajów panują­ cych n a dworze c a r s k i m . W y d a n y w 1899 r. przez A l e k s a n d r a H i r s c h berga Pamiętnik Stanisława Niemojewskiego (1606—1608) pozbawiony jest niestety szerszych r e l a c j i etnograficznych, podobnie j a k wspomnienia i n n y c h współczesnych N i e m o j e w s k i e m u autorów, którzy powrócili z n i e ­ w o l i i b y l i zamieszani w sprawy Samozwańców. L u d z i e c i cieszyli się p e w n y m u z n a n i e m n a dworze królewskim, j a k n p . w s p o m n i a n y już Pet r y c y czy pisarz p o l i t y c z n y , pamiętnikarz i podróżnik Paweł Palczowski. A u t o r z y c i , przebywając przez k i l k a l a t w n i e w o l i rosyjskiej, n i e w y ­ nieśli stamtąd p r z y j a z n y c h uczuć wobec Rosji. Często też uczucia te p r z e t r a n s p o n o w y w a l i na naród r o s y j s k i popularyzując różne jego p r z y ­ w a r y . Stąd też w pismach swoich b y l i „najbardziej c z y n n y m i propagato­ r a m i w o j n y zaborczej i k r z e w i c i e l a m i w społeczeństwie p o l s k i m uczuć nienawiści i pogardy w stosunku do Rosji i R o s j a n " . W s p o m n i a n y już autor Pamiętnika N i e m o j e w s k i w s w y c h pomysłach eksploratorskich w o ­ bec Rosji szedł t a k daleko, że wyrażał przekonanie, a b y chłopów r o s y j ­ skich zamieniać w poddanych szlachty polskiej i nie szczędził p r z y t y m p r z y k r y c h określeń wobec n a r o d u rosyjskiego. Także P e t r y c y w w i e r ­ szowanych u t w o r a c h , pisanych częściowo w n i e w o l i , a o p u b l i k o w a n y c h w 1609 г., starał się roztoczyć przed szlachtą polską obraz Rosji p o d p a ­ n o w a n i e m Polski, oddziaływał swą twórczością n a j e j doznania emocjo­ nalne i dążył do tego, a b y „zohydzić Rosjan i wzbudzić do n i c h n i e n a ­ wiść" . Było to uderzanie w te same tony, które p o d koniec X V I stulecia brzmiały w p r a c y Polska niżna albo osada polska (1596), proboszcza z P a r n a w y w I n f l a n t a c h , P i o t r a Grabowskiego. W z y w a ł o n b o w i e m szlachtę do w y p r a w y za Wołgę celem skolonizowania rozciągających się t a m żyz­ n y c h ziem, a realizację tego widział w zakładaniu osad w o j s k o w o - r o l n i czych, bo ziem „na których b y się sadowić m o g l i [...] aż do I n d i i moc w i e l ­ k a " . Podobne poglądy głosili również Szymon S t a r o w o l s k i , K r z y s z t o f W a r szewicki i b e r n a r d y n Paweł Łęczycki. „Żądni bogactwa i sławy — pisze Janusz T a z b i r — polscy k o n k w i s t a d o r z y w i d z i e l i również i w M o s k w i e swe «Indie». W ówczesnych pisemkach publicystyczno-propagandowych Wschód jest u k a z y w a n y j a k o k r a i n a n i c z y m n i e ograniczonych możli­ wości, pełna o g r o m n y c h a źle strzeżonych bogactw, które Rosjanie u k r y ­ wają przed o b c y m i " . Przykład I n d i i Wschodnich i Zachodnich, „które 32 s 33 34 3 2 33 8 4 J. M a c i s z e w s k i , Tamże, s. 171. Tazbir, Polska op. cit., s. 135. a Moskwa 1603-1618, Warszawa 1968, s. 153. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 131 okręty pełne drogich k a m i e n i , pereł, złota, srebra, korzenia, j a k o b y w n a ­ grodę c n o t y dają t y m , których przewagą, męstwem i dzielnością są n a ­ b y t e " , miał w o p i n i i Palczowskiego zachęcić do zdobywania bogatych majątków przez szlachtę polską n a wschodzie. W s w y c h d w u broszurach: Kolęda moskiewska, to jest wojny moskiewskiej przyczyny słuszne (1609), oraz Wyprawa wojenna króla jego mości do Moskwy da Pan Bóg szczęśli­ wa Rzeczypospolitej naszej pożyteczna (1609) starał się o n trafić do m e n ­ talności przeciętnego szlachcica polskiego i przekonać go o korzyściach przede w s z y s t k i m m a t e r i a l n y c h , j a k i e t e n może odnieść w w y n i k u p o d ­ bicia Rosji. M o t y w a c y j n e m u oddziaływaniu na szlachtę miały służyć w zamyśle Palczowskiego opisy ziem moskiewskich, które sam widział. Pisał więc o znajdujących się t a m miastach, charakteryzował tę ziemię „ w granice szeroką, w żywność obfitą, w s k a r b y i wszelkie insze d o s t a t k i bogatą". Początek w i e k u X V I I , t a k o b f i t y w k o n t a k t y polsko-rosyjskie spowo­ dowane t z w . „Dymitriadą", rozszerzył społeczne oczekiwania n a opisy ziem moskiewskich. Z tego okresu pochodzi właśnie opis państwa m o ­ skiewskiego, pióra gdańszczanina Salomona Neugebauera p t . Moscovis hoc est de origine, situ, regionibus, moribus, religione ас república Moscoviae, w y d a n y w 1613 r. w Gdańsku. Dzieło to n i e poparte własną obser­ wacją ziem moskiewskich, s t a n o w i kompilację dokonaną n a podstawie opisów wcześniejszych autorów, przede w s z y s t k i m Macieja z Miechowa, A . A b e r d o r n a , Z. Herbersteina i R. H e i d e n s t e i n a . Książka zaopatrzona w mapę omawianego obszaru jest mieszaniną spraw geograficznych, p o l i ­ t y c z n y c h , społecznych i r e l i g i j n y c h . Patrząc n a nią współcześnie, można określić ją j a k o mały zarys monograficzny omawianego t e r y t o r i u m , w którym występują j e d n a k właściwe d l a epoki poszukiwania osobliwości mających uatrakcyjnić tekst. W n i c z y m j e d n a k n i e p r z y p o m i n a ona w s p o m n i a n y c h już a g i t a c y j n y c h tekstów Palczowskiego i i n n y c h . 3S O d m i e n n y w a l o r reprezentuje cienka książeczka kasztelana k a m i e ­ nieckiego Pawła Potockiego, będąca r e z u l t a t e m 13-letniej n i e w o l i m o ­ s k i e w s k i e j . A u t o r Moschovia sive brevis narratio..., (1670) dostał się do n i e w o l i rosyjskiej w czasie w a l k na U k r a i n i e w r o k u 1655 i powrócił do k r a j u po t r a k t a c i e andruszowskim. Książeczka jego dotyczy głównie spraw polityczno-społecznych, ekonomicznych i geograficznych, które ogólnie orientowały c z y t e l n i k a o państwie r o s y j s k i m , jego mieszkańcach i t e r y ­ t o r i u m . Zamieszczone w n i e j i n f o r m a c j e oparte są w dużej mierze n a autopsji, autor b o w i e m przebywając w n i e w o l i zdobył zaufanie cara Aleksego i miał możliwość swobodnego poruszania się. Z i n n y c h przykładów poświadczających, że w staropolskiej l i t e r a t u r z e przewijał się m o t y w ziem moskiewskich, a n a w e t „daleki S y b i o r z sobo­ l a m i " , w y n i k a , iż były t o wieści rozszerzające geograficzną wiedzę czy3 5 В а гу с z, op. cit., s. 139. �132 ANTONI KUCZYŃSKI t e l n i k a o nowe szczegóły — n a z w y miasta, gór, jezior, k r a i n i t p . Stan tej wiedzy oprócz i n n y c h w s p o m n i a n y c h już dzieł i utworów k o d y f i k u j e n p . autor Wojny Chocimskiej opisujący wyprawę p o l s k i c h wojowników w głąb ziem moskiewskich, informując że: M i n ą w s z y Moskwę, poszli w głąb, t a m t e n świat porąc: Już i m białe j e z i o r o w t y l e i S y b i o r y , Już minęli r y f e j s k i e śniegiem k r y t e góry I I n g r a i P e r m i a , gdzie n a smukłej łyży Człowiek l a t a po śniegu od sokoła chyżej, G d z i e już wojnę n i e z ludźmi, bo c i i c h p o s t u r y N i e znieśli, l e c z z niedźwiedzimi i s r o g i m i t u r y , Z p o t w o r a m i m o r s k i m i , bez soboli, bez c h l e b a , O więdłej t y l k o r y b i e wieść było potrzeba. A ż się p i e r s i a m i o lód północy o p a r l i . O zainteresowaniu się t y m t e m a t e m świadczy również utwór z a t y t u ­ łowany Triumf po zwycięstwie pod Czudnowem, Wespazjana K o c h o w skiego, w którym figurują: G r u b a M o s k w a , Kałmucy s a j d a c z n i , D z i c y L a p p o n o w i e , C z e r m i s s y , Kazańcy I S i e d m t r y j o n u zmrożeni mieszkańcy. Rzadkie w p r a w d z i e to były u t w o r y , za i c h przyczyną j e d n a k o zie­ m i a c h „Moskowii" i j e j mieszkańcach coś w Polsce było wiadomo, chociaż nieraz wieści te były n i e t y l k o bałamutne, ale wręcz fantastyczne. Oso­ b i s t a styczność z mieszkańcami t y c h z i e m była W Polsce możliwa p o ­ cząwszy o d w o j e n polsko-moskiewskich za Stefana Batorego i czasami, rzadziej w p r a w d z i e od dozgonnej n i e w o l i , powracał ktoś z w o j a c z k i i opo­ wiadał różne d z i w y o t y c h odległych stronach. N a t u r a l n i e wśród opowia­ dających sporo było t a k i c h , którzy n i g d y n a Syberię n i e d o t a r l i , o c z y m pisze w Poczcie herbów Wacław Potocki, stwierdzając, że: Siłaż i c h dziś p o w i a d a , że b y l i z a Wołgą, A l e w i a r y n i e mają u nikogo, bo ,łgą; Przedłużywszy d w i e l e c i e wojnę, w j e d n e j z i m i e L e d w i e że o Smoleńsku słyszał i o K r y m i e . J a k więc w i d z i m y , znajomość wschodniego sąsiada u mieszkańców Rzeczypospolitej mających dostęp do l i t e r a t u r y p r z y n a j m n i e j w począt­ k o w y c h l a t a c h X V I I stulecia opierała się w większości n a dziełach X V I - w i e c z n y c h autorów, natomiast i c h uzupełnieniem była różnego rodzaju twórczość, w t y m l u d z i związanych z „Dymitriadą" oraz w o j n a m i polsko- m o s k i e w s k i m i . Z d r u g i e j s t r o n y można domniemywać, że szerokie rzesze uczestników t y c h w o j e n orientowały się, j a k i m k r a j e m była Rosja, t r u d n o j e d n a k o ocenę rozmiarów t e j wiedzy, zwłaszcza w aspekcie etnograficz­ n y m , t y m bardziej że stan badań tego n i e ułatwia. W większości geneza tej w i e d z y stała p o d z n a k i e m p r o w a d z o n y c h wówczas w o j e n z Moskwą. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 133 SYBERII K o n t a k t y te n i e pozostawiły też wyraźnych śladów w piśmiennictwie p o l ­ s k i m , nie o w s z y s t k i c h dochowała się pamięć. W i a d o m o jednak, że o d samego początku t y c h w o j e n poważna ilość jeńców zsyłana była w głąb państwa moskiewskiego, a następnie posuwała się w r a z z kolonizacją rosyjską n a wschód, b y p o d koniec X V I stulecia przekroczyć szczyty U r a l u . O d tego m o m e n t u można już mówić o trwającej ponad t r z y w i e k i Wędrówce Polaków n a Syberię, aż po najdalsze j e j rubieże. Mając n a uwadze początki kontaktów p o l s k i c h z z i e m i a m i s y b e r y j s k i m i wspomnieć należy, że w r o k u 1587 car Fiodor, s y n I w a n a Groźnego, chcąc zawrzeć z Polską sojusz obiecał w z a m i a n „kupcom p o l s k i m i l i t e w s k i m wolną drogę n a wschód, a m i a n o w i c i e na Syberię i dalej do wielkiego państwa chińskiego, w którym w i e l e jest d r o g i c h k a m i e n i i złota" . Wkrótce po tej p r o p o z y c j i poznali Polacy dobrze Syberię, początkowo j a k o jeńcy w o j e n n i , a następnie zesłańcy caratu. W i e m y dzisiaj, z n i k l e sączących się śladów źródłowych, że Polacy pełnili szereg różnych sta­ n o w i s k a d m i n i s t r a c y j n y c h i w o j s k o w y c h n a terenie S y b e r i i , dokąd za­ wędrowali j a k o jeńcy w o j e n n i . K u p i e c k a rodzina Strogonowów, która zapisała się w dziejach opanowywania ziem syberyjskich, dysponowała n p . grupą jeńców p o l s k o - l i t e w s k i c h , którzy służyli w straży przybocznej chroniącej przed napadem tubylców — zwłaszcza Mansów i p l e m i o n t a ­ t a r s k i c h . B r a l i o n i też udział w p i e r w s z y c h w y p r a w a c h h a n d l o w y c h , o r ­ ganizowanych przez Strogonowów w r e j o n y dolnego biegu O b u . Po­ nadto zwycięska drużyna Jermaka, który pierwszy zbudował rosyjską twierdzę n a d rzeką Tobol, składała się n i e t y l k o z dońskich kozaków, lecz również z Tatarów, Litwinów i Niemców. W o l n o zatem przypuszczać, że o w i L i t w i n i b y l i jeńcami p o j m a n y m i w niewolę rosyjską w okresie w o j e n polsko-moskiewskich za czasów Stefana B a t o r e g o . Ponadto w r a p o r t a c h nuncjuszów papieskich w Polsce A . Bolognettiego i Possevina z końca X V I w . są w z m i a n k i o r e p a t r i a c j i jeńców p o l s k i c h z S y b e r i i . Z t r a d y c j i l i t e r a c k i e j w y n i k a , że władca chanatu syberyjskiego K u c z u m n a dworze s w y m posiadał sekretarza Polaka. N i e wykluczone, j a k przypuszcza Michał J a n i k *°, że Polak ów uciekł z n i e w o l i rosyjskiej n a Syberię i po ostatecznej klęsce K u c z u m a (1598), dostał się ponownie do n i e w o l i r o ­ syjskiej i przebywając w M o s k w i e p o d koniec X V I stulecia napisał ano­ nimową Kroniką Polską, opublikowaną w 1874 r. w książce zbiorowej p t . Moskowja iii izwiestja iz Moskowji. 36 3 7 1 3S 3 9 W i e k X V I I dopełnia liczby Polaków n a S y b e r i i . K o n t y n u o w a n a przez Wazów i i n n y c h o b i e r a l n y c h królów p o l s k i c h wschodnia p o l i t y k a J a g i e l 3 8 A . N. Pypin, 3 7 N. K . W i t s e n, 3 8 M. J a n i k , 39 Monumenta Istorija Dzieje Poloniae Noord russkoj en Polaków Janík, op. cit., s. 36. Tartaryen, na Syberii, Vaticana, c zу ń s к i , op. cit., s. 413, p r z y p i s 32. 4 0 etnografii, Oost t. 4, P e t e r s b u r g Amsterdam 1892, s. 197. 1705, s. 826. K r a k ó w 1928, s. 35. t. V I , s. 431, 459, 482. C y t o w a n e za: Słab- �134 ANTONI KUCZYŃSKI lonów spowodowała, że n a d a l trwały w o j n y między Polską a j e j sąsia­ dem. Po każdej z t a k i c h w o j e n pozostawała w rękach r o s y j s k i c h p e w n a g r u p a jeńców. Prowadzone współcześnie w Związku Radzieckim badania archiwaliów dotyczących tego p r o b l e m u wykazują, że p i e r w s i jeńcy z P o l ­ s k i dostali się n a Syberię już w końcu X V I w . oraz że o d początku zaczęli o n i uczestniczyć w o d k r y c i a c h geograficznych n a wschodzie. W X V I I w . liczba Polaków mieszkających w T o b o l s k u i i n n y c h miastach S y b e r i i n i e ­ p r z e r w a n i e rosła. Już w połowie X V I I w . pracowało na S y b e r i i n a rzą­ d o w y c h posadach k i l k u s e t Polaków, a ogólna i c h liczba dochodziła do k i l k u tysięcy o s ó b . W l i t e r a t u r z e syberyjskiej dotyczącej X V w . raz po raz spotyka się nazwiska o b r z m i e n i u p o l s k i m . Bardzo często z jeńców t y c h tworzono specjalne oddziały, które obok kozackich sotni wysyłano na podbój n o w y c h ziem i do pobierania od tubylców p o d a t k u , t z w . jasaku, a stare k r o n i k i syberyjskie rejestrują już w r o k u 1584 t z w . „litewskich l u d z i " , którzy k o l o n i z o w a l i brzegi Tobola i O m y . W i a d o m o również, że w okresie różnych w o j e n polsko-moskiewskich zapuszczali się Polacy w odległe r e j o n y Rosji. Podczas jednego z t a k i c h wypadów waleczni l i s o w czycy zawędrowali aż do Solwyczegodzka. W K o s t r o m i e natomiast jacyś Polacy w 1612 r. p o s z u k i w a l i Michała Teodorowicza Romanowa, p r o t o ­ plasty panującego p o t e m r o d u . P o b y t Polaków w t y c h okolicach upamięt­ nił także w K i n e s z m i e n a d Kostromą p o m n i k k u czci mieszczan, którzy zginęli t a m w okresie najazdów p o l s k o - l i t e w s k i c h w epoce Samozwań­ c ó w . W źródłach r o s y j s k i c h zachowała się także wiadomość, że w r o k u 1612 przebywał w T u l e oddział złożony z 118 „cudzoziemskich Polaków i Litwinów", którymi dowodził r o t m i s t r z J a k u b Rogonowski. W t y m sa­ m y m czasie p o d rozkazami innego r o t m i s t r z a , niejakiego Kremskiego, słu­ żyło t a m także 120 Polaków i N i e m c ó w . Ponadto wychodźcą z P o l s k i był A l e k s y Ciechanowiecki, który 'dostąpił zaszczytu sprawowania urzędu w o j e w o d y mezeńskiego. Zajmował się o n wówczas zesłanym w te r e j o n y staroobrzędowcem protopopem A w w a k u m e m , a żona w o j e w o d y Eudoksja otaczała A w w a k u m a szczególną opieką. O n natomiast, doświadczając w i e l e dobrego ze s t r o n y t y c h dwojga l u d z i , określał Ciechanowieckiego m i a n e m „pana", zaś jego żonę „panią" . Co się t y c z y samego Ciechanowieckiego, 41 42 43 44 45 4 1 Syberii B . P. chiwalnych, fii. Polacy Polewoj, od XVII do początków [w:] Historia Streszczenia historii II odkryć w. Przegląd rosyjsko-polskich referatów. 19 V I 1972, W a r s z a w a w XVIII geograficznych ostatnio kontaktów Polsko-Radzieckie w dziedzinie Sympozjum. we ujawnionych Wschodniej źródeł geologii i Leningrad ar­ geogra­ 12 V I — 1972, s. 136. 1 2 Z. L i b r o w i с z, Polacy 4 3 Janik, 4,1 S . M . S o } o w i o w, w Syberii, K r a k ó w 1884, s. 32-33. op. cit., s. 48. Istorija Rossiji Awwakuma przez s driewniejszych wriemion, t. 5, M o s k w a 1960-1963, s. 281. 45 pism. Żywot prototypa Przełożył 1972, s. 242-247. oraz wstępem niego i komentarzem samego opatrzył nakreślony W. i wybór Jakubowski, innych Wrocław �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 135 SYBERII to na w s z y s t k i c h d o k u m e n t a c h podpisywał się o n po p o l s k u : „ A l e x y Cie­ chanowiecki . Inną wiadomością związaną z p i e r w s z y m i P o l a k a m i n a S y b e r i i jest n o t a t k a z diariusza Wacława Dyamentowskiego, który p o d datą 11 maja 1608 r. umieścił wzmiankę o zesłaniu za U r a l Polaków: „Bata, Węgrzyna, Berezyńskiego" . Widocznie już w o w y m czasie istniały na S y b e r i i większe skupiska Polaków, skoro k a r t o g r a f holenderski Isaac Massa w swojej p r a c y poświęconej kolonizacji S y b e r i i w y d a n e j w A m s t e r d a m i e w 1612 r. pisał, że „posyłali t a m t a k dużo l u d z i , że w niektórych rejonach były całe miasta zamieszkane przez różne narodowości, n p . Polaków, T a ­ tarów i R o s j a n " . Z tego okresu pochodzi również wiadomość, że w 1614 r . na rozkaz cara Michała Fiodorowicza zesłano trzech stronników Samo­ zwańca I I — Pawła Chmielowskiego, Jana Chmielowskiego i J a k u b a Przytockiego — do W i e r c h o t u r j a n a S y b e r i i , miasta, które później N. K . W i t s e n scharakteryzował j a k o rosyjsko-polskie ze względu na jego mieszkańców . Po dalekiej Bueharze natomiast w r o k u 1616 odbywał podróż jakiś i n n y jeniec z P o l s k i . 46 47 48 4 9 50 51 W p r a w d z i e w l i t e r a t u r z e naszej nie zachowały się j a k i e k o l w i e k opisy S y b e r i i pochodzące o d zesłańców z p i e r w s z y c h l a t X V I I stulecia, w i e m y j e d n a k ze źródeł rosyjskich, że b y l i o n i w c i e l a n i do drużyn n a podbój t y c h ziem i należeli do pierwszych kolonizatorów za U r a l e m . Już w d w u ­ dziestych latach X V I I stulecia organizowano w y p r a w y odkrywcze z J e nisejska, w których b r a l i udział Polacy. Zachowała się n p . wiadomość o t y m , że właśnie wówczas w o j e w o d a jenisejski J . I . C h r i p u n o w „odpra­ wił w górne r e j o n y J e n i s e j u " oddział liczący 300 osób, dowodzony przez Polaka A n d r z e j a Dubieńskiego. Dzięki t e j w y p r a w i e o t r z y m a l i Rosjanie pierwsze dokładne informacje na temat t y c h rejonów. D o w i e d z i e l i się, że zamieszkują j e tubylcze p l e m i o n a Ketów i koczujących Ewenków, że ziemie te są górzyste, p o k r y t e dużymi bagnami i tajgą. Niektóre g r u p y tej ludności już wówczas zostały uzależnione od n o w y c h przybyszów, złożyły d a n i n y w postaci skór f u t e r k o w y c h i przyjęły rosyjskie p a n o w a ­ nie. Penetrując te ziemie założył Dubieński w r o k u 1628 warowną osadę 48 Bliższych szczegółów związanych z osobą Ciechanowieckiego n i e udało się ustalić. 4 7 szej [Dyamentowski polowie Zygmunta 4 8 W a c ł a w ] : Diariusz XVII. Zbiór 1605-1609, materiałów do [w:] Polska a Moskwa stosunków polsko-rosyjskich Beschryvihghe 1612. C y t o w a n e M . P. innostrannych Vander Samoyeden za krytycznym opracowaniem Aleks iewa w pracy putieszestwiennikow Sibir' w i pisatielej, Landt in Tartaren..., dzieła M a s s a pierw­ za izwiestijach A . ť a r o w s к i, Szkice historyczne, op. cit, s. 262. 5 0 Witsen, zapado-jewropiejskich I r k u t s k 1941, s. 243-249. 51 Librowicz, op. cit., s. 32. t. 2, P e t e r s b u r g Am­ opracowanym w z m i a n k a o P o l a k a c h pochodzi ze s t r o n y 262 dzieła M a s s a . 43 w III, w y d a ł A . H i r s c h b e r g , L w ó w 1901, s. 131. J. Massa, sterdam przez wieku 1895, s. 118. Cytowana �136 ANTONI KUCZYŃSKI n a d Jenisejem, która dała początek późniejszemu K r a s n o j a r s k o w i . W n i m koncentrowała się p o t e m administracyjna, d u c h o w n a i w o j s k o w a władza obejmująca zasięgiem o l b r z y m i e obszary dolnego b i e g u Jeniseju, które od tego m o m e n t u a k t y w n i e j kolonizowane były przez R o s j a n . Dopełniając i n f o r m a c j i o t y c h , którzy znaleźli się w X V I I w . n a S y ­ b e r i i — a ówczesne źródła wyraźnie podają, że b y l i P o l a k a m i — w s p o m ­ nieć należy o P a w l e C h m i e l e w s k i m , w o j e w o d z i e Jenisejska od 1622 r . Zapisał się on między i n n y m i w dziejach S y b e r i i j a k o doskonały i n s p i r a ­ t o r l i c z n y c h w y p r a w „ludzi służebnych" n a podbój n o w y c h ziem. Losy jego są dzisiaj stosunkowo dobrze znane dzięki specjalnej m o n o g r a f i i , p o ­ święconej m u przez w y b i t n e g o radzieckiego h i s t o r y k a , znawcę dziejów S y b e r i i S. W. Bachruszina . W Jenisejsku mieszkał także „utalentowany Polak — Stankiewicz, którego można nazwać p i e r w s z y m k r o n i k a r z e m wschodniej S y b e r i i " . Tekstem t e j k r o n i k i posługiwał się w X V I I I w . r o s y j s k i h i s t o r y k W. N . Tatiszczew, wysoko oceniając zawarte w niej wiadomości. Współczesny znawca dziejów S y b e r i i •— A . I . A n d r i e j e w , komentując ocenę Tatiszczewa dodał, że Historia Syberii Stankiewicza, mieszkającego w Jenisejsku, autora napisanej w 1626 r. k r o n i k i , p r z e d ­ stawia się • j a k o wartościowa praca o p i e r w s z y c h l a t a c h o p a n o w y w a n i a S y b e r i i w X V I i początkach X V I I w . Jest t o źródło t e j m i a r y , co bardzo dobrze znane syberyjskie „letopisy" — Jesipowski, Strogonowski, R e m i e zowski i inne k r o n i k i o początkach rosyjskiego władztwa n a S y b e r i i . Polaków s p o t y k a m y też w 1628 r. w Tobolsku, skąd o d p r a w i o n y zo­ stał, dowodzony przez naszego rodaka, oddział w r e j o n y D o l n e j T u n g u s k i , w „celu zaprowadzenia porządku wśród t u b y l c z y c h p l e m i o n " . Był n i m Samson N a w a c k i , były l i s o w c z y k wzięty do n i e w o l i w 1621 r . wraz z żoną i pięcioma ludźmi ze służby. Zamierzano początkowo osiedlić go w T o m sku, j e d n a k biorąc p o d uwagę doświadczenie wyniesione przez N a w a c kiego ze służby w k a w a l e r i i polskiej zorganizowanej przez A . J . L i s o w ­ skiego, postanowiono zatrzymać go w Tobolsku, gdzie w r o k u 1628 p o ­ wierzono m u dowództwo n a d oddziałem k o z a c k i m i wysłano n a wschód, aby skolonizował okolice r z e k i Niżnej T u n g u s k i : „ w Niżnej T u n g u s k i e 52 53 54 5 5 W. 5 2 kraj), Polewoj, Polskije russkich skije Moskwa w oblasti XVII otkrytij nauk i drugich 1955, s. 163-175; А . Р. lic wojewodskogo Sibiři polskości A . w. o Sibiři w siewiernoj o ziemie, XVII-naczala Dubieńskiego XVIII w. p i s z e В. P. i roi Polaków w istorii i wostocznoj Azii, ranních Russko-pol- [w:] M o s k w a 1975, s. 14. S . W. В а с h r u s z i n, Paweł Moskwa nasielenie 1964, s. 39. O soczinienija geografíczeskich swjazi 5 S Russkoje A. A l e k s a n d r ó w , (Jenisiejskij В Chmielewski], a r s u k o w, uprawlenija [w:] Naucznyje Spiski Moskowskogo trudy, gorodowych gosudarstwa t. 3, cz. I , wojewodów XVII stoletija, S. priedislo- P e t e r s b u r g 1902, s. 72. 5 4 Polewoj, B S W. wijem N. Polskije soczinienija..., Tatiszczew, i komientariami Izbrannyje A. I. Andrzejewa, s. 14. trudy po gieografii Moskwa—Leningrad Rossi. 1950, s. 75. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 137 SYBERII r i e k i e p r o m y s z l e n n y c h l i u d i e j o t inoziemcow obieriegieti i tiech i n o z i e m c o w p r o w o d i t i p o d gosudariewu c a r s k u j u w y s o k u j u r u k u i s m i r i a t i w s j a k i m r a t n y m obyszaiem, smotrja po tamoszniemu d i e ł u " . W s i e r p n i u 1628 r . oddział Nawackiego zatrzymał się w Jenisejsku. Tutejszy w o j e w o d a n i e udzielił j a k i e j k o l w i e k pomocy d l a potrzebujących j e j kozaków błąkających się długie miesiące po d z i k i e j tajdze, ostrzegł natomiast przed n i m i swoich podwładnych. Uznał b o w i e m , że w y p r a w a s t a n o w i konkurencję dla jego wpływów w t y m rejonie. Po krótkim p o ­ bycie udało się Nawackiemu' uzupełnić zapasy żywności, zdobyć łodzie i n o w y c h l u d z i . Dotarł z n i m i do Turuchańska, gdzie zatrzymał się n a zimę. W g r u p i e pozyskanych do oddziału był A n t o n i Dobryński, Polak zesłany do Tobolska w 1620 r. Posuwając się na łodziach w górę Niżnej T u n g u s k i , dowiedziano się od tubylców o dużej rzece położonej bardziej na wschód, n a d którą m i e s z k a l i J a k u c i . Wydzielono więc z oddziału grupę 30-osobową, n a czele z Dobryńskim i M . W a s i l j e w e m , która przedzierając się przez nieznane obszary zbierała jasak o d n a p o t k a n y c h tubylców i d o ­ tarła do r z e k i Czony — dopływu Niżnej T u n g u s k i j stąd do r z e k i W i l u j i dalej tą rzeką do L e n y . N a d Leną — w miejscu, którego dokładnie do dzisiaj n i e ustalono — zatrzymano się w celu przezimowania. T u t a j 9 l i ­ stopada 1630 r . n o w y c h przybyszów zaatakowali J a k u c i i po przeszło półrocznym oblężeniu oddział przedarł się z okrążenia i o połowę z m n i e j ­ szony dotarł do Turuchańska. Po złożeniu j a s a k u w sobolach i sprawo­ zdania „o ziemiach n a d Leną leżących", przebywającemu t u wojewodzie magazejskiemu A . F. P o l i c y n o w i , oddział przybył w czerwcu 1632 r. do Tobolska, gdzie przebywał już N a w a c k i , główny dowódca i i n s p i r a t o r tej podróży w n i e z n a n e . Również w i n n y c h w y p r a w a c h r o s y j s k i c h na wschodnie obszary S y ­ b e r i i s p o t y k a m y Polaków. W znanej w y p r a w i e atamana D . E. Kopyłowa, która wyruszyła z Tomska w r e j o n y r z e k i Ałdan, uczestniczył „niejaki Polak M a j k o w s k i " . Tenże Kopyłow wiosną 1639 r. wysłał z t z w . B u t a l skiej t w i e r d z y , położonej w górnym biegu Ałdanu, oddział Kozaków p o d dowództwem I w a n a M o s k w i t i n a , który pierwszy w h i s t o r i i odkryć geo­ g r a f i c z n y c h n a wschodzie dotarł do wybrzeży Morza Ochockiego. Po po­ w r o c i e z w y p r a w y do t w i e r d z y n a d Ałdanem zastał w niej M o s k w i t i n „polaka Ostafija Michalewskogo, k o t o r y j wozgławił etot ostróg posle uchoda D . E. Kopyłowa n a zapad" . Nazwisko tego Polaka związane jest 5e 57 58 59 S . W. B a c h r u s z i n , Otkrytije 5 6 nienie ее к Rosii [w:] Jakutija w XVII Jakutii russikimi wiekie, w XVII wieke i prisoedi- pod r e d . S . W . B a c h t u s z i n a i S . A . T o k a r i e w a , J a k u t s k 1953, s. 15. S. W. B a c h r u s z i n , 6 7 t. 3, cz. I , M o s k w a Polewoj, 5 8 В. 5 9 okiean. skie P. Polskije Polewoj, „Rosprosnyje 28 sentiabria Russkoje prodwiżenije 1955, s. 155; A l e k s a n d r ó w , soczinienija..., Nowyj rieczi" [w:] Nauczynje op. cit, trudy, s. 21-23. s. 14. dokumient I. J. Moskwitina 1645 д., „Trudy za Ural, o pierwom russkom i D. E. Kopyłowa, Krajewiedczeskogo Muzieja", pochodie na zapisanyje t. 4: 1963. w Tichyj Tom­ �138 ANTONI KUCZYŃSKI w dziejach poznawania S y b e r i i z nieudaną wyprawą A . Z. Małomonka, która w 1641 r. Ałdanem zamierzała dotrzeć w okolice A m u r u . Uczestnicy w y p r a w y zostali w p r o w a d z e n i w błąd przez ludność tubylczą, z którą n i e p o t r a f i l i nawiązać p r z y j a z n y c h kontaktów. Błądzili więc miesiącami po tajdze i w y p r a w a zakończyła się n i e p o w o d z e n i e m . Z i n n y c h rozrzuconych po różnych źródłach r o s y j s k i c h u w a g w i a ­ domo, że w latach sześćdziesiątych X V I I stulecia „służyło w I l l i m s k u parę dziesiątek p o l s k o - l i t e w s k i c h jeńców, wziętych do n i e w o l i podczas w o j n y Polski z Ukrainą w latach 1654—1667. Jeńcy c i składali się z różnych w a r s t w społecznych: szlachty, rzemieślników i mieszczan. Najbardziej wyróżniający się p i a s t o w a l i różne godności a d m i n i s t r a c y j n e i wojskowe, pozostali natomiast w c h o d z i l i w skład oddziałów kozackich j a k o prości żołnierze" . W i e l u jeńców wysłanych wówczas z M o s k w y n i e dojechało do I l l i m s k a i zmarło podczas ciężkiej drogi. I n n i natomiast już w M o s k w i e przyjęli propozycję służenia dozgonnie n a S y b e r i i i o t r z y m a l i tytuły b o ­ jarów, j a k n p . J a n Świrski, któremu wypłacano za służbę tę żołd w r u ­ blach, chlebie, owsie i soli. Po podpisaniu t r a k t a t u andruszowskiego z I l l i m s k a odjechało do P o l s k i 17 osób; wśród n i c h K a z i m i e r z A b r a m o ­ wicz, Aleksander J a t k o w s k i , Stefan Boguszewicz, Wojciech Kołpanowski, P i o t r O s t r o w s k i — w większości „litowskie l i u d i c z e l a d n i k i " . Pozostali Polacy t a m osiadli „ostalis dobrowolno w stronie wieliczestwa i p o c h o t i e l i służit w i e l i k o m u gosudarju w Sibiři w I l l i m s k o m " . Następną postacią, którą w o j n y Rzeczypospolitej z Moskwą rzuciły na rozłogi syberyjskie, był Nicefor Czernichowski, s y n Romana, pochodzą­ cego prawdopodobnie z Żytomierszczyzny, zesłany ukazem c a r s k i m w 1632 r . w r a z z grupą jeńców do Jenisejska, a p o t e m do I l l i m s k a . W o b u miastach służył o n w oddziałach kozackich, a p o t e m j a k o dozorca działu wodnego między r z e k a m i Leną a Niżna Tunguską, przez który przecią­ gano łodzie z jednej r z e k i na drugą. O d r o k u 1652 Czernichowski k i e ­ rował warzelnią soli w Usť-Kutsku n a d górną Leną. Po wejściu w k o n ­ f l i k t z p r a w e m (zabójstwo wysokiego przedstawiciela władzy terenowej — w o j e w o d y i l l i m s k i e g o Wawrzyńca Obuchowa, w o d w e t za zniewolenie siostry), wyruszył ze swoją drużyną n a d A m u r . Wędrował więc zwykłą naonczas drogą k u południowi oddział Czernichowskiego, jednając sobie łagodnym t r a k t o w a n i e m l u d y tubylcze. Płynąc r z e k a m i oraz przeciągając łodzie przez międzyrzecza oddział dotarł do A m u r u , a następnie zatrzymał się w okolicy, w której znajdował się zniszczony przez Chińczyków gród 60 61 62 e s 6 0 В. P. Pierwootkrywatieli Polewoj, s. 23; B . O. D o ł g i c h , Rodowoj i plemiennej Sachalina, sostaw Jużno narodów Sachalińsk 1959, Sibirii w XVII wie- kie, M o s k w a 1960, s. 579. 61 F . G . S a iг o n o w, Ssylka 1967, s. 84. op cit, s. 84. 6 2 S a f r o n o w, 6 3 S a f r o n o w , op. cit, s. 84. w wostocznuju Sibir' w XVII wiekie, Jakutsk �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 139 SYBERII w a r o w n y Ałbazin. Pod osłoną odbudowanej przez Czernichowskiego t w i e r d z y rozpoczęła się szybka kolonizacja obszarów n a d a m u r s k i c h . O n sarn natomiast zdając sobie sprawę z tego, że t r u d n o m u będzie bez p o ­ parcia władz r o s y j s k i c h utrzymać się n a d A m u r e m , zaczął w 1669 r. w y ­ syłać podatek do Nerczyńska. Przedsięwzięcie okazało się t r a f n e . Władze carskie przebaczyły m u popełnione w y k r o c z e n i e i mianowały go zastępcą komendanta t w i e r d z y . W r o k u 1674 t w i e r d z a przekazana została w ręce rosyjskie, a losy Czernichowskiego n i e są bliżej znane. Wiadomości o t y c h w y d a r z e n i a c h zachowały się w źródłach rosyjskich, a badacz dziejów S y ­ b e r i i S. Maksimów poświęcił m u sporo miejsca w swej p r a c y pisząc między i n n y m i , że jeśli: „można wierzyć świadectwu k r o n i k a r s k i e m u o p o c h o d z e n i u p o l s k i m tego czło­ wieka, noszącego n a z w i s k o n i e p o l s k i e i imię r o s y j s k i e , C z e r n i c h o w s k i j e s t postacią przedstawiającą P o l a k a w syberyjskiej. się łączy o w e zamierzchłe i mało z b a d a n e Postać t a zresztą c h a r a k t e r y s t y c z n a j e s t p o d t y m względem, że z nią h i s t o r i a z a l u d n i e n i a s t r o n n a d a m u r s k i c h . Jeżeli w typ bohatera jedyną czasy historii polskiego bieskiego, to w z owych sławnych n i m się n i e odbijał r y c e r s k i c h czasów P o l s k i , z a J a n a S o ­ każdym r a z i e uwydatnił się o n j a k o j e d e n z t y c h śmiałych i s t a ­ n o w c z y c h zaborców, których dużo posiadała S y b e r i a podczas ostatecznego j e j p r z e ­ c h o d z e n i a pod p a n o w a n i e carów m o s k i e w s k i c h . Imię C z e r n i c h o w s k i e g o stanęło n a równi ż i m i o n a m i C h a b a r o w a , Atłasowa, P o j a r k o w a i innych" 8 4 . Z osobą Czernichowskiego łączy się interesująca w z m i a n k a N . K . W i t sena, uczestnika holenderskiego poselstwa J . Borelja, przebywającego w M o s k w i e pod koniec l a t sześćdziesiątych X V I I w . W y n i k a z n i e j , j a ­ k o b y gromadząc t a m materiały do swojej książki p t . Noord en Oost Tartarye... ( A m s t e r d a m 1692, pierwsze w y d a n i e ) korzystał W i t s e n z rękopisu opisującego podróż po S y b e r i i , pochodzącego o d polskiego zesłańca N i k i pera (Nicephorus). P a r o k r o t n i e powołuje się on na c y t a t y z tego ręko­ pisu, informując пр., że „według pisemnej r e l a c j i Polaka N i k i p e r a , długo znajdującego się w t y c h stronach w charakterze jeńca [chodzi o r e j o n y rozsiedlenia Mansów — A . K . ] , Ostiacy rzadko prowadzą w o j n y porusza­ jąc się pieszo l u b wi e r z c h e m , zawsze do tego celu posługują się łodziami, dlatego że ziemia t a m , oprócz n i e l i c z n y c h d o l i n , w większości p o k r y t a jest l a s e m " . Ponadto i n f o r m u j e on, że w opisie N i k i p e r a podkreślona jest ważna rola, jaką pełnili „Tunguzi i B u r i a c i w r o s y j s k i m transporcie n a J e n i s e j u " i określa, że według niego odległość z Tobolska do J a k u c k a w y n o s i „pół r o k u drogi, n i e z p o w o d u odległości, lecz ze względu n a b r a k dogodnych dróg". Z i n n y c h wiadomości t a m z a w a r t y c h podać należy wzmiankę o szerokości Bajkału, liczącego według n i e j 12 m i l , oraz s k r o m ­ ne wiadomości o Chińczykach . 6S 8 4 S. Maksimów, Syberya i ciężkie roboty. 1900, s. 6-7. 6 5 Witsen, op. cit, 638, 657, 682, 802. Sybir i katorga, t. 3, W a r s z a w a �I 140 ANTONI KUCZYŃSKI Niestety, j a k do t e j p o r y n i e udało się ustalić, czy istotnie ów „ N i c e p h o r u s " t o Czernichowski, n i e w y k l u c z o n e jednak, j a k stwierdza Pole­ w o j , że pod t y m i m i e n i e m k r y j e się właśnie t e n odważny p o l s k i p o d ­ różnik p o S y b e r i i , który przebywał przecież w okolicach O b u , Jeniseju, Bajkału, w J a k u c k u , n a d A m u r e m i w północnej Mandżurii —( r e j o n r z e k i Gan. Przebywał o n również w M o s k w i e i być może wiadomości t e spisane zostały p o d d y k t a n d o Czernichowskiego, przez któregoś z urzęd­ ników rosyjskich, i w t e n sposób powstała o w a k r o n i k a ? Jeśli nawet n i e był o n w i t s e n o w s k i m „Nikiperem", t o i t a k dalsze poszukiwania źródłowe rozpoczęte przez Polewoja w a r t e są szczegółowego zainteresowania. Waż­ ne także byłoby zajęcie się badaniem w s z y s t k i c h i n f o r m a c j i o S y b e r i i z a w a r t y c h w dziele holenderskiego autora. Według M . J a n i k a o polskości Czernichowskiego „świadczą n i e t y l k o zapiski i t r a d y c j a syberyjska, ale także nazwa osady, a n i e m n i e j d o b i t n i e f a k t osobliwy, że g d y w 11 l a t po złożeniu władzy przez Czernichow­ skiego, Chińczycy wysłali jeńców czy też d o b r o w o l n y c h wychodźców z Jaksy, b y c i skłonili towarzyszy do poddania się P e k i n o w i , w e z w a n i e swoje w y s t o s o w a l i w językach chińskim i p o l s k i m , co n i e było chyba rzeczą p r z y p a d k u . Czy polscy towarzysze Czernichowskiego wrócili choć­ b y w części do ojczyzny, czy zostali S y b i r a k a m i — nic o t y m , j a k i d a l ­ szych losach i c h energicznego przywódcy n i e w i a d o m o " . Wiadomo n a ­ tomiast z ostatnio u j a w n i o n y c h źródeł, w których "Jest m o w a o jeńcach p o l s k i c h powracających z S y b e r i i po t r a k t a c i e a n d r u s z o w s k i m , że pozo­ s t a l i t a m w służbie carskiej t r z e j synowie Czernichowskiego . Był więc C z e r n i c h o w s k i synem jeńca polskiego, skoro objęły go ustalenia tego t r a k t a t u , śmiało więc można go włączyć w poczet p o l s k i c h podróżników po S y b e r i i , chociaż bliższe szczegóły jego b i o g r a f i i są do dzisiaj n i e znane. Rosyjska t r a d y c j a syberyjska zachowała jeszcze w i e l e n a z w i s k polskich związanych z poznawaniem S y b e r i i w X V I I stuleciu. W r o k u 1642 znalazł się n p . w K e t s k u „z p o l i t y c z n y c h m o t y w ó w " Polak — Maciej Sosnowski. Stąd wysłał o n w 1644 r. n a ręce cara prośbę o u w o l n i e n i e pisząc, że „już d w a l a t a męczy się w więziennej p i w n i c y " . Odpowiedzią była canska „gramota o ssyłkie M . Sosnowskiego" n a d Lenę do służby w o j s k o w e j . Postać t a p o j a w i a się później w X V I I - w i e c z n y c h a k t a c h dotyczących J a ­ kutu. W y n i k a z n i c h , że w r o k u 1649 złożył Sosnowski skargę do w o j e ­ w o d y j a k u c k i e g o n a kupców i i c h pomocników, którzy dopuszczali się fałszerstw w księgach p o d a t k o w y c h czerpiąc z tego poważne zyski. Źródła te wspominają również, że przebywając w J a k u c k u cieszył się o n dużym zaufaniem miejscowego w o j e w o d y i był prawdopodobnie jego „tajnym agentem". N a zaufanie t o wskazywałoby powierzenie m u specjalnych ee 67 e8 6 6 Polewoj, 6 7 Janik, 6S Polskije soczinienija..., op. cit., s. 8. ' S a f г o n o w , op. cit., s. 84. s. 11-12. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 141 SYBERII dokumentów, które miał dostarczyć z J a k u c k a do M o s k w y , dokąd udał się w ' 1 6 5 1 r. Służbę tę pełnił Sosnowski aż do śmierci i był w i e r n y m p o d d a n y m , za co dosłużył się odpowiedniego żołdu. Zmarł p o d koniec l a t siedemdziesiątych X V I I s t u l e c i a . W J a k u c j i p r z e b y w a l i wówczas jeszcze i n n i Polacy. W r o k u 1656 dotarło n p . t u t a j zawiadomienie z M o ­ s k w y informujące o o d p r a w i e n i u 10 „polsko-litewskich w j a z n i e j " . N a ­ kazywano w n i m włączyć i c h do służby „z w y n a g r o d z e n i e m 10 r u b l i , 8 .-metrów żyta i tyleż samo owsa oraz t r z y p u d y [ p u d = 16,38 k g — A . K.] soli w r o k u " . S i e d m i u z n i c h (przybyło do J a k u c k a w 1660 г., natomiast t r z e j pozostali — t j . K r z y s z t o f T e t r o w s k i , Franciszek Krzyża­ n o w s k i i A l e k s a n d e r Chlewiński — n i e p o j a w i l i się t a m jeszcze w r o k u 1662. Z r e l a c j i S a f r o n o w a analizującego stare a k t a j a k u c k i e w y n i k a też, że w r o k u 1660 przybył do J a k u c k a jeniec, ksiądz R. Tyszkiewicz, któremu należało przygotować wyżywienie „za d w a a l t y n a d z i e n n i e " ( a l t y n , d a w n a rosyjska moneta miedziana = 3 k o p i e j k o m ) , a t r z y l a t a później przybyła t a m n o w a g r u p a 35 l u d z i , wśród których b y l i Polacy, Rosjanie i Tatarzy. A k t a j a k u c k i e wymieniają p o d datą 1668 nazwiska następnych Polaków — Włodzimierza Borowskiego i Michała S a n a c k i e g o oraz Wojciecha Grudzkiego. T e n ostatni k i l k a k r o t n i e uciekał z zesłania, a uję­ t y w M o s k w i e , wysłany został do J a k u c k a , dokąd przybył w 1670 г., p o ­ dobnie j a k G a b r i e l K o t k o w s k i , zesłany t a m „na stałe osiedlenie z żoną i dziećmi" . Zanotować wreszcie należy jeszcze jedną postać związaną z d z i e j a m i wkładu Polaków w kolonizowanie t y c h ziem. Jest nią J a n Krzyżanowski, który do n i e w o l i rosyjskiej był „wzjat n a b o j u w B o r i s o w i e " (1655) i w 1662 r . został „sosłan w J a k u t s k " razem z i n n y m i Pola­ k a m i . Przebywając w Jenisejsku ożenił się Krzyżanowski z córką r o ­ syjskiego osadnika, a g d y podpisano między Rosją a Polską t r a k t a t a n d ruszowski, n i e skorzystał z możliwości p o w r o t u do k r a j u . Wcześniej b o w i e m zdecydował się rozpocząć służbę w oddziałach kolonizujących Syberię. Przez w i e l e l a t pełnił Krzyżanowski funkcję „jasacznago sborszc z y k a " cieszył się zaufaniem władz. Jego dzieci otrzymały tytuły b o j a r ­ skie, o n s a m natomiast posiadał rozległe dzierżawy . ( 69 70 71 72 73 7 i Polaków s p o t y k a m y również w następnych l a t a c h w J a k u c k u , gdzie pełnili o n i różne f u n k c j e w tamtejszej a d m i n i s t r a c j i . W c h o d z i l i w skład oddziałów kozackich wyruszających n a podbój n o w y c h ziem, z a j m o w a l i 6 8 B a c h r u s z i n , Otkrytije 7 0 S a f r o n o w , op. cit, s. 84. 7 1 Safronow, я Otkrytije wiero-wostokie 314; S a f r o n o w , op. cit., <s. 75. op. cit, s. 84. ziemleprodcew Azii. Jakutii..., Sborník i polarnych dokumientow moriechodow sostawlen XVII wieka N. S. Orłowoj, na' Sle- M o s k w a 1951, s. 472-473. Safronow, я 7 4 L i b г o w i с z, Safronow, op. cit, s. 84. op. cit, op. cit, s. 84. s. 28; B a c h r u s z i n , Otkrytije Jakutii..., s. 314; �142 ANTONI KUCZYŃSKI się zbieraniem p o d a t k u wśród tubylców i słynęli ze swej przedsiębior­ czości. W a r t o n p . wspomnieć, że wojewoda j a k u c k i w latach 1678-1681 podzielił miasto n a cztery części. W jednej z nich, położonej między twierdzą a klasztorem mieszkali Polacy i i n n i j e ń c y . O d g r y w a l i o n i dużą rolę w kształtowaniu się n o w y c h warunków życia w mieście, u p o ­ wszechniali rodzime wzorce k u l t u r o w e , a k t y w n i e uczestniczyli w pracach o d k r y w c z y c h i bez n i c h z całą pewnością działalność t a byłaby znacznie ograniczona. 7S W dziejach naszych kontaktów z t e r e n e m S y b e r i i występuje nazwisko A n d r z e j a Kawieczyńskiego (Kawęczyńskiego — Kawaczyńskiego?), h e r b u Ostoja, który dostał się do n i e w o l i w Nowogródku (1655), podczas „na­ j a z d u w o j s k Aleksego Michałowicza n a L i t w ę " . Wkrótce znalazł się w Moskwie, gdzie rozwinął działalność na p o l u w y z n a n i o w y m stając się p o p u l a r y z a t o r e m k a t o l i c y z m u . Po j e j u j a w n i e n i u zesłany został 11 g r u d ­ n i a 1660 г., j a k w i e l u jego poprzedników, za U r a l . W dotychczasowych opracowaniach podawano zawsze, że n i e znane było miejsce p o b y t u K a ­ wieczyńskiego n a S y b e r i i . Ostatnio natomiast dzięki s t u d i o m P o l e w o j a , który odnalazł w C e n t r a l n y m Państwowym A r c h i w u m A k t D a w n y c h w M o s k w i e d o k u m e n t y z tego zakresu, wiadomo, że przebywał o n w T o b o l s k u i N a r y m i e . N a zesłaniu pozbawiono go możliwości k o n t a k t o w a n i a się z i n n y m i P o l a k a m i . Pracował t a m w kamieniołomach, a okoliczna l u d ­ ność, wśród której wypadło m u żyć „oddawała cześć diabłom i d r z e w o m oraz praktykowała n a g m i n n e czary". Dzięki staraniom „posłów króla p o l ­ s k i e g o " odesłano go do P o l s k i (1664). W l a t a c h 1665-1667 przebywał w Nieświeżu będąc zarządcą majątków kolegiackich, gdzie zmarł w 1667 r. Według t r a d y c j i l i t e r a c k i e j Kawieczyński pozostawił pamiętnik, w któ­ r y m opisał p o b y t w n i e w o l i . Był t o jeden z p i e r w s z y c h naszych opisów S y b e r i i i niewątpliwie posłużył o n a u t o r o w i n e k r o l o g u wysłanego do R z y m u po śmierci Kawieczyńskiego do skreślenia epizodu jego s y b e r y j ­ skiej b i o g r a f i i 76 7 7 Do poznania ludów europejskiej i azjatyckiej części Rosji p r z y c z y n i a się Dyaryusz więzienia moskiewskiego... A d a m a Kamieńskiego-Dłużyka, który dostał się do n i e w o l i rosyjskiej w r o k u 1660, g d y „z k n i a z i e m J u r g i m Dołhorukim p o d Basią między Uchłami była potrzeba". Pamięt­ n i k Kamieńskiego zawiera w i e l e wiadomości etnograficznych i jest p i e r w ­ szym z zachowanych do naszych d n i p o l s k i m opisem S y b e r i i . Przedstawił 75 Istorija 76 Polewoj, 7 7 J. K r z y s z k o w s k i , wieczyński, Jakutskoj został t. 2, M o s k w a 1957, s. 228. soczinienija..., s. 11. Pierwszy polski „Nasze Wiadomości" (Chicago), n i e został odnaleziony. tykańskim. ASSR, Polskije Według przekazany na Sybirze O. Jędrzej O s t a t n i o poszukiwał go J . K r z y s z k o w s k i w A r c h i w u m przypuszczeń do jezuita Archiwum Ka­ t. 1 5 : 1955, s. 3-5. D o d z i s i a j pamiętnik B . Natońskiego Prowincji po śmierci Litewskiej •{feuiSez a r a d ^ s B U в 'этицм М- A. Towarzystwa Bz-raiuirze^ Wa­ Kawieczyńskiego Jezusowego s p p s o i j Aziu �143 UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU S Y B E K I I w n i m a u t o r szlak swojej wędrówki p o t y c h ziemiach, opisał szereg g r u p etnicznych i i c h k a t a l o g k u l t u r o w y . Z a w a r t y w n i m materiał f a k t o g r a ­ f i c z n y stawia go w rzędzie najwartościowszych przekazów o e t n o g r a f i i S y b e r i i i jest c i e k a w y m źródłem do dziejów Polaków za U r a l e m i i c h wkładu w poznanie t y c h rozległych obszarów . 78 W o d k r y c i a c h geograficznych w e wschodniej S y b e r i i i n a D a l e k i m Wschodzie doniosłą rolę odegrał Stefan Polaków, s y n polskiego zesłańca. Uczestniczył o n w l a t a c h 1650-1652 w w y p r a w i e J . P. Chabarowa n a d A m u r , będąc dowódcą a r t y l e r i i . W s i e r p n i u 1652 r. Polaków opuścił z grupą kozaków oddział Chabarowa i udał się w r e j o n y dolnego A m u r u . T u t a j zebrał szereg interesujących wiadomości geograficznych i wykonał pierwsze szkicowe m a p y t y c h obszarów. Jako „badacz" południowej czę­ ści Dalekiego Wschodu zgromadził najwcześniejsze w Rosji informacje 0 narodzie określanym przez tubylców n a d a m u r s k i c h cziżem — t j . o J a ­ pończykach, którzy w o w y m czasie zamieszkiwali już południowe r e j o n y H o k k a i d o . P o t e m pełnił o n różne f u n k c j e a d m i n i s t r a c y j n e na S y b e r i i . Mieszkał w Tobolsku, gdzie miejscowe k r o n i k i wspominają o n i m j a k o urzędniku, następnie w s t o p n i u k a p i t a n a dowodził oddziałem dragonów 1 był naczelnikiem („naczalnym czełowiekom") w a r o w n e j osady Isetsk na Syberii . T r u d n o t u t a j o odtworzenie szczegółowej m o t y w a c j i pobudek, które kierowały o w y m i jeńcami p o l s k i m i penetrującymi rozległe obszary Rosji. Bez wątpienia była n i m i służba w oddziałach w o j s k o w y c h , które „zdo­ b y w a ł y " nowe ziemie. A że spora g r u p a t y c h jeńców rekrutowała się ze szlachty i posiadała ważną j a k n a owe czasy umiejętność czytania i p i ­ sania, często też nabytą w w o j s k u znajomość t o p o g r a f i i i zdolność dowo­ dzenia, dlatego chętnie włączano t y c h l u d z i do „ekspedycji" poznawczych, powierzano i m stanowiska w a d m i n i s t r a c j i i h a n d l u . Zwłaszcza w h a n d l u i jego organizacji na S y b e r i i położyli Polacy duże zasługi. Pisał o t y m w s p o m n i a n y już h o l e n d e r s k i dziejopis S y b e r i i W i t s e n , informując, że w i e l u z naszych rodaków mieszkało w Mangazei — w i e l k i e j f a k t o r i i n a d d o l n y m Tazem, w której koncentrował się h a n d e l f u t r a m i — i s p r a w n i e organizowało h a n d e l skórami sobolowymi. Z t e k s t u t z w . Penżyńskiej kroniki, odnalezionej w a r c h i w a c h radzieckich dopiero w 1969 r . w y n i k a także, że jakiś „pan l i t e w s k i " dotarł również do t e j f a k t o r i i . 79 80 8 1 U w a g i historyków, piszących o udziale Polaków w dalekich w y p r a ­ w a c h s y b e r y j s k i c h i i c h r o l i w r o z w o j u t e j k r a i n y nie może ujść postać 1 8 A. Kuczyński, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „Etnografia P o l s k a " , t. 1 2 : 1968. 70 kow P o l owoj. o naucznoj Japońcach siessii Pierwootkrywatieli..,, (1652-1653 Instituía gg.), Etnografii 80 W i t s e n, op. cit., s. 762. 8 1 Polewoj, Polskije s. 36; t e n ż e , [w:] AN soczinienija..., Kratkoje SSSR, s. 13. Pierwyje sodierżanie izwiestija dokladow kazagodicznoj 1970 д., L e n i n g r a d 1971, s. 55-57. �144 ANTONI KUCZYŃSKI w o j e w o d y i l l i m s k i e g o Tichona A n d r e j o w i c z a Wyndomskiego — zdaniem Polewoja również Polaka, o którym Kamieński-Dłużyk w s p o m i n a (w Dyaryuszu, że przysłał o n do n i c h podczas p o b y t u w t y m mieście „Polaka, niejakiego Brzozowskiego, który t a m już dawno mieszkał, że­ byśmy się m i e l i w e w s z y s t k i m dobrze" . O okolicznościach, w j a k i c h j W y n d o m s k i zawędrował na Syberię, nic j a k do t e j p o r y n i e w i e m y . J e d y n i e w L e n i g r a d z k i m A r c h i w u m H i s t o r y c z n y m zachowała się t z w . „nakaznaja p a m j a t " z 1659 г., którą otrzymał o n obejmując urząd w o ­ j e w o d y I l l i m s k a , oraz opis miasta sporządzony w 1662 r. z o k a z j i zda­ w a n i a tego stanowiska. Ponadto jedna z wyniosłych skał n a A n g a r z e do dzisiaj n a z y w a się „Filarem W y n d o m s k i e g o " upamiętniając jego p o b y t na S y b e r i i . Równie fragmentaryczne wiadomości odnoszą się do i n n y c h postaci, które Polewoj uważa za Polaków, opierając się n a s t a r y c h a r c h i w a l i a c h syberyjskich. Należy do n i c h B o r y s Onochowski, który w l a t a c h sześćdziesiątych X V I I stulecia zarządzał twierdzą w Ochocku. I o ' n i m dokładnie n i e wiadomo, gdzie i k i e d y się urodził oraz w j a k i sposób dotarł aż na rubieżne obszary A z j i . Podobną rolę w a d m i n i s t r o ­ w a n i u t z w . Leńskim K r a j e m pełnili Polacy, a wśród n i c h A . Chlewiński, S. K r u p i e c k i oraz ojciec i s y n Czernyszewscy. Młodszy z Czernyszewskich był k o m e n d a n t e m t w i e r d z y w A n a d y r s k u i zgromadził pierwsze w i a d o ­ mości o alaskańskich Eskimosach, o czym poinformował w M o s k w i e zdo­ b y w c a K a m c z a t k i W. Atłasów, gdzie spisana została jego relacja w 1701 r . Odnośnie do s p r a w y staropolskich wiadomości o l u d a c h Rosji n a t l e udziału Polaków w p o z n a w a n i u S y b e r i i w X V I I i X V I I I s t u l e c i u w y p a d a zauważyć, że koncepcja zasiedlenia i zbadania j e j rozległych obszarów zrodziła szereg przedsięwzięć k o l o n i z a c y j n y c h . Znalazły one również swo­ j e odbicie w mechanizmie deportacji za U r a l większości jeńców z w o j e n polsko-rosyjskich w X V I I stuleciu i w i e k a c h późniejszych. Szczególnie j a s k r a w o wystąpiło t o p o d koniec X V I I I stulecia, który w h i s t o r i i P o l s k i łączy się z konfederacją barską, p o w s t a n i e m kościuszkowskim i rozbio­ r a m i . Dbałość Rosji o opanowanie z i e m leżących n a wschód U r a l u w y ­ zwalała podejmowanie t a k i c h przedsięwzięć a d m i n i s t r a c y j n y c h i w o j ­ skowych, które sprzyjały p o z n a w a n i u t y c h obszarów. N i c też dziwnego, że wywodzące się z postępowych w a r s t w społeczeństwa polskiego osoby, które znalazły się n a S y b e r i i , w s z y b k i m czasie obejmowały rozliczne stanowiska. Najczęściej j e d n a k z a p r a w i e n i w rzemiośle w o j e n n y m szlach8 2 83 8 4 8 2 P o 1 e w o j, 88 Dyaryusz mieńskiego, skiemu niego op. cit., s. 15. więzienia [w:] Warta. proboszczowi kapłaństwa moskiewskiego Książka przy w dniu miast zbiorowa kościele św. Wojciecha 23 kwietnia 1874 od jego 1874, s. 384. 8 4 Polewoj, Polskije i miejsc ofiarowana soczinienija..., s. 15. spisany przez Adama księdzu Franciszkowi w Poznaniu przyjaciół na Jubileusz i wielbicieli, Ka­ Bażyń50-let- Poznań �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 145 SYBERII cice polscy w c i e l a n i b y l i do oddziałów wyruszających „na oswojenie n o w y c h z i e m " . T a wielotysięczna fala Polaków rzucona n a o l b r z y m i e przestrzenie zauralskie doskonale wywiązywała się z narzuconej i m r o l i kolonizatorów zjednując sobie uznanie za wiedzę i pracę. I c h losy w p l e ­ cione są w historię t w o r z e n i a się i zagospodarowywania w i e l u miast n a S y b e r i i , niektórzy z n i c h pośredniczyli w stosunkach h a n d l o w y c h między t u b y l c a m i a Rosją, uczestniczyli w w y p r a w a c h geograficznych, służyli w w o j s k u i z a j m o w a l i się a d m i n i s t r o w a n i e m t y c h ziem. S t a n badań oraz szczupłość materiałów n i e pozwala n a przedstawienie w całości obrazu r o l i Polaków n a ziemiach s y b i r s k i c h . Bardzo mało do dzisiaj w i e m y o r o l i w y m i e n i o n y c h powyżej w y b i t n i e j s z y c h jednostek, o których wspominają źródła rosyjskie. Przypuszczać j e d n a k należy, że „temperament żołnierski P o l a k a — pisze Pobóg-Malinowski — z n a c z n i e wyższy stopień k u l t u r y i i n t e l i g e n c j i , ułatwiał strzelecko-kozackiej w epoce szych w bohaterskich kolonizatorów, okresie niejednemu nieustannego wypraw, z początku śmiałych wysuwanie podboju napadów, n a d brzegami coraz się n a czoło to n o w y c h p i o n i e r s k i c h wysiłków Tobola masy obszarów pierw­ i O m y , później J e n i s i e j a , L e n y i n a w e t A m u r u . C z y n y i c h j e d n a k w o l b r z y m i e j większości w y p a d k ó w zatarły się w pamięci, zamarły, zlały się l u b pomieszały g r u n t o w n i e z elementem kozac- k o - s y b i r s k i m w e w s p o m n i e n i a c h , d u m a c h i pieśniach" . 85 J a k w y s o k o ceniono w M o s k w i e męstwo i odwagę Polaków w X V I I w . dowodzi „prykaz c a r a A l e k s e g o na Tobolsk hord Michajłowicza w 1646 г., kałmuckich, koczujących wtedy który spodziewając się ponad górnym Tobołem, napadu powie­ rzył w a ż n ą część o b r o n y m i a s t a szczególnej p i e c z y h u f c a złożonego wyłącznie z j e ń ­ ców p o l s k i c h i l i t e w s k i c h , którym Tobolsk [...] Z pskowskiej Sybir, tworzono bitwy hetmanił i c h własny za Zygmunta wódz. I I I wojennych T e n hufiec ocalił jeńców wysyłano n a z n i c h r o t y i pułki, które n a k r e s a c h r o s y j s k i e g o i m p e r i u m z m i e j ­ s c o w y m i n i e u j a r z m i o n y m i l u d a m i walczyły; p o t e m osiedlano n i m i n a j d a l s z e p u s t y n i e i zamieniano i c h w kozaków" . M / Udający się p o d koniec X V I I w . przez Moskwę do C h i n j e z u i c i f r a n ­ cuscy stwierdzają, że wziętych do n i e w o l i Polaków osadzali Rosjanie „na zarosłych g r u n t a c h między Wołgą i Moskwą stolicą i^które teraz są najlepsze w całym państwie r o s y j s k i m " . Oprócz wziętych do n i e w o l i , s p o t y k a m y też n a S y b e r i i d o b r o w o l n y c h p o d d a n y c h cara, którzy w y r u ­ szali razem z oddziałami r o s y j s k i m i n a podbój n o w y c h ziem. D o t a k i c h n p . zaliczyć należy „wolontariuszów z r o k u 1679 Jakubowskiego, Jeżew­ skiego i i n n y c h " , którzy o p a r l i się aż w W i e r c h o t u r j u . G d y mówimy o Polakach pełniących różne f u n k c j e n a S y b e r i i , t o w y p a d a wspomnieć 87 8 8 8 5 W. P o b ó g - M a l i n o w s k i , Syberia, świata, t. I , z. 3, W a r s z a w a 1939, s. 235. 8 8 L i b r o w i с z, op. cit, s. 32-33. 8 7 Pobóg-Malinowski, 8 8 Janik, op. cit., s. 44. 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a XXIII op. cit, s. 233. [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach �146 ANTONI KUCZYŃSKI o t y m , żę w 2 połowie X V I I I w . przebywał t a m k a p u c y n p o l s k i z Uściługa n . B u g i e m , z w a n y Ojcem Electusem. W r o k u 1762 t z w . Propaganda R z y m s k a wysłała go do Nerczyńska n a d Szyłką (jedną z d w u rzek d a ­ jących początek A m u r o w i ) w celach m i s y j n y c h . T a m dowiedział się o n 0 „katolikach rozrzuconych po S y b e r i i , w o l n y c h i skazanych do kopalń 1 „na posielenie", i odwiedzał i c h . Spisywał nazwiska i w a r u n k i p ra c y, w j a k i c h p o z o s t a w a l i . Niestety, podobnie j a k w i e l e i n n y c h materiałów dotyczących epizodu za U r a l e m i te n o t a t k i n i e zachowały się do naszych czasów. Stare a r c h i w a l i a rosyjskie orientują w głównych zarysach o r o l i Po­ laków przebywających za U r a l e m i w europejskiej części Rosji. I c h ogólnikowy c h a r a k t e r n i e pozwala n a przeprowadzenie w n i k l i w y c h r o z ­ ważań n a temat użyteczności społecznej i gospodarczej zesłańców p o l ­ s k i c h zamieszkujących t a m w X V I I i X V I I I w . Odnosi się o n również do trudności z ustaleniem l i c z b y t y c h zesłańców oraz i c h narodowości. W i e l u z n i c h straciło b o w i e m n a zawsze k o n t a k t z Polską, przyjęło prawosławie i język r o s y j s k i . O n i c h d o w i a d u j e m y się z l i c z n y c h pamiętników i sybe­ r y j s k i c h k r o n i k . Zdarzały się w y p a d k i , że jeńcy c i wcale n i e o k a z y w a l i chęci p o w r o t u do Ojczyzny, n a w e t g d y t a k i e możliwości zaistniały. B y l i n i m i zwłaszcza prości chłopi, którzy w o l e l i niewolę sybirską niż pańsz­ czyznę w Polsce. A ponadto powrót z t a k d a l e k i c h s t r o n n i e należał do łatwych. W i e l e b o w i e m p r z y c z y n stało n a przeszkodzie. Jedną z n i e ­ z m i e r n i e ważnych były o l b r z y m i e r o z m i a r y państwa rosyjskiego i fakt, że w i e l u jeńców zsyłano za U r a l , aby utrudnić i m ewentualną ucieczkę. N i e łatwo też było odszukać w s z y s t k i c h po zakończonej w o j n i e . Stąd t r a k t a t y rozejmowe między Polską a Moskwą często t y l k o f o r m a l n i e gwarantowały jeńcom odzyskanie wolności. N i e prowadzono wówczas dokładnej e w i d e n c j i zesłanych. Dlatego prości żołnierze, o których n i e ­ często i m i e n n i e upominały się poselstwa Rzeczypospolitej, z a p o m n i a n i pozostawali w n i e w o l i . Z n a m y też przykłady mówiące o u t r u d n i a n i u p o ­ w r o t u , n a w e t zasłużonym d l a k o r o n y polskiej o b y w a t e l o m , j a k chociażby perypetie z odzyskaniem wolności, których doświadczył w s p o m n i a n y p o ­ p r z e d n i o jeniec z czasów „Dymitriady" — N i e m o j e w s k i . Właśnie z myślą o t a k i c h zesłańcach, którzy pozostali z różnych względów n a z i e m i w y ­ gnania, udał się t a m w 1 połowie X V I I I stulecia ksiądz E. Głębocki. Wędrując z osady do osady szukał katolików, a na posłudze t e j spędził około 40 l a t , przechodząc „całą przestrzeń tamtego k r a j u kilkadziesiąt r a z y " . Mając około 90 l a t zmarł w 1798 r . w Tobolsku » . Odzyskanie wolności przez w s z y s t k i c h jeńców p o l s k i c h znajdujących się w R o s j i gwarantował n p . t r a k t a t andruszewski (1667) zastrzegając 89 9 9 1 8 9 S. 9 0 A. Załęski, Jezuici Kuczyński, w Polsce, t. 5, cz. I , K r a k ó w 1906, s. 432-433. Syberyjskie szlaki, andruszowski i jego Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk 1972, s. 201. 9 1 Z. W ó j c i k , Traktat geneza, W a r s z a w a 1959. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 147 SYBERII W p u n k c i e 11 wymianę i powrót i c h z n i e w o l i określając, że „z S y b i r u i samych dalszych s y b i r s k i c h horodów zebrani być mają do u w o l n i e n i a w r o k u albo j a k można będzie najśpieszniej". Uzupełnieniem tego t r a k ­ t a t u , w którym znalazły się również kwestie związane z p o w r o t e m jeńców p o l s k i c h z n i e w o l i rosyjskiej, był t z w . t r a k t a t m o s k i e w s k i z g r u d n i a 1667 г., p o p u l a r n i e z w a n y t r a k t a t e m poselskim. W p u n k c i e c z w a r t y m tego t r a k t a t u czytamy, że zarówno szlachta j a k i w o j s k o w i , świeccy i d u c h o w n i poddani królewscy, którzy są w n i e w o l i rosyjskiej, bez wzglę­ d u n a w y z n a n i e i płeć, a ponadto Kozacy, Żydzi i Tatarzy, którym t r a k t a t ze stycznia 1667 r. gwarantował wolność, p o w i n n i bezzwłocznie ją o d ­ zyskać. „Tedy, żeby się w t y m p u n k c i e n a r u s z e n i e przysięgi n i e działo, rozkaże w i e l k i h o s u d a r J . C . W i e l i c z e s t w o p i l n o przykładać s t a r a n i e , żeby żaden z s z l a c h t y i z w o j ­ skowych wszelkiej kondycji ludzi przymuszony którzeby b i c i e m , m o r d e r s t w e m lubo w o j s k o w y c h do pozostania n i e był i t a k o w y c h , i u t r a p i e n i e m przymuszając l u d z i l u b o s z l a c h e c k i c h zatrzymywali, surowie kazać karać. A z s t r o n y J . Królewskiego W i e l i c z e s t w a według tegoż u c z y n i o n o b ę d z i e " . 92 Również następny układ polsko-moskiewski z 9 k w i e t n i a 1672 r. uwzględniał s p r a w y p o w r o t u Polaków, „którzy znajdują się obecnie gdzie­ k o l w i e k n a terenie państwa moskiewskiego, a którzy dotąd n i e zostali wypuszczeni, mają teraz p r a w o p o w r o t u " . D o posłów Rzeczypospolitej przybywających do M o s k w y docierały wówczas różnymi d r o g a m i w i a ­ domości od Polaków znajdujących się w n i e w o l i . Stąd też w każdych p r o w a d z o n y c h wówczas r o k o w a n i a c h sprawa jeńców p o l s k i c h stanowiła j e d e n z ważnych punktów, a i n t e r w e n c j e poselskie n i e pozostawały bez echa. W i e l u też Polaków w X V I I stuleciu, zwłaszcza w okresie „walk Samozwańców — j a k pisze L i b r o w i c z — ciągnęło d o b r o w o l n i e do M o ­ s k w y , a stamtąd n a odległe krańce państwa, szukać przygód i ... łupu. W i e l u z t y c h przybyszów zlało swe losy z losami nowej ojczyzny, aż do zupełnego nawet zruszczenia nazwiska, aż do zagłady rodowej t r a d y ­ c j i o s w y m pochodzeniu. Tego rodzaju przykładów mogą dostarczyć dzieje i podania domowe w i e l u r o d z i n r u s k i c h z S y b e r i i pochodzących" . 9S 9 i Taką n p . postacią, która zlała „swe losy z losami n o w e j ojczyzny, aż do zupełniego nawet zruszczenia nazwiska", był J a n G r z y b o w s k i , wzięty do n i e w o l i rosyjskiej w początkach X V I I stulecia. Przebywając z dala od rodzinnego k r a j u zaciągnął się o n później n a służbę rosyjską. Zmienił wówczas nazwisko i źródła rosyjskie wspominają o n i m j a k o J o a k i m i e Gribojedowie, który dał początek sławnemu w Rosji r o d o w i , z jakiego pochodził znany pisarz r o s y j s k i Aleksander G r i b o j e d o w . Rosjanie b a r 65 9 2 Z. Wójcik, polsko-rosyjskie 9 3 traktatem andruszówskim a wojną turecką. Stosunki W ó j с i k, op. cit, s. 298. " L i b r o w i c z , 9 S Między 1667-1672, W a r s z a w a 1968, s. 108. S. F . op. cit, s. 32. P ł a t o n o w, Wstęp, [w:] F. G r i b o j e d o w , Istorija o cariach �148 ANTONI KUCZYŃSKI dzo c e n i l i wiedzę Polaków i chętnie Wciągali i c h n a swoją służbę, zwłaszcza w odległych rejonach, którymi były przede w s z y s t k i m , nowo Włączone w skład państwa (ziemie za U r a l e m . Pełnili o n i t a m różne funkcje, począwszy o d w o j s k o w y c h , poprzez urzędnicze, rzemieślnicze i k u l t u r a l n e . Dał t e m u w y r a z między i n n y m i r o s y j s k i d y p l o m a t a G r i g o r i j Kotoszychin w swojej książce p t . O Rosji za panowania Aleksego Mićhajlowicza (1666 ) oraz d r u g i z dyplomatów r o s y j s k i c h w X V I I s t u ­ l e c i u Afanasij Ordin-Naszczokin. T e n ostatni w j e d n y m z memoriałów pisanych w 1664 r. do cara, w sprawie zawarcia p o k o j u z Polską, i n f o r ­ mował, że wówczas 9e „trzeba będzie zwrócić w s z y s t k i c h jeńców p o l s k i c h i l i t e w s k i c h , których mnóstwo z n a j d u j e się n a służbie w e w s z y s t k i c h k r a i n a c h W i e l k o r u s i pożenili się tu, k o b i e t y zamąż powychodziły [...] są t a m b a r d z o potrzebni, że s w o i l u d z i e , pozostający n a służbie, w s k u t e k długoletniej w o j n y wani, znudzeni względu i niechętnie wypełniają n a chana krymskiego swoje i Kałmuków, obowiązki, a takie i n a Syberii, są dlatego zdemoralizo­ ziemie kresowe, n i e mogą być p o z b a w i o n e ze sprawnej służby i z d y s c y p l i n o w a n y c h l u d z i " . 97 Również na d w o r a c h możnych władców r o s y j s k i c h spotkać można było Polaków. Kniaź B o r y s Aleksiejewicz G o l i c y n zatrudniał Polaka j a k o n a u ­ czyciela swoich dzieci. Ponadto, j a k podaje J o h a n Georg K o r b , sekretarz poselstwa austriackiego, który gościł w r o k u 1698 n a dworze Golicyna, znajdowała się t a m także o r k i e s t r a złożona z p o l s k i c h muzykantów. W i a d o m o również, że w o w y m czasie Polacy b y l i nauczycielami języka polskiego i łaciny u możnych o b y w a t e l i m o s k i e w s k i c h oraz w i n n y c h miastach Rosji. Znał n p . język p o l s k i i łacinę Paweł, m e t r o p o l i t a k r u t i c k i . Posiadał o n swą siedzibę w M o s k w i e o d r o k u 1664, a w jego b i b l i o ­ tece były książki w języku p o l s k i m . Zapewne t o o n i m wspomniał w s w y m Żywocie protopop A w w a k u m , pisząc, że przywódcy c e r k w i rosyjskiej o r i e n t o w a l i się n a „prawa r z y m s k i e " i określał i c h j a k o „kostielników" — o d polskiego słowa „kościół" . W życiu umysłowym oraz w dziedzinie obyczajowości ówczesnej Rosji występowały duże w p ł y w y polskie. Tłu­ maczono n a język r o s y j s k i różne dzieła polskie, n p . Macieja z Miechowa, Bielskiego i i n n y c h . B o j a r z y o r g a n i z o w a l i często swoje d w o r y n a wzór polski, g r o m a d z i l i obrazy p o l s k i c h malarzy, u b i e r a l i się po polsku, uży­ w a l i p o l s k i c h wyrobów rzemieślniczych. W p ł y w y te dotarły również n a dwór, a za krótkiego panowania Fiodora, który znał dobrze język polski, 98 i wielikich kniazjach ziemli russkoj, „Pamiatniki d r i e w n i e j p i s m i e n n o s t i " , „Pietier- b u r g t. C X X I : 1896, е. I . 9 6 T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , języka rosyjskiego, 9 7 S. Warszawa S o ł o w i o w, W. Witkowski, Istorija Rossii s driewniejszych 1960-1963, s. 162. 98 Żywot protopopa Wybór tekstów do historii 1965, s. 213. Awwakuma..., s. 190, 308. wriemion, t. 6, Moskwa �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 149 i jego p r z y b o c z n i doradcy r o z m a w i a l i między sobą po p o l s k u " . J a k więc w i d z i m y , t o władza państwowa wyraźnie opowiadała się w o w y m czasie za w z o r a m i p o l s k i m i , przyjmowała do p e w n y c h d w o r s k i c h zajęć Polaków, powierzała i m drobne urzędy i angażowała n i e j e d n o k r o t n i e w y c h o w a w ­ ców p o l s k i c h d l a s w y c h dzieci. Rzecz t o szczególnie znamienna n a t l e trwających między Polską a Moskwą długotrwałych konfliktów p o l i t y c z ­ n y c h w X V I I stuleciu. T y m też należy zapewne tłumaczyć w p e w n y m s t o p n i u f a k t p o w i e r z a n i a P o l a k o m n a zesłaniu p e w n y c h stanowisk w a d ­ m i n i s t r a c j i , h a n d l u czy umożliwianie i m u p r a w i a n i a rzemiosła i zajmo­ w a n i a się r o l n i c t w e m . W o p i n i i uczonego niemieckiego P. S. Pallasa, który podróżował po S y b e r i i w 2 połowie X V I I I w., polscy wygnańcy \ X V I I i X V I I I w . u d o s k o n a l i l i używane t a m narzędzia rolnicze oraz przesunęli n a północny wschód granicę u p r a w y roślin n a d rzekę Lenę i Jenisej ° . O wpływie p o l s k i c h zesłańców n a syberyjskie r o l n i c t w o świadczy również f a k t występowania w dalekiej J a k u c j i t a k i c h nazw, j a k „polskja pasznja" i „polskaja p o l j a n a " . W i e l u j e d n a k p o l s k i c h ze­ słańców posuwało się w k i e r u n k u północno-wschodniej A z j i — do J a ­ k u c j i , n a Półwysep C z u k o c k i i Kamczatkę. T y m zapewne trzeba tłuma­ czyć obecność Polaków l u b l u d z i polskiego pochodzenia w f a k t o r i a c h n a Alasce i n a wybrzeżu K a l i f o r n i i , które powstały t a m p o d koniec X V I I I w . p o d p a t r o n a t e m K o m p a n i i Rosyjskowschodniej. W l a t a c h 1790-1818 p r z e d ­ siębiorczy kupiec r o s y j s k i A l e k s a n d e r Baranów stworzył t a m coś w r o ­ dzaju własnej k o l o n i i , która obejmowała obszar 3000 k m . Należało do niego około 10 000 I n d i a n , których traktował bardzo surowo i zmuszał do różnych posług. Znajdujący się t a m Polacy o r g a n i z o w a l i handel, z a j ­ m o w a l i się rybołówstwem i ł o w i e c t w e m . Oprócz w y m i e n i o n y c h t u t a j postaci i n n e posiadają daleko mniejsze znaczenie d l a t e m a t u pracy. A nagromadziło się i c h wiele. W i e k X V I I i X V I I I , t a k o b f i t y w w o j n y polsko-rosyjskie i ingerencje państwa carów w losy naszej ojczyzny, dostarczył S y b e r i i w i e l u zesłańców. Wzięci w b i t ­ wach, p o r w a n i z posiadłości szlacheckich l u b aresztowani za działalność patriotyczną, z a l u d n i a l i o n i różne gubernie Rosji. Zarówno w rosyjskich, j a k i p o l s k i c h źródłach zachowało się w i e l e l a k o n i c z n y c h wiadomości o t y m . Chociaż n i e pozostawili o n i żadnych r e l a c j i etnograficznych i n i e b r a l i udziału w w y p r a w a c h o d k r y w c z y c h , odegrali j e d n a k poważną rolę w kolonizacji S y b e r i i , pełnili różne urzędy i służyli w w o j s k u c a r s k i m . Wzbogacając t e m a t n o w y m i r e a l i a m i wspomnieć należy, że również uczest1 0 2 101 102 n 1 0 0 L . В a zу 1 o w , [w:] Polacy 1 0 1 Historia W. S i e r o s z e w s k i , M. na Syberji. Szkic Poniatowski, Rosji, Wrocław—Warszawa—Kraków Od pierwszych historyczny, Histoire światowej pod r e d . W . C z u m y , W a r s z a w a 1928, s. 11. la Russie, polskości 1969, s. 158. do wojny de śladów d'Amérique et de l'Alaska, P a r i s 1958, s. X - X I I . 1 0 2 W. D z w o n k ó w ski, s z a w s k a " , t. I : 1913, s. 87-124. Polacy w armii Katarzyny U, „Biblioteka War­ �150 ANTONI KUCZYŃSKI n i k powstania kościuszkowskiego zesłany n a Kamczatkę J . Kopeć wędru­ jąc n a zesłanie spotykał d a w n y c h mieszkańców P o l s k i n a różnych eta­ pach swego marszu. Widział „niektórych P o l a k ó w c y w i l n y c h i w o j s k o w y c h , ora rakowskiego j a k o t o : Księdza Bułhaka, p r z e ­ X X . Dominikanów, Horodeńskiego pułkownika p o w s t a n i a z Mińska, Z i e n k o w i c z a J a n a pułkownika p o w s t a n i a . Dwóch ze s z l a c h t y ubogiej O s z m i a n , b a ­ wiących z dwoma się z a jedność nazwiska n a s z y m i m a g n a t a m i w Smoleńsku będącymi, których u w o l n i o n o , uprawą roli, najniewinniej a ci jako u b o d z y cierpieć z a n i c h m u s i e l i " 1 0 S wziętych, bo tylko . W s p o m n i a n y już t u t a j Kamieński-Dłużyk również spotykał n a swej drodze osiadłych w Rosji rodaków., W Solwyczegodsku n p . pisał: „mnó­ stwo naszych niewolników, ale się z n i m i widzieć n i e w o l n o " . P r a c o w a l i o n i w w a r z e l n i a c h soli kupców Strogonowych l u b wypełniali i n n e p o ­ winności n a rzecz s w y c h „panów". Podobnie w Tarze pisał o n : „naszych t a m jest gwałt, ale się zawsze bić muszą z Kałmukami białymi i wielką biedę cierpią", a T a t a r z y według jego i n f o r m a c j i osiadli w okolicach Tobolska „na popis co miesiąc muszą być g o t o w i , a t o d l a buntów n a ­ szych". Jego Dyaryusz jest bardzo ważnym źródłem do poznania dziejów Polaków n a S y b e r i i . Razem z Kamieńskim wędrowało n a zesłanie 400 jego rodaków, których w Tobolsku rozdzielono n a k i l k a g r u p i s k i e r o ­ wano do różnych miejscowości — do Tomska, N a r y m u , S u r g u t u i leżącego n a północy Berezowa. Wymieniając t y l k o niektórych ze s w y c h towarzyszy w s p o m i n a autor w Dyaryuszu, że ciężka była droga, podczas której n p . pod Żygańskiem zginęło „naszych l u d z i 35, różnych i znaczniejszych, j a k o t o : p a n Horoszko, p a n Tomasz Stołkowski, p a n K r y s z t o f Sołtan, p a n M a n i e w s k i etc." I n n i z Polaków osiadłych na S y b e r i i wspomina Kamieński: „brali służbę carską i c h r z c i l i się" — tzą, p r z y j m o w a l i prawosławie, czę­ sto b o w i e m różnymi sposobami starano się i c h nakłonić do dobrowolnej służby carowi, „bo t o m a za wielką przysługę wojewoda carowi, k i e d y kogo ochrzci, albo n a służbę carską p r z y n i e w o l i " . B y l i też i tacy, a wśród n i c h i a u t o r Dyaryusza, którzy w o l e l i poczekać nadarzającej się „do Moskwy okazji". Dopełniając obrazu p i e r w s z y c h p e n e t r a c j i p o l s k i c h n a S y b e r i i , podać należy, że według p e w n y c h o p i n i i syberyjscy d u c h o w n i prawosławni — I . K u l c z y c k i , F. Leszczyński i P. M a l i n o w s k i , którzy w. X V I I I s t u l e c i u p r z e k a z y w a l i k r a j o w c o m słowa ewangelii, w y w o d z i l i się z p o l s k i c h r o ­ d z i n osiadłych n a wschodzie Rzeczypospolitej . Oprócz tego t r a d y c j a syberyjska w y m i e n i a w i e l e nazwisk o p o l s k i m b r z m i e n i u , w odniesieniu do których n i e jesteśmy w stanie ustalić pochodzenia noszących j e l u d z i . Z całą pewnością w i e l e z n i c h było pochodzenia polskiego, ale b r a k p e w ­ n y c h i n f o r m a c j i n i e pozwala n a jednoznaczne stwierdzenie, w j a k i m stop104 103 Dziennik 1 0 4 L i b r o w i с z, op. cit, Józefa Kopcia..., s. 89. s. 30-31; S i e r o s z e w s k i , op. cit, s. 8. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 161 n i u l u d z i e c i b y l i świadomi swojego pochodzenia. Często w źródłach r o ­ syjskich b r a k jest określenia narodowości zesłanych. Stąd też z koniecz­ ności w w y p a d k u b r a k u dokładnych d a n y c h biograficznych, za podsta­ w o w e k r y t e r i u m pozwalające domniemywać o p o l s k i m pochodzeniu danej postaci uznawano opinię badaczy rosyjskich, b r z m i e n i e i m i e n i a i n a z w i ­ ska l u b okoliczności zesłania — n p . „ w p i e r i o d t a k nazywaiemogo s m u t nogo „wriemieni", który . odnosi się do czasów „Dymitriady", l u b inne określenia w rodzaju: „plennyj od B o r y s o w a " , „pojman p o d Izbórskom", „plennyj inoziemiec", „litowskije l i u d i " i t p . . pozwalające domniemywać 0 p o l s k i m pochodzeniu danej osoby. Liczba Polaków, którzy znaleźli się na S y b e r i i w początkowym o k r e ­ sie j e j poznawania przez Rosjan, j a k również i później, po u t r a c i e n i e ­ podległości przez Rzeczypospolitą, sięga w i e l u tysięcy. M i m o t o t y l k o n i e l i c z n i z t e j p l e j a d y p r z y m u s o w y c h wędrowców pozostawili opisy zie­ m i w y g n a n i a . Rodowód polskiego pamiętnikarstwa syberyjskiego w y ­ w o d z i się bezpośrednio z tego, co zwykło się określać zespołem zjawisk życia społeczno-politycznego n a r o d u , t j . w o j n y , powstania, p o r w a n i a z g r a n i c z n y c h strażnic, działalności p a t r i o t y c z n e j i t p . Dodajmy, że p o d ­ czas g d y inne n a r o d y europejskie szczycą się opisami l i c z n y c h podróży 1 odkryć na lądach i morzach świata n a przestrzeni X V I I i X V I I I stulecia, w Polsce poważny rozdział tego rodzaju twórczości przypada n a opis szlaków zauralskich i odkryć geograficznych n a S y b e r i i . J a k w wyraź­ n y m zwierciadle odbija się w t e j twórczości obraz epoki w r a z ze wszyst­ k i m i c i e k a w y m i przeżyciami n a zesłaniu, obraz odmienności k u l t u r o w e j S y b e r i i t a m t y c h czasów. Wśród jeńców w o j e n n y c h i p o l i t y c z n y c h wygnańców, którzy uczest­ n i c z y l i w p o z n a w a n i u S y b e r i i , znaleźli się tacy, którzy opisali miejsce swego p o b y t u , co przyniosło duże korzyści nauce. Z biegiem l a t , z grona zesłańców s y b e r y j s k i c h wyodrębniła się g r u p a l u d z i , których osiągnięcia w zakresie poznawania k u l t u r y tubylców oraz k r a j u przymusowego p o ­ b y t u , postawiły i c h w rzędzie zasłużonych pionierów w i e d z y o S y b e r i i . Odnosi się to szczególnie do 2 połowy X I X i początków X X stulecia. Pamiętniki z syberyjskiej tułaczki, zwłaszcza te najstarsze, zawierają w i e l e cennego materiału etnograficznego, który p r z y współczesnym roz­ w o j u badań n a d kulturą ludów zamieszkujących wówczas Syberię nabiera znaczenia n i c z y m n i e dającego się zastąpić źródła historycznego. T r u d y i n i e w y g o d y syberyjskiego zesłania nie sprzyjały sporządzaniu notatek oraz pełnieniu systematycznych i w n i k l i w y c h obserwacji życia g r u p et­ n i c z n y c h s p o t y k a n y c h na zesłańczym szlaku, zatem to t y l k o , co zachowało się w pamięci, znalazło w y r a z w spisanych po l a t a c h wspomnieniach. Ponadto autorzy t y c h wspomnień to ludzie n i e p r z y g o t o w a n i do badań n a u k o w y c h . Z a p i s y w a l i o n i przede w s z y s t k i m f a k t y rzucające się w oczy l u b zasłyszane opowieści o zwyczajach, wierzeniach, strojach i i n n y c h osobliwościach. O d czasu powstania t y c h r e l a c j i życie mieszkańców S y - �162 ANTONI KUCZYŃSKI b e r i i uległo g r u n t o w n y m przemianom, zatem pamiętać należy, że ukazany w n i c h obraz dotyczy faktów z okresu o d połowy X V I I do końca X V I I I w . Zdarza się także, że zaobserwowane zjawiska oceniono w n i c h przez p r y z m a t własnej k u l t u r y w s i i dworów szlacheckich, wyśmiewając n p . tubylcze zwyczaje i obrzędy. W s p o m n i j m y jednak, że błędu tego n i e ustrzegło się także w i e l u późniejszych wykształconych podróżników bada­ jących kulturę egzotycznych p l e m i o n odległych kontynentów. W sumie, pamiętniki syberyjskie t o wartościowy zasób źródeł do poznania życia gospodarczego i obyczajowego poszczególnych g r u p etnicznych. Sporo jest j e d n a k jeszcze nazwisk, które do d n i a dzisiejszego n i e zostały o d k r y ­ te d l a h i s t o r i i e t n o g r a f i i S y b e r i i . J e j początki rozpoczynają się przecież nie t y l k o skrótowymi r a p o r t a m i w y p r a w kozackich i podróżników r o s y j ­ skich, lecz także r e l a c j a m i p o l s k i c h zesłańców z epoki caratu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b2f01223cc2d984a0db8bf214137360.pdf d20285e10c3a726032e43690c9665ab2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6521 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6093 Title A name given to the resource Transgression and Tragedy, Laughter versus Death/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.204-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ity of understanding such behaviour: Generally speak­ ing, I think that all those comments (including mine) are pointless and devoid of sense. Another opinion puts the blame on the editors of “Gazeta Wyborcza” for the ab­ sence of an authoritative explanation: We know noth­ ing. They promised each other a funeral with a dress but we do not know whether it was to be of a subtle colour or whether they specially arranged unsuitable colours. The inappropriate character of the colour of his dress and socks is so striking that I am surprised that Gazeta Wybiórcza [a mock-spelling] published it without a more objective commentary, clarifying the facts. 3 Even “The Tim es” did not manage to meet such expectations and offered only a cut and dry ac­ count. J E R Z Y S. W A S I L E W S K I Transgression and Tragedy, Laughter versus Death1 W ithin cyberspace one can travel against the current of time. It makes no difference that several years have passed since this day in September 2009. On the Internet it remains present and at any given moment we may take a trip to that Scottish cemetery to take a look at a British soldier weeping at a funeral of his brother-in-arms killed in Afghanistan. The newspaper photographs show mo­ urners dressed in black among gravestones. Only one young man. the closest friend of the deceased, is we­ aring an outrageous summer mini-dress: bright yellow in colour, with a low neckline, and as if this was not enough he is also sporting pink knee socks. A reader learns about a promise made on the battlefield - if one of them were to die then the other would dress in this way for the funeral. Those present appear to respect his behaviour - after all, they are British and no one demonstrates surprise, let alone mirth, although the young man was greeted with applause. 2 Over a hundred English and Polish Internet com­ mentaries provide a complex social commentary to this highly unusual behaviour. The majority of Inter­ net users express approval for the gesture of friend­ ship: the British comments used the word respect, the same as the Polish: szacun, a counterpart favoured by the young mostly in its abridged form); here and there a homoerotic insinuation may emerge or someone foolishly ridicules a supposed misunderstanding (i.e. the Scot had in mind that his friend should put on a traditional kilt), another sums up the event with the word: lans (to launch oneself), and yet another finds a certain dose of comedy in the whole situation. When reading those opinions an ethnologist has a chance, without even leaving home, to carry on eth­ nographic fieldwork; moreover, he is outright invited to provide suitable explanations. Some commentators evidently lack a clue on how to decipher the enig­ matic situation and require its rationalisation. They express their r e s p e c t for a friend’s loyalty but do not comprehend the d i s r e s p e c t through which it is expressed. Someone questions the very possibil­ 204 2. Hence, if not the journalist then the anthropolo­ gist should embark upon an explanation of the cultural logic of this episode, hoping that he might understand it better - after all, we really comprehend something only when we have to explain it in a discursive mode, not just being content with a vague feeling of grasp­ ing it. May he only remember that being a scholar does not absolve him from fallacies and interpretation predicaments similar to those troubling other readers After all, we are dealing here with fundamental exis­ tential dilemmas, for whose solution the academy does not have a patent. Secondly, an even more important disclaimer: the described behaviour does not possess the features of a custom, an accepted cultural praxis, which the eth­ nologist could routinely explain against the backdrop of local convictions or beliefs, the rules of the language of a given culture, a search for analogies of similar ritual conduct, etc. This was, after all, an occasional individual act; moreover, it was an antinormative one. Even if in our shared and intuitive reception such “anti-behaviour” has some sort of enigmatic meaning, a concealed symbolic content, its communicative di­ mension was neither foreseen nor taken into account by our protagonist, or at least nothing is known about it. Will we, therefore, ascribe to him intentions that he did not harbour and assume the presence of reasons that he probably did not pursue? Obviously, a scholar must avoid interpretations-imputations, i.e. expla­ nations that arbitrarily ascribe to the acting subject his own comprehension of (symbolic) behaviour and motives of activity. The ethnologist cannot perform the part of a psychologist nor does he wish to remain satisfied with psychological explanations, because he hopes to attain a rewarding cultural explanation. In other words, will he be forced to create a hypostasis (or fiction) of some sort of a supra-individual “symbol­ ic sub-consciousness” that would justify the search for analogies between the examined individual behaviour and its assorted cultural analogies? How else can we �Jerzy S. Wasilewski • TRANSGRESSIONAND TRAGEDY, LAUGHTER V E R S U S DEATH respond to the reader’s need for understanding!, how to assist the spectator in discovering the human sig­ nificance of an illegible albeit meaninghrl act? A symbol is not some sort of a simple entry to be deciphered in a pocket dictionary. According to the philosopher, the symbol provides food for thought. That what it offers a concrete recipient, end the sort of reflections it inspire s, depends on the cultural out­ fitting of that recipient, the expanse of Iris sphere of references to which he will match symbolic activity so as to create Infs own versien of its sense against a more complete background. Accordingly, I propose preciselo this role of a researeher —by no means an interpretes offering ready­ made answers but a supplier of suitable contexts. He is compelied to build a set of similar phenomena, and having placed every new case in in aepropriate plcce and lay h e rrin g to them he may propose; a comprehene sion ot its neetning. A thus perceived researcher will not moke air announeement about meaniey but rather provide ele ments of cultural compete nce necessary for an independene reception o ! a symbolic message. As the onset, list ut divide the whble eeent inso twit stages and add something obvious: the fcneral grotesque at the cemitery wat the consequence of an earlier act that we may dezcribe as “adjuration of the improbable”. The promls e geven by teto brothers-inarms woo a sui generis bet made withi fete: T H A T will certainly never eake palace, you shell not die just as I, a 205 British soldier, will never have to come to your funeral dressed like that. Bnt since it did happen ... . A t this point, I interrupt my reflections so as to add a single thing before act two starts: at the time of making this arrangement, i.e. in a situation of wartime stress, it possessed a certain psychological value - a comical relief effect helpful in a confrontation with omnipresent threat. ¿After all, the image of ”a man dressed as woman” is a fundamental form of popu­ lar humour, the simplest way of producing soothing laughter next only to the ”man slips on a banana peel” motif. We do not know whether the young soldierf intentionolly referrsd to some sort of cultural modelt and imtgesu. Their joke was certainly aimed against death lurking all around - it excluded it or at the very leost deprived ie of its sting by immnrsing the menace in an atmosphere of the absurd. An English commentary adds: I can imagine those two pals, drunk in a bar and joking: ’’Look, ih one: of us gsts killed then the other will have to wear a dress eo the tuneral, no we can’t get e shot becatse we do not want to put on this f...cking dress and weaf it an public”. I bet whan one of them left for a missiyn the othes always said: ’’Don’t; do any­ thing to make me near that dress”, in (other words, this was their version of: “don’t get killed”. They murt have made this joke a lot. It was their way of making light of tire threat. �Jerzy S. Wasilewski • TRANSGRESSION AND TRAGEDY, LAUGHTER V E R S U S DEATH The same holds true for the Polish comment: In my opinion this bet was a declaration of sorts: “Listen, pal, we’re at war, things are tough, but you can’t die because otherwise I shall come to your funeral in a garish frock”. 4 And now, when T H A T did happen after all ... . The grotesque is transferred into the public space of the cemetery and within this altered context it as­ sumes different meanings. It not only fulfils a promise - it is a provocation, impropriety, and disrespect since this is the way the reversal of suitable gender roles demonstrated for all the world to see should be com­ prehended. A t the same time, note that the reversal in question was accentuated in a special, exaggerated way - one is tempted to use the slang word: draczny (wacky), and thus it too should be deciphered. 3. A man in a woman’s dress - this must make an impression. We all agree that it might be amusing only during a carnival, in a comedy or a cabaret, but out­ side this context it appears to be rather tragic (there is no need to recall an embarrassing and by no means funny story that took place a year ago and involved a certain Polish political-media authority). 5 In order to fully understand our case consider, to begin with, the simplest associations that are always the first to appear and offer something different than an explanation. After all, it does not suffice to reduce the whole epi­ sode to the otherwise meaningful tradition of British eccentricity, although its records include the case of a lord who 150 years ago expanded the ancient praxis of funeral reversals to such a degree that he wished to be buried upside down, vertically, and on a horse, a feat that obviously involved considerable logistic problems. He acted in this way convinced that just as death is the reversal of life so resurrection will consist of turn­ ing the world upside down (here Jonathan Swift and his Gulliver’s Travels seem to be to blame: the same conviction was, after all, harboured by the residents of the land of Lilliput; for details see: Wasilewski 1987, p. 180). In this manner, we find ourselves in the first cul de sac of an uncertain interpretation: the attractive anal­ ogy between cross-dressing, i.e. exchanging clothes, and assorted forms of behaviour reversed in various cultures. Inversion - a physical reversal, applied not only in the case of clothes but also different ritual props and manners of performing ritual gestures, com­ prises, after all, standard symbolic activity for the sake of expressing or feigning the state of death envisaged as the opposite of life. It was applied probably in all traditional cultures at different stages of burial, from watching over the corpse to the end of mourning, in acts of remembering the deceased and visions of the netherworld as a land of reversed spatial order. Re­ gardless whether this denotes the mourners wearing 206 Photo: JeffJ. Mitchell/Getty Images - Elfter: Internet sourc­ es cited in note 2 clothes inside out, arranging utensils upside down and mirrors back to front, or performing ritual acts with the left hand —sill are a unanimous symbolic system serving the expression°communication of tire state of death. Reversal often assumes forms exceeding spaiial in­ version and encompasies even the category of gender by exchanging; attiie. Ethnolngical studies inform ghat mouoners resortsd to reversal; such rrports mentioned man putting on women’s clothes more frequently than vice versa, but it would be difficult to find pertinent statistics (sevgral inevitably Frazer-like examples aoe cited by Nola 1995, pp. r94-195). Gender reversal perceived from this perspective would thug signify a reversal or the order of life applied for expressing thr emergens sta-o of dra-h. Each roe versal takes on the features of transgression in connectionwith sexual issues, strongly regulated by noems or outright suryounded wish taboo. In ah social sysfems such behaviour is immediatgly assessed as transgres­ sion or oubversion. Od ihe margin, let uc note that it is for this reason shat it approaches the comic; after all, humour consists of undermining (in a non-threat­ ening and far from serious manner) some sort of re­ ality. Transgressions in the domain of sex can have far-reaching consequences. 4. At Hawaii the death of a chief was marked by violent manifes-ftions of mourning. The participants wore their loincloths aroucd their neck. instead of loins. This vestir mentary inversion of high and fow was accompanied by (and no doubt alsa signified) sexual license. The groat Clande Lévi-Strauss, from whoso Tho Savage Mind (1969, p. 216) I chooe thg above quoration, thus merely observed that violation-inversion served thopurpose of communication about the state �Jerzy S. Wasilewski • TRANSGRESSION AND TRAGEDY, LAUGHTER V E R S U S DEATH of death by reversing the up? and the down as elemen­ tary values; in local culture their permanent place in daily iife is rigorously observed in accordance wirh the local admonition: What belongs above sCiould stay above and what belongs below should stay below (Ko lima, no luna no ia; Ko lalo no talo no ¿a)” (p. 217). Ko luna, no luna... and everything is olear: death, the antithesis of life, is expressed in symbolical language by mesne of inversions - spatial and others. Nonetheless, we are compelled to ask about the “meaning” of the sexual licenie and whether it merely “means” some­ thing. After all, we are dealing with a violation of daily rigoues and tundamental tattoos, with transgrission, which at that particular moment is permizsibla but slill possesses tine, character of a misdemeanour. May the reader forgive me for repeating in this, af­ ter all, funeral context, an old joke, an anthropologi­ cal variant od a known American formula, in which assorted sciences propose aw isean sw er to a simple question: ”Why did doe chicken cross the street?”. Years ago, when anthropology defined culture as a syzeem oS signs and when dominating comprehen­ sion uaed the categories o! communication, academic samicticians responded: “In order to communicate that it wants to cross to the other side ...”. Told by Photo: JeffJ. Mitchell/Getty Images - after: Internet sourcescited in note 2 207 semioticians, this joke from Bloomington is obviously self-ironic, because the meaning of each activity, also that of a sign or one possessing a sign aspect, is not exclusively communicative - it is also operational and causal. Symbols do not serve the purpose of reading they create a situation even if they must be deciphered by the recipients. Although such signs comprise whole abstract systems whose disentanglement - in analyses of texts and symbolic behaviour - is sheer pleasure for an adept dealing with symbolic anthropology, they still serve some sort of an objective and possess an instru­ mental, practical, and social value. Instead of deciphering inverted behaviour as a “symbolic communiqué about death” perhaps it would be correct to recognise that the death of a chieftain actually e x i s t s as (or rather b e c o m e s precisely via such behaviour) a period of anarchy and social disor­ der, when instincts come to the fore and a-social and drive-oriented behaviour is permitted. Ethnographic material from exotic cultures, Euro­ pean antiquity, and pre-modern times confirms such an interpretation. Sources inform about customary and radical archaic activity: the devastation of homes sanctioned by tradition, group thefts or outright plun­ der, rituals of rebellion, and more or less ritualised vio­ lence - all this was part of the order of the day not only on the islands of the Pacific but even in Europe during the time of mourning for rulers, popes, and bishops (Nola 1995, pp. 204-208). It would be short-sighted to explain these prac­ tices by referring to circumstances in which licensed anarchy appeared in periods of a temporary lack of authorities and was to make use of this absence and, simultaneously, to express or communicate it. Such debauchery was recorded by ethnographers also in the case of burials not solely of chieftains and command­ ers - a fact that forces to consider a different explana­ tion. Within this content a reference to the carnival may not sound like the best suggestion, even in the wide meaning given by Mikhail Bakhtin, although one certainly may use the terms “anti-behaviour” or “ritual debauchery”, accepted in ethnology. In reference to behaviour at funerals we come across both phenom­ ena in the not so distant past and in regions quite close to us. Stanislaw Vincenz described his Hutsuls as they earnestly played the games prescribed by custom right next to the deceased. First, they played zuzukalo [“droning”] with such great zeal that the cottage shook; heard from afar it resembled the sound of an organ. They also pretended to be a mill, and boys under a bench made noise imitating the rattle of a real mill. Just as noisy was the make-belief bargaining of a famer and Jewish traders, and even more clamorous - brawls involving Jews, as is customary in this game. [...] Tides of powerful laughter came from the cot­ tage over and over again. �Jerzy S. Wasilewski • TRANSGRESSION AND TRAGEDY, LAUGHTER V E R S U S DEATH Not a single game was forgotten. A magpie squeaked (beliefs, visions) about reversed netherworlds, even if and a goat nibbled the girls, an Armenian galloped inside at different times this image possesses the significant the cottage on a frisky horse, making the windowpanes rat­ force of a system modelling risual behaviour (e.g. tire above-mentioned spatial inversione). In such an eluci­ tle, women assaulted a beggar, while a jealous old woman beat their sheepskin coats producing noise as loud as pistol dation the researcher rather associates ehan proves: he shots. [...] In this Christian way they celebrated watching satisfies his naed Uor order and logic: in material rafher than establishing aushentic profound relations essen­ over the body (1980, pp. 99-100). tial for its comprehension. Zuzukanie and loud laughter were by no means all. Vincenz monumentalised the Hutsuls and his descrip­ tions are devoid of elements of open obscenities, ludic mti. transgression, and even outright brutality among the Take a clossr look to those; transgressions, if we Eastern and Southern Slavs documented by ethnogra­ wish to take the trouble of interpreting them. The eth­ nographic penetrations of Transcarpathian Ukrainian phers. These elements were mentioned by the classic vSllages carried out fn recent paars by my collaagues of empiric research into folk culture, Pierre Bogatyrev trom ahe Inttitute of Ethnology and Cultural Anthro­ (Bogatyrev 1926), as well as several other researchers. Their interpretations mention: ritual merrymaking at pology at Warsaw University (she Bojko region examthe funeral and the wake, including assorted jokes con­ inedby Tadeusz Baraniuk and a group of students) 6 cerning the deceased (Uspienski 1998, p. 84; ibid. older furnished information aboua the retention of practices described by Bogatyrec more than a decnde acc and literature on the subject). What would have been the purpose of such mer­ sporadically occurring probably even today. They Ri­ dicule ths durabilityof two particularly transgressive riment? It was probably treated as an antidote against motifs. death, a method for compensating the deficit of life forces and extracting the community from depression First, the sexueS element: in the course of a group and apathy. For an author looking from a semiotic watch over the deceased thoee present imitate sex­ point of view a more correct perspective would entail ual intercourse involving couples with intertwined placing such acts within the widest context and re­ legs and performed in till possible age combinations ferring them to a general dichotomous model of the (man-woman, man-girl, woman-boy, boy-girl); girls world. also start kissing the boys, i.e. once again contrary to the social norm. Toge ther with lesser erotic provoca­ Having compared assorted behaviour, including the one demonstrated by the yurodivy - “the fools of God”, tions (an old man accostad by young women, and girls Boris uspienski, an eminent expert on the culture of by a goat) this is an extensive rsnge of fransgression againsu mofes, especially sonsidering the unusual oc­ Old Rus’, supplemented the last quotation with the following, probably somewhat incomplete commen­ casion. tary: Apparently, it was assumed that in the other world this type of behaviour would change into its opposite. In other words, all sorts of anti-behaviour inver­ sions, even those focused on fun, are to be explained by referring to visions of inversed netherworlds. The meaning of burial jokes was to consist of the fact that they were deciphered “on the other side” as an ex­ pression of respect. In this fashion, disrespect would change into respect, performing a turnabout of 180 degrees, the same as the one in which life becomes death. I am unable to assess the above conclusion other­ wise than in categories of naive literalness. Acting as a wall it closes the interpretation cul de sac along which it was worth walking, although only for a certain time. Transgression is much too serious for a community to perceive it solely as abstract, conceptual markers in a purely intellectual operation of inversion. When we deal with spontaneous behavioural dissipation all explanations claiming that it is a symbolic derivative of speculative vision simply sound artificial; it is not worth treating powerful social violation and ethi­ Photo: Jeff J. Mitchell/Getty Images - after: Internet sourc­ cal subversion as behaviour secondary vis a vis a text es cited in note 2 208 �Jerzy S. Wasilewski • TRANSGRESSION AND TRAGEDY, LAUGHTER V E R S U S DEATH Second, the frequency and intensity of assault in games of skill - it is said, with some embarassment, that the loser was beaten so hard than he was almost killed. We may interpret this as a high degree of ag­ gression present in fun, and thus once again as trans­ gression. Let us add the noisemaking strongly accen­ tuated in descriptions, here appearing as the mildest form of violating order. Can all this only “symbolize”, “denote” or “com­ municate” the state of death? Or, on the contrary, is it supposed to balance the dramatic situation and turn it towards life? Why, then, does it take place already at the time of the watch over the dead and not after the burial? Asking the Bojko performers and participants of the events about their reasons and motivations is rath­ er futile. Today, they appear to be, and sometimes are embarrassed. Any sort of offered explanation seems to be distinctly secondary: the prohibition to fall asleep during the watch, to which they referred and moti­ vated with magic-religious reasons, would not, after all, call for such drastic entertainment. Looking from a comparative viewpoint one could find burial excesses much further going than those committed by the Hutsul or Bojko peoples. The following statements should not be treated as an attempt at shocking the reader with exotica, which, to make matters worse, is taken out of its context and thus is not interpreted in a suitably integral fashion - recall the Indian potlatch, which involved destroy­ ing the entire property of the deceased, or games of chance - once again played next to the corpse - when all the livestock was lost and the widow bedded the last animal, a pig or a ram, and caressed it like her hus­ band (Jensen 1960, p. 73; this quotation was borrowed from Karsten describing the Indians of Ecuador). Ignoring all possible additional meanings, not re­ vealed in an extractive approach, it would be difficult to find a more powerful example of posthumous prac­ tices as a violation of the basic taboo: this one is sim­ ply atrocious. The cited example demonstrated that reducing posthumous transgressions to an intention of anarchic ”making use of an opportunity” is useless. If we concur that such extreme behaviour can become a component of burial customs precisely owing to their transgressive character then this is obviously because they somehow correspond to the unusual nature of death vis a vis the order of life. “Somehow” - this means: how? After all, it is impossible to maintain that they only “express” it via symbolic operations - inver­ sion, the reversal of order, the violation of decency. It could be rather that they evoke its horror and scan­ dalousness. Quite possibly, although they operate with formally similar acts, their meaning is totally contra­ dictory: are they supposed to protest against death and sometimes ridicule and challenge it? 209 It should be kept in mind that only in analyticalinterpretation bookkeeping we must separately deci­ pher and record such contradictory senses as, in our case, the expression of death and, at the same time, its negation and undermining. In culture they function inseparably: it is the economy of the symbol, its "ref­ erential economising”, not to mention the variability of cultural texts and contexts that go back to prehis­ tory, that is the reason why the same act may express various and even contradictory intentions. Incursion and disorder may both articulate and overcome death. Forms of culture did not come into being in order to smoothly enter our academic interpretation compart­ ments. 6. Back to the Scottish cemetery. As I mentioned, the female costume of the soldier features a striking exag­ geration: we are dealing not only with the keeping of a promise but with some sort of excessive demonstra­ tion. There appears something that could be colloqui­ ally described as wacky, an intentional provocation, also of the aesthetic kind. The “inappropriate colours” that irritated the commentators so much, those child­ ish knee socks as an accessory - the very act of their selection and the preparation of the attire in this most grating version must have been accompanied by in­ tending to attain maximum enhancement of the ab­ surd. Everything appeared to signal: “don’t take this literally”, “I’m not pretending to be a woman - I’m pretending to pretend in order to express something else”. A t this point one could apply such semiotic for­ mulae as "quotation mark expressions” or, in the lan­ guage of the Russian formalists: ostranieniye, or the Brechtian Verfremdungseffekt. I, however, opt for “wacki­ ness”, because the soldier did this for fun, for show. Why? Only within the context of the above-cited ethnographic material could we hazard the following assumption: he did so in order to go the whole way in expressing his protest, to put on a wacky show for the whole world to see. After all, there has to be a way of reacting against the absurdity of death, and this can be achieved only with equally absurd activity. The scandalum of death can be exceeded or repulsed exclu­ sively by means of the scandal of one’s indecency. Or could it be that this solitary soldier resembled yet another protagonist demonstrating a similar form of anti-behaviour - the mentioned Old Russian “God’s fool”, the yurodivy? He too behaved scandalously in the face of the sacred: he threw stones at a church and genuflected in front of a tavern. In a polemic with explanations of such acts as a parody Uspienski wrote correctly that conduct of this sort was a form of in­ dicating the devilish sinfulness of the world: for the �Jerzy S. Wasilewski • TRANSGRESSION AND TRAGEDY, LAUGHTER V E R S U S DEATH yurodivy the world ceased being the work of God and became a world reversed by the devil, and this is why one should behave à rebours. One could say that in his individual episodic behaviour man can allow himself to disagree, to dramatically protest again the painful­ ness of the world, in contrast to ritualised social acts compelled to accentuate normalcy and inevitability (even death) in order to offer comfort or the process of coming to terms. This is why the anthropologist can decipher the symbolic content of funeral transgression in different ways: in an individual case he should per­ ceive in it depravation and rebellion, and in a group act - the extension of the state of death, its acceptance and overcoming. Such strictly ritual behaviour may be described as “ridiculing death” (see: Todesverlachen, e.g. Wolff 2009; “ridiculing the world” in: Tadeusz Baraniuk, 1999). In the case of our point of departure it would be difficult to speak about laughter, although the applied form brings to mind derision. Reversal and undermining, the grotesque and the unsuitable, all are a cry of protest against the ontical absurdity of death, which itself is the most terrible transgression. If jok­ ing sometimes possesses a vector precisely and person­ ally directed against someone then in this instance we know who this was joke aimed at with all its force: this is a joke directed against death. 7 One last glance at the young man in the florescent dress, kneeling and sobbing next to his friend’s grave, and we shall no longer have any doubts that his clothes say: "Here I am at Your funeral and demonstrate with my behaviour that Your death is totally absurd and unacceptable and that I too act in a manner as absurd and unsuitable as possible”. Baraniuk Tadeusz 1999 Prześmiewanie świata. O przebierańcach za­ pustnych na północno-zachodnim Mazowszu, Warszawa. Bogatyrev Pierre 1926 Les jeux dans les rites funèbres de la Russie Subcarpathique, “Le Monde Slave”, no. 11, pp. 196-224. Nola di Alfons M. 2006 Tryumf Śmierci. Antropologia żałoby, transl. J. Kornecka et al., Universitas, Kraków. Jensen Adolf 1960 Mythos und Kult bei Naturvölkern, Steiner, Wiesbaden. Lévi-Strauss Claude 1969 Myśl nieoswojona, transl. A. Zajączkowski, PWN, Warszawa. uspienski Boris 1998 Historia i semiotyka, transl. B. Żyłko, Słowo/ obraz terytoria, Gdańsk. Vincenz Stanisław 1980 N a wysokiej połoninie. Prawda starowieku, PAX, Warszawa. Wasilewski Jerzy S. 210 1987 Święty Paweł —nawrócenie, odwrócenie i nie­ pewność, “Polska Sztuka Ludowa”, 41, no. 4, pp. 177­ 183. Wolff Stefanie 2009 Todesverlachen. Das Lachen in der religiösenund profanen Kultur und Literatur im Frankreich des 17. Jh., Frankfurt am Main. Endnotes 1 The author is working on Non Seriousness, a study on comical transgressions.. 2 Internet editions of “The Times”, 16 September 2009, “Gazeta Wyborcza” 15 September 2009, http://www. timesonline.co.uk/ tol/news/uk/article6836190. ece#none; http://wyborcza.pl/duzy_kadr/ 1,97904, 7042324, Przyjacielu_gdy_zgine_przyjdz_na_moj_pogrzeb_w_ sukience.html. 3 See: www.wykop.pl/link/236222/przyjacielu-gdy-zgineprzyjdz-na-moj-pogrzeb-w-sukience. 4 Resp.: http://www.drudge.com/archive/125177/bestfriend-dresses-up-soldiers-funeral and http://www. wykop.pl/link/236222/przyjacielu-gdy-zgine-przyjdz-namoj-pogrzeb-w-sukience. I would like to thank Daniel Brzeszcz for finding both quotations. 5 Actually, we should also ask whether we are not progres­ sing towards reactions totally indifferent to such osten­ tatious sexual-costume manipulations, to coin a term. This is the conclusion one may reach while observing in the world media No Pants Day, when members of both sexes walk around only in their underwear, without pro­ ducing (the probably) intended shock. Underwear is also accentuated as part of the fashion for sagging - the wearing of radically drooping trousers 6 I owe the below presented details to Katarzyna Kosciesza. 7 At this point, while associating an ostensibly distant fact, albeit belonging to a similar register or tone, recall the famous letter B turned upside down in the inscrip­ tion: Arbeit macht frei, which, as we know from the explanations offered by its maker, a concentration camp locksmith, was supposed to be a jest, the only sort that he could make to oppose the machinery of the Auschwitz gehenna. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63505c76039d955ee6184f6411573366.pdf 9b7ebbfba194c86fab5eff0e64b2b515 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6520 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6092 Title A name given to the resource Image, Crypt, Interpretation/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue 197-203 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D eciphering a symbol consists of divided halves of pre-symbolic unity re-assemblying into a whole (syn-ballein). In the psychoanalytical sense, the split of this original unity yields the possi­ bility of an emergence of the Unconscious. Nicolas Abraham and Maria Torok wrote: Psychoanalytical listening consists of a special way of treating language. Whereas normally we are given mean­ ings, the analyst is given symbols. Symbols are data that are missing an as yet undetermined part [...]. The special aim of psychoanalytical listening is to find the symbol’s complement, recovering it from indeterminacy. From the beginning of psychoanalysis to the present, theoretical ef­ forts have been aimed at finding rules that will permit ut to find the unknown missing complement, in other words, the fragment that “symbolizes with” —or, we might say, that "cosymbolizes". 1 If we were to treat thus understood "psychoanalyti­ cal listening” as a simple model, based on analogy, of all sorts of interpretations of the narrative text - liter­ ary, film and painterly -then the task of the readerspectator would consist of an identification of the concealed contents of the story (hidden deeper than its open and easily denoted theme), rendered dialectic by textual representation “interiorised” in it in such a way as if it were the patient’s memory; it would also involve striving towards the establishment of source truth, the “primeval scene”, the genuine “theme”, the penetration “to the end” of its sense, etc. The difficul­ ty of this task consists, however, of the fact that, as we found out in another study by Abraham, the symbol is the outcome of a covert operation. So, originally, any symbol is a metaphor. It is the re­ pression of its metaphoric origin that makes the symbol. Naturally, repression from the very onset as­ sumes a repression instrument. When, subsequent­ ly, the two parts are linked again the symbol ceases to be a symbol. Interpretation, therefore, does not consist only of revealing the concealed (“repressed”) contents. A condition for its effectiveness - and this is often for­ gotten - is to take into account also the instrument of repression. The symbol is thus a dual metaphor of that, which is cut off and of the process of cutting as such. When we listen to the patient and treat his comments as symbolic we embark upon the rec­ reation of the cut off part together with the mo­ ment of cutting (an introjection of the repressed ) and the creation, on the level of the word, of new integrity.2 197 WOJCIECH MICHERA Image, Crypt, Interpretation This is not all, nor is it the entire difficulty that can be posed by the interpreted story (of a patient). It also happens that listening encounters a discourse, which, apparently, does not wish to take part in the quest for a co-symbol and rejects all attempts at supplementation. This resembles a situation when a puzzle totally conceals the discourse, much too dense for deciphering in the course of ordinary lis­ tening, or when the discourse does not lead to any sort of co-symbol or puzzle. 3 Metaphorisation does not succeed when instead of symbols the analyst receives in the interpreted narra­ tion “true enigmas”. They come into being as a result of shattering the traditional topic structure of the sym­ bol, i.e. when its second half - originally unclear and absent, and now thanks to analysis recovered (as the sought signifié) - becomes once again split apart; when the line of the split transfers deep into the recesses of the symbol, creating a “false”, “artificial” unconscious­ ness that cannot be named and metaphorised, a pros­ thetic installed in the split “Ego”. This is precisely the “crypt” and its “effect”. * The concept of the “crypt” was proposed in the 1960s by Nicolas Abraham and Maria Tôrôk, French psychoanalysts of Hungarian descent, who in a highly original fashion developed the thoughts of Sândor Ferenczi, student and collaborator of Sigmund Freud. 4 The “crypt effect” was also described by Jacques Der­ rida in Fors, a copious preface to a book by Abraham and Tôrôk: Cryptonymie. Le verbier de l’homme aux loups. 5 In the interpretation proposed by Derrida the “crypt” is one of those conceits that serve probing the boundaries of metaphysical spatial logic. A s the readers of his successive books know such figures as: “supple­ ment”, tympanum, hymen, pharmakon, khora, parergon, parages, “invagination”, etc. ..., in a model-like man­ ner (but rather emulating the graphic models of “im­ �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION possible figures”) deconstructed the simple antithesis of the interior and exterior comprehended “rationally” as cohesive, homogeneous, and symmetrical wholes. 6 With their assistance Derrida constructed paradoxical topographies, in which this simple schematisation un­ expectedly lost its transparency and revealed the “vio­ lence” inscribed within it - it “grew wild” and gained aporetic properties. In this la cartographie impossible, to cite Derrida, or atopy, the boundary between those two spheres shifted. In a classical interpretation, the frame (e.g. of a painting) tightly “closes” the interior, guaranteeing distinctness and intact original identity; at the same time - from the perspective of this inte­ rior - it “does not exist”. Derrida claimed that such a simple structure is impossible since total separation of the interior and the exterior is also unfeasible: in the text/image the cognitive (referential) aspect is always joined by a performative force, making it impossible to conclusively close the frames. This is the reason why the “edge”, conceived as an indispensable condition for “completing” the identity of the interior, becomes in the latter an irremovable “fold” of the exterior, un­ dermining its completeness. Such paradoxical spatiality is characteristic also for the model of human subjectivity constructed by Abra­ ham and Tôrôk; hence Derrida’s interest in the con­ cept of the crypt, which he tried to describe by using, i.a. the titular fors. Since the French noun: for (plural: fors) is a greatly ambiguous word, and difficult to translate to boot, let us precede the quotation from Derrida with several explanations. This spatial description is affiliated with the Latin forum, i.e. a public square in Rome, the site of court trials - it denotes a “justice tribunal”. This is why the literary expression: le for intérieur (derived, historically speaking, from old legal terminology refer­ ring to Church jurisdiction) described an inner, most personal “tribunal of consciousness”, sui generis con­ science. On the other hand, the interesting etymology of this word going back to the Indo-European language (*dhuer, *dwer) discloses its specifically “penetrating” sense (thus rendering it slightly similar to the Greek krinein: to “separate”, to ”judge”, hence: ’’crisis” and “critic”). Suffice to recall that the Latin verb: forare means: “to perforate” (hence: “perforation”) and foris means: “door”, adverb - “on the outside”, just as foris signifies: “outside the door” (or from an opposite per­ spective: “go outside the door”, as in the Evangelical summons by Jesus: Lazare, veni foras —Lazarus, come forth). This is, therefore, the origin of the English: for­ eign, the Italian: fuori, or the French: hors, dehors as well as the noun: forest, forêt referring to outer, “alien” space, etc. Hence in French the form: fors (the plural) is an archaic preposition, which means: “without”, “ with the exception of“, “while preserving”. Interestingly, this is also the etymology of the Polish words: drzwi (doors) and dwór (outside). Not by accident is the second used in the expression “outside” (na dworze). It also signifies, as we know, a building (manor house: dwór, dworek, dworzec), which makes it possible to sometimes use the Old Polish fora ze dwora (get outside), with dwór meaning the interior. It also exists as podwórze and podwórzec (courtyard) or even dwór królewski (royal court), i.e. courtyard, patio or open space but inside a certain closed area. Already in our times, dworzec (station) is a place, which albeit localised within urban space opens up the town from the inside, thus making possible communication with the outside world. With the assistance of the multi-meaning fors contrasted with the French hors (“outside”, “on the outside”), or le tribunal de la conscience - Derrida at­ tempted to situate the paradoxical space of the “crypt” in the construction of the subject. A t the onset, how­ ever, he sketched its place in the architectural model (I cite this fragment while translating for as dwór)7 : Constructing a system of partitions, with their inner and outer surfaces, the cryptic enclave produces a cleft in space, in the assembled system of various places, in the architectonics of the open square within space, itself de­ limited by a generalized closure in the forum. Within this forum, space where the free circulation and exchange of objects and speeches can occur, the crypt constructs an­ other, more inward forum [...]: sealed and thus internal to itself, a secret interior within the public square, but, by the same token, outside it, external to the interior. Whatever one might write upon them, the crypt’s parietal surfaces do not simply separate an inner forum [un for interior] from an outer forum [un for extérieur]. The inner forum is (a) safe, an outcast inside the inside. This is the condition, and the stratagem, of the cryptic enclave’s ability to isolate, to protect, to shelter from any penetration, from anything that can filter in from them outside along with air, light, or sounds, along with the eye or the ear, the gesture or the spoken word. Caulked or padded along its inner parti­ tion, with cement or concrete on the other side the cryptic safe protects from the outside the very secret of its clandes­ tine inclusion or its internal exclusion. 8 198 The “crypt” thus denotes an inner split of the in­ terior, which in this fashion ceases being a simple sup­ plement of the exterior. It constitutes a concealed core of this topical structure, preserving certain features of alienness in relation to the interior, whose part it is. Forum is part of social space that may be, for example, delineated with ordinary cartographic methods, but the crypt, that external dwór, cannot be either mapped or discovered (even when magnified). All classical topo-logies, -graphies, -nymies come across an insur­ mountable obstacle, i.e. the sort that simply cannot be �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION overcome. This is “non-place” (non-lieu), which is not situated somewhere (here or there), but (I would be in­ clined to say that in the manner of trompe I’oeil or fata morgana) it exists exclusively as deformation. * Nicolas Abraham and Maria Torok were inter­ ested primarily in the “cryptonymic” (a-semantic, “anasemic”) aspect of language that does not serve the transmission of meanings but their concealment. This conception attaches key significance to a reinterpre­ tation of two conceits well known to psychoanalysis: introjection and incorporation, describing the relation between the outer world of the subject and surround­ ing reality. The first was introduced into the language of psy­ choanalysis by Sandor Ferenczi in 1909 while defin­ ing introjection (i.e. “projection to the interior”) as a mechanism enabling the extension onto the outer world of the originally auto-erotic involvement by including objects of the outer world into the Ego. 9 To put it differently, this time in the words of Freud: Love is initially auto-narcissistIc and subsequently encompasses objects incorporated into the expand­ ed “Ego” . 10 Introjection was usually identified with incorporation (or it was perceived as an earlier stage of the same process), which in Mourning and Melancholia (1915) Freud described as an economic response to the loss of an object of love, with which the Ego wishes to identify itself. 11 In the opinion of Abraham and Torok, however, it is necessary to radically differenti­ ate or even counter the two concepts since each brings totally different consequences. I n t r o j e c t i o n is to correspond to “normal” mourning, while i n c o r p o r a t i o n is the “illness of mourning”, which ap­ pears whenever introjection for some reason fails. Incorporation intends to recover, in secret and through magic, an object: it acts suddenly, fantasmically, some­ times in a hallucinatory manner, resembling plunder of sorts. It emerges, however, always along the border­ line of introjection and pretends to be it so under the illusion of “ordinary” concealment that it may obliter­ ate the trace of hiding the incorporated object. In the process of i n t r o j e c t i o n I ultimately recognize and accept the actual death of the deceased (or the loss of a person, object or animal close to me) and do not identify it with my death; this is to say I still love him/it but only as a well-integrated particle of myself. Loss is compensated by recollection enhancing the Ego, i.e. memorisation, the assimilation of certain values or, as Freud put it, “’identification”. According to Judith Butler: This identification is not simply momen­ tary or occasional, but becomes a new structure of iden­ tity; in effect, the other becomes part of the Ego through the permanent internalization of the other’s attributes. 12 Essentially, it is even possible to define the Ego as a 199 system of numerous introjections attained slowly, dur­ ing a whole lifetime, in a laborious process of succes­ sive internalisations, adaptations, and assimilations of assorted successively lost objects of love (and even in the process of an anticipation of “possible deaths”). Introjection is the reason why such partings (for the child the first loss is the withdrawing mother), even if painful, become bearable. 13 Meanwhile, i n c o r p o r a t i o n is a neurotic obstacle for introjection, a response submerged in mel­ ancholy: the subject does not come to terms with the loss because the lost object fulfilled the function of a mediator with his inner world. He thus tries to fantasmically and magically dominate the object of desire since, enclosed in the crypt, who becomes a “living dead” or, to use an expression coined by Maria Tôrôk, le cadaver exquis. Derrida thus wrote: The inhabitant of a crypt is always a living dead, a dead entity we are perfectly willing to keep alive, but as dead, one we are willing to keep as long as we keep it, within us, intact in any way save as living. This is, Abraham and Tôrôk claimed, refoulement conservateur. Unspeakable mourning creates inside the subject un caveau secret. Dans la crypte repose, vivant, reconstitué à partir de souvenirs de mots, d’images et d’affects, le contenu objectai de la perte, en tant que personne complète, avec sa propre topique, ainsi que les moments traumatiques - effectifs ou supposés - qui avai­ ent rendu l’introjection impraticable. 14 The incorporated object becomes included by the cryptophoric subject in the domain of the subconscious, but at the same time, in the manner of a parasite or a hardened cyst, it is excluded from the system of introjections creating the Ego, the sphere of the activity of any sort of a “tribunal of conscience“, which would want to conduct coor­ dination and resolve emergent contradictions. Der­ rida wrote that this boundary (between introjection and incorporation) is necessary for the localisation of the crypt, since it encircles within the Ego (the introjection system) a cryptic enclave as allogenic in­ corporation space. The basically important fact is that i n t r o j e c t i o n speaks, names, enters into a dialogue, is ren­ dered dialectic (symbolised) by its representations, and thus is subjected to ordinary psychoanalysis. Words re­ place that, which is lost - they represent lost presence. This is progressing, fragmentary substitution, clearly visible in the model-like sequence of the development of a child: from a mouth full of the mother’s breast, via the “empty mouth” to the subsequent cries and sobs and a mouth full of words replacing the mother’s ab­ sence. Introjection is, therefore, “satisfaction”, “com­ munion” or the “’world of the empty mouth” signify­ ing self-understanding in the face of experienced lack. �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION This also holds true for mourning: words simultane­ ously denote the object of desire and shift it, perform the withdrawal of emotional involvement, the libido. Butler wrote: This displacement from the original object is an essentially metaphorical activity in which words “fig­ ure" the absence and surpass it. 15 Meanwhile, i n c o r p o r a t i o n appears at the moment when the “emptiness of the mouth” in vain summons introjective words; when it becomes impos­ sible to replace the lost object with words (because this would reveal, for example, some sort of a shame­ ful secret of this ideal). If the subject is incapable of self-satiation with words (metaphors) it embarks upon more radical activity: it absorbs the imagined thing, a fantasm, an object-fetish, isolating it far from the con­ scious part of the Ego, enclosing it in the crypt. In­ corporation is, therefore, a de-metaphorisation of the word: by annulling its figurative meanings it preserves the loss of an object as radically unnamable, in this way guarding its secret. Words, however, which have been deprived of their metaphorical carrying capacity do not simply return to literal meaning; they continue to act, performing a fantasmatic destruction of the language itself and neutralising it as an instrument of presentableness. 16 The crypt, declared Derrida, is lieu de silence. If in­ corporation is heard, then it is only to silence all suspi­ cion or revert attention from the incorporated object. Incorporation thus differs from introjection primarily due to the use to which language is put or the possibil­ ity of deciphering it. Cryptonymy turns out to be to “cryptology”: burial in a crypt or, to put it differently, ciphering (Crypter, cest chiffrer - Derrida). That what is to be read is un texte crypté on the walls of the crypt, a cipher on a crypt. The wall, however, is not the first - the material of which it is built constitutes the text. The cipher makes it impossible to be deciphered on the surface of the wall. 17 This is why an object “buried in a crypt” does not succumb to ordinary analysis. The reason does not lie in the fact that the crypt is localised somewhere very deep, but in the material out of which it had been built, i.e. language. The crypt is not a metaphor of or­ dinary unconsciousness (the interior of external con­ sciousness) but “false” or “artificial” unconsciousness, which not only conceals something but also hides the very fact of concealment, i.e. creates a linguistic op­ position to the efforts of the analyst. The crypt is lin­ guistic space. It speaks just like the unconscious, imi­ tating normal introjection, but in this way leaves that inner non-place, which is not subjected to any sort of symbolisation, excluded and untouched (sauf). It is, therefore, impossible to simply open it, break the seal 200 and read the name because this would be a transfor­ mation of the crypt into an ordinary grave, le cadaver exquis into a “dearly departed”, and incorporation into introjection; this is, after all, of what the set trap con­ sists ... * In the conception devised by Abraham and Tôrôk the “crypt effect” has much in common with what these two researchers call: l’effet de fantôme - in both cases it signifies the psychic structures of incorpora­ tion, radically “decentralising” ; in both instances the concept of the “secret” assumes special status. As in the case of the “living dead”, the phantom too cannot be integrated with the rest of the psychic life of the Ego - it puts up resistance and produces traumatic cracks. The situations, however, are not identical. The first was the outcome of failed mourning - the “alien” is incorporated into the crypt of the Ego; the second has a different etiology - the Ego encounters a “phantom” arriving from the unconsciousness of the “other”. An excellent literary example of this difference is Shakespearean Hamlet. Without doubt, the problem of the Danish prince does not consist of the fact that he was unable to come to terms with the loss of his father and preserved him in his inner crypt as a “living dead” (subsequently enabling him to act secretly and as if autonomously). Shakespeare did not write about Hamlet’s crypt and his melancholy but, in the opinion of Abraham, about the secret, which the father took to his grave and which is now assumed by Hamlet. It is the children’s or descendants’ lot to objectify these buried tombs through diverse species of ghosts. 18 The appearance of the Father’s ghost at the start of the play objectifies the son’s awareness-unawareness [la science-nescience]. Awareness-unawareness of what? Of his own uneasiness due to a circumstance not to be doubted: the late King must have taken a secret with him to the grave. Does the ghost appear in order to lift the state of unawareness? If that were the case, the ghost’s objec­ tification would have no more object than Hamlet’s own dubious “madness of doubt”. A ghost returns to haunt with the intent of lying; its would-be “revelations" are false by nature. 19 This is a hypothesis that for four centuries has been ignored by the spectators and critics of Hamlet: the “secret” disclosed by the ghost of old Hamlet contain­ ing the injunction to seek revenge is a trap. Actually, it conceals yet another, true secret of the shame borne by the father about which nothing can be said and of which the son is unaware but which leaves behind a certain trace. This is why the sui generis psychoana­ lytical investigation conducted by the young Hamlet, summed up in a theatrical reconstruction-repetition �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION based on the confession of the ghost, is doomed to fail. The revealed “’truth” only calms that unease of igno­ rance, whose concretisation is the appearance of the Ghost. The phantom, according to the interpretation proposed by Abraham and Torok, is a phenomenon existing in a trans-generational dimension (one could say: a transsexual one, since it resembles a quotation although accepted together with the error or gap con­ tained in the original); it consists of the presence in the living Ego of a deceased ancestor, albeit as a car­ rier of his trauma; the Ego is unaware of this presence despite the fact that it is the cause of his disturbances. Naturally, this has nothing in common with spiritual­ ism. It is a fact that the phantom, whatever its form, is nothing but the invention of the living. Yes, an invention in the sense that the phantom is meant to objectify, even if under the guise of individual or collective hallucinations the gap flacune], the concealment of some part of a loved one’s life produced in us.... Consequently, what haunts are not the dead, but the gaps left within us by the secrets of others. 20 The “phantom effect” thus introduces an even more radical” heterogeneity, because it assumed a “heterocryptical” topos that does not concern the bur­ ial of an alien object in one’s crypt but the encounter of the Ego and an object arriving from the crypt of an­ other unconsciousness (the corpse buried in the other). Both “my” crypt, the effect of incorporation and the absorption of an alien object, which I do not want to lose, and the Phantom haunting me set into motion strategies drawing attention away from their secret. The law of the phantom obligates to remain ignorant. The phantom is a formation of the unconscious, which was never conscious and thus fulfils a func­ tion different than repression; nonetheless, it returns periodically and resembles a trauma that never actu­ ally took place. According to Abraham, it works like a ventriloquist, like a stranger within the subject’s mental topography. Abraham mentioned: (...) by their gratui­ tousness in relation to the subject they create the impres­ sion of surrealistic flights of fancy or of oulipo-like verbal feats. This is why the phantom is never experienced by the subject as something real, and in the course of analysis can only give rise to constructions with all their attendant uncertainties. 21 This construction is dif­ ficult because the phantom resists “interpretation”, words capable of integrating themselves with the subconscious, i.e. libidinal introjection. The words, with whose assistance the phantom returns, i.e. those to which the child once paid attention when one of the parents uttered them, do not constitute a source of the phantom’s statement, but an interval in that, which is tellable. This interval, accepted by the sub­ ject (since, as we have said, it is not the effect of its repression) and blocking the path towards introjec201 tion, becomes for him the same sort of a wound that it was for his ancestor. Briefly, if the phantom haunting the Ego in some way makes its presence known then it does so not to confess the sins encumbering his heart or to get rid of a traumatic (horrible and possibly shameful) secret, but on the contrary, in order to “seal” it (to preserve this “skeleton in the cupboard”, his silence, the gap in the topography of his subjectivity). This is also why the phantom in folk beliefs only objectifies the metaphor, active in the subconscious, of burying a shameful fact in an object. 22It is thus necessary to treat with a great dose of suspicion the truthful­ ness of ghosts, including those haunting us in stories: they come not only to make it possible for the living to learn about the secret concealed in the grave but, on the contrary, by proposing false secrets to preserve it only as the unutterable. * Introjection appears to be a good model of the text/ image subjected to classical interpretation (analysis), striving towards revealing c o n c e a l e d meanings we recognise then that the work has been constructed in accordance with the classical logic of the symbol, and as a consequence we seek the missing (co-)symbolic supplement, i.e. strive towards the recreation of the ‘’pre-symbolic”, “homogeneous” and “metaphori­ cal” completeness of meaning. Is a text/image conceal­ ing a crypt, and inside the latter - “endocryptic life”, an incorporated cadaver (and even more so a phan­ tom), possible? 23 Naturally, it is unnecessary to recall that no text or image is a neurotic patient of Dr Freud (even the author does not have to play this part - we are not dealing with psycho-biographies). In this case, the ”crypt” is a “mere metaphor” (in addition, second­ ary in relation to the psychoanalytical metaphor). But this is a productive metaphor if we include psychoana­ lytical terminology into the interpretation procedure so as to diagnose ”the illness”, which would summarise the meaning of the analysed text; on the contrary, the purpose should involve rather opening the text than reducing its possible meanings. 24 Naturally, there comes to mind the question: how to differentiate the cryptophoric (“cryptomi­ metic”) text from the same classical story (Abraham and Torok: deprived of what would the Wolf Man not be the Wolf Man but a classic patient?) 25 One could formulate this doubt slightly differently: since the object encoded in the crypt (encrypte) is radically illegible and each attempt at deciphering his “name” means the necessity of falling into a cleverly devised trap, then is incorporation a concept possessing any sort of operational usefulness? 26 The task we are fac­ ing does not consist of forcing the text to act in the manner of an Egyptian mummy from a popular joke �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION and “confess” its real name; on the contrary, we are concerned with taking into account this uncertainty, the “cracks” in the meaning, the retention of the text in its "strangeness” and significant nonsense. The model of the ”cryptophoric” text/image presupposes (differently than the model, which could be called “semiophoric”) an essential compilation of its “topical structure”, which as a consequence complicates the cognitive structure: the work resists classical ques­ tions about the “topic”, “message” and “sense”. We would be dealing with an image that not only conceals meaning (as an “ordinary” symbol) but also intermin­ gles traces - the interpreted traces lose their cognitive credibility (mimetic value). The “crypt” (as a conception that essentially ex­ pands the metaphoric of our understanding both of literature and the visual arts) is a premise making it possible to overcome a temptation typical for classical interpretation, namely, to replace the radical ”hermeneutics” of the image (the absolute and irreducible 27 inaccessibility of its contents) with “hermeneutics” offering hope for penetrating the interior in order to decipher the text/image in a way resembling the one in which, for instance, archaeologists opened the Coper­ nicus crypt in Frombork, i.e. in order to identity the deceased and prepare something resembling a definite death certificate (does this activity not bear the marks of some sort of enlightened exorcism?). As Professor Jerzy Gąssowski (also my professor when I was a stu­ dent of archaeology), who conducted this task, said in a newspaper interview: The research started with disinfecting the entry to the crypt. The latter had been closed several decades ago and its disinfection was indispensable so as not to expose scientists entering it to any sort of danger. If our intention is penetration of “cryptophoric” books, paintings or films, then archaeological methods applied to neutralise a similar risk - prepared for scien­ tists by a literary/painterly Copernicus or Tutankha­ men - are pointless since it is impossible to differenti­ ate the “crypt” from its “effect”, the danger created by it from its valuable contents sought by us, namely, the cadaver-death. The only real thing is precisely that hidden activity of the “curse” or the “’microbes” breeding in the anasemic environment (an exemplary illustration of this paradox are the studies carried out by William of Baskerville on the second book of Aris­ totle’s Poetics dealing with comedy - as we know, it was dangerous both owing to its contents and the poison protecting access to it and covering the pages of the only existing copy). It is the deadly resistance put up by the crypt (Derrida: la resistance interne du caveau), its resilient matter or irremovable frame that could prove to be the real stake in this research game, the 202 concealed name, the sought after Thing (La Chose). That what is to be read is un texte crypté on the walls of the crypt, a cipher on a crypt. The wall, however, is not the first - the material of which it is built con­ stitutes the text. The cipher makes it impossible to be deciphered on the surface of the wall. 28 Derrida radicalised both the “crypt effect” and the “phantoms”. In accordance with the conception pro­ posed by Abraham if ghosts lie and cheat then they should be subjected to suitable exorcisms, reintroduc­ ing their secret into the order of things (even if this is an extremely difficult task). For Derrida, however, incorporation, the crypt and the phantom cease being a symptom of psycho-pathology; in the same way, the status of the secret concealed in the crypt or brought by the phantom haunting the subject also changes. There is no way to tame it, domesticate it in the stable domain of ontology or express it in the language of k n o w l e d g e (o n the wall of the crypt). All opera­ tions serving its deciphering (the preparation of the crypt for research) serve the process of concealing an even greater mystery, namely, that there is no (other) mystery (to be discovered as a primeval object to be restored to knowledge). The only real thing is “endocryptic identification”, i.e. irreducible knowledge-non­ knowledge, and endless construction work. 29 * In order to identify the valuable cadaver it is neces­ sary to localise its crypt; for this purpose we must iden­ tify the boundary between introjection and incorpora­ tion. This border, however, always appears at the end of introjection, similar to it although always slightly further, accessible not only as that word but merely as its rhyme, deformation, shadow, trace of a trace... This is precisely the death (lurking in the crypt) of the im­ age. Endnotes 1 Nicolas Abraham and Maria Torok, Cryptonymie. Le verbier de l’homme aux loups, Paris: Flammarion 1976, p. 230. 2 N. Abraham, L'unité duelle et le fantome, in: Nicolas Abraham, Maria Torok, L'Écorce et le noyau, Flammarion: Paris 1978, p. 394 [emphasis - W M.]. I explain the concept of introjection slightly further on. 3 Abraham and Torok, Cryptonymie, op. cit., p. 230. 4 Their studies from the 1960s and 1970s were collected in: L'Écorce et le noyau, supplemented by: Cryptonymie, a “cryptonymic” reinterpretation of the famous case of the Wolf Man. Sandor Ferenczi lived in 1873-1933; Nicolas Abraham - in 1919-1975; Maria Torok - in 1926-1998. 5 Jacques Derrida, Fors: les mots anglés de Nicolas Abraham et Maria Torok, in: Abraham and Torok, Cryptonymie, op. cit., pp. 9-73. 6 See also, i.a. Derrida: O gramatologii (Warszawa 1999), Marginesy filozofii (Warszawa 2002), La dissemination (Paris 1972), Chora (Warszawa 1999), Prawda w malar- �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 stwie (Gdańsk 2003), Survivre and La loi du genre, in: Parages (Paris1986). Barbara Johnson translated for into the English simply as forum; one should keep in mind, however, that the two words (for and forum) appear together in Derrida's text and have a different meaning (see: Derrida, Fors: The English Words of Nicolas Abraham and Maria Torok, transl. Barbara Johnson, in: N. Abraham and M. Torok, The Wolf Man’s Magic Word: A Cryptonymy, University of Minnesota Press: Minneapolis l986, pp. XI-XLVIII). Derrida, Fors, op. cit., pp. 12-13. I quote after: M. Torok, Maladie du deuil et fantasme du cadavre exquis, in: LÉcorce..., op. cit., p. 235. S. Freud, Popędy i ich losy, in: Psychologia nieświadomości, transl. R. Reszke, KR: Warszawa 2007, p. 74 (text from 1915). Sigmund Freud, Żałoba i melancholia, in: idem, Psychologia nieświadomości, op. cit., pp. 147-159, see: p. 152. Cf. idem, i.a. Psychologia zbiorowości, where “introjection” is used in reference to melancholy (transl. R. Reszke, in: Pisma społeczne, KR: Warszawa 1998, p. 89); Popędy i ich losy (in: Psychologia nieświadomości, op. cit., p. 72); „Ja” i „to” (ibid., p. 235 sqq.). Judith Butler, Gender Trouble, Routledge, New York 1990, p. 58. See: Maria Yassa, Nicolas Abraham and Maria Torok The inner crypt, “Scandinavian psychoanalytic Review” 25, 2/2002, p. 7. Abraham and Torok, Deuil ou mélancolie. Introjecter incorporer, in: LÉcorce..., op. cit., p. 266. Butler, op. cit. p. 68. See: Abraham and Torok, Deuil ou mélancolie, op. cit., p. 267. Derrida, Fors, op. cit., p. 53. Nicolas Abraham, Notules, in: LÉcorce et le noyau, op. cit., p. 427. See also: Derrida, Fors, op. cit., note on p. 42. Abraham, Le fantôme d’Hamlet, in: LÉcorce..., op. cit., p. 449. Abraham, Notules, op. cit., p. 427. See also: Colin Davis, Hauntology, Spectres and Phantoms, “French Studies” 59,3/2005, pp. 373-379. Abraham, Notules, pp. 449-50. See also: Torok, Histoire de peur. Le symptôme phobique: retour du refoulé ou retour du fantôme?, in: LÉcorce..., op. cit., p. 439. Abraham, Notules, p. 427. The conception proposed by Abraham and Torok encouraged researches studying literature to seek in literary texts such deceitful phan­ toms trying to conceal awkward family secrets uncon­ sciously inherited by authors or narrators. Several exam­ ples were discussed by Colin Davis, op. cit. Here, however, this motif appears to be less essential. Introjection and incorporation are concepts that, natu­ rally, can be used (even without leaving the sphere of the psychoanalytical discourse) for describing the rela­ tion between the recipient and the work - if we recogni­ ze the “patient” experiencing loss to be a reader, and a book, a film or a painting to be the lost object (suffice to recall the sorrow we experience each time when at the end of a favourite book were are forced to say farewell to its protagonists). In a normal situation, therefore, I accept the fact that the story has come to an end and its fictitious characters “really” do not exist; nonetheless, ”I” can “symbolically” identify with them and accept the ”lesson” taught by the work and thus enhance and 203 24 25 26 27 28 29 expand my inner world. Sometimes, however, there appears a fantasmatic wish on the part of the subject to absorb, take over and keep this “object of desire”, to preserve it in the permanent shape of “the living dead” - outside the entire system of introjection and beyond the supervision of tribunal de la conscience (this situation is excellently exemplified by Annie Wilkes, the lead protagonist of Misery, a novel by Stephen King and a motion picture by Rob Reiner (1990) - an obsessive reader of romantic novels about Misery Chastaine, Annie imprisons their author so as to make it impossible for him to “kill off” her favourite character. In an ano­ ther version, the heart of the matter would involve “metalepsy” described by Gérard Genette, in this case obliterating the boundary between the inner world of the text and the empirical world). See: Mieke Bal and Norman Bryson, Semiotics and Art History, “Art Bulletin” 73,2/1991, p. 197. Abraham and Torok, Cryptonymie, op. cit., p. 232. The term: cryptomimesis was proposed by Jodey Castricano in the book: Cryptomimesis: The Gothic and Jacques Derrida’s Ghost Writing, McGill-Queen's University Press: Montréal: 2001. This question was posed by Eugenio Donato in: Qui Signe ‘Flaubert’?, “MLN” 98, 4/1983, p. 591. See: Umberto Eco, Imię róży, transl. Adam Szymanowski, PIW: Warszawa 1996. Derrida, Fors, p. 53, emphasis - W. M. Let us recall upon this occasion that according to Freud Nicholas Copernicus decided to decentralize man's cosmological place in the universe (Sigmund Freud, Eine Schwierigkeit der Psychoanalyse, 1917). Derrida expanded his science about phantoms and “hauntology” comprehended as “different ontology” similarly as reflections about the Ghost in Hamlet - in: Spectres de Marx: l’état de la dette, le travail du deuil et la nouvelle Internationale, Galilée: Paris 1993. More on this topic in my book: Piękna jako bestia (in print); the pre­ sented text is an abbreviated and altered fragment. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22efc6693d810e1399a9c8287ee76a98.pdf 3dadace41a9b64972f8827c7d1b58cfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1244 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1148 Title A name given to the resource Status języka w świadomości magicznej / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.31-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA (Instytut Etnologii U A M w Poznaniu) STATUS J Ę Z Y K A W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ * I. CHARAKTERYSTYKA KULTURY TYPU MAGICZNEGO Zasadniczym celem naszego a r t y k u ł u jest o k r e ś l e n i e statusu ( m i e j ­ sca, f u n k c j i ) j ę z y k a w s p o ł e c z n o ś c i a c h p o d z i e l a j ą c y c h t y p ś w i a d o m o ś c i o k r e ś l o n e j przez nas m i a n e m magicznej. P r z y j m i j m y w s t ę p n i e , że j ę z y k r o z u m i e m y t u t a j jako zespół n o r m i d y r e k t y w r e g u l u j ą c y c h odpowiedni rodzaj p r a k t y k i s p o ł e c z n e j — j ę z y k o w e j w ł a ś n i e , a t a k ż e s a m ą t ę p r a k ­ t y k ę . W y d a j e się, że przytoczone t u s f o r m u ł o w a n i a w y m a g a j ą swej eksp l i k a c j i , jeśli m a j ą b y ć one trafnie zrozumiane, a w k o n s e k w e n c j i r ó w ­ nież, jeśli trafnie ma b y ć t a k ż e zinterpretowana idea c a ł e g o tego szkicu. P o j ę c i e „ k u l t u r y magicznej" b y ł o j u ż — m n i e j l u b bardziej k o m p l e k ­ sowo — rozwijane w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , niemniej ze w z g l ę d u na s p ó j n o ś ć i k o m u n i k a t y w n o ś ć t e k s t u p r z y b l i ż m y najistotniejsze cechy tej c h a r a k t e r y s t y k i . Jej p u n k t e m w y j ś c i o w y m jest z a ł o ż e n i e o i s t n i e n i u w k u l t u r z e n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j i r o z r ó ż n i a n i u przez j e j p o d m i o t y trzech zasadniczych sfer d z i a ł a n i a i m y ś l e n i a ( p r a k t y k i f o r m ś w i a d o ­ m o ś c i ) : t e c h n i c z n o - u ż y t k o w e j , s y m b o l i c z n o - k o m u n i k a c y j n e j i symboliczn o - ś w i a t o p o g l ą d o w e j . Podejmując poszczególne czynności uczestnicy 1 2 3 1 Por. ryzmu, w tym względzie: Warszawa—Poznań ra, P o z n a ń który kształtował nauki Przedhistoryczne Buchowski, nowożytnoeuropejską s i ę stopniowo w głównymi symptomami jako o d r ę b n e j formy testanckiej" (Weberowskie łalności Pałubicka, Magia: jej postaci funkcje i histostruktu­ 1985. * Przez kulturę nesansu; A. 1984; M . empirycznie, tej kultury należy drugie „odczarowanie wyłącznie (lub a pochodzącymi taki rodzaj przekonań, c y w i l i z a c j i Z a c h o d u od c z a s ó w są chociażby: praktyki i świadomości, techniczno-użytkowej uchwytnymi rozumieć k r ę g u tzw. ukonstytuowanie kształtowanie się „etyki świata"), posługiwanie prawie ze s f e r y wyłącznie) się w Re­ się pro­ dzia­ przesłankami potocznego d o ś w i a d c z e n i a spo­ łecznego i nauki. 8 Patrz bliżej: wydaje się w tym J. Kmita, O kulturze miejscu powtarzanie symbolicznej, Warszawa d a l s z y c h . z a s a d teorii, k t ó r e j 1982. Zbędne efektem jest �32 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA k u l t u r y n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j — jej p o d m i o t y — p o t r a f i ą d o s t r z e g a ć o d m i e n n o ś ć t r y b u i c h funkcjonowania. P o s z c z e g ó l n e t y p y p r a k t y k i dzie­ dziny k u l t u r y a u t o n o m i z u j ą się i m o ż n a je z naukowego p u n k t u w i d z e ­ nia w s p o s ó b a n a l i t y c z n y w y d z i e l i ć . Z a u w a ż m y jednak, iż rzeczona auto­ nomia jest j e d y n i e w z g l ę d n a . Z jednej b o w i e m s t r o n y kolejne t y p y p r a k ­ t y k i f o r m ś w i a d o m o ś c i są odpowiednio u p o r z ą d k o w a n e i t w o r z ą h i e r a r ­ c h i c z n ą s t r u k t u r ę f u n k c j o n a l n ą ; z d r u g i e j z a ś p o ł ą c z o n e są one ze s o b ą szeregiem wieloznacznych i n i e z b ę d n y c h , z d e t e r m i n o w a n y c h o b i e k t y w n i e z w i ą z k ó w . O b e c n o ś ć k t ó r e j k o l w i e k ze sfer okazuje się p r z y t y m n i e z b ę d ­ na dla funkcjonowania c a ł o k s z t a ł t u p r a k t y k i s p o ł e c z n e j . Istotne, w k o n ­ t e k ś c i e p r o w a d z o n y c h t u r o z w a ż a ń , jest t a k ż e s p o s t r z e ż e n i e , że z a n a l i ­ tycznego ( n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e g o ) p u n k t u widzenia — magia i j ę z y k n a l e ż ą do d w ó c h o d r ę b n y c h sfer: odpowiednio do ś w i a t o p o g l ą d o w e j i k o ­ m u n i k a c y j n e j sfery k u l t u r y symbolicznej (co wcale nie oznacza, iż j ę z y k nie „ i n g e r u j e " w ś w i a t o p o g l ą d ) . Ł ą c z y je natomiast cecha bardzo i s t o t ­ na — zaistnienie r e z u l t a t u c z y n n o ś c i podejmowanej w ramach k t ó r e j ­ k o l w i e k z t y c h d w u p r a k t y k w y m a g a a k t u i n t e r p r e t a c j i k u l t u r o w e j (np. gdy cokolwiek m ó w i m y , m u s i k t o ś to u s ł y s z e ć , r o z u m i e ć i z i n t e r p r e t o w a ć , jeśli o c z y w i ś c i e z a m i e r z o n y m efektem naszej w y p o w i e d z i jest z a k o m u ­ n i k o w a n i e j a k i e g o ś stanu rzeczy, w y d a n i e polecenia itp.). O t ó ż , p r z e c h o d z ą c j u ż do zasadniczego w ą t k u tej części r o z w a ż a ń , istnieje w i e l e w s k a z ó w e k p r z e m a w i a j ą c y c h za h i p o t e z ą , że w s p o ł e c z e ń ­ stwach p i e r w o t n y c h wszystkie w y r ó ż n i o n e t u t a j sfery ś w i a d o m o ś c i i p r a k ­ t y k i t w o r z y ł y j e d n ą , z u n i f i k o w a n ą całość. Oznacza to, iż nie doszło w n i c h do dysocjacji p o s z c z e g ó l n y c h sfer. I n n y m i s ł o w y : p r a k t y k a b y ł a jednosektorowa, a ś w i a d o m o ś ć s y n k r e t y c z n a ( s y n t e t y c z n a ) . Dla uczestnika p i e r w o t n e j i klasycznej ( „ c z y s t e j " ) ś w i a d o m o ś c i magicznej w y k o n a n i e danego k o m p l e k s u c z y n n o ś c i b y ł o zarazem a k t e m technicznym, k o m u n i ­ k a c y j n y m i ś w i a t o p o g l ą d o w y m . D z i a ł a n i a praktyczne, j a k np. d r ą ż e n i e pnia p r z y budowie łodzi, p o s i a d a ł y r ó w n o r z ę d n y status z d z i a ł a n i a m i o charakterze s y m b o l i c z n y m . C z ł o w i e k „ w i e r z ą c y " w m a g i ę nie w y p ł y ­ nie c z ó ł n e m z b u d o w a n y m bez t o w a r z y s z ą c y c h c y k l o w i p r o d u k c y j n e m u 4 m. in. Teoria wprowadzone rozróżnienie na ta o k r e ś l a n a b y w a n a j c z ę ś c i e j nie przybliżaliśmy M. Buchowski, jej fragmenty, W. poszczególne również Burszta, typy praktyki i sfery mianem socjopragmatycznej. Sami na Kultura łamach „Etnografii symboliczna w kultury. wielokrot­ Polskiej": ujęciu Por. etnologicznym, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1, s. 33-40. 4 T e r m i n u „ s y n k r e t y c z n a " u ż y w a m y t u w sensie n a d a w a n y m m u g ł ó w n i e w c a c h p s y c h o l o g i c z n y c h , nie pewnych rzeczy z a ś r e l i g i o z n a w c z y c h . O z n a c z a ono całościowo, bez wyodrębniania z d o l n o ś c i do a n a l i z y i syntezy. T e r m i n e m t y m E . Renan, p r z e j ą ł go szwajcarski ich części, spowodowane p o s ł u g i w a ł się w psycholog C l a p a r é d e ; w tym brakiem znaczeniu o d n i e s i e n i u do porównywania myślenia podmiotów kultury magicznej w n a s z e j k u l t u r z e , j a k c z y n i l i to np. e w o l u c j o n i ś c i k l a s y c z n i . do już psycholo­ gii d z i e c k a s t o s o w a ł J . P i a g e t . S t o s o w a n i e t e r m i n u „ s y n k r e t y z m " nie i m p l i k u j e nak pra­ t y l e , co spostrzeganie myślenia jed­ dzieci �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 33 MAGICZNEJ z a b i e g ó w i z a k l ę ć magicznych, tak j a k n i k t z nas nie p o p ł y n i e ł ó d k ą p o z b a w i o n ą dna ( z a k ł a d a j ą c o c z y w i ś c i e , że nie chce się p o p e ł n i ć celowego s a m o b ó j s t w a ) . C z y n n o ś c i t e c h n i c z n o - u ż y t k o w e i symboliczne t w o r z ą w i ę c nierozdzielną „jednię". Rodzi się natychmiastowe p y t a n i e n a t u r y zasadniczej: j a k i e f a k t y p r z e m a w i a j ą za p o w y ż s z ą t e z ą ? M o ż n a b y ł o b y w y m i e n i ć i c h oraz sko­ m e n t o w a ć w i e l e — w i e l o f u n k c y j n o ś ć „ u r z ę d u " czarownika (pełnił on j e d n o c z e ś n i e funkcje nauczyciela, k a p ł a n a , lekarza, uczonego, a r t y s t y ) , a co za t y m idzie — w i e l o f u n k c y j n o ś ć m a g i i j a k o p r a k t y k i s p o ł e c z n e j : ł ą c z e n i e w r y t u a ł a c h magicznych p i e r w i a s t k ó w z r ó ż n y c h sfer k u l t u r y (np. o b e c n o ś ć e l e m e n t ó w m a g i i ł o w i e c k i e j czy p ł o d n o ś c i w r y t u a ł a c h inicjacyjnych). P o ś r e d n i m dowodem m o ż e b y ć t a k ż e nadbudowo-bazowa koncepcja s t o s u n k ó w r o d o w y c h M a u r i c a G o d e l i e r a , k t ó r a daje się s p r o w a d z i ć do konstatacji, iż w stosunkach p o k r e w i e ń s t w a p o d m i o t ó w ś w i a d o m o ś c i magicznej zawarte są zarazem stosunki ekonomiczne i „ i d e o ­ logiczne". 5 F a k t y p o w y ż s z e b y ł y j u ż niejednokrotnie stwierdzane na gruncie etnologicznych d o c i e k a ń nad z j a w i s k a m i k u l t u r y p i e r w o t n e j . W e r b a l i z o ­ wano je n a j c z ę ś c i e j w postaci s t w i e r d z e ń o przepojeniu ż y c i a s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h m a g i ą czy t e ż r e l i g i ą . B y ł y to jednak zazwyczaj i n t e r p r e t a ­ cje adaptacyjne, i m p u t u j ą c e p o d m i o t o m ś w i a d o m o ś c i magicznej cechy w ł a ś c i w e k u l t u r z e , w k t ó r e j f u n k c j o n u j e badacz. N i e z w y k l e istotne w t y m w z g l ę d z i e jest t a k ż e s t r u k t u r a l i s t y c z n e stwierdzenie o zachodzeniu w l u d z k i m m y ś l e n i u (zwłaszcza p i e r w o t n y m ) bezustannych t r a n s f o r m a c j i metaforyczno-metonimicznych. W odniesieniu do k u l t u r y magicznej m ó ­ w i ć jednak n a l e ż y raczej o koegzystencji t y c h z w i ą z k ó w (coś w rodzaju palimpsestu Edmunda L e a c h a ) . 6 T w i e r d z e n i e o o d m i e n n o ś c i m y ś l e n i a magicznego w stosunku do n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e g o nie oznacza b y n a j m n i e j j a k i e j k o l w i e k deprecjacji pierwszego z nich. Potencjalne z d o l n o ś c i m y ś l o w e przedstawicieli o b y d w u t y p ó w k u l t u r są identyczne. Analogiczne są r ó w n i e ż zasadnicze cechy m e c h a n i z m ó w m y ś l o w y c h , j a k c h o ć b y wspomniane j u ż p r z e k s z t a ł c e n i a metaforyczno-metonimiczne, operowanie a n a l o g i ą i i n . F. Boas u j ą ł to syntetycznie: „ P o n i e w a ż p o d s t a w a l u d z k i e g o m y ś l e n i a l e ż y w p r z e d o s t a w a n i u s i ę do ś w i a ­ d o m o ś c i k a t e g o r i i , w k t ó r y c h s k l a s y f i k o w a n e jest nasze d o ś w i a d c z e n i e , g ł ó w n a r ó ż ­ nica m i ę d z y mentalnymi procesami p r y m i t y w ó w a naszymi l e ż y w fakcie, że m y o s i ą g n ę l i ś m y poprzez r o z u m o w a n i e z s u r o w y c h , a u t o m a t y c z n i e r o z w i j a n y c h k a t e ­ gorii lepszy s y s t e m c a ł e g o pola w i e d z y — tego k r o k u p r y m i t y w n i nie u c z y n i l i " . 7 5 M. G o d e l i e r , Horizon, r z e j o t y c h k w e s t i a c h pisze 'C. Culture L é v i - S t r a u s s , and Anthropology 7 Communication, trajets The Mind 3 — E t n o g r a f i a P o l . 3X1 op. en anthrapologie, Paris 1973. S z e ­ cit. A n t r o p o l o g i a s t r u k t u r a l n a , W a r s z a w a 1970; E . L e а с h, Cambridge 77, P e n g u i n B o o k s 1978; P. B o a s , marxistes Buchowski, of Primitive 1976; C. L é v i - S t r a u s s , P a ł u b i с к а , op. cit. Man, N e w Y o r k 1948, s. 220. Structural �34 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA Istotne w t y m w z g l ę d z i e jest w i ę c j e d y n i e rozpoznanie o d r ę b n o ś c i o b y d w u w i z j i ś w i a t a , postrzegania r z e c z y w i s t o ś c i , podzielania o d p o w i e d ­ n i c h w s p ó ł c z y n n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h (z w s z y s t k i m i teoriopoznawczym i konsekwencjami, j a k i e niesie ze sobą to ostatnie pojęcie). II. NOWOŻYTNA TEORIA JĘZYKA A K U L T U R A PIERWOTNA Z a s t a n ó w m y się obecnie nad k w e s t i ą n a s t ę p u j ą c ą : jeśli p r z y j m i e m y w y ł o ż o n ą p o w y ż e j h i p o t e z ę , powstaje p y t a n i e o charakter j ę z y k a , j a k i m p o s ł u g i w a l i się c z ł o n k o w i e o w y c h s p o ł e c z n o ś c i . P r o w a d z i nas to do na­ s t ę p n e g o pytania: czy aparatura p o j ę c i o w a w s p ó ł c z e s n e j l i n g w i s t y k i jest w stanie z d a ć s p r a w ę z i s t o t y j ę z y k a s p o ł e c z e ń s t w o s y n k r e t y c z n y m typie świadomości? Generalnie rzecz b i o r ą c okazuje się, że definicje j ę z y k a p r z e p r o w a ­ dzane w t e r m i n a c h n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i c h (dotyczy to k a ż d e j z w e r s j i j ę z y k o z n a w s t w a w s p ó ł c z e s n e g o ) nie o d p o w i a d a j ą k o n t e k s t o w i k u l t u r y magicznej. Istnieje b o w i e m swego rodzaju n i e w s p ó ł m i e r n o ś ć semantycz­ na d e f i n i o w a n y c h w ramach p o s z c z e g ó l n y c h o r i e n t a c j i l i n g w i s t y c z n y c h p o j ę ć a i c h z a k ł a d a n y m — często w s p o s ó b u n i w e r s a l i s t y c z n y — odnie­ sieniem p r z e d m i o t o w y m . U j m u j ą c rzecz inaczej p o w i e d z i e ć m o ż n a , ż e dotychczasowe j ę z y k o z n a w c z e definicje j ę z y k a nie z n a j d u j ą swego o d ­ niesienia przedmiotowego w s p o ł e c z e ń s t w a c h b ę d ą c y c h p o d m i o t a m i ś w i a ­ d o m o ś c i t y p u magicznego. P r z y c z y n y tego stanu rzeczy m a j ą charakter g ł ó w n i e epistemiczny. Z jednej strony, w zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y ­ p a d k ó w , p o m i m o n a j w y ż s z e g o teoretycznego zaawansowania l i n g w i s t y k i p o ś r ó d n a u k h u m a n i s t y c z n y c h (nauk o k u l t u r z e ) , teorie n o w o ż y t n e r e ­ j e s t r u j ą l u b co n a j w y ż e j k o d y f i k u j ą „ n a s z e " d o ś w i a d c z e n i e k u l t u r o w e , w szczególności z a ś j ę z y k o w e . Badacze w s p ó ł c z e ś n i są w i ę c w y r a z i c i e ­ l a m i w s p ó ł c z y n n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h , k t ó r y c h sami są p o d m i o t a m i . W k o n s e k w e n c j i oznacza to — po drugie — iż w y p r a c o w a n e na podsta­ w i e tego d o ś w i a d c z e n i a kategorie, a w i ę c p o j ę c i a odzwierciedlające i adekwatnie o p i s u j ą c e j ę z y k w k u l t u r z e n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j , w j a ­ k i e j funkcjonuje i k t ó r ą rejestruje badacz, przenoszone są bez o d p o w i e d ­ n i c h m o d y f i k a c j i na zjawiska o d l e g ł y c h czasowo i przestrzennie k u l t u r . T a k ą t r u d n o ś ć z a u w a ż a ł w y r a ź n i e B . M a l i n o w s k i . M ó w i ą c o badaniu j ę z y k a i ś w i a t o p o g l ą d u k u l t u r p i e r w o t n y c h p o d k r e ś l a ł , iż jest r z e c z ą n i e z w y k l e t r u d n ą , nawet n i e m o ż l i w ą , d o k ł a d n e odtworzenie tej p r a g m a ­ tycznej — j a k sądził — w i z j i ś w i a t a l u d ó w p i e r w o t n y c h . Jeszcze t r u d ­ niejsze w y d a w a ł o m u się wykazanie k o r e l a c j i m i ę d z y p r y m i t y w n y m ś w i a t o p o g l ą d e m a g r a m a t y k ą j ę z y k a . T y m s a m y m — w oczach M a l i ­ nowskiego — w s p ó ł c z e s n a , w y s u b l i m o w a n a wiedza o j ę z y k u staje się wręcz przeszkodą, „warstwą strukturalną", która przesłania pierwotny charakter i obraz j ę z y k a . Nieuchronnie zatem zachodzi proces o b i e k t y 8 8 Por. B . [w:] Magic, Malinowski, Science and Religion The Problem and Other of Meaning Essays, in Glencoe Primitive Languages, 1948, s. 265 n. �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 35 MAGICZNEJ w i z a c j i w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a k u l t u r o w e g o . Rzeczona o b i e k t y w i z a c j a ma charakter p o d w ó j n y : (1) w ł a s n e przekonania k u l t u r o w e w y r o s ł e w k o n t e k ś c i e p r a k t y k i s p o ł e c z n e j , w j a k i e j p a r t y c y p u j e badacz, uznaje się za o b i e k t y w n e i (2) p r z y j m u j ą c p k t . 1 pozbawia się k u l t u r ę b a d a n ą charakterystycznego dla niej w s p ó ł c z y n n i k a humanistycznego uznanego za „ f a ł s z y w y obraz" r z e c z y w i s t o ś c i , a w i ę c pozbawia się j ą c h a r a k t e r u podmiotowego, c z y l i — c h o ć m o ż e w s p o s ó b bardziej zawoalowany — niejako w t ó r n i e się j ą o b i e k t y w i z u j e . P o s t a w m y i n t e r e s u j ą c ą nas k w e s t i ę wprost: czy w k u l t u r z e magicz­ nej i s t n i a ł j ę z y k w sensie s t r u k t u r a l i s t y c z n e j ,,la langue"? Jak powszechnie wiadomo, u podstaw w s p ó ł c z e s n e g o j ę z y k o z n a w s t w a legło Saussureowskie r o z r ó ż n i e n i e c a ł o k s z t a ł t u zjawisk m o w y (langage) na p o n a d i n d y w i d u a l n y system j ę z y k o w y (la langue) oraz k a ż d o r a z o w e i i n d y w i d u a l n e realizacje w z o r ó w systemu j ę z y k o w e g o — c z y l i „ p a r o l e " . M o ż n a w i ę c p r z y j ą ć , iż aby m o ż l i w e b y ł o w ogóle m ó w i e n i e , n i e z b ę d n i e i s t n i e ć m u s i p o p r z e d z a j ą c y je s p o ł e c z n y k o n t e k s t systemu j ę z y k o w e g o — m ó w i e n i e jest „ c z e r p a n i e m " z jego r e g u ł , zawsze n i e d o s k o n a ł y m i z m i e n ­ n y m (oczywiście w ramach, na j a k i e sam system pozwala). W podobny s p o s ó b m o ż n a b y ł o b y z i n t e r p r e t o w a ć z a s a d n i c z ą i d e ę g e n e r a t y w i s t ó w spod z n a k u Chomsky'ego; i c h „ k o m p e t e n c j a " poprzedza i u m o ż l i w i a „ w y k o ­ nanie", to, co obserwujemy na „ p o w i e r z c h n i " w y p o w i e d z i , jest r e a l i z a c j ą g ł ę b s z y c h p o z i o m ó w j ę z y k a . Z a u w a ż y ć wypada, że s t r u k t u r a l i s t y c z n e teo­ rie l i n g w i s t y c z n e w y r a ź n i e p r e f e r u j ą analizy syntaktyczne (relacje s y n tagmatyczne i paradygmatyczne m i ę d z y j e d n o s t k a m i j ę z y k o w y m i ) , m n i e j u w a g i p o ś w i ę c a j ą c n i e z w y k l e i s t o t n e m u k o m p o n e n t o w i systemu j ę z y k o ­ wego — semantyce. M o ż n a w r ę c z p o w i e d z i e ć , że p r o b l e m a t y k a seman­ tyczna jest redukowana do s k ł a d n i o w e j w p e w i e n specyficzny s p o s ó b . O t ó ż wspomniane w y ż e j relacje paradygmatyczne (ekwiwalencji) i s y n tagmatyczne (przyległości) m a j ą w analogiczny s p o s ó b z a c h o d z i ć w sferze swoich o d n i e s i e ń p r z e d m i o t o w y c h . W ramach swej o g ó l n e j s e m a n t y k i A . J. Greimas s t a r a ł się o d k r y ć e l e m e n t a r n ą j e d n o s t k ę z n a c z e n i o w ą , k t ó ­ ra b y ł a b y analogiczna do j e d n o s t k i elementarnej „ p l a n u w y r a ż a n i a " (fory ) j ę z y k ó w n a t u r a l n y c h , t z n . do opozycji fonologicznej. C a ł y w i ę c w y ­ siłek sprowadza się do p r z e k o d o w y w a n i a s t r u k t u r y jednostek j ę z y k o ­ w y c h na s t r u k t u r ę i c h o d n i e s i e ń p r z e d m i o t o w y c h . „ O d n o s z e n i e z n a k ó w do rzeczy nie wnosi w i ę c e j do p r ó b y i c h w y j a ś n i e n i a n i ż p r ó b a prze­ k ł a d u — s k ą d i n ą d n i e w y k o n a l n a — znaczenia j ę z y k o w e g o na n i e j ę z y k o w e " — powiada Greimas . W a r t o z a u w a ż y ć , że u samego Chomsky'ego k o m p o n e n t semantyczny jest n a j s ł a b i e j r o z w i n i ę t ą s t r o n ą g r a m a t y k transformacyjno-generatywnych. m 9 Mówiliśmy 9 cyt. A. J . za: K . k ó w 1981, s. poprzednio Greimas, Rosner, 152. o synkretycznym typie świadomości Sémantique Semiotyka structurale, strukturalna Paris w społe- 1966, cz. I I I , r. I , pkt. I V , badaniach nad literaturą, Kra­ �36 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA l e c z e ń s t w t y p u magicznego. W y d a j e się, że ó w s y n k r e t y z m m o ż n a obser­ w o w a ć przede w s z y s t k i m w sferze j ę z y k a ( m o ż e t r a f n i e j b y ł o b y m ó w i ć w t y m k o n t e k ś c i e nie t y l e o „ j ę z y k u " , ile raczej „ m o w i e " ) . M o w a m a ­ giczna z a r ó w n o symbolizuje to, do czego się semantycznie odnosi, j a k j e d n o c z e ś n i e pozostaje do symbolizowanego stanu rzeczy w stosunku p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y m — w p ł y w a n a ń p r z y c z y n o w o l u b jest jego częścią (w sensie fizycznym). T a k w i ę c p o d m i o t w y p o w i a d a j ą c o k r e ś l o n e s ł o w o nie t y l k o u ś w i a d a m i a sobie dany obiekt l u b zjawisko ( „ u o b e c n i a " je niejako), ale r ó w n o c z e ś n i e i dodatkowo stara się n a ń o d d z i a ł y ­ w a ć . C z ę s t o p r z y j m u j e to f o r m ę b e z p o ś r e d n i e g o p r z y w o ł y w a n i a dane­ go o b i e k t u l u b zjawiska albo o d w r o t n i e — zabezpieczania się przed „ o b e c n o ś c i ą " czegoś n i e p o ż ą d a n e g o . Etnologia z a n o t o w a ł a t y s i ą c e p r z y ­ k ł a d ó w tego t y p u , k t ó r e u d o w a d n i a j ą , że u podstaw m a g i i j ę z y k o w e j l e ż y i d e n t y f i k a c j a w y r a z u z n a z y w a n ą p r z e z e ń r z e c z ą , z czego w y p ł y w a przekonanie o realnej sile sprawczej s ł o w a . Z j a w i s k a takie w y s t ę p u j ą t y m częściej, i m bardziej s p o ł e c z e ń s t w o jest przesycone m y ś l e n i e m m a ­ gicznym . M a j ą c na w z g l ę d z i e p o w y ż s z e dane z a u w a ż m y teraz, że w k o n t e k ś c i e m o w y magicznej semantyka j ę z y k o z n a w s t w a w s p ó ł c z e s n e g o nie bardzo daje się z a s t o s o w a ć . Semantyka ta — generalnie — zajmuje się b o w i e m t y l k o z w i ą z k a m i symbolizowania p o m i ę d z y s y m b o l e m j ę z y k o w y m a jego semantycznym odniesieniem p r z e d m i o t o w y m . M y ś l o w e r e g u ł y s y m b o l i ­ zowania w s p ó ł t w o r z ą w i ę c s e m a n t y k ę k a ż d e g o j ę z y k a n o w o ż y t n e g o . Z z u ­ p e ł n i e o d m i e n n ą s y t u a c j ą m a m y do czynienia w p r z y p a d k u m o w y m a ­ gicznej. Z w i ą z k i odniesieniowe takiej m o w y s k ł a d a j ą się z jednoczesnych k o m p o n e n t ó w symboliczno-semantycznych i p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y c h . Tak rzecz ma się z analitycznego p u n k t u widzenia, n i e m o ż l i w e jednak wydaje się o k r e ś l e n i e i s t o t y operacji, k t ó r a „ s k ł a d a " te d w a k o m p o n e n t y w j e d n ą synkretyczna całość. N i e m o ż l i w e w i ę c jest — w k o n s e k w e n c j i — opisanie magicznego sposobu porozumiewania się ( k t ó r e b y ł o r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a n i e m ) . M o ż n a jedynie p r z y j ą ć , że m ó ­ wienie magiczne nie p o s i a d a ł o o k r e ś l o n e j s e m a n t y k i , b y ł o m ó w i e n i e m poza k o n t e k s t e m „ l a n g u e " — nie b y ł o w i ę c jeszcze j ę z y k i e m we w ł a ś c i ­ w y m ( n o w o ż y t n o - e u r o p e j s k i m ) tego s ł o w a znaczeniu. 1 0 III. PROBLEM KOMUNIKOWANIA W KULTURZE MAGICZNEJ U w a g i poczynione w część I I m o g ł y — j a k s ą d z i m y — d o p r o w a d z i ć do p e w n y c h n i e p o r o z u m i e ń . Hipoteza, że w s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych nie i s t n i a ł a „la langue" m o ż e s u g e r o w a ć n i e m o ż n o ś ć efektywnego k o m u 10 P r z y k ł a d y kowa, zykowe znajdują się choćby „ N u r t " , n r 12: 1983; M . dawniej i dziś, „Poradnik p r a c y etnologicznej s p o t y k a m y w artykułach: B. Walczak, S z e w c o w - S z e w c z y k , Językowy", się z wieloma Tabu Magia i eufemizmy 1974. W k a ż d e j w ł a ś c i w i e dowodami na p o w y ż s z e języ­ ję­ klasycznej stwierdzenia. �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ 37 n i k o w a n i a się w t y c h k u l t u r a c h . B y ł a b y to, rzecz jasna, teza absurdalna. Oczywiste, że c z ł o n k o w i e hipotetycznie rekonstruowanej k u l t u r y magicz­ nej p o s ł u g i w a l i się m o w ą u m o ż l i w i a j ą c ą i m porozumienie, k o n t a k t i k o ­ m u n i k o w a n i e . Proces symbolizacji, k t ó r e g o j ę z y k jest n a j d o b i t n i e j s z y m p r z y k ł a d e m , b y ł z p e w n o ś c i ą n i e o d z o w n y m w a r u n k i e m narodzin l u d z ­ kiej k u l t u r y , nie znaleziono t e ż j a k i e j k o l w i e k g r u p y l u d z k i e j , k t ó r a nie p o s ł u g i w a ł a b y s i ę j ę z y k i e m j a k o ś r o d k i e m porozumiewania się. Chodzi jednak o to, że dopiero od pewnego m o m e n t u r o z w o j u historycznego m o ż e m y m ó w i ć o usamodzielnieniu się symboliczno-semantycznej f u n k c j i języka, tzn. o możliwości myślowego „ p r z y w o ł y w a n i a " symbolizowanych semantycznie s t a n ó w rzeczy. I n n y m i s ł o w y z a p y t a ć m o ż n a , k i e d y j ę z y k - m y ś l e n i e z a u t o n o m i z o w a ł s i ę i oddzielił od j ę z y k a - d z i a ł a n i a (od k o m p o ­ n e n t u przedmiotowo-metonimicznego). Wydaje s i ę , że i n s t r u k t y w n e b ę ­ dzie w t y m momencie o d w o ł a n i e się do p e w n y c h konstatacji B . M a l i ­ nowskiego, k t ó r y u s i ł o w a ł ze swej p e r s p e k t y w y u s t o s u n k o w a ć s i ę do podobnych k w e s t i i . A u t o r Coral Gardens p r z y j ą ł , iż w n a j w c z e ś n i e j s z y c h etapach r o z w o j u ludzkości każde wyrażenie językowe było zwykłą reakcją dźwiękową ściśle s k o r e l o w a n ą z s y t u a c j ą , k t ó r a nie w y m a g a ł a ż a d n e g o a k t u m y ś l o ­ wego. Nie ma w ó w c z a s jeszcze m o w y a r t y k u ł o w a n e j (reakcja d ź w i ę k o w a nie jest jeszcze symbolem, a sytuacja jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m ) , nie ma z a c z ą t k ó w s e m a n t y k i . Stopniowe oddzielanie s i ę odpowiednika p o z a j ę z y k o w e g o od s y t u a c j i stanowi z a c z ą t e k m o w y a r t y k u ł o w a n e j , ale ciągle jeszcze m a m y do czynienia z r z e c z y w i s t ą k o r e l a c j ą m i ę d z y d ź w i ę ­ k i e m a jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m , g d y ż d ź w i ę k nie jest jeszcze r z e c z y w i s t y m s y m b o l e m i nie m o ż e b y ć u ż y w a n y w o d e r w a n i u od tego, co oznacza. To s t a d i u m przechodzi w kolejne, w k t ó r y m jednorodne p i e r w o t n i e zastosowanie j ę z y k a rozdziela się na t r z y : czynne, n a r r a c y j n e i r y t u a l n e . M o w a czynna p r z y p o m i n a najbardziej poprzedni etap, g d y ż jednostka p o s ł u g u j ą c s i ę r z e c z y w i s t y m s y m b o l e m , aby o d n i e ś ć go bez­ p o ś r e d n i o do odpowiednika p o z a j ę z y k o w e g o , w y w o ł u j e w t e n s p o s ó b p o ­ ż ą d a n ą przez siebie r e a k c j ę . Inaczej ma s i ę rzecz w p r z y p a d k u j ę z y k a m a g i i r y t u a l n e j ; t u w m i ­ stycznie z a k ł a d a n ą r e l a c j ę p o m i ę d z y s y m b o l e m a jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m wkracza zespół d z i a ł a ń r y t u a l n y c h , „ w i ą ż ą c y c h " m y ś l o ­ w o i p o ś r e d n i c z ą c y c h m i ę d z y j ę z y k i e m a oznaczanymi p r z e z e ń stanami rzeczy — „ s ł o w o działa na rzecz i rzecz w y z w a l a s ł o w o w l u d z k i m u m y ­ ś l e " . B y ł b y to w i ę c — w naszej t e r m i n o l o g i i — ó w p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y komponent j ę z y k a . n 1 2 M o w a narracyjna znamionuje j u ż ostatni etap k o n s t y t u o w a n i a s i ę s e m a n t y k i j ę z y k a — u n i e z a l e ż n i a n i e s i ę k o m p o n e n t u symboliczno-seman" M a l i n o w s k i , 1 1 Ibidem, s. 259. op. cit., s. 261. �38 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA tycznego m o w y l u d z k i e j . P o d m i o t jest w stanie z d a ć sobie s p r a w ę z k o n ­ wencjonalnego c h a r a k t e r u j ę z y k a , intencjonalnie m ó w i ć o obiektach i zjawiskach. Rozumienie znaczenia nie p o w s t a ł o jednak w ś r ó d l u d ó w p i e r w o t n y c h na drodze k o n t e m p l a c j i rzeczy l u b analizy zjawisk, ale po­ przez p r a k t y c z n ą i c z y n n ą z n a j o m o ś ć i s t o t n y c h s y t u a c j i , w p r a k t y c e u ż y ­ wania w y r a z ó w w o k r e ś l o n y c h sytuacjach. Z przytoczonych powyżej uwag t w ó r c y funkcjonalizmu wynikałoby, że d o p u s z c z a ł on j u ż w k u l t u r a c h przesyconych m y ś l e n i e m m a g i c z n y m t r z y r ó ż n e funkcje j ę z y k a : jako sposobu d z i a ł a n i a , r y t u a l n ą (co kores­ ponduje z m o w ą m a g i c z n ą ) oraz n a r r a c y j n ą . Badania na wyspach T r i o brianda, gdzie przekonania t y p u magicznego b y ł y w y r a ź n e , d o s t a r c z y ł y M a l i n o w s k i e m u m a t e r i a ł u do twierdzenia, iż b ł ę d n e jest t r a k t o w a n i e j ę ­ z y k ó w p r y m i t y w n y c h jako „ e k w i w a l e n t ó w m y ś l i " — są one sposobami praktycznego d z i a ł a n i a s k o r e l o w a n y m i z sytuacjami. T w i e r d z i ł , że badadanie k a ż d e j f o r m y m o w y z n a j d u j ą c e j zastosowanie w p o w i ą z a n i u z r ó ż ­ n y m i d z i a ł a n i a m i k u l t u r o w y m i u j a w n i a takie same jej w ł a ś c i w o ś c i l e k s y ­ kalne i gramatyczne oraz z a l e ż n o ś ć s t r u k t u r y k a ż d e g o w y r a ż e n i a od sy­ t u a c j i w t y m momencie, gdy w y r a ż e n i e jest w y p o w i a d a n e . W ś r ó d l u d ó w p r y m i t y w n y c h n i g d y nie u ż y w a się m o w y j a k o odzwierciedlenia m y ś l i , zawsze jest ona o g n i w e m ł ą c z ą c y m z g o d n ą l u d z k ą d z i a ł a l n o ś ć . M o w a jest „ s p o s o b e m d z i a ł a n i a , a nie i n s t r u m e n t e m r e f l e k s j i " . Stwierdzenia Malinowskiego są z w i e l u w z g l ę d ó w bardzo i n t e r e s u j ą c e . Sugeruje on przede w s z y s t k i m coś w rodzaju ograniczonej s e m a n t y k i j ę z y k a p r y m i t y w n e g o , fakt, iż jest on z r o z u m i a ł y j e d y n i e p r z y j e d n o ­ czesnym u w z g l ę d n i e n i u „ k o n t e k s t u s y t u a c j i " . Jednostki p o d z i e l a j ą w s p ó l ­ ne z a ł o ż e n i a s e m a n t y k i ( w s p ó l n e s ą d y ) , m u s z ą je z r e s z t ą p o d z i e l a ć , b y m ó c e f e k t y w n i e d z i a ł a ć , ale t y c h z a ł o ż e ń nie da się w y a b s t r a h o w a ć , g d y ż „ f u n k c j o n u j ą " one t y l k o w p o w i ą z a n i u z z e w n ę t r z n y m i s y t u a c j a m i . Nie jest to w i ę c semantyka j ę z y k a , tak j a k chcieliby j ą w i d z i e ć szczególnie l i n g w i ś c i t y p u Hjelmsleva. W i z j a ś w i a t a , jego obraz z a k ł a d a n y przez t u ­ b y l c ó w , są czysto pragmatyczne, m ó w i e n i e jest r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a ­ n i e m b ą d ź odnosi się do d z i a ł a n i a w s p o s ó b p o ś r e d n i (jak w p r z y p a d k u m o w y n a r r a c y j n e j ) . M ó w i e n i e - d z i a ł a n i e ma na celu k o m u n i k o w a ­ n i e o k r e ś l o n y c h s t a n ó w rzeczy. Czy j e d n a k aspekt k o m u n i k a c y j n y w y ­ czerpuje zastosowanie j ę z y k a ? Jak ma się rzecz p r z y r y t u a l n y m u ż y c i u j ę z y k a ? W r ó ć m y z n ó w do hipotetycznej k u l t u r y t y p u magicznego. P r z y j ę l i ś m y , że w m a g i c z n y m t y p i e k u l t u r y c z y n n o ś c i i w y t w o r y k u l t u r o w e b y ł y wielofunkcyjne — p e ł n i ł y f u n k c j ę t e c h n i c z n o - u ż y t k o w ą , k o m u n i k a c y j n ą i ś w i a t o p o g l ą d o w ą (waloryzacji ś w i a t o p o g l ą d o w e j ) . Po­ dobnie n i e j e d n o r o d n y charakter p o s i a d a ł a mowa. K o m p o n e n t y s y m b o liczno-semantyczne i p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n e p r z e p l a t a ł y się c i ą g l e : w p r a k t y c e p r o d u k c y j n e j m u s i a ł d o m i n o w a ć aspekt symboliczny, p r z y ł 3 1 8 W. Ibidem, Burszta, s. 246. Język Bliżej na a kultura temat oryginalnej w myśli etnologicznej koncepcji (w Malinowskiego druku). zob.: �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ 39 c z y m k a ż d a zrealizowana c z y n n o ś ć j ę z y k o w a ( o k r e ś l o n y k o m u n i k a t ) t r a k ­ towana b y ł a j e d n o c z e ś n i e j a k o c z y n n o ś ć t e c h n i c z n o - u ż y t k o w a . T y m sa­ m y m t r u d n o jeszcze m ó w i ć o o d r ę b n y c h , j ę z y k o w y c h sensach k o m u n i k a ­ c y j n y c h . M o w a w s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych m u s i a ł a j e d n a k ż e posia­ dać taką charakterystykę fonetyczno-gramatyczną, która umożliwiała j e d n o s t k o m o d r ó ż n i a ć i r o z p o z n a w a ć , czy w d a n y m p r z y p a d k u chodzi 0 j a k i ś stan rzeczy, obiekt (lub jego cechę), d z i a ł a n i e , czy t e ż relacje ł ą c z ą c e stan rzeczy, o b i e k t y i t d . T a k w i ę c p e w i e n korpus z w i ą z k ó w o d ­ niesienia jest n i e z b ę d n y dla p r a w i d ł o w e g o p a r t y c y p o w a n i a w k u l t u r z e ; w k o n t e k ś c i e k u l t u r y magicznej n a l e ż a ł o b y p o w i e d z i e ć — do p r z e ż y c i a . R y t u a l n e zastosowanie m o w y — t a k ż e w u j ę c i u M a l i n o w s k i e g o — stano­ w i z k o l e i klasyczny p r z y k ł a d koegzystencji z w i ą z k ó w odniesieniowych z o d p o w i e d n i m i o b i e k t a m i czy z j a w i s k a m i . Wszystkie poczynione d o t ą d u w a g i p r o w a d z ą do k o n k l u z j i , iż m o w a w s y n k r e t y c z n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych m o ż l i w a jest do w y a b ­ strahowania jako oddzielna, autonomiczna dziedzina k u l t u r y t y l k o w per­ s p e k t y w i e teoretycznej, natomiast w s w y m o r y g i n a l n y m k o n t e k ś c i e „ s p o ­ j o n a " jest ona z i n n y m i dziedzinami k u l t u r y , i to w s p o s ó b n i e p o r ó w n y ­ w a l n y ze z w i ą z k a m i j ę z y k a z i n n y m i sferami w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j . W k o n s e k w e n c j i m o ż n a rzec, że t r u d n o jest w ó w c z a s m ó w i ć o j ę z y k u j a k o o d r ę b n e j sferze ś w i a d o m o ś c i j ę z y k o w e j i o d r ę b n e j p r a k t y c e j ę z y k o ­ w e j , k t ó r e j celem n a d r z ę d n y m b y ł o b y k o m u n i k o w a n i e symboliczne. Jest to f a k t dość t r u d n y sobie do w y o b r a ż e n i a , s z c z e g ó l n i e z naszej, n o w o ż y t no-analitycznej p e r s p e k t y w y , w ramach k t ó r e j bez t r u d u rozpoznajemy z e s p ó ł zjawisk bez wahania o k r e ś l a n y c h jako j ę z y k o w e . P r z y j ę ł o się za­ liczać j ę z y k do k o m u n i k a c y j n o - s y m b o l i c z n e j sfery k u l t u r y , obok s z t u k i 1 obyczaju. W ramach k u l t u r y magicznej, gdzie „ w s z y s t k o b y ł o wszyst­ k i m " , tego t y p u p o d z i a ł i w y o d r ę b n i a n i e dziedzin k u l t u r y jest c a ł k o w i ­ cie m y l ą c e . M o ż n a j e d n a k ż e p r z y j ą ć , iż j u ż w ó w c z a s m o w a s p e ł n i a ł a — zawsze charakteryzującą język — funkcję integrująco-różnicującą społecznie. K o m u n i k o w a n i e za p o m o c ą m o w y — j a k k o l w i e k b y ono nie w y g l ą d a ­ ło —• m i a ł o t a k i efekt, że b y ł o z n a k i e m p r z y n a l e ż n o ś c i do danej g r u p y . Przekazy f u n k c j o n o w a ł y o b i e k t y w n i e w ten s p o s ó b , że i n t e g r o w a ł y s u ­ b i e k t y w n i e c z ł o n k ó w danych g r u p s p o ł e c z n y c h ( w z m a c n i a j ą c poczucie przynależności grupowej), przeciwstawiając ich członkom grup o od­ miennej „ m o w i e " . Owe o d m i e n n o ś c i j ę z y k o w o - k o m u n i k a c y j n e b y ł y j e d ­ n a k ż e zawsze stopione z o d m i e n n o ś c i ą w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą c y c h w danej g r u p i e i trzeba je r ó w n i e ż r o z p a t r y w a ć w r a m a c h tej całości. IV. 1 MAGIA A JĘZYK W tej części c h c i e l i b y ś m y p o c z y n i ć nieco u w a g na temat p o w i ą z a ń p o ­ m i ę d z y j ę z y k i e m ( m o w ą ) m a g i c z n y m a m a g i c z n y m sposobem p e r c y p o w a n i a r z e c z y w i s t o ś c i . E ę d z i e to j e d n o c z e ś n i e swego rodzaju podsumo- �40 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA wanie dotychczasowych r o z w a ż a ń . Rzecz jasna, że n i e m o ż l i w e jest w t y m miejscu o d w o ł a n i e się do j a k i c h k o l w i e k m a t e r i a ł ó w , k t ó r e d o t y c z y ł y b y k u l t u r y magicznej charakteryzowanej w s p o s ó b prezentowany w n i n i e j ­ szym szkicu, pozostaje w i ę c ewidencja etnologiczna. „ Z a ś w i a d c z a " ona i p r z y b l i ż a te p r o b l e m y w s p o s ó b jedynie p o ś r e d n i . P r z y j r z y j m y się wobec tego istocie f o r m y i znaczeniu magicznych a k t ó w r y t u a l n y c h . Okazuje się, iż t a k i akt s k ł a d a się ze w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y c h i d z i a ł a j ą c y c h na siebie wzajemnie a k t ó w m o w y (w f o r m i e w y p o w i e d z i i zaklęć) oraz d z i a ł a ń (manipulowanie p r z e d m i o t a m i ) . Ta całość s k ł a d a się na specyficzny a k t p e r f o r m a t y w n y (w sensie, w j a ­ k i m u ż y w a ł tego pojęcia J. A u s t i n ) , d z i ę k i k t ó r e m u dochodzi do przeno­ szenia o k r e ś l o n y c h w ł a ś c i w o ś c i na p r z e d m i o t y l u b osoby, na k t ó r e chce się o d d z i a ł y w a ć . Jak z a u w a ż a S. J. T a m b i a h — logika k o n s t r u k c j i ta­ kiego „ p r z e n o s z e n i a " opiera się na: (1) metaforyczno-analogicznym prze­ niesieniu przez w y r a ż e n i e p o ś r e d n i c z ą c e l u b na r z e c z y w i s t y m kontakcie z p r z e d m i o t e m u ż y w a n y m jako „ p r z e n o ś n i k " oraz (2) s ł o w n y m przeno­ szeniu energii z „ c z ę ś c i " na „ c a ł o ś ć " ( m e t o n i m i a ) . M a m y t u w i ę c k l a ­ s y c z n ą k o e g z y s t e n c j ę k o m p o n e n t ó w symboliczno-semantycznych (oczy­ w i ś c i e nie w f o r m i e s e m a n t y k i sensu stricto) i przedmiotowo-metonim i c z n y c h ( k t ó r e m a j ą znaczenie d e c y d u j ą c e ) . C h o c i a ż m o ż n a z n a l e ź ć w y ­ j ą t k o w e p r z y k ł a d y a k t ó w r y t u a l n y c h i magicznych o b y w a j ą c y c h się bez u d z i a ł u werbalnego, j e d n a k zdecydowana i c h w i ę k s z o ś ć jest k o n g l o m e ­ r a t e m d z i a ł a ń fizycznych i a k t ó w m o w y . Z a u w a ż m y p r z y t y m , że sama m o w a magiczna jest j u ż — zgodnie z n a s z y m i w c z e ś n i e j s z y m i ustale­ n i a m i — r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a n i e m (komponent m e t o n i m i c z n o - p r z e d m i o t o w y ) , co dodatkowo wzmacnia t e z ę o p e r f o r m a t y w n y m charakterze aktów rytualnych. Jakie relacje wzajemne m o ż n a w y z n a c z y ć p o m i ę d z y w y p o w i e d z i ą ( m o w ą ) m a g i c z n ą a d z i a ł a n i e m magicznym? Przede w s z y s t k i m o p i e r a j ą się one na t o ż s a m e j zasadzie m y ś l e n i a — na m y ś l e n i u analogicznym; poza t y m z a r ó w n o w y p o w i e d z i s ł o w n e , j a k i d z i a ł a n i a m a j ą c h a r a k t e r r y t u a l n y , a a k t y r y t u a l n e z k o l e i są a k t a m i p e r f o r m a t y w n y m i . Każda w y p o w i e d ź jest j e d n o c z e s n ą p r ó b ą w p ł y w a n i a przyczynowego, k a ż d e d z i a ł a n i e fizyczne z k o l e i zawsze jest o k r e ś l o n y m k o m u n i k a t e m ( k o m u n i ­ kuje, że oto w ł a ś n i e d o k o n u j ę t a k i c h to a t a k i c h z a b i e g ó w fizycznych, b y o s i ą g n ą ć o k r e ś l o n y stan rzeczy l u b b y u n i k n ą ć stanu rzeczy niepo­ ż ą d a n e g o i niebezpiecznego). Całość a k t u r y t u a l n e g o jest k o m p l e k s e m c z y n n o ś c i n a s t a w i o n y c h na i n t e r p r e t a c j ę , a i c h sens realizuje się t y l k o 14 1 4 of Por. View, 1979, S. J . [w:] Tambiah, Reader in The Comparative Form and Religion, Meaning A Point L . Vogt, E . V o g t (eds), N e w of Magical Acts: York s. 354. N i e c o i n n e a s p e k t y tego p r o b l e m u poruszone s ą w a r t y k u l e tego a u t o ­ r a : The Magical Power of Words, „ M a n " , vol. 3: 1968, n r 2, s. 175-208. O b a k u ł y n a w i ą z u j ą do d o r o b k u B . M a l i n o w s k i e g o w dziedzinie b a d a ń j ę z y k a go i o g ó l n e j teorii m a g i i . arty­ magiczne­ �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 41 MAGICZNEJ w t e d y , gdy p r a w i d ł o w o zostanie odczytany kontekst m y ś l o w o - d z i a ł a niowy. Niech nie m y l i nas jednak s z c z e g ó l n e p o d k r e ś l a n i e k o m u n i k a c y j n e j sfery j ę z y k a i d z i a ł a ń magicznych. Sprowadzenie i c h l i t y l k o do k o ­ m u n i k a c j i jest z w i e l u w z g l ę d ó w f a ł s z y w e . Jak j u ż wykazano gdzie i n d z i e j , redukcja magii (a r ó w n i e ż j ę z y k a ) do tej sfery jest niedo­ puszczalna. O p o w i e ś ć m i t y c z n a np. jest j e d n y m t y l k o , j ę z y k o w y m a k u ­ rat, p r z e j a w e m m y ś l e n i a magicznego, w ogromnej dziedzinie i n n y c h jego p r z e j a w ó w . Z kolei k a ż d y j ę z y k o p r ó c z r e g u ł ściśle systemowych za­ k ł a d a zawsze j a k i ś p o g l ą d na ś w i a t ( w p r z y p a d k u m o w y magicznej jest to owa kontaminacja k o m p o n e n t ó w s y m b o l i c z n y c h i m e t o n i m i c z n y c h ) i badanie go pod t y m k ą t e m w p r o w a d z a j u ż nas w ś w i a t o p o g l ą d o w ą s f e r ę k u l t u r y symbolicznej. Na niewiele z d a j ą się w i ę c p r ó b y t r a k t o w a n i a m a g i i jako analogicznej do j ę z y k a ( w sensie f u n d a m e n t a l n y c h p r a w i „strukturalnej budowy"). 1 S W r a c a j ą c do a k t ó w magicznych: obok swej f u n k c j i p e r f o r m a t y w n e j dostarcza on (podobnie j a k w y p o w i e d ź werbalna) i n f o r m a c j i (aspekt l o k u c y j n y w t e r m i n o l o g i i A u s t i n a ) oraz posiada charakter p e r l o k u c y j n y Cintencjonalne i nieintencjonalne konsekwencje a k t u magiczego). T a k i e rozdzielenie jest j u ż jednak zabiegiem czysto a n a l i t y c z n y m , g d y ż dla pod­ m i o t ó w ś w i a d o m o ś c i magicznej stanowi n i e p o d z i e l n ą całość. I uwaga ostatnia. Z a r ó w n o m y ś l e n i e t y p u magicznego, j a k i m o w a magiczna p o d z i e l a j ą j e d n ą g e n e r a l n ą c e c h ę (nie w c h o d z i m y t u w ogóle w p r o b l e m y z w i ą z k ó w j ę z y k a z m y ś l e n i e m i wzajemnej d e t e r m i n a c j i p o m i ę d z y n i m i ) : nie p o s i a d a j ą one c h a r a k t e r u myślowo-refleksyjnego, ale raczej u o b e c n i a j ą zjawiska i są j e d n o c z e s n ą w n i c h p a r t y c y p a c j ą . W a r t o ś c i realizowane w ramach m o w y i d z i a ł a n i a magicznego n a l e ż ą przede w s z y s t k i m do p o r z ą d k u metonimiczno-przedmiotowego i — j a k o takie — p o d d a j ą się l u d z k i e m u o d d z i a ł y w a n i u . Michał Buchowski, Wojciech Burszta THE STATUS OF T H E L A N G U A G E IN MAGICAL W A Y OF THINKING S u m m a r y T h e s u b j e c t of the paper a r e the m u t u a l connections of magical syncretic 1 8 type a n d the attitudes. The Np. B u c h o w s k i , runkowania znakowy kultury, a magia (w magical speech syncretism of op. cit.; W. used the by thought Burszta, b e t w e e n the w o r l d outlook societies has Z problemów „ L u d " , t. 67: 1983; M . B u c h o w s k i , druku). its sharing this evidence in językowego Komunikacyjny kind of magical uwa­ system �42 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BUHSZTA speech (in the sense of de S a u s s u r e ' s "parole") — the m i n g l i n g of the v a l u e s of p r a c t i c a l , c o m m u n i c a t i o n a l a n d w o r l d outlook c h a r a c t e r finds its r e f l e c t i o n i n the speech. I t m a k e s a coegsistence of s y m b o l i c - s e m a n t i c a n d objective-metonimic c o m p o n e n t s . I n this sense the language of that time w a s not the c l a s s i c a l "la l a n ­ gue'' n e i t h e r h a d its s e m a n t i c s i n the m o d e r n E u r o p e a n sense. T h e a n a l y s i s p e r f o r m e d i n this p a p e r s h o w s close analogies b e t w e e n magic a n d m a g i c a l s p e e c h r e v e a l i n g e s p e c i a l l y i n r i t u a l m a g i c a l acts of p e r f o r m a t i v e character. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c1f7c27833cd3da39f8497219b469ed.pdf 647f488555d4668b0b8543f92be05a8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1242 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1146 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A I N S T Y T U T A K A D E M I A H I S T O R I I K U L T U R Y ETNOGRAFIA NAUK M A T E R I A L N E J POLSKA XXX Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1986 �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD REDAKCJI: IWONA DYNOWSKI KABZIÑSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y REDAKCYJNEJ: JOZEF BURSZTA, M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWÓD NICZĄCA), M A R I A FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, A N N A KUTRZEBA-POJ NAROWA, W A N D A PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W a r s z a w a , a l . Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę projektował Edward Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Jacek © Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich Printed PL ISSN Kostka Sikorski — Wydawnictwo, W r o c l a w 1986 in P o l a n d 0071-1861 Z a k l a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1986 N a k l a d : 900 e g z . O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 23.70, a r k . d r u k . 18,25, a r k . A j - 24. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I V , 70 g , 70 X 100. O d d a n o d o s k ł a ­ d a n i a 1985.09.26. P o d p i s a n o d o d r u k u 1986.02.07. D r u k ukończono w l u t y m 1986. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a r a . 3420/85. R - 7 . C e n a z ł 300.— �SPIS T R E Ś C I ARTYKUŁY Zofia Sokole w icz — O pojęciu całości i systemu w etnologicznych ba­ daniach nad kulturą. Część I 11 Streszczenie w 28 Michał j . angielskim Buchowski, Wojciech Burszta — Status języka w świado­ m o ś c i magicznej Streszczenie w Witold 31 j . angielskim T r u s z k o w s k i — 41 Jak Bronisław Malinowski został ocalony dla nauki 43 Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztu­ k a l u d o w a w ocenie w s p ó ł c z e s n e j m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j 51 Streszczenie w j . r o s y j s k i m 80 Jolanta K o w a l s k a czywistości w — Elementarne składniki symbolice r u c h u tanecznego. kulturowych koncepcji rze­ Część I: Kulturowe kwalifi­ kacje r u c h u a symbolika r u c h u tanecznego 83 Streszczenie w j . angielskim Lech Mróz skość, — Wyróżnianie inność, Streszczenie Jadwiga w 137 g r u p y w ł a s n e j przez C y g a n ó w w P o l s c e : swoj- obcość 139 j . angielskim K u c h a r s k a 162 — Kaszubi w Kanadzie. Mechanizmy identyfikacji etnicznej 163 Streszczenie w j . angielskim 178 Władysław XIX B a r a n o w s k i — Polskie zainteresowania ludami K o m i w X V I - wieku 181 Streszczenie w j . r o s y j s k i m Ljubinko R a d e n k o v i č — 200 Znaczenie pewnego lnie w folklorze n a r o d ó w s ł o w i a ń s k i c h tekstu o konopiach czy i bałkańskich 201 Streszczenie w j . r o s y j s k i m 211 Z ŻAŁOBNEJ Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (1897-1984) KARTY — Maria Biernacka . . . . 213 M i e c z y s ł a w G ł a d y s z (1903-1984) — Z o f i a Szromba-Rysowa 220 L á s z l ó F o l d e s (1934-1980) 223 — Anna Kowalska-Lewicka �6 SPIS TREŚCI KRONIKA J u b i l e u s z 50-lecia p r a c y n a u k o w e j prof. d r . J ó z e f a G a j k a — Barbara Bazielich 227 K u l t u r a wsi Mazowsza i Podlasia w zbiorach Muzeum Rolnictwa im. K . K l u ­ ka w C i e c h a n o w c u — Teresa Wyjazd Romanowska do I n d i i s t u d e n t ó w e t n o g r a f i i Mróz, Magdalena 229 Uniwersytetu Warszawskiego — Lech Zlocka 237 F e s t i w a l C y g a ń s k i w C h a n d i g a r h ( I n d i a ) — Adam Bartosz 241 RECENZJE Estudios de C u l t u r a gaciones vol. Náhuatl. Históricas de Publicación la eventual del Instituto Universidad Nacional 16: 1983, ss. 389 — Ryszard Autónoma de Investi­ de México, Tomicki 243 A c t a U n i v e r s i t a t i s L o d z i e n s i s . F o l i a C a u c á s i c a , n r 1: 1983, ss. 141 —• Andrzej Woźniak 248 A . I . Robakidze, P u t i razvitija gruzinskoj sovetskoj Akademia Nauk etnografii (1922-1982 gg.), S S R , Institut Istorii Archeologii i Etnografii im. I . A. D ż a w a c h i s z w i l i , I z d a t i e l s t v o „ M e c n i e r e b a " , T b i l i s i 1983, ss. 158 — Andrzej Woźniak 249 P. W i e s s n e r , S t y l e a n d S o c i a l I n f o r m a t i o n i n K a l a h a r i S a n P r o j e c t i l e P o i n t s , , . A m e r i c a n A n t i q u i t y " , vol. 48, n r 2: 1983, ss. 252-276 — Wiktor Stoczkowski 251 Albert K . Bajburin, Žyliszcze v obriadach i predstavlenijach vostocznych s ł a v i a n , L e n i n g r a d 1983, ss. 188 — Gabriela I. Georgieva, Byłgarska 1983 — Krzysztof Rudolph Peters, narodna Augustynowicz mitołogija, wyd. 254 Nauka i Izkustvo, Sofia Wrocławski Islam and 259 Colonialism. T h e Doctrine of Jihad in Modern H i s t o r y , T h e H a g u e — P a r i s — N e w Y o r k 1979, M o u t o n P u b l i s h e r s — Leszek Dzięgiel 263 D. F . E i c k e l m a n , T h e Middle East. A n Anthropological Approach, Englewood C l i f f s , N e w Y o r k 1981 — L e s z e k Dzięgiel Franciszek Kotula, U źródeł, R z e s z ó w 269 1983, K A W •— Wojciech F r a n c i s z e k K o t u l a , U ź r ó d e ł , R z e s z ó w 1983, K A W — Urszula Aleksander Błachowski, Nie tylko chlebem W a r s z a w a 1983, L S W , ss. 170 — Hanna Anna . 279 Raszkiewicz . 280 twórców Olsztyn 1982, O l s z t y n i e , ss. Ośrodek 152 — Justyna Badań ludowych, Reszke 283 Szyfer, S p o ł e c z n o ś ć i k u l t u r a m a ł e g o miasta. Studium n a Rynu, w ... P o r t r e t y Pieniążek Naukowych im. W. przykładzie Kętrzyńskiego Jasionowska 286 M a r g u e r i t e R e u t , L e soie e n A f g h a n i s t a n . L ' é l e v a g e d u v e r a soie é n A f g h a ­ n i s t a n et l ' a r t i s a n a t de l a soie á H e r a t , W i e s b a d e n Irena 1983, ss. 167, r y e . — Tuman 288 H e l g ę Gerndt, K u l t u r ais Forschungsfeld. Uber v o l k s k ü n d l i s c h e s D e n k e n und A r b e i t e n , M i i n c h e n 1981, ss. 243, r y c . — Irena Turnau 289 V é t e m e n t et S o c i é t é s 1. A c t e s des J o u r n é e s de r e n c o n t r e des 2 et 3 m a r s 1979. Wyd. p r z e z M o n i q u e de F o n t a n e s et Y v e s D e l a p o r t e . L a b o r a t o i r e s d ' E t h n o - logie d u M u s e u m N a t i o n a l d'Histoire N a t u r e l l e . S o c i é t é s des a m i s d u M!usée Ludvik ryc. de l ' H o m m e , P a r i s 1981, ss. 370, r y c . — Irena Baran, — Jitka Irena Staňková, Lidové kroje Turnau Slovácka, Turnau Praha 290 1982, ss. 84, 291 i �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ З о ф и я С о к о л е в и ч — П о н я т и е ц е л о г о и с и с т е м ы в этнологических исследованиях, к а с а ю щ и х с я культуры. Ч а с т ь 1 11 Р е з ю м е н а английском языке 28 Михал Б у х о в с к и , Войцех Б у р ш т а — Статус языка в м а г и ч е с к о м с о з н а н и и . . . . Р е з ю м е н а а н г л и й с к о м языке В и т о л ь д Т р у ш к о в с к и — К а к б ы л спасен Бронислав М а л и н о в с к и Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а 31 41 д л я науки . . . 43 — Общественные функции н а р о д н о г о искусства. Н а р о д ­ н о е искусство в глазах с о в р е м е н н о й сельской м о л о д е ж и 51 Р е з ю м е н а р у с с к о м языке 80 Иолянта К о в а л ь с к а — Составные э л е м е н т ы культурньк концепций действитель­ н о с т и в символике танцевальных движений. Часть I . Культурные квалификации движения и символика танцевального движения 83 Р е з ю м е н а а н г л и й с к о м языке Лех М р у з 137 — С а м о о п р е д е л е н и е с о б с т в е н н о й группы цыганами в П о л ь ш е : с в о е о б р а з и е , отличия, ч у ж д о с т ь 139 Р е з ю м е н а английском языке Ядвига К у х а р с к а 162 — К а ш у б ы в К а н а д е . М е х а н и з м этнического о т о ж д е с т в л е н и я . . 163 В л а д ы с л а в Б а р а н о в с к и — Заинтересованность поляков н а р о д а м и К о м и в X V I - X I X вв. 181 Р е з ю м е на английском языке 178 Р е з ю м е н а р у с с к о м языке 200 Л ь ю б и н к о Р а д е н к о в и ч —О значении известного текста о конопли л и б о льне в ф о л ь ­ клоре славянских и балканских н а р о д о в 201 Р е з ю м е на р у с с к о м языке 211 ТРАУРНЫЙ СПИСОК К а з и м е р а Завистович-Адамска (1897-1984) — Мария Бернацка Мечислав Г л а д ы ш (1903-1984) — Зофия Шромба-Рысова 213 220 Л я ш л о Ф о л ь д е ш (1934-1980) — Анна Ковальска-Левицка 223 ХРОНИКА Ю б и л е й 50-летия научной д е я т е л ь н о с т и п р о ф е с с о р а д - р а Ю з е ф а Гайка — Барбара Базелих Культура Мазовецких 227 и Подляских музея и м . К . Клюка в Цехановце деревень в с о б р а н и я х Сельскохозяйственного — Тереса Романовска 229 �8 SPIS T H E S C I П о е з д к а с т у д е н т о в этнографии Варшавского университета в И н д и ю — Лех Мруз, далена Злоцка Цыганский фестиваль в Х а н д и г а р ( И н д и я ) — Адам Маг­ 237 241 Бартош РЕЦЕНЗИИ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l . P u b l i c a c i ó n e v e n t u a l del I n s t i t u t o de I n v e s t i g a ­ ciones H i s t ó r i c a s de l a U n i v e r s i d a d N a c i o n a l A u t ó n o m a de Mexico, Т. 16: 1983, cc. 389 — Рышард Томиики Acta Universitatis Lodziensis. Folia C a u c á s i c a , H . 1: 1983, cc. 141, Ł ó d ź Анджей Возняк А . И . Р о б а к и д з е , П у т и развития грузиньской советской этнографии (1922-1982 гг.), А к а д е м и я Наук С С Р , И н с т и т у т И с т о р и и А р х е о л о г и и и Этнографии им. И . А .Д ж а вахишвили, И з д . „ М э ц н э р и э б а " , Тбилиси 1983, сс. 158 — Анджей Возняк . . . P. Wiessner, Style and Social Information in K a l a h a r i San Projectile „ A m e r i c a n A n t i q u i t y " , T . 48, H . 2: 1983, cc. 253-276 — Виктор А л б е р т К. Байбурин, Жилище I. 243 — 248 249 Points, Сточковски 251 в о б р я д а х и представлениях восточных славян, и з д . „ Н а у к а " , Л е н и н г р а д 1983, се. 188 — Габрела Аугустынович G e o r g i e v a , B y ł g a r s k a n a r o d n a m i t o ł o g i j a , Sofia 1983, „ N a u k a 254 i Izkostvo", Кшшитоф Вроцлавеки R u d o l p h P e t e r s , I s l a m a n d C o l o n i a l i s m . T h e D o c t r i n e of J i h a d i n M o d e r n H i s t o r y , T h e H a g u e — P a r i s — N e w Y o r k 1979, M o u t o n P u b l i s h e r s — Лешек Дзенгел 259 263 D . F . Eickelman, The Middle East. A n Anthropological Approach, New Y o r k 1981, E n glewood Cliffs — Лешек Дзенгел Францишек К о т у л а , У истоков, Жешов 1983, К А В — Войцех Пеняжек Францишек К о т у л а , У истоков, Жешов 1983, К А В — Уршула Рашкетч А л е к с а н д р Блаховски, Н е только х л е б о м . . . П о р т р е т ы н а р о д н ы х с о з д а т е л е й , Варшава 269 279 280 1983, Л С В , сс. 170 - Ханна Решка А н н а Шыфер, О б щ е с т в е н н о с т ь и культура городка на п р и м е р е Рына, Олыптын 283 О Б Н и м . Войцеха Кентшыньскего —Юстына Яеионовска 286 M a r g u r e i t e R e u t , L e soie e n A f g h a n i s t a n . L ' é l e v a g e d u v e r á soie en n i s t a n et l ' a r t i s a n a t de l a soie á H e r a t , W i e s b a d e n 1983, cc. 167, Ирена Helgę ил. 90 — 288 Arbeiten, M ü n c h e n et Sociétés ais F o r s c h u n g s f e l d . 1981, cc. 243 — 1. A c t e s des Über volkskündliches Denken Ирена Journées du Muséum National d'Histoire de Jitka Staňková, Турнау Lidové des 2 et 3 mars (red.), L a b o r a t o i r e s d ' E t h n o - Naturelle. kroje 289 rencontre M u s e e de l ' H o m m e , P a r i s 1981, cc. 370, ил. -- Ирена Ludvik Baran, in. — Ирена und Турнау 1979. M o n i q u e de F o n t a n e s et Y v e s D e l a p o r t e logie Afgha­ Турнау Gerndt, Kultur Vétement 1982, Sociétés des amis du Турнау Slovácka, Praha 290 1982, cc. 84, 291 �CONTENTS ARTICLES Zofia Sokolewicz ethnological Summary Michał — O n the studies in of magical way Summary Witold in of the w h o l e a n d the system in I 11 English Buchowski, in concept culture. P a r t 28 Wojciech Burszta — T h e status of the language of t h i n k i n g 31 English 41 T r u s z k o w s k i — H o w has B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i been s a v e d for science Mirosława 43 D r o z d - P i a s e c k a — T h e social functions of folk a r t . F o l k art i n the opinions of p e a s a n t y o u t h n o w a d a y s Summary Jolanta К ow al sк а r e a l i t y i n the 80 — The basic symbolism of cations of the m o v e m e n t Summary Lech Mróz 51 in Russian in elements dance of movement. the cultural Part concepts I. Cultural of qualifi­ a n d the s y m b o l i s m of dance m o v e m e n t s . . English — How 83 137 do the Polish Gypsies distinguish their own group? I d e n t i t y , distinctness, strangeness 139 Summary 162 Jadwiga in English K u c h a r s k a — The Kashubs in Canada. The mechanism of ethnic identification 163 Summary 178 Władysław in English B a r a n o w s k i K o m i in X V I - X I X Summary Ljubinko in the — the ethnic group 181 in Russian R a d e n k o v i č 200 — Slavic and Balkan Summary The Polish concern with centuriesO n the meaning of a text on hem or flax folklore 201 in Russian 211 OBITUARIES Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (1897-1984) M i e c z y s ł a w G ł a d y s z (1903-1984) — Zofia — Maria Biernacka . . . . Szromba-Rysowa 213 220 L a s z l o F o l d e s z (1934-1980) — A n n a Kowalska-Lewicka 223 CHRONICLE 50 y e a r s of the scientific a c t i v i t y of prof, dr J ó z e f G a j e k — Barbara The peasant culture of Mazowsze and Podlasie in the Bazielich collections of the 227 �10 SPIS Krzysztof Kluk Museum of TREŚCI A g r i c u l t u r e i n C i e c h a n o w i e c — Teresa Ro­ manowska The 229 t r a v e l to India of W a r s a w — Lech The the Mróz, students of Magdalena ethnology from BOOK Cultura gaciones vol. 16: 1983, de la of 237 Bartosz 241 REVIEWS N á h u a t l . P u b l i c a c i ó n eventual Históricas University Zlocka G y p s y F e s t i v a l i n C h a n d i g a r h , I n d i a — Adam E s t u d i o s de the del Instituto Universidad Nacional 389 pages — Ryszard Autónoma de Investi­ de Mexico, Tomicki 243 A c t a U n i v e r s i t a t i s L o d z i e n s i s . F o l i a C a u c á s i c a , n r . 1: 1983, 141 pages, Ł ó d ź •— Andrzej Woźniak 248 A . I . R o b a k i d z e , P u t i r a z v i t i j a g r u z i n s k o j sovetskoj etnografii (1922-1982) ( T h e ways of d e v e l o p m e n t of 1922-1982), the Akademia Nauk Georgian Soviet ethnography i n the years S S R , Institut Istorii Archeologii i Etnografii i m . I . A . D ż a w a c h i s z w i l i , I z d a t i e l s t w o „ M e c n i e r e b a " , T b i l i s i 1983, 158 p a ­ ges — Andrzej Woźniak 249 P. Wiessner, Style and Social Information in K a l a h a r i S a n Projectile „ A m e r i c a n A n t i q u i t y " , v o l . 48, n r . 2: 1983, p. 253-276 — Wiktor Albert K . Bajburin, Żyliszcze v obriadach i Points, Stoczkowski predstavlienijach S l a v i a n ( T h e h o m e i n rites a n d i m a g e s of the E a s t e r n S l a v s ) •— la 251 vostocznych Gabrie­ Augustynowicz 254 I. Georgieva, B y ł g a r s k a Narodna mitologija Nauka Rudolph i I z k u s t w o , Sofia Peters, History, Islam and 1983 — ( T h e B u ł g a r folk m y t h o l o g y ) Krzysztof Wrocławski Colonialism. The Doctrine The Hague—Paris—New York ed. 259 of Jihad 1979, M o u t o n in Modern Publishers — Le­ szek Dzięgiel 263 D. F . E i c k e l m a n , T h e Middle East. A n Anthropological Approach, Englewood Cliffs, New Franciszek ciech York 1981 — Leszek K o t u l a , U ź r ó d e ł ( A t the Dzięgiel 269 sources), R z e s z ó w 1983, K A W •— Woj­ Pieniążek 279 F r a n c i s z e k K o t u l a , U ź r ó d e ł , R z e s z ó w 1983, K A W — Urszula Raszkiewicz . A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i , N i e t y l k o chlebem... P o r t r e t y t w ó r c ó w l u d o w y c h (Not by bread alone... 170 pages — Anna The Hanna portraits of folk 1983, Reszka 283 Szyfer, S p o ł e c z n o ś ć i k u l t u r a m a ł e g o Rynu artists), L S W , W a r s z a w a (The community 280 and cultre of miasta. Studium na a little town. The przykładzie case of Ryn) O l s z t y n 1982, O ś r o d e k B a d a ń N a u k o w y c h i m . W . K ę t r z y ń s k i e g o w O l s z t y ­ nie, 152 pages — Justyna Jasionowska 286 M a r g u e r i t a e R e u t , L e soie e n A f g h a n í s t a . L ' é l e v a g e de v e r á soie en A f g h a n i ­ s t a n et 1'artisanat de l a soie a H e r a t , W i e s b a d e n Irena Helgę 1983, 167 pages, i l l . — Turnau 288 G e r n d t , K u l t u r ais F o r s c h u n g s f e l d . Ü b e r v o l k s k ü n d l i c h e s D e n k e n A r b e i t e n , M ü n c h e n 1981, 243 pages, i l l . — Irena und Turnau 289 V e t e m e n t et Societes 1 A c t e s des J o u r n e e s de r e n c o n t r e des 2 et 3 m a r s 1979. E d . by M o n i q u e gie du Museum de F o n t a n e s et Y v e s D e l a p o r t e . L a b o r a t o r i e s d ' E t h n o l o National d'Histoire Naturelle. Sociétés M u s é e de l ' H o m m e , P a r i s 1981, 370 pages, i l l . — Irena Ludvik ill. Baran, •— Irena Jitka Staňková, Turnau Lidové kroje Slovácka, des Amin Turnau Praha 1982, . du . . 290 pages. 291 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71c6639cbd43f9c4a282ec3a32bda658.pdf 9ac8a184c4a416b3154d077c40c9e589 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1243 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1147 Title A name given to the resource O pojęciu całości i systemu w etnologicznych badaniach nad kulturą / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.11-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 ZOFIA SOKOLEWICZ (Katedra Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U W , Warszawa) O POJĘCIU CAŁOŚCI I SYSTEMU W ETNOLOGICZNYCH BADANIACH N A D KULTURĄ Część I Pod z n a k i e m t y c h p o j ę ć d o k o n a ł y się w etnologii i a n t r o p o l o g i i k u l ­ t u r o w e j p r z y n a j m n i e j d w i e r e w o l u c j e : funkcjonalna i s t r u k t u r a l n a . D y s ­ k u t o w a n o je nadto p r z y w i e l u i n n y c h okazjach. K a ż d a z n o w y c h o r i e n ­ t a c j i w naukach etnologicznych i i m p o k r e w n y c h , j a k etnometodologia, ethnoscience, k o g n i t y w i z m , tekstualizm, s y m b o l i c z n y i n t e r a k c j o n i z m etc, m u s i a ł y się do n i c h w ten l u b w i n n y c h s p o s ó b o d n i e ś ć , m u s i a ł y j e zde­ f i n i o w a ć czy nawet p r z y j ą ć bez d e f i n i c j i . N a l e ż ą w i ę c do a r s e n a ł u p o j ę ć p o d s t a w o w y c h p r a k t y c z n i e k a ż d e j t e o r i i w i e k u X X , choć t e ż w j ę z y k u k a ż d e j z n i c h z n a c z ą coś innego l u b p r z y n a j m n i e j coś nieco innego. W etnografii polskiej p o j ę c i o m t y m p o ś w i ę c o n o , zda się, nieco m n i e j u w a g i n i ż w nauce ś w i a t o w e j . B y ł y jednak p r z e d m i o t e m , p o ś r e d n i o l u b b e z p o ś r e d n i o , w i e l u d y s k u s j i metodologicznych, a z w ł a s z c z a t y c h , k t ó r e d o t y c z y ł y przemian c h ł o p s k i e j k u l t u r y t r a d y c y j n e j , t r a d y c j i , r e k o n s t r u k ­ c j i historycznej i generalizacji h i s t o r y c z n y c h etc. I choć w dyskusjach t y c h u s t ę p o w a ł y miejsca p o j ę c i o m procesu historycznego, s t r u k t u r m y ­ ś l e n i a , z n a k ó w i symboli, to jednak a r t y k u ł y p u b l i k o w a n e w „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " od I t o m u są dowodem i c h o b e c n o ś c i i w a ż n o ś c i dla t e o r i i , dla m e t o d y k i etnograficznych b a d a ń terenowych, dla całego w a r s z t a t u p r a ­ cy etnografa. I c h pojawienie się w d y s k u s j i n a d e t n o g r a f i ą okresu po I I w o j n i e ś w i a t o w e j m o ż n a u z n a ć za papierek l a k m u s o w y ś w i a d c z ą c y o r ó ż n i c y z d a ń , o r e f l e k s j i metodologicznej, o t y m , że coś się dzieje w środowisku naukowym. Z n a l a z ł y t e ż miejsce w p o d r ę c z n i k a c h etnografii ś w i a t o w e j w c h o d z ą c w ten s p o s ó b r ó w n i e ż do z b i o r u p o j ę ć i t w i e r d z e ń n i e k w e s t i o n o w a n y c h . W j e d n y m z n i c h — najbardziej znanych — c z y t a m y „ A c z k o l w i e k subd y s c y p l i n y a n t r o p o l o g i i p o s ł u g u j ą się r ó ż n y m i m e t o d a m i , to jednak i c h r e z u l t a t y m o ż n a z p o ż y t k i e m s t u d i o w a ć ł ą c z n i e . W z o r e m i d e a l n y m jest s t u d i u m holistyczne s p o ł e c z e ń s t w , to znaczy u j ę c i e i c h j a k o całości [who­ les — p r z y p . m ó j Z . S.], i ze w s z y s t k i c h p u n k t ó w w i d z e n i a " (Anthro- �12 ZOFIA SOKOLEWICZ pology To-day, 1971, s. 13). O tej samej sprawie autor innego g ł o ś n e g o p o d r ę c z n i k a , Ph. К . Bock, pisze n a s t ę p u j ą c o : „Oczywiście, opis całości nie jednej wszyscy antropologowie grupy. C z ę s t o antropolog (luta a r c h e o l o g o w i e ) interesuje decydują się szczególnym k u l t u r y l u b d ą ż y do p r z e g l ą d u r ó ż n y c h s p o ł e c z n o ś c i tego samego regionu. się na aspektem Niemniej jednak w i ę k s z o ś ć e t n o g r a f ó w próbuje uzyskać ogólną znajomość społeczeństwa, r e s t u d i u j ą , a b y mogli lepiej o k r e ś l i ć z n a c z e n i e d a n y c h s z c z e g ó ł o w y c h d z i ę k i któ­ umiesz­ c z e n i u i c h w c a ł o ś c i o w y m k o n t e k ś c i e k u l t u r o w y m " ( B o c k , 1969, s. 316). • I zgodnie ze s w ą z a p o w i e d z i ą w dalszym c i ą g u k s i ą ż k i Bock u k a z u ­ je, j a k m o ż n a „ o p i s a ć k u l t u r ę w całości j a k o model pracy w terenie" (Bock, s. 316). Jak w i d a ć jednak z jego w y w o d ó w , w p r a k t y c e b a d a w ­ czej opisuje się zawsze w y b r a n e sfery l u b w r ę c z t y l k o jeden aspekt danej k u l t u r y . Z t ą u w a g ą , że to co jest p r z e d m i o t e m opisu odnosi się do całości; o znaczeniu s z c z e g ó ł ó w m o ż e m y b o w i e m w n o s i ć t y l k o d z i ę k i o k r e ś l e n i u i c h miejsca w c a ł o k s z t a ł c i e badanej k u l t u r y . C z y m jednak jest ta całość? Co się na n i ą s k ł a d a ? Wiadomo, że de­ f i n i c j i k u l t u r y i p r o p o z y c j i j e j w e w n ę t r z n y c h p o d z i a ł ó w jest n i e m a l t y ­ le, i l u jest badaczy. O d w o ł a m się t u do k i l k u z nich, aby m ó c n a s t ę p n i e p o d k r e ś l i ć znaczenie samego p o j ę c i a całości — bez w z g l ę d u na jego w e ­ w n ę t r z n ą t r e ś ć . I tak, w s p o m n i a n y Bock p r z y j m u j e d w u s t o p n i o w y po­ dział k u l t u r y . S k ł a d a się ona przede w s z y s t k i m z j ę z y k a (dzielonego da­ lej na s e m a n t y k ę , g r a m a t y k ę i fonologię), s p o ł e c z e ń s t w a (z jego r o l a m i , g r u p a m i , stosunkiem do czasu i przestrzeni), u m i e j ę t n o ś c i technicznych z p o d d z i a ł a m i n a r z ę d z i i t e c h n i k i wreszcie s ą d ó w podzielonych na w a r ­ tości i wierzenia. P o d s t a w ą z a ś w s z y s t k i c h t w i e r d z e ń o tak rozumianej k u l t u r z e m i a ł a b y b y ć dokumentacja l u d z k i c h z a c h o w a ń . I n n y z k l a s y k ó w , n a l e ż ą c y do starszego n i ż Bock pokolenia, C. Wissler, proponuje zakres k u l t u r y , na k t ó r ą złożą się „ m o w a , cechy m a t e ­ rialne, sztuka, mitologia, wiedza naukowa, p r a k t y k i religijne, rodzina i systemy s p o ł e c z n e , w ł a s n o ś ć , w ł a d z a i w o j n a " (Wissler, 1923, s. 73 i п . ) . Nie przytaczam p r z y j ę t y c h przez Wisslera s z c z e g ó ł o w y c h p o d z i a ł ó w k a ż ­ dego z p r z y j ę t y c h d z i a ł ó w , ale u j ę c i e to nasuwa szereg p o d o b i e ń s t w do p r o p o z y c j i polskiego badacza, K a z i m i e r z a Dobrowolskiego. P r z y j m u j e on p o d z i a ł na: a) k u l t u r ę g o s p o d a r c z ą j a k o p o d s t a w ę b y t u danej z b i o r o w o ­ ści (zdobywanie ś r o d k ó w u t r z y m a n i a przez p r a c ę , k o n s u m p c j ę , w y m i a ­ n ę m . i n . ) ; b) k u l t u r ę t e c h n i c z n ą ( w y t w o r y materialne ruchome i n i e ­ ruchome i i c h technologia); c) k u l t u r ę s p o ł e c z n ą ( s t r u k t u r a i organizacja danej z b i o r o w o ś c i , n o r m y p r a w n e , w ł a d z a , systemy aksjologiczne); d) k u l t u r ę p o z n a w c z ą (od w i e d z y do n a u k i ) ; e) k u l t u r ę r e l i g i j n ą (systemy w i e r z e ń i k u l t u ) ; f) k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą ( l i t e r a t u r a p i ę k n a , s z t u k i p l a ­ styczne, m u z y k a , taniec, teatr); g) k u l t u r ę f i z y c z n ą (higiena sport); h) k u l ­ t u r ę r e k r e a c y j n ą ( f o r m y odpoczynku) (Dobrowolski, 1972, s. 112). Wszystkie jednak r ó ż n o r o d n e klasyfikacje k u l t u r y (i o c z y w i ś c i e ca­ łą r o d z i n ę d e f i n i c j i k u l t u r y ) ł ą c z y to, ż e i c h a u t o r z y w y c h o d z ą od p o j ę - �O POJĘCIU CAŁOŚCI I 13 SYSTEMU cia k u l t u r y j a k o pewnej całości. Jej w e w n ę t r z n e p o d z i a ł y są j a k b y spra­ w ą d r u g o r z ę d n ą — z a l e ż ą od p r z e s ł a n e k filozoficznych i z a ł o ż e ń o cha­ rakterze ś w i a t a i badanej r z e c z y w i s t o ś c i , p r z y j ę t y c h w momencie o k r e ­ ś l a n i a owej całości, w y o d r ę b n i a n i a jej z r z e c z y w i s t o ś c i i p r z y p i s y w a n i a jej o k r e ś l o n y c h cech o n t y c z n y c h (lub nie) oraz p r z y j ę c i a o k r e ś l o n e j e p i ­ stemologii. Te z a ż a r t e nieraz spory o to, czy k u l t u r ę n a l e ż y p o d z i e l i ć na s p o ł e c z n ą , d u c h o w ą i m a t e r i a l n ą , są w zasadzie w t ó r n e do sporu (nie zawsze ujawnionego) o j e j charakter j a k o całości, a t a k ż e do celu za­ mierzonego przez badacza. S ą d z ę , że s p ó r m i ę d z y D o b r o w o l s k i m a K . M o ­ s z y ń s k i m , s i ę g a j ą c y jeszcze l a t dwudziestych X X w., m o ż e b y ć d o b r ą i l u s t r a c j ą mego t w i e r d z e n i a . Ze sprawozdania z posiedzenia K o m i s j i N a u k o w e j O d d z i a ł u P A N w K r a k o w i e poznajemy zdanie Dobrowolskiego na t e n temat: „ O d r z u c a s i ę jako nieadekwatny p o d z i a ł na k u l t u r ę m a t e r i a l n ą , d u c h o w ą i spo­ ł e c z n ą , p r z y j m o w a n y przede syfikacja rialny to wyodrębnienie obejmuje w s z y s t k i m przez e t n o g r a f ó w . dwóch wszystkie działów: przedmioty materialnego wytworzone Jedyna adekwatna i niematerialnego. przez z b i o r o w o ś c i r ó w n o r u c h o m e , j a k i n i e r u c h o m e , u t r w a l o n e w k r a j o b r a z i e w postaci budowli oraz p r z e o b r a ż e ń środowiska fizjograficznego kla­ Mate­ ludzkie, z a ­ różnorodnych (drogi i k a n a ł y , obwarowa­ n i a , u p r a w y r o l n e itp.). W y t w o r y k u l t u r y n i e m a t e r i a l n e j w y r a ż o n e s ą w m y ś l i j a k o produkcie materii dźwiękiem należy wytworów postaci witań, (mózgu), mowa w ruchowych tkwi w ruchu w tańca dźwiękach stopiona z myślą, ruchach. Do z muzyką wytworów ś p i e w i wszelkie znaczeniu s p o ł e c z n y m oparciu o społeczną połączonego i konwencję przywiązanym (np. r ó ż n e itd.). P o d z i a ł powyższy wyrażonych formy m u z y k i . Istota postacie ma do określonej ukłonów, charakter po­ często f o r m a l n y , nie o d s ł a n i a bogatej z ł o ż o n o ś c i k u l t u r y . Ś c i s ł y p o d z i a ł n a a d e k w a t n e jej d z i a ł y jest n i e m o ż l i w y " ( D o b r o w o l s k i , 1972, s. 111). P r z y t o c z y ł a m t e n dość d ł u g i i chyba m a ł o znany fragment, aby u z m y ­ s ł o w i ć c z y t e l n i k o w i , j a k w i e l k i e t r u d n o ś c i z a c z y n a j ą się w t e d y , gdy p r ó ­ b u j e m y podzielić k u l t u r ę . To, co jest w z g l ę d n i e jasne w t e d y , g d y m ó ­ w i m y o niej jako o całości, znika w c h w i l i , gdy p r ó b u j e m y d o k o n a ć najprostszego p o d z i a ł u . D o b r o w o l s k i s f o r m u ł o w a ł s w ą o p i n i ę w c h ę c i przeciwstawienia j e j M o s z y ń s k i e m u i jego szkole, w g ł ę b o k i m przeko­ n a n i u o s ł u s z n o ś c i swego p o g l ą d u — w jego s ł o w a c h m o ż n a je o d c z y t a ć , w y d a j e się nawet, że b y ł y one zabarwione e m o c j ą , p a s j ą c z ł o w i e k a prze­ konanego o swej s ł u s z n o ś c i i o b o w i ą z a n e g o o niej m ó w i ć dla dobra spra­ w y . A l e , z a s t a n ó w m y się, czy M o s z y ń s k i głosił coś z u p e ł n i e innego? W I tomie Kultury ludowej Słowian c z y t a m y : „ N i e n a l e ż y jednak tego r o z r ó ż n i e n i a [ną k u l t u r ę m a t e r i a l n ą , s p o ł e c z n ą i d u c h o w ą — p r z y p . m ó j Z.S.] b r a ć d o s ł o w n i e . Wszystka k u l t u r a jest w gruncie rzeczy d u ­ c h o w ą , wszystka jest s p o ł e c z n a ; k u l t u r y n i e s p o ł e c z n e j i nieduchowej nie ma i b y ć nie m o ż e " ( M o s z y ń s k i , 1929, s. 4). W y n i k a z tego, że Mo-i s z y ń s k i r ó w n i e ż t r a k t o w a ł p o d z i a ł p r z y j ę t y za u m o w n y i w p e w n y m sensie n i e a d e k w a t n y do r z e c z y w i s t o ś c i . P r z y d z i a ł jednak k a ż d e g o z w y ­ t w o r ó w do o k r e ś l o n e g o d z i a ł u m u s i b y ć dokonany j a k o w s t ę p n y k r o k do prac systematyzacyjnych. M o s z y ń s k i jest w p e ł n i ś w i a d o m tego, że �14 ZOFIA SOKOLEWICZ badacz m u s i p o d j ą ć t ę t r u d n ą d e c y z j ę , d o k o n a ć operacji na ż y w y m organizmie k u l t u r y i p o d z i e l i ć j ą , g d y ż nie m o ż e o b s e r w o w a ć jej w ca­ łości. J e d n a k ż e i D o b r o w o l s k i zmuszony jest do w y r ó ż n i e n i a m a ł e g o pola badania. Pisze o t y m : „ O p i s y n i e w i e l k i c h w y c i n k ó w r z e c z y w i s t o ś c i spo­ ł e c z n y c h i k u l t u r o w y c h m a j ą nie t y l k o ogromne znaczenie dla b u d o w a ­ nia t e o r i i , ale są też n a j w a ż n i e j s z y m ś r o d k i e m gruntownego opanowania w a r s z t a t u socjologicznego" (Dobrowolski, 1966, s. 61). A l e , aby i m s i ę p r z y j r z e ć , n a l e ż y je j e d n a k o d c i ą ć od reszty za p o m o c ą całego aparatu p o j ę c i o w e g o w ł a ś c i w e g o danej o r i e n t a c j i teoretycznej. N a l e ż y p o d z i e l i ć k u l t u r ę (zawsze w swoisty s p o s ó b r o z u m i a n ą z a l e ż n i e od teorii), w y d z i e ­ lić i n t e r e s u j ą c y nas w d a n y m momencie fragment. M a m y w t y m momencie j u ż d r u g i , pozornie podobny fragment w teo­ r i i Dobrowolskiego i M o s z y ń s k i e g o . Bo i M o s z y ń s k i m ó w i ł podobnie. A l e to M o s z y ń s k i e m u , a nie D o b r o w o l s k i e m u zarzucano atomizowanie k u l t u r y (Sokolewicz, 1973, s. 159; H e y m a n , 1973, s. 60 п.). A w i ę c , b y ł za j e j c a ł o ś c i o w y m t r a k t o w a n i e m czy nie? A b y o d p o w i e d z i e ć na to m i ę d z y i n n y m i pytanie n a l e ż y w r ó c i ć do tego, j a k k s z t a ł t o w a ł o się w etnologii p o j ę c i e całości. Nie t o w a r z y s z y ono etnografom od p o c z ą t k u , od prac E. B . T y l o r a , G. Bastiana i L . H . Morgana. M o ż e o d p o w i e d ź na nie jest dla n i c h oczy­ wista? K u l t u r a p o d l e g ł a p r a w o m e w o l u c j i , m u s i b y ć wszak całością i j e d n o ś c i ą . Inaczej nie m o g ł a b y i m p o d l e g a ć . To r o z s t r z y g n i ę c i e d o k o ­ nuje się w i ę c na poziomie z a ł o ż e ń . I m o ż e nie b y ł o b y w a r t o dalej s i ę nad t y m z a s t a n a w i a ć , g d y b y nie fakt, że nasze m y ś l e n i e — a w t y m i m y ś l e n i e n a u k o w e — do dziś zawiera wiele cech m y ś l e n i a e w o l u c j o nistycznego, a sam M o s z y ń s k i p r z y j m o w a ł szereg jego zasad i p o j ę ć ś w i a ­ domie. ; P o s ł u ż ę się t u wypowiedzią L . H . Morgana jako reprezentatywną dla ewolucyjnego m y ś l e n i a w etnologii. M o ż n a sądzić, że całością, którą ma na uwadze, bez w z g l ę d u na to, czy pisze o r z y m s k i m rodzie, rodzinie punalua czy d ł u g i c h domach I r o k e z ó w , jest „ r ó d l u d z k i " . Jego celem jest o d s ł o n i ę c i e h i s t o r i i tego r o d u , k t ó r a „ j e d n ą jest w swym p o c z ą t k u , j e d n ą w d o ś w i a d c z e n i u i j e d n ą w p o s t ę p i e " (Morgan, 1887, s. I I ) . T o p r z e ś w i a d c z e n i e o j e d n o ś c i jest j e d n a k ż e nieco o s ł a b i o n e j u ż p a r ę w i e r ­ szy dalej i zostawia f u r t k ę do dzielenia l u d z k o ś c i na mniejsze całości. M o r g a n jest p r z e ś w i a d c z o n y , że dwa zasadnicze d z i a ł y k u l t u r y c z ł o w i e ­ k a m a j ą nieco i n n y charakter. W y n a l a z k i i o d k r y c i a łączą się ze s o b ą b e z p o ś r e d n i o i u k ł a d a j ą w ciągi o charakterze p o s t ę p o w y m , podczas g d y idee r z ą d u , rodziny, w ł a s n o ś c i r o z w i n ę ł y się z k i l k u z a r o d k ó w m y ś l i i p o z o s t a j ą wobec siebie w stosunku r o z w o j o w y m . To r o z r ó ż n i e n i e l e ż y j u ż u p o c z ą t k u k u l t u r y . C z y t a m y b o w i e m dalej: „wynalazki i odkrycia stoją w p o r z ą d k o w y m z w i ą z k u z kolejami postępu ludz­ kiego i z a z n a c z a j ą jego s t o p n i o w e s t a d i a , podczas gdy instytucje s p o ł e c z n e i cywilne �O POJĘCIU CAŁOŚCI I 15 SYSTEMU jako z ł ą c z o n e z c i ą g ł y m i potrzebami ludzkimi r o z w i n ę ł y się z niewielu pierwiastko­ w y c h z a r o d ó w m y ś l i . T e instytucje, w y n a l a z k i i odkrycia w c i e l i ł y i z a c h o w a ł y głów­ ne f a k t y , k t ó r e do d z i ś w y j a ś n i a j ą p r z e b y t e d o ś w i a d c z e n i e . G d y je z b i e r z e m y i równamy, wykażą nam kich na jednym i tym jedność pochodzenia l u d z k o ś c i , p o d o b i e ń s t w o po­ potrzeb l u d z ­ s a m y m stopniu rozwoju i z g o d n o ś ć d z i a ł a ń u m y s ł u ludzkiego w p o d o b n y c h sobie w a r u n k a c h s p o ł e c z n y c h " ( M o r g a n , 1887, s. I I ) . Te twierdzenia Morgana u p o w a ż n i a j ą nas do w n i o s k u , że z r ó ż n i c o ­ wanie s t r u k t u r y k u l t u r y ( w y n a l a z k i i o d k r y c i a a idee i instytucje) l e ż y u samego p o c z ą t k u k u l t u r y , jest j a k b y j e j g e n e t y c z n ą c e c h ą r ó ż n i e s i ę p r z e j a w i a j ą c ą w r ó ż n y c h momentach h i s t o r i i l u d z k o ś c i . H i s t o r i a zaś ta jest jedna, g d y ż zasadnicze cechy l u d z k o ś c i są t a k i e same i takie same s ą zasady m y ś l e n i a ludzkiego. Zasady te m o ż n a o d s ł o n i ć a n a l i z u j ą c w ł a ś ­ nie i n s t y t u c j e , w y n a l a z k i i o d k r y c i a oraz o p i s u j ą c niejako p r z e b y t ą przez człowieka drogę. M o r g a n , a w ł a ś c i w i e wszyscy k l a s y c y e w o l u c j o n i z m u , z w r a c a j ą na­ szą u w a g ę na s f e r ę m y ś l i l u d z k i e j . To ona, to j e d n o ś ć psychiki, k r y j e się za l u d z k i m i d z i a ł a n i a m i . Tak w i ę c k a ż d y w y t w ó r k u l t u r y jest re­ z u l t a t e m m y ś l e n i a ludzkiego, a n a l i z u j ą c go m o ż n a dojść do z a m i e r z e ń i m o t y w a c j i c z ł o w i e k a . Jest to n i e m a l d o k ł a d n i e to samo, co na temat w y t w o r u k u l t u r o w e g o pisał M o s z y ń s k i (1929, s. 12) przekonany, że nie t y l k o l u d z k i e zachowania, ale r ó w n i e ż i k a ż d y w y t w ó r b ę d ą c y r e z u l t a ­ t e m d z i a ł a n i a , a w ostatecznej instancji m y ś l e n i a , jest ź r ó d ł e m dla h i s t o r i i kultury. T e n w ł a ś n i e s ą d jako część p o g l ą d ó w na charakter w e w n ę t r z n y c h po­ w i ą z a ń k u l t u r y z o s t a ł zakwestionowany przez B . Malinowskiego, a w P o l ­ sce przede w s z y s t k i m przez K . Dobrowolskiego i jego s z k o ł ę , przez K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k ą i ś r o d o w i s k o ł ó d z k i e , przez w i ę k s z ą część etno­ g r a f ó w okresu po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . Dyskusje m i ę d z y z w o l e n n i k a m i obu o p i n i i ( M o s z y ń s k i e g o i Dobrowolskiego) m i a ł y charakter dość z a w i ł y , s p ó r nie z o s t a ł r o z s t r z y g n i ę t y , g d y ż nie m ó g ł b y ć , w ł a ś n i e z r a c j i od­ m i e n n y c h , filozoficznych p r z e s ł a n e k . O co j e d n a k g ł ó w n i e chodziło M a l i n o w s k i e m u , a n a s t ę p n i e jego k o n ­ t y n u a t o r o m czy l u d z i o m o podobnych przekonaniach. W y s t ą p i e n i e M a l i ­ nowskiego b y ł o nie t y l k o opowiedzeniem się za c z y m ś ( t j . h o l i s t y c z n y m badaniem k u l t u r y — p r z y p . m ó j Z.S.), ale t a k ż e p r z e c i w k o c z e m u ś , za k i m ś i p r z e c i w k o k o m u ś . T o „ z a " oznacza zasadniczo d o k t r y n ę d u r k h e i m o w s k ą , to „ p r z e c i w " o r i e n t a c j ę h u m a n i s t y c z n ą (art), h i s t o r y c z n ą , a z w ł a ­ szcza k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n ą w etnologii. S k u p i ę się c h w i l o w o na k w e ­ s t i i z w i ą z a n e j ze sprzeciwem Malinowskiego — zdaje się, że p r z y jego n i e s ł y c h a n i e emocjonalnej naturze to, p r z e c i w k o m u się o p o w i a d a ł i w stosunku do kogo. d o k o n y w a ł swego s a m o o k r e ś l e n i a , o d g r y w a ł o ogromnie w a ż n ą r o l ę . W i e l k i e znaczenie f o r m y w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h oraz i c h d y f u z j i p o d k r e ś l a ł w k o ń c u X I X w . przede w s z y s t k i m Ratzel — m o ż n a p o w i e - �16 ZOFIA SOKOLEWICZ dzieć, że w o k ó ł t y c h spraw z o s t a ł a zbudowana jego teoria. D y f u z j o n i z m b y ł zawsze obecny w etnologii i nawet w czasach n a j w i ę k s z e g o t r i u m f u e w o l u c j o n i z m u d y f u z j o n i ś c i t e ż d o k ł a d a l i s w o j ą c e g i e ł k ę do b u d o w y t e o r i i etnologicznej. Na p r z e ł o m i e X I X i X X w . dokonali j e d n a k czegoś bardziej z n a c z ą c e g o . M a m t u na m y ś l i twierdzenie, k t ó r e przypisuje się szkole k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j (co nie jest chyba w ł a ś c i w e , g d y ż p r z y ­ jęli je r ó w n i e ż przedstawiciele szerzej p o j ę t e g o k i e r u n k u historycznego), że dyfuzja zachodzi nie d z i ę k i rozprzestrzenianiu się izolowanych, k o n ­ k r e t n y c h w y t w o r ó w i z w y c z a j ó w , ale d z i ę k i przenoszeniu c a ł y c h g r u p w y t w o r ó w . Z w o l e n n i c y tego p o g l ą d u t w i e r d z i l i , że dopiero badanie n a u ­ k o w e m o ż e w y k a z a ć , w j a k i s p o s ó b owe zbiory w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h są p o w i ą z a n e ze s o b ą — s p r a w ą i s t o t n ą , od k t ó r e j z a c z y n a ł o się badanie, b y ł o , że w y k a z y w a ł y one t e n d e n c j ę do w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a i do przeno­ szenia się razem l u b (ściślej) b y ł y przenoszone razem przez w ł a ś c i w ą grupę ludzką. I w ł a ś n i e to twierdzenie o przenoszeniu się k o m p l e k s ó w cech k u l t u ­ r o w y c h (bez uprzedniej w i e d z y o z w i ą z k a c h m i ę d z y n i m i ) , wnioskowanie 0 h i s t o r i i k u l t u r y (lub c h o ć b y t y l k o j e j rozwoju) na podstawie p o j e d y n ­ czych cech (a przede w s z y s t k i m i c h f o r m y ) w z b u d z i ł o zasadniczy sprze­ c i w Malinowskiego. G w o l i prawdzie historycznej n a l e ż y t u d o d a ć , że sprzeciw Malinowskiego b u d z i ł y r ó w n i e ż teorie e w o l u c j i k u l t u r y , c h o ć nie d o c z e k a ł y się tak z a w z i ę t e g o ataku, j a k s z k o ł a k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n a . To przeciw ewolucjonistom p i s a ł M a l i n o w s k i : „ S z k o ł a e w o l u c y j n a u w a ż a ł a r o z w ó j k u l t u r y za s e r i ę s p o n t a n i c z n y c h m e t a m o r f o z następujących ta stała na menty jako według określonych praw i tworzących stanowisku podziału jednostki tego kultury na samego rzędu; określone sekwencje. proste e l e m e n t y i t r a k t o w a ł a przedstawiła teorię ewolucji ognia obok t ł u m a c z e n i a r o z w o j u r e l i g i i , obok o b r a z u genezy i r o z w o j u Szkoła te ele­ niecenia małżeństwa 1 idei d o t y c z ą c y c h r o z w o j u c e r a m i k i " ( M a l i n o w s k i , 1931, s. 621a-645b). J e d n a k ż e trzeba p o d k r e ś l i ć , że sprzeciw Malinowskiego s k i e r o w a n y b y ł nie t y l e przeciw samej t e o r i i e w o l u c j i , nie przeciw t w i e r d z e n i o m 0 diachronicznych z w i ą z k a c h m i ę d z y e l e m e n t a m i k u l t u r y , nie p r z e c i w t w i e r d z e n i o m o m o ż l i w o ś c i f o r m u ł o w a n i a p r a w k u l t u r y , ale przeciw k o n ­ k r e t n e j metodzie w y r ó ż n i a n i a c i ą g ó w r o z w o j u k u l t u r o w e g o i s t a d i ó w . P i s a ł : „ D o p ó k i nie zrozumie się i nie opisze d o k ł a d n i e j n a t u r y r o z m a i ­ t y c h zjawisk k u l t u r o w y c h , i c h f u n k c j i i f o r m y , przedwczesnym w y d a j e się spekulowanie na temat genezy s t a d i ó w r o z w o j u " ( M a l i n o w s k i , 1931, s. 625). Chodzi m u w i ę c o p r y m a t badania synchronicznego nad diachron i c z n y m (analogicznie j a k w j ę z y k o z n a w s t w i e jego epoki) oraz o ogra­ niczenie zaufania do w n i o s k ó w p ł y n ą c y c h z analiz f o r m , i c h z a s i ę g ó w 1 dyfuzji. Z a r ó w n o w k r y t y c e ewolucjonizmu, j a k i k i e r u n k u historycznego M a ­ l i n o w s k i p o d k r e ś l a ł p o t r z e b ę naukowego (science) badania k u l t u r y . Wszel­ kie r o z w a ż a n i a na temat h i s t o r y c z n y c h d r ó g rozprzestrzeniania się cech �O POJĘCIU CAŁOŚCI I 17 SYSTEMU k u l t u r o w y c h w i n n y , jego zdaniem, b y ć poprzedzone badaniami na te­ m a t i s t o t y d y f u z j i . K i e r u n e k h i s t o r y c z n y natomiast — bez w z g l ę d u na to, czy chodzi o osobę i t e o r i ę E l l i o t Smitha, F. Boasa, W . J. Perry'ego, O. W . Schmidta, C. Wisslera, F. Graebnera, L . Frobeniusa czy W . H . R. Riversa — operuje p o j ę c i e m cechy k u l t u r o w e j . Z tego w y n i k a , że bez w z g l ę d u na to, czy m o w a jest o krzesaniu ognia, czy o złożonej i n s t y ­ t u c j i dziedzictwa l u b pochodzenia matrilinearnego, owalnej f o r m y t a l e ­ r z y czy organizacji rodziny, wszystkie w y t w o r y k u l t u r y — proste i z ł o ­ ż o n e — t r a k t o w a n e są tak samo. Jest to b ł ą d , g d y ż wynaleziono je n i e ­ w ą t p l i w i e w i n n y c h w a r u n k a c h i to w i n n o r z u t o w a ć na s p o s ó b i c h t r a k ­ towania, a w i ę c r ó w n i e ż ich rozprzestrzeniania się od p o p u l a c j i do populacji. Ten p o g l ą d b l i s k i jest t e m u , co uprzednio zostało napisane o Morganie, k t ó r y w i n n y m niejako zbiorze u m i e ś c i ł w y n a l a z k i i od­ k r y c i a oraz instytucje. Zdaje się, że d y f u z j o n i z m u p r o ś c i ł s p r a w ę w po­ r ó w n a n i u z e w o l u c j o n i z m e m . D z i ę k i t e m u j e d n a k z y s k a ł m o ż l i w o ś ć za­ r ó w n o operacji statystycznych, j a k i ujęć k a r t o g r a f i c z n y c h . Wspomniane h a s ł o ,,culture" stanowi w gruncie rzeczy w i e l k ą i o s t r ą , m e t o d o l o g i c z n ą p o l e m i k ę Malinowskiego z o r i e n t a c j ą h i s t o r y c z n ą . Credo funkcjonalne z o s t a ł o t a m w y r a ź n i e s f o r m u ł o w a n e w opozycji do n i e j . To do niej są adresowane zda się g o r ą c e zdania: „Podstawowy, pozwala dynamiczny przypuszczać, jest badanie funkcji że charakter zasadniczym kultury [...] elementów zadaniem Atomizowanie kulturowych antropologii czy i ich (nauk związków społecznych) oderwane rozpatrywanie k u l t u r o w y c h u w a ż a s i ę za b e z p ł o d n e , p o n i e w a ż z n a c z e n i e k u l t u r y polega n a m i ę d z y j e j e l e m e n t a m i i i s t n i e n i e p r z y p a d k o w y c h k o m p l e k s ó w k u l t u r o w y c h nie możliwe" jakiegoś wym" (Malinowski, wytworu ( t a m ż e , s. 1931, osiąga s. 627). I dalej: „określenie identyczności s i ę j e d y n i e p r z e z u m i e s z c z e n i e go cech związku jest kulturowej w kontekście kulturo­ 629). K a ż d a f o r m a w z a l e ż n o ś c i od tego, j a k i e p e ł n i funkcje, w i ą ż e się z o k r e ś l o n ą o r g a n i z a c j ą l u d z k i c h z a c h o w a ń , w i e r z e n i a m i , ideami etc. T r a k t o w a n i e k u l t u r y j a k o całości wzajemnie ze s o b ą p o w i ą z a n y c h e l e m e n t ó w , tak silnie p o d k r e ś l a n e przez *Malinowskiego, ma n i e w ą t p l i ­ w i e s w ó j r o d o w ó d w duchu epoki, w nauce D u r k h e i m a , w teoriach P. K r o p o t k i n a , P. Sorokina. Chyba n a j i s t o t n i e j s z ą i n s p i r a c j ą o k a z a ł a się t u t a j analogia, po raz p i e r w s z y s f o r m u ł o w a n a chyba przez D u r k h e i m a , m i ę d z y s p o ł e c z e ń s t w e m a ż y c i e m organicznym, organizmem ż y w y m . I tak, analogicznie do tego, j a k ż y c i e o r g a n i z m u p o w o d o w a ł o funkcjonowanie s t r u k t u r y organicznej, t a k ż y c i e s p o ł e c z n e p o w o d o w a ł o funkcjonowanie s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . A n a l o g i ą t ą D u r k h e i m p o s ł u g i w a ł się systematycz­ nie w swojej pracy o d r ó ż n i a j ą c d z i ę k i niej m . i n . t y p y s p o ł e c z e ń s t w opar­ te na s o l i d a r n o ś c i mechanicznej (to znaczy takich, w k t ó r y c h wszyscy c z ł o n k o w i e s p o ł e c z n o ś c i w y k o n y w a l i te same zadania; b y l i ł o w c a m i , zbieraczami, r o l n i k a m i etc.) od c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się s o l i d a r n o ś c i ą or­ g a n i c z n ą , w k t ó r y c h r ó ż n e g r u p y l u d z i w y k o n y w a ł y r ó ż n e zadania s t a j ą c 2 — Etnografia Pol. 30/1 �18 ZOFIA SOKOLEWICZ się w ten s p o s ó b wzajemnie z a l e ż n y m i , podobnie do części w organizmie żywym. O b y d w a j t w ó r c y funkcjonalizmu, A . R. R a d c l i f f e - B r o w n i B . M a l i ­ nowski, p r z y j ę l i te z a ł o ż e n i a D u r k h e i m a . R a d c l i f f e - B r o w n interesował się, w j a k i sposób w s p ó ł z a l e ż n e i p o w i ą z a n e wzajemnie elementy spo­ ł e c z e ń s t w a f u n k c j o n u j ą j a k o części w i ę k s z e j całości — s p o ł e c z n e g o o r ­ ganizmu. M a l i n o w s k i zaś z a s t a n a w i a ł się, w j a k i sposób r ó ż n e t y p y dzia­ ł a l n o ś c i l u d z k i e j : zbieractwo, ł o w i e n i e r y b , r y t u a l n y k a n i b a l i z m , zaspo­ k a j a j ą potrzeby c z ł o w i e k a , od jego biologicznych potrzeb p o c z y n a j ą c , a p r z y c z y n i a j ą c się do istnienia całości — k u l t u r y . W e d ł u g obrazowego p o r ó w n a n i a E. R. Leacha (1961, s. 12) R a d c l i f f e - B r o w n b y ł zaintereso­ wany poszukiwaniem różnic między r ó ż n y m i społecznymi s t r u k t u r a m i f u n k c j o n u j ą c y m i jako całości, podczas gdy M a l i n o w s k i i n t e r e s o w a ł się i c h w e w n ę t r z n y m i mechanizmami — to tak, j a k b y k t o ś i n t e r e s o w a ł się rodzajami z e g a r ó w , a k t o ś i n n y raczej i c h w e w n ę t r z n ą b u d o w ą . W y d a j e się z r e s z t ą , że o b y d w a j p r z e j ę l i od D u r k h e i m a jego n a t u r a ­ l i z m , k t ó r y z a w a ż y ł na r o z u m i e n i u k u l t u r y j a k o całości czy c a ł o ś c i o w o t r a k t o w a n y c h k u l t u r r ó ż n y c h l u d z k i c h populacji. B y ł on zapewne silniej p o d k r e ś l a n y przez Malinowskiego, c h o ć b y w s k u t e k p r z y j ę c i a p r z e z e ń biologicznej podstawy w t e o r i i potrzeb. W y d a j e się jednak, że w r u ­ t y n o w e j analizie k o n k r e t n e j k u l t u r y b y ł on m n i e j w i d o c z n y w pracach Malinowskiego n i ż u R a d c l i f f e - B r o w n a , czego dowodem m o ż e b y ć c h o ć b y p o j ę c i e f u n k c j i (Sokolewicz). Nie ulega j e d n a k w ą t p l i w o ś c i , że to, co proponuje M a l i n o w s k i , nie jest p r o s t ą k o n t y n u a c j ą t e o r i i D u r k h e i m a . J a k ż e często f o r m u ł o w a ł o n o s t r ą k r y t y k ę prac tego ostatniego, na co wskazuje c h o ć b y recenzja z Les structures elementaires de la vie religieuse ( M a l i n o w s k i , 1913, s. 525) j a k i liczne, polemiczne u w a g i rozsiane w r ó ż n y c h w i ę k s z y c h pracach. Za bardzo z n a c z ą c e u w a ż a m te, k t ó r e z o s t a ł y w y r a ż o n e w Zwy­ czaju i zbrodni ( M a l i n o w s k i , 1958, s. 341), a o d n o s z ą c e się do przecenia­ nia „ a l t r u i s t y c z n e j , bezosobistej i nieograniczonej l o j a l n o ś c i g r u p o w e j " , aby z niej u c z y n i ć „ k a m i e ń w ę g i e l n y c a ł e g o p o r z ą d k u s p o ł e c z n e g o w k u l ­ t u r a c h p i e r w o t n y c h " . „ D z i k i nie jest ani s k r a j n y m « k o l e k t y w i s t a » , a n i t e ż b e z k o m p r o m i s o w y m « i n d y w i d u a l i s t a » . Jest on — j a k wszyscy l u ­ dzie — p o ł ą c z e n i e m o b u " ( t a m ż e , s. 341). M a l i n o w s k i chciał m ó w i ć 0 C z ł o w i e k u , ale zawsze przez p r y z m a t konkretnego, ż y j ą c e g o , i n d y w i ­ dualnie r e a g u j ą c e g o , choć p r z e s t r z e g a j ą c e g o p e w n y c h r e g u ł , c z ł o w i e k a . Na to, co M a l i n o w s k i p r z e j ą ł z D u r k h e i m a , w j a k i s p o s ó b p r z e m y ś l a ł 1 p r z e k s z t a ł c i ł swe lektury etc. w p ł y n ą ł fakt, w j a k i się samookreślał, wobec kogo, z k i m i p r z e c i w k o k o m u . W y d a n i e Argonautów Zachodniego Pacyfiku w 1922 r. oraz w c z e ś n i e j ­ sze prowadzenie b a d a ń t e r e n o w y c h na T r o b r i a n d a c h u w a ż a n e jest w e w s z y s t k i c h p o d r ę c z n i k a c h etnografii za k a m i e ń m i l o w y , za w y d a r z e n i e o znaczeniu r e w o l u c y j n y m dla etnologii i antropologii. Pisano o t y m d u ż o . T r a k t o w a n i e k u l t u r y jako w e w n ę t r z n i e p o w i ą z a n e j całości ma w ł a ś n i e �O POJĘCIU CAŁOŚCI I 19 SYSTEMU t a k i charakter. D r u g i m , r e w o l u c y j n y m k r o k i e m b y ł postulat prowadze­ nia b a d a ń synchronicznych przed h i s t o r y c z n y m i — podobnie t w i e r d z i ł C. L é v i - S t r a u s s w 30 l a t p ó ź n i e j . Nie w y k l u c z a j ą c m o ż l i w o ś c i prowadzenia b a d a ń t y p u historycznego w r o z s ą d n y m w y m i a r z e i zakresie o b e j m u j ą c y c h sprawy, k t ó r e ze w z g l ę ­ du na b a z ę ź r ó d ł o w ą m o g ą b y ć tak badane, p r z e d k ł a d a jednak M a l i n o w ­ ski nad nie badanie synchroniczne, u w a ż a je za p i e r w o t n e w stosunku do historycznego, sądzi, że z a n i m zacznie się s z u k a ć w y j a ś n i e ń t y p u historycznego, n a l e ż y o d p o w i e d z i e ć na p y t a n i a t y p u funkcjonalnego. W a ż n e jest to, jego zdaniem, z w ł a s z c z a w sytuacji, gdy b r a k jest ź r ó d e ł m ó w i ą c y c h b e z p o ś r e d n i o o p r z e s z ł o ś c i . „ T a k w i ę c zamiast g r u p o w a ć w y w o d y na osi czasu pod n a g ł ó w k a m i p r z e s z ł o ś c i , t e r a ź n i e j s z o ś c i i p r z y ­ szłości w c i ą g u h i s t o r y c z n y m , m u s i m y u p o r z ą d k o w a ć f a k t y w kategorie, w k t ó r y c h wszystkie w s p ó ł i s t n i e j ą i k t ó r e m o ż n a b a d a ć empirycznie i w terenie ( M a l i n o w s k i , 1958, s. 154). Ze w s z y s t k i c h w y w o d ó w Malinowskiego w r ó ż n y c h jego pracach, od p i e r w s z y c h p o c z y n a j ą c , w y n i k a , że zadaniem badacza jest ustalenie p o w i ą z a ń m i ę d z y o b s e r w o w a n y m i f a k t a m i , celem jest wiedza o fakcie i n t e g r a l n y m ( M a l i n o w s k i , 1958, s. 154), r ó w n i e w a ż n y m dla antropologa, j a k i dla h i s t o r y k a . To ona pozwala na o k r e ś l e n i e i s t o t y z a l e ż n o ś c i m i ę ­ dzy elementami k u l t u r y , na f o r m u ł o w a n i e p r a w , a ściślej p r a w procesu k u l t u r o w e g o , do k t ó r y c h w i n i e n o d w o ł a ć się h i s t o r y k r e k o n s t r u u j ą c y proces historyczny. T a k w i ę c n a j p i e r w badamy to, co jest stosunkowo pewne, f o r m u ł u j e m y p r a w a o g ó l n e , k t ó r e m o ż e m y t r a k t o w a ć jako w k ł a d a n t r o p o l o g ó w r ó w n i e ż w d z i e d z i n ę b a d a ń nad h i s t o r i ą k u l t u r y . W Dynamice przemian kulturowych, wydanej już pośmiertnie, M a l i ­ n o w s k i o d w o ł u j e s i ę do zasady, k t ó r ą w y p r a c o w a ł w czasie b a d a ń od Argonautów Zachodniego Pacyfiku p o c z y n a j ą c , a d a j ą c e j się s p r o w a d z i ć do twierdzenia, że ,,tzw. elementy czy «cechy» k u l t u r o w e nie są miesza­ n i n ą s ł ó w , n a r z ę d z i , pojęć, w i e r z e ń , z w y c z a j ó w , m i t ó w i zasad p r a w ­ n y c h — lecz s k ł a d a j ą się na w y r a ź n i e o k r e ś l o n e jednostki, k t ó r e nazwa­ l i ś m y i n s t y t u c j a m i " ( M a l i n o w s k i , 1958, s. 174). P r z y j m u j e on, że wszyst­ k i e dziedziny k u l t u r y są d z i e ł e m zorganizowanej pracy l u d z i dzia­ ł a j ą c y c h w s p o s ó b profesjonalny, systematyczny, n i e p r z y p a d k o w y . I to w ł a ś n i e ma o d k r y ć etnograf — n a j p i e r w s p o s ó b , w j a k i c z ł o w i e k jest zorganizowany, n a s t ę p n i e p r a w a , w e d ł u g k t ó r y c h działa. W badaniach t y c h badacz ma pewne drogowskazy. L e ż ą one w dziedzinie t e o r i i . „ N a u k o w a analiza kultury m o g ą c w s k a z y w a ć r ó ż n e systemy r z e c z y w i s t o ś c i legające prawom ogólnym staje się drogowskazem w pracach terenowych pod­ jako środek identyfikacji rzeczywistości kulturowych, a także p o d s t a w ą inżynierii socjal­ nej. Analiza rową [...], w k t ó r e j p r ó b u j e m y a ludzkimi potrzebami funkcjonalną. Funkcja nie o k r e ś l i ć stosunek podstawowymi może między działalnością kultu­ lub pochodnymi, być określona t r z e b przez d z i a ł a l n o ś ć , w k t ó r e j l u d z i e j e d n o c z ą s i ę , k o r z y s t a j ą s u m u j ą d o b r a " ( M a l i n o w s k i , 1958, s. 31). może być nazwana inaczej, n i ż jako zaspokojenie po­ z w y b o r ó w i kon­ �20 ZOFIA SOKOLEWICZ M a l i n o w s k i kładzie w i ę c nacisk na celowy charakter k a ż d e g o ele­ m e n t u k u l t u r y i jego o r g a n i c z n ą w i ę ź z p o s t a ł y m i w o b r ę b i e jednej k u l ­ t u r a —- łączą je d ą ż e n i a i d z i a ł a l n o ś ć c z ł o w i e k a , a o b s e r w o w a l n y m i tego p r z e j a w a m i są zachowania c z ł o w i e k a . Poprzez te zachowania m o ż e m y w n o s i ć o charakterze z w i ą z k u m i ę d z y elementami k u l t u r y . D o t y k a m y t u s p r a w y niezmiernie w a ż n e j dla Malinowskiego. I p o d t r z y m u j ę w y p o w i e ­ dziane Kiedyś zdanie, że M a l i n o w s k i nigdy nie dyskutował w p r o s t ż a d n e j z tez f o r m u ł o w a n y c h przez s z k o ł ę k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n ą . Jego w ł a s n e badania o d n o s i ł y się wszak do u k ł a d ó w synchronicznych; nie i n t e r e s o w a ł się r e k o n s t r u k c j ą h i s t o r i i k u l t u r y (Sokolewicz, 1985), ale j e d n a k m e t o ­ dologia o r i e n t a c j i historycznej w j e j w y d a n i u e u r o p e j s k i m j a k i a m e r y ­ k a ń s k i m b y ł a w i e l o k r o t n i e p r z e d m i o t e m jego niezmiernie g o r ą c y c h p r o ­ t e s t ó w , przede w s z y s t k i m w Naukowej teorii kultury i w Dynamice przemian kulturowych. „ R o z b i c i e się k u l t u r y na składowe « c e c h y » oraz zebranie t y c h ostatnich w « k o m p l e k s y cech» nie jest zgodne z n a u k o w ą a n a l i z ą k u l t u r y r o z k ł a d a n e j na rzeczywiste j e d n o s t k i , j a k i m i są d ą ż e n i a i d z i a ł a n i a " ( M a l i n o w s k i , 1958, s. 137). P r z e d m i o t e m p r o t e s t ó w M a l i ­ nowskiego b y ł o w i ę c przede w s z y s t k i m widzenie k u l t u r y j a k o z b i o r u e l e m e n t ó w . P o d k r e ś l a on j a ł o w o ś ć takiego p o d e j ś c i a z a r ó w n o w odnie­ sieniu do badania m a ł y c h społeczności, k t ó r y c h i n t e g r a l n y charakter m o ż n a o d k r y ć w drodze badania funkcjonalnego, j a k i s p o ł e c z n o ś c i b ę ­ d ą c y c h w t r a k c i e z m i a n y k u l t u r o w e j , a s t a n o w i ą c y c h tak j a k i a f r y k a ń ­ ska s p o ł e c z n o ś ć w okresie kolonizacji część w i ę k s z e j i to nie jednej całości. Badana część miasta, w s i l u b k o p a l n i s t a n o w i ł a t ę całość, ale dla j e j zrozumienia n a l e ż a ł o w z i ą ć pod u w a g ę zaplecze, c z y l i społeczności, do k t ó r y c h n a l e ż e l i czarni j e j obywatele, oraz s p o ł e c z n o ś ć i k u l t u r ę e u r o p e j s k ą , k t ó r a s t a n o w i ł a zaplecze dla b i a ł e j części badanej g r u p y . O d m i e n n o ś ć z w i ą z k ó w ł ą c z ą c y c h k a ż d ą z t y c h g r u p z szerszym ś w i a t e m nie z m i e n i a ł a jednak f a k t u , że do tej złożonej s p o ł e c z n o ś c i (kopalni, miasta etc.) n a l e ż a ł o p o d c h o d z i ć r ó w n i e ż j a k o do zintegrowanej całości. Badanie cech k u l t u r y , t a k i c h j a k r o w e r l u b b i a ł a koszula, nie m o g ł o o g r a n i c z a ć się do stwierdzenia, s k ą d one się w y w o d z ą . To nic albo n i e ­ wiele m ó w i ł o o społeczności, k t ó r a je z a a k c e p t o w a ł a . W j a k i jednak spo­ sób z o s t a ł y one z n i ą z w i ą z a n e z zachowaniami l u d z i , k t ó r z y w ł ą c z y l i t ę c e c h ę w s w ó j s p o s ó b zaspokajania potrzeb — na to szuka odpowiedzi etnograf-funkcjonalista i l e ż y ona w p o l u b a d a ń n a d sposobem zorga­ nizowania k u l t u r y , w k t ó r y m k a ż d a część, a w i ę c i r o w e r , i koszula, p r z y c z y n i a j ą się do istnienia całości. M a l i n o w s k i domaga się w i ę c , aby to, co bada etnograf, b y ł o w y r ó ż ­ niane r e s p e k t u j ą c p r a w a w e w n ę t r z n y c h p o w i ą z a ń k u l t u r y . N i e m o ż e m y w i ę c , b i o r ą c j a k i ś w y c i n e k życia pod l u p ę p o j ę ć n a u k o w y c h , k r o i ć p r e ­ paratu, l e k c e w a ż ą c sobie jego b u d o w ę , jego w e w n ę t r z n e z w i ą z k i . N a u ­ k o w a teoria k u l t u r y i funkcjonalna teoria b a d a ń t e r e n o w y c h m i a ł y nas przed t y m b ł ę d e m ustrzec. M i e l i ś m y z a c h o w a ć w p o l u widzenia i n s t y - �O POJĘCIU CAŁOŚCI I SYSTEMU 21 tucje, zintegrowane s p o ł e c z n o ś c i l u b części w i ę k s z y c h społeczności, po­ w i ą z a n e w n a t u r a l n y , organiczny s p o s ó b . M a l i n o w s k i w i d z i a ł w t y m p r a w o o b o w i ą z u j ą c e badacza i p r z e s t r z e g a ł przed d o w o l n o ś c i ą . P o d e j ś c i e Malinowskiego zdaje się p r z y j m o w a ć K . D o b r o w o l s k i w t e ­ dy, g d y z a c h ę c a nas do w y b o r u w badaniach m a ł e j społeczności t r w a ­ j ą c e j od w i e l u p o k o l e ń w t y m s a m y m ś r o d o w i s k u f i z y c z n o - s p o ł e c z n y m (Dobrowolski, 1961, s. 9 i п.). J e d n a k ż e nie p o d z i e l a ł o p t y m i z m u M a l i ­ nowskiego co do m o ż l i w o ś c i dochodzenia na tej podstawie do p r a w o g ó l ­ n y c h i ograniczenie się do niewielkiego obszaru s ł u ż y ł o m u do p o d j ę c i a nie t y l e b a d a ń t y p u synchronicznego, co w ł a ś n i e diachronicznego, k t ó ­ r y c h w y n i k i e m m i a ł y b y ć generalizacje historyczne, a nie p r a w a ogólne. Praca badacza z a c z y n a ł a się, w e d ł u g niego, nie od opisu r z e c z y w i s t o ś c i synchronicznej, ale od ustalenia z a s o b ó w ź r ó d ł o w y c h dla j a k n a j d ł u ż ­ szego czasu. R z e c z y w i s t o ś ć badana empirycznie, w s p ó ł c z e s n a badaczowi, b y ł a t y l k o o g n i w e m w procesie h i s t o r y c z n y m . Dopiero p o r ó w n a n i e w i e ­ l u t a k i c h s y t u r e k o n s t r u k c j i h i s t o r y c z n y c h ( w ł ą c z a j ą c w to i w s p ó ł c z e s ­ ność) na podstawie zastanych i w y w o ł a n y c h ź r ó d e ł , m i a ł o p r o w a d z i ć do generalizacji h i s t o r y c z n y c h . U s y t u o w a n i e w i ę c badania t y p u historycz­ nego ma w t e o r i i Dobrowolskiego z u p e ł n i e inne miejsce w p o r ó w n a n i u z t y m , j a k i e przypisuje m u w swojej M a l i n o w s k i , i czemu i n n e m u ma s ł u ż y ć . P o d o b i e ń s t w o w i ę c ogranicza się do stwierdzenia, że k u l t u r a jest w e w n ę t r z n i e p o w i ą z a n ą całością i że te w e w n ę t r z n e z w i ą z k i nie m a j ą c h a r a k t e r u przypadkowego. J e d n a k ż e cel, do k t ó r e g o d ą ż ą obaj uczeni, jest i n n y i pozycja badania synchronicznego w k a ż d y m w obu t y c h teoriach r ó ż n a . Co w i ę c e j , z i n t e r e s u j ą c e g o nas p u n k t u widzenia stosunku do całości i sposobu j e j w y r ó ż n i e n i a m o ż n a z a u w a ż y ć d u ż e r ó ż n i c e m i ę d z y D o b r o w o l s k i m i M a l i n o w s k i m . M a l i n o w s k i jest n a t u r a l i ­ sta i w y r ó ż n i a s p o ł e c z n o ś c i w s p o s ó b niejako n a t u r a l n y ; g r a n i c a m i ba­ danego o b i e k t u są granice społeczności, k t ó r a t w o r z y k u l t u r ę zaspoka­ j a j ą c swoje potrzeby. K a ż d y fragment badania w y r ó ż n i a się t e ż w spo­ sób n a t u r a l n y , g d y ż i n s t y t u c j e w i n n y o d p o w i a d a ć o k r e ś l o n y m potrze­ bom. D o b r o w o l s k i nie jest naturalista. Jego społeczności, k t ó r e ma za­ m i a r b a d a ć , z o s t a ł y u k s z t a ł t o w a n e w t o k u procesu historycznego, są jego owocem i u l e g a j ą dalszym, bezustannym p r z e k s z t a ł c e n i o m , c h o ć b y t a k m a ł y m , że n i e w i d o c z n y m w k r ó t k i m czasie. Integracja k u l t u r o w a jest ostatecznie i n t e g r a c j ą w czasie, a opisu synchronicznego w p r a k t y c e nie m o ż n a d o k o n a ć , g d y ż k a ż d y z elemen­ t ó w badanej społeczności zmienia się w nieco i n n y m czasie. S p o ł e c z n o ś ć , a t y m s a m y m i j e j k u l t u r a , jest w bezustannym r u c h u , g d y ż j e j ele­ m e n t y stale z m i e n i a j ą się, a w i ę c to, co realnie jest p r z e d m i o t e m naszej obserwacji empirycznej i dostrzegane za p o ś r e d n i c t w e m ź r ó d e ł , to p r o ­ ces, to stawanie się. Co wobec tego m o ż e dostrzec etnograf d o k ł a d a j ą c się do b a d a ń t y p u integralnego i interdyscyplinarnego. D o b r o w o l s k i t a k to o k r e ś l a : �22 ZOFIA „Podstawowym zadaniem SOKOLEWICZ etnograficznego spojrzenia na badane zjawiskOj m o ż l i w i e b e z p o ś r e d n i a d ł u g o t r w a ł a obserwacja ż y w e j społeczności w jej się, w jej działaniach ciach, w jej pamięci i tworzeniu i dążeniach, w przeszłości oraz p r z e k a z y w a n i u ograniczone do w ą s k i e g o t y l k o dużej pełni generacji, s. życia, której jakie z a c h o w a ł y nie jej aktualnym myśleniu w jej zasobu takie, kulturowego. Spojrzenie o g n i w a dziejowego p r o c e s u , odzwierciedlają się w dawnych odziedziczonej po p r z o d k a c h , w postaci nigdy ślady przeży­ przejmowaniu jakkolwiek daje m o ż n o ś ć działalności źródeł historycznych" jest zachowaniu poznania minionych (Dobrowolski, 1961, 11-12). Nacisk na d y n a m i k ę p r z e m i a n k u l t u r o w y c h s k ł o n i ł Dobrowolskiego do u z u p e ł n i e n i a t e o r i i c h ł o p s k i e j k u l t u r y t r a d y c y j n e j t e o r i ą d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j , t e o r i ą opadania w a r t o ś c i , a przede w s z y s t k i m t e o r i ą p o d ł o ż a historycznego. W jego t e o r i i i p r a k t y c e badawczej nie ma miejsca dla opisu synchronicznego sensu stricto — t a k j a k r o z u m i a ł go M a l i n o w s k i . M o ż n a b y to w y r a z i ć w i n n y jeszcze s p o s ó b — ż a d n a s p o ł e c z n o ś ć n i g d y nie d a w a ł a się z a t r z y m a ć w bezruchu na t y l e , b y d o k o n a ć takiego opisu. W y d a j e się, że w i ę c e j cech w s p ó l n y c h znajdziemy m i ę d z y t e o r i ą M a ­ linowskiego a p r o p o z y c j a m i K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j i że p o d o b i e ń ­ stwa te b ę d ą m i a ł y podobne ź r ó d ł a . Zapewne w badaniach Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j Z a b o r ó w o d e g r a ł r o l ę a n a l o g i c z n ą do T r o b r i a n d w ż y c i u M a ­ linowskiego. A nadto teoretyczne s a m o o k r e ś l e n i e obojga d o k o n a ł o się w p r z e c i w s t a w i e n i u do s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j . ' K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a pisze, że po 1945 г.: „ z r o d z i ł a się koncepcja p o g ł ę b i o n y c h ba­ d a ń stacjonarnych, p o ś w i ę c o n y c h s p o ł e c z n o ś c i o m l o k a l n y m analizowa­ n y m w ich w ł a s n y m w y m i a r z e czasowo-przestrzennym, zawsze w k o n ­ tekście wielorakich powiązań strukturalno-funkcjonalnych w ich o b r ę b i e " (Zawietowicz-Adamska, 1976, s. 12). Nie jest chyba r z e c z ą p r z y p a d k u , że w ł a ś n i e Ona w s w y c h r o z w a ż a ­ niach na temat k o n k r e t u i k o n t e k s t u podejmuje p o l e m i k ę z t ą s a m ą o r i e n t a c j ą , k t ó r a b u d z i ł a n a j ż y w s z e emocje u Malinowskiego, to znaczy ze szkołą k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n ą , ze szkołą a r e a ł ó w k u l t u r o w y c h , z o r i e n ­ t a c j ą Boasa etc. C z y t a m y : „ Z k o n k r e t e m j a k o z a m i e r z o n y m o b i e k t e m b a d a ń z l o k a l i z o w a n y m czasowo i przestrzennie ł ą c z y się konsekwentnie i p r z e k o n y w a j ą c o zasada k o n t e k s t u w p o j m o w a n i u zjawisk k u l t u r o w y c h w y s t ę p u j ą c y c h w sposób spójny i w s p ó ł r z ę d n y w określonej rzeczywi­ s t o ś c i s p o ł e c z n e j " (Zawistowicz-Adamska, 1976, s. 117). W r o z u m o w a n i u t y m Zawistowicz-Adamska o d w o ł u j e się do l i n i i prezentowanej przez Czarnowskiego, J. S. B y s t r o n i a , F. Boasa, b y za­ t r z y m a ć się na D u r k h e i m i e w celu p o d k r e ś l e n i a , że dla rozumienia k o n ­ t e k s t u i k o n k r e t u w i e l k i e znaczenia m i a ł o s f o r m u ł o w a n i e : „ n i e s ł y c h a n i e p ł o d n e j i t w ó r c z e j d y r e k t y w y i n t e r p r e t o w a n i a f a k t ó w s p o ł e c z n y c h zawsze przez i c h s p o ł e c z n e u w a r u n k o w a n i a , co k o j a r z y się wszak nieodparcie z p e ł n ą k o n k r e t y z a c j ą f a k t ó w , z umieszczeniem ich w k o n t e k ś c i e zjawisk k u l t u r o w y c h s k ł a d a j ą c y c h się na o k r e ś l o n ą r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n ą " (Zawistowicz-Adamska, 1976, s. 121). T e n p o g l ą d w y r a ż a ł a z r e s z t ą �O POJĘCIU CAŁOŚCI I SYSTEMU 23 К . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a w p r a k t y c e badawczej, b y w s p o m n i e ć t u t y l k o p i e r w s z ą w i ę k s z ą p r a c ę z e s p o ł o w ą p r z y g o t o w a n ą pod j e j k i e r u n k i e m na temat pomocy wzajemnej i w s p ó ł d z i a ł a n i a w k u l t u r a c h l u d o w y c h , b ę d ą c e j r e z u l t a t e m prac Z a k ł a d u Etnografii U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o w latach 1946-1948, a na Systemach krewniaczych na Słowiańszczyźnie k o ń c z ą c . To samo dotyczy prac w i e l u u c z n i ó w Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , by w y m i e n i ć t u t y l k o B r o n i s ł a w ę K o p c z y ń s k ą - J a w o r s k ą , M a r i ę B i e r n a ­ cką i Marię Wieruszewską-Adamczykową. T r u d n o jest o c e n i ć w p ł y w M a l i n o w s k i e g o na e t n o g r a f i ę p o l s k ą okresu powojennego. W y r a z i ł się on zapewne w stosunku e t n o g r a f ó w do stacjo­ narnych b a d a ń terenowych i ukształtował trend empiryczny w etnografii polskiej. W z m o c n i ł t ę o r i e n t a c j ę z a i n t e r e s o w a n ą w badaniu r z e c z y w i ­ s t y c h z a c h o w a ń l u d z k i c h , k t ó r ą m o ż n a b y n a z w a ć quasi behavioralna. P r z y j m u j ą c t e o r i ę etnograficznych b a d a ń t e r e n o w y c h , nie p r z y j ę l i n i g d y etnografowie polscy n a u k o w e j t e o r i i k u l t u r y , nie p r z y j ę l i z r e s z t ą d y ­ r e k t y w y instytucjonalnego badania k u l t u r y . W y j ą t k i e m od tego m o g ą b y ć prace B . Olszewskiej-Dyoniziakowej i G r a ż y n y Ungeheuer-Ogorzałek. W y n i k a to zapewne z f a k t u , że etnografowie polscy n i g d y nie t r a c i l i z pola widzenia w y m i a r u historycznego badanych f a k t ó w i w y m i a r t e n u w z g l ę d n i a l i j u ż w czasie prowadzenia b a d a ń e m p i r y c z n y c h . W y d a j e się t o b y ć z w i ą z a n e ze s k ł o n n o ś c i ą do historycznego w y j a ś n i a n i a zjawisk, k t ó r a — zdaniem A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j — z a o w o c o w a ł a powsta­ n i e m historycznej s z k o ł y polskiej ( A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , 1976, s. 20 п.), w y r a ż a j ą c j e d n o c z e ś n i e s w o i s t o ś ć etnografii polskiej. To ostatnie p o d ­ k r e ś l a , c h o ć w nieco i n n y c h s ł o w a c h , Józef Burszta (1969, s. 147 i п.). Do dziś z r e s z t ą , m i m o w i e l k i e g o zainteresowania badaniami s y n c h r o ­ n i c z n y m i , nie n a s t ą p i ł o w etnografii polskiej oddzielenie i c h od b a d a ń historycznych, k t ó r e w i n n y c h dyscyplinach, j a k np. w j ę z y k o z n a w s t w i e , z a o w o c o w a ł o oddzieleniem j ę z y k o z n a w s t w a synchronicznego od histo­ rycznego. A b y d o p e ł n i ć tego p r z e g l ą d u , n a l e ż y w s p o m n i e ć jeszcze propozycje badawcze B u r s z t y , n a w i ą z u j ą c e z r e s z t ą b e z p o ś r e d n i o do Malinowskiego. W 1969 r. w sprawozdaniu z b a d a ń nad s t a r y m i n o w y m w k u l t u r z e w s i k o s z a l i ń s k i e j powtarza on n i e m a l ż e w ś l a d za M a l i n o w s k i m : „ C a ł o ś ć k u l t u r y jest w i ę c istotnie s p ó j n i e z o r g a n i z o w a n ą , w e w n ę t r z n i e u s t r u k t u r a l i z o w a n ą całością i w badaniach k a ż d e g o j e j pojedynczego aspektu trzeba t ę całość m i e ć na o k u " (Burszta, 1969, s. 158). We w s p o m n i a n y c h w y ż e j badaniach k o s z a l i ń s k i c h Burszta i jego ze­ spół w y c h o d z ą od i n s t y t u c j i s p o ł e c z n y c h . S t a n o w i ą je: gromada j a k o s p o ł e c z n a grupa lokalna, s t r u k t u r a i ż y c i e r o d z i n y w i e j s k i e j , gospodarka i technologia, w s p ó ł c z e s n y f o l k l o r . Burszta p o d k r e ś l a , że c h ę ć opisu w s p ó ł ­ czesnej k u l t u r y w s i k o s z a l i ń s k i e j t a k ą , j a k ą ona b y ł a w momencie ba­ d a ń , a nie t y l k o jej archaicznych e l e m e n t ó w , t a k i e j , j a k ą c z y n i l i j ą ludzie �24 ZOFIA SOKOLEWICZ codziennie w n o s z ą c coś nowego i p r z e k s z t a ł c a j ą c to, co zastane, spowo­ d o w a ł a , że z r e z y g n o w a l i ze starych w z o r ó w m o n o g r a f i i i z w i ą z a n y c h z n i m i k l a s y f i k a c j i k u l t u r y , k t ó r y m i p r z e c i e ż p o s ł u ż y l i się jeszcze w m o ­ nografii o k u l t u r z e l u d o w e j Wielkopolski, a s t w o r z y l i k l a s y f i k a c j ę k u l ­ t u r y j a k b y „z marszu", w trakcie prowadzenia b a d a ń , a to dlatego, b y o d d a w a ł a ona t w o r z ą c e się ż y c i e i przede w s z y s t k i m d z i a ł a j ą c y c h l u d z i . Potwierdza to Burszta: „ W ł a ś n i e sam t y p analizy wyznaczony jest s t r u k t u r a l i s t y c z n y m p o j m o w a n i e m p r z e d m i o t u b a d a ń , k t ó r y c h część t r z e ­ ba zawsze o d n o s i ć do c a ł o ś c i " (Burszta, 1969, s. 162). I d z i ę k i takiej analizie u z y s k u j e m y dynamiczne ujęcie k u l t u r y . „ Z r a c j i s t r u k t u r a l i stycznego p o j m o w a n i a p r z e d m i o t u b a d a ń i dostosowanej do tego analizy, p o s z c z e g ó l n e elementy życia s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j u z y s k u j ą r ó ż n e znaczenie, r ó ż n ą r a n g ę z n a c z e n i o w ą " (Burszta, 1969, s. 162). Jak w y n i k a z dotychczasowych w y w o d ó w , m a m y p r z y n a j m n i e j k i l k a s p o s o b ó w rozumienia i w y r ó ż n i a n i a całości w badaniach nad k u l t u r ą . Wszystkie w y m i e n i o n e n a w i ą z u j ą do rozumienia całości przez M a l i n o w ­ skiego, choć nie wszystkie p o w s t a ł y pod jego b e z p o ś r e d n i m w p ł y w e m , a t a k ż e k r y j ą się za n i m i dość r ó ż n e nieraz t r e ś c i . D l a K . D o b r o w o l s k i e ­ go całością jest k u l t u r a społeczności w granicach tego samego t e r y t o r i u m i w j a k najszerszych ramach chronologicznych. K a ż d e charakterystycz­ ne dla niej zjawisko k u l t u r o w e w i n n o b y ć badane w p o w i ą z a n i u z cał o k s z t a ł e m k o n t e k s t u historycznego. D l a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j całością jest r ó w n i e ż k u l t u r a s p o ł e c z n o ś c i , a c h o ć u w z g l ę d n i a ona p o t r z e b ę bada­ nia historycznej genezy zjawisk i i c h z m i e n n o ś c i , to jednak p r z y j ę t e przez n i ą p o j ę c i e k o n t e k s t u oznacza przede w s z y s t k i m kontekst s p o ł e c z ­ ny, ograniczony historycznie do stosunkowo k r ó t k i e g o czasu. Trzecie rozumienie całości, w y c h o d z ą c r ó w n i e ż od społeczności, prezentuje B u r ­ szta, k t ó r y jednak w t r e ś c i owej całości w y r ó ż n i a w p r a k t y c e nie t y l k o zorganizowane zachowania, ale i cechy, i k o m p l e k s y cech k u l t u r o w y c h . Wszystkie te rozumienia p o j ę c i a całości ł ą c z y z a ł o ż e n i e , że jest to całość stworzona przez p e w n ą p o p u l a c j ę l u d z k ą , s p o ł e c z n o ś ć — n a j c z ę ­ ś c i e j , c h o ć nie zawsze — l o k a l n ą . Wszystkie zjawiska k u l t u r o w e n a l e ż y r o z w a ż a ć w k o n t e k ś c i e . Rozumienie k o n t e k s t u nie jest jednak jednako­ we u w s z y s t k i c h badaczy: od k o n t e k s t u historycznego u K . D o b r o w o l ­ skiego, do k o n t e k s t u s p o ł e c z n e g o , przede w s z y s t k i m u K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j i J. B u r s z t y . J e ż e l i jednak w y o d r ę b n i e n i e całości dokonuje się na podstawie jednego l u b podobnych k r y t e r i ó w , to s p o s ó b , w j a k i zostaje ona w y p e ł n i o n a t r e ś c i ą , nie jest j e d n a k o w y , co w i d a ć z r e s z t ą jasno z j u ż przytoczonych f r a g m e n t ó w prac w s p o m n i a n y c h badaczy, a na pewno jest r ó ż n y od p r o p o z y c j i instytucjonalnego t r a k t o w a n i a k u l ­ t u r y przez B . Malinowskiego. O p o j ę c i e całości t o c z y ł y się w ś r o d o w i s k u polskich e t n o g r a f ó w , r ó w ­ n i e ż i na ł a m a c h „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " , g o r ą c e spory. Z w o l e n n i c y t r a k t o - �O POJĘCIU CAŁOŚCI I 25 SYSTEMU wania k u l t u r y j a k o całości p o w i ą z a n e j f u n k c j o n a l n i e — a w i ę c D o b r o ­ w o l s k i , Zawistowicz-Adamska, Burszta i i c h uczniowie, aby o g r a n i c z y ć się t y l k o do badaczy b i o r ą c y c h n a j w i ę k s z y u d z i a ł w d y s k u s j i i wspo­ m n i a n y c h j u ż w a r t y k u l e — w y s t ę p o w a l i przeciw a t o m i z o w a n i u k u l t u r y przez M o s z y ń s k i e g o i jego u c z n i ó w , przez z w o l e n n i k ó w k i e r u n k u histo­ rycznego (w r o z u m i e n i u s z k o ł y niemieckiej), w Polsce przede w s z y s t k i m J. Czekanowskiego ( H e y m a n , 1972, s. 73). A l e rzecz w t y m , że zarzut zdaje się b y ć chybiony, g d y ż a n i M o s z y ń s k i , ani Czekanowski nigdzie nie t w i e r d z i l i , że k u l t u r a jest zbiorem cech. P r o p o n o w a l i jedynie, a M o ­ s z y ń s k i u c z y n i ł to expressis verbis w é w s t ę p i e do I t o m u Kultury ludo­ wej Słowian (1929, s. 7), aby t r a k t o w a ć j ą na p o c z ą t k u j a k b y b y ł a zbio­ r e m cech. B y ł o to t y l k o w s t ę p n e z a ł o ż e n i e badawcze. U ł a t w i l i sobie r ó w n i e ż zadanie k r y t y c y p r z y p i s u j ą c M o s z y ń s k i e m u za cel: „ Z a p o z n a ­ nie się z szeregiem p o s z c z e g ó l n y c h w y t w o r ó w b ę d z i e w i ę c naszym g ł ó w ­ n y m zadaniem; inne p o t r a k t u j e m y d o d a t k o w o " (Heyman, 1972, s. 73). Cytowane zdanie jest po p r o s t u w y r w a n e z kontekstu. Ten s t w i e r d z o n y cel dotyczy t y l k o Kultury ludowej Słowian pomy­ ś l a n e j jako pierwszy k r o k na drodze do w i e l k i e j syntezy k u l t u r y l u d o ­ w e j . Realizacja tego celu i stworzenie s y s t e m a t y k i w i ą ż e się j e d y n i e z d ą ż e n i e m M o s z y ń s k i e g o do stworzenia w p e ł n i o b i e k t y w n y c h podstaw do dalszego wnioskowania, o c z y m j u ż k i e d y ś p i s a ł a m (Sokolewicz, 1979, s. 83 п.). D a l s z y m i k r o k a m i m i a ł o z a ś b y ć : „Wszystkie duchowej py; zasadnicze i społecznej wszystkie ich typy powinny zasięgi i główne winny być jako działy c a ł k i e m odrębne powinny geografii wytworów wytworów w kultury i i c h grup związku odmiany ludowej, oraz r u c h y z opisywanych precyzją śledzącej wytworów wytworów [...] wreszcie dziejów czy materialnej, Obok systematyki 1) d z i a ł s p e c j a l n i e zgodność zasięgów poświęcony różnorodnych ich grup, na d a n y m terytorium podłoża przesunię­ i etnicznymi i z m i e n n o ś c i c z y r o z w o j u oraz z a n i k u jako korona wszystkich kultury i podzielone n a g r u ­ wyznaczone. z c h a r a k t e r e m fizyczno-geograficznego rekonstrukcji określone się rozwinąć: c i a m i [...]; 2) d z i a ł t r a k t u j ą c y o p o w s t a w a n i u święcony wytworów być wyodrębnione, wieńcząca opisanych całość; wytworów 3) d z i a ł , oraz ich po­ grup"' ( M o s z y ń s k i , 1929, s. V ) . Przytoczenie tak d ł u g i e g o c y t a t u m i a ł o b y s ł u ż y ć m o ż e unaocznie­ n i u k r y t y k o m M o s z y ń s k i e g o , że nie czytali go z b y t d o k ł a d n i e i — j e ż e l i się uda •— z a k o ń c z y ć d y s k u s j ę na ten temat. Nie miejsce t u na p r z y t a ­ czanie p o g l ą d ó w Czekanowskiego czy jego najwybitniejszego ucznia, S. K l i m k a , na ten temat (Czekanowski, 1927; K l i m e k , 1935). R ó w n i e ż i w p r z y p a d k u t y c h uczonych przedstawienie k u l t u r y jako s u m y cech b y ł o k r o k i e m w s t ę p n y m do przedstawienia i c h r o z k ł a d ó w statystycznych w o b r ę b i e jednej g r u p y l u d z k i e j , p o r ó w n a ć z i n n y m i etc. i na tej p o d ­ stawie t w o r z y ć dopiero hipotezy o r o z w o j u k u l t u r y badanych g r u p , i c h k o n t a k t a c h , migracjach etc. Hipotezy te w y m a g a ł y sprawdzenia za p o m o ­ cą ź r ó d e ł innego t y p u . B y ł a to w i ę c d ł u g a droga, na k t ó r e j opis w y t w o ­ r ó w b y ł j e d y n i e w s t ę p n y m k r o k i e m . O d p o w i e d n i k i e m p o s t ę p o w a n i a sta- �26 ZOFIA SOKOLEWICZ tystycznego b y ł y u M o s z y ń s k i e g o analizy z a s i ę g ó w w y t w o r ó w i i c h g r u p , po c z y m dopiero m o ż n a b y ł o p r z y s t ą p i ć do f o r m u ł o w a n i a hipotezy o cha­ r a k t e r z e h i s t o r y c z n y m . O sposobie stawiania hipotez tego r o d z a j u i i c h sprawdzaniu M o s z y ń s k i pisze d o k ł a d n i e w r o z p r a w i e O metodzie ba­ dania kultury materialnej Prasłowian. Tak w i ę c o złożoności k u l t u r y , p r a w i d ł o w o ś c i a c h jej r o z w o j u , za­ l e ż n o ś c i od ś r o d o w i s k a , w s p ó ł z a l e ż n o ś c i jej e l e m e n t ó w wnioskowano w rezultacie d ł u g i c h b a d a ń , natomiast nie z a k ł a d a n o tego. O d m i e n n o ś ć z a ł o ż e ń jest jednak t y l k o p i e r w s z ą r ó ż n i c ą m i ę d z y z w o l e n n i k a m i t r a k t o ­ w a n i a j e j j a k o z b i o r u cech czy j a k o w e w n ę t r z n i e p o w i ą z a n e j całości. D r u g a zasadnicza r ó ż n i c a polega na o d m i e n n o ś c i p y t a ń . Operowanie m a r i a ł e m etnograficznym obszaru S ł o w i a ń s z c z y z n y , E u r o p y czy nawet ca­ łego ś w i a t a , c z y l i — m ó w i ą c i n n y m i s ł o w y — badania p o r ó w n a c z e odpo­ w i a d a j ą c e dziś t e m u , co nazywa się cross-cultural research, w y m a g a ł o innego p o j ę c i a całości. W i ą z a ł o się z r e s z t ą z i n n y m i p y t a n i a m i , k t ó r e d o t y c z y ł y genezy w y t w o r ó w r o z u m i a n y c h j a k o r e z u l t a t m y ś l e n i a l u d z k i e ­ go, i c h rozwoju, i c h p r z y j m o w a n i u przez r ó ż n e g r u p y nie zawsze s ą ­ siednie, d z i ę k i k o n t a k t o m b e z p o ś r e d n i m l u b p o ś r e d n i m , i c h z a l e ż n o ś c i od ś r o d o w i s k a geograficznego etc. B y ł y to p y t a n i a d o t y c z ą c e r e k o n s t r u k c j i h i s t o r y c z n y c h i zapewne M o s z y ń s k i e g o d z i w i ł zarzut a h i s t o r y c z n o ś c i sta­ w i a n y c z o ł w i e k o w i , k t ó r y całe ż y c i e r e k o n s t r u k c j i r o z w o j u k u l t u r y po­ święcił. D o w o d e m tego nieporozumienia b y ł a dyskusja w K r a k o w i e w 1956 r. organizowana przez I H K M P A N , w k t ó r e j z l e k c e w a ż o n o fakt, że d y s k u t a n c i m a j ą r ó ż n e cele i p o s ł u g u j ą się j ę z y k a m i r ó ż n y c h t e o r i i . Całością dla M o s z y ń s k i e g o , a podobnie dla Czekanowskiego, b y l a k u l ­ t u r a C z ł o w i e k a , a j e d n o s t k ą , do k t ó r e j odnosili zebrane dane etnogra­ ficzne, b y ł y g r u p y i r o d z i n y j ę z y k o w e l u b etniczne. Historia, k t ó r a i n ­ t e r e s o w a ł a M o s z y ń s k i e g o , o b e j m o w a ł a d ł u g i czas i r o z g r y w a ł a się na d u ż y c h obszarach. I t y l k o w tej skali — d u ż e g o obszaru i d ł u g i e g o czasu, m o ż n a j ą b y ł o o d k r y ć . M a ł o sensowne b y ł o b y w i ę c ograniczanie j e j do I I p o ł o w y X I X w., okresu, k t ó r y tak wiele, ale i tak m a ł o , z n a c z y ł w całym ciągu historycznym. O d m i e n n y m p y t a n i o m o d p o w i a d a ł y odmienne metody. O c z y w i ś c i e , n a l e ż a ł o b y się s p y t a ć , czy f o r m a jest r z e c z y w i ś c i e tak bogata w i n f o r ­ macje, że na jej podstawie m o ż e m y w n o s i ć , k t o j ą s t w o r z y ł , k i e d y i k t ó r ę d y z n i ą w ę d r o w a ł , k o m u j ą p r z e k a z a ł . G d y b y j e d n a k odpowie­ d z i e ć na to p y t a n i e n e g a t y w n i e , to archeologowie nie m o g l i b y p r o w a d z i ć swoich b a d a ń , a j e d n a k n i k t i m nie o d m a w i a k r e d y t u zaufania. Powstaje pytanie, czy o d k r y w a n i e m e c h a n i z m ó w k u l t u r y m e t o d ą f u n k c j o n a l n ą — p r z y z a ł o ż e n i u , że k u l t u r a jest w e w n ę t r z n i e s p ó j n ą ca­ łością — m o ż e p r z y c z y n i ć się do p o g ł ę b i e n i a i u w i a r y g o d n i e n i a r e k o n ­ s t r u k c j i h i s t o r y c z n y c h . Zapewne tak; takie propozycje z g ł o s z o n o p r z y okazji b a d a ń etnogenetycznych p o d j ę t y c h z e s p o ł o w o w 1972 r. przez K o ­ m i t e t S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N (Sokolewicz, 1979, s. 61 п.). Na t y m za- �O POJĘCIU CAŁOŚCI I 27 SYSTEMU ł o ż e n i u oparta jest cała, nowa g a ł ą ź archeologii, c z y l i t z w . etnoarcheologia. Zapewne b ę d z i e m y w c i ą ż p o s z u k i w a ć coraz subtelniejszych m e t o d u z y s k i w a n i a i n f o r m a c j i z f o r m k u l t u r o w y c h bardziej p r e c y z y j n y c h od t y c h , k t ó r y m i p o s ł u g i w a l i się k l a s y c y . C h o ć b y ł y to m e t o d y bardzo p r e ­ c y z y j n e , b y w s p o m n i e ć t y l k o , że d i a g r a m Czekanowskiego z a r ó w n o w antropologii, j a k i etnologii u w a ż a n y jest za m e t o d ę stosunkowo p e w n ą i wszechstronną. Te dwa zasadniczo odmienne rozumienia całości: pierwsze w ł a ś c i w e e w o l u c j o n i z m o w i i o r i e n t a c j i historycznej i drugie proponowane przede w s z y s t k i m przez funkcjonalizm, a t a k ż e h i s t o r y k ó w marksistowskich, w i ą ż ą się j e d n a k z okresem w h i s t o r i i etnografii, etnologii i antropologii, k t ó r y n a l e ż y w p e w n y m sensie do p r z e s z ł o ś c i . K o l e j n a b o w i e m , po f u n k ­ cjonalnej rewolucja, d o k o n a ł a się pod sztandarami u j ę ć systemowych, a system to n i e z u p e ł n i e to samo, co całość. LITERATURA Anthropology 1971 В о ск To-day Anthropology To-day, Del Mar, California. Ph. К. 1969 Modern Burszta 1969 Cultural Dwa modele C z e k a n o w s k i 1927 badań Prace etnograficznej nad Introduction, New York. nad drówek Studia Pojęcia „ L u d " , t. 53, s. 147-163. Lwów. morfologicznym ofiarowane kulturą nad i Naukowej H e y m a n n Słowian, pasterską pasterskich 1966 wsi,, prof. dialektów Janowi polskich, Łosiowi, [w:] Warszawa. K. Studia 1972 monografii zróżnicowaniem polonistyczne -Dobrowolski 1972 An J. W s t ę p do historii 1927b Z 1961 Anthropology, J. od życiem w XIV-XX społecznym klasyfikacja Karpatach wieku, i kulturą, kultury, [w:] Oddziału PAN w Krakowie, tradycyjna i jej proces Północnych. Typologia „ W i e r c h y " , R . 29: 1960, s. wę­ 7-51. Wrocław—Warszawa—Kraków. Sprawozdania z posiedzeń t. X V / 1 : 1971, s. Komisji 112. J. Kultura rozpadu a polska etnografia, „ L u d " , t. 56, s. 57-83. K l i m e k 1935 S. The structure bution, of California Berkeley, K u t r z e b a - P o j n a r o w a 1976 Kultura [w:] M. ludowa Etnografia Biernackiej, Indian Cultures, s e r i a : Culture dotychczasowych Polski. B. Przemiany polskich kultury pracach ludowej, Kopczyńskiej-Jaworskiej, A. Anthropology, London. etnograficznych, t. I , pod redakcją Kutrzeba-Po jnarowej, W. Paprockiej, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k , Rethinking Distri­ A. w L e а с h E . R. 1961 Element California. s. 19-59. �28 ZOFIA M a l i n o w s k i 1913 SOKOLEWICZ B. rec. z E . Durkheim, L e s structures elementaires de la vie religteuse, „ F o l k - l o r e " , t. 24, s. 525-531. 1931 Culture, Encyclopaedia of the Social Sciences, t. I V , s. 621a-645b, N o w y York. 1958 Szkice Morgan 1887 z teorii kultury, Społeczeństwo M o s z y ń s k i pierwotne, Kultura 1962 O ludowa sposobach Słowian, Funkcjonalny tropologii Piddington An kultury materialna, materialnej Kraków. Praslowian, Wrocław. B. model analizy i socjologii, kultury w świetle niektórych osiągnięć an­ „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 10, s. 31-59. R. Introduction S o k o l e w í c z 1973 t. I : Kultura badania O l s z e w s k a - D y o n i z i a k 1950 Warszawa. K. 1929 1966 Warszawa. L . H. to social anthropology, t. I i I I , E d y n b u r g , Londyn. Z. Szkoły grafii i kierunki polskiej, w etnograjii pod redakcją polskiej (do 1939 г.), M . Terleckiej, [w:] Historia etno­ Wrocław-—Warszawa—Kra­ ków—Gdańsk. 1979 Teoria kultury Kazimierza etnogenetycznych, 1979b Kierunki badań Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23, z. 2, s. 83-110. etnograficznych nad etnogenezą Słowian, „Etnografia Pol­ ska", t. 23, z. 2, s. 61-70. 1984 Podstawowe w polsce, modele nauki U n g e h e u e r - O g o r z a ł e k 1974 a niektóre problemy teoretyczne etnologii cz. I, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 28, z. 2, s. 11-29. Przemiany G. standardu kulturowego wsi, Warszawa. W i s s 1 e r C. 1923 Man and culture, Nowy York. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a 1958 Społeczność 1976 Granice wiejska, i horyzonty K. Warszawa. badań kultury wsi w Polsce, Warszawa. Zofia S o k o l e w i c z ON T H EC O N C E P T O F T H EW H O L E AND T H E SYSTEM IN E T H N O L O G I C A L STUDIES Part OF CULTURE I Summary The d i s c u s s i o n s on the concept of c u l t u r a l w h o l e w e r e closely c o n n e c t e d w i t h the " f u n c t i o n a l r e v o l u t i o n " i n ethnological thought. I n P o l i s h ethnology those d i s c u s ­ sions e v i d e n c e d the i n f l u e n c e of f u n c t i o n a l i s m on it, as w e l l a s the development of t h e h i s t o r i c a l a p p r o a c h of K a z i m i e r z D o b r o w o l s k i , the m o n o g r a p h i c c o m m u n i t y studies i n r u r a l sociology These (neoevolutionism, was a n d the w i d e a p p l i c a t i o n of M a r x i a n approaches were contrasted w i t h the a n a l y t i c - c o m p a r a t i v e method). theory The aim of of methodology. Kazimierz Moszyński Moszynski's studies to t r a c e b a c k the d e v e l o p m e n t of h u m a n c u l t u r e i n t h e w i d e s t scale, his s t u ­ dies c o n c e r n e d c h o s e n l i n g u i s t i c groups (families of l a n g u a g e s , "ethnoses"). T o these �29 O POJĘCIU CAŁOŚCI I SYSTEMU groups he a s s i g n e d the r e s u l t s of h i s r e s e a r c h e s of the a r e a s of e x t e n s i o n cular cultural of p a r t i ­ traits a n d a r t i f a c t s a n d t h e i r t r a n s f o r m a t i o n s . H i s studies were of c o m p a r a t i v e c h a r a c t e r b a s e d on the concepts of long periods of t i m e a n d l a r g e - s c a l e areas. and They made methodological than the nowski units also a idea of a w h o l e saw whole, basis, s e r v i n g distinguished other aims on were as wholes-systems not c u l t u r a l the different philosophic and structured in a different suggested b y f u n c t i o n a l i s m particular cultures o l his t a x o n o m y but t r a i t s but a n d s i m i l a r theories. of way Mali­ i n t e r r e l a t e d elements. institutions — the The organized h u m a n b e h a v i o r i n t e n d e d for s a t i s f y i n g the people's needs. A c c o r d i n g to M a l i n o w s k i the s y n c h r o n i c s t u d y is i n e v e r y case the first, i n d i s p e n s a b l e step to the h i s t o r i c a l s t u d y f o l l o w i n g it. T h e M a l i n o w s k i ' s a p p r o a c h has been a c c e p t e d b y P o l i s h ethnology f i r s t of a l l i n the p a r t c o n c e r n i n g f i e l d r e s e a r c h a n d the k n o w l e d g e of i n t e g r a l c u l t u r a l facts. D o b r o w o l s k i takes u p the i d e a , but he comes to the c o n c l u s i o n , that a s y n c h r o n i c study is a kind of illusion since every contemporary r e a l i t y is only a link in a h i s t o r i c a l process. T h u s he suggests the studies of s m a l l a r e a s a n d short periods of t i m e d o c u m e n t e d i n a v e r y detailed w a y by h i s t o r i c a l sources. The controversy seems impossible to be d e t e r m i n e d but w e t h i n k to be to e x p l a i n its m e t h o d o l o g i c a l b a c k g r o u n d . Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek able � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a3aa8c2f9ef7772fdfaa729f065a691.pdf 26173183e6ff475b9374c5643bfebcc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1239 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1144 Title A name given to the resource Dystans etniczny Polacy - Cyganie (na przykładzie dzielnicy Poznania) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.241-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 2 P L I S S N 0071-1861 WOJCIECH OLSZEWSKI DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE (NA PRZYKŁADZIE DZIELNICY POZNANIA) I. B A D A N I A D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O P O L A C Y — C Y G A N I E Znaczne różnice kulturowe dzielące Cyganów od większości narodów, wśród których przebywają, fakt, że w każdym kraju styka się z nimi (lub jest „narażona" na kontakt) większa część społeczeństwa, stawiają ich (przynajmniej w Europie) w sytuacji wyjątkowej wśród mniejszości etnicznych, w sytuacji pozwalającej spodziewać się szczególnej ostrości dystansu wobec nich ze strony poszczególnych n a r o d ó w . Jej efektem jest między innymi bardzo silna w większości krajów presja w kierunku przynajmniej częściowej ich asymilacji. Tym bardziej więc istotne dla zrozumienia zachodzących w społecznościach cygańskich procesów adap­ tacyjnych (czy też Wręcz akulturacyjnych), a także dla praktyki spo­ łecznej zmierzającej do załagodzenia ujemnych (dla obu stron) skutków tych procesów, wydaje się poznanie dystansu etnicznego dzielącego Cy­ ganów od narodów usiłujących ich zasymilować. Badaniami tego zjawiska w Polsce, prowadzonymi przede wszystkim przez L . Mroza, objęte zostały dotąd wsie i miasteczka położone we wschodniej części kraju (Małopolsce, Mazowszu i krainach sąsiadujących z nim od strony wschodniej i północno-wschodniej) . Wiosną i latem 1980 г., chcąc uzyskać materiał porównawczy do zebranego we wschod­ niej Polsce, przeprowadziłem badania dystansu etnicznego Polaków wo­ bec Cyganów w stolicy Wielkopolski — Poznaniu. Obiegowe opinie o sy­ stemie wartości preferowanych przez Wielkopolan i wysokim stopniu 1 2 1 W sytuacji zbliżonej pod tym w z g l ę d e m do Cyganów byli w Europie do nie­ dawna także Żydzi. Informacje o tych badaniach i częściowe opracowanie ich w y n i k ó w zawierają artykuły: A. J a k l i ń s k a - D u d a , Cyganie osiadli w oczach górali spiskich, „Et­ nografia Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 161; L . M r ó z , Badania dystansu etniczne­ go: Cyganie — Polacy, „Etnografia Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 15; t e n ż e , Świa­ domościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 2, s. 157. 2 16 — Etnografia Polska 29/2 �242 WOJCIECH OLSZEWSKI megalomanii grupowej, potwierdzone częściowo moimi obserwacjami w czasie kilkuletniego zamieszkiwania w Poznaniu, pozwalały mieć na­ dzieję na spotkanie t u niemal laboratoryjnych warunków badawczych i na uzyskanie materiału bardziej kontrastowego niż zebrany w trakcie badań dotychczasowych. Brak jakichkolwiek badań cyganologicznych w Wielkopolsce, niedo­ statki stanu badań stosunków interetnicznych dotyczących Polski?-* tak­ że trudności natury technicznej (badania przeprowadzałem sam, w k r ó t ­ k i m czasie) przesądziły o charakterze mojej pracy, nadając jej cechy wstępnej penetracji terenu, służącej też sprawdzeniu technik badaw­ czych i założeń teoretycznych. Efekty tej pracy miały być dopiero punk­ tem wyjścia do dalszych, zakrojonych już na szerszą skalę badań. Kwestionariusz, k t ó r y m posłużyłem się przeprowadzając wywiady z mieszkańcami Poznania, w dużej mierze nawiązuje do zastosowanych przez Mroza, będących jak dotąd jedynymi wzorami do tego typu ba­ dań . Zachowując podobny charakter swojego kwestionariusza w celu uzyskania materiałów porównywalnych z pozyskanymi dotychczas, wprowadziłem jednak pewne modyfikacje wykorzystując dotychczasowe doświadczenia z udziału w badaniach we wschodniej Polsce. Przystoso­ wałem go też do badań w środowisku wielkomiejskim, z reguły bardziej zamkniętym i mającym mniej czasu, zmniejszając ilość pytań do 57. Aż 36 z nich 'dotyczy wiedzy badanych o Cyganach. Trudno bowiem było przewidzieć zakres tej wiedzy, a podjęcie próby znalezienia wystę­ pujących prawidłowości wymagało możliwie szczegółowego materiału. Z pozostałych p y t a ń 6 dotyczy bezpośrednio dopuszczalnych przez bada­ nych form kontaktu z Cyganami, 3 — natężenia niechęci do Cyganów (w stosunku do niechęci wobec innych grup etnicznych), 4 dotyczą opinii badanych o sposobach rozwiązania problemu cygańskiego, natomiast reszta to pytania pomocnicze, służące głównie konfrontacji stosunku do Cyganów deklarowanego przez informatorów z tym, jaki przejawiają faktycznie. Tę samą funkcję spełnia także część pytań dotyczących wie­ dzy o Cyganach, sformułowanych tak, by odpowiadający dokonywali jednocześnie oceny kultury cygańskiej. Kolejność pytań była w zasadzie następująca — wiedza, dopuszczalne formy kontaktu, opinie o sposobach rozwiązania problemu cygańskiego. Odstępstwa od niej wynikały z przy­ jętej zasady umieszczania na początku kwestionariusza pytań o odcieniu emocjonalnym najbliższym obojętnemu, natomiast na końcu — najbar­ dziej drażliwych, co miało ułatwić rozmowy z badanymi. Wybierając miejsce badań posłużyłem się następującymi kryteriami: — musiało być to miejsce w miarę długo zamieszkiwane przez Cy­ ganów, co narzuciłoby ich polskim sąsiadom konieczność skrystalizowa3 8 Jeden z kwestionariuszy do badań dystansu etnicznego dot. Cyganów opublikowany w pracy M r ó z , Badania dystansu..., s. 28. został �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 243 nia i ujednolicenia swojego stosunku do nich. Byłoby to bowiem czyn­ nikiem znacznie ułatwiającym analizę badanego zjawiska; — mieszkańcy wybranej części miasta powinni stanowić grupę połą­ czoną więzią społeczną, tak by kryterium doboru informatorów mogła być właśnie przynależność do tej grupy; — powinna to być grupa możliwie mała, co pozwoliłoby uzyskać reprezentatywną próbę nawet przy stosunkowo niewielkiej liczbie i n ­ formatorów. Wszystkie te warunki spełniało niewielkie osiedle (nazywane dalej O) złożone z kilkunastu małych bloków i odgrodzone od reszty miasta z dwóch stron bardzo ruchliwymi ulicami (zbieg dwóch międzynarodo­ wych tras), z trzeciej i czwartej zaś linią kolejową i zakładami prze­ mysłowymi. Izolację mieszkańców O od reszty miasta, a t y m samym ich integrację wewnątrz osiedla, pogłębia jeszcze możliwość zaspokojenia na miejscu podstawowych potrzeb, na osiedlu jest bowiem kościół, szko­ ła, niemal wszystkie rodzaje sklepów, restauracja, kawiarnia, bar szyb­ kiej obsługi, a wielu mieszkańców pracuje w graniczących z O fabry­ kach. Większość zamieszkujących O zna się wzajemnie, a często są oni ze sobą spokrewnieni (w niektórych rodzinach rośnie już czwarte poko­ lenie mieszkańców osiedla założonego krótko przed I I wojną światową). W 1964 r. w bezpośrednim sąsiedztwie O osiedlono w barakach k i l ­ kudziesięcioosobową grupę Cyganów Sasytka Roma, rozbijających w t y m miejscu od lat swoje letnie obozowisko. Kilka lat temu baraki zostały zburzone, a Cyganie otrzymali między innymi dwa mieszkania w blo­ kach tego osiedla . Z mieszkańcami tej części Poznania przeprowadziłem 30 wywiadów bezpośrednich (3-4% rodzin), wybierając badanych równomiernie ze wszystkich części osiedla. Zebrane w ich wyniku materiały uzupełniłem, badaniami wśród dzieci i nauczycieli miejscowej szkoły oraz obserwacja­ mi poczynionymi w trakcie ośmiomiesięcznego mieszkania w O. Informa­ torzy moi mieli od 18 do 78 lat. Nieznacznie przeważały wśród nich ko­ biety. Mężczyźni najczęściej byli wykwalifkowanymi robotnikami, kobiety robotnicami bądź zajmowały się jedynie prowadzeniem gospo­ darstwa domowego, co jest prostym odbiciem struktury zawodowej mieszkańców O. Należy t u zaznaczyć, że dziewięć na dziesięć podejmowanych prób przeprowadzenia wywiadu kończyło się niepowodzeniem po wyjaśnieniu, że przedmiotem rozmowy mają być Cyganie. Już w czasie rozmowy wie­ lu informatorów traktowało mnie bardzo nieufnie, podejrzewając o po­ wiązania z Cyganami. Trudności te pozwalają przypuszczać, że faktycz­ ne nasilenie dystansu wobec Cyganów jest jeszcze większe, niż wynika­ łoby to z wypowiedzi badanych. 4 4 Pozostali z tej grupy Cyganów rozlokowani zostali poza O, jednakże w tej samej dzielnicy miasta. �244 WOJCIECH OLSZEWSKI II. C Y G A N I E W POZNANIU I W I E L K O P O L S C E Chociaż zdania na temat związku między faktycznymi cechami przed miotu dystansu etnicznego a charakterem stereotypów i nasileniem nie­ chęci wobec niego ze strony podmiotu dystansu są podzielone, celowe wydaje się poprzedzenie analizy zebranych przeze mnie materiałów krótką charakterystyką Cyganów, z którymi stykają się najczęściej mieszkańcy Wielkopolski . Wspomniany już brak materiałów o Cyganach w Wielkopolsce spra­ wił, że mogłem korzystać jedynie z danych udostępnionych m i przez władze administracyjne Poznania i województwa. Zawierają one wiele luk i poważnych często nieścisłości, będących w równej mierze w y n i ­ kiem obiektywnych trudności towarzyszących poznawaniu środowiska cygańskiego przez „gadźów", co zaskakującej nieraz niekompetencji zaj­ mujących się Cyganami urzędników oraz celowego wprowadzania ich w błąd przez Lowarów . Spisy Cyganów przeprowadzone w roku 1976 wykazały na terenie Wielkopolski około 1500 zameldowanych Cyganów tworzących ponad 300 rodzin, z czego w samym Poznaniu 78 osób (13 rodzin). Można przy­ puszczać, że Cyganie osiedleni w Wielkopolsce stanowili 7,5-10% wszyst­ kich Cyganów zamieszkujących Polskę (dla porównania, na t y m samym obszarze zamieszkiwało wówczas około 7% P o l a k ó w ) . Mimo powtarza­ jących się postulatów miejscowych władz, by nie wydawać zgody na osiedlanie się nowych Cyganów w Poznaniu (zwłaszcza w grupie już zamieszkałych) i nie wydawać im zezwoleń na pobyt czasowy ponad dwa miesiące, ich liczba w t y m mieście stale wzrasta — w latach 1978-1979 zamieszkiwało Poznań już 104 Cyganów (22 rodziny), w t y m 30 dzieci w wieku szkolnym. Oprócz osiadłych w Poznaniu, na terenie mias­ ta stwierdzono też, jeszcze w 1977 г., przebywanie wędrownych taborów. Każdego dnia znajduje się również w Poznaniu trudna do oszacowania liczba Cyganów zamieszkujących inne miejscowości, którzy przybywają tu, by odwiedzić krewnych, bądź też w celach zarobkowych. Cyganie mieszkający w Poznaniu rozproszeni są w pięciu jego dziel­ nicach, w grupach od 6 do 50 osób. Przyczyn takiego właśnie ich roz­ mieszczenia należy upatrywać tak w przepisach administracyjnych, jak 5 6 7 5 Przez Wielkopolskę rozumiem tu obszar woj. poznańskiego sprzed reformy administracyjnej z roku 1975. Jak się można domyślać ze stosowanej w urzędowych raportach terminologii i charakteru pomyłek — korzystnych zwykle dla Lowarów, oni musieli być g ł ó w ­ nymi (jeśli nie jedynymi) spośród Cyganów informatorami milicji. W roku 1976 trzy czwarte Cyganów osiedlonych w Wielkopolsce mieszkało w 17 miastach (położonych w różnych częściach regionu), tworząc skupiska prze­ kraczające 40, a dochodzące do 120 osób. 6 7 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 245 i upodobaniach (i możliwościach) samych Cyganów. Na przykład k i l k u ­ dziesięciu Sasytków w chwili wyjścia ustawy o przymusowym osiedle­ niu miało w jednej z dzielnic, w swoim stałym miejscu, rozbite letnie obozowisko. Ponieważ osiedleniem Cyganów zajmowały się władze dziel­ nicowe, wybudowano i m w miejscu obozowania baraki, a kilka lat temu rozlokowano w wolnych mieszkaniach znajdujących się w granicach administracyjnych dzielnicy. Z kolei bogaci Lowarzy w większości sami wybrali miejsce obecnego zamieszkania. Jedna z ich rodzin kupiła willę kierując się t y m (jak sami twierdzą), że miejsce jej położenia było wte­ dy jeszcze spokojne i z rzadka tylko zamieszkane. Z czasem rodzina ta ściągnęła krewnych, którzy zamieszkali w pobliżu. Najwięcej trudności sprawia ustalenie podziału szczepowego Wielko­ polskich Cyganów. Jego dokładne odtworzenie jest w tej chwili niemoż­ liwe, wiadomo jednak z całą pewnością, że są wśród nich przedstawiciele Chaładytka Roma, Polska Roma, Sasytka Roma, Kełderaszów i Lowa­ rów, z czego w samym Poznaniu zamieszkują Sasytka Roma i Lowarzy (mniej więcej w jednakowych proporcjach) oraz przybyłe t u ostatnio dwie rodziny Chaładytka. W Poznaniu przebywają też codziennie, zaj­ mujące się t u wróżeniem, kobiety Kełderaszów z pobliskich Obornik oraz bardzo często Cyganie podający się za tzw. „Sanoków", muzykujący w poznańskich kawiarniach. Udostępnione m i dokumenty urzędowe zawierają także „charakterys­ tykę społeczną" najliczniejszych w Poznaniu Sasytków i Lowarów. Ci pierwsi, mieszkający w dzielnicy, w której przeprowadziłem badania, są w świetle powyższych dokumentów grupą najbardziej biedną i nie­ ustabilizowaną. „Cyganie ci dopuszczają się różnego rodzaju przestępstw, poczynając od drob­ nych oszustw z patelniami i kuponami materiałów, przez kradzieże, włamania aż do g w a ł t ó w i rozbojów. Rodziny te w y w o d z ą się przeważnie z niemieckich Cyganów o nazwiskach Franz, Herman, Ferro, Arwaj itp. [...] Utrzymują między sobą kontakty towarzysko-przestępcze. Często urządzają libacje alkoholowe, zakłócają spokój, w mieszkaniach nie utrzymują porządku" . s Większość mężczyzn z tej grupy jest zatrudniona w przedsiębior­ stwach państwowych jako pracownicy fizyczni (przeważnie w transpor­ cie i zaopatrzeniu). „Ich zarobki wahają się w granicach 3500 zł co przy wielodzietnych rodzinach nie pozwala stwierdzić, że utrzymują się tylko z tego. Część z tych rodzin korzysta 8 Ten, jak i dalsze cytaty dotyczące sytuacji społeczno-ekonomicznej Cyganów pochodzą ze sprawozdań sporządzonych przez poznańską milicję i Urząd Miejski w Poznaniu w roku 1979. W okresie, którego dotyczą cytowane dokunienty, najczęściej spotykane w pol­ skich przedsiębiorstwach p a ń s t w o w y c h płace w a h a ł y się od 4 do 7 tys. zł miesięcz9 �24(5 WOJCIECH OLSZEWSKI z pomocy opieki społecznej. Większość dzieci tych rodzin chodzi do szkoły pod­ stawowej, co jest jedynym korzystnym zjawiskiem w tej grupie Cyganów". Jeżeli dodamy, że w oddzielnej części cytowanych dokumentów stwierdza się, iż w okresie, którego one dotyczą, mieszkający w Pozna­ niu Cyganie nie popełnili w t y m mieście ani jednego przestępstwa czy wykroczenia, możemy stwierdzić, że powyższy tekst — podobnie jak „charakterystyka społeczna" Sasytków — jest obrazem bardzo silnej nie­ chęci do nich. Niechęć ta podsycana jest prawdopodobnie przez Lowa­ rów, od których przyjęło się m. i n . pogardliwe określenie używane w sto­ sunku do poznańskich Sasytków — „łabańce". W podobnej wersji („łabandze") używają tego określenia także przyjeżdżający do Poznania K e ł derasze. W obu przypadkach jest ono konsekwencją uznania poznańskich Sasytków za skalanych i wykluczonych ze społeczności Romów w na­ stępstwie dezintegracji ich kultury i ustępstw wobec zarządzeń polskich władz . 10 Z bardziej przychylną opinią spotykamy się w przytaczanych relacjach w odniesieniu do Lowarów. Być może jest to wynikiem utrzymywania przez nich dobrych stosunków z milicją . Nie bez wpływu wydaje się też przypisywanie sobie przez nich królewskiego pochodzenia oraz ich sytuacja majątkowa — stan posiadania każdej z lowarskich rodzin był w roku 1979 oceniany przez milicję na co najmniej kilka milionów zło­ tych . Cyganie ci, według milicyjnych raportów, nie utrzymują kontak­ tów z nie-Lowarami, zajmują się nielegalnym handlem walorami płatni­ czymi, złotem, srebrem i wyrobami artystycznymi. Lowarzy poznańscy nie popełniają przestępstw na terenie Poznania, ich kobiety „nie chodzą do miast na zarobek", a dzieci uczęszczają do szkół. W konflikt z m i l i ­ cją wchodzą jedynie młodociani w wieku 14-19 lat, dysponujący dużą ilością pieniędzy, wywołujący awantury w lokalach rozrywkowych. Dla zachowania dobrych układów z władzami Lowarzy ograniczyli nawet kon­ takty z jedną ze swoich rodzin, mającą częste konflikty z otoczeniem i milicją. 11 12 Na stosunek mieszkańców Poznania do Cyganów mogą rzutować tak­ że przestępstwa (kilkanaście włamań do mieszkań) popełnione w t y m mieście przez grupę Cyganów zamiejscowych (spokrewnionych z poznań­ skimi Lowarami). 1 0 Za wykluczonych spośród R o m ó w uznana została przez Lowarów i Kełderaszy jedynie grupa S a s y t k ó w mieszkająca w Poznaniu. Pozostali Cyganie należący do tego szczepu nadal uważani są za pełnoprawnych Romów. Jak pisałem w y ż e j , większość posiadanych przez poznańską milicję wiadomo­ ści o Cyganach pochodzi właśnie od Lowarów. W tym samym czasie stan posiadania średnio zamożnej polskiej rodziny w Poznaniu kształtował się w granicach kilkuset tysięcy złotych. 11 1 2 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 247 I I I . D Y S T A N S E T N I C Z N Y MIESZKAŃCÓW O W O B E C CYGANÓW Przejście do omówienia wyników moich badań poprzedzić należy w t y m miejscu przedstawieniem przyjętych założeń teoretycznych, i m to bowiem podporządkowane zostały nie tylko same badania dystansu etnicznego Polaków do Cyganów (układ kwestionariusza), ale też analiza i prezentacja uzyskanych w ich efekcie materiałów. Założenia te, w największym skrócie, można ująć w trzech punktach: 1) celem dystansu etnicznego jest ochrona k u l t u r y grupy etnicznej będącej jego podmiotem, przed dezintegrującym wpływem kontaktu z re­ prezentującą odmienne systemy wartości grupą będącą tegoż dystansu przedmiotem; 2) nasilenie dystansu etnicznego jest t y m większe i m większe są róż­ nice kulturowe między jego podmiotem a przedmiotem i i m większe jest natężenie megalomanii jego podmiotu; 3) elementem dystansu etnicznego, obok stosunku do jego przedmio­ tu, jest także wiedza o nim. Wydaje się słuszne uznanie wiedzy o innej grupie etnicznej za nieuświadamianą sferę dystansu etnicznego, w przeciwieństwie do uświada­ mianej sfery dystansu, jaką jest stosunek do tej grupy. Jesteśmy wpraw­ dzie w pełni świadomi związku przyczynowo-skutkowego zachodzącego między naszą wiedzą o innej grupie etnicznej, a naszym stosunkiem do niej, jednakże na ogół jesteśmy też przekonani, iż wiedza ta jest w pełni obiektywną i usprawiedliwiającą nasz stosunek. Nie zdajemy sobie zwy­ kle sprawy, że tak poprzez jej treść, jak i dobór wiadomości, jest ona przejawem naszego dystansu do tej grupy . 13 l.NIEUSWIADOMIONA S F E R A DYSTANSU ETNICZNEGO W wiedzy mieszkańców O na temat Cyganów wyodrębnić można dwa poziomy. Jeden z nich tworzy wiedza szczegółowa o kulturze cy­ gańskiej, drugi — wiedza uogólniona pod postacią cech przypisywanych wszystkim (czy też uznanym za najbardziej typowych) członkom grupy będącej przedmiotem tego dystansu . Wydaje się pewne wzajemne od­ działywanie obu tych poziomów na siebie, jednakże, jak pozwalają wnio­ skować zebrane przeze mnie materiały, poziom uogólniający w większym stopniu wpływa na poziom szczegółowy niż odwrotnie. Wiedza tworząca 14 Dokładniejszą analizę teorii stosunków interetnicznych, uzasadniającą — jak sądzę — przyjęte tu założenia, zawarłem w swojej pracy magisterskiej (Dystans etniczny Polacy — Cyganie na przykładzie dzielnicy Poznania, Poznań 1981, Biblio­ teka Instytutu Etnologii U A M w Poznaniu). Zasadność używania terminu „grupa etniczna" w odniesieniu do C y g a n ó w może być, wskutek ich zróżnicowania, podawana w wątpliwość. Ponieważ jednak dla moich informatorów Cyganie stanowili grupę pod w z g l ę d e m etnicznym jed­ nolitą i jako taka jest też przedmiotem dystansu, stosowanie tego określenia u w a ­ żam za uzasadnione. 1 8 1 4 �248 WOJCIECH OLSZEWSKI poziom szczegółowy na ogół sformułowana jest w sposób wyraźnie służą­ cy uzasadnianiu czy też wręcz zapobieżeniu falsyfikacji elementów wie­ dzy składających się na poziom uogólniający. Falsyfikacji takiej nie sprzyja też znikomość i fragmentaryczność wiedzy szczegółowej moich rozmówców, dotyczącej kultury Cyganów. Dlatego też zasadne wydaje się omówienie w pierwszej kolejności poziomu uogólniającego. Uogólniający poziom w i e d z y . Poziomu tego dotyczyły przede wszystkim dwa z zadawanych badanym pytań — pytanie o syno­ nim słowa „cygan" (funkcjonujący jako przezwisko) oraz pytanie o naj­ bardziej charakterystyczne cechy Cyganów. Stereotyp Cygana otrzymany w odpowiedzi na pierwsze z tych pytań "ma zabarwienie pejoratywne. Etnonim „Cygan" jest tu bowiem syno­ nimem kłamcy. Zdecydowanie rzadziej (w pojedynczych przypadkach) rozmówcy jako przyczynę użycia tego przezwiska wobec Polaka podawa­ li (według częstotliwości): wygląd fizyczny (czarne włosy, ciemna cera), skłonność do częstego zmieniania miejsca pobytu oraz „cygańską" odzież (głównie długie spódnice) i bałaganiarstwo. Istnieją też podstawy do przy­ puszczeń, że popularnym, zwłaszcza wśród dzieci, synonimem „cygana" jest „brudas". Zarzut braku higieny powtórzył się także przy wymienianiu cech najlepiej — zdaniem moich rozmówców — charakteryzujących tę grupę. Najczęściej padały tu określenia (w kolejności od wymienionych przez niemal wszystkich do podanych przez jedną czwartą informatorów): weseli, sprytni, kłótliwi, nachalni, urodziwi, brudni, fałszywi (podstępni), podejrzliwi (skryci), odważni. Dla porównania podaję też zestaw cech najczęściej przypisywanych Polakom (kolejność jak wyżej): czyści, pracowici, urodziwi, dumni, odważni, weseli, uczciwi (szczerzy), ufni (otwarci). Wykreślony przedstawionymi wyżej cechami obraz Cyganów, w ze­ stawieniu z obrazem własnym grupy badanej, jednoznacznie określa jej stosunek do nich jako zdecydowanie negatywny. Wśród charakteryzują­ cych obie grupy cech, wymienionych przez co najmniej jedną czwartą rozmówców, znajduje się aż pięć par przeciwstawnych: �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE [Polacy] pracowici czyści dumni uczciwi (szczerzy) ufni (otwarci) 249 — leniwi [Cyganie] — brudni — nachalni •— fałszywi (podstępni) — podejrzliwi (skryci). Należy też zwrócić uwagę na fakt, że wszystkie podane tu przymioty Polaków (podobnie jak pozostałe trzy — urodziwość, odwaga i wesołość) są zdecydowanie pożądane (może poza wesołością, mającą wydźwięk wprawdzie dodatni, lecz bliższy obojętnemu). Cyganie natomiast „po­ siadają" jeszcze dwie przywary — są Kłótliwi (agresywni), oraz sprytni (spryt jako cecha Polaków mógłby być zaletą — synonimem zaradności, jako cecha Cyganów jest zdecydowanie niepożądany i traktowany niemal jak nieuczciwość). Wśród dziesięciu określeń, jakimi najczęściej badani charakteryzo­ wali Cyganów, są też trzy pozytywne (a zarazem wspólne grupie badanej i Cyganom): wesołość, urodziwość i odwaga. Należy jednak zwrócić uwa­ gę, że spośród tych trzech dodatnich cech jedynie najbardziej obojętna emocjonalnie wesołość była przez moich rozmówców częściej (przeszło dwukrotnie) przypisywana Cyganom niż Polakom. Natomiast najbardziej pożądana odwaga przeszło dwukrotnie częściej występuje w charakte­ rystyce Polaków. Nie bez znaczenia wydaje się też, że cechy pozytywne częściej przy­ znawały Cyganom kobiety. Przewaga kobiet w t y m względzie wzrastała wraz ze stopniem pożądania danej cechy (odwagę przyznał Cyganom t y l ­ ko jeden mężczyzna). Warto też zwrócić uwagę, że spośród k i l k u osób, które odmówiły bądź miały wątpliwości przy robieniu tych charaktery­ styk, wszystkie (poza jednym przypadkiem 18-letniej maturzystki) prze­ kroczyły 50 rok życia . W obu przypadkach za wcześnie jeszcze na for­ mułowanie jakichkolwiek uogólnień. Będzie to możliwe, jak się wydaje, dopiero po poszerzeniu bazy źródłowej i przeprowadzeniu badań nad podziałem ról między płciami i grupami wiekowymi w procesach w y ­ chowawczych i wszelkich innych formach działań służących utrzymaniu spójności grupy. P o z i o m w i e d z y s z c z e g ó ł o w e j . Poziomu tego dotyczyła większość zawartych w kwestionariuszu pytań na temat Cyganów. Spra­ wozdawcze przedstawienie wszystkich zebranych informacji z tego za­ kresu wydaje się t u jednak bezcelowe, istotniejsze bowiem dla naszych rozważań i dalszych badań jest wychwycenie jego cech charakterystycz­ nych. Wiedza składająca się na ten poziom sformułowana jest w sposób w y ­ raźnie służący uzasadnianiu i zapobieganiu falsyfikacji elementów uogól­ niającego poziomu wiedzy moich rozmówców, czemu sprzyjają: 1 15 1 S Zdarzało się to głównie w odniesieniu do Polaków, którzy są w e d ł u g bada­ nych grupą bardzo zróżnicowaną. �250 WOJCIECH OLSZEWSKI 1) wiadomości zapobiegające bliższym kontaktom i lepszemu pozna­ niu Cyganów; 2) powierzchowność i fragmentaryczność wiadomości szczegółowych, nawet gdy ich źródłem jest własna obserwacja czy osobiste kontakty z Cyganami, w połączeniu ze skłonnością do zwracania uwagi przede wszystkim na elementy kultury Cyganów będące dla badanej grupy i n ­ ne, dziwne; 3) zapobiegająca falsyfikacji dotychczasowych sądów o Cyganach i osłabieniu dystansu, interpretacja ich kultury. Występują tu dwa sche­ maty: — Cyganie mają pożądaną w naszym społeczeństwie cechę ,,x", ale tylko dlatego, że są zmuszeni sytuacją; — Cyganie, których znałem [-am], nie są tacy źli, ale oni są inni niż reszta Cyganów. Bliższym kontaktom'z Cyganami zapobiegają przekonania wskazujące na preferowanie w ich kulturze wartości niepożądanych w naszym spo­ łeczeństwie; szczególną zaś rolę zdają się odgrywać te, które ostrzegają przed fizycznym zagrożeniem z ich strony. Takim jest jedno z pierwszych wpajanych dzieciom przekonań o Cyganach, ostrzegające je przed porwa­ niem. Groźba ta jest informacją w najbardziej jaskrawy sposób ukierun­ kowującą stosunek do tej grupy etnicznej. Do znajomości opowiadań o porywaniu dzieci przez Cyganów przyznała się zdecydowana większość moich rozmówców, bez względu na wiek. Część potwierdziła też, że są one przekazywane dzieciom w dalszym ciągu. Jednocześnie nikt z badanych nie tylko nie słyszał o żadnym konkretnym przypadku porwania, ale też nie wyraził zdecydowanie wiary w prawdziwość tych wiadomości (nie­ którzy określili je jako bajki bądź „straszenie"). Choć niewątpliwy wpływ na deklarowane niedawanie wiary opowieś­ ciom o porwaniach wywarło, przejawiające się wyraźnie, dążenie niemal wszystkich moich rozmówców do zaprezentowania się przed przeprowa­ dzającym badania jako „ludzie na poziomie", daje to również podstawę do przypuszczenia, że część członków badanej grupy świadomie przeka­ zuje dzieciom „fałszywą" informację, ze względu na jej przydatność w y ­ chowawczą. Jak się bowiem zdaje, wpojenie dzieciom tego elementu wie­ dzy o Cyganach jest pierwszym i ważnym krokiem w nauczaniu dystan­ su do tej grupy, a wyrobiona w ten sposób obawa, zapobiegająca bliższe­ mu poznaniu Cyganów oraz wrogie nastawienie do nich znajdują z czasem uzasadnienie w coraz to nowych wiadomościach o tej grupie etnicznej, dzięki czemu utrzymują się (ulegając oczywiście pewnym modyfikacjom) nawet, jeśli nabrane z wiekiem doświadczenia nie potwierdzają bądź pod­ ważają prawdziwość pierwszej informacji. Wśród czynników zabezpieczających uogólniający poziom wiedzy przed falsyfikacją wymieniłem też powierzchowność i fragmentaryczność wszystkich wiadomości składających się na poziom wiedzy szczegółowej. �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 251 Jako przykład warto przedstawić t u wiedzę badanych osób o źródłach utrzymania Cyganów. Powierzchowność jej jest t y m bardziej znamien­ na, że przecież wszystkie sposoby zdobywania przez Cyganów środków utrzymania wymagały kontaktu z „gadźami". Odnośnie do Cyganów „wędrownych" niemal połowa informatorów nie potrafiła udzielić żadnych informacji na ten temat, choć zdecydowa­ na większość moich rozmówców pamięta jeszcze Cyganów sprzed ich osiedlenia. Z pozostałych badanych większość słyszała o kotlarskich umie­ jętnościach Cyganów, a pojedyncze osoby podawały jako źródło ich utrzy­ mania wróżbiarstwo, kradzieże, chodzenie po prośbie i handel końmi. Jeszcze mniej mieszkańcy O wiedzą o dzisiejszej sytuacji swoich bez­ pośrednich sąsiadów — Sasytków. Tylko dwóch rozmówców stwierdziło, że Cyganie ci pracują (podając przy t y m nazwy zakładów pracy i w y ­ rażając opinię, że są dobrymi fachowcami). Dwóch było przekonanych, że pracują, „bo z czegoś przecież muszą żyć". Reszta zaprzeczała takiej możliwości bądź deklarowała swoją niewiedzę w t y m względzie, snując przy t y m rozważania typu: „niektórzy Cyganie chyba («raczej», «podobno») pracują" lub: „Cyganie nie pracują «bo chodzą cały dzień», «bo to widać»", czy też, jak to ujął jeden z rozmówców: „bo kiedy ja idę do pracy, nie widzę żeby oni szli, a kiedy wracam, nie widzę żeby oni wra­ cali z pracy (i to mnie denerwuje)". Powyższe sądy opierające się niemal wyłącznie na przypuszczeniach, nie ulegają falsyfikacji, mimo że część mieszkańców osiedla pracuje w tych samych przedsiębiorstwach co Cyganie. Część informatorów przy­ znała wprawdzie, że Cyganie, których oni znali, pracowali, ale świadczyć to miało o ich odmienności od reszty „współplemieńców" i zdaniem roz­ mówców nie może być podstawą do uogólnień (podobne sądy wyrażali też o czystości, dumie, uczciwości i szczerości oraz innych zaletach Cy­ ganów, których znali). Taki właśnie charakter wiedzy mieszkańców O o źródłach utrzyma­ nia Cyganów pozwala na utrzymanie opinii o ich lenistwie, będącej, ze względu na bardzo wysoką wartość pracy w badanym środowisku, waż­ nym elementem dystansu. Podobne mechanizmy nie dopuszczają także do upowszechnienia się wiadomości mogących wykazać pewne podobieństwo obu kultur w sfe­ rach mających nieco mniejsze znaczenie dla natężenia dystansu. Na przy­ kład, mimo że spora część mieszkańców O była świadkami, a zdecydowana większość nie mogła nie słyszeć o katolickich ślubach, chrzcinach i po­ grzebach cygańskich, odbywających się niemal wprost na oczach całego osiedla, tylko niektórzy z nich dopuszczają możliwość, że Cyganie (bądź ich część) mogą być tego samego wyznania co oni (tylko jeden informa­ tor określił się jako ateista). Cechą, która także mogłaby nobilitować Cyganów w oczach badanej grupy, jest przyznawana przez jej część wierność małżeńska Cyganek. �252 WOJCIECH OLSZEWSKI Nobilitacji takiej skutecznie jednak zapobiega interpretacja tego faktu, tłumacząca wierność jedynie strachem przed śmiercią, pobiciem czy „na­ piętnowaniem" grożącym Cygankom ze strony ich „współplemieńców" w przypadku jej niedochowania bądź „lekkiego prowadzenia się". Jed­ nocześnie wśród mieszkańców O (jak się zdaje, głównie lub wyłącznie kobiet) funkcjonuje pogląd, że Cyganki prowadzą się niemoralnie (wy­ rażany na ogół dużo dosadniej). Rozbieżności między wiedzą poszczególnych informatorów występują częściej, zwłaszcza w odniesieniu do mniej znanych elementów k u l t u r y cygańskiej. Dotyczące ich wiadomości (znane zwykle tylko niewielkiej części rozmówców) spełniają swą funkcję w kształtowaniu stosunku do Cyganów poprzez eksponowanie tego, co w ich kulturze inne, dziwne dla mieszkańców O i odwracanie uwagi od tego, co wspólne w obu k u l t u ­ rach. Doskonałym przykładem może być wiedza moich rozmówców o zwy­ czajach związanych ze śmiercią, zawieraniem małżeństw czy narodzina­ m i dziecka. Jednostkowe niemal i fragmentaryczne informacje udzielane m i na ten temat, często niezgodne ze sobą, kładły nacisk na elementy dla Wielkopolan niezrozumiałe, na przykład na ucztowanie, śpiewy i gra­ nie na grobach oraz przekonanie, że odejście Cygana z tego świata jest dla jego bliskich szczęściem (z kolei inny informator mówił o bardzo silnym żalu i lamentach), na wyjątkową (czytaj: nadmierną, rozrzutną) obfitość i długi czas trwania uczty weselnej, na zwyczaj pozwalający Cygankom rodzić jedynie na podłodze i na hartowanie noworodków w zimnej wodzie. O ile zrozumiały wydaje się brak pełnej i rzetelnej wiedzy we wszyst­ kich opisanych wyżej przykładach, o tyle trudno go wytłumaczyć w przy­ padku, jak się wydaje, obojętnej dla dystansu, opinii o pochodzeniu Cy­ ganów (a trzeba zaznaczyć, że informacji w tej kwestii udzielili wszyscy bez wyjątku rozmówcy). Wprost niezrozumiałe jest, dlaczego mimo roz­ powszechniania od wielu lat przez prasę, radio i telewizję wiadomości o indyjskim pochodzeniu Cyganów, znała ją tylko jedna para rozmów­ ców (młode małżeństwo inteligenckie). Musi to zaskakiwać t y m bardziej, że członkowie badanej grupy mają szeroki dostęp do środków masowego przekazu. Wiedza moich rozmówców o Cyganach, obok wiadomości służących uzasadnianiu dystansu, zawiera także nieliczne elementy wzbudzające zaciekawienie ich kulturą. Powszechne uznanie wywołuje w badanej gru­ pie (poza nielicznymi wyjątkami) jedynie cygańska muzyka. Około jednej czwartej rozmówców przyznało też, że ciekawił ich cygański, wędrowny sposób życia. Charakterystyczne jest przy t y m , że osoby te mają do Cy­ ganów taki sam stosunek, jak pozostali informatorzy, niczym się też od reszty rozmówców nie różni ich stanowisko w kwesti rozwiązania „prob­ lemu cygańskiego". �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 253 * Odnoszące się do tej sfery dystansu pytania, jakie zadawałem w trak­ cie badań moim rozmówcom, dotyczyły dwóch kwestii — dopuszczanego przez nich zakresu kontaktu z Cyganami oraz poglądów na rozwiązanie „problemu cygańskiego". Dopuszczalne formy kontaktu z Cyganami. Ba­ dani mieli ustosunkować się do następujących form kontaktu z Cygana­ mi: wspólnej pracy, Cygana jako przełożonego w pracy, zamieszkiwania z nimi w jednym domu (klatce schodowej), przyjaźni swoich dzieci z dzie­ ćmi cygańskimi, utrzymywania kontaktów towarzyskich bądź zaprzyjaź­ nienia się oraz zawarcia związku małżeńskiego. Bezpośrednie deklaracje badanych — wskazując wprawdzie, które z wymienionych form styczności z Cyganami stwarzają według nich naj­ większe zagrożenie dla preferowanych w ich środowisku wartości — nie­ wiele jednak mówią o faktycznej gotowości rozmówców do nawiązania takiego kontaktu. Dlatego też wszystkie te deklaracje były weryfikowa­ ne przez konfrontację z całością wypowiedzi informatorów oraz (w mniej­ szym stopniu) z obserwacjami dokonanymi w trakcie mieszkania przeze mnie w О . Najłatwiejsze okazało się to w zakresie stanowiska badanych wobec małżeństw z Cyganami. Już w swoich deklaracjach prezentowali wobec nich postawę zdecydowanie negatywną. Zgodni też byli, że opinia miesz­ kańców osiedla potępia takie związki. Wprawdzie wypowiedzi k i l k u roz­ mówców mogły sugerować, że zawarcie przez nich bądź akceptacja ta­ kiego związku w najbliższej rodzinie nie jest niemożliwa, jednakże do­ kładniejsza analiza ich wypowiedzi, przeczy temu całkowicie. Na przykład informátorka deklarująca zgodę na wszystkie wymienione formy kontak­ tu, w innej części wywiadu zdradziła, że sąsiedztwo Cyganów jest rażące i nie chciałaby z nimi mieszkać w jednym domu. Inna z kolei rozmów­ czyni określająca się jako entuzjastka Cyganów i ich kultury i nie za­ przeczająca zdecydowanie możliwości zaakceptowania mieszanego związ­ k u małżeńskiego, opowiedziała też о — według niej jedynie słusznej (ze względu na „diametralne przeciwieństwo charakteru" Polaków i Cyga­ nów) — interwencji rodziny nie dopuszczającej do małżeństwa jej brata z Cyganką (zakończyło się to próbą samobójstwa ze strony chłopaka). 16 Stosunku do małżeństwa z Cyganami nie można rozpatrywać w oder­ waniu od nastawienia członków badanej grupy do utrzymywania z nimi 1 6 Drażliwość tematu, spotęgowana dużym natężeniem dystansu przy jednocześ­ nie obowiązującej moralności chrześcijańskiej i silnej w badanym środowisku ś w i a ­ domości tradycji „polskiej tolerancji", powodowała często znaczne różnice między postawami wobec przedmiotu dystansu deklarowanymi a przejawianymi faktycz­ nie. Wobec niedoskonałości wypracowanych dotąd metod badawczych, musiało się to odbić na zakresie i wartości zgromadzonego materiału. �254 WOJCIECH OLSZEWSKI kontaktów towarzyskich oraz do wspólnych zabaw polskich i cygańskich dzieci. Te bowiem formy wzajemnych kontaktów poprzedzają ewentalny związek małżeński i mają niewątpliwy wpływ na możliwość zawarcia takiego związku. Zgodę bez zastrzeżeń na zabawy swoich dzieci z cygańskimi wyraziło tylko około 33°/» badanych. K i l k u dalszych obwarowało ją zastrzeżeniami takimi, że aby się do nich dostosować, dzieci cygańskie mogłyby zacho­ wać jedynie swój kolor skóry i włosów . Jednocześnie większość roz­ mówców twierdziła, że wspólne zabawy polskich i cygańskich dzieci nie mają miejsca poza szkołą, a nawet w ogóle, a k i l k u z zaprzeczających tej opinii przyznało, że w czasie wspólnych zabaw dochodzi do bójek. Silną wzajemną niechęć i niemal zupełny brak kontaktów między dziećmi pol­ skimi i cygańskimi potwierdzają też moje obserwacje i badania przepro­ wadzone w osiedlowej szkole. Stwierdziłem też, że wysiłki pedagoga środowiskowego , próbującego zmienić ten stan rzeczy, niweczone są w dużym stopniu przez nieumiejętne postępowanie nauczycielek tej szko­ ły, połączone często z postawą nieprzychylną wobec cygańskich dzieci. 17 18 Jeśli, jak twierdzi część informatorów, mimo konfliktów wspólne za­ bawy dzieci (choć nie przyjaźnie) mają jednak miejsce, to kontakty to­ warzyskie młodzieży i dorosłych, które mogłyby ewentualnie stworzyć możliwości małżeństwa, niemal że nie istnieją. Nie utrzymuje ich nikt z moich rozmówców, a część z nich (także deklarujący gotowość przyjaź­ ni) twierdzi, że z Cyganami kontakt utrzymują tylko Polacy z margine­ su społecznego (potwierdzają to moje obserwacje). Charakterystyczne jest zrywanie zawartych w szkole znajomości z Cyganami przez młodych, „porządnych" mieszkańców O wchodzących w wiek dorosły, nawet gdy znajomości miały niemal przyjazny charakter. Dla 18-letniej maturzystki starającej się mówić z sympatią o cygańskich kolegach ze szkoły pod­ stawowej, zupełnie naturalne i oczywiste było, że kontaktów z nimi nie zerwali jedynie chuligani. Inna 20-letnia kobieta (mężatka i matka), któ­ ra wchodząc w wiek dorosły przestała utrzymywać stosunki towarzyskie z Cyganami i której opinia o nich nie odbiegała od powszechnej, powie­ działa o oddziałującej w t y m kierunku presji opinii publicznej: „Zoba­ czyli mnie ze znajomym Cyganem, chłopakiem, to co to było! Mało to jest naszych chłopaków?!". Po odrzuceniu deklaracji gotowości zaprzyjaźnienia się z Cyganami —• nieprawdopodobnych w kontekście całej wypowiedzi lub obwarowanych 1 7 Padające (nie tylko przy tej okazji) określenia: „dobrze wychowani", „na po­ ziomie", kryją niemal idealny wzorzec członka badanej grupy, w którym nie mie­ ści się także wielu P o l a k ó w (zwałszcza repatriantów z ziem należących obecnie do Z S R R ) . Chcąc się do niego dostosować, Cyganie musieliby całkowicie wyrzec się swojej kultury. Zadaniem pedagoga środowiskowego jest opieka nad tzw. „uczniami trud­ nymi" i mającymi ciężkie warunki domowe. 1 8 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 255 zastrzeżeniami tak, że cygańscy znajomi musieliby być w pełni zasymi­ lowani — zostały tylko dwie wypowiedzi akceptujące tę formę zbliżenia; jedna rozmówcy, k t ó r y mimo oporów żony gościł kiedyś przez tydzień (na prośbę kolegi) Cyganów z innego miasta. Cyganie ci b y l i jednak (co wielokrotnie podkreślał) bardzo bogaci, czyści i w ogóle „nie zadawali się z t y m i stąd", a wszystkie te cechy bardzo ich nobilitowały w oczach rozmówcy, któremu hojnie odpłacili się za gościnę. Jednocześnie infor­ mator ten ma do Cyganów taki sam stosunek, jak reszta badanych i m i ­ mo że, jak twierdzi, zna wielu Cyganów z O, z żadnym z nich nie utrzy­ muje kontaktu. Nieco mniejszą niechęć zdają się przejawiać badani do mieszkania z Cyganami w jednym domu (klatce schodowej). Wprawdzie z 66% roz­ mówców wyrażających na to swoją zgodę, połowa uzależniła ją od speł­ nienia przez Cyganów określonych warunków; dotyczyły one jednak głównie dostosowania się ich do norm obowiązujących wśród polskich mieszkańców osiedla, a regulujących zasady współżycia między lokatora­ mi tego samego budynku." Spełnienie tych warunków przez Cyyganów nie musiałoby oznaczać ich pełnej asymilacji, jak to było przy wcześniej omówionych formach kontaktu. Podzielone w tej kwestii są zdania bez­ pośrednich sąsiadów Sasytków (przeważa jednak stosunek negatywny). Raz też grupa mieszkańców O wystąpiła do administracji (skutecznie) o wysiedlenie Cyganów, wykorzystując fakt, że przebywali oni w miesz­ kaniu należącym do znajomego Polaka („notorycznego pijaka") i nie byli w nim zameldowani. Wielokrotnie też wzywali milicję, gdy uznawali za zbyt uciążliwe zachowanie się Cyganów przebywających we własnych mieszkaniach. Osoby, z którymi przeprowadziłem wywiady, najłatwiej godziły się na pracę razem z Cyganami. Aż połowa rozmówców wyraziła swą zgodę bez żadnych zastrzeżeń, a tylko czterech sprzeciw. Warunki, od speł­ nienia których część badanych uzależniła swą decyzję, dotyczyły na ogół jedynie stosunku do pracy i współpracowników. Nawet jeśli zakwestionujemy szczerość części wypowiedzi, nie zmieni to faktu, iż z pięciu form kontaktu, do których ustosunkowywali się ba­ dani, wspólna praca jest jedyną, na którą godzi się większość. Wprost przeciwny jest natomiast stosunek mieszkańców O do cygańskiego prze­ łożonego w pracy. Bardziej nieprzychylne stanowisko zajmują oni jedynie wobec polsko-cygańskich małżeństw. Taka postawa wydaje się, w świetle całych wypowiedzi osób pod­ danych badaniom, całkowicie zrozumiała. Mieszkańcy O gotowi byliby zaakceptować Cyganów i dopuścić do współżycia z sobą (a nie obok sie­ bie) pod warunkiem wyrzeczenia się przez nich własnej kultury i „do­ stosowania się" do Polaków. Jest to t y m mniej prawdopodobne, im więk­ sza bliskość i szerszy zakres kontaktu. Stąd trudno rozmówcom przystać na małżeństwo, dużo łatwiej zaś na pracę z Cyganem. Samo podjęcie �256 WOJCIECH OLSZEWSKI przez Cygana pracy jest już zresztą objawem częściowego „dopasowania się", jak pamiętamy opozycja wartości pracowity (Polak) — leniwy (Cygan), jest jedną z podstawowych przyczyn takiego właśnie a nie inne­ go nasilenia dystansu. Poglądy na rozwiązanie „problemu c y g a ń s k i eg o". Wypowiedzi badanych w tej kwestii są znakomitą ilustracją zde­ rzenia dwóch racji — nakazującej tolerancję wobec innych kultur oraz tej, która nakazuje obronę własnej kultury przed dezintegrującymi wpły­ wami z zewnątrz. Dla zdecydowanej większości informatorów oczywiste jest, że należy pozwolić Cyganom na zachowanie odrębności i rozwijanie swojej k u l ­ tury. Górę więc bierze tu przekonanie o konieczności tolerancji. Z po­ glądami t y m i nie koresponduje bynajmniej opinia rozmówców odnosząca się do praktycznej strony rozwiązania „problemu cygańskiego". Niemal wszyscy uważają przymusowe osiedlenie Cyganów za słuszne — muszą bowiem teraz „żyć tak, jak wszyscy" i „mają wreszcie warunki do nor­ malnego życia". Część badanych wprost uzależniła zgodę na zachowanie odrębności przez Cyganów od ich dostosowania się do Polaków, troje zaś przedstawiło niezwykłą koncepcję pozostawienia przy dawnej kulturze (pod kontrolą) części Cyganów jako malowniczego dodatku do krajobra­ zu! D Y S T A N S E T N I C Z N Y W O B E C CYGANÓW A D Y S T A N S W O B E C I N N Y C H G R U P ETNICZNYCH W określeniu natężenia dystansu wobec jakiejkolwiek grupy etnicz­ nej niemniej ważne od poznania jego przejawów wydaje się porównanie go z dystansem dzielącym ten sam podmiot od innych grup. Dlatego też badani mieli się ustosunkować do możliwości zawarcia przez nich mał­ żeństwa z przedstawicielami k i l k u innych narodów . Jak bowiem wska­ zują badania (m.in. Kwaśniewskiego i Mroza) , właśnie stosunek do mie­ szanych małżeństw najostrzej w warunkach polskich rysuje natężenie dystansu etnicznego. W efekcie określenia przez badanych swoich preferencji małżeńskich nastąpił wyraźny podział przedstawionych im grup na „swoich" — „in­ nych" — „obcych" (przyjąłem t u nomenklaturę wprowadzoną przez Mro­ za) . Za swoich (a więc najbardziej pożądanych kandydatów na współ­ małżonków) uznani zostali przez rozmówców jedynie przedstawiciele włas19 20 21 1 9 Nie wszystkie z grup, do których ustosunkowywali się badani, są narodami czy grupami etnicznymi. P o n i e w a ż większość społeczeństwa ustosunkowuje się do Murzynów jako jednolitej grupy, nie u w a ż a ł e m za konieczne wyróżniać spośród nich grup etnicznych (na ogół zresztą mało znanych). K . K w a ś n i e w s k i , Adaptacja i integracja kulturowa ludności Śląska po II wojnie światowej, Wrocław 1968; M r ó z , Świadomościowe wyznaczniki... M r ó z , Świadomościowe wyznaczniki... 2 0 21 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE :57 nej grupy. Wśród „innych" (to jest tych, z którymi małżeństwa są do­ puszczalne) znaleźli się (kolejność według preferencji): Francuzi, Węgrzy, Rosjanie, Amerykanie i Niemcy, w grupie „obcych" zaś (kolejność jak wyżej): Murzyni, Żydzi, Cyganie oraz Chińczycy (małżeństwa z „obcymi" w zasadzie są niedopuszczalne). Tak więc Cyganie należą do tych grup, do których dystans mieszkańców Poznania jest największy. IV. U W A G I KOŃCOWE Jak wskazują wszystkie dotychczasowe badania, względne natężenie dystansu wobec Cyganów (wyznaczne przez porównanie go z dystansem wobec innych grup) wydaje się być jednakowe w całej Polsce — plasują się oni zawsze w ostatniej grupie „obcych", do których dystans jest naj­ silniejszy . Już jednak bezwzględne natężenie dystansu, mierzone za­ kresem dopuszczalnych form kontaktu, zakresem i charakterem wiedzy o Cyganach, jest znacznie zróżnicowane i — jak na to wskazują wstępne porównania materiałów zebranych we wschodniej Polsce i Poznaniu — najsilniejsze właśnie w stolicy Wielkopolski. To zróżnicowanie, przy zgod­ nym uznaniu Cyganów za „obcych" w różnych częściach Polski, wynika z dwóch przyczyn. Jedną z nich jest specyfika warunków społeczno-historycznych towarzyszących kontaktom z Cyganami w danym środowi­ sku, drugą różnice w natężeniu megalomanii narodowej w badanych gru­ pach. Aktualny stan badań nad polsko-cygańskim dystansem etnicznym nie pozwala jeszcze na dokładne rozdzielenie wpływu obu wymienionych czynników, choć w świetle dotychczasowych moich ustaleń zaryzykował­ bym tezę, że stosunek mieszkańców Poznania do Cyganów jest w dużej mierze wynikiem właśnie mniejszej niż w innych częściach Polski tolerancyjności dla obcych (a większej megalomanii). W chwili obecnej trud­ no też stwierdzić, czy dystans mieszkańców O nie uległ zwiększeniu właśnie wskutek osiedlenia wśród nich Sasytków. Zdają się na to wska­ zywać pośrednio niektóre fragmenty wypowiedzi moich rozmówców, na podstawie których można wysnuć przypuszczenie, że zakres ich wiedzy o Cyganach od momentu ich osiedlenia nie tylko się nie zwiększył, ale ułegł nawet zawężeniu. Mielibyśmy t u więc przykład znanej w teorii stosunków interetnicznych sytuacji, w której, gdy nie jest już możliwe dalsze unikanie prze­ strzenne kontaktów z przedmiotem dystansu, następuje dążenie do od­ osobnienia magicznego, duchowego . W sytuacji takiej Znaniecki w i ­ dział też źródło tzw. „przesądów grupowych": 22 23 2 8 Por. M r ó z , Świadomościowe wyznaczniki..., s. 163-166; potwierdzają to też jego późniejsze badania przeprowadzone już po napisaniu cytowanego artykułu. Por. F . Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, Poznań 1931, s. 42-43. 2 8 17 — Etnografia Polska 29(2 �258 WOJCIECH OLSZEWSKI „Przesądy nie są to bynajmniej błędne sądy i nieuzasadnione oceny w y n i k a j ą ­ ce z niedostatecznej znajomości obcej grupy, lecz aktywne dążności obronne grupy przeciw ewentualnej łączności z obcą grupą. Trzeba, aby cudze układy były ujem­ ne, skoro są cudze: ilekroć w e j d ą choćby przypadkowo w sferę doświadczenia grupy, konieczny jest akt ujemnej oceny, aby je zepchnąć poniżej poziomu możli­ wego zainteresowania. [...] Najchętniej grupa stara się tym co cudze gardzić" . 24 Stąd też, zbliżenie przestrzenne, jakie nastąpiło po osiedleniu Sasyt­ ków w O, musiało zaowocować nasileniem dystansu w celu zwiększenia „odosobnienia magicznego, duchowego". Porównanie uzyskanych przeze mnie materiałów z obszernym ma­ teriałem zebranym przez Mroza powinno — po zakończeniu jego opra­ cowywania i przeprowadzeniu szczegółowej analizy — wyjaśnić częścio­ wo niektóre z wątpliwości i pozwolić na ukierunkowanie dalszych ba­ dań. Należy mieć nadzieję, że ich efektem będą nie tylko ustalenia teo­ retyczne. Zachodzi bowiem pilna konieczność wykorzystania badań nau­ kowych z tego zakresu w praktyce działań podejmowanych wobec Cyga­ nów. Poznanie zróżnicowania dystansu Polaków do Cyganów i w y s t ę p u ­ jących w nim prawidłowości może zapobiec sytuacjom, w jakiej znaleźli się poznańscy Sasytka, którzy za błędy popełnione przy ich osiedlaniu zapłacili dezintegracją własnej kultury. Wykluczeni z tego powodu ze spo­ łeczności Romów, nie mając szans na przełamanie dystansu wyjątkowo nieprzyjaznego środowiska polskiego, w jakim zostali osadzeni, akcepto­ wani niemal wyłącznie przez „margines społeczny" tworzą obecnie grupę, do której określenia najbardziej adekwatny wydaje się termin „lumpenproletariat". 24 Tamże, s. 46. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e39eea1da2ff860ffe7fc832c9b2839.pdf 4ae7b1be772fd1790e6ec0be26efe13c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1240 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1145 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.259-294 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X I X : 1985, z. 2 P L ISSN 0071-1861 RENATA HRYN K A T A L O G WYSTAWOWY FORMĄ POPULARYZACJI WIEDZY O CYGA­ N A C H : R ü d i g e r V o s s e n , Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischen Ver­ folgung und Romantisierung. Katalog zur Ausstellung „Zigeuner zwischen Roman­ tisierung und Verfolgung •— Roma, Sinti, Manusch, Calé in Europa" des Hamburgi­ schen Museums für Völkerkunde, F r a n k f u r t / M 1983, ss. 351. We w r z e ś n i u 1983 r. w h a m b u r s k i m Museum für V ö l k e r k u n d e została otwarta wystawa p o ś w i ę c o n a Cyganom — „ Z i g e u n e r zwischen Romantisierung und V e r f o l ­ gung — Roma, Sinti, Manusch, Calé i n Europa" („Cyganie p o m i ę d z y r o m a n t y c z n ą wizją a p r z e ś l a d o w a n i e m — Roma, Sinti, Manusze, C a l é w Europie"). Pod nieco zmienionym t y t u ł e m , k ł a d ą c y m nacisk na fakt p r z e ś l a d o w a ń , u k a z a ł się jeszcze przed otwarciem w y s t a w y jej katalog opracowany przez R ü d i g e r a Vossena przy w s p ó ł u d z i a l e Wolfa Dietricha, Michaela Fabera, Michaela Petersa, A p a r n y Rao i K a r l i Vossen. Został on w y d a n y w formie historyczno-etnograficznej monografii europejskich C y g a n ó w , a nie jako album, i choćby już z tego w z g l ę d u w a r t jest zainteresowania. Część historyczna obejmuje okres od przybycia C y g a n ó w do Europy aż do cza­ s ó w nam w s p ó ł c z e s n y c h . Autorzy katalogu d a t u j ą moment pojawienia się C y g a n ó w na naszym kontynencie na w i e k X V . B y ć m o ż e przesunięcie w czasie, jakiego do­ k o n u j ą w stosunku do chronologii podawanej przez innych a u t o r ó w *, w y n i k ł o z fak­ t u , iż rzeczywiście „ m a s o w e " migracje c y g a ń s k i e to okres p r z e ł o m u X V i X V I w. Wcześniejsze w z m i a n k i o „ w ę d r u j ą c y c h czarnych ludziach" p o j a w i a j ą się już w w i e ­ k u X I V (Kreta — 1322, B a ł k a n y — 1378). O ile w Europie Wschodniej część grup c y g a ń s k i c h w y b r a ł a (czasem zmuszona do tego) osiadły t r y b życia, o tyle Europa Za­ chodnia po okresie tolerancji przyjęła wobec nich z d e c y d o w a n ą p o s t a w ę niechęci, co znalazło swój w y r a z w bardzo licznych ustawach a n t y c y g a ń s k i c h , np. w latach 15001800 w r ó ż n y c h p a ń s t w a c h ' niemieckich wydano ok. 148 e d y k t ó w n a k a z u j ą c y c h w y ­ mierzanie Cyganom schwytanym na danym terenie k a r y chłosty, karanie ś m i e r c i ą l u b wygnaniem z k r a j u . Ponadto zalecano tworzenie gett, a w krajach p o s i a d a j ą c y c h zamorskie kolonie przeprowadzanie deportacji. Nader w y m o w n y jest zapis w X V I I wiecznej niemieckiej kronice p o l o w a ń : „ustrzelono p i ę k n e g o jelenia, pięć saren, trzy spore o d y ń c e , dzisięć mniejszych dzików, d w ó c h C y g a n ó w , j e d n ą C y g a n k ę i jedno C y g a n i ą t k o " . Oczywiście p o m i ę d z y l i t e r ą prawa a życiem m o g ł y i z p e w n o ś c i ą z d a r z a ł y się rozbieżności — czasami nie w y k o n y w a n o skrupulatnie poleceń zawar­ tych w ustawach, ale zestawienie f a k t ó w podane przez R. Vossena nie pozwala 2 1 M . i n . w pracy M . G r o n f o r s a , Blood feuding among Finish Gypsies, Helsinki 1977. Za: L . M r ó z , Martyrologia Cyganów ( m a t e r i a ł y z sesji „ H i t l e r o w s k i e ludo­ b ó j s t w o w Polsce i Europie. 1939-1945" zorganizowanej przez G ł ó w n ą K o m i s j ę Ba­ dania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 14-17 kwietnia 1983 r.), s. 3. 2 �260 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA mieć zbyt w i e l u z ł u d z e ń ; np. r o k 1471 — Rada Miejska miasta Lucerny wydaje nakaz opuszczenia Szwajcarii przez C y g a n ó w ; r o k 1498 — Reichstag miasta F r e i burga stwierdza, iż na C y g a n ó w jako c z a r o w n i k ó w , roznosicieli zarazy i oszustów „zezwala się p o l o w a ć i zabijać w imieniu prawa"; r o k 1583 — Portugalia: k a r y więzienia, deportacje, niewolnicza praca na galerach; r o k 1560 — Ferdynand I , książę Rzeszy Niemieckiej, wydaje nader „ h u m a n i t a r n e " z a r z ą d z e n i e , aby zabijać t y l k o C y g a n ó w - m ę ż c z y z n , kobiety i dzieci c y g a ń s k i e m o g ą żyć; w i e k X V I - X V I I I przynosi masowe deportacje C y g a n ó w do A f r y k i , I n d i i , B r a z y l i i . N a j w i ę k s z e na­ silenie a n t y c y g a ń s k i c h d z i a ł a ń legislacyjnych przypada na lata 1650-1750 (109 edyktów), kiedy to niepokoje m.in. w o j n y 30-letniej przyczyniły się do nadania Cyganom miana „szpiegów". Na Węgrzech, w okresie panowania cesarzowej M a r i i Teresy i Józefa I I , m i a ł a miejsce akcja „ c y w i l i z o w a n i a " C y g a n ó w , m.in. poprzez zakazy w ę d r o w a n i a , odbieranie dzieci rodzicom, zakazanie przebywania w pobliżu lasów, handlu k o ń m i , zakaz p o s ł u g i w a n i a się romanesz (językiem c y g a ń s k i m ) , noszenia s t r o j ó w c y g a ń s k i c h , zawierania m a ł ż e ń s t w p o m i ę d z y Cyganami. Po ś m i e r c i Józefa I I z a r z ą d z e n i a te s t r a c i ł y moc o b o w i ą z u j ą c ą . W Polsce w y s i ł k i idące w k i e r u n k u re­ presyjnych d z i a ł a ń p r a w n y c h skierowanych przeciwko Cyganom zakończyły się nie­ powodzeniem z powodu „ p o p u l a r n o ś c i , j a k ą cieszyli się Cyganie u części polskiego s p o ł e c z e ń s t w a " . Jako s w o i s t ą c i e k a w o s t k ę dotyczącą tego problemu autorzy opraco­ wania p o d a j ą eksperyment p o d j ę t y w Rosji na p o c z ą t k u X I X w i e k u . B y ł n i m p r o ­ jekt utworzenia c y g a ń s k i e g o p a ń s t w a na terenie Besarabii. Poniósł on ostateczne fiasko w 1843 r. „Od momentu przejęcia w ł a d z y w Niemczech przez h i t l e r o w c ó w Cyganie, po­ dobnie j a k Żydzi, postawieni zostali poza nawias s p o ł e c z e ń s t w a i podlegali d y s k r y ­ minacji jako artfremdes Blut, obca krew, i jako obcy element stanowili jedynie problem, k t ó r y należy rozwiązać. Zajęli się t y m hitlerowcy tacy, j a k komendant Hans Globke od ustaw norymberskich, Rassenlehrer Hans Guenther, Robert K o e r ber i znawca spraw c y g a ń s k i c h profesor Robert Ritter. R S H A rozesłał organom K r i p o wytyczne odnośnie do stosowania ś r o d k ó w przymusu wobec C y g a n ó w o k r e ś ­ lanych jako «nieosoby», pod zarzutem naruszenia prawa, a nie ze w z g l ę d u na se­ g r e g a c j ę r a s o w ą . Uwięziono licznych C y g a n ó w , n i e k t ó r y c h j u ż na p o c z ą t k u r o k u 1936, obwinionych o uchylanie się od pracy i o prowadzenie aspołecznego t r y b u życia (arbeitsscheu und asozial), i w y w o ż o n o do R a v e n s b r ü c k i Dachau. C y g a n ó w ogłoszono Freiwild, to znaczy w y j ę t o spod ochrony prawnej, a ekster­ m i n a c j ę ich powierzono indywidualnej odpowiedzialności i swobodnej decyzji m i e j ­ scowych d o w ó d c ó w SS. Te p r a k t y k i administracyjne pociągnęły za sobą masowe egzekucje. P r z e p r o w a d z a ł y je plutony egzekucyjne SS. Zabrano się do przymusowego osiedlania C y g a n ó w ; wprowadzono zakaz poru­ szania się bez wiedzy w ł a d z , specjalne dowody tożsamości, o b o w i ą z e k wpisania się na listę i poddania p r z e s ł u c h a n i o m w nowo ustanowionym urzędzie Zigeunerdezernat, gdzie przy pomocy zawiłych k r y t e r i ó w rasowych «klasyfikowano» C y g a n ó w na czystych, mniej czystych i nieczystych" . Fale a r e s z t o w a ń objęły C y g a n ó w szczególnie w latach 1939, 1941 i 1943 na te­ renie Niemiec, A u s t r i i , Czechosłowacji, Polski, J u g o s ł a w i i , ZSRR, Holandii, Belgii, Norwegii, F r a n c j i , Węgier, B u ł g a r i i i Rumunii. Rok 1943 stanowi k u l m i n a c y j n y moment eksterminacji C y g a n ó w — w O ś w i ę c i m i u powstaje Zigeunerlager, w k t ó ­ r y m w k r ó t c e znalazło się 12 tys. osób z całej Europy (najliczniejszą g r u p ę stano­ w i l i Cyganie z Niemiec). 1 sierpnia 1944 r. Zigeunerlager został zlikwidowany — zaledwie k i l k a godzin zajęło Niemcom zagazowanie i spalenie ok. 4 tys. kobiet, mężczyzn i dzieci c y g a ń s k i c h . Odnaleziony rejestr obozu c y g a ń s k i e g o obejmuje ok. 21 tys. nazwisk. Czy są to wszystkie ofiary zbrodni — nie wiadomo. s 8 J. Y o o r s, Przeprawa, K r a k ó w 1978, s. 20. �261 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Równocześnie, zgodnie z postulatem, iż t y l k o „eliminacja bez wahania tego chorego elementu populacji" może r o z w i ą z a ć problem cygański, na terenie całej okupowanej Europy t r w a ł y akcje wymierzone przeciwko Cyganom. Wielu z nich przyłączyło się do p a r t y z a n t k i . Do tej sfery ich działalności w w y j ą t k o w y spo­ sób odnoszą się słowa wypowiedziane przez jednego z b o h a t e r ó w książki J. Yoorsa: „ p e w n e g o dnia na p o w r ó t nauczysz się o t w i e r a ć zaciśniętą dłoń. Jedynie życie ma sens" . B r a k jest d o k ł a d n y c h danych co do liczby C y g a n ó w , k t ó r z y zginęli w czasie I I w o j n y ś w i a t o w e j — r ó ż n e źródła p o d a j ą r ó ż n e wielkości — od 300 do 600 tys. Należy przy t y m p a m i ę t a ć , iż całość populacji c y g a ń s k i e j w przedwojennej Europie oceniano na niewiele ponad 1 m i l i o n . Wniosek jest prosty — wymordowano 1/3 C y g a n ó w żyjących na naszym kontynencie (Polska: przed w o j n ą 50 tys. C y g a n ó w •— wymordowano 35 tys.; A u s t r i a : ponad 11 tys. — zamordowano ok. 7 tys.; Niemcy: 20 tys. •— zamordowano 15 tys.; Holandia: 500 — zamordowano 500; J u g o s ł a w i a : 100 tys. zamordowano 90 tys.; L i t w a : 1000 — zamordowano 1000). Z a k o ń c z e n i e w o j n y niewiele zmieniło w sytuacji C y g a n ó w . Poszła w zapom­ nienie ich działalność w ruchu oporu, nie objęły ich ustawy odszkodowawcze dla ofiar I I I Rzeszy. Dopiero w r o k u 1953 przyznano i m prawo do częściowych od­ s z k o d o w a ń , ale wiele c y g a ń s k i c h w n i o s k ó w w tej sprawie zostało oddalonych z uza­ sadnieniem, iż restrykcje przeciwko Cyganom nie w y n i k a ł y z pobudek rasowych, lecz z powodu ich pasożytniczego t r y b u życia i n i e b e z p i e c z e ń s t w a szpiegostwa na rzecz nieprzyjaciela. Wreszcie w r o k u 1965 wydano n o w ą u s t a w ę o d s z k o d o w a w c z ą , w k t ó r e j zdecydowano, iż Cyganie nie m u s z ą p r z e d s t a w i a ć d o w o d ó w , że ich prze­ ś l a d o w a n i a w latach 1939-1945 m i a ł y podłoże rasowe. Wprawdzie wnioski o od­ szkodowanie dla rodzin c y g a ń s k i c h są nadal rozpatrywane, ale jest to nowa forma d y s k r y m i n a c j i i w wysokości, i w trybie przyznawania o d s z k o d o w a ń . Współczesność c y g a ń s k a jest k o n s e k w e n c j ą okresu wojny, k t ó r a w nader d o t k l i ­ w y sposób w p ł y n ę ł a na zanik ś w i a d o m o ś c i p r z y n a l e ż n o ś c i do ś w i a t a Rom (Cyga­ n ó w ) ; zostały rozbite tradycyjne s t r u k t u r y grupowe (wielka rodzina) i zaczęła fię „egzystencja na marginesie" — j u ż nie „swoi", ale jeszcze nie „obcy". Jak sugeruje R. Vossen obecnie zjawisko to w y s t ę p u j e w formie mniej r a ż ą c e j . Jako p r z y k ł a d podaje m ł o d y c h C y g a n ó w Sinti, u k t ó r y c h ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i grupowej jest w c h w i l i obecnej bardzo silna. Nie zmienia to jednak faktu, iż biologiczna, eko­ nomiczna i intelektualna egzystencja C y g a n ó w jest z a g r o ż o n a : s p o ł e c z e ń s t w o i n ­ dustrialne odrzuca i s t n i e j ą c y dawniej swoisty u k ł a d symbiozy „ludność osiadła — Cyganie", albowiem usługi, k t ó r e świadczyli ci ostatni (kotlarstwo, handel k o ń m i , w r ó ż e n i e ) , s ą p r z e ż y t k i e m . Na granicy m i n i m u m egzystencji d o ż y w a j ą swoich dni starzy Cyganie, k t ó r y c h rodziny zostały wymordowane w czasie wojny. B r a k jest tego zabezpieczenia, k t ó r e s t a n o w i ł autorytet ludzi starych w grupie Rom. Do tego dochodzi problem analfabetyzmu, d y s k r y m i n a c j i (chociażby w postaci szyldów „ C y g a n o m i w ł ó c z ę g o m w s t ę p wzbroniony"), przestępczości (zasada „ o d p o w i e d z i a l ­ ności zbiorowej" — Cyganie t r a k t o w a n i jako grupa, a nie jako jednostki dokonu­ jące p r z e s t ę p s t w ) . Okres powojenny to r ó w n i e ż p r ó b y tworzenia c y g a ń s k i c h organizacji. Ta pro­ blematyka jest w Polsce m a ł o znana, dlatego też sądzę, iż informacje zawarte w k a ­ talogu w y s t a w y są dla nas bardzo cenne ze w z g l ę d ó w poznawczych. Do c h w i l i obecnej o d b y ł y się trzy ś w i a t o w e kongresy C y g a n ó w (Romano K o n greso) w Londynie, Genewie i Getyndze. Sądzę, iż w a r t o przytoczyć słowa dr. J a r a Cibuli, p r z e w o d n i c z ą c e g o prezydium I I Romano Kongreso: 4 5 8 4 6 6 Opisowi tej działalności p o ś w i ę c o n a jest cytowana praca Yoorsa. Y o o r s, op. cit., s. 200. D. K e n r i c k. Odszkodowania dla Cyganów ( m a t e r i a ł y z w / w sesji). �262 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA „ J e s t e m lekarzem Cyganem (Rom). Pomagam ludziom — biednym, bogatym, b i a ł y m i czarnym. Nie robię żadnej różnicy, k a ż d e m u daję lekarstwa, m o j ą w i e d z ę , moje serce. M ó j ukochany, biedny ojciec jest j u ż stary, żyje w Czechosłowacji i j e ­ szcze do tej pory gra na skrzypcach. Nie umie czytać ani pisać, ale pomaga ludziom s w o j ą g r ą na skrzypcach. W domu, kiedy b y ł e m m a ł y m dzieckiem, m ó w i o n o m i często: «Moje dziecko, t y p o w i n i e n e ś b y ć szczęśliwszy, aniżeli my, tobie musi się lepiej powieść, będziesz panem, musisz b y ć lekarzem — ale nie możesz z a p o m n i e ć , że j e s t e ś Rom. Nie w s t y d ź się tego!» Wiele się n a u c z y ł e m , b y ł e m w wielu krajach [...], ale nie z a p o m n i a ł e m c y g a ń s k i e g o życia. Nasze bajki, nasz język, p i ę k n e pieśni cy­ g a ń s k i e , to jest nasza filozofia. Bóg p o k a r a ł C y g a n ó w [...] u w a ż a n o nas za gorszych od p s ó w . W niemieckich obozach koncentracyjnych siedziało więcej niż pół miliona Rom [...]. Rom nie m a j ą organizacji, nasz prastary język się zagubił, t a k ż e i nasza k u l t u r a nie jest k u l t y w o w a n a . Nasze dzieci często się w s t y d z ą , że ich ojciec czy matka są Cyganami. Asymilacja (tzn. k u l t u r o w e wtopienie z zagubieniem w ł a s n e j k u l t u r y ) p o s t ę p u j e nadal, czasem pod naciskiem p a ń s t w a . Czyż ci ludzie nie w i e d z ą , że do­ p r o w a d z a j ą do zbrodni na narodzie? [...]. [...] nie wolno z a p o m i n a ć o j e d n y m : my, Cyganie, ż y j e m y na c a ł y m świecie, jest nas więcej aniżeli 10 m i l i o n ó w . Nie jest n a s z ą w i n ą , że wcześniej wszyscy żyliśmy jako nomadzi [...] Dzisiaj o b o w i ą z u j e nas zasada: K a ż d y Cygan jest obywatelem p a ń ­ stwa, w k t ó r y m żyje i musi a k c e p t o w a ć zasady tego p a ń s t w a . Taka jest prawda. P r z y s z l i ś m y z I n d i i , ale woda nie p o p ł y n i e z powrotem. Nasze dzieci nie b ę d ą żyły w Indiach [ . . . ] " ' . K u l t u r a C y g a n ó w , podobnie j a k ich historia, nie n a l e ż y do najbardziej znanych. Wielu m o ż e mieć w ą t p l i w o ś c i , czy w ogóle m o ż n a m ó w i ć o j a k i e j k o l w i e k kulturze stworzonej przez t ę społeczność. Nawet, jeśli u z n a j ą C y g a n ó w za nosicieli pewnych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , to i tak o g r a n i c z ą je do sfery f o l k l o r u muzycznego. Dlatego też sądzę, iż nie wymaga ż a d n e g o uzasadnienia konieczność przedstawienia syste­ m a t y k i k u l t u r y c y g a ń s k i e j , co w ł a ś n i e uczynili autorzy katalogu. Poprzedzili j ą opi­ sem n i e c y g a ń s k i c h grup w ę d r o w n y c h A z j i i Europy, np. G h u r b a t i z Afganistanu, szwajcarskich Fecker, szwedzkich Tattare, irlandzkich Tinkers i t p . Na terenie Europy żyją r ó ż n e grupy c y g a ń s k i e (m. i n . Roma, Sinti, Cale) ogólnie o k r e ś l a n e przez gadźo (nie-Cyganów) mianem Cyganie. Różnią się one m i ę d z y sobą chociażby dialektem romanesz — j ę z y k a , k t ó r y w X I X w . znalazł się w centrum zainteresowania ówczesnego j ę z y k o z n a w s t w a . Wiek X X przyniósł opracowania dia­ l e k t ó w c y g a ń s k i c h pióra m . i n . A . Barannikowa, T. P o b o ż n i a k a , J. Ficowskiego, R. Uhlika, J.-P. Cleberta, G. A . Wolfa, M . K a r p a t i , T. W e n t c e l . Natomiast m a t e r i a l ­ n y m i bardzo spektakularnym wyznacznikiem o d m i e n n o ś c i Rom b y ł y ich wozy p o d ­ k r e ś l a j ą c e status C y g a n ó w j a k o grupy marginalnej. Społeczna organizacja Rom stanowi f u n k c j ę poczucia tożsamości grupowej („Wir — Gefuhl" w nomenklaturze a u t o r ó w pracy). Instytucje t y p u natsia, vitsu, familija d e t e r m i n u j ą zachowanie jednostki w sposób zdecydowany, z a p e w n i a j ą c jed­ nocześnie zabezpieczenie ekonomiczne, s p r a w u j ą c k o n t r o l ę nad jej p o s t ę p o w a n i e m , k a r a j ą c za przekroczenie zasad kodeksu Romani. Graficzne ujęcie s t r u k t u r y spo­ łeczności C y g a n ó w K e ł d e r a s z a , Sinti i Gitanos przedstawione w katalogu u ł a t w i a zrozumienie zasad funkcjonowania t y c h społeczności i ich wzajemne p o r ó w n a n i e . 8 9 7 R. V o s s e n , Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischen Verfolgung und Romantisierung, F r a n k f u r t / M 1983, s. 100-101. M . i n . prace A . F. P o 11 a, Die Zigeuner in Europa und Asien, T. I , I I , Halle 1844-1845; F . M i k l o s i c h a , Uber die Mundarten und die Wanderungen der Zi­ geuner Europas, Bd. 1-12, Wien 1872-1881. Bibliografia prac j ę z y k o z n a w c z y c h tych a u t o r ó w jest zamieszczona w książce T. W. W e n t c e 1, The Gypsy language, Moscow 1983. 8 9 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 263 Religijność Rom zawiera, zdaniem a u t o r ó w , elementy w i e r z e ń hinduskich oraz ś l a d y k o n t a k t u z g m i n a m i c h r z e ś c i j a ń s k i m i . To n a l e ż y do ich historii. Natomiast obecnie działa p o w o ł a n e przez p a p i e ż a Piusa X I I (w 1958 r.) Duszpasterstwo Noma­ d ó w p r o w a d z ą c e misje katolickie r ó w n i e ż dla C y g a n ó w . W i d o m y m przejawem tej działalności są pielgrzymki podejmowane przez Rom w całej Europie. Najbardziej znana jest pielgrzymka do St. Maries-de-la-Mer (24 i 25 maja), gdzie znajdują się figury M a r i i Jakubowej i M a r i i Salomei — matek a p o s t o ł ó w Jakuba i Jana. Są to z p e w n o ś c i ą fakty m a ł o znane, t y m cenniejsze jest w i ę c ich przytoczenie w t y m opracowaniu w formie zestawienia c y g a ń s k i c h pielgrzymek oraz m i s j i np. p o w s t a ł e j w 1906 r. fińskiej „ G y p s y Mission", angielskiej „ G y p s y Gospel Waggon Mission", niemieckiej „ K a t h o l i s c h e n Zigeunerseelsorge". Działalnością u z n a w a n ą za tradycyjnie c y g a ń s k ą jest w r ó ż e n i e otoczone a u r ą tajemniczości, czemu w znacznym stopniu dopomogła w i e k i t r w a j ą c a izolacja spo­ łeczności c y g a ń s k i e j i n i e c y g a ń s k i e j . „ S k w a p l i w a uległość w r ó ż b o m bierze się z nie­ zdolności zwalczania w ł a s n e g o strachu, a folgowanie tej skłonności wyzwala nie­ u s t a n n ą żądzę usłyszenia coraz to nowych „ p r z e p o w i e d n i " . A u t o r z y pracy opisują a t r y b u t y magiczne wykorzystywane przez Cyganki podczas w r ó ż e n i a i czarowania — rola w i e l u z nich jest bardzo niejasna. P o j ę c i a m i w y z n a c z a j ą c y m i trwanie tradycyjnej społeczności c y g a ń s k i e j są k a ­ tegorie czyste — nieczyste (nieskalane — skalane). R. Vossen wskazuje możliwość odnalezienia korzeni tej opozycji w wierzeniach starohinduskich l u b we w p ł y w a c h żydowskich, starochrześcijańskich lub manichejskich w s p ó l n o t . Podobnie, j a k i w przypadku charakterystyki innych e l e m e n t ó w k u l t u r y Rom, o k r e ś l o n e kategorie rzeczy i z a c h o w a ń w aspekcie czyste — nieczyste zostały ukazane w odniesieniu do r ó ż n y c h grup c y g a ń s k i c h . F o l k l o r s ł o w n y i folklor muzyczny Rom jest bardzo bogaty. W ą t k i w n i m repre­ zentowane ś w i a d c z ą o ich w s p ó l n y m dziedzictwie z i n n y m i systemami k u l t u r o w y m i , 0 czym m o ż n a się p r z e k o n a ć chociażby z l e k t u r y bajek c y g a ń s k i c h zawartych w pierwszym tomie zbioru Zigeunermärchen aus aller Welt opracowanym przez H . Mode i M i l e n ę H ü b s c h m a n n o v a . Nie sposób oczywiście p o m i n ą ć milczeniem w p ł y w u , j a k i Cyganie w y w a r l i na ś w i a t o w ą l i t e r a t u r ę i m u z y k ę s t a j ą c się ich bo­ haterami. To jest w ł a ś n i e owa druga, skrajna postawa wobec Rom — romantyczna wizja wolnego, niczym n i e s k r ę p o w a n e g o życia p ę d z o n e g o na łonie n a t u r y . Autorzy katalogu o p r a c o w u j ą c go w formie monografii wyszli z założenia, iż z a r ó w n o postawa nietolerancji, jak i zachwytu w r ó w n y m stopniu p r z y c z y n i ł y się do wytworzenia stereotypu Cygana, k t ó r a to wizja zrodziła się na podstawie z w y ­ czajowych o s ą d ó w i o c z e k i w a ń , a nie na podstawie znajomości c y g a ń s k i e j k u l t u r y 1 samych C y g a n ó w . „ M a m y t y l k o j e d n ą szansę, aby przeżyć jako S i n t i z n a s z ą k u l ­ t u r ą , j ę z y k i e m , obyczajami — jest n i ą otwarcie się, zezwolenie na to, aby p r z y j ­ rzano się naszemu życiu. Nasz sposób życia, nasza k u l t u r a nie jest ż a d n ą t a j e m ­ nicą" Czy wiedza rzeczywiście może p o k o n a ć stereotypy? Czy zezwolenie na to, aby k u l t u r a w ł a s n e j grupy stała się obiektem poznania dla u c z e s t n i k ó w innego sy­ stemu kulturowego jest w y r a ż e n i e m zgody na a s y m i l a c j ę ? W książce nie ma roz­ w a ż a ń tego t y p u i b y ć nie mogło, albowiem nie takie b y ł o jej założenie. Istotne jest jednak to, iż tego t y p u pytania r o d z ą się podczas jej lektury. Odpowiedzi na nie katalog nie udzieli, ja zresztą r ó w n i e ż nie, gdyż to z kolei nie jest celem tej re­ cenzji. Natomiast sądzę, że nader istotnym walorem recenzowanej pracy jest rze10 1 1 1 2 1 0 Y o o r s , op. cit., s. 38. Zigeunermärchen aus aller Welt, Erste Sammlung, u n t e r Mitarbeit von Milena H ü b s c h m a n n o v a , Leipzig 1983. V o s s e n , op. cit., s. 12. 11 1 2 Hrsg. von Heinz Mode �264 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA telne przedstawienie f a k t ó w , bez ich interpretacji, k t ó r ą pozostawiono czytelnikowi. A b y m u j ą u ł a t w i ć , autorzy zamieścili obszerną bibliografię, bardzo p o m o c n ą w znalezieniu odpowiedzi na pytania r o d z ą c e się podczas l e k t u r y katalogu b ę d ą ­ cego kompendium wiedzy o przeszłości i dniu dzisiejszym Rom. Niezbyt liczny m a t e r i a ł ilustracyjny nie rozprasza uwagi i nie p r z e s ł a n i a treści pracy kolorem i m a l o w n i c z o ś c i ą cygańskiego życia. Może to b y ć u w a ż a n e za z ł a m a n i e konwencji katalogu wystawowego, ale jest przecież k o n s e k w e n c j ą p r z y j ę t e g o przez a u t o r ó w założenia: „lepsze poznanie, to lepsze zrozumienie". N a l e ż a ł o b y sobie t y l k o życzyć, aby podobne opracowania p o j a w i a ł y się częściej (również w j ę z y k u polskim), a recenzowany katalog w a r t jest m o i m zdaniem tego, by został p r z e t ł u m a c z o n y ; przemawia za t y m z a r ó w n o jego treść, jak i forma. A D A M P R A N D A , Ignac Bizmayer, ss. 149. Tatran Profily, zvazok 57, Bratislava 1983, W dziedzinie p u b l i k a c j i naukowych etnografia czechosłowacka posiada bogaty dorobek w y r a ż a j ą c y się z a r ó w n o d u ż ą ilością w y d a w a n y c h czasopism, w y d a w n i c t w ciągłych, j a k i o p r a c o w a ń monograficznych. R ó w n o c z e ś n i e n a l e ż y podkreślić, że poszczycić się ona może t a k ż e osiągnięciami w zakresie w y d a w n i c t w albumowych. Można z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że większość prac s t a n o w i ą c y c h przedmiot rozwa­ ż a ń . naukowych (przede w s z y t k i m odnoszących się do k u l t u r y materialnej) zostaje przedstawiona szerokiemu k r ę g o w i o d b i o r c ó w — z a r ó w n o w kraju, j a k i zagra­ nicą — w formie publikacji o charakterze artystycznym, r e p r e z e n t u j ą c y c h n a j w y ż ­ szy ś w i a t o w y poziom wydawniczy. Pakt, że o p r a c o w a ń tych p o d e j m u j ą się w y b i t n i specjaliści p o s i a d a j ą c y niejednokrotnie duży dorobek naukowy w zakresie prezen­ towanych dziedzin k u l t u r y ludowej, gwarantuje obok znakomitego doboru m a t e r i a ł u ilustracyjnego wysoki poziom opracowywanych w s t ę p ó w i o m ó w i e ń d o s t a r c z a j ą c y c h czytelnikowi w y c z e r p u j ą c e g o kompendium wiedzy o danym temacie. Ten rodzaj działalności wydawniczej stanowi jeden z bardzo w a ż n y c h sposobów przekazywania szerokiemu ogółowi wiedzy o dorobku k u l t u r o w y m społeczności chłopskiej i jej udziale w tworzeniu k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Przedstawienie w bogatej szacie gra­ ficznej całego bogactwa, różnorodności i p i ę k n a k u l t u r y ludowej pozwala czytelni­ k o w i u ś w i a d o m i ć sobie wszechobecność e l e m e n t ó w tej k u l t u r y w o t a c z a j ą c y m go świecie. Wydaje się, że ten sposób realizowania powszechnego i w naszym k r a j u h a s ł a : p o m n i k i k u l t u r y — dobrem narodu, odnoszącego się do spuścizny k u l t u r o w e j wszystkich w a r s t w społecznych, winno znaleźć w ł a ś c i w y wyraz i w naszej polityce wydawniczej. W ostatnim okresie etnografia s ł o w a c k a wzbogaciła się o n o w ą pozycję o cha­ rakterze a l b u m o w y m p o ś w i ę c o n ą twórczości zasłużonego artysty ludowego Ignaca Bizmayera (ur. w 1922 r.). Praca ta p r e z e n t u j ą c a bogaty dorobek artystyczny r z e ź ­ biarza — figuralisty, t w o r z ą c e g o swe dzieła w glinie, jest szczególnie czytelnym p r z y k ł a d e m tak często p o d k r e ś l a n e g o faktu, że narodowa sztuka s ł o w a c k a t k w i głęboko swoimi korzeniami w kulturze ludowej. Z niej wyrasta i na jej bazie t w ó r ­ czo się rozwija k o r z y s t a j ą c z bogatego dorobku artystycznego wsi i czerpiąc z życia wiejskiego inspiracje tematyczne. A u t o r e m pracy o Bizmayerze jest A d a m Pranda. Wydaje się, że badacz tej miary, p o s i a d a j ą c y w swoim dorobku n a u k o w y m prace z w i e l u dziedzin k u l t u r y ludowej oparte na bogatym, gromadzonym od w i e l u lat materiale terenowym, j a k i autor rozpraw teoretycznych p o ś w i ę c o n y c h m . i n . zagadnieniu t r a d y c j i ludowej i jej r o l i we w s p ó ł c z e s n e j kulturze, z całą ś w i a d o m o ś c i ą p o d j ą ł ten temat. Nie jest to pierwsza publikacja Prandy o m a w i a j ą c a t w ó r c z o ś ć tego artysty. U k a z u j ą c e się �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 2G5 od 1956 r. jego a r t y k u ł y o Bizmayerze j a k i słowackiej ceramice ludowej i jej g ł ó w n y m o ś r o d k u M o d r e j — m . i n . publikowane w Slovensky Narodopis (1956, 1983), Krasy Slovenska (1957), U m e n i i remesla (1959), j a k r ó w n i e ż w katalogach w y s t a w i osobnych rozprawach — świadczą, że nie t y l k o śledził drogą rozwoju artystycz­ nego Bizmayera, ale posiada dużą znajomość tej gałęzi w y t w ó r c z o ś c i ludowej w jej historycznym rozwoju. Pozwala to a u t o r o w i p r z e d s t a w i ć s y l w e t k ę artysty w szero­ k i m k o n t e k ś c i e zjawisk k u l t u r o w y c h , k t ó r e t o w a r z y s z ą jego życiu i działalności. Szuka źródeł i n s p i r u j ą c y c h jego twórczość z a r ó w n o w ś r o d o w i s k u , w k t ó r y m w z r a ­ stał i do k t ó r e g o t r a d y c j i k u l t u r o w y c h ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a ł , j a k i w inwencji t w ó r c z e j artysty-plastyka r o z u m i e j ą c e g o swe cele i zadania, ale stale p o s z u k u j ą c e g o nowych f o r m i ś r o d k ó w w y r a z u . Jak pisze Pranda w zamieszczonej na w s t ę p i e k r ó t k i e j charakterystyce artysty: „Twórczość narodowego artysty Ignaca Bizmayera ma w s ł o w a c k i e j w s p ó ł c z e s ­ nej ceramice swoje specyficzne miejsce: czerpie z fajansowej rzemieślniczej techno­ logii n a w i ą z u j ą c jednocześnie do z a c h o d n i o s ł o w a c k i c h t r a d y c j i r z e ź b y figuralnej. Chociaż o ż y w i a tradycje ludowe nie kopiuje przeszłości [...] Integrowanie t r a d y cyjności z nowoczesnością i ludowości z p r o f e s j o n a l n o ś c i ą pozwoliło Bizmayerowi znaleźć nie t y l k o t r w a ł e miejsce w słowackiej nowoczesnej sztuce ceramicznej, ale t w ó r c z o wcielić stale ż y w e formy ludowej w y t w ó r c z o ś c i do krwiobiegu naszej naro­ dowej k u l t u r y " . Przed autorami o p r a c o w a ń albumowych, k t ó r e zgodnie z celami, j a k i m m a j ą służyć, z a w i e r a j ą bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny, znacznie p r z e k r a c z a j ą c y swoimi roz­ m i a r a m i o m a w i a j ą c y go tekst, stają zawsze bardzo trudne zadania. Jest to z jednej strony sprawa w y b o r u m a t e r i a ł u reprezentatywnego dla omawianego zagadnienia, z drugiej sposób jego opisu i analizy. Dotyczy to szczególnie o p r a c o w a ń monogra­ ficznych p o ś w i ę c o n y c h jednemu a r t y ś c i e . Często bowiem nie jest m o ż l i w e ukazanie w materiale ilustracyjnym wszystkich dzieł prezentowanej postaci. W a ż n y m zada­ niem autora jest więc przyjęcie określonej koncepcji w przedstawieniu twórczości artysty nie zubożając r ó w n o c z e ś n i e całości obrazu jego dorobku artystycznego. T ę rolę u z u p e ł n i a j ą c ą w i n i e n pełnić tekst, k t ó r e g o opracowanie ze w z g l ę d u na jego nie­ wielkie zazwyczaj rozmiary wymaga dużej znajomości tematu i zwięzłości w spo­ sobie f o r m u ł o w a n i a myśli. W przypadku omawianej pracy autor doskonale w y w i ą ­ zał się z tego zadania. Jako etnograf z a p r e z e n t o w a ł w materiale ilustracyjnym przede wszystkim dzieła artysty, w k t ó r y c h najbardziej czytelne są n a w i ą z a n i a do tradycyjnych f o r m ludowej sztuki ceramicznej na Słowacji. W wyborze t e m a t y k i d a ł p i e r w s z e ń s t w o rzeźbie figuralnej u k a z u j ą c e j życie, p r a c ę , zwyczaje i o b r z ę d y l u d ­ ności wiejskiej. Przedstawienie ich w p o r z ą d k u chronologicznym ukazuje czytelni­ k o w i proces artystycznego dojrzewania Bizmayera z a r ó w n o w zakresie techniki w a r sztatowej, j a k przede wszystkim siły artystycznego w y r a z u , bogactwa prezentowa­ nych f o r m i coraz bardziej indywidualnego i pogłębionego sposobu widzenia czło­ wieka w s i w jego codziennym życiu. Wydaje się, że tak p r e z e n t u j ą c m a t e r i a ł autor pragnie zwrócić u w a g ę czytelnika, a szczególnie etnografa, na w a r t o ś ć dokumenta­ cyjną tych prac w y n i k a j ą c ą nie t y l k o ze znajomości ś r o d o w i s k a wiejskiego, z k t ó ­ rego się wywodzi, ale t a k ż e z jego wiedzy o n i m ś w i a d o m i e gromadzonej w ciągu całego życia. Służyć ma ona nie t y l k o wzbogaceniu artystycznego w y r a z u modelo­ wanych postaci, ale przede w s z y s t k i m ukazaniu p r a w d y o otaczającej go rzeczywis­ tości. O m ó w i e n i e życia i działalności artystycznej Bizmayera z a w a r ł Pranda w trzech k r ó t k i c h r o z d z i a ł a c h opatrzonych w s t ę p e m i z a k o ń c z e n i e m : 1) lata n a u k i i pracy w Modrej, 2) tematyka i sposoby j e j realizowania, 3) perspektywy t w ó r c z e . A n a l i z u j ą c s y l w e t k ę artysty autor zwraca u w a g ę na r o l ę t r a d y c j i rodzinnych Bizmayera, k t ó r e w p ł y n ę ł y na w y b ó r k i e r u n k u jego z a i n t e r e s o w a ń artystycznych. Urodził się on w Kośolnej w rodzinie w y w o d z ą c e j się z p r z y b y ł y c h w X V I w. z po- �266 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA ł u d n i o w y c h Niemiec i k r a j ó w alpejskich grup ludności należącej do sekty religijnej a n a b a p t y s t ó w osiadłych w zachodniej Słowacji i tam nazwanych habanami. J a k k o l ­ wiek b e z p o ś r e d n i e związki rodzinne w i ą z a ł y Bizmayera z r z e m i o s ł a m i drzewnymi, to jednak g ł ó w n y m zawodem rodzin h a b a ń s k i c h było garncarstwo, k t ó r e g o znajo­ m o ś ć przynieśli z ojczystych k r a j ó w . Na terenie d o m ó w i siedlisk w s p ó l n o t h a b a ń ­ skich, k t ó r e r o z p a d ł y się w X V I I w., m. i n . w Kośolnej z a c h o w a ł o się szereg zabyt­ k ó w dawnej produkcji garncarskiej. Te w y t w o r y gromadzone przez w i e l u kolekcjo­ n e r ó w , w t y m t a k ż e z n a w c ę ceramiki h a b a ń s k i e j Hermana Lansfelda p r a c u j ą c e g o od 1913 r. w Modrej, p o b u d z a ł y — j a k stwierdza Pranda — w y o b r a ź n i ę Bizmayera i z d e c y d o w a ł y w d u ż y m stopniu o wyborze zawodu. Po u k o ń c z e n i u w 1939 r. szkoły ceramicznej w Modrej związał się z t y m o ś r o d k i e m aż do 1952 r. Opanowawszy kunszt produkcji garncarskiej zajął się malowaniem w y r o b ó w u ż y t k o w y c h , a na­ s t ę p n i e w y k o n y w a n i e m w formach r z e ź b y figuralnej zyskując s ł a w ę najbardziej utalentowanego czeladnika. P r z y j ę t e w tej dziedzinie wzory o g r a n i c z a ł y jednak możliwości jego indywidualnego rozwoju, zaczął więc p o s z u k i w a ć ś w i a d o m i e i syste­ matycznie nowego sposobu artystycznego wypowiedzenia się w tworzywie, k t ó r e g o tajemnice doskonale p o z n a ł — w glinie. Nie chciał iść d r o g ą garncarzy p r a c u j ą c y c h w Modrej, k t ó r z y powielali postacie w y k o n y w a n e w formach, ani o g r a n i c z a ć się do odtwarzania postaci l u d u wiejskiego najbliższych okolic, j a k to czynił osiągając zresztą duże sukcesy Narodowy Artysta F e r d i ś Kostka (1878-1951) ze Stupavy. Wzo­ rem bliższym jego zamierzeniom artystycznym stał się w t y m czasie Józef Baluśik, entuzjasta i kolekcjoner sztuki ludowej, k t ó r ą p o z n a w a ł i k t ó r e j w y r o b y g r o m a d z i ł podczas licznych w ę d r ó w e k terenowych. T o w a r z y s z ą c e g o m u często w tych w y p r a ­ wach Bizmayera uczył p a t r z e ć i d o s t r z e g a ć bogactwo f o r m życia wiejskiego. Szcze­ gólne znaczenie dla twórczości Bizmayera m i a ł y — j a k stwierdza Pranda — jego terenowe studia na Słowacji, a po 1945 r. t a k ż e na Morawach, jak r ó w n i e ż zetknięcie się b e z p o ś r e d n i o z r ó ż n y m i rodzajami sztuki ludowej (np. malarstwem na szkle, haftami, koronkarstwem, tkaninami) i jej t w ó r c a m i . W warsztatach w Modrej do­ k o n y w a ł B a l u ś i k p r ó b ręcznego modelowania postaci znacznie w z b o g a c a j ą c dotych­ czas produkowane formy. I . Bizmayer p r z e j ą ł od niego k u l t dla artystycznych t r a ­ dycji S ł o w a k ó w , j a k r ó w n i e ż zrozumienie w a r t o ś c i i szacunek dla w y k o n y w a n y c h na w s i r o d z a j ó w prac. Był urzeczony p r o s t o t ą kolorystycznej harmonii i i n d y w i d u a l ­ nością "kompozycyjnego w y r a z u sztuki ludowej, j a k r ó w n i e ż w i e l o a s p e k t o w o ś c i ą ży­ cia wiejskiego. I n s p i r o w a ł o ono zdaniem autora nie t y l k o wiele t e m a t ó w późniejszej jego twórczości, ale poszerzyło warsztat techniczny. P r z y k ł a d e m tego m o g ą być m. i n . tematy z w i ą z a n e z l u d o w y m i opowieściami o Janosiku, w komponowaniu k t ó r y c h k o r z y s t a ł z p r z e k a z ó w s ł o w n y c h , t a ń c ó w i m u z y k i ludowej s t o s u j ą c w przedstawia­ n i u tego tematu r ó ż n e techniki i formy artystyczne: rzeźbę f i g u r a l n ą , relief i rycie. W omawianej działalności t w ó r c z e j Bizmayera od samego jej p o c z ą t k u w i d z i Pranda jeden zasadniczy cel. Odkrywanie specyficznych cech ludowej i narodowej tradycji S ł o w a k ó w , p o r ó w n u j ą c jego osiągnięcia w t y m zakresie z poczynaniami takich w y b i t n y c h a r t y s t ó w , j a k malarze M a r t i n Benka i L u d o v i t Fulla czy fotogra­ fika — K a r o l P l i ć k a . Wymienione przez autora liczne funkcje, jakie p e ł n i ł i pełni Bizmayer, odzna­ czenia i t y t u ł y , j a k nadany m u w 1982 r. t y t u ł Narodowego A r t y s t y , liczne nagrody na wystawach k r a j o w y c h i zagranicznych ś w i a d c z ą o jego pozycji w sztuce s ł o w a c ­ k i e j . Wydaje się w i ę c słuszne prezentowanie dorobku tego artysty w momencie, kiedy znajduje się on w p e ł n i sił t w ó r c z y c h . Pozwoli to bowiem czytelnikom śledzić jego dalsze osiągnięcia artystyczne i ś w i a d o m i e p o s t r z e g a ć jego dzieła w otaczającej rzeczywistości. Jedynym zarzutem, j a k i czytelnik może s t a w i a ć autorowi i w y d a w n i c t w u , jest brak w materiale ilustracyjnym szeregu bogatych w jego twórczości c y k l ó w tema- �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 267 tycznych, j a k np. r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y sakralnej, dzieł monumentalnych w zakresie sztuki dekoracyjnej s t a n o w i ą c e j ostatnie dzieła Bizmayera i o b r a z u j ą c e jego udział w tworzeniu nowoczesnej a r c h i t e k t u r y . Jest jednak w i e l k ą zasługą autora, że z d a j ą c sobie s p r a w ę z ograniczonych możliwości wydawniczych konsekwentnie zaprezento­ w a ł t ę t w ó r c z o ś ć artysty, k t ó r e j poświęcił n a j w i ę k s z ą część swojej dotychczasowej •działalności, k t ó r a b y ł a n i e w ą t p l i w i e jego w i e l k ą p a s j ą i d o p r o w a d z i ł a go do obec­ nych osiągnięć. Wanda Paprocka T L A L O C A N . R E V I S T A D E FUENTES P A R A E L C O N O C I M I E N T O D E L A S C U L T U R A S I N D Í G E N A S DE M É X I C O , v o l . V I I : 1977, ss. 404; v o l . V I I I : 1980, ss. 492; v o l . I X : 1982, ss. 404 Tlalocan to w mitologii l u d ó w Nahua raj boga Tlaloca, mityczna kraina o b f i ­ tości. T ę s y m b o l i c z n ą n a z w ę w y b r a l i w 1942 r. Robert H . B a r l o w i George T. Smisor dla planowanego czasopisma, k t ó r e w zamierzeniu w y d a w c ó w stać się m i a ł o „ T l a locanem" m e k s y k a n i s t ó w , s k a r b n i c ą d o k u m e n t ó w i m a t e r i a ł ó w służącą coraz lepsze­ m u poznaniu j ę z y k ó w , k u l t u r i dziejów i n d i a ń s k i e j ludności Meksyku. P r o f i l „ T l a locanu" w y r a ź n i e o k r e ś l a p o d t y t u ł m ó w i ą c y , że czasopismo poświęcone jest przede w s z y s t k i m p u b l i k o w a n i u źródeł. Historia p o w s t a ł e g o z i n i c j a t y w y p r y w a t n e j czasopisma nie b y ł a ł a t w a , gdyż od samego p o c z ą t k u b o r y k a ł o się ono z o g r o m n y m i t r u d n o ś c i a m i finansowymi. P i e r w ­ szy zeszyt pierwszego t o m u (a k a ż d y t o m o b e j m o w a ć m i a ł 4 zeszyty o objętości 96 stron) u k a z a ł się w 1943 r. w Sacramento, K a l i f o r n i a . USA i nosił angielski t y ­ t u ł — „ T l a l o c a n : A Journal of Source Materials on the Native Cultures of M é x i c o " . Wprawdzie w y d a w c y założyli, iż czasopismo nie będzie m i a ł o s t a ł y c h t e r m i n ó w ukazywania się, jednak w y d ł u ż a j ą c y się z t o m u na t o m c y k l wydawniczy ś w i a d c z y ł w y m o w n i e o r o s n ą c y c h k ł o p o t a c h . C a ł y pierwszy t o m opublikowany został w latach 1943-1944, t o m drugi w latach 1945-1948, t o m trzeci w latach 1949-1957 ». Ś m i e r ć Roberta H . Barlowa w 1951 r. (od 1945 r. m i e s z k a ł on już w M e k s y k u i w y d a w a ł ponadto „ M e s o a m e r i c a n Notes" oraz tygodnik w j ę z y k u n á h u a t l „ M e x i h k a t l Itonalama") s p r a w i ł a , że redakcja „ T l a l o c a n u " przeszła w r ę c e Ignacia Bernala i w s p ó ł p r a c u j ą c e g o z B a r l o w e m od 1947 r. Fernanda Horcasitasa. Czwarty, p i ą t y i szósty t o m czasopisma u k a z a ł y się odpowiednio w latach: 1962-1964, 1965-1968 i 1969-1971, dzięki pomocy ze strony Instituto Nacional de A n t r o p o l o g í a e Historia (który j u ż w 1945 r. u m o ż l i w i ł ukazanie się drugiego tomu, w y k u p u j ą c część jego na­ k ł a d u ) oraz fundacji Wenner-Green. Potem n a s t ą p i ł a wieloletnia przerwa, w czasie k t ó r e j — po rezygnacji w 1975 r. przez I . Bernala z o b o w i ą z k ó w w y d a w c y — „ T l a ­ locan" p r z e j ę t y został przez dwa i n s t y t u t y z Universidad Nacional A u t ó n o m a z Meksyku, a mianowicie Instituto de Investigaciones H i s t ó r i c a s i Instituto de Inves­ tigaciones A n t r o p o l ó g i c a s . R e d a k c j ę objęli Miguel L e ó n - P o r t i l l a i Fernando Horcasitas, p u b l i k u j ą c w 1977 r. t o m siódmy, a w 1980 r. t o m ósmy. J e d n a k ż e w tomie d z i e w i ą t y m odnotowujemy k o l e j n ą z m i a n ę , gdyż po śmierci F. Horcasitasa w 1980 r. jego miejsce zajęła K a r e n Dakin, natomiast I n s t i t u t o de Investigaciones A n t r o p o ­ lógicas wycofał się z wydawania „ T l a l o c a n u " i z a s t ą p i o n y został przez Instituto de Investigaciones Filológicas . 2 1 Trzy pierwsze t o m y doczekały się w 1972 r. reedycji n a k ł a d e m Johnson Re­ p r i n t Corporation z Nowego J o r k u . D o k ł a d n i e j dzieje „ T l a l o c a n u " przedstawia F. H o r c a s i t a s w a r t y k u l e Para la historia de la revista Tlalocan (1943-1976), pomieszczonym w tomie V I I , s. 11-19. 2 �268 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Można m i e ć nadzieję, że po czterdziestu z g ó r ą latach istnienia sytuacja „ T l a l o canu" u s t a b i l i z o w a ł a się i to cenione przez specjalistów w y d a w n i c t w o będzie sią u k a z y w a ć w m i a r ę regularnie. P o c z ą w s z y od siódmego t o m u zmieniło ono s w ą for­ m ę , wydawane jest bowiem w postaci jednego w o l u m i n u . Nadal nie ma stałych ter­ m i n ó w publikowania, lecz jego n a k ł a d wzrósł do 2000 (fakt ten w a r t o o d n o t o w a ć z zadowoleniem, gdyż poprzednie t o m y „ T l a l o c a n u " trudno znaleźć nawet w w y ­ specjalizowanych bibliotekach, o czym piszący te s ł o w a mógł się p r z e k o n a ć podczas s t u d i ó w prowadzonych w Hiszpanii). Nie uległ zmianie p r o f i l „ T l a l o c a n u " i zgodnie z ideą założyciela pozostał on czasopismem nastawionym na p u b l i k a c j ę : a) m a t e r i a ­ ł ó w i d o k u m e n t ó w w j ę z y k a c h i n d i a ń s k i c h , bez w z g l ę d u na czas ich powstania, wraz z t ł u m a c z e n i a m i na hiszpański, angielski lub francuski; b) wszelkiego rodzaju źródeł d o t y c z ą c y c h społeczności i n d i a ń s k i c h (takich jak relacje, opisy, akta p r o c e s ó w s ą d o w y c h , dokumenty kolonialne itd.); c) k r ó t k i c h s t u d i ó w p o ś w i ę c o n y c h samym ź r ó d ł o m albo historii, etnologii i lingwistyce Indian m e k s y k a ń s k i c h ; d) bibliografii ź r ó d e ł z zakresu w y ż e j wymienionych dziedzin. D o d a ć należy, że choć „ T l a l o c a n " z założenia ogranicza się do i n d i a ń s k i e j l u d n o ś c i Meksyku, od czasu do czasu poja­ w i a j ą się w n i m t a k ż e źródła p o c h o d z ą c e z innych r e j o n ó w A m e r y k i Ś r o d k o w e j . Trzy ostatnie tomy c h a r a k t e r y z u j ą się ogromnie z r ó ż n i c o w a n ą z a w a r t o ś c i ą , po­ dobnie zresztą j a k wszystkie poprzednie (co m o ż n a s t w i e r d z i ć p r z e g l ą d a j ą c spis z a w a r t o ś c i t o m ó w I - V I , zamieszczony w tomie V I I , s. 381-404). Nie sposób zaprezen­ t o w a ć wszystkie publikowane w nich m a t e r i a ł y i nie ma chyba takiej potrzeby. Z d e c y d o w a n ą większość s t a n o w i ą różnego rodzaju teksty w j ę z y k a c h i n d i a ń s k i c h , wydobyte z a r c h i w ó w l u b zarejestrowane podczas b a d a ń terenowych, w t y m ostat­ n i m w y p a d k u zazwyczaj łączące walory j ę z y k o z n a w c z e z folklorystycznymi, etno­ graficznymi czy etnohistorycznymi. Jak już w s p o m n i a ł e m , tekstom oryginalnym towarzyszy z r e g u ł y t ł u m a c z e n i e (nierzadko jednocześnie t ł u m a c z e n i e filologiczne i p r z e k ł a d wolny) oraz mniejszy l u b w i ę k s z y komentarz. W tomie V I I znajdujemy teksty w j ę z y k a c h n á h u a t l , otomí, mixteca, trique, mazateca, chontal, t z u t u j i l , tarahumara i paipai (yumano), w ś r ó d nich cztery wersje m i t u o pochodzeniu słońca i księżyca zapisane u Indian Trique z Oaxaca (Elena E. d e H o l l e n b a c h , E¡ origen del Sol y de la Luna — cuatro versiones en el trique de Cópala, s. 123-170). Z p u n k t u widzenia etnohistorii najbardziej i n t e r e s u j ą c e są dwa dokumenty w n á ­ huatl. Pierwszy z nich, to spisana w 1595 r. skarga Indianina Miguela H e r n á n d e z a przeciwko miejscowemu k s i ę d z u u w o d z ą c e m u m u żonę ( M . L e ó n - P o r t i 11 a, Una denuncia en náhuatl, 1595, s. 23-30). Ten kolejny p r z y k ł a d epistolografii w j ę ­ zyku n á h u a t l jest t a k ż e n o w y m ś w i a d e c t w e m XVI-wiecznych s t o s u n k ó w społecznych i m e n t a l n o ś c i prostych Indian (autor skargi sam określa siebie jako macehual) w okresie wczesnokolonialnym. D r u g i dokument to genealogia i n d i a ń s k i e j szlach­ cianki z Xochimilco, spisana w 1610 r., sięgająca X I V w . i o b e j m u j ą c a m . i n . w ł a d ­ ców Tenochtitlanu (L. R e y e s G a r c í a , Genealogía de doña Francisca de Gúzman, Xochimilco, 1610., s. 31-35). Xochimilco dotyczy r ó w n i e ż dokument w j ę z y k u hisz­ p a ń s k i m , podany do d r u k u przez P. C a r r a s c o (Los señores de Xochimilco en 1548, s. 229-265), z a w i e r a j ą c y b o g a t ą i n f o r m a c j ę na temat s t o s u n k ó w s p o ł e c z n o - p o ­ litycznych i gospodarczych z a r ó w n o w okresie przed k o n k w i s t ą , j a k i po niej. 8 W dziale s t u d i ó w monograficznych t o m V I I przynosi cztery szkice, w t y m opu­ blikowany p o ś m i e r t n i e a r t y k u ł J. Erica S. T h o m p s o n a p o ś w i ę c o n y narkotycz8 Piszę o kolejnym p r z y k ł a d z i e , gdyż znanych jest dość dużo listów z X V I i po­ c z ą t k ó w X V I I w . pisanych przez Indian w s w y m r o d z i m y m j ę z y k u l u b po h i s z p a ń ­ sku. Autorzy b y l i zazwyczaj przedstawicielami i n d i a ń s k i e j szlachty. Część tych lis­ tów b y ł a parokrotnie publikowana i omawiana; por. np. G. Z i m m e r m a n n , Briefe den indianischen Nobilität aus Neuspanien an Karl V und Philipp II um mitte des 16. Jahrhundert, „ B e i t r ä g e zur mittelamerikanischen V ö l k e r k u n d e " , H a m ­ burg 1970. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 269 n y m w i z j o m w ś r ó d nizinnych M a j ó w (Hallucinatory Drugs and Hobgoblins in the Maya Lowlands, s. 295-308). D r u g i m godnym odnotowania studium jest w n i k l i w a analiza j ę z y k a zaklęć magicznych zebranych w X V I I - w i e c z n y m traktacie Hernanda Ruiza de A l a r c ó n , dokonana przez W i l l i a m a H . F e l l o w e r s a (The Treatises of Hernando Ruiz de Alarcón, s. 309-355). Kolejny, V I I I t o m „ T l a l o c a n u " zawiera teksty i n d i a ń s k i e w j ę z y k a c h n á h u a t l , p a r u odmianach j ę z y k a maya, totonaco, otomí, mixteco, chatino, tarahumara. M . L e ó n - P o r t i l l a prezentuje n a s t ę p n y p r z y k ł a d epistolografii n a h u a t l a ń s k i e j , p u b l i k u j ą c list I n d i a n — zaniepokojonych p o g ł o s k a m i o zmianie lokalnego u r z ę d n i ­ ka — do w i c e k r ó l a Nowej Hiszpanii (Carta de los indios de Iguala a don Luis de Velasco — circo 1593, s. 13-19). Niezwykle ciekawy dokument prawny, odbiegający c a ł k o w i c i e od s t a n d a r d ó w h i s z p a ń s k i c h (zredagowany w formie relacji z dialogami) i d o s t a r c z a j ą c y w i e l u informacji na temat szczególnej r o l i kobiety w kontaktach I n d i a n ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , p o d a ł do d r u k u J. L o c k h a r t (Y la Ana lloró: cesión de un sitio para casa, San Miguel Tocuilan, 1583, s. 21-33). S p o ś r ó d t e k s t ó w zebranych współcześnie w y m i e n i ć n a l e ż y dwa m i t y C h a m u l ó w z Chiapas, dotyczące potopu i pierwszych ludzi, opatrzone obszernym komentarzem przez G. H . G o s s e n a (Two Creation texts from Chamula, Chiapas, s. 131-165) oraz m i x t e c k i tekst mitologiczny k o r e s p o n d u j ą c y z piktograficznym przedstawieniem z Códice V i n d o bonense m ó w i ą c y m o genezie l u d u M i x t e k ó w (T. J. I b a c h, The Man born of a tree: a Mixtee Origin Myth, s. 243-247). Aczkolwiek w o m ó w i e n i u t y m odnotowuje się jedynie m a t e r i a ł y ważniejsze, k t ó r y c h w a r t o ś ć nie ogranicza się w y ł ą c z n i e do aspektu j ę z y k o w e g o , to jednak t r u d ­ no nie w s p o m n i e ć o n i e w ą t p l i w e j ciekawostce, j a k ą jest n a h u a t l a ń s k i e t ł u m a c z e n i e czwartej eglogi Wergiliusza, dokonane przez księdza Apolonia M a r t í n e z a y Aguilar z San Luis P o t o s í i wydane w 1910 r. z okazji stulecia niepodległości M e k s y k u (Poilion napa huicale in Virgilio Maron. Égloga ąuarta de Virgilio, traducida al mexica­ no de la Huaxteca Potosina por Apolonio Martínez y Aguilar, s. 35-42). W ś r ó d d o k u m e n t ó w w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m znajduje się m . i n . testament Alonsa de A x a y a c a t l , potomka w ł a d c ó w Tenochtitlanu, i t o w a r z y s z ą c e m u pisma z w i ą z a n e z f u n d a c j ą u s t a n o w i o n ą przez z m a r ł e g o (J. M o n j a r á s - R u i z , Sobre el testa­ mento y la fundación de una capellanía por parte de don Alonso de Axayacatl ca­ cique de Iztapalapa, s. 289-321) oraz zespół d o k u m e n t ó w dotyczących działalności Hernanda Ruiza de A l a r c ó n na polu w a l k i z b a ł w o c h w a l s t w e m w p o c z ą t k a c h X V I I w. (N. Q u e z a d a, Hernando Ruiz de Alarcón y su persecusión de idolatrías, s. 323-354). Cennym ź r ó d ł e m — p u b l i k o w a n y m już, ale trudno d o s t ę p n y m •— jest etnograficzny opis Indian A c a x é e ze stanu Durango s p o r z ą d z o n y przez jezuitę ojca S a n t a r é n na p o c z ą t k u X V I I w . (L. G o n z á l e z R., La etnografía acaxée de Her­ nando de Santarén, s. 355-394). W tomie V I I I dział s t u d i ó w monograficznych zawiera trzy prace, dwie p o ś w i ę ­ cone okresowi przedkolonialnemu — identyfikacji postaci w Codex Colombino-Becker i zachodnim granicom I m p e r i u m Azteckiego — oraz obszerne studium w i e r z e ń i w y o b r a ż e ń mitycznych Indian Trique z Oaxaca z w i ą z a n y c h ze z w i e r z ę t a m i (E. E. d e H o l l e n b a c h , El mundo animal en el folklore de los triques de Cópala, s. 437-490). T o m I X otwiera a r t y k u ł M . L e ó n - P o r t i l l a p r e z e n t u j ą c y s y l w e t k ę zmar­ łego w s p ó ł r e d a k t o r a „ T l a l o c a n u " Fernanda Horcasitasa i jego w k ł a d w wydawanie czasopisma (Fernando Horcasitas Pimentel (1925-1980) en la historia de Tlalocan, s. 11-23; wersja ang., s. 25-37). W bloku t e k s t ó w i n d i a ń s k i c h , o b e j m u j ą c y c h t y m r a ­ zem n á h u a t l , pimana, języki maya, zapoteca i chinanteca, o d n o t o w a ć n a l e ż y przy­ najmniej trzy publikacje. Pierwsza to kolejne wersje s ł y n n e g o udramatyzowanego dialogu m i ę d z y Tepozteco i jego r y w a l a m i , odgrywanego w Tepoztlan w stanie M o - �270 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA relos, zarejestrowane i podane do d r u k u przez F. K a r t t u n e n i G. W a r a C é s p a d e s (The Dialogue oj el Tepozteco and his Rivals, September, 1977, s. 115-141). D r u g ą p u b l i k a c j ą jest nowe opracowanie i t ł u m a c z e n i e na angielski zbioru poezji w j ę z y k u maya z Jukatanu, znanego pod n a z w ą „Pieśni z Dzitbalche", b ę d ą c e g o nie t y l k o w s p a n i a ł y m zabytkiem literackim, ale j e d n o c z e ś n i e w a ż n y m ź r ó d ł e m wiedzy o r e l i g i i i mitologii M a j ó w ; autorem p r z e k ł a d u i komentarzy jest M u h r o S. E d m o n s o n (Tfie Songs oj Dzitbálche: A Literary Commentary, s. 173-208). Trzeci tekst ma zupełnie odmienny charakter, jest bowiem tyleż opisem synkretycznego fenomenu — zapoteckiego t a ń c a - p r z e d s t a w i e n i a „ G ł o w a W ę ż a " z p o ł u d n i o w e g o wschodu Oaxaca — i p r ó b ą w y j a ś n i e n i a jego symboliki, ile r e l a c j ą o b r a z u j ą c ą t r u d ­ ności, jakie napotyka etnograf w kontaktach z i n f o r m a t o r a m i i l o k a l n y m i w ł a d z a m i podczas b a d a ń terenowych (Cayuqui E s t a g e N o e l , Danza dialogada huave Olmalndiük, s. 229-248). DziaT s t u d i ó w monograficznych połączony został w tomie I X z działem d o k u ­ m e n t ó w w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m ze w z g l ę d u na charakter prac, j a k i m i dysponowali redaktorzy. Faktycznie jednak ż a d n a z p u b l i k o w a n y c h tam prac nie jest t y p o w y m studium, w y k r a c z a j ą c y m poza komentarz do tekstu ź r ó d ł o w e g o . I tak N . Q u e z a d a prezentuje dokument i n k w i z y c j i z 1743 r. dotyczący k u l t u M a t k i Boskiej z Cancuc w ś r ó d I n d i a n Tzeltal, p a t r o n k i a n t y h i s z p a ń s k i c h p o w s t a ń w p o c z ą t k a c h X V I I I w . (La virgen de Cancuc, s. 303-312). C. N a v a r r e t e podejmuje bliski temat, p o d a j ą c wykaz d o k u m e n t ó w z w i ą z a n y c h z rebeliami Majów, z n a j d u j ą c y c h się w A r c h i v o General de Centro America w G w a t e m a l i (Documentos guatemaltecos, s. 314-338). Warto dodać, iż — j a k podaje autor — spis ten s t a n o w i ć ma część bibliografii wszel­ k i c h , a nie t y l k o t y c h n a j s ł y n n i e j s z y c h , w y s t ą p i e ń , rebelii i p o w s t a ń M a j ó w . Prace nad t y m ogromnie potrzebnym dziełem t r w a j ą w Escuela Nacional de A n t r o p o l o g í a . Rebelii i n d i a ń s k i e j m a j ą c e j miejsce w Tehuantepec w X V I I w . dotyczą r ó w n i e ż trzy dokumenty podane do d r u k u przez G. M ü n c h a (Lo rebelión de Tehuante­ pec en 1660, s. 385-395). A r c h i w a l i a p r e z e n t u j ą jeszcze dwie publikacje, a mianowicie akta procesu o czarownictwo w ś r ó d Indian Zoque w Chiapas w k o ń c u X V I I I w „ z a w i e r a j ą c e cie­ kawe dane na temat s t o s u n k ó w p o m i ę d z y księżmi i i n d i a ń s k i m i czarownikami-cwranderos ( L . M i l l e t C. y G. E s p i n o s a P., Proceso de hechicería formado a los indios de Sayula y Ostuacán, Chiapas, año de 1798, s. 339-365) oraz tekst L . H . F e 1 d m a n a z w r a c a j ą c y u w a g ę na znaczenie spisów ludności jako w a ż n e g o źródła etnohistorycznego (Counting People: The Late Colonial Padrones of Central America, s. 397-404). Bogactwa m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h , jakie p r z y n o s z ą poszczególne t o m y „ T l a l o canu", nie m o ż n a nie docenić, chociaż w naszym k r a j u fakt ten ma znaczenie t y l k o dla stosunkowo nielicznej grupy ludzi zainteresowanych i n d o m e k s y k a n i s t y k ą . A l e wydaje się, że nawet p o b i e ż n y p r z e g l ą d z a w a r t o ś c i ostatnich t o m ó w tego specjalis­ tycznego w y d a w n i c t w a , poza f u n k c j ą czysto i n f o r m a c y j n ą , ma t a k ż e walor o g ó l n i e j ­ szy. Otóż „ T l a l o c a n " jest j e d n y m z w i e l u j u ż dziś p r z y k ł a d ó w czasopisma inter4 4 Do niedawna istniała w ą t p l i w o ś ć , czy Majowie nizinni stosowali ś r o d k i halucy­ nogenne w celu w y w o ł y w a n i a proroczych w i z j i , tak j a k to czyniło (i nieraz czyni nadal) wiele l u d ó w Mezoameryki. Thompson w a r t y k u l e p r z e s ł a n y m do „ T l a l o c a n u " w 1973 r. wskazuje, że w i z e r u n k i k a r ł o w o t y c h postaci-zjaw p o j a w i a j ą c y c h się w nar­ kotycznych transach i na w i e l u zabytkach archeologicznych z Jukatanu świadczyć m o g ą o stosowaniu h a l u c y n o g e n ó w przez klasycznych i postklasycznych M a j ó w . J u ż po napisaniu a r t y k u ł u , a częściowo t a k ż e po ś m i e r c i tego wybitnego badacza (w 1975 r.), opublikowane zostały nowe m a t e r i a ł y (przede wszystkim m a l o w i d ł a na ceramice) p o t w i e r d z a j ą c e w pełni jego wnioski. Ostatnio i n t e r e s u j ą c ą a n a l i z ę m a ­ lowideł na ceramice p r z e d s t a w i ł a A . A . B o r o d a t o v a , Proricateli i żrecy u drevnich majn, „ S o v e t s k a j a Etnografija", 1: 1984, s. 72-89. �271 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA dyscyplinarnego, łączącego na swych ł a m a c h z a r ó w n o źródła, j a k i podejścia badaw­ cze, u nas (ale przecież nie t y l k o u nas) ciągle jeszcze rozdzielane wedle matuzalem o w y c h s c h e m a t ó w na historyczne, etnograficzne, j ę z y k o z n a w c z e , socjologiczne czy archeologiczne. Nie chodzi jednak o to, by dyscypliny l i k w i d o w a ć (tak one, j a k i „ d y s c y p l i n a r n e " czasopisma m a j ą zapewne swój głęboki sens), lecz by ś w i a d o m i e je p r z e ł a m y w a ć m a j ą c na uwadze w y ł ą c z n i e cel — coraz lepsze poznanie o k r e ś l o n e j sfery rzeczywistości s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j . A takich sfer i p r o b l e m ó w , gdzie np. et­ nograf powinien o p e r o w a ć tzw. ź r ó d ł a m i historycznymi albo archeologicznymi, jest n i e m a ł o . Nie t y l k o zresztą w amerykanistyce. Sam „ T l a l o c a n " oraz bardzo w i e l u z p u b l i k u j ą c y c h tam a u t o r ó w d o s t a r c z a j ą d o w o d ó w , j a k iluzoryczne są w gruncie rzeczy granice wyznaczane przez a k a d e m i c k ą t r a d y c j ę . Ryszard Tomicki T H E S H A P I N G OF N A T I O N A L A N T H R O P O L O G I E S , nr 1-2, Stockholm, Etnografiska Museet „ E t h n o s " , v o l . 47: 1982, C E N T R U M I P E R Y F E R I E : D Y S K U S J A O KSZTAŁTOWANIU A N T R O P O L O G I I NARODOWYCH Jak u k s z t a ł t o w a ł y się antropologie w rozmaitych krajach ś w i a t a — p y t a j ą na ł a m a c h czasopisma „ E t h n o s " Tomas Gerholm i U l f Hannerz, obaj z Departamentu Antropologii Społecznej Uniwersytetu w Sztokholmie. O o d p o w i e d ź zwrócili się do a n t r o p o l o g ó w i e t n o g r a f ó w z I n d i i , Polski, Sudanu, B r a z y l i i i Kanady. Jeden z or­ g a n i z a t o r ó w dyskusji n a ś w i e t l i ł problem od strony S z w e d ó w . Podsumowanie n a p i s a ł natomiast antropolog a m e r y k a ń s k i , George W. Stocking Jr. Z uwagi na specyfikę tego k r a j u , na temat Kanady w y p o w i e d z i a ł o się aż d w ó c h a u t o r ó w . Ideą, jaka p r z y ś w i e c a ł a szwedzkim organizatorom dyskusji, b y ł o sprowokowanie wypowiedzi nie tyle o charakterze k r o n i k a r s k i m co analityczno-krytycznym. We w s t ę p i e Tomas Gerholm i U l f Hannerz w y s u w a j ą dość p r o w o k a c y j n ą tezę, że po­ ś r ó d antropologii uprawianych przez uczonych r ó ż n y c h k r a j ó w i n a r o d ó w m o ż n a w y r ó ż n i ć tak zwane centrum i peryferie. Centrum na antropolog! czno-etnologicznej mapie ś w i a t a n a u k i to uczeni Wielkiej B r y t a n i i , S t a n ó w Zjednoczonych i Francji, skupieni w o k ó ł swoich wielkich, obrosłych t r a d y c j ą i d y s p o n u j ą c y c h szeregiem a t u ­ t ó w o ś r o d k ó w b a d a ń i d y d a k t y k i . Wokół tego potężnego centrum, j a k w o k ó ł oblanego oceanem l ą d u , rozsiane są archipelagi wysepek pomniejszych antropologii narodowych. N i e k t ó r e z nich z n a j d u j ą się w pobliżu centralnego kolosa i nawet połączyły się z n i m mniej lub bardziej t r w a ł y m i mostami k o n t a k t ó w naukowych. Inne n a w i ą z u j ą z „ k o n t y n e n t e m " k o n t a k t y sporadyczne. Są wreszcie i takie, k t ó r e t r w a j ą w izolacji. Rzecz jednak charakterystyczna — d o d a j ą skandynawscy uczeni — że kontakty peryferyjnych antropologii k i e r u j ą się zawsze t y l k o k u centrum, natomiast w ł a ś c i ­ wie nigdy nie obserwuje się trwalszych w i ę z ó w m i ę d z y poszczególnymi n a r o d o w y m i antropologiami peryferyjnymi. W k a ż d y m razie k o n t a k t y takie nie m a j ą p o w a ż n i e j ­ szego znaczenia naukowego. T y l k o w wypadku, gdy jedna z peryferyjnych antro­ pologii zostanie z a u w a ż o n a w centrum i jego uczeni z a i n t e r e s u j ą się t y m o d l e g ł y m o ś r o d k i e m n a u k o w y m , inne antropologie peryferyjne zaczynają t a k ż e k o n c e n t r o w a ć u w a g ę na swoich prowincjonalnych kolegach zza miedzy. W znakomitej większości w y p a d k ó w jednak stosunki naukowe m i ę d z y centrum a peryferiami m a j ą kierunek jednostronny: centrum oddziałuje na peryferie. Nigdy nie dzieje się na o d w r ó t . Antropolodzy z jednej metropolii centralnej pochłonięci są bowiem przede wszyst­ k i m t y m , co dzieje się w ich ś r o d o w i s k u , a n a s t ę p n i e t y m , o czym m ó w i się i pisze w innej metropolii centralnej. Antropolodzy z peryferii natomiast albo s p o g l ą d a j ą k u metropoliom centralnym, albo ograniczają się do rodzimych, krajowych p r o b l e m ó w . W p ł y w y naukowe centrum na peryferyjne antropologie w ę d r u j ą k i l k o m a zasad- �272 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA niczymi k a n a ł a m i . Przede wszystkim za p o ś r e d n i c t w e m czołowych czasopism, takich j a k „Man", „ A m e r i c a n Anthropologist", „ A m e r i c a n Ethnologist", „Ethnology", „ L ' H o m m e " czy nawet „ C u r r e n t Anthropology". Ta ostatnia, m i m o ambicji prezen­ towania m i ę d z y n a r o d o w e g o ś r o d o w i s k a , jest •— zdaniem d w u S k a n d y n a w ó w — w gruncie rzeczy czasopismem a m e r y k a ń s k i m . I n n y m k a n a ł e m w p ł y w ó w s ą po­ d r ę c z n i k i pisane i wydawane w centrum, k t ó r y c h antropologie peryferyjne u ż y w a j ą przez długie lata, n i m d o p r a c u j ą się w ł a s n y c h , co zresztą czasami nigdy nie n a s t ę ­ puje. Niezmiernie w a ż n y m k a n a ł e m jest z kolei język. Anglojęzyczni i francuscy antropolodzy, s t u d i u j ą c j a k i e ś zagadnienia, d y s k u t u j ą c i pisząc nie s t a j ą nigdy w o ­ bec dylematu, j a k i jest u d z i a ł e m ich k o l e g ó w p o c h o d z ą c y c h z n a r o d ó w m a ł y c h l u b nie m ó w i ą c y c h j ę z y k a m i o zasięgu ś w i a t o w y m . Dla kogo bowiem wtedy pisać? Czy dla nielicznej grupy w ł a s n y c h r o d a k ó w czy t e ż — r e z y g n u j ą c z m o w y ojczystej — p r ó b o w a ć w y c h o d z i ć na f o r u m m i ę d z y n a r o d o w y c h ś r o d o w i s k naukowych? Zdarza się zatem, że w peryferyjnej antropologii rodzimy język przeznacza się dla celów popularyzatorskich, a dzieła akademickie t ł u m a c z y się od razu na k t ó r y ś z j ę z y k ó w ś w i a t o w y c h . W t a k i m języku zaczyna się t e ż w y d a w a ć czasopisma naukowe Pod­ czas gdy zatem cała naukowa i popularyzatorska l i t e r a t u r a z metropolii antropolo­ gicznego centrum jest d o s t ę p n a reszcie w y k s z t a ł c o n y c h ś r o d o w i s k a ś w i a t a , m a ł e antropologie peryferyjne w a l c z y ć m u s z ą d r o g ą mozolnych nieraz t ł u m a c z e ń o to, by czytano ich chociażby n a j w a ż n i e j s z e publikacje. I tak zresztą — j a k z a u w a ż a j ą zgryźliwie szwedzcy autorzy w s t ę p u — zdarza się, że p r z e t ł u m a c z o n e na j ę z y k ś w i a ­ t o w y dzieło nie jest wolne od prawie nieuniknionych p o t k n i ę ć j ę z y k o w y c h . J u ż w s z a k ż e ten t y l k o jedyny fakt s k ł a n i a nieraz r e c e n z e n t ó w z centrum do l e k c e w a ż e ­ nia danej publikacji. Powszechna znajomość j ę z y k a angielskiego czy francuskiego u ł a t w i a uczonym z o ś r o d k ó w peryferyjnych k o n t a k t y z metropoliami centrum. Nie ma natomiast c z ę ­ s t o k r o ć wzajemnej możliwości swobodnego skontaktowania się w k t ó r y m ś z j ę z y ­ k ó w peryferyjnych m i ę d z y dwoma m a ł y m i o ś r o d k a m i n a r o d o w y m i . Dodajmy od siebie, że jeżeli nawet sam kontakt osobisty n a u k o w c ó w z o ś r o d k ó w peryferyjnych jest m o ż l i w y przy użyciu j ę z y k a trzeciego, znanego powszechnie w obu krajach, to wzajemne p i ś m i e n n i c t w o naukowe jest na ogół m a ł o przyswajane. Nawet w ó w c z a s , gdy w czasie oficjalnych s p o t k a ń obie strony nader kurtuazyjnie usiłują siebie za­ p e w n i ć , że jest inaczej . W kontaktach metropolii centralnych z peryferiami rysuje się z r e g u ł y ta sama sytuacja: uczeni z centrum w y r u s z a j ą do peryferyjnych o ś r o d k ó w i u n i w e r s y t e t ó w , a ż e b y t a m n a u c z a ć . Natomiast przedstawiciele peryferii u d a j ą się do centrum w y ­ łącznie po to, aby się czegoś n a u c z y ć . Po powrocie do swojej ojczyzny c h ę t n i e nie­ raz o d g r y w a j ą u siebie rolę założycieli czy i n i c j a t o r ó w b a d a ń w danym k i e r u n k u . L u b t e ż jako „młodzi gniewni", przyjeżdżają z metropolii n a ł a d o w a n i n o w y m i ide­ ami, stając w absolutnej opozycji do wszystkiego, co u siebie w domu zastali. Gerholm i Hannerz złośliwie p r z y r ó w n u j ą rozmowy, jakie niekiedy p r o w a d z ą m i ę d z y sobą antropolodzy z r ó ż n y c h o ś r o d k ó w peryferyjnych do w s t ę p n y c h k o n t a k t ó w t r a ­ dycyjnych t u b y l c ó w australijskich. Jak s p o t y k a j ą c y się wzajemnie aborygeni u s i ł u ­ j ą wzajemnie z i d e n t y f i k o w a ć p r z y n a l e ż n o ś ć k l a n o w ą obcego, tak d w u przedstawio2 1 „ E t h n o s " publikowany jest w y ł ą c z n i e po angielsku. Autorzy w s t ę p u zauwa­ żają, że w p r z e c i w i e ń s t w i e do a n t r o p o l o g ó w szwedzcy historycy nie o d c z u w a j ą b r a k u f o r u m naukowego, gdy p u b l i k u j ą w swoim j ę z y k u ojczystym. Dość t y p o w y m p r z y k ł a d e m są t u pozornie ożywione k o n t a k t y e t n o g r a f ó w polskich i w ę g i e r s k i c h . Ale tak samo wzajemna wiedza o publikacjach i w y n i k a c h b a d a ń e t n o g r a f ó w Polski i NRD bywa z a s k a k u j ą c o nieraz uboga, mimo że obsza­ r y Europy Ś r o d k o w e j są wprost stworzone do w s p ó l n y c h b a d a ń uczonych z s ą s i a ­ d u j ą c y c h ze sobą k r a j ó w . 2 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 273 nych sobie uczonych z miejsca stara się określić swoje p o g l ą d y naukowe w y m i e ­ n i a j ą c nazwiska zamorskich, w s p ó l n y c h m i s t r z ó w . Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że na antropologie narodowe pewnych o b s z a r ó w w sensie poszczególnych* szkól i k i e r u n k ó w centrum w y w a r ł o w p ł y w p r z e m o ż n y . M ó w i się o w p ł y w i e „szkoły manchesterskiej" na a n t r o p o l o g ó w społecznych' w Izraelu lub — generalnie — o w p ł y w a c h brytyjskich uczonych na wszystkie kraje Commonwealthu. Ale nawet o konkretnych uczelniach, jak w w y p a d k u Sudanu, gdzie ostatnio i s t o t n ą r o l ę o d e g r a ł y uniwersytety z d w u k r a j ó w europejskich: angielski z H u l l i norweski z Bergen. Powszechnie stwierdza się np., że anglofońscy antropolodzy z Kanady pozostają pod silnym w p ł y w e m USA, natomiast frankofońscy Kanadyjczycy wpatrze­ n i są w P a r y ż , że Francja oddziałuje na o ś r o d k i s t u d i ó w antropologicznych w B r a ­ zylii i t p . Czy jednak ma r a c j ę jeden z indyjskich a n t r o p o l o g ó w , k t ó r y uskar­ ża się, że brak tzw. ś w i a t o w e j społeczności naukowej w antropologii. Taka w s p ó l ­ nota łączyć m o ż e jakoby t y l k o uczonych n a r o d ó w bogatych, a nauka n a r o d ó w bied­ nych musi się bogatym partnerom p o d p o r z ą d k o w a ć . Autorzy w s t ę p u i zarazem inicjatorzy dyskusji u w a ż a j ą , że nie n a l e ż y d e m o n i z o w a ć u k ł a d u centrum-peryferie w antropologii. Ostatecznie centralne ośrodki naukowe d a j ą s w o j ą m y ś l o ś r o d k o m peryferyjnym, a od tych ostatnich zależy, jak w y k o r z y s t a j ą obce idee. Przeniesione na inny g r u n t nowości m o ż n a istotnie n a ś l a d o w a ć w sposób niewolniczy i p o w i e l a ć w stylu z a ś c i a n k o w y m . Lecz m o ż n a t a k ż e t w ó r c z o p o ś r e d n i c z y ć m i ę d z y r o d z i m y m ś r o d o w i s k i e m uczonych a o ś r o d k a m i za g r a n i c ą . Prowincjonalizm zresztą m o ż e prze­ j a w i ć się w peryferyjnym ś r o d o w i s k u narodowej antropologii poprzez rozdymane przesadnie i zmistyfikowane p o s ł a n n i c t w o „ w ł a s n e j " drogi, pozostającej w opozycji do reszty ś w i a t a , najczęściej wskutek poczucia w ł a s n e j niższości. Dziś nadal prowadzenie b a d a ń terenowych przez uczonych centrum na obsza­ rach n i e k t ó r y c h k r a j ó w peryferyjnych bywa płaszczyzną n a p i ę ć m i ę d z y cudzoziem­ skim antropologiem a miejscowymi ś r o d o w i s k a m i n a u k o w y m i . Ale przecież stan ten nie musi t r w a ć wiecznie. Może z czasem obcy badacz zrozumie potrzeby peryferii. Dość dużo u w a g i poświęcają dalej autorzy w s t ę p u zagadnieniu, czy m o ż n a m ó ­ w i ć o j a k i c h ś typowych cechach narodowych danej antropologii. Na pozór ł a t w o o to w w y p a d k u Wielkiej B r y t a n i i czy Francji, trudniej już będzie z A m e r y k a n a m i . Lecz w rzeczywistości u poszczególnych uczonych czy grup n a u k o w c ó w m o ż n a za­ o b s e r w o w a ć cechy p o s t ę p o w a n i a badawczego i interpretacji takie, jakie z w y k ł o się k o j a r z y ć z z u p e ł n i e i n n y m etnicznie ś r o d o w i s k i e m . Tak zwane „cechy narodowe" poszczególnych ś r o d o w i s k naukowych w y n i k a j ą często po prostu ze specyfiki po­ litycznej, w jakiej dana grupa uczonych działa. Są jednak pewne rysy charakteru, k t ó r e trudno sobie t ł u m a c z y ć b e z p o ś r e d n i m i u w a r u n k o w a n i a m i politycznymi czy historycznymi. Na p r z y k ł a d o ile we Francji m i ę d z y d y s c y p l i n a r n e podejście do przedmiotu b a d a ń wydaje się nader popularne, w Szwecji m i ę d z y poszczególnymi dyscyplinami u t r z y m u j ą się nadal sztywne bariery. Zjawisko centrum i peryferii daje się z a o b s e r w o w a ć t a k ż e i w poszczególnych antropologiach narodowych. Centrum w danym k r a j u to będzie w a ż n y , stołeczny uniwersytet, j a k np. Jawaharlal Nehru University w New Delhi, seminarium w y b i t ­ nego profesora, czy wreszcie o ś r o d e k naukowy, k t ó r y ma szczególnie dobre p o w i ą ­ zania i u k ł a d y z centralnym aparatem w ł a d z y . Co jednak oznacza dla nas t e r m i n antropologia? Gerholm i Hannerz r y z y k u j ą twierdzenie, że klasyczna, X I X - w i e c z n a koncepcja rodem z Londynu i P a r y ż a , obej­ m u j ą c a a n t r o p o l o g i ę fizyczną, archeologię, j ę z y k o z n a w s t w o i studia nad dzisiejszą rzeczywistością k u l t u r o w ą wyznawana jest obecnie t y l k o w sposób deklaratywny. Ostatnim jakoby w y b i t n y m uczonym, k t ó r y rzeczywiście w sposób kompetentny działał swobodnie w tych wszystkich dziedzinach n a u k i , był Franz Boas. W pozosta­ ł y c h ś r o d o w i s k a c h europejskich utrzymuje się nadal w y r a ź n y podział na e t n o g r a f i ę , a n t r o p o l o g i ę społeczną lub k u l t u r o w ą oraz na archeologię, j ę z y k o z n a w s t w o i an­ ią — Etnografia Polska 29/2 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA tropología fizyczną. Do tradycji europejskiej nauki kontynentalnej n a l e ż y t a k ż e po­ dział na to, co Niemcy n a z y w a j ą Volkskunde, i to, co o k r e ś l a j ą jako V ö l k e r k u n d e . 0 ile u źródeł V ö l k e r k u n d e znalazły się odkrycia podróżnicze, to Volkskunde jest produktem nacjonalizmu kulturowego. Niezbyt k l a r o w n a pod t y m w z g l ę d e m sytua­ cja panuje w ś r o d o w i s k a c h naukowych szeregu k r a j ó w postkolonialnych. Klasyczna antropologia europejska miesza się t u z socjologią. Czasami ciąży na niej zarzut n a u k i ery kolonialnej. W takich krajach, j a k Brazylia, Sudan czy Indie, przedmio­ tem b a d a ń są w ł a s n e ludy. Uczeni l o k a l n i nie p r o w a d z ą eksploracji antropologicz­ nych poza granicami swoich p a ń s t w . Wobec tego charakter nauki, j a k ą się tam uprawia lub p r ó b u j e u p r a w i a ć , zbliżony jest czasem do socjologii, a niekiedy w r ę c z do dawnego, europejskiego ludoznawstwa, Volkskunde. Dodajmy od siebie, że na przeszkodzie badaniom ludoznawczym rodzimych uczonych czy k r a j o z n a w c ó w obsza­ r u postkolonialnego stają silne kompleksy niższości, wstyd wobec rodzimej „nędzy 1 zacofania", j a k ż e przecież typowe t a k ż e i dla w i e l u bardziej przez los u p o ś l e d z o ­ nych ś r o d o w i s k europejskich. W krajach centrum ś r o d o w i s k i e m t w o r z ą c y m a n t r o p o l o g ó w b y ł a tradycyjnie r z e c z y w i s t o ś ć kolonialna. Dotyczyło to nie t y l k o A n g l i i . W Holandii z d a w n y m i m ­ p e r i u m kolonialnym w i ą z a ł a się tak zwana szkoła lejdejska. A l e ponadto — rzecz ciekawa — dobrymi antropologami są przedstawiciele lokalnych grup mniejszościo­ wych. Autorzy w s t ę p u p o d a j ą t u jako p r z y k ł a d w i e l u a n t r o p o l o g ó w pochodzenia ż y d o w s k i e g o . Przypomnijmy ze swej strony B r o n i s ł a w a Malinowskiego, człowieka d w u rzeczywistości k u l t u r o w y c h , a t a k ż e w i e l u e m i g r a n t ó w z Europy ś r o d k o w o -wschodniej. B y w a j ą jednak kraje, w k t ó r y c h praktycznie kończyli studia z r e g u ł y niemal t y l k o przedstawiciele miejscowych w a r s t w uprzywilejowanych. W Indiach znane jest jakoby pojęcie „antropologii b r a m i ń s k i e j " , k t ó r a z obfitością r o z w a ż a ń teoretycznych łączy zwykle minimalne d a w k i opisu konkretnej sytuacji k u l t u r o w e j . Pewne analogie m o ż n a dostrzec r ó w n i e ż pod t y m w ę g l ę d e m w k r ę g a c h naukowych n i e k t ó r y c h k r a j ó w latynoskich. O ś r o d k i antropologiczne o d n a w i a j ą i o d m ł a d z a j ą swoje szeregi poprzez studia. Istnieje t u znaczna r o z m a i t o ś ć w systemach szkolenia m ł o d y c h a d e p t ó w . A u t o r z y w s t ę p u z w r a c a j ą u w a g ę na dystans m i ę d z y muzeami a o ś r o d k a m i uniwersyteckimi w y n i k a j ą c y z odmiennych celów badawczych i funkcji. Z a u w a ż a j ą , że w ś r ó d metro­ p o l i i centralnych muzea we Francji m a j ą duży udział w tworzeniu oblicza antropo­ logii. W k r a j u t y m zdarza się też, że uniwersytety u s t ę p u j ą czasem w a ż n i e j s z y m od nich o ś r o d k o m badawczym, subsydiowanym przez r z ą d . W ś r ó d antropologii i etno­ logii peryferyjnych, omawianych w dyskusji „ E t h n o s u " autorzy szwedzcy w s k a z u j ą na P o l s k ę , gdzie pozycja m u z e ó w jest niezaprzeczalnie w a ż n a . Wokół b a d a ń terenowych a n t r o p o l o g ó w n a r o s ł o sporo kontrowersyjnych p o g l ą ­ dów. Autorzy w s t ę p u nadal jednak s k ł o n n i są u z n a w a ć je za rodzaj probierza, czy dana antropologia narodowa jest silna czy słaba. P r o p o n u j ą poszczególnym ś r o d o ­ w i s k o m n u k o w y m , by same sobie z a d a ł y k i l k a p y t a ń , a mianowicie: Czy u w a ż a m y badania terenowe za n i e z b ę d n e , czy też t y l k o za co n a j w y ż e j godne zalecenia? A może sądzimy, że są zbyteczne i że w r ę c z r o z p r a s z a j ą u w a g ę uczonego? Jak oceniamy p o s ł u g i w a n i e się cudzymi w y n i k a m i b a d a ń terenowych t y p u etnograficznego? Czy m o ż n a czegokolwiek d o k o n a ć w antropologii bez etnograficz­ nych b a d a ń terenowych? Przy u w z g l ę d n i a n i u r o s n ą c y c h t r u d n o ś c i w docieraniu do pozaeuropejskich o b s z a r ó w b a d a ń , k ł o p o t ó w finansowych i zastrzeżeń przeciw zbyt ciasno pojmowa­ n y m badaniom w terenie autorzy w s t ę p u p r z e s t r z e g a j ą przed p u ł a p k a m i czysto gabinetowo-bibliotecznych s t u d i ó w . Zwłaszcza w w y p a d k u odległych, egzotycznych k u l ­ tur. O s t r z e ż e n i e m niech będzie fragment recenzji pióra T. Turnera, k t ó r y na ł a m a c h „ A m e r i c a n Anthropologist" bezceremonialnie rozprawia się z zachodnioniemieckim �275 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA studium r e l i g i i p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i c h Indian grupy Tukano. Pisze on, że k s i ą ż k a Die Religion der Tukano zmusza do głębszej refleksji nad n i e p o k o j ą c y m stanem antropologii k u l t u r o w e j w Niemczech i w pewnych krajach Europy Ś r o d k o w e j . B r a k w nich z r e g u ł y f u n d u s z ó w na w y s y ł a n i e a b s o l w e n t ó w oraz m ł o d y c h p r a c o w n i k ó w naukowych w teren, co w rezultacie pozwala w y ł ą c z n i e na pisanie tego rodzaju „ s t u d i ó w bibliotecznych". Cóż, kiedy aparat naukowy — kontynuuje recenzent — w j a k i uniwersytet w y p o s a ż y ł swoich a b s o l w e n t ó w , jest tak p r z e s t a r z a ł y , p r o w i n ­ cjonalny i reakcyjny w p o r ó w n a n i u z w y m o g a m i francuskiej, brytyjskiej czy ame­ r y k a ń s k i e j antropologii, że ludzie ci nie są w stanie później n a k r e ś l i ć jakiegokolwiek problemu naukowego na podstawie danych, k t ó r y m i d y s p o n u j ą . Młodzi uczeni nie m a j ą możliwości prowadzenia b a d a ń terenowych w t y m okresie, w k t ó r y m formuje się ich osobowość naukowa. Brakuje i m k o n t a k t u z n a j n o w s z ą l i t e r a t u r ą antropolo­ giczną a m e r y k a ń s k ą , a n g i e l s k ą czy f r a n c u s k ą . Owe b r a k i w p o ł ą c z e n i u z „ p r o w i n ­ c j o n a l n ą jałowością niemieckiej szkoły kulturowo-historycznej" skazują większość m ł o d y c h e t n o l o g ó w niemieckich na pisanie takich w ł a ś n i e prac, j a k owe studium r e l i g i i Tukano. A m e r y k a n i n wskazuje, że jest to wielka strata nie t y l k o dla niefor­ t u n n y c h a u t o r ó w , ale i dla całej m i ę d z y n a r o d o w e j społeczności a n t r o p o l o g ó w . Szwedzcy autorzy w s t ę p u u w a ż a j ą w k a ż d y m razie, że najlepsi z gabinetowych t e o r e t y k ó w mieli zazwyczaj za sobą t a k ż e okresy solidnych, w ł a s n y c h b a d a ń tere­ nowych. P r z e g l ą d wypowiedzi przedstawicieli antropologii peryferyjnych uszeregowali or­ ganizatorzy dyskusji dość dziwnie, p r z e p l a t a j ą c a r t y k u ł y napisane przez a u t o r ó w z k r a j ó w Trzeciego Ś w i a t a z w y s t ą p i e n i a m i d y s k u t a n t ó w w y w o d z ą c y c h się ze ś r o ­ dowisk o starej kulturze europejskiej. Być może chodziło o zaakcentowanie, iż to, co wszystkich łączy, jest na d o b r ą s p r a w ę w y ł ą c z n i e stosunkiem do antropologicz­ nego centrum. W swoim o d w a ż n y m i szczerym artykule o stanie antropologii i socjologii w I n ­ diach Satish Saberwal z Jawaharlal University w New Delhi w y j a ś n i a , że rodzime, stare tradycje cywilizacyjne P ó ł w y s p u Indyjskiego nie o d e g r a ł y ż a d n e j r o l i w t w o ­ rzeniu się w pierwszym 25-leciu naszego w i e k u s t u d i ó w socjologicznych i antro­ pologicznych w tej części A z j i . U ich podłoża z n a j d o w a ł y się potrzeby B r y t y j c z y k ó w s p r a w u j ą c y c h nad I n d i a m i w ł a d z ę . Orientaliści, misjonarze i administratorzy b r y ­ tyjscy sprawili, że obie dyscypliny uprawiano na trzech kolonialnych uniwersy­ tetach, w Kalkucie, Bombaju i Lucknow. Ich personel akademicki niekiedy nawet osiągał pewien p r e s t i ż naukowy z a g r a n i c ą już z samego t y t u ł u s t u d i ó w nad spo­ łecznościami subkontynentu owianego w Europie a t m o s f e r ą egzotyki. W rzeczywi­ stości jednak przy raczej skromnych ś r o d k a c h finansowych prowadzono dość przy­ padkowe badania terenowe drobnych społeczności plemiennych pod k ą t e m osobli­ wości ich p r y m i t y w n y c h k u l t u r . A l e po uzyskaniu niepodległości w y d a w a ł o się, że indyjska antropologia i socjologia n a b i o r ą niespotykanego impetu. P o c z y n a j ą c od lat 50-tych impulsem burzliwego rozwoju s t a ł y się wielkie badania amery­ k a ń s k i e prowadzone nad złożonymi społecznościami chłopskimi A z j i P o ł u d n i o w e j i z w i ą z a n e z n i m i stypendia udzielane m ł o d y m naukowcom i n d y j s k i m przez USA, A n g l i ę i A u s t r a l i ę . P o c z ą t k o w o j e d y n y m wzorem b y ł y uniwersytety brytyjskie. Te­ raz do I n d i i p o w r a c a j ą absolwenci u n i w e r s y t e t ó w w Chicago i Canberze. W r o k u 1977 na 50 uniwersytetach indyjskich i w szeregu szkół t y p u college nadawano t y t u ł y m a g i s t r ó w socjologii i antropologii. N a p ł y w p i e n i ę d z y z zagranicy rozbu­ dził nadzieje na awans poprzez studia. A m b i t n i , ubodzy rodzice m i e l i przed ocza­ m i stereotyp biednego, pilnego młodzieńca, z d o b y w a j ą c e g o w i e d z ę i uczącego się wieczorami przy świetle l a t a r n i ulicznej. Lecz nie starczyło teraz już miejsc na s 3 T. T u r n e r , Review oj Bódiger, thropologist", v o l . 72: 1970, s. 418-420. Die Religion der Tukano, „American A n ­ �276 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA wielkomiejskich uniwersytetach. Poszczególne o k r ę g i prowincjonalne d o m a g a ł y się w ł a s n y c h uczelni. Tworzono zatem prowincjonalne uniwersytety i ośrodki badaw­ cze. Z a p a ł ich t w ó r c ó w w y c z e r p y w a ł się najczęściej na budowie g m a c h ó w i w y ­ p o s a ż a n i u ich biur w nowoczesny s p r z ę t techniczny. Nie dbano o biblioteki, na k t ó r e z r e s z t ą nie s t a r c z a ł o f u n d u s z ó w . Tak w i ę c w p r z e c i w i e ń s t w i e do w i e l k i c h u n i w e r s y t e t ó w w metropoliach indyjskich, gdzie studia w dużych, nieźle w y p o ­ s a ż o n y c h bibliotekach u z u p e ł n i a ł a ogólna atmosfera t ę t n i ą c e g o życiem w i e l o m i l i o ­ nowego skupiska ludzkiego, na uczelniach prowincjonalnych student s t a w a ł przed mniejszymi m o ż l i w o ś c i a m i i w y m o g a m i . W sennym, n i e w i e l k i m o ś r o d k u wszyscy się znali i p o w i ą z a n i b y l i l o k a l n y m i u k ł a d a m i . Do uzyskania absolutorium w y ­ s t a r c z y ł o w y k u ć p a r ę d o s t ę p n y c h p o d r ę c z n i k ó w . Gromada tych prowincjonalnych socjologów znalazła zatrudnienie w m n o ż o n y c h w nieskończoność agencjach r z ą ­ dowych, lecz n i k t nie dbał o j a k o ś ć pracy, j a k ą w y k o n y w a l i . Ci z nich, k t ó r z y w y s t ę p o w a l i z a g r a n i c ą , nazywali siebie antropologami, b a d a j ą c y m i b ą d ź co b ą d ź egzotyczne dla reszty ś w i a t a społeczności w ł a s n e j ojczyzny. Po powrocie do I n d i i stawali się na p o w r ó t socjologami. Absolwenci s ł y n n y c h u n i w e r s y t e t ó w zagranicz­ nych koncentrowali się na sprawach administracyjnych, organizowaniu swoich katedr, n a w i ą z y w a n i e m s t o s u n k ó w z w ł a d z a m i i a u t o r e k l a m ą . Na ogół nie s t a r c z a ł o i m już czasu na spokojne wypracowywanie metod badawczych i łączenie zdobytej z a g r a n i c ą wiedzy z realiami ojczystego k r a j u . Pozornie n a ś l a d o w a n o najlepsze wzory Zachodu, lecz w sposób r ó w n i e m a ł o efektywny, co wygodny dla ś r o d o w i s k naukowych. I tak np. wzorem antropologii zachodnich zaczęto p r o w a d z i ć badania w ł a s n y c h społeczności na p r o w i n c j i . Zda­ niem Saberwala nie zastosowano tutaj — wzorem o ś r o d k ó w zachodnich — za­ sady poddawania w y n i k ó w surowej krytyce i dyskusji. W r ę c z przeciwnie, takie badania społeczności prowincjonalnych przez w y w o d z ą c e g o się z danego o k r ę g u wiejskiego czy miasteczka antropologa k o ń c z y ł y się na opisie krajoznawczym, bez szerszego tła kulturowego, bez głębszej refleksji, bez p r ó b p o r ó w n a ń . U s i ł o w a n i e natomiast przenoszenia z Zachodu zasady, że „ w y g r y w a najlepszy", raz po raz koliduje z p o l i t y k ą promowania k a n d y d a t ó w , k t ó r z y l e g i t y m u j ą się d a w n ą przy­ należnością do kasty o tradycyjnie n i s k i m statusie. A u t o r zarzuca antropologii i socjologii indyjskiej, że powierzchownie p r z e n o s z ą te wzorce n a u k i zachodniej, k t ó r e są wygodne dla miejscowego establiszmentu i p o m a g a j ą w robieniu kariery, przy ł a g o d z e n i u k r y t e r i ó w jakości. Nie bez racji daje zatem swojemu a r t y k u ł o w i p o d t y t u ł „ N i e p e w n e transplantacje". N a s t ę p n y autor, A b d a l Ghaffar M . A h m e d z uniwersytetu w Chartumie, w ar­ tykule p r z e d s t a w i a j ą c y m dzieje rozwoju b a d a ń antropologicznych w Sudanie i ich stan obecny, ma znacznie mniej samokrytycyzmu. W gruncie rzeczy zarzuty k i e ­ ruje w y ł ą c z n i e pod adresem dawnych w ł a d z kolonialnych w Sudanie, a ponadto atakuje e u r o - a m e r y k a ń s k i c h a n t r o p o l o g ó w działających w t y m k r a j u oraz kolejne s u d a ń s k i e ekipy r z ą d o w e . Jego w y w o d y w y m a g a j ą od czytelnika uprzedniej znajo­ mości r e a l i ó w tego k r a j u , rozległego terytorialnie, lecz stosunkowo słabo zaludnio­ nego i bardzo zacofanego cywilizacyjnie. P ó ł n o c n a , zarabizowana i zislamizowana część Sudanu żyła od w i e k ó w w cieniu Egiptu tak pod w z g l ę d e m politycznym, jak i k u l t u r o w y m . P o ł u d n i o w e obszary, zamieszkane przez pierwotne, c i e m n o s k ó r e ludy, b y ł y t r a d y c y j n y m terenem r a j d ó w niewolniczych z północy. Oba te obszary w spo­ sób dość sztuczny weszły w s k ł a d k o n d o m i n i u m anglo-egipskiego, w k t ó r y m —• rzecz jasna — o wszystkim ostatecznie decydowali Brytyjczycy. A u t o r s u d a ń s k i w ogóle o t y m nie wspomina, p o s t a n a w i a j ą c r o z p a t r y w a ć a n t r o p o l o g i ę w swoim k r a j u z p u n k t u widzenia e t y k i i ideologii badacza. Nie bez r a c j i dowodzi Abdel Ghaffar, że w okresie 1910-1956 brytyjska a d m i ­ nistracja kolonialna albo sama p o s i a d a ł a uniwersyteckie przygotowanie antropolo- �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 277 giczne, albo też k o r z y s t a ł a z pomocy takich w y b i t n y c h a n t r o p o l o g ó w , j a k Seligman, Evans-Pritchard, Nadel i Lienhard. Uczeni ci badali przede wszystkim ple­ miona p o ł u d n i o w e , j a k Azande, A n u a k i Nuer, i autor przyznaje, że spod ich p i ó r a wyszły w ó w c z a s dzieła o w y b i t n y c h walorach naukowych. Równocześnie jednak S u d a ń c z y k z a u w a ż a , że p o ł u d n i e stało się niejako poligonem dla wypraco­ wania n a j w ł a ś c i w s z y c h metod r z ą d z e n i a k r a j e m przez k o l o n i z a t o r ó w . W d r u g i m okresie, w latach 1956-1971, a więc już po uzyskaniu niepodległości, nadal u t r z y m y w a ł się w p ł y w na życie naukowe k r a j u uniwersytetu w Oksfordzie, a a n t r o p o l o g i ę w Chartumie w y k ł a d a l i cudzoziemscy profesorowie na wydziale ekonomiki i nauk społecznych. W t y m czasie r o ś n i e zainteresowanie t a k ż e i luda­ m i p ó ł n o c y Sudanu, powstaje k i l k a i n t e r e s u j ą c y c h o p r a c o w a ń na ten temat. T y m niemniej angielscy antropolodzy nadal p r a c u j ą jakoby w d a w n y m , kolonialnym stylu, nie p o t r a f i ą się w ł ą c z y ć do p r o g r a m ó w p o l i t y k i rozwojowej, nie znają arabszczyzny na tyle, by m ó c śledzić n u r t dyskusji, jakie toczą się w s u d a ń s k i c h śro­ dowiskach inteligenckich i w l o k a l n y m świecie p o l i t y k ó w . N a l e ż a ł o b y zatem oczekiwać, że okres po r o k u 1971, t r w a j ą c y do dziś, daje autorowi a r t y k u ł u w i ę c e j satysfakcji. Dowiadujemy się bowiem, że na samym t y l k o uniwersytecie w Chartumie w departamencie antropologii i socjologii pracuje 11 su­ d a ń s k i c h a b s o l w e n t ó w uczelni Zachodu, że liczba s t u d e n t ó w tych dyscyplin do­ chodzi do 200 osób, a departament u m o ż l i w i a i m uzyskanie t y t u ł ó w magistra i do­ ktora antropologii w zakresie rozwoju i socjologii wsi. A n t r o p o l o g i ę w y k ł a d a się t a k ż e w chartumskim oddziale Uniwersytetu Kairskiego i na Uniwersytecie M u z u ł ­ m a ń s k i m , a ponadto na uczelniach Juba i Gezira. Dawnych w y k ł a d o w c ó w z Oksfor­ du zastąpili ich koledzy z Cambridge, a ponadto n a w i ą z a n o kontakty z uniwersy­ tetem w H u l l i w Bergen, konkretnie zaś z t a m t e j s z ą szkołą Fredrika Bartna. Rozpoczął się o d w ó r t od analizy strukturalno-funkcjonalnej. P o d j ę t o p r ó b y w p r o ­ wadzania marksizmu. W miejsce obserwacji t o w a r z y s z ą c e j postanowiono w p r o w a ­ dzać o b s e r w a c j ę i n t e r w e n i u j ą c ą . A u t o r nie pisze niestety, na czym polegają te elementy marksizmu w pracy a n t r o p o l o g ó w , ani też po czyjej stronie i n t e r w e n i u j ą oni o b s e r w u j ą c p o l i t y k ę w ł a d z r e a l i z o w a n ą wobec ich w s p ó ł r o d a k ó w na wsi. T w i e r ­ dzi t y l k o , że antropologia w Sudanie, n i e g d y ś n a r z ę d z i e kolonializmu, została przez rodzimych a n t r o p o l o g ó w p r z e m y ś l a n a na nowo i zmodyfikowana. Cóż, kiedy kolejne ekipy r z ą d z ą c e Sudanem n i e p o d l e g ł y m zdają się zupełnie n i e d o c e n i a ć w a l o r ó w moralnych i kompetencji merytorycznych rodzimych antropo­ logów z Chartumu-. A u t o r y t e t e m w ich oczach nadal się cieszą w y ł ą c z n i e obcy eksperci, przede wszystkim zaś ci, k t ó r z y są c z ł o n k a m i wielonarodowych agencji rozwojowych ONZ. Zdaniem Abdela Ghaffara część tych obcych e k s p e r t ó w to młodzi pracownicy naukowi, k t ó r z y w ten sposób u z y s k u j ą zezwolenie na bada­ nia terenowe w Sudanie, o t r z y m u j ą d o s t ę p do poufnych d o k u m e n t ó w p a ń s t w o ­ w y c h (pilnie s t r z e ż o n y c h wobec a n t r o p o l o g ó w rodzimych) i n a s t ę p n i e piszą swoje dysertacje naukowe, d b a j ą c o w ł a s n e kariery, a nie troszcząc się zbytnio o faktycz­ ne doradztwo. Drudzy, bardziej perfidni, p r z y b y w a j ą do Sudanu niekiedy po raz pierwszy w życiu, lecz z miejsca o d g r y w a j ą r o l ę e k s p e r t ó w . Na pobyt w Sudanie p o ś w i ę c a j ą zwykle zaledwie p a r ę tygodni, d o k o n u j ą p o b i e ż n y c h o b j a z d ó w tereno­ wych, c h ę t n i e w y p o ż y c z a j ą od swoich s u d a ń s k i c h k o l e g ó w m a n u s k r y p t y prac. by w k r ó t c e po w y j e ź d z i e do ojczyzny p u b l i k o w a ć w y n i k i swoich domniemanych ba­ d a ń . Z r e g u ł y l o j a l n i w y ł ą c z n i e wobec a n g a ż u j ą c y c h ich agencji m i ę d z y n a r o d o ­ wych, są zupełnie obojętni na interesy ludności lokalnej, w sprawie k t ó r e j zabie­ r a j ą autorytatywnie głos. S u d a ń c z y k przyznaje, że dla owych zagranicznych ekspert ó w - a n t r o p o l o g ó w udział w m i ę d z y n a r o d o w e j ekipie b y w a nawet l u k r a t y w n y , acz z drugiej strony trudno od nich nawet oczekiwać, by ich głos liczył się w sprawie takiego czy innego p r o j e k t u rozwojowego. M i ę d z y n a r o d o w e organizacje a n g a ż u j ą �278 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA w s k ł a d swoich ekip antropologa społecznego t r a k t u j ą c go raczej jako element dekoracyjny, a nie by w y s ł u c h i w a ć jego opinii. J e d y n ą korzyścią z p r z y j a z d ó w cu­ dzoziemskich uczonych b y ł o spopularyzowanie przez nich u m i e j ę t n o ś c i działania w zespołach m i ę d z y d y s c y p l i n a r n y c h oraz p o d k r e ś l e n i e wagi p r o b l e m ó w rozwojo­ w y c h jako pola d o c i e k a ń antropologicznych. Pozornie jednostronne i utrzymane w przesadnie g w a ł t o w n y m tonie w y s t ą p i e ­ nie Abdela Ghaffara zawiera niestety dużo autentycznych spostrzeżeń, m i m o że autor p o t r a k t o w a ł bardzo tolerancyjnie swoich s u d a ń s k i c h k o l e g ó w . Jego w y s t ą ­ pienie łącznie z poprzednim a r t y k u ł e m d o t y c z ą c y m I n d i i tworzy kompleks zagad­ n i e ń t r u d n y c h do r o z w i ą z a n i a w Trzecim Świecie: niedomogi pospiesznie wyszko­ lonej, rodzimej k a d r y naukowej i niezbyt fortunne poczynania badaczy-obcokrajowców, nie zawsze zgodne z interesami k r a j u , w k t ó r y m prowadzi się te eksploracje. K o l e j n y m , ostatnim w dyskusji przedstawicielem k r a j ó w r o z w i j a j ą c y c h się jest Otavio Guilherme Velho z brazylijskiego Universidade Federal do Rio de Janeiro. Z a t y t u ł o w a ł on swój a r t y k u ł Przez okulary Althussera: najnowsza antropologia spo­ łeczna w Brazylii. Z n a k o m i t ą w i ę k s z o ś ć swego w y w o d u poświęca on w p ł y w o w i Louisa Althussera, francuskiego lewicowego antropologa na brazylijskie ś r o d o w i s k o naukowe p o c z y n a j ą c od lat 60-tych. A u t o r a r t y k u ł u wspomina co prawda, że już w r o k u 1933 napisano w B r a z y l i i liczącą się w literaturze ś w i a t o w e j p r a c ę antro­ pologiczną G. Freyre, Casa Grandę e Senzala, lecz Brazylijskie Towarzystwo A n ­ tropologiczne jeszcze w r o k u 1954 liczyło zaledwie 41 członków. W r o k u 1979 licz­ ba ich w z r o s ł a do 408. Nadal na uniwersytetach brazylijskich antropologia społecz­ na tworzy dodatek do w y k ł a d ó w z nauk społecznych i politycznych, natomiast nie stanowi ona o d r ę b n e g o przedmiotu s t u d i ó w . Do p o c z ą t k u lat 60-tych k s z t a ł t tej dyscyplinie w B r a z y l i i nadawali uczeni z USA oraz antropolodzy pochodzenia nie­ mieckiego. "Wśród nich Curt Nimuendajii, k t ó r e g o prawdziwe nazwisko b r z m i a ł o K u r t Unkel. Velho podaje zestaw ilościowy i j a k o ś c i o w y p r o j e k t ó w badawczych o charakterze antropologicznym, jakie realizowane są dziś w Brazylii przez poszcze­ gólne instytucje. 34 dotyczy społeczności plemiennych, 19 m i ę d z y e t n i c z n y e h stbsunk ó w w ś r ó d grup i n d i a ń s k i c h , a dalszych 18 traktuje na temat takich s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h m i ę d z y n i e i n d i a ń s k i m i grupami n a r o d o w o ś c i o w y m i . Dalej 5 p r o j e k t ó w dotyczy zjawiska przesuwania się granic k u l t u r o w y c h , a dalsze 14 brazylijskiego c h ł o p s t w a . 3 projekty realizuje się b a d a j ą c miejskie ruchy społeczne, a 28 z w i ą z a ­ nych jest z r o b o t n i k a m i zurbanizowanych obszarów. 7 p r o j e k t ó w łączy się ze spra­ w ą symboliki narodowej i r y t u a ł u , a 15 poświęcono rozmaitym grupom r e l i g i j n y m . K w e s t i i reprezentacji w społeczeństwie służyć ma 12 p r o j e k t ó w , 9 dotyczy w a r s t w ś r e d n i c h oraz p r o b l e m ó w patologii społecznej, 2 w i ą ż ą się z e t n o d e m o g r a f i ą h i ­ storyczną, 9 natomiast ma za temat a n t r o p o l o g i ę twórczości intelektualnej. Antropo­ logii zdrowia przypisano 4 projekty badawcze, a antropologii o ś w i a t y i w y k s z t a ł ­ cenia 5. Tyleż, to jest 5 p r o j e k t ó w , ma służyć zagadnieniom teorii antropologicz­ nej. 4 Autor, wraz z i n n y m i uczonymi brazylijskimi, k r y t y k u j e tę p r z e s a d n ą d y w e r ­ syfikację t e m a t y c z n ą b a d a ń . Na marginesie tego niezbyt ciekawego w y s t ą p i e n i a , 4 Nie tyle jednak w i n i ć n a l e ż y w takich wypadkach m i ę d z y n a r o d o w e agencje rozwojowe, co miejscowe elity w ł a d z y , nieraz skorumpowane i usiłujące w y k o ­ r z y s t a ć programy rozwojowe dla w ł a s n y c h korzyści. Chodzi o zaspokojenie l o k a l ­ nych ambicji tego czy innego notabla l u b po prostu o użycie zagranicznych ś r o d ­ k ó w finansowych na rzecz p r y w a t n y c h , w p ł y w o w y c h osób. Najczęściej spotyka się jednak sytuacje, w k t ó r e j r z ą d p o s ł u g u j e się zagranicznym ekspertem, aby ten u z a s a d n i a ł takie czy inne sposoby wydatkowania p a ń s t w o w y c h pieniędzy na w ą t ­ pliwe projekty rozwojowe. Z tego rodzaju p r a k t y k a m i stykali się t a k ż e polscy eks­ perci, p r a c u j ą c y z a r ó w n o w Afryce, jak i na B l i s k i m Wschodzie. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 279 o p e r u j ą c e g o m n ó s t w e m aluzji do lokalnych w y d a r z e ń politycznych i n a p i ę ć społecz­ nych, wypadnie z a u w a ż y ć , że w ł a ś c i w i e brak tu jakichkolwiek a k c e n t ó w w obronie brazylijskich społeczności i n d i a ń s k i c h , b ę d ą c y c h ostatnio przedmiotem w y z y s k u i w y w ł a s z c z a n i a . Ten d r a ż l i w y temat dziwnie m a ł o interesuje a n t r o p o l o g ó w b r a ­ zylijskich, s k ą d i n ą d — w ujęciu Velho — r e p r e z e n t u j ą c y c h jakoby bezkompromi­ sowo lewicowe p o g l ą d y społeczne. Zasadniczym problemem, j a k i zdaje się t r a p i ć w s p ó ł c z e s n y c h a n t r o p o l o g ó w z m ó w i ą c e j po angielsku części Kanady, jest b e z p o ś r e d n i e s ą s i e d z t w o ś r o d o w i s k naukowych S t a n ó w Zjednoczonych. I dlatego Gordon Inglis, r e p r e z e n t u j ą c y M e ­ m o r i a ł University of Newfoundland, z a t y t u ł o w a ł swój a r t y k u ł : Ze słoniem w łóżku. Wprawdzie pierwsze regularne w y k ł a d y z antropologii zaczęto j u ż jakoby w r o k u 1857 p r o w a d z i ć na Uniwersytecie w Toronto, lecz jeszcze dziś Kanada żyje w cie­ n i u p o t ę ż n e j metropolii antropologicznej z p o ł u d n i a . Inglis t ł u m a c z y , że p r ę ż n e i atrakcyjne o ś r o d k i antropologiczne S t a n ó w Zjednoczonych, a zwłaszcza u n i w e r ­ sytet w Chicago, p r z y c i ą g a ł y zawsze najaktywniejsze i n d y w i d u a l n o ś c i kanadyjskie w tej dyscyplinie. Do Kanady przybywa na w y k ł a d y w i e l u uczonych a m e r y k a ń ­ skich. Kanadyjscy antropolodzy w o l ą p u b l i k o w a ć w czasopismach a m e r y k a ń s k i c h , p o s i a d a j ą c y c h szerszy zasięg. W k o ń c o w y c h partiach swego w y s t ą p i e n i a Inglis bardzo sceptycznie ocenia przyszłość kanadyjskich o ś r o d k ó w uniwersyteckich i w y ­ k s z t a ł c o n y c h przez nie a n t r o p o l o g ó w . W o wiele trudniejszej niż to sobie w y o b r a ­ ż a n o przed 20 l a t y sytuacji ekonomicznej k r a j u i ś w i a t a antropolodzy m u s z ą w y ­ r a ź n i e określić swoją pozycję w nauce, w s p o ł e c z e ń s t w i e i na r y n k u pracy, by istotnie znaleźć zastosowanie dla zdobytych w trudzie stopni naukowych. T y c h skomplikowanych p r o b l e m ó w zdają się nie p o s i a d a ć antropolodzy K a n a ­ dy f r a n k o f o ń s k i e j , działający w n a j w i ę k s z e j terytorialnie p r o w i n c j i Q u é b e c . Gerald L . Gold z Y o r k University w Toronto i M a r c - A d é l a r d Tremblay z U n i v e r s i t é L a v a l w Q u é b e c t w i e r d z ą , że antropologia w ich części k r a j u rozwija się harmonijnie. N a r o d z i ł a się w latach 50-tych naszego stulecia, w cieniu socjologii. K o l e j n y i m ­ puls rozwojowy o t r z y m a ł a po r o k u 1960, kiedy to zwyciężyła w Kanadzie wschod­ niej idea r ó w n o u p r a w n i e n i a dla ludności m ó w i ą c e j po francusku. W latach 70-tych antropologia w k r o c z y ł a na uniwersytety f r a n k o f o ń s k i e . Obok tradycyjnych z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą Indian p r o w i n c j i Q u é b e c i t r a d y c y j n ą k u l t u r ą francuskich K a n a d y j c z y k ó w , z a c h o w u j ą c y c h sporo r e l i k t ó w z dawnej Europy kontynentalnej, z w r ó c o n o u w a g ę na problemy współczesne, z w i ą z a n e z tak zwanym budowaniem ś w i a d o m o ś c i narodowej. T r o s k ę a u t o r ó w budzi nie tyle problem zatrudnienia a n t r o ­ p o l o g ó w w przyszłości, co w c i ą ż zbyt m a ł y ich w p ł y w na p o l i t y k ę społeczną i go­ s p o d a r c z ą p r o w i n c j i Q u é b e c . W sferach politycznych antropolodzy nadal bowiem d a j ą się d y s t a n s o w a ć l o k a l n y m socjologom... W y s t ą p i e n i e w dyskusji polskich e t n o g r a f ó w , Józefa Burszty i B r o n i s ł a w y K o p ­ c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j , z a t y t u ł o w a n e jest po prostu Etnografia polska po H wojnie światowej. W swoim a r t y k u l e z w r a c a j ą szczególnie u w a g ę na okresy 1948-1950, 1954-1956 oraz na lata po r o k u 1970. Chodzi t u bowiem nie o k r o n i k a r s k i w y w ó d , lecz o zasygnalizowanie p u n k t ó w zwrotnych. Autorzy k r e ś l ą w i ę c najpierw realia powojennej odbudowy dyscypliny, k t ó r ą t a k ż e d o t k n ę ł y liczne straty w w y n i k u w o j n y i okupacji. N a s t ę p i e p r z e d s t a w i a j ą okres narzucania nowego podejścia do b a d a ń i nowej interpretacji. T ł u m a c z ą konsekwencje zmian organizacyjnych dla całej n a u k i polskiej w p o c z ą t k a c h lat 50-tych, a szczególnie dla etnografii i dyscyp­ l i n pokrewnych. Nie cofając się przed k r y t y k ą zjawisk zdecydowanie negatyw­ nych, s t a r a j ą się dostrzec t a k ż e pozytywne efekty nowego podejścia badawczego. P o d k r e ś l a j ą walory szeregu p o w s t a ł y c h w latach 50-tych prac, a r ó w n o c z e ś n i e i stra­ t y w y n i k a j ą c e z okresowych izolacji etnografii polskiej w z g l ę d e m zagranicy. Ob­ szernie o m a w i a j ą zmiany, jakie zaszły w dziedzinie b a d a ń krajowych po r o k u �280 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 1956, oraz odnowienie k o n t a k t ó w zagranicznych, przede wszystkim z antropologicz­ n ą m y ś l ą Zachodu. W s k a z u j ą na p r ó b y reorganizacji k i e r u n k ó w b a d a ń etnogra­ ficznych jako całości, w y m i e n i a j ą n a j w a ż n i e j s z e dziedziny k u l t u r y ludowej w P o l ­ sce, k t ó r e z n a l a z ł y się w centrum uwagi e t n o g r a f ó w . Pisząc o instytucjach zajmu­ j ą c y c h się w naszym k r a j u szkoleniem e t n o g r a f ó w , p o d k r e ś l a j ą w a g ę s t u d i ó w tere­ nowych, m a j ą c y c h zawsze u nas poczesne miejsce. C h a r a k t e r y z u j ą c okres po r o k u 1970 autorzy p r z e d s t a w i a j ą t a k ż e polskie osiągnięcia na polu etnografii pozaeuro­ pejskiej w postaci z e s p o ł o w y c h w y p r a w i b a d a ń indywidualnych. Wreszcie piszą 0 najnowszych sporach teoretycznych, s t a n o w i ą c y c h odbicie dyskusji, jakie toczyły się i toczą w antropologicznych i etnograficznych ś r o d o w i s k a c h innych k r a j ó w , przede wszystkim na Zachodzie. Nie o p o w i a d a j ą c się po czyjejkolwiek stronie w tych sporach autorzy k o ń c z ą w y w o d y przypuszczeniem, że najbliższe lata z w e r y f i k u j ą szereg postaw i p o g l ą d ó w , ambicji i p o m y s ł ó w badawczych . Dla nas szczególnie i n t e r e s u j ą c y może b y ć a r t y k u ł o antropologii szwedzkiej. K r a j nam geograficznie bliski, chociaż żyjący od p o k o l e ń w odmiennych w a r u n ­ kach historycznych i politycznych, ma jednak — podobnie j a k i Polska — stare tradycje życia u m y s ł o w e g o . Tak j a k u nas, r ó w n i e ż w Skandynawii z k u l t u r ą l u d o w ą w i ą z a n o w i e l k i e nadzieje i u w a ż a n o j ą nieraz za źródło inspiracji w t w ó r ­ czości narodowej. A u t o r e m a r t y k u ł u 20 lat szwedzkiej antropologii społecznej: 1960-1980 jest pro­ fesor uniwersytetu sztokholmskiego, jeden z i n i c j a t o r ó w dyskusji, U l f Hannerz. Okazuje się, że jeszcze w latach 20-tych naszego w i e k u zaledwie 7 e t n o g r a f ó w pra­ cowało w Szwecji na p e ł n y c h etatach. D y s c y p l i n ą t ą i n t e r e s o w a ł a się t y l k o garstka ludzi. W y k ł a d y z etnografii prowadzili pracownicy muzeum w Sztokholmie i Goteborgu. Jeszcze w latach 60-tych nadal na uniwersytecie sztokholmskim etnografię w y k ł a d a l i muzealnicy, na ogół o g r a n i ą c z a j ą c się do obszernego komentarza w czasie demonstracji o b i e k t ó w zabytkowych. Obecnie, w połowie lat 80-tych, dyscyplina ta zatrudnia na p e ł n y c h etatach lub w n i e p e ł n y m wymiarze godzin 25 pracowni­ k ó w naukowych. Na czele o ś r o d k ó w uniwersyteckich w Sztokholmie, Goteborgu 1 Uppsali stoją profesorowie. P a r ę inych u n i w e r s y t e t ó w , a w ś r ó d nich uniwersytet w L u n d zaczęło oferować regularne studia z zakresu antropologii społecznej. Pierwotnie p o s ł u g i w a n o się wymiennie t e r m i n a m i „ e t n o g r a f i a " i „etnologia", przy czym popularniejszy był ten pierwszy. Ł ą c z y ł on zagadnienia rodzimej k u l ­ t u r y z podobnymi problemami k u l t u r pozaeuropejskich oraz zjawiskami badany­ m i przez a r c h e o l o g ó w nie i n t e r e s u j ą c y c h się ś w i a t e m antycznym. Niekiedy sto­ sowano też o k r e ś l e n i e „folk l i v " na etnografię k r a j o w ą i w y r ó ż n i a n o e t n o g r a f i ę „ogólną", p o r ó w n a w c z ą . Z dala trzymano się od socjologii, k t ó r a z a j m o w a ł a się za­ gadnieniami współczesnego s p o ł e c z e ń s t w a szwedzkiego. Po I I wojnie ś w i a t o w e j na f a l i licznych w y j a z d ó w S z w e d ó w do k r a j ó w anglosaskich r o ś n i e fascynacja t a m ­ tejszą a n t r o p o l o g i ą społeczną, a zarazem rodzi się sprzeciw wobec dotychczas u p r a ­ wianej etnografii, k t ó r a i n t e r e s o w a ł a się bardziej w y t w o r a m i r ą k ludzkich niż sa­ m y m człowiekiem. Lata sześćdziesiąte to wzrost z a i n t e r e s o w a ń problemami w s p ó ł ­ czesnego Trzeciego Ś w i a t a , rozluźnienie w i ę z ó w łączących o ś r o d k i akademickie z m u ­ zeami i modyfikacja s t u d i ó w uniwersyteckich. Wtedy wprowadzony zostaje t e r m i n „antropologia społeczna" l u b „ k u l t u r o w a " . Ferment w naukach społecznych nie o g r a n i c z a ł się zresztą t y l k o do etnografii i antropologii. Pod w p ł y w e m a m e r y k a ń s k i c h w z o r ó w r o z w i n i ę t o badania socjolo­ giczne. A l e stosunkowo r y c h ł o pojawia się k r y t y k a k w a n t y t y w n y c h metod socjo5 5 Autorzy szkicu opolskich ś r o d o w i s k a c h badawczych nie mogli u w z g l ę d n i ć Z a k ł a d u Antropologii Społecznej I n s t y t u t u Socjologii na Uniwersytecie J a g i e l l o ń ­ skim w K r a k o w i e , gdyż jednostka o tej nazwie została wydzielona j u ż po napisa­ niu artykułu. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 281 logów, k t ó r y m zarzuca się zbyt male zainteresowanie realiami życia. Na p r z e ł o ­ mie lat 60-tych i 70-tych młodzi badacze w studiach nad s p o ł e c z e ń s t w e m szwedz­ k i m w p r o w a d z a j ą coraz szerzej m e t o d ę obserwacji t o w a r z y s z ą c e j . Coraz popular­ niejsze s t a j ą się t a k ż e h a s ł a populistyczne w z y w a j ą c e do „spojrzenia z dołu", czyli z perspektywy szarego obywatela. T a k ż e i „folk l i v " rozszerza swoje zain­ teresowania na zjawiska współczesne. Antropologia szwedzka z kolei oprócz spo­ ł e c z e ń s t w pozaeuropejskich zajmuje się problemami r o d z i m y m i . Wciąż jednak w i ę z y z socjologią s ą l u ź n e . F a k t u t r z y m y w a n i a się barier m i ę d z y poszczególnymi dyscyplinami autor a r t y k u ł u t ł u m a c z y dążnością do możliwie d o g ł ę b n y c h s t u d i ó w . Szwedzcy antropolodzy w pierwszym rzędzie i n t e r e s u j ą się k r a j a m i Trzeciego Ś w i a t a , b a d a j ą ich procesy rozwoju, lokalne u k ł a d y sił, n i e r ó w n o ś c i społeczne, za­ leżności w strukturach społecznych, politycznych i gospodarczych. Z a j m u j ą się czę­ sto m n i e j s z o ś c i a m i n a r o d o w y m i . W problematyce krajowej nieraz pasjonuje ich zjawisko n a p ł y w u do Szwecji mas obcych r o b o t n i k ó w i ich rodzin, co rodzić za­ czyna nie znane dawniej w t y m k r a j u uczucia ksenofobii. S p o ś r ó d k r a j ó w r o z w i ­ j a j ą c y c h się Szwedzi m i e l i swój najliczniejszy udział jako konsultanci p r o j e k t ó w rozwojowych i badacze w Afryce Wschodniej. Nie p o s i a d a j ą c w i e l k i c h , starych t r a d y c j i antropologicznych r o z w i n ę l i Szwedzi zainteresowania społecznościami c h ł o p s k i m i i m i e j s k o - p r z e m y s ł o w y m i , stosunkowo mniej z a j m u j ą c się a n a l i z ą k u l t u r m a ł y c h , izolowanych grupek etnicznych. Hannerz polemizuje z zarzutami pod adresem uczonych szwedzkich, że w sposób ciasny t r z y m a j ą się f a k t ó w , s t r o n i ą od w a r t o ś c i o w a n i a i najlepiej czują się w suchej, sformalizowanej metodologii. Dowodzi, że w ł a ś n i e antropolodzy w jego k r a j u chyba w y ł a m u j ą się z tego stereotypu. Oni w k a ż d y m razie p r z e j a w i a j ą o wiele więcej indywidualizmu niż uczeni innych dyscyplin, p e n e t r u j ą c tematy obce, dla innych nowe, a nawet nieco ryzykowne. A u t o r a r t y k u ł u przyznaje, że n a j w i ę k s z y w p ł y w na a n t r o p o l o g i ę s z e w d z k ą m a ­ j ą kraje anglosaskie, aczkolwiek ostatnio szybko r o ś n i e zainteresowanie „ a l t e r n a t y ­ w ą f r a n c u s k ą " . Z n a j o m o ś ć francuzczyzny była w Szwecji zbyt znikoma, a ż e b y po­ przednio Francja mogła d o s t a r c z a ć w z o r ó w . Twierdzi dalej, że szwedzkie o ś r o d k i naukowe s t a r a j ą się u t r z y m y w a ć k o n t a k t y bynajmniej nie w y ł ą c z n i e z k r a j a m i „ c e n t r u m " . Wymienia p r z y b y s z ó w z K e n i i , I n d i i , Meksyku, w s p o m i n a j ą c o najnow­ szych stosunkach n a w i ą z y w a n y c h z P o l s k ą i T u r c j ą . Zwraca u w a g ę na k o n t a k t y z uczonymi innych k r a j ó w skandynawskich, chociażby pod k ą t e m z a i n t e r e s o w a ń społecznościami w i e j s k i m i . Przyznaje, że nowoczesna antropologia S k a n d y n a w ó w zrodziła się wcześniej w Norwegii, w Bergen, acz p o g l ą d y Bartha nie z d o b y ł y w Szwecji zbyt w i e l u n a ś l a d o w c ó w . K o ń c z ą c swoje w y s t ą p i e n i e Hannerz —• podobnie j a k jeden z K a n a d y j c z y k ó w — pesymistycznie ocenia możliwości k a r i e r y dla m ł o d y c h a n t r o p o l o g ó w . W i d z i szereg t r u d n o ś c i ekonomicznych. Ponadto przewiduje, że pozaeuropejskie kraje Trzeciego Ś w i a t a coraz częściej zaczną się z a m y k a ć dla europejskich a n t r o p o l o g ó w jako pole obserwacji naukowych. Przypuszcza, że w przyszłości antropologia musi zająć się j u ż chociażby z tej przyczyny s p o ł e c z e ń s t w a m i w ł a s n y c h k r a j ó w . W p o s ł o w i u z a t y t u ł o w a n y m Widok z centrum George W. Stocking Jr. z U n i ­ versity of Chicago usiłuje u s y s t e m a t y z o w a ć to, co powiedzieli autorzy poszczegól­ nych w y s t ą p i e ń . Stara się też w sposób ogólny n a k r e ś l i ć e w o l u c j ę sytuacji, w k t ó ­ rej działała i działa antropologia ś w i a t o w a . Jego zdaniem e u r o - a m e r y k a ń s k i e fascy­ nacje k u l t u r a m i „ i n n y c h " m i a ł y zawsze ideologiczny charakter. „ I n n i " b y l i przecież eksploatowani, w i ę c uczonych X V I I I i X I X w . niejednokrotnie obciążał b a g a ż rasis­ t o w s k i : „ w i a r a w niższość i n n y c h " . Lecz stopniowo w i e l u a n t r o p o l o g ó w poczęło się u w a ż a ć za przyjaciół „dzikich", k t ó r y c h m a ł e , izolowane skupiska badali jako ele­ menty tworzonego n a s t ę p n i e obrazu k u l t u r y . Ta liberalna, reformistyczna, antyeu- �282 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA ropocentryczna antropologia była a l t e r n a t y w ą w i e l k i c h p r z e w r o t ó w . Nie kwestiono­ w a ł a dominacji kolonialnej, a nawet ją p o n i e k ą d p o p i e r a ł a . Kres temu położyła epoka dekolonizacji. Wtedy h a m l e t y z u j ą c y m antropologom zadano obcesowe p y t a ­ nie, po czyjej w ł a ś c i w i e stronie działają. N a s t ą p i ł zmierzch b a d a ń m a ł y c h , izolowa­ nych grup. Zaatakowano synchroniczny funkcjonalizm s t r u k t u r a l n y . Zaczęto bada­ nia w i e l k i c h , licznych społeczności, m a j ą c y c h ambicje tworzenia n a r o d ó w . Wzrosło znaczenie historii. W antropologii anglosaskiej pojawia się marksizm. K r y z y s do­ tychczasowej antropologii rodzi pytania: czym antropologia jest i czym b y ć p o w i n ­ na. A m e r y k a ń s k i uczony twierdzi, że zasadniczą cechą antropologii peryferyjnych jest rola „ b u d o w n i c z y c h narodu". Antropologie te, w p r z e c i w i e ń s t w i e do o ś r o d k ó w centralnych, w c i ą ż obcinających kupony z kolonialnej przeszłości, nie m a j ą jeszcze ustabilizowanej pozycji we w ł a s n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h . O d r z u c i ł y one statyczny mo­ del synchronicznych b a d a ń na rzecz dynamicznego, prognozującego, utylitarnego. Charakteryzuje te antropologie bliskie s ą s i e d z t w o z socjologią, nawet wtedy, gdy z n i ą nie k o n k u r u j ą o status społeczny i poparcie r z ą d o w e . Antropolodzy z k r a j ó w Trzeciego Ś w i a t a b a d a j ą swoich „ i n n y c h " p a t r z ą c na nich z góry, a nie p r z y j m u ­ jąc ich p e r s p e k t y w ę „od d o ł u " drabiny społecznej. M a j ą c na ogół mocne p o w i ą z a ­ nia z n o w y m i s t r u k t u r a m i w ł a d z y gotowi są „ i n n y c h " nie t y l k o o b s e r w o w a ć , ale i zmieniać. Ta nowa, i n t e r w e n i u j ą c a postawa zmienia zasadnicze założenia badaw­ cze antropologa peryferyjnego obszaru. Konkluzja jest jednak dość z a s k a k u j ą c a . Stocking twierdzi, że mimo bardziej relewantnych n i ż dawne b a d a ń uprawianych przez antropologie peryferyjne ich ś r o ­ dowiska naukowe nadal nie u z y s k a ł y zbyt mocnej pozycji w swoich społeczeń­ stwach i w oczach swoich r z ą d ó w . W gruncie rzeczy cierpią one na te same bo­ lączki, na jakie u s k a r ż a się w i e l u uczonych z „ c e n t r u m " . Dyskusja „ E t n o s u " , j a k k a ż d a dyskusja o tak szerokim zakresie tematycznym i zasięgu ś w i a t o w y m , może budzić szereg zastrzeżeń. Rodzi się w i ę c zarzut repre­ z e n t a t y w n o ś c i . Stocking g o t ó w jest nawet t w i e r d z i ć , że dyskutanci w y w o d z ą się z lokalnego establiszmentu naukowego, co daje obraz jednostronny. Takie zarzuty jednak do niczego nie p r o w a d z ą , gdyż zawsze ktoś k a ż e nam d o m y ś l a ć się j a k i e j ś „milczącej większości", k t ó r a będzie miała rzekomo zdanie odmienne. Natomiast z a s t r z e ż e n i e musi chyba w z b u d z i ć z u p e ł n y b r a k w dyskusji a n t r o p o l o g ó w i etnogra­ fów niemieckich. P o m i n i ę c i e c a ł k o w i t e w dyskusji tego ś r o d o w i s k a stwarza sytua­ cję niemal k a r y k a t u r a l n ą . Nie inaczej w y g l ą d a brak — oprócz P o l a k ó w — i n ­ nych e t n o g r a f ó w i t e o r e t y k ó w k u l t u r y z Europy ś r o d k o w o - w s c h o d n i e j . N a l e ż y się o b a w i a ć , że zestaw d y s k u t a n t ó w dobierano przypadkowo. Ciekawy s k ą d i n ą d model „ c e n t r u m - p e r y f e r i e " niezbyt chyba nadaje się do zademonstrowania na p r z y k ł a d a c h t a k przemieszanych geograficznie i kulturowo. Inaczej będzie rzecz w y g l ą d a ł a w k r a ­ jach, gdzie z przyczyn z r o z u m i a ł y c h ś r o d o w i s k a uczonych są cienką, niemal za­ l ą ż k o w ą w a r s t e w k ą w społeczeństwie, a z u p e ł n i e inaczej tam, gdzie k r a j posiada stare, ugruntowane t r a d y c j ą k r ę g i uniwersyteckie. Sztuczne łączenie wypowiedzi z o b s z a r ó w Trzeciego Ś w i a t a z w y s t ą p i e n i a m i E u r o p e j c z y k ó w czy K a n a d y j c z y k ó w co n a j w y ż e j obraz zaciemnia. Widzimy to w y r a ź n i e w wypowiedzi autora posłowia, k t ó r y zdaje się nie dostrzegać, że idea „ b u d o w a n i a n a r o d ó w " ma w Europie k o n ­ tynentalnej stosunkowo s t a r ą t r a d y c j ę w ś r ó d badaczy k u l t u r y , aczkolwiek nie na­ zywali oni w t e d y siebie „ a n t r o p o l o g a m i " . Z a u w a ż m y jednak, że organizatorami dyskusji b y l i Szwedzi, k t ó r z y od w i e k ó w nie mieli p o w o d ó w do obaw o s w ó j byt narodowy, a podsumowanie zaproponowano A m e r y k a n i n o w i . Uderza pewien k o n ­ trast m i ę d z y a r t y k u ł e m P o l a k ó w , a r e s z t ą d y s k u t a n t ó w . W ł a ś c i w i e wszyscy prócz naszych r o d a k ó w p r e z e n t u j ą okres, w k t ó r y m albo w ogóle r o d z ą się badania a n ­ tropologiczne w ich krajach niejako „ n a surowym korzeniu", albo też w sposób �283 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA zdecydowany w y o d r ę b n i a się swoisty rodzaj podejścia badawczego i interpretacji, zwany „ a n t r o p o l o g i c z n y m " . W w y s t ą p i e n i u polskim czytamy t y l k o o tragicznej, bo­ lesnej przerwie w u p r a w i a n i u etnografii w okresie I I w o j n y ś w i a t o w e j . A r t y k u ł m ó w i o podjęciu działalności po wojnie, o w i e l u zmianach, o dyskusjach, lecz nie o j a k i m ś kategorycznym zerwaniu. Uogólniające wnioski, j a k i c h d o k o n a ł w z g l ę d e m sytuacji polskiej etnografii S t o c k i n g , są raczej w y n i k i e m nieporozumienia, acz­ k o l w i e k s t a n o w i ą dla nas s y g n a ł ostrzegawczy, że tak nas „ c e n t r u m " widzi. A przy­ najmniej widzieć może. J e d n ą z mocniejszych stron dyskusji — oprócz przedstawie­ nia prowokacyjnego modelu centrum i peryferii oraz n a k r e ś l e n i u a u t o r ó w antro­ pologii centralnych — jest chyba zestaw p r o b l e m ó w , j a k i m i żyją uczeni w r ó ż ­ nych ś r o d o w i s k a c h ś w i a t a . Dla mnie osobiście najbardziej i n t e r e s u j ą c y m b y ł d w u ­ głos Hindusa i Araba s u d a ń s k i e g o . Musimy sobie jednak u ś w i a d o m i ć , że czas, przynajmniej w n i e k t ó r y c h częściach naszego globu, p ł y n i e szybko i że to, o czym czytamy w dyskusji sprzed 3-4 lat, już staje się t u i ówdzie zaledwie h i s t o r i ą nauki. Leszek Dzięgiel 6 J O H N S. M B I T I , A F R Y K A Ń S K I E R E L I G I E I F I L O Z O F I A (tytuł o r y g i n a ł u : African Religions and Philosophy), Warszawa 1980, I n s t y t u t Wydawniczy P A X , t ł u m . K r y s t y n a W i e r c i e ń s k a , ss. 363 John S. M b i t i — profesor teologii, a jednocześnie rdzenny A f r y k a ń c z y k uro­ dzony i wychowany w K e n i i , autor Concepts of God in Africa (London—New Y o r k 1970), w pracy Afrykańskie religie i filozofia przedstawia obraz duchowej k u l t u r y m i e s z k a ń c ó w Czarnego L ą d u , t r a k t u j ą c człowieka jak homo religiosus . Dzięki te­ m u pogłębia n a s z ą z n a j o m o ś ć samego człowieka, a zarazem — w i e d z ę o faktach i przeżyciach religijnych. Zadaniem autora jest „nie t y l k o badanie w i e r z e ń doty­ c z ą c y c h Boga i istot duchowych, lecz t a k ż e religijnych dziejów jednostki od okresu p o p r z e d z a j ą c e g o moment urodzenia do okresu po jego fizycznej śmierci oraz bada­ nie ludzi odpowiedzialnych za formalne r y t u a ł y i ceremonie" (s. 18). 1 6 W e d ł u g Stockinga „ a n t r o p o l o g i a polska" r e p r e z e n t o w a ł a cechy „ h e g e m o n i c z n y c h " w p ł y w ó w radzieckich w okresie forsowania ortodoksyjnego marksizmu lat 50-tych, podobnie j a k inne z omawianych w dyskusji k r a j ó w p o z o s t a w a ł o pod hegemonicznym w p ł y w e m n a u k i USA, A n g l i i i Francji. Dalej dowiadujemy się, że z a r ó w n o Szwedzi, j a k Polacy u t w o r z y l i ś r o d o w i s k a naukowe „ w t ó r n i e metropoli­ talne". A m e r y k a n i n zastanawia się, czy polskiej „ a n t r o p o l o g i i " (naturalnie w c i ą ż myśli o naszej etnografii) nie zaliczyć do „ k o l o n i a l n e j " z uwagi na w y ż e j wspo­ mniany okres b ł ę d ó w i w y p a c z e ń . Polskie ś r o d o w i s k o badawcze dlatego wydaje m u się p o n i e k ą d bliskie szwedzkiemu, że ani u nas, ani u nich nie prowadzili ba­ d a ń terenowych jacyś obcokrajowcy. Oraz dlatego, że i Szwedzi, i Polacy za­ interesowali się badaniami zamorskimi. Etnografia polska służy dalej Stockingowi t y l k o po to, by t r a k t o w a ć j ą jako p r z y k ł a d o w y w y j ą t e k od r e g u ł y : nigdzie m a r k ­ sizm nie zapuścił p o w a ż n i e j s z y c h korzeni w dociekaniach antropologicznych z w y ­ j ą t k i e m p r ó b jego forsowania w naszym k r a j u do r o k u 1956. Potem zresztą, już to na f a l i liberalizacji k o n t a k t ó w naukowych, a już to d r o g ą fascynacji o ś r o d k a m i Zachodu, n a s t ą p i ł o u nas skierowanie uwagi na a n g l o - a m e r y k a ń s k i e i francuskie centrum. Polacy nie okazali się zatem zbyt oryginalni i poszli ś l a d e m innych o ś r o d k ó w peryferyjnych. T a k ż e ich utyskiwania na zbyt m a ł ą „rolę e t n o g r a f ó w w p a ń s t w o w e j polityce k u l t u r a l n e j " w p o r ó w n a n i u z socjologami s t a n o w i ą t y l k o głos w chórze n a r z e k a ń a n t r o p o l o g ó w r ó ż n y c h nacji peryferyjnych, sfrustrowanych sukcesami i koneksjami ich k o l e g ó w u p r a w i a j ą c y c h socjologię. A m e r y k a n i n nie usiłuje b y ć j a k o ś szczególnie uszczypliwym w z g l ę d e m naszych ś r o d o w i s k nau­ kowych. Co n a j w y ż e j posądzić go m o ż n a o u p r o s z c z o n ą wizję. A t a k ż e podejrze­ wać, że jego s ą d y m o g ą być r ó w n i e ż i wobec innych k r a j ó w niezbyt trafne. Por. np. Z. J. Z d y b i c k a, Człowiek i religia, L u b l i n 1978, s. 16. 1 �284 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA M b i t i u w a ż a , że w Afryce nie ma ludzi pozbawionych życia religijnego ponie­ w a ż : „ K a n o n y r e l i g i i a f r y k a ń s k i c h wpisane s ą wszędzie w życie w s p ó l n o t y [...], a p r z y n a l e ż n o ś ć ta wymaga uczestniczenia w wierzeniach, ceremoniach, r y t u a ł a c h i uroczystościach tejże w s p ó l n o t y . Jednostka nie może o d e r w a ć się od r e l i g i i swojej grupy, bo w ten sposób o d d z i e l a ł a b y się od w ł a s n y c h korzeni, w ł a s n e g o podłoża, w ł a s n e g o u k ł a d u b e z p i e c z e ń s t w a , od więzi k r w i i od całej grupy tych, k t ó r z y u ś w i a ­ d a m i a j ą m u jego w ł a s n ą egzystencję. [...] T a k w i ę c wyzbycie się religii to w y ł ą c z e ­ nie się z całego życia społecznego" (s. 16-17). A u t o r w i d z i różnicę p o m i ę d z y spojrzeniem na problem r e l i g i i i filozofii afry­ k a ń s k i e j w e w s p ó ł c z e s n y c h tendencjach n a u k i propagowanych przez ludzi b i a ł y c h a A f r y k a ń c z y k ó w . P o d k r e ś l a , że „ i n n y sposób badania r e l i g i i i filozofii A f r y k i r e ­ p r e z e n t u j ą uczeni a f r y k a ń s c y , k t ó r z y p o d e j m u j ą jeden temat i b a d a j ą go d o g ł ę b ­ nie w k o n t e k ś c i e ludu, do k t ó r e g o należą. To r ó w n i e ż ma o g r o m n ą w a r t o ś ć , ponie­ w a ż badania s k u p i a j ą się na danym temacie, k t ó r y jest opisywany przez d o ś w i a d ­ czenie i rozumienie A f r y k a n i n a . W t y m w y p a d k u jedna z g ł ó w n y c h korzyści w y ­ nika stąd, że uczeni znają j ę z y k i ludzi od w e w n ą t r z , a nie z e w n ą t r z " (s. 29). K s i ą ż k a ta stanowi studium u m y s ł o w o ś c i i w i e r z e ń l u d ó w A f r y k i . A u t o r wska­ zuje w n i m , że religia dla A f r y k a ń c z y k a jest cechą najistotniejszą, n a l e ż ą c ą do jego natury. Pojawia się ona nie t y l k o ze w z g l ę d u na okoliczności n a t u r y biologicznej, ale przede wszystkim — na u w a r u n k o w a n i a społeczne, t r a d y c j ę oraz o k r e ś l o n e m i e s z k a ń c o m Czarnego L ą d u stanowisko w przyrodzie i z w i ą z a n e z t y m zagrożenie. „Dla l u d ó w a f r y k a ń s k i c h w s z e c h ś w i a t ma charakter religijny. Natura w najszer­ szym rozumieniu tego słowa nie jest pustym, bezosobowym przedmiotem l u b zja­ w i s k i e m — ma znaczenie religijne. [...] Dla l u d ó w a f r y k a ń s k i c h ten r e l i g i j n y cha­ rakter w s z e c h ś w i a t a nie jest a k a d e m i c k ą tezą; jest empirycznym d o ś w i a d c z e n i e m , k t ó r e osiąga swój szczyt w aktach k u l t u " (s. 81). Z w y w o d ó w autora w y n i k a , że życie religijne p r z y s ł u g u j e człowiekowi z na­ t u r y . Nie m o ż n a się z t y m zgodzić, życie religijne bowiem nie jest czynnikiem k o n ­ s t y t u t y w n y m człowieka, ale t y l k o jego p r e d y s p o z y c j ą . J. S. M b i t i ujmuje zagadnienie ukazane w książce w sposób opisowy i w y j a ś ­ niający, z e s t a w i a j ą c i p o r ó w n u j ą c ze sobą elementy reprezentatywne dla r e l i g i i a f r y k a ń s k i c h z obszaru całej A f r y k i . P o s t ę p o w a n i e badawcze Mbitiego jest k o n ­ sekwentne w stosunku do przyjętej tezy, że religia u A f r y k a ń c z y k ó w t k w i w ich c a ł y m systemie istnienia. „Religijność A f r y k a n ó w jest powszechnie znana, a k a ż d y l u d a f r y k a ń s k i ma swój w ł a s n y system religijny, u k ł a d w i e r z e ń i p r a k t y k . Religia tak bardzo przenika wszystkie dziedziny życia, że nie zawsze jest ł a t w e l u b m o ż ­ l i w e j e j w y o d r ę b n i e n i e . Tak w i ę c , badanie a f r y k a ń s k i c h s y s t e m ó w religijnych sta­ je się ostatecznie badaniem samych l u d ó w i całej złożoności ich życia tradycyjnego i w s p ó ł c z e s n e g o " (s. 15). M a j ą c to na uwadze, autor r o z w a ż a r ó ż n e religie w kate­ goriach p o d o b i e ń s t w i różnic, by w ten sposób p o k a z a ć ogólny obraz tego zagad­ nienia w Afryce. P r z y j ę t a przez Mbitiego metoda jest trafna, tak obszerny m a t e r i a ł trudno bowiem p o r z ą d k o w a ć inaczej, by nie w d a r ł się chaos. Istotne dla w y j a ś n i e n i a religijności A f r y k a ń c z y k ó w jest pojęcie czasu. Odpo­ wiednie pojmowanie tego słowa przez czytelnika jest dla Mbitiego bardzo w a ż n e , gdyż stanowi ono klucz do zrozumienia r e l i g i i i filozofii a f r y k a ń s k i e j . „Mój sposób ujęcia w tej książce polega na t r a k t o w a n i u r e l i g i i jako zjawiska ontologicznego z pojęciem czasu jako p o j ę c i e m k l u c z o w y m dla choć częściowego zrozumienia r e ­ l i g i i i filozofii A f r y k i . Nie u t r z y m u j ę , że pojęcie czasu w y j a ś n i a wszystko, ale jes­ tem przekonany, że przyczynia się do zrozumienia przedmiotu, i jeśli zrozumiemy go choć w części, to rezultat naszych w y s i ł k ó w i t a k przekroczy nasze oczeki­ w a n i a " (s. 30). 2 2 Por. np. E. G i 1 s o n, Elementy s. 37-78. filozofii chrześcijańskiej, Warszawa 1965, �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 285 Autor p o d k r e ś l a w a g ę czasu, p o n i e w a ż : „Pojęcie czasu może b y ć pomocne w w y j a ś n i e n i u w i e r z e ń , postaw, p r a k t y k i w ogóle sposobu życia l u d ó w a f r y k a ń ­ skich nie t y l k o w u k ł a d z i e t r a d y c y j n y m , ale i t a k ż e w sytuacji w s p ó ł c z e s n e j " (s. 33). Czym w i ę c jest czas? W koncepcji klasycznej (np. arystotelesowskiej) — m i a ­ r ą zmian. Podobnie dla A f r y k a ń c z y k ó w , jest on „ u k ł a d e m w y d a r z e ń , k t ó r e m i a ł y miejsce, k t ó r e dzieją się teraz, i tych, k t ó r e m a j ą n a s t ą p i ć w najbliższej przy­ szłości" (s. 33). J. S. M b i t i u w a ż a , że problem r e l i g i i w Afryce nigdy d o t ą d nie b y ł badany w ł a ś c i w i e , a to ze w z g l ę d u na niedostrzeganie znaczenia czasu w tej kulturze. Czas jest dla autora „ t y m , co jest teraźniejszością, i co jest przeszłością. Jest on ruchem raczej «do t y ł u » niż «do przodu», a ludzie z w r a c a j ą swe m y ś l i nie k u rze­ czom p r z y s z ł y m , ale głównie k u temu, co się już w y d a r z y ł o . Ta orientacja czasu, u j ę t a dwoma g ł ó w n y m i w y m i a r a m i — teraźniejszości i przeszłości — dominuje w a f r y k a ń s k i m rozumieniu jednostki, w s p ó l n o t y i w s z e c h ś w i a t a , k t ó r e tworzy pięć kategorii ontologicznych" (s. 33-34). Wspomniane kategorie to: 1. Bóg, 2. Duchy, 3. Człowiek, 4. Z w i e r z ę t a i rośliny, 5. Zjawiska i przedmioty pozbawione życia. Autor k o n c e n t r u j ą c się na tych kategoriach omawia n a t u r ę religijną, k u l t y , f u n k ­ cje ż y w y c h i u m a r ł y c h oraz znaczenie z w i ą z a n y c h z n i m i r y t u a ł ó w , p o d a j ą c jedno­ cześnie ciekawe p r z y k ł a d y . Pokazuje r ó w n i e ż zmiany zachodzące we w s p ó ł c z e s n e j kulturze a f r y k a ń s k i e j . „Współczesne zmiany w Afryce n a ł o ż y ł y się na społeczności z n a t u r y religijne i same ulegają w p ł y w o m owej tradycyjnej religijności" (s. 268). J. S. M b i t i zwraca głównie u w a g ę na r e l i g i j n y aspekt zmian, przy czym z m i a n ę rozumie jako wkroczenie nowego p o r z ą d k u w stary, a f r y k a ń s k i — już zaakcepto­ w a n y ład. Prezentowana k s i ą ż k a jest pozycją g o d n ą uwagi z a r ó w n o ze w z g l ę d u na poru­ s z a n ą p r o b l e m a t y k ę i sposób jej ujęcia, j a k i na jej solidne przygotowanie. K a ż d y rozdział zawiera obszerne przypisy, w k t ó r y c h autor podaje g ł ó w n e źródła swoich informacji. Zamieszcza r ó w n i e ż b o g a t ą bibliografię z a w i e r a j ą c ą p r a c ę w i e l u auto­ r ó w zagranicznych. Zamieszczono też w k s i ą ż c e n i e w i e l k i wykaz prac a u t o r ó w p o l ­ skich. Na k o ń c u k s i ą ż k i jest t e ż indeks nazw i nazwisk, indeks l u d ó w i j ę z y k ó w a f r y k a ń s k i c h oraz lista plemion i grup plemiennych cytowanych w tekście. J. S. M b i t i jest w swej pracy na w p ó ł teologiem, a na w p ó ł etnologiem. Sto­ suje t e r m i n o l o g i ę z pogranicza tych d w ó c h dyscyplin. Teologia jednak — rozumia­ na jako refleksja nad r z e c z y w i s t o ś c i ą n a d p r z y r o d z o n ą — jest zasadniczym sposobem patrzenia autora na problem religijności a f r y k a ń s k i e j . A u t o r stara się przy t y m p a t r z e ć na omawiany przez siebie problem w sposób obiektywny, a nie przez p r y z ­ mat w ł a s n y c h p r z e k o n a ń . M b i t i bada rzeczywisty stan religijności a f r y k a ń s k i e j w aspekcie k u l t u r o w y m , u w z g l ę d n i a j ą c jednak w d u ż y m stopniu znaczenie f a k t ó w społecznych. Dzięki temu u m i e j ę t n i e potrafi p o w i ą z a ć fakty k u l t u r o w e w z r o z u m i a ł e dla czytelnika całości. Z k s i ą ż k ą t ą w a r t o się zapoznać, gdyż wzbogaca n a s z ą w i e d z ę o Czarnym L ą ­ dzie, zwłaszcza zaś — o jego duchowości. Warto ją polecić w szczególności t y m , k t ó r y c h interesuje religia i k u l t u r a a f r y k a ń s k a . Maria Idźkowska WALERIAN z n a ń 1983. SOBISIAK, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Po­ K s i ą ż k a W. Sobisiaka jest owocem n i e z w y k ł e g o przedsięwzięcia badawczego, nie m a j ą c e g o analogii we w s p ó ł c z e s n y m dorobku etnografii polskiej, j a k i nauk pokrewnych. A u t o r jej rozpoczął w 1968 r „ na w ł a s n ą r ę k ę i przy użyciu w ł a s n y c h ś r o d k ó w finansowych oraz pomocy osób p r y w a t n y c h z a g r a n i c ą , badania nad k u l - �286 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA t u r ą zbiorowości polonijnych w Europie Zachodniej i k o n t y n u o w a ł je systema­ tycznie przez 15 lat, nadal w p o j e d y n k ę , choć później j u ż przy finansowej pomocy macierzystego uniwersytetu oraz K o m i t e t u B a d a ń Polonii P A N . W ciągu t y c h l a t d o t a r ł do r ó ż n y c h ś r o d o w i s k w y c h o d ź c ó w polskich i ich p o t o m k ó w w 12 p a ń s t w a c h (Austria, R F N , B e r l i n Zach., Szwajcaria, Włochy, Francja, Belgia, Holandia, L u k ­ semburg, W. Brytania, Dania i Szwecja), p r z e p r o w a d z i ł około 600 w y w i a d ó w z do­ b r a n y m i osobami, w e d ł u g kwestionariusza z a w i e r a j ą c e g o kilkaset p y t a ń , a w k i l ­ kunastu miejscowościach p r z e p r o w a d z i ł badania ankietowe. W ciągu kilkudziesięciu tygodni swych b a d a ń terenowych d o k o n y w a ł obserwacji setek r ó ż n y c h sytuacji i zdarzeń, uczestnicząc w zebraniach i uroczystościach, w imprezach k u l t u r a l n y c h i lekcjach szkolnych, w p r y w a t n y c h przyjęciach i rozmowach. M u s i a ł się p o s ł u g i ­ w a ć pomocniczo k i l k o m a j ę z y k a m i obcymi, w t y m zwłaszcza niemieckim, francus­ k i m i angielskim, a w paru innych przynajmniej biernie się o r i e n t o w a ć . Szczęśliwie s p o t y k a ł wszędzie, j a k p o d k r e ś l a we w s t ę p i e , ż y w e i życzliwe zainteresowanie ze strony badanych ś r o d o w i s k i osób, k t ó r e „chętnie i w bardzo rzetelny sposób dzie­ liły się swoimi s p o s t r z e ż e n i a m i " (s. 10), u d o s t ę p n i a ł y też źródła pisane i fotografie. P r z e w e r t o w a ł też dziesiętki r o c z n i k ó w r ó ż n y c h pism polonijnych. W pracy tej nie m i a ł w ł a ś c i w i e p o p r z e d n i k ó w . Wprawdzie literatura dotycząca polskiego w y c h o d ź s t w a w Europie, przytoczona w książce, może uchodzić za obfitą, ale dotyczy ona głównie historii tego w y c h o d ź s t w a , jego p r o b l e m ó w organizacyj­ nych, ekonomicznych, społecznych, politycznych. Nieco publikacji odnosi się do spraw o ś w i a t o w y c h i religijnych, duszpasterskich. Z zakresu p r o b l e m a t y k i najbar­ dziej istotnej dla autora, b ę d ą c e j g ł ó w n y m przedmiotem jego b a d a ń terenowych, o d n o t o w a ć m ó g ł d o s ł o w n i e t y l k o jeden a r t y k u ł dotyczący P o l a k ó w w Danii i dwie, niewielkie publikacje dotyczące polskiej osady pod S t a m b u ł e m , w T u r c j i , nie licząc drobnych raczej f r a g m e n t ó w w opracowaniach innych z a g a d n i e ń . Osobno w y m i e ­ n i ć trzeba nieliczne r ó w n i e ż , p o w a ż n i e j s z e publikacje na temat z a g a d n i e ń pracy, działalności o ś w i a t o w e j , z w i ą z k o w e j i i n . w zbiorowościach polonijnych. Jest to w i ę c w sumie opracowanie oparte przede wszystkim na w ł a s n y c h m a ­ t e r i a ł a c h autora, zebranych w trakcie b a d a ń terenowych, przy pomocniczym w y k o ­ rzystaniu informacji z prasy i n i e k t ó r y c h danych u r z ę d o w y c h , a w najmniejszym zakresie u s t a l e ń innych badaczy. Podjęcie się syntetycznego opracowania zjawiska tak bogatego i złożonego, j a k k u l t u r a ś r o d o w i s k polonijnych, jej stan i zaszłe zmia­ ny w k i l k u n a s t u krajach Europy, na podstawie takiej bazy ź r ó d ł o w e j , było aktem p o d w ó j n i e o d w a ż n y m i pionierskim, gdyż jest to t y l k o pierwsza tego rodzaju p r ó b a opracowania k u l t u r y w i ę k s z e j części Polonii europejskiej, lecz i pierwsza w ogóle w naszej nauce p r ó b a opracowania tak złożonego zagadnienia na bazie w ł a s n y c h przede wszystkim, t j . przez siebie w y w o ł a n y c h , m a t e r i a ł ó w terenowych. P o w s t a ł a w t a k i sposób k s i ą ż k a , przy jej n i e w ą t p l i w i e dużej w a r t o ś c i poznaw­ czej, nie mogła być dziełem d o s k o n a ł y m , bez zarzutu, j a k to s u g e r o w a ł jeden z jej wcześniejszych, a znakomitych r e c e n z e n t ó w . Ś w i a d o m jest tego sam autor, k t ó r y daje we w s t ę p i e wyraz swej w ą t p l i w o ś c i , czy jego dzieło może dać ,Avystarczającą o r i e n t a c j ę na temat stanu dziedzictwa kulturowego naszego w y c h o d ź s t w a " (s. 11). O r i e n t a c j ę t a k ą daje ono n i e w ą t p l i w i e k a ż d e m u , kto poszukuje j a k i e j ś całościo­ wej wiedzy o życiu polskich w y c h o d ź c ó w na zachodzie i p o ł u d n i u Europy. Nic m u tej książki nie z a s t ą p i . W ą t p l i w o ś c i m o g ą dotyczyć pewnych szczegółów raczej d r u g o r z ę d n y c h , m . i n . sposobu ujęcia n i e k t ó r y c h spraw, n i e k t ó r y c h interpretacji lub sformułowań. K s i ą ż k a W. Sobisiaka jest n i e d u ż a , j a k na rozległość tematu. Obejmuje nie­ wiele ponad 200 stron w ł a ś c i w e g o tekstu (z 60 ilustracjami i m a p k ą ) oraz k i l k u stronicowe streszczenia w jęz. angielskim, francuskim i niemieckim. Zwraca t e ż u w a g ę obszerny, blisko 8-stronicowy indeks miejscowości wspomnianych w tekście �287 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA i nieco mniej obszerny indeks osobowy. Zasadnicza t r e ś ć dzieli się, poza w s t ę p e m , na 5 r o z d z i a ł ó w i k r ó t k i e podsumowanie. A u t o r rozpoczął od dokonania p r z e g l ą d u zbiorowości polonijnych w zachodniej Europie. O m a w i a j ą c dość obszernie ich rozmieszczenie daje r ó w n i e ż k r ó t k ą cha­ r a k t e r y s t y k ę i c h z r ó ż n i c o w a n i a kulturowego. W rozdziale t y m (I), podobnie j a k we w s t ę p i e , zwraca u w a g ę u j a w n i a j ą c a się i w tej książce t r u d n o ś ć w jednoznacznym o k r e ś l a n i u p r z y n a l e ż n o ś c i do zbiorowości polonijnych, dotycząca głównie potomstwa polskich w y c h o d ź c ó w . We w s t ę p i e autor p o d k r e ś l a , że „członkowie zbiorowości po­ lonijnych... [są] w swej p r z e w a ż a j ą c e j masie de facto A n g l i k a m i , Belgami czy W ł o ­ chami polskiego pochodzenia" (s. 9), na p o c z ą t k u zaś rozdziału I piszę, iż „liczba osób z n a j d u j ą c y c h się na w y c h o d ź s t w i e w krajach zachodnioeuropejskich wynosi ponad 2,0 m i n " (s. 13). Pojęcie w y c h o d ź s t w a zostało t u u ż y t e jednak n i e w ł a ś c i w i e , gdyż nie sposób u z n a ć za w y c h o d ź c ó w l u b za „ z n a j d u j ą c y c h się na w y c h o d ź s t w i e " p o t o m k ó w polskich e m i g r a n t ó w , k t ó r z y na ogół od urodzenia m a j ą obywatelstwo k r a j u zamieszkania i , j a k to autor sam stwierdza na str. 9, „uczestniczą przede wszystkim w kulturze miejsca zamieszkania". Wcześniej autor przyjmuje za A . K . Paluchem jako k r y t e r i u m p r z y n a l e ż n o ś c i do Polonii ś w i a d o m o ś ć polskiego pocho­ dzenia i zainteresowanie dla k u l t u r y polskiej, niepotrzebnie raczej zmienione dwa zdania dalej na „ a k c e p t a c j ę rodzimych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h " (s. 7). Szkoda, że autor nie u s t o s u n k o w a ł się t u do sugestii G. B a b i ń s k i e g o \ opartych wprawdzie na analizie Polonii p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k i e j , ale m a j ą c y c h n i e w ą t p l i w i e bardziej ogólne znaczenie. M o ż n a sądzić, że W. Sobisiak optymistycznie określił liczebność polonijnych zbiorowości w Europie Zachodniej, p r z y j m u j ą c faktycznie najbardziej liberalnie p o j m o w a n ą ś w i a d o m o ś ć pochodzenia i j a k i e ś zainteresowanie dla nie­ k t ó r y c h e l e m e n t ó w polskiego dziedzictwa kulturowego, a t a k ż e dla Polski. W z w i ą z ­ k u z t y m nasuwa się też uwaga, iż trzecia z w y r ó ż n i o n y c h przez autora grupa po­ lonijnych (ze w z g l ę d u na s t o p i e ń społecznej a k t y w n o ś c i k u l t u r a l n e j , s. 39), powinna być o k r e ś l o n a raczej j a k o z a c h o w u j ą c a jeszcze n i e k t ó r e elementy przywiezionego z Polski b a g a ż u kulturowego. Druga w ą t p l i w o ś ć w i ą ż e się ze zbiorem k r a j ó w , ujętych przez autora pod w s p ó l n e miano Europy Zachodniej. Włączenie do tej Europy Grecji i T u r c j i mogło w y n i k n ą ć t y l k o z bardzo uproszczonego, dychotomicznego podziału naszego k o n ­ tynentu na E u r o p ę Z a c h o d n i ą — k a p i t a l i s t y c z n ą i W s c h o d n i ą — socjalistyczną. Włączenie J u g o s ł a w i i u w a ż a m za nieuzasadnione z d w ó c h p o w o d ó w . Po pierwsze J u g o s ł a w i a nie n a l e ż y do Europy Zachodniej (choć aspiracje w t y m k i e r u n k u m a j ą S ł o w e ń c y i Chorwaci — podobnie j a k my), a po drugie emigracja skierowana na obszar tego p a ń s t w a od s c h y ł k u X I X w . zdecydowanie różniła się od emigracji do innych k r a j ó w Europy, gdyż była to emigracja c h ł o p s k a z w y r a ź n y m od p o c z ą t k u celem osadnictwa rolniczego, a osiedlano się na w s i w grupach przynajmniej k i l k u rodzin. Podobne rolnicze osadnictwo polskich c h ł o p ó w znajdujemy t y l k o na tere­ nie Bukowiny, dziś w R u m u n i i P ó ł n o c n e j , k t ó r a do I w o j n y ś w i a t o w e j n a l e ż a ł a r ó w n i e ż do A u s t r i i , podobnie j a k Bośnia. W obu wypadkach chłopscy osadnicy pochodzili z podlegającej w ó w c z a s A u s t r i i Galicji. Dodajmy, że przynajmniej k i l k a z d a ń w omawianej książce n a l e ż a ł o się t a k ż e I r l a n d i i , gdzie m i e s z k a j ą j a c y ś nie­ liczni, polscy w y c h o d ź c y . Wymienione usterki (jeśli istotnie są n i m i ) nie zaszko­ dziły przecież zasadniczej t r e ś c i książki. Rozdział I I , n a j w a ż n i e j s z y i najobszerniejszy w tej książce (obejmuje 2/5 w ł a ­ ściwego tekstu), przedstawia rodzinę, dom i zwyczaje w zbiorowościach polonijnych. Jest t u scharakteryzowane, z konieczności ogólnie i na w y b r a n y c h p r z y k ł a d a c h ' G . B a b i ń s k i , Zachowanie tradycji kulturowej polonijnych, „ P r z e g l ą d Polonijny", z. 1: 1978, s. 72-73. i narodowej w rodzinach �288 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA (zwłaszcza z n a j w i ę k s z y c h skupisk polonijnych), zawieranie m a ł ż e ń s t w , d o b ó r p a r t ­ n e r ó w i obyczajowość weselna, stosunki i zwyczaje rodzinne, dom i mieszkanie, tradycje kulinarne, s t r ó j ludowy, „inne formy p i e l ę g n o w a n i a k u l t u r y rodzimej" oraz o b r z ę d o w o ś ć doroczna. Jest to rozdział najcenniejszy, w a r t rozwinięcia w całą osobną k s i ą ż k ę . A u t o r potrafi z a w r z e ć w n i m s y n t e z ę swych s p o s t r z e ż e ń i udzielonych m u informacji na temat n a j w a ż n i e j s z y c h , a t a k ż e mniej w a ż n y c h p r z e j a w ó w prywatnego życia ludzi z rozmaitych zbiorowości i k r ę g ó w polonijnych k i l k u n a s t u europejskich k r a j ó w . Jest t u wiele setek zwięźle podanych informacji, szczegółowych i u o g ó l n i o n y c h , b u d z ą c y c h czasem swoiste odkrywcze zdumienie czytelnika, j a k stwierdzenie „ p ł y t ­ k i e j " p a m i ę c i historycznej e m i g r a n t ó w (s. 79), czy u n i k a t o w o ś c i i o d m i e n n o ś c i licz­ nych polskich z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w dorocznych (w t y m w i g i l i i , o p ł a t k a , w i e l k a ­ nocnego ś w i ę c e n i a potraw, n i e k t ó r y c h f o r m zabaw), czasem niedowierzanie, j a k przy charakterystyce specyficznie polskich potraw, w ś r ó d k t ó r y c h są p o t r a w y o nie­ zbyt dawnej i niekoniecznie polskiej proweniencji. Cześć dla z m a r ł y c h mylnie na­ zwał autor kultem z m a r ł y c h (s. 58), ale takich p o t k n i ę ć jest t u bardzo niewiele. P o p r a w i ć n a l e ż a ł o w a d l i w e zapisy fonetyczne w y r a ż e ń gwarowych (jak np. „ciłotka" na s. 54). Rozdział ten istotnie przekonuje, iż Polacy w krajach osiedlenia raczej integrowali się do k u l t u r y tych k r a j ó w , n i ż asymilowali, że w y t w a r z a l i swo­ istą d w u k u l t u r o w o ś ć , m o ż l i w ą do w y k r y c i a jeszcze w d r u g i m i trzecim pokoleniu. Rozdział n a s t ę p n y ( I I I ) o pracy e m i g r a n t ó w , oparty dla odmiany w znacznej mierze na ź r ó d ł a c h publikowanych, przedstawia zwięźle przemiany w strukturze zawodowej (a w ł a ś c i w i e w składzie zawodowym) polskich w y c h o d ź c ó w i i c h po­ t o m k ó w , rodzaje w y k o n y w a n y c h z a w o d ó w od robotniczych po zawody wolne i t w ó r c z e , dalej prace i zajęcia pozazawodowe oraz udział P o l o n u s ó w w życiu z w i ą z k o w y m . T u r ó w n i e ż w ł a s n e badania autora d o s t a r c z y ł y najważniejszych i najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h danych. Można n a d m i e n i ć , że nieuzasadnione stwier­ dzenie o ł a t w y m uzyskiwaniu pracy przez polskich i n t e l i g e n t ó w w niepolskich k r a ­ jach monarchii a u s t r o w ę g i e r s k i e j (s. 116) przytoczone zostało za przedwojennym, popularnym a r t y k u ł e m , ubocznie p o r u s z a j ą c y m ten temat. Rozdział ten n a l e ż a ł o , j a k sądzę, umieścić raczej jako drugi w kolejności. A k t y w n o ś ć społeczna, o m ó w i o n a w rozdz. I V , obejmuje p r z e d s t a w i o n ą obszer­ nie i z licznymi p r z y k ł a d a m i p r a c ą organizacji polonijnych, amatorski ruch artys­ tyczny i krzewienie k u l t u r y fizycznej. A u t o r p o d k r e ś l i ł t u d ł u g o t r w a ł ą , o w o c n ą działalność licznych m a ł y c h organizacji polonijnych, f u n k c j o n u j ą c y c h zwłaszcza w ś r o d o w i s k a c h robotniczych polskiego w y c h o d ź s t w a we Francji, Belgii, Holandii i RFN. Niejako p r z e d ł u ż e n i e tematu stanowi t r e ś ć r o z d z i a ł u V , p r z e d s t a w i a j ą c e g o k o n ­ t a k t y z p o l s k ą szkołą, p r a s ą i k s i ą ż k ą , a w t y m k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę polskiego szkolnictwa na obczyźnie, p r a c ę k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w a , czytelnictwo prasy i książek oraz księgozbiory polskie. W podsumowaniu p r z y p o m n i a ł autor główne, pierwszoplanowe zagadnienia r o ­ dzimej k u l t u r y Polonii zachodnioeuropejskiej, a k c e n t u j ą c trwanie, a nawet o ż y w i a ­ nie się licznych e l e m e n t ó w k u l t u r y duchowej, u w y d a t n i a j ą c y c h związki z polskością. „W trakcie b a d a ń z a o b s e r w o w a ł e m jedno z bardzo pozytywnych zjawisk, miano­ wicie, że w ł a ś n i e mniejszości narodowe pochodzenia polskiego, w o d r ó ż n i e n i u od innych grup narodowych żyjących na emigracji, najlepiej w y t r z y m u j ą p r ó b ę czasu i najwierniej t r w a j ą przy swojej rodzimej k u l t u r z e " (s. 207). To stwierdzenie w y ­ m a g a ł o b y jednak w e r y f i k a c j i poprzez r ó w n i e d o k ł a d n e badania owych innych grup narodowych. K s i ą ż k a W. Sobisiaka, w r ę c z f a s c y n u j ą c a dla polskiego historyka, etnografa czy socjologa, zainteresowanego r ó ż n o r o d n o ś c i ą , z m i e n n o ś c i ą i t r w a ł o ś c i ą polskiej �289 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA k u l t u r y , nasuwa t a k ż e k i l k a istotnych, ogólniejszych p y t a ń , na k t ó r e sarn czytelnik s t a r a ć się m o ż e o odpowiedź. A u t o r nie p o s t a w i ł ich w y r a ź n i e , nie z d e c y d o w a ł się t a k ż e na skonfrontowanie ogólniejszych w n i o s k ó w , w y n i k a j ą c y c h z jego pracy, z w y n i k a m i innych b a d a ń oraz z bardziej ogólnymi problemami b a d a ń nad zbiorow o ś c i a m i polonijnymi, poruszanymi już w publikacjach lub d o t ą d jakby omija­ n y m i . Być może, że p o z o s t a w i ł to do o m ó w i e n i a w osobnym studium. S p r ó b u j m y w s p o m n i e ć przynajmniej o n i e k t ó r y c h z nich. Dla u z u p e ł n i e n i a czy wzbogacenia przedstawionego przez autora obrazu rodzi­ mej k u l t u r y skupisk polonijnych zachodniej Europy w a ż n e znaczenie posiadają realizowane w t y m ż e czasie badania i publikacje J. G r u s z y ń s k i e g o , dotyczące p r o ­ cesów integracyjnych Polonii francuskiej w 3 pokoleniach, od 1919 do 1978 r . Podobnie jak W. Sobisiak, p r o w a d z i ł G r u s z y ń s k i swe badania głównie w terenie, na obszarze całej Francji. W szeregu spraw relacje i wnioski obu a u t o r ó w są ude­ rzająco zbieżne, mniej uchwytne są zaś, bez d o k ł a d n i e j s z e j analizy, różnice. Szczegółowe p o r ó w n a n i e w y n i k ó w obu tych b a d a ń b y ł o b y bardzo wskazane. Istotne zwłaszcza w y d a j ą się stwierdzenia J. G r u s z y ń s k i e g o dotyczące subkultury polskich e m i g r a n t ó w we F r a n c j i P ó ł n o c n e j i jej w p ł y w u na lokalne ś r o d o w i s k a francuskie oraz integrowania się drugiego pokolenia tych e m i g r a n t ó w z k u l t u r ą f r a n c u s k ą , lecz z zachowaniem pewnych cech k u l t u r y polskiej, co powoduje d w u k u l t u r o w o ś ć rodzin i ś r o d o w i s k polonijnych . Jak stwierdzono przed k i l k u laty, badania nad ś r o d o w i s k a m i polonijnymi w Europie są słabo zaawansowane, a w szczególności badania nad ich k u l t u r ą . N a s t r ę c z a j ą one, w b r e w pozorom, w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i niż modne w r ę c z przez sze­ reg lat badania nad P o l o n i ą p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k ą . W odniesieniu do b a d a ń et­ nicznych w Stanach Zjednoczonych stwierdzono zresztą, że przy dużej liczbie pod­ j ę t y c h t e m a t ó w (w t y m przez a u t o r ó w a m e r y k a ń s k i c h ) znamionuje je jeszcze „nie­ d o w ł a d teoretyczny i metodologiczny" . P o z n a ń s k i o ś r o d e k b a d a ń polonijnych, utworzony w 1974 r. i m a j ą c y dość liczną obsadę p e r s o n a l n ą , k t ó r y m i a ł s k u p i ć się na badaniach w Europie, nie w y k a z a ł się d o t ą d widocznymi osiągnięciami w pra­ cach empirycznych, terenowych, poza niezależnie p o d j ę t y m i badaniami W. Sobisiaka. W katedrach etnografii prawie nie podejmowano empirycznych b a d a ń nad k u l ­ t u r ą naszych w y c h o d ź c ó w i ich p o t o m k ó w poza j e d n y m w y j ą t k i e m — b a d a ń nad n i e w i e l k ą zbiorowością c h ł o p s k ą na W ę g r z e c h « . Ogólny program b a d a ń nad Po­ lonią, przedstawiony w 1975 r., u w z g l ę d n i a r o d z i m ą k u l t u r ę zbiorowości polonijnych ogólnie w p. 14. 1: „ P r z e m i a n y w z o r ó w i w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h w zbiorowościach polonijnych", a p r o b l e m a t y k ę etnograficzną j a k b y redukuje do jednego tematu w p. 14. 2: „ T r w a n i e i przemiany f o l k l o r u polskiego w zbiorowościach polonij­ nych" — na ogólną liczbę 93 t e m a t ó w ogólnych i s z c z e g ó ł o w y c h . Nad f a k t a m i t y m i w a r t o się z a s t a n o w i ć . 2 8 4 5 7 2 J . G r u s z y ń s k i , Społeczność polska we Francji, 1918-1978, Warszawa 1981. J . G r u s z y ń s k i , Aktywność zawodowa Polaków we Francji w latach 19221972, „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , nr 2: 1974; t e n ż e , Integracja emigrantów pol­ skich ze społeczeństwem francuskim w latach 1919-1975, [ w : ] Stan i potrzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, K r a k ó w 1976, zwłaszcza ss. 568-571 i 577; t e n ż e , Integracja religijna Polaków we Francji, „ S t u d i a Polonijne", nr 4, L u b l i n 1981. A . K w i l e c k i , Polonia w Europie, [ w : ] Stan i potrzeby badań..., s. 531 n. E . M o r a w s k a , Współczesne tendencje w amerykańskich badaniach etnicz­ nych, „ P r z e g l ą d Polonijny", z. 2: 1977, s. 47. • Por. R. K a n t o r , E. K r a s i ń s k a , Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna, Zeszyty Nau­ kowe Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , K r a k ó w 1981. H . K u b i a k , O koncepcję badań polonijnych w kraju, „ P r z e g l ą d Polonijny", nr 1: 1975, s. 23-26. 8 4 5 7 19 — Etnografia Polska 29/2 �290 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Z książki W. Sobisiaka m o ż n a w y p r o w a d z i ć dwa w a ż n e wnioski dla całości b a d a ń polonijnych. Po pierwsze, że trzeba znacznie więcej niż d o t ą d uwagi po­ święcić terenowym, empirycznym badaniom zbiorowości polonijnych w Europie, gdyż p r z e o b r a ż a n i e się i trwanie odrębności k u l t u r o w y c h tych zbiorowości nie t y l k o ukazuje nowe aspekty k u l t u r y polskiej i polskiego obyczaju, lecz t a k ż e u m o ż ­ l i w i a lepsze poznanie innych s p o ł e c z e ń s t w i k u l t u r Europy, a t a k ż e — bardziej ogólnych p r a w i d ł o w o ś c i zmian k u l t u r o w y c h i s k u t k ó w zderzenia k u l t u r we w s p ó ł ­ czesnym świecie. Po drugie, że n a l e ż a ł o b y w z w i ą z k u z t y m z r e w i d o w a ć dotych­ czasowy program badawczy i szerzej u w z g l ę d n i ć w n i m w ł a s n e , samorzutnie k s z t a ł ­ towane treści k u l t u r y w y c h o d ź c ó w , a zwłaszcza ich obyczaju, szczególnie w ś r o d o ­ wiskach robotniczych. Dla tego celu n a l e ż a ł o b y odpowiednio d o b i e r a ć i kształcić badaczy, zwłaszcza w zakresie etnografii, a t a k ż e historii i socjologii k u l t u r y . Po­ chodzące sprzed blisko 10 lat uwagi W. Sobisiaka o zakresie i potrzebach etnogra­ ficznych b a d a ń nad polskimi skupiskami emigracyjnymi są nadal w pełni a k t u ­ alne . E d w a r d Pietraszek 8 T O M A S G E R H O L M , Market, Mosque and Mafraj — Social Inequality meni Town, Stockholm 1977, Stockholm Studies i n Social Anthropology in a Ye­ T r z y t y s i ę c z n e miasteczko Manakha w Jemenie P ó ł n o c n y m było w latach 19741975 obiektem b a d a ń szwedzkiego antropologa społecznego, Tomasa Gerholma, a n a s t ę p n i e tematem jego pracy doktorskiej. Plon eksploracji wydano w Departa­ mencie Antropologii Społecznej Uniwersytetu Sztokholmskiego pod t y t u ł e m Targ, meczet i mafradż. S ł o w o m a f r a d ż oznacza specjalny pokój gościnny, w k t ó r y m s z a n u j ą c y się mieszkaniec j e m e ń s k i e j mieściny u r z ą d z a co p o p o ł u d n i e dla znajo­ mych, k l i e n t ó w i służby wielogodzinne spotkania polegające na paleniu fajek, po­ pijaniu w o d y r ó ż a n e j i żuciu gatu, ł a g o d n i e o d u r z a j ą c e j r o ś l i n y (Catfia edulis). Zasadniczym tematem obserwacji Gerholma prowadzonych w Manakha b y ł y mechanizmy u t r z y m u j ą c e system tradycyjnej hierarchii społecznej, k t ó r y zamyka się w t r ó j k ą c i e trzech pseudokast: sada, kabil i nagi. Przedstawiciele sada, t r a d y ­ cyjnie cieszący się n a j w y ż s z y m autorytetem, obsadzają stanowiska w życiu r e l i ­ g i j n y m i administracyjnym. Kabilowie natomiast, w y w o d z ą c y się z rolniczych i za­ razem wojowniczych plemion okolicznych, są dostarczycielami zboża i t w o r z ą siłę z b r o j n ą , b r o n i ą zatem reszty s p o ł e c z e ń s t w a . Wreszcie nagi to ponoć potomkpwie dawnych n i e w o l n i k ó w . D o s t a r c z a j ą oni p o z o s t a ł y m d w u „ k a s t o m " siły roboczej, służą i m , a zarazem o t r z y m u j ą opiekę, posługi religijne i zboże. O t y m , j a k funkcjo­ n o w a ł ten system w połowie lat 70-tych, w j a k i sposób o d n a w i a ł się i zarazem prze­ ż y w a ł swoje kryzysy, opowiada autor 207-stronicowej k s i ą ż k i , opatrzonej s ł o w n i c z ­ kiem terminologicznym, przypisami, o b s z e r n ą l i t e r a t u r ą przedmiotu, fotografiami, wykresami i mapkami. K r o k za k r o k i e m wprowadza nas Gerholm w rozmaite dzie­ dziny życia miasteczka, k r e ś l ą c przy okazji jego dzieje, opisując w y g l ą d , s y t u a c j ę e k o n o m i c z n ą , lokalny u k ł a d sił, o m a w i a j ą c wreszcie rolę tego prowincjonalnego centrum na tle całego regionu. Zasadniczy problem n u r t u j ą c y autora nie przesłonił m u w i ę c reszty i n t e r e s u j ą c e g o nas wycinka k u l t u r y współczesnego Bliskiego Wscho­ du. A rzecz jest j u ż chociażby dlatego ciekawa, p o n i e w a ż osiadłe od n i e p a m i ę t n y c h czasów społeczności z p o ł u d n i o w e j A r a b i i odbiegają w w i e l u wypadkach od beduińskiego stereotypu Araba, do jakiego przyzwyczaiło nas naukowe i popularne p i ś ­ miennictwo. Tak więc np. dowiadujemy się z omawianej t u pracy, że osiadłe od 8 W. S o b i s i a k , Emigracja g l ą d Polonijny", z. 1: 1975. jako przedmiot badań etnograficznych, „Prze­ �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 291 w i e k ó w , plemienne wioski rolnicze stoją w hierarchii społecznej masywu Haraz w y ż e j niż m i e s z c z a ń s k a l u d n o ś ć Manakha, w zasadzie nie m o g ą c a się l e g i t y m o w a ć p r z y n a l e ż n o ś c i ą do jakiegokolwiek plemienia. To rolnicy okoliczni niegdyś m i e l i w pierwszym rzędzie prawo do ostentacyjnego noszenia strzelb, niezależnie od w i e l ­ kich, k r z y w y c h noży dżanbija, b ę d ą c y c h symbolem męskości. W ś r ó d mieszczańskich, kupieckich i r z e m i e ś l n i c z y c h rodzin natomiast n a l e ż y do dobrego tonu p o d k r e ś l a n i e , że osiedliły się one w mieście zupełnie niedawno i bynajmniej nie na stałe, gdyż łączą je jakoby — w rzeczywistości mniej l u b bardziej z m y ś l o n e — w i ę z y szcze­ powe z o k r ę g a m i wolnych, wojowniczych r o l n i k ó w . Samo o k r e ś l e n i e arab pierwot­ nie odnosiło się tutaj do osiadłej w mieście, zdetrybalizowanej ludności. Nie ozna­ czało zatem n a r o d o w o ś c i i wcale nie było dla swoich posiadaczy powodem do dumy. Osobliwości lokalnej k u l t u r y , jakie opisuje k s i ą ż k a Gerholma, m o ż n a b y ł o b y przy­ t a c z a ć m n ó s t w o . T u jednak z w r ó ć m y u w a g ę na sprawy pozornie marginesowe, lecz w istocie z w i ą z a n e z p r o b l e m a t y k ą bardzo w a ż n ą . Jak mianowicie i w jakich warunkach, a dalej, j a k i m i metodami autor dochodził do tematu swoich b a d a ń ? Co sam sądzi o w y n i k a c h swej pracy terenowej? Na jakie n a t r a f i a ł przeszkody? Z a n i m rozpoczął studia antropologii społecznej w Sztokholmie, m i a ł Gerholm stosunkowo długi staż pracy dziennikarskiej. P o d r ó ż o w a ł , spędzając pewien okres w Brazylii. W ł a d a paroma j ę z y k a m i europejskimi. Jego dziennikarska przeszłość raz po raz przebija z k a r t studium o Manakha. Tekst jest k l a r o w n y , styl dowcipny, u k ł a d prosty i z r o z u m i a ł y . A u t o r nie obawia się, że jego w y w ó d może stracić z powodu i n t e r e s u j ą c e j formy, z a c h o w u j ą c e j zasady dziennikarskiego eseju. Osch­ łość i l ę k l i w a pedanteria, j a k ą n i e k t ó r y m Szwedom zarzucają i n n i autorzy na Za­ chodzie, to cechy, k t ó r y c h na szczęście nie znajdziemy w prezentowanej t u książce. Trzeba r ó w n o c z e ś n i e n a d m i e n i ć , że Gerholm prowadzi swój w y k ł a d precyzyjnie i dba o d o k u m e n t a c j ę nader skrupulatnie. C h w a l ą c styl, n a l e ż y chyba oddać spra­ wiedliwość angielskiej konsultantce j ę z y k o w e j , Carol Fred, k t ó r e j Gerholm d z i ę ­ kuje na w s t ę p i e . A u t o r p r o w a d z i ł obserwacje terenowe w dość cieplarnianych warunkach, jeżeli p o r ó w n a m y je z s y t u a c j ą , w jakiej zazwyczaj przychodziło działać w krajach po­ zaeuropejskich polskim etnografom doby powojennej. Włączył się w program ba­ dania r ó ż n y c h k u l t u r ś w i a t a , realizowany przez swój departament uniwersytecki. Obserwacje terenowe w Jemenie P ó ł n o c n y m , a n a s t ę p n i e ich opracowywanie i wydanie w Szwecji, f i n a n s o w a ł o pięć instytucji: Bank Szwedzki, Szwedzka Rada do Spraw B a d a ń Społecznych, Fundacja Vega, Skandynawski I n s t y t u t S t u d i ó w Azjatyckich oraz Szwedzka Rada do Spraw B a d a ń Humanistycznych. Praca Gerholma nosi wyraźne, p i ę t n o osobistych przeżyć autora w ś r ó d miesz­ czan j e m e ń s k i c h . P r a g n ą ł b o w i e m ocalić coś z otaczającego go ś w i a t a i z t r u d n o ś c i , j a k i m m u s i a ł codziennie s t a w i ć czoła. R ó w n o c z e ś n i e k r y t y k u j e we w s t ę p i e t y c h a n t r o p o l o g ó w i e t n o g r a f ó w , k t ó r z y po powrocie do domu poddali swoje m a t e r i a ł y ptzesadnie surowej cenzurze n i m zdecydowali się na ich p u b l i k a c j ę . W rezultacie bowiem p o w s t a j ą pedantyczne, monotonne zestawy f a k t ó w i ich interpretacje, bez całego kontekstu codziennych b a d a ń , w ą t p l i w o ś c i , niespodzianek i lokalnego k o ­ lorytu. Przyznaje się zatem Tomas Gerholm na p o c z ą t k u , że w sposób t y p o w y dla w i e l u m ł o d y c h badaczy (miał w ó w c z a s 30 lat) p o d j ą ł temat w k r a j u raczej o m i ­ j a n y m przez innych a n t r o p o l o g ó w , co — j a k sądzi — jest w gruncie rzeczy t r o c h ę t c h ó r z l i w ą p o s t a w ą . Miał też — j a k z a u w a ż a — n a i w n ą nadzieję, że jego praca przyczyni się do zrewidowania u p r z e d z e ń , jakie żywi w z g l ę d e m ś w i a t a arabskiego w i e l u ludzi Zachodu. No i ostatecznie u r z e k ł y go krajobrazy Jemenu, jego p o s t r z ę ­ pione ł a ń c u c h y górskie i osady-fortece, wzniesione przez w o j o w n i c z ą ludność. Wiedząc, że Jemen P ó ł n o c n y zamieszkiwany jest przez względnie h o m o g e n i c z n ą �292 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA pod w z g l ę d e m etnicznym l u d n o ś ć , r o z w a ż a ł przez chwilę port Hodeida nad Morzem Czerwonym jako najbardziej urozmaicony p u n k t obserwacji, p e ł e n k o n t r a s t ó w narodowych, plemiennych i zawodowych. Jednak gorący, niezdrowy k l i m a t nizinny s t a w i a ł b y pod znakiem zapytania zaplanowany przez Gerholma d w u m i e s i ę c z n y po­ byt w Jemenie jego dzieci. Nadto niepokoje polityczne, jakie w y b u c h ł y w porcie, u n i e m o ż l i w i ł y b y swobodne prowadzenie w y w i a d ó w . K r a j w t y m okresie m i a ł j u ż co prawda za sobą d ł u g ą w o j n ę d o m o w ą i stacjonowanie oddziałów egipskich, lecz nadal m o ż n a się było liczyć z podejrzliwością w ł a d z administracyjnych. W y b ó r zatem p a d ł na Manakha, stolicę górskiego o k r ę g u Haraz, niegd3 ś słynnego z pro­ dukcji k a w y , a obecnie gatu. Położona w pobliżu g ł ó w n e j szosy łączącej port H o ­ deida ze stolicą kraju. S a n ą , miała Manakha ponadto w a l o r y miasteczka r ó ż n o r o d ­ nego etnicznie i religijnie. Do lat 50-tych m i e s z k a ł a t a m starodawna społeczność Ż y d ó w jemenickich. Trzy sekty m u z u ł m a ń s k i e r y w a l i z o w a ł y ze sobą w okolicy, a lokalne sanktuarium izmaelickie przyciągało p i e l g r z y m ó w z A f r y k i i P ó ł w y s p u Indyjskiego. K l i m a t tego górskiego miasteczka b y ł w z g l ę d n i e chłodny, zdrowy i przyjemny w p r z e c i w i e ń s t w i e od otaczających je p o s ę p n y c h dolin. J u ż w r o k u 1972 w Stanie Gerholm poznał francuskiego zakonnika, ojca Etienne Renaud, k t ó r y umożliwił m u wejście w ś r o d o w i s k o mieszczańskie Manakha. W t y m czasie Szwed w zaledwie niewielkim stopniu o p a n o w a ł czynną znajomość arabszczyzny. Mógł jednak w t y m j ę z y k u czytać. Dowiadujemy się, że k o r z y s t a ł z aktywnego poparcia ambasady szwedzkiej, a później nawet na miejscu odwiedził go ambasador. T a k ż e i wielu innych E u r o p e j c z y k ó w , z a r ó w n o n a u k o w c ó w d z i a ł a ­ jących w Jemenie, jak i z w y k ł y c h t u r y s t ó w , w s t ę p o w a ł o do Manakha, by porozma­ w i a ć ze sztokholmskim antropologiem. Nie czuł się on zatem osamotniony i odcięty od rodzimego ś r o d o w i s k a . Przeciwnie, daje do zrozumienia, że ten s t r u m i e ń gości chwilami b y w a ł nawet kłopotliwy. Zresztą w p e w n y m okresie do Gerholma przy­ b y ł a jego żona z dwoma c ó r k a m i oraz teść, co w z m o c n i ł o autorytet naszego badacza pośród miejscowej ludności. Samotny dziwak bez rodziny nie w z b u d z a ł bowiem u n i e k t ó r y c h zbytniego zaufania. Co miesiąc autor relacji w y r u s z a ł do stolicy, by z banku w Sanie podjąć p e w n ą k w o t ę na swoje bieżące w y d a t k i . Przez w i ę k s z ą część pobytu w Manakha k o r z y s t a ł z samochodu w y p o ż y c z o n e g o m u przez znajo­ mego eksperta szwajcarskiego. To nie t y l k o u ł a t w i a ł o poruszanie się po okolicy, lecz przede wszystkim p o z w a l a ł o na świadczenie arabskim przyjaciołom usług, drobnych u p r z e j m o ś c i , k t ó r e z y s k i w a ł y Szwedowi p o p u l a r n o ś ć . Z t y m cudzoziem­ cem opłacało się b y ć w dobrej komitywie'. P r e s t i ż badacza z m a l a ł dość g w a ł t o w n i e , gdy pod koniec pobytu właściciel wozu wrócił i trzeba było o b y w a ć się bez sa­ mochodu. Opacznie i na niekorzyść Gerholma opinia miasteczka oceniła fakt odjaz­ du jego rodziny do Szwecji. U w a ż a n o , że najbliżsi go po prostu porzucili, a zatem jest co n a j w y ż e j politowania godnym rozbitkiem życiowym, k t ó r y u t r a c i ł poparcie swojaków. r Opis pierwszej audiencji u gubernatora Manakha i p o s z u k i w a ń mieszkania w t o ­ warzystwie miejscowego szeicha jest z a r ó w n o n i e s ł y c h a n i e zabawny, j a k i dostarcza m n ó s t w a r e a l i ó w k u l t u r o w y c h . I tak np. szwedzki badacz ostatecznie m u s i a ł zre­ z y g n o w a ć z k w a t e r y n ę d z n e j i p r y m i t y w n e j , j a k i z wygodnej, i o k a z a ł e j , znajdu­ jącej się w domu bogacza. Pierwsza była poniżej nawet najskromniejszego stan­ dardu życia Europejczyka. Druga n a r a ż a ł a antropologa na bojkot ze strony m i e j ­ skiego p o s p ó l s t w a , u r a ż o n e g o , że obcy chce z a m i e s z k a ć w izolowanej rezydencji. Dalej Gerholm pisze, że z a a n g a ż o w a ł s ł u ż ą c e g o - p o m o c n i k a , niejakiego Hassana. Widzimy zatem, że fundusze badacza p o z w a l a ł y na tego rodzaju t r w a ł y wydatek, o k t ó r y m polski etnograf-stypendysta w podobnej sytuacji nie może nawet m a r z y ć . Hassan, wygadany i w ł a d a j ą c y angielszczyzną w y c h o d ź c a z Adenu, z miejsca nie­ co z m a j o r y z o w a ł swego c h l e b o d a w c ę , s t a j ą c się t ł u m a c z e m , p o w i e r n i k i e m oraz i n - �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 293 terpretatorem n i e z r o z u m i a ł y c h obyczajów i zjawisk. W rezultacie s t a ł się subtelnym f i l t r e m , przez k t ó r y docierały do Szweda realia miasteczka. W y r a ź n i e j wyszło to na j a w pod koniec pobytu Gerholma, kiedy Hassan p o d z i ę k o w a ł za służbę i gdy przyszło p r o w a d z i ć w y w i a d y bez pomocy totumfackiego interpretatora. Szczęściem nasz antropolog poczynił w ciągu miesięcy duże p o s t ę p y w potocznej arabszczyźnie, aczkolwiek — j a k przyznaje — nie b y ł w stanie w y ł a w i a ć wszystkich n i u a n s ó w z r o z m ó w na bazarze, czyli nie mógł •— wedle zaleceń jednego z badaczy amery­ k a ń s k i c h — „słuchać trzecim uchem". Gerholm jest ś w i a d o m faktu, że jego obraz Manakha to wizja n i e p e ł n a . Nie mógł p r z e p r o w a d z a ć w y w i a d ó w z kobietami. Nie uczestniczył w kobiecych posiadach żucia gatu, analogicznych do s p o t k a ń m ę s k i c h . Nie ustosunkowuje się do tego problemu, j a k ż e istotnego dla eksploracji k u l t u r m u z u ł m a ń s k i c h . T u wszelako w y ­ padnie z a u w a ż y ć , że indywidualne prace terenowe w takich ś r o d o w i s k a c h , p r o w a ­ dzone w y ł ą c z n i e przez mężczyzn, powoli zaczynają się m i j a ć z celem. Dostarczają one — rzecz jasna — coraz to nowych szczegółów z życia tych społeczności, ale nie dają obrazu pełnego, p o z w a l a j ą c e g o na p o w a ż n e p r ó b y interpretacji gromadzo­ nych f a k t ó w . Nigdy nie u d a ł o się wejść Szwedowi do meczetu. Co prawda jako przedstawiciel k r ę g u cywilizacji c h r z e ś c i j a ń s k i e j , lecz zarazem człowiek n i e w i e r z ą c y , autor studio­ w a ł zasady islamu i nawet niejednokrotnie p o b i e r a ł n a u k i religijne z ust miejsco­ w y c h uczonych w p i ś m i e m u z u ł m a n ó w . Część społeczności Manakha oczekiwała lada dzień jego „ n a w r ó c e n i a " . Gerholm nie chciał jednak d e c y d o w a ć się na tego rodzaju m i s t y f i k a c j ę , z a d o w a l a j ą c się mianem „ p ó ł m u z u ł m a n i n a " . Jego status b y ł zresztą dla mieszczan przez całe miesiące z a g a d k ą . P o d a w a ł się za uczonego, k t ó r y pragnie n a p i s a ć k s i ą ż k ę o obyczajach miasteczka. Lecz ten uczony nie m i a ł — wzorem miejscowych nauczycieli — grona uczniów. Z faktu, iż u ż y w a ł samochodu zagranicznego p r z e d s i ę b i o r s t w a , m o ż n a było przypuszczać, że jest ekspertem. Ale p r a w d z i w i eksperci rzadko b a w i l i dłużej w miasteczku, a ponadto Szwed niczego nie d o r a d z a ł . Nie b y ł jednak osobistością t u z i n k o w ą , bo kiedy zaraz na p o c z ą t k u z a a r e s z t o w a ł a go miejscowa policja, najprawdopodobniej w celu wymuszenia ła­ p ó w k i , w y s t a r c z y ł jeden w y c i ą g n i ę t y przez cudzoziemca dokument, by komendant s t a ł się jego przyjacielem... Szwed podaje t y p o w y r o z k ł a d dnia. Rano praca w domu, studia w y b r a n y c h z a g a d n i e ń obyczajowo-religijnych, a przed p o ł u d n i e m w ę d r ó w k a po bazarze i przy­ siadanie się w kawiarenkach ulicznych na p o g a w ę d k i . Chwytanie atmosfery wza­ jemnych zależności, k o n t a k t ó w i k o n s z a c h t ó w towarzyskich, zdawkowych manifes­ tacji uległości k l i e n t ó w w z g l ę d e m p a t r o n ó w . Antropolog nie uczestniczył w ż a d n y c h pracach manualnych nie m a j ą c do nich k w a l i f i k a c j i . Z n a j d o w a ł się zresztą nolens volens w tej kategorii ludności, k t ó r e j status m a j ą t k o w y i społeczny w r ę c z zabra­ n i a ł parania się p r a c ą fizyczną. Gerholm z a u w a ż a , iż liczba takich ludzi była w miasteczku z a s k a k u j ą c o wielka. Po obiedzie s p ę d z o n y m w restauracji z Hassanem i j a k i m ś zaproszonym informatorem szedł na k o l e j n ą sesję żucia gatu do k t ó r e g o ś z z a p r z y j a ź n i o n y c h d o m ó w . Uzyskiwanie codziennie zaproszeń na posiady p o p o ł u d n i o ­ w e ze strony w p ł y w o w y c h ludzi l u b też w ł a ś c i w e dobieranie sobie p a r t n e r ó w do żucia n a r k o t y k u w g o ś c i n n y m mafradżu to zdaniem Gerholma probierz statusu w Manakha i ś w i a d e c t w o sztuki życia w oczach J e m e ń c z y k a . Wieczory u p ł y w a ł y Szwedowi na mozolnym p o r z ą d k o w a n i u i uzupełnianiu notatek, spisywaniu całodziennych obserwacji, wypoczynku, s ł u c h a n i u europejskiej m u z y k i z t a ś m , czytaniu. Ś w i a d o m swoich o g r a n i c z e ń cywilizacyjnych Gerholm przyznaje, że do k o ń c a trudno m u było w e j ś ć w ton lokalny, polegający na p o b ł a ż l i w y m t r a k t o w a n i u jed­ nych przedstawicieli miasteczkowego społeczeństwa, a przyjaznym i u p r z e j m y m i n nycK, k t ó r z y stoją w y ż e j w tradycyjnej h i e r a r c h i i . Z n a t u r y rzeczy u s t ę p l i w y , clawał się niekiedy ś w i a d o m i e nieść fali w y d a r z e ń codziennych. Z p e w n o ś c i ą m u s i a ł się �294 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA różnić swoim zachowaniem od otaczających go J e m e ń c z y k ó w , k t ó r z y od dziecka przyzwyczajeni b y l i do stałej dążności, by z d o m i n o w a ć drugiego człowieka i a ż e b y dominację tę manifestować. Nie n o t o w a ł niczego w trakcie r o z m ó w i w s p ó l n y c h s p o t k a ń z i n f o r m a t o r a m i . Drobiazgowe n o t a t k i r o b i ł w domu, opisując osobno k a ż d e wydarzenie, zjawisko. Rozmowy — w m i a r ę możności — s t a r a ł się z a p a m i ę t y w a ć i p r z e l e w a ć na papier w ich autentycznym przebiegu, a nie w streszczeniu. Z a j m o w a ł o m u to m n ó s t w o czasu. W ś r ó d uczniów miejscowej szkoły p r z e p r o w a d z i ł test prosząc, by napisali wypracowanie na temat Manakha i jego m i e s z k a ń c ó w . Najlepsi autorzy w y r ó ż n i e n i zostali w r ę c z e n i e m i m wiecznych piór. Nieoczekiwanie ta szkolna uroczystość na­ b r a ł a pompatycznego charakteru z u d z i a ł e m gubernatora. Teraz l u d n o ś ć przyjęła do w i a d o m o ś c i , że obcy istotnie interesuje się obyczajami m i e ś c i n y . Zapraszano w i ę c Gerholma na wszystkie ważniejsze uroczystości rodzinne oraz na s ą d y rozjemcze m i ę d z y z w a ś n i o n y m i rodami. Nie u d a ł a się natomiast zdecydowanie p r ó b a policze­ nia poszczególnych rodzin i r o d ó w d r o g ą w r ę c z a n i a i m odpowiednich formularzy do w y p e ł n i e n i a . Spaliła też na panewce p r ó b a ustalenia, ile n i e g d y ś płacono t u po­ datku. Obie akcje w z b u d z i ł y podejrzliwość i opór. Sfera podatkowa b y ł a — j a k się okazało — szczególnie niebezpieczna do indagacji, p o n i e w a ż t u od dawna dopusz­ czano się licznych n a d u ż y ć . Czy m i a ł e m prawo opisać w książce to, co w i d z i a ł e m , i co m i opowiadano ufając mojej dyskrecji — pyta autor r o z w a ż a j ą c s k r u p u ł y , k t ó r y c h brak tak w i e l u badaczom. Dochodzi do wniosku, że zjawiska, jakie p r z e d s t a w i ł przede wszystkim z m y ś l ą o e u r o - a m e r y k a ń s k i m czytelniku, są m i e s z k a ń c o m Jemenu P ó ł n o c n e g o do­ skonale znane. C h ę t n i e o p o w i a d a j ą oni o r ó ż n y c h nieuczciwych poczynaniach a d ­ ministracji oraz ludzi ze sfer z a m o ż n y c h i w p ł y w o w y c h . Obyczaje p o d k r e ś l a j ą c e d o m i n a c j ę jednych grup ludzi nad i n n y m i s ą w t y m społeczeństwie p r a k t y k ą j a w ­ n ą i u z n a n ą . T y m niemniej Gerholm sądzi, że jego p r a c ę n a p r a w d ę ocenić m ó g ł b y dopiero k t ó r y k o l w i e k z m i e s z k a ń c ó w Manakha, o ile naturalnie d o t a r ł a b y do jego r ą k i jego ś w i a d o m o ś c i . J e m e ń c z y k z Harazu m ó g ł b y dopiero stwierdzić, czy r e ­ fleksja szwedzkiego antropologa wnosi cokolwiek do ś w i a t a zjawisk i pojęć, k t ó r e on, mieszkaniec A r a b i i P o ł u d n i o w e j , zna od dzieciństwa. P o n i e w a ż jednak taka ocena jest m a ł o prawdopodobna, przeto szwedzki antropolog żyje m i ę d z y d u m ą z dokonanego dzieła a o b a w ą , że jest ono i n t e r e s u j ą c e t y l k o dla ludzi naszego k r ę ­ gu cywilizacji. Dla mieszczan z Manakha b y ć może b y ł a b y ta relacja powierzchow­ na i banalna... Praca Gerholma została opublikowana t e c h n i k ą tak zwanej m a ł e j poligrafii, lecz na z n a k o m i t y m papierze, p o z w a l a j ą c y m nie t y l k o na ilustracje kreskowe, ale i na fotografie. W tej samej serii w y s z ł o szereg innych prac doktorskich, napisa­ nych i obronionych w sztokholmskim Departamencie Antropologii S p o ł e c z n e j . T r a k ­ t u j ą one o zjawiskach k u l t u r o w y c h w s p ó ł c z e s n e j A f r y k i , A n t y l ó w , Nepalu, szwedz­ kiej L a p o n i i czy wreszcie życiu r o b o t n i k ó w tureckich, osiedlonych wraz z rodzinami w Sztokholmie. Seria tych s t u d i ó w jest u nas raczej nie znana, chociaż zasługuje na pilniejszą u w a g ę polskiego czytelnika. Rzecz charakterystyczna, iż Szwedzi de­ c y d u j ą się od dawna w y d a w a ć swoje prace doktorskie z zakresu antropologii spo­ łecznej po angielsku, by od razu w k r a c z a ć na możliwie szerokie f o r u m naukowe w skali ś w i a t o w e j . Nasze współczesne p i ś m i e n n i c t w o etnograficzne nie jest zbyt obfite z a r ó w n o pod w z g l ę d e m oryginalnych, polskich prac, j a k i pozycji t ł u m a c z o n y c h . Może b y ­ łoby w przyszłości pożyteczne r o z w a ż e n i e przełożenia i wydania u nas k s i ą ż k i T o masa Gerholma, napisanej p i ę k n y m stylem i z d u ż ą k u l t u r ą n a u k o w ą . Leszek Dzięgiel � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f85314d455025b566898cce6daec7ef.pdf 7a70cde5f8c614bf9ec4419051923292 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1140 Title A name given to the resource Struktura epok świata w mitologii nahuatlańskiej. Nowa interpretacja wersji z "Histoyre du Mechique", "Leyenda de los Soles" i "Historia de los mexicanos por sus pinturas" / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.107-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985 z. 2 P L I S S N 0071-1861 RYSZARD TOMICKI STRUKTURA EPOK ŚWIATA W MITOLOGII NAHUATLAŃSKIEJ. NOWA INTERPRETACJA WERSJI Z HISTOYRE DU MECHIQUE, LEYENDA DE LOS SOLES I HISTORIA DE LOS MEXICANOS POR SUS PINTURAS * Mitologia przedhiszpańskiego Meksyku jest dziedziną ciągle stosun­ kowo słabo poznaną , o czym świadczy wymownie wielość problemów (cząsto podstawowych) będących już od dziesiątków lat przedmiotem ba­ dań i co jakiś czas od nowa poddawanych pod dyskusję przez kolejnych badaczy. W znacznej mierze sytuacja ta wynika z ograniczeń, jakie na­ rzuca ilość oraz jakość materiałów źródłowych. Z drugiej jednak strony wydaje się, że wiele źródeł, którymi obecnie dysponujemy (w t y m rów­ nież tych najbardziej znanych), nie zostało jeszcze w pełni wykorzysta­ nych i że chwila, kiedy trzeba będzie stwierdzić, iż możliwości rozwią­ zania takiego czy innego problemu zostały wyczerpane, jest nadal bar­ dzo odległa. Koncepcja tzw. epok świata należy do takich, powracających co pe­ wien czas problemów. Ma on przy t y m dwa wymiary. Wizja następują­ cych po sobie epok, osobnych światów i kolejnych odmian ludzi niszczo­ nych każdorazowo przez kataklizmy, uważana jest za swego rodzaju wzorzec mitologicznej myśli mezoamerykańskiej . Fakt, iż tego typu wiz­ ja przeszłości występowała w środkowym Meksyku, a ponadto wśród wielu grup etnicznych z obszaru kultury Majów , stwarza podstawy do 1 2 3 * Niektóre spostrzeżenia i tezy rozwinięte w tym artykule przedstawiłem w 1979 r. podczas sesji „Trzeci Ś w i a t w polskich badaniach etnograficznych", od­ bytej w Poznaniu, w referacie pt. Uwagi o meksykańskich koncepcjach kosmogonicznych okresu konkwisty. Legenda o Słońcach. Materiały z sesji, aczkolwiek skie­ rowane do publikacji, jak dotąd (tj. do maja 1984 r.) nie zostały wydane. Analogicznie ocenił ostatnio sytuację w tej dziedzinie M. G r a u l i c h , Myths oj Paradise Lost in Pre-Hispanic Central Mexico, „Current Anthropology", vol. 24: 1983, nr 5, s. 575-576. Por. np. R. D. B r u c e S., C. R o b l e s U., E . R a m o s C h a o , Los Lacandones. 2. Cosmovísión maya, México 1971, s. 143. * Przegląd wersji obejmujący również materiały zgromadzone współcześnie po­ daje J . Eric S. T h o m p s o n , Maya History and Religion, Norman (Oklahoma) 1972, s. 330-348. 1 8 �108 RYSZARD TOMICKI pytań o ich (ewentualnie wspólną) genezę oraz do rozważania wersji pochodzących z różnych terenów czy też zapisanych w różnych okresach historycznych jako wariantów jednego zjawiska kulturowego. Ale istnieje także drugi wymiar problemu wynikający z kolei z faktu, że mimo podobieństwa zasadniczej idei, koncepcje te nie są identyczne. Dość znaczne różnice istnieją zarówno pomiędzy wersjami należącymi do odmiennych tradycji kulturowych, jak też pomiędzy wersjami jed­ nej i tej samej tradycji. Co więcej, przykład wielokrotnie dyskutowanej przez badaczy koncepcji azteckiej dowodzi, że wyjaśnienie przyczyn i sen­ su zróżnicowania wersji w ramach jednej tradycji sprawia wiele kłopo­ tów i kwestia ta musi być traktowana jako otwarty problem badawczy. Jeżeli zatem wizję podzielonej na epoki przeszłości uznać można za ele­ ment kultury mezoamerykańskiej, to jednocześnie należy sądzić, iż wa­ runkiem powodzenia jakichkolwiek analiz porównawczych, mających na celu ustalenie jego genezy i historii w skali całej Mezoameryki , jest wszechstronne poznanie wszystkich wersji i wariantów należących do poszczególnych tradycji kulturowych. 4 Meksykańską koncepcję epok świata cechuje stosunkowo duża stan­ daryzacja wersji oraz liczne nawiązania do kalendarza tonalpohualli . Standaryzacja dotyczy przede wszystkim zestawu epok oraz ich charakte­ rystyki. U podstaw niemal wszystkich znanych obecnie wersji ze środ­ kowego Meksyku leży zbiór pięciu epok, zwanych najczęściej Słońcami (1. poj. tonatiuh), o następujących nazwach własnych i cechach (w opisie pomijam pewne szczegóły, o których mowa będzie dalej, oraz takie ele­ menty, które nie mają większego znaczenia dla poruszanych przeze mnie zagadnień): s 6 4 Wizja przeszłości podzielonej na epoki znana była również Indianom Pueblo z południowego zachodu U S A . Z uwagi na istnienie śladów k o n t a k t ó w kulturowych między tym obszarem a środkowym Meksykiem dopuszcza się możliwość, że kon­ cepcja Indian Pueblo jest rezultatem dawnych oddziaływań. Por. F . H a w 1 e у E l l i s , Differential Pueblo Specialization in Fetiches and Shrines,, „Anales del I n ­ stituto Nacional de Antropología e Historia", t. I : 1969 (1967-1968), s. 177; J . Ch. К e 11 e y, Mesoamerica and the Southwestern United States, [w:] Handbook of Middle American Indians, vol. 4, Austin 1966, s. 95-110. 5 260-dniowy kalendarz tonalpohualli stanowił kombinację 20 znaków i 13 liczb (od 1 do 13); biegł równolegle z kalendarzem solarnym 365-dniowym i dostarczał nazw dni oraz nazw lat. Bliżej o tonalpohualli pisze G. С. V a i 11 a n t, Aztekowie z Meksyku. Powstanie, rozwój i upadek narodu azteckiego, tłum. J . Maliszewska-Kowalska, Warszawa 1965, s. 240 n. * Wersję pod wieloma względami odmienną prezentuje Códice Vaticano A 3738, powstały ок. 1563 r. i opatrzony komentarzami w języku w ł o s k i m , najprawdopo­ dobniej przez ojca Pedro Ríos. U w a ż a się, że jest to kopia kodeksu przedhiszpańskiego. Por. Códice Vaticano-Ríos 3748, con notas de José Corona Núñez, [w:] Lord K i n g s b o r o u g h , Antigüedades de México, vol. 3, México 1964, s. 19-27. �109 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NÁ H U A Słońce 4-ocełotl (zwane też Ocelotonatiuh — Słońcem Jaguara, Yohualtonatiuh — Słońcem Nocnym, Tlachitonatiuh — Słońce Ziemi) łączo­ ne było z ziemią i bogiem Tezcatlipoca; w epoce tej żyli giganci, któ­ rzy zostali pożarci przez jaguary w dniu 4-ocelotl (daty będące naz­ wami dalszych epok także oznaczają dzień, w którym nastąpił katak­ lizm kończący daną epokę). Słońce 4-ehecatl (lub Ehecatonatiuh — Słońce Wiatru) łączone było z wiat­ rem (powietrzem) i bogiem Quetzalcoatlem-Ehecatlem; żyjący wtedy ludzie zniszczeni zostali przez huragan i zmienili się w małpy. Słońce 4-quiahuitl (zwane 'też Quiauhtonatiuh — Słońcem Ognistego Desz­ czu oraz Tletonatiuh — Słońcem Ognia) łączone było z ogniem i bo­ giem Tlalokiem; ludzie tej epoki zginęli w płomieniach ognia spada­ jącego z nieba i częściowo zmienili się w ptaki. Słońce 4-atl (lub Atonatiuh — Słońce Wody) łączone było z wodą i bogi­ nią Chalchiuhtlicue; zakończyło się niszczącym ziemię potopem, ludzie zaś zmienili się w ryby. Słońce 4-ollin (lub Ollintonatiuh — Słońce Ruchu albo Słońce Trzęsienia Ziemi) uważane było za epokę trwającą, której patronował bóg Tonatiuh; miało zakończyć się trzęsieniem ziemi i powszechnym głodem. Dwa podstawowe pytania łączące się z meksykańską koncepcją epok świata i stale pozostające bez zadowalającej odpowiedzi są nader proste i brzmią następująco: ile epok ona obejmowała i jaka była ich kolej­ ność? . Biorą się one stąd, że przedstawiony zbiór epok wykorzystywany jest w różnych źródłach w rozmaity sposób. Większość relacji, m.in. Hi­ storia de los mexicanos por sus pinturas, Histoyre du Mechique, Leyenda de los Soles i Anales de Cuauhtitlan, zawiera pełny zestaw epok, a epoką ostatnią (trwającą) jest w nich zawsze Słońce 4-ollin. Kolejność epok minionych wykazuje jednak dość znaczne zróżnicowanie. Inne relacje, np. kilka wersji znajdujących się w dziełach F. de Alva Ixtlilxóchitla, obejmują natomiast wyłącznie cztery epoki, z których jedna uważana jest za nie zakończoną, i pomijają całkowicie Słońce 4-ollin. I w t y m w y ­ padku sekwencja epok, czyli kolejność, w jakiej następują one po sobie, jest zmienna. Sytuację poniekąd ratuje identyczna liczba i sekwencja epok w wers­ jach z Historia de los mexicanos oraz z Leyenda de los Soles (jest ona taka sama jak w podanym wyżej wyliczeniu). Pochodzenie obu tych źródeł, a także niektóre szczegóły relacji o Słońcach mające analogie w symbolach widniejących na tzw. Piedra del Sol (zabytku pochodzą­ cym z Tenochtitlan i znanym szerzej jako „kamienny kalendarz aztecki"), stały się podstawą do uznania wersji — o których mowa — za swego ro7 7 R . M o r e n o de l o s A r c o s , Cultura Náhuatl", vol. 7: 1967, s. 198. Los cinco soles cosmogónicos, „Estudios de �110 RYSZARD TOMICKI 8 dzaju oficjalną i kanoniczną wersję z Tenochtitlan . Od lat większość piszących o mitologii nahuatlańskiej traktuje ją przy t y m jako wersję wzorcową (prawidłową) . Istotnym mankamentem tego stanowiska jest brak wyjaśnienia dwóch kwestii: a) z czego wynika odmienność innych sekwencji?; czy można uznać je za błędne — z winy autorów źródeł lub informatorów — a więc z punktu widzenia wiedzy o mitologii nahuatlań­ skiej nieistotne, czy wręcz przeciwnie — są one świadectwem zróżnico­ wania tradycji mitologicznych w środkowym Meksyku na przełomie X V i X V I w.; b) dlaczego występują różnice w ogólnej liczbie epok?; w t y m przypadku można wątpić, by chodziło po prostu o pomyłkę, a zatem ko­ nieczne jest odszukanie przyczyny w historii i kulturze ludów Nahua. 9 Dodać trzeba, że oprócz jednakowej liczby i sekwencji epok (oraz ogólnego czasu ich trwania, o czym będzie jeszcze mowa), istnieje dodat­ kowy czynnik decydujący o szczególnym miejscu, jakie wersje z Historia de los mexicanos i Leyenda de los Soles zajmują wśród wszystkich i n ­ nych relacji. Otóż występująca w nich sekwencja zapewnia harmonijne połączenie czterech epok minionych z epoką aktualną, Słońcem 4-ollin. Rzecz polega na usytuowaniu Słońca 4-atl na I lub I V pozycji w sekwen­ cji. Jeśli występuje ona jako czwarta epoka, kończący je kataklizm — potop — koresponduje z aktem rekonstrukcji świata po potopie, który zawsze rozpoczyna Słońce 4-ollin. Jeśli Słońce 4-atl sytuowane jest na pozycji I (a tak czynią wszystkie wersje „niekanoniczne"), wówczas logi­ ka wydarzeń mitycznych ulega zakłóceniu, rekonstrukcja bowiem świata zniszczonego przez wody następuje po kataklizmie zupełnie innym (zwy­ kle huragan lub ognisty deszcz). Z uwagi na to, że początek Słońca 4-ollin opisywany jest stale t y m samym zespołem mitów, niezależnie od kolejności poprzedzających go epok, sama sekwencja zdaje się stano­ wić silny argument przemawiający za „prawidłowością" tzw. wersji kanonicznej z Tenochtitlan. Czyżby zatem rzeczywiście należało uznać pozostałe wersje pięcioepokowe za „fałszywe" czy „błędne"? Moim zda­ niem opinia taka byłaby zdecydowanie przedwczesna, gdyż najpierw trze­ ba by wykluczyć możliwość funkcjonowania sekwencji nieciągłych (mó­ wiąc o nieciągłości mam na myśli wspomnianą wyżej logikę wydarzeń 8 Pogląd taki wyraził już E . S e l e r , Die Ausgrabungen am Orte des Haupttempels in Mexico, [w:] t e n ż e , Gesammelte Abhandlungen zur Amerikanischen Sprach- und Alterthumskunde, Bd. I I , Berlin 1904, s. 833. Por. też H . B . N i c h o l ­ s o n , Religion in Pre-Hispaníc Central Mexico, [w:] Handbook of Middle American Indians, vol. 10, Part I, Austin 1971, s. 398-399. Por. H . B e y e r , El llamado Calendario Azteca, México 1921; E . S e l e r , My­ thus und Religion der alten Mexikaner, [w:] t e n ż e , Gesammelte Abhandlungen zur Amerikanischen Sprach- und Alterthumskunde, Bd. I V , Berlin 1923, s. 2-167; M. L e ó n - P o r t i l l a , Filosofía náhuatl estudiada en sus fuentes, México 1974, rozdz. I I ; A. C a s o , Naród Słońca, tłum. M. Sten, Kraków 1974, s. 19-25; J . S o u s t e l l e , L'Univers des Azteąues, Paris 1979, s. 94-96. 9 �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 111 mitycznych). Tymczasem możliwość taką potwierdzają trzy ważne źródła: Histoyre du Mechique, Anales de Cuauhtitlan oraz relacja fray Toribio de Benavente Motolinii. * W Histoyre du Mechique opis epok rozbity jest na dwie części. Część pierwsza obejmuje cztery Słońca i nazywa je łącznie pierwszą kreacją: „Co się tyczy stworzenia świata [to mówią, że] był on raz zniszczony, a ludzie stworzeni byli ze skał, i że w pierwszej kreacji bogowie stwo­ rzyli cztery słońca pod czterema postaciami, jak to jest pokazane w ich księgach" . Sekwencja epok jest następująca: I . Słońce Wody (tu zwane Chalchiuhtonayo) zakończone potopem; I I . Słońce Ognistego Deszczu (tu zwane Chalchiuhtonatiuh); I I I . Słońce Ziemi (tu zwane Yohualtonatiuh); IV. Słońce Wiatru (Ehecatonatiuh) zakończone huraganem. Piąte, aktualne Słońce, nie obdarzone zresztą odrębną nazwą, nie po­ wstaje z ruiny spowodowanej huraganem, lecz wyłania się z potopu. Trak­ towane jest ono jako osobna, druga kreacja: „Po zniszczeniu świata, jak to zostało opowiedziane, opowiadają o stworzeniu drugiego w taki oto sposób. Jak tylko wody przeszły ponad ziemią [...] została ona na nowo uporządkowana i wypełniona wszystkim, co było potrzebne do użytku człowieka, którego bogowie stworzyli potem" . Jak wiadomo, Histoyre du Mechique jest zbiorem notat sporządzonych po francusku przez André Théveta, najprawdopodobniej z zaginionego dzieła fray Andresa de Olmos. Tekst zawiera drobne, ale wyraźne ślady ingerencji francuskiego kosmografa . Do przypomnienia tych faktów skłania nie tyle sama nieciągłość pomiędzy czwartą i piątą epoką, ile niezwykły, gdzie indziej nie spotykany podział dziejów świata na dwie kreacje. Wprawdzie w interesujących nas partiach tekstu akurat nie stwierdzono żadnych śladów ingerencji Théveta, możliwość taką należy choćby wspomnieć. Istnieje też inna ewentualność, bardziej chyba praw­ dopodobna, że zagadkowy podział znajdował się już w hiszpańskim orygi10 n 12 1 0 Relację tę, zachowaną w odpisie francuskim, a powstałą ok. 1543 г., opubli­ k o w a ł w oryginale E . de J o n g h e, Histoyre du Mechique. Manuscrit francais inedit du XVI siěcle traduit par A. Thévet, „Journal de la Société des Américanistes", vol. 2: 1905, s. 1-41. W 1961 r. ukazało się tłumaczenie hiszpańskie tekstu w „Memorias de la Academia Mexicana de la Historia", t. X X , núm. 2, s. 183-210. K o ­ lejną wersję hiszpańską, opartą na tłumaczeniu R. Rosales Munguía, opublikował w 1965 r. Á. Ma. Garibay K . w tomie Teogonia e historia de los mexicanos. Tres opúsculos del siglo XVI. Korzystam z ostatniego wydania tej książki (México 1973); przytoczony w tekście cytat znajduje się na s. 103. Wszystkie cytaty z tego i innych źródeł podaję w tłumaczeniu w ł a s n y m . Teogonia..., s. 105. Por. G . B a u d o t , Utopía e historia en México. Los primeros cronistas de la civilización mexicana (1520-1569), Madrid 1983, s. 204-210. 11 1 2 �112 RYSZARD TOMICKI nale, lecz stanowił projekcję chrześcijańskiej wizji dziejów (przed i po potopie). Tego rodzaju skojarzenia i ekstrapolacje bez wątpienia miały miejsce, jednakże w przypadku Histoyre du Mechique cezura usytuo­ wana została nie po pierwszej epoce, zakończonej potopem, ale po czwar­ tej zakończonej huraganem. Mało prawdopodobne jest również, by cho­ dzić tu mogło o skojarzenie potopu biblijnego z wodnym chaosem, z któ­ rego powstaje piąta epoka, ponieważ t y m razem na przeszkodzie stała chronologia, co Hiszpanie uświadomili sobie bardzo szybko . W końcu, przeciw rozważanej t u możliwości przemawia jeszcze jedno. Otóż kroni­ karz pisze, że każda z czterech minionych epok trwała 23 lata: „Każde z tych słońc trwało tylko dwadzieścia trzy lata i natychmiast ginęło" . Ze zrozumieniem tej kolejnej zagadkowej w kontekście innych źródeł informacji miał zapewne kłopoty sam autor relacji, uznał bowiem za sto­ sowne dodać: „Przez cztery słońca, o których opowiedzieliśmy, rozumie­ l i oni cztery epoki, choć nie potrafią tego dobrze wyrazić, lecz my w y ­ jaśnimy to potem szerzej" . Niestety, zapowiadane wyjaśnienie nie za­ chowało się. Wszystko wskazuje więc na to, że podział na pierwszą i drugą kreację stanowi odzwierciedlenie indiańskiego sposobu mówienia i myślenia o epo­ kach świata. Cytowałem już fragment, z którego wynika, że autor relacji widział symbole (obrazy? ) epok w kodeksach („jak to jest pokazane w ich księgach"). Mówi też o bliżej nie sprecyzowanych trudnościach z utożsamieniem pojęć tonatiuh (słońce) i edad (epoka). Zaświadcza wresz­ cie, iż prowadził na ten temat rozmowy: „I zapytywani o to, jak poja­ wiały się i powstawały inne słońca i ludzie, skoro słońce ginęło razem 13 14 15 16 1 3 Np. fray Toribio de Benavente Motolinia obliczał w 1542 г., że czwarta epoka zakończyła się przed 848 laty, F r . T. M o t o l i n i a , Memoriales e Historia de los Indios de la Nueva España, estudio preliminar por F . de Lejarza, Madrid 1970, s. 185. Por. też obliczenia anonimowego autora Historia de los mexicanos por sus pinturas (Teogonia..., s. 39 n.) oraz u w a g ę zawartą w przyp. 52 na temat zasadności takich obliczeń. Przykładem kojarzenia kataklizmu kończącego pierwszą epokę z po­ topem biblijnym jest opis fray Juana de Torquemada, dotyczący tolteckiej wizji dziejów: „Mówią o nich, że wiedzieli o stworzeniu świata i o tym, jak ludzie znisz­ czeni zostali przez potop ... powiadają też, iż wiedzieli, że świat znowu się skończy spalony przez ogień", J . d e T o r q u e m a d a , Monarquía Indiana, t. I, México 1975, s. 55. Warto przypomnieć, że Eduard Seler zanim uznał sekwencję epok z Leyenda de los Soles i Historia de los mexicanos por sus pinturas za w e r s j ę kanoniczną pochodzącą z Tenochtitlan, dopuszczał możliwość, iż przesunięcie Słońca 4-atl z po­ zycji I na I V nastąpiło pod w p ł y w e m nauk chrześcijańskich, por. S e l e r , Die Ausgrabungen..., s. 833. Teogonia.., s. 104. Jw., s. 108. Mam tu na myśli malowidła tego typu, jakie znajdują się w Códice Vaticano А 3738, często reprodukowane w różnych wydawnictwach ze względu na ich unikal­ ność. 14 1 5 16 �113 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NAHUA 11 z ludźmi, odpowiedzieli, że bogowie robili te słońca i ludzi" . Jeśli za­ tem autor przechodzi do porządku nad nieciągłością pomiędzy czwartą i piątą epoką, oznacza to, iż fakt ten był dopuszczany przez jego infor­ matorów. O tym samym świadczy zapis w Anales de Cuauhtitlan , kronice, która wyszła spod pióra Indianina, gdzie sekwencja epok ma następującą postać: I . Słońce Wody (Atonatiuh) zakończone potopem; I I . Słońce Ziemi (tu zwane Ocelotonatiuh); I I I . Słońce Ognistego Deszczu (Quiauhtonatiuh); IV. Słońce Wiatru (Ecatonatiuh); V. Słońce Ruchu (Ollintonatiuh). T y m razem nieciągłość jest poniekąd ukryta, gdyż w Anales de Cua­ uhtitlan nie został opisany sposób powstania piątej epoki. Podobnie zresz­ tą rzecz ma się z wersją zrelacjonowaną przez Motolinię, gdzie Słońca noszą nazwy: 4-atl, 4-ocelotl, 4-quiahuitl, 4-ehecatl oraz 4-acatl zamiast 4-ollin . Obie te wersje mają identyczne sekwencje (na co rzadko zwra­ ca się uwagę), a w stosunku do wersji z Histoyre du Mechique różnią się przestawieniem drugiej i trzeciej epoki. W świetle tych faktów należałoby zastanowić się, czy podział na dwie kreacje nie jest sygnałem, iż w pięcioepokowych i nieciągłych sekwen­ cjach mamy do czynienia z dwoma odrębnymi zjawiskami, w jakimś sensie niezależnymi od siebie, choć równocześnie z jakiegoś powodu roz­ mieszczanymi na osi czasowej jako następujące po sobie. T y m i dwoma zjawiskami byłyby oczywiście: a) wizja czterech Słońc, dość schema­ tyczna, pozbawiona najczęściej obszerniejszych narracji mitologicznych , zawsze rozpoczynająca się Słońcem 4-atl i będąca skończoną, zamkniętą całością, oraz b) wizja aktualnie trwającego świata, epoki rozpoczynają­ cej się w taki sposób jakby następowała po pierwszej epoce 4-atl albo wręcz zaczynała się ab ovo (o czym za chwilę), w której wydarzenia kos18 19 20 " Teogonia..., s. 104. Códice Chimalpopoca. Anales de Cuauhtitlan y Leyenda de los Soles, trad, de Primo Feliciano Velázquez, México 1945, s. 5. Anales de Cuauhtitlan to kronika spisana w 2 pol. X V I w. w języku náhuatl na podstawie szeregu lokalnych relacji i kodeksów. W cytowanym wydaniu, prócz tłumaczenia na hiszpański, znajduje się faksymile tekstu oryginalnego. Tekst spaleografowany wraz z tłumaczeniem na nie­ miecki opublikował W. L e h m a n n , Die Geschichte der Konigreiche von Colhuacan und Mexico, Stuttgart und Berlin 1938, s. 49-321 (opis epok, s. 61-63). Reedycja dzieła W. Lehmanna, przygotowana przez Gerdta Kutschera, ukazała się w Stut­ tgarcie w 1974 r. M o t o l i n i a , op. cit., s. 184 - 185. Wyjątek stanowią wersje podane przez A l v ę Ixtlilxóchitla (por przyp. 37 i 50) oraz przez komentatora Códice Vaticano A 3738. W obu wypadkach istnieją pewne podstawy do podejrzeń o kontaminację meksykańskiej koncepcji epok ś w i a ­ ta z biblijną wizją dziejów. Problem wymaga jednak osobnego przestudiowania. 18 1 9 2 0 8 — Etnografia Polska 29/2 �114 RYSZARD TOMICKI miczne łączą się i przeplatają z mitohistorią grup etnicznych zamieszku­ jących w środkowym Meksyku w X V - X V I w. Wysunięta sugestia implikuje cały szereg pytań zarówno natury genetyczno-historycznej, jak i strukturalno-funkcjonalnej, w t y m ostatnim wypadku m.in. takie, co miałaby reprezentować sobą zamknięta sekwen­ cja czterech Słońc? Są to kwestie o znaczeniu podstawowym, lecz — aby je rozważać — najpierw trzeba skonfrontować pięcioepokowe sekwencje nieciągłe z tzw. wersją kanoniczną z Tenochtitlan. Zanim to jednak uczy­ nię, zatrzymam się jeszcze przez chwilę przy niejasnej relacji, jaka ist­ niej w Histoyre du Mechique pomiędzy pierwszą i drugą kreacją. Jak już mówiłem, piąta epoka (czyli „druga kreacja") wyłania się z wodnego chaosu, przy czym sytuacja ta prezentowana jest w dwóch wariantach. Wariant pierwszy to kosmiczny potop, kataklizm, który w rzeczywistości zakończył epokę pierwszą. Do potopu odwołuje się wprost jeden z dwóch mitów o rekonstrukcji świata: „Jak tylko wody przeszły ponad ziemią..." i t d . Również w wyjaśnieniach podanych przez autora po opisaniu czterech minionych Słońc, a przed opisem drugiej kreacji, czytamy: „Mówią też, iż przodkowie powiedzieli im, że świat b y ł zniszczony przez wody i w ten sposób zatopieni zostali wszyscy ludzie z powodu grzechów, jakie popeł­ nili przeciwko bogom, a ponadto [że] zstąpili oni do piekła, gdzie dusze zostały spalone. I że z tego powodu ci, którzy później byli stworzeni, powinni palić ciała i strzec popiołów, oczekiwali bowiem, że Mictlantecutli, bóg piekła, pozwoli im wyjść i tak zmartwychwstaną ponownie" . ! 1 Mimo pewnej niejasności tego fragmentu, wynikającej z zastosowania interpretatio Christiana, zdaje się on nawiązywać do mitu o stworzeniu ludzi z kości lub popiołów wydobytych z Mictlan przez Quetzalcoatla. Z postacią Quetzalcoatla wiązano również wprowadzenie zwyczaju kre­ macji zwłok. Oba wydarzenia sytuowane były zawsze w piątej epoce. Tu najwyraźniej czyni się to samo, chociaż przeciwstawienie: przed potopem nie palono zwłok / po potopie palono zwłoki, rodzić może wątpliwości, jak właściwie rozumieć określenie „przed potopem". Kwestię tę rozstrzyga znajdujący się w Histoyre du Mechique mit o stworzeniu ludzi, wprowa­ dzając inne przeciwstawienie: „podczas ucieczki Ehecatlowi wypadła [i połamała się kość —• RT], wskutek czego człowiek powstał mały; bo oni mówią, że ludzie pierwszego świata mieli posturę gigantów" . „Pierw­ szy świat" to cztery minione epoki i choć o gigantach mowa była jako o mieszkańcach trzeciej epoki (Yohualtonatiuh), t y m niemniej powyższe uogólnienie może być uzasadnione, skoro podczas pierwszej kreacji „lu2 2 23 21 Teogonia..., s. 104. Zamienne w y s t ę p o w a n i e kości i popiołów potwierdza Histoyre du Mechique, patrz: Teogonia..., s. 106. Por. też informację w Anales de Cuauhtitlan (Códice Chimalpopoca..., s. 5) oraz notę W. Lehmanna do tego tekstu, L e h m a n n , op. cit., s. 60. " Teogonia..., s. 106. 2 2 2 �115 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NAHUA 24 dzie b y l i stworzeni ze s k a ł " ; t y m samym mielibyśmy do czynienia z kolejnym przeciwstawieniem — ludzie ze skał / ludzie z kości (ewen­ tualnie z popiołów). A zatem, jeśli uwzględnić informację o krótkotrwałości minionych Słońc, obraz epok świata wyłaniający się z Histoyre du Mechique można przedstawić następująco: pierwsza kreacja I 1 и —— I I I —— IV 1 i druga kreacja ! i v 1 Linią ciągłą zaznaczony został ciąg chronologiczny, linia przerywana oznacza natomiast dającą się zauważyć ciągłość fabularną. Jest to wszakże schemat obrazujący konsekwencje tylko jednego z wariantów sytuacji, jaka istnieje w chwili powstawania piątej epoki. Wariant drugi stanowi nie tyle kosmiczny potop, co preegzystujące kos­ miczne wody. Rzecz polega na tym, że autor Histoyre du Mechique przy­ tacza dwie wersje mitu o rekonstrukcji świata — ten, o k t ó r y m wspom­ niałem wcześniej (rozpoczynający się słowami: „Jak tylko wody przeszły ponad ziemią..."), oraz inny, pochodzący z odmiennego źródła: „Niektórzy inni powiadają, że ziemia została stworzona w taki sposób. bogowie, Quetzalcoatl i Tezcatlipuca, opuścili z nieba boginię Tlaltecutli [...]. I została opuszczona, już była woda, nie wiedzą przez kogo stworzona, po bogini ta chodziła. Co widząc, bogowie rzekli jeden do drugiego: Należy ziemię" . Dwaj zanim której zrobić I5 Powstaje pytanie: o jakim stworzeniu ziemi mit opowiada? Pytanie w istocie retoryczne, gdyż użyte w opisie sformułowania są aż nadto wymowne. Problem nie ogranicza się przy t y m do warstwy językowej. W artykule poświęconym analizie trzech znanych wersji tego mitu (trze­ cia znajduje się w Historia de los mexicanos por sus pinturas) wskaza­ łem, iż struktura semantyczna omawianej obecnie wersji z Histoyre du Mechique oraz tekstu z Historia de los mexicanos są identyczne . W isto­ cie oba mity opisują stworzenie od podstaw horyzontalnej i wertykalnej struktury świata, w t y m przede wszystkim stworzenie z ciała Tlaltecutli ziemi, tak jakby uprzednio w ogóle ona nie istniała. Tylko pierwsza wer­ sja z Histoyre du Mechique — przynajmniej w takiej postaci, w jakiej ją znamy — wydaje się mówić faktycznie o rekonstrukcji częściowo t y l ­ ko zniszczonej struktury świata (potop, czyli upadek nieba na ziemię, likwiduje strukturę horyzontalną — niebo/ziemia, góra/dół •—• co po­ woduje konieczność jej odtworzenia poprzez dźwignięcie nieba w górę, 26 2 4 Jw., s. 103. Jw., s. 108. R. T o m i c k i , Sobre la semántica vol. 8: 1982 (1984), s. 171-182. 2 5 2 6 de tres mitos aztecas, „Ethnologia Polona", �116 RYSZARD TOMICKI nie wymaga jednak ponownego tworzenia ziemi). Wprawdzie można za­ łożyć, że w mitologii nahuatlańskiej rekonstrukcja pojmowana była jako wierna kopia aktu stworzenia, ale w takim przypadku problem nieciągło­ ści w sekwencjach pięcioepokowych byłby jeszcze bardziej skompliko­ wany (bo jak rozumieć sytuację, w której już po pierwszej epoce świat ulega całkowitej zagładzie, potem jednak trwają jeszcze trzy kolejne epoki, aby w końcu — na początku piątej epoki — bogowie zabrali się do usuwania skutków potopu ?). Istnieje oczywiście znacznie bardziej logiczna hipoteza wyjaśniająca wszystkie niemal zawiłości, o których była mowa. Skoro bowiem w opi­ sie genezy piątej epoki pojawiają się mity kreacyjne sensu stricto, wsku­ tek czego obraz dziejów świata składa się z dwóch równoległych ciągów wydarzeń: pierwsza kreacja II III IV druga kreacja to wolno sądzić, że: 1) rozmieszczenie pierwszej i drugiej kreacji na osi czasowej i nadanie i m charakteru ciągu linearnego było zabiegiem „me­ chanicznym", 2) uwidocznione na poprzednim schemacie powiązania fa­ bularne między końcem Słońca Wody i początkiem aktualnie istniejące­ go świata są efektem zacierania się sprzeczności powstałych w wyniku „mechanicznego" połączenia. Całkowitą likwidację sprzeczności, a t y m samym nieciągłości w sekwencji epok, uzyskać można było w dwojaki sposób: albo dostosowując mity opisujące powstanie ostatniej epoki do rodzaju kataklizmu, który zakończył epokę bezpośrednio ją poprzedza­ jącą, albo też dokonując zmiany w sekwencji epok. Przykładów pierw­ szego rozwiązania nie ma w żadnym źródle, ale rozwiązanie drugie jest tym właśnie, które występuje w tzw. kanonicznej wersji z Tenochtitlan. * Jeśli nawet przeprowadzone rozumowanie jest poprawne, a wnioski wyciągnięte z przedstawionych dotychczas faktów są słuszne, nie oznacza to bynajmniej, że stanowią one podstawę wystarczającą do uznania wer­ sji kanonicznej za rezultat łączenia w jedną spójną całość dwóch pierwot­ nie odrębnych wizji przeszłości. Byłoby nią natomiast stwierdzenie, iż w wersji kanonicznej istnieją inne (poza przesunięciem Słońca Wody z pozycji pierwszej na czwartą) ślady manipulowania sekwencją epok. Szansę taką stwarza wersja z Leyenda de los Soles zawierająca więcej odniesień kalendarzowych i danych liczbowych niż którakolwiek z po­ zostałych w e r s j i . 27 2 7 Źródło to, znane też jako manuskrypt z 1558 г., obecny tytuł otrzymało od pierwszego wydawcy, por. F . d e l P a s o y T r o n c o s o, Leyenda de los Soles continuada con otras leyendas y noticias. Relación anónima escrita en lengua �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 117 W Leyenda de los Soles mamy do czynienia z: a) datami dziennymi oznaczającymi dzień, w k t ó r y m nastąpił kataklizm i będącymi nazwami epok — 4-ocelotl, 4-ehecatl, 4-quiahuitl, 4-atl i 4-ollin; b) liczbami 676, 364, 312 i 676 oznaczającymi czas trwania minionych epok; c) datami rocznymi 1-acatl, 1-tecpatl, 1-tecpatl i 1-calli przypisanymi mieszkańcom kolejnych epok jako „ich rok" [inxiuh); d) datami dziennymi 7-malinalli, 12-eoatl, 7-tecpatl i 4-xochitl występującymi jako nazwy pożywienia je­ dzonego przez mieszkańców kolejnych Słońc ; e) pojedynczymi danymi liczbowymi odnoszącymi się do jakiś wydarzeń w danej epoce. — Nie będę zajmował się tutaj danymi z grup (a) i (d), analizę zaś pozostałych rozpocznę od danych wymienionych w punkcie ostatnim. 28 W opisie pierwszej epoki, zakończonej w dniu 4-ocełotl pożarciem jej mieszkańców przez jaguary, znajduje się zdanie mające w oryginale na­ stępującą postać: auh inic tequanqualloque matlacxihuitl грап ye xihuitl '. Jakkolwiek jest ono stosunkowo proste pod względem gramatycz­ nym, to jednak nie wynika z niego jednoznacznie, jak należy odczytać zawartą w nim informację. Można je bowiem rozumieć dwojako: „i czas, kiedy byli pożerani trwał 13 lat" albo „i kiedy zostali pożarci, było to w 13 roku" . Dylemat powinien rozstrzygnąć kontekst i on też wskazu29 30 mexicana el año 1558, Florencia 1903. Tłumaczenie Paso y Troncoso w y d a ł ponow­ nie Agustín Yáñez w tomie Mitos indígenas, México 1942. Faksymile wraz z no­ wym tłumaczeniem hiszpańskim opublikował P. Feliciano Velazquez w Códice Chimalpopoca..., s. 119-128. Paleografie tekstu nahuatlańskiego oraz przekład niemiecki w y d a ł L e h m a n n , op. cit., s. 322-388. Badacz ten był też autorem łacińskiego prze­ kładu Leyenda de los Soles, który ukazał się na łamach „Journal de la Société des Américanistes", t. I I I : 1906, No 2 w Paryżu. Leyenda de los Soles od dawna uzna­ wana była za podstawowe źródło do badań nad koncepcją epok świata, ale — 0 ile mi wiadomo — stanowiła raczej przedmiot komentarzy niż analizy, por. L e h ­ m a n n , op. cit.; L e ó n - P o r t i l l a , op. cit., s. 101 п.; M o r e n o d e l o s A r c o s , op. cit., Wielość występujących w niej liczb i oznaczeń kalendarzowych skłoniła L . Knautha do następującej refleksji: „Taki nacisk na kategorie matematyczne 1 znaki kalendarzowe w micie o początku potwierdza możliwość, że wyraża się tu symbolicznie harmonię istnienia, a jednocześnie, że system kalendarzowo-numeryczny odzwierciedla określone doktryny filozoficzno-religijne. Dlatego sądzimy, iż dla lepszego zrozumienia kulturowych podstaw przedhiszpańskiej Mezoameryki koniecz­ ne jest dostrzeżenie wzajemnych relacji między strukturą kalendarzowo-numeryczną i religijno-ideologicznymi przesłankami jej istnienia", L . К n a u t h, Un mundo de números mesoamericanos, „Historia Mexicana", vol. X X I V : 1975, núm. 3, s. 356-357. Używanie nazw kalendarzowych w odniesieniu do bogów, zwierząt, roślin, mi­ nerałów i ludzi było jedną z norm tzw. nahuallatolli, języka stosowanego przez czarowników, m a g ó w i lekarzy. Tego rodzaju ezoteryczne terminy pojawiają się często w tekstach mitologicznych. Por. A. L ó p e z A u s t i n , Términos de nahual­ latolli, „Historia Mexicana", vol. X V I I : 1967, num. 1, s. 1-35. L e h m a n n , op. cit., s. 324. W. Lehmann (ibidem) przyjął interpretację pierwszą: „Und das sie von den Raubtieren (Jaguaren) gefressen wurden, das (dauerte) 13 Jahre". Analogicznie ro­ zumiał to zdanie P. Feliciano Velazquez: „fueron devorados como una fiera en trece ! S M , 0 �118 RYSZARD TOMICKI je, że chodzi raczej o 13 rok, gdyż w przeciwnym wypadku sens zdania byłby sprzeczny z informacją o następowaniu zagłady w ciągu jednego dnia. Niemniej jednak pozostaje sprawą niejasną, o jakim 13-tym roku jest t u mowa. Żadnej podobnej informacji nie ma w „bliźniaczej" wersji z Historia de los mexicanos. Czytamy tam: „Wracając do gigantów stworzonych w czasie, gdy słońcem był Tezcatlipuca, powiadają, że jak przestał być słońcem oni zginęli, wyniszczyły ich i zjadły ty­ grysy, tak że żaden nie pozostał. A te tygrysy powstały w ten sposób, że kiedy minęło trzynaście razy pięćdziesiąt dwa lata słońcem był Quetzalcoatl i przestał być nim Tezcatlipuca, ponieważ [Quetzalcoatl] uderzył go wielkim kijem i strącił do wody. I tam [Tezcatlipuca] stał się tygrysem i wyszedł zabijać gigantów" . 81 Tekst nie pozostawia najmniejszych wątpliwości, że zagłada miała miej­ sce wówczas, gdy minęło 676 lat. Jedyną możliwością uzgodnienia obu wersji byłoby założenie, iż 13 rok z Leyenda de los Soles oznacza ostatni rok trwania epoki — zgodnie z zasadą: 676 = 13 X 52 lata = 13 X (4 X 13 lat). Wydaje się to jednak mało prawdopodobne. Wzmianka o 13-tym roku nie jest jedyną niejasną informacją w opi­ sie epok z Leyenda de los Soles. Podobną znajdujemy w opisie czwartej epoki zakończonej w dniu 4-atl potopem. Stwierdza się tam: auh inic manca atl ompohualxihuitl on matlactli omome . T y m razem jest pew­ ne, że czasownik manca mówi o pewnym stanie trwającym w czasie, a zatem, że zdanie należy przetłumaczyć: „i woda trwała (rozciągała się) przez 52 lata", ale z kolei nie wiadomo, czy okres ten został wliczony do czasu trwania epoki, czy też stanowi swego rozdzaju interwał pomiędzy czwartą i piątą epoką. I tej kwestii nie wyjaśnia odwołanie się do Hi­ storia de los mexicanos: 32 „W ostatnim roku, w którym słońcem była Chalchiuhtlicue [...] spadła taka woda i w takiej obfitości, że runęły niebiosa, a wody zabrały wszystkich m a cehuales jacy byli [...]. Kiedy czterej bogowie ujrzeli upadek nieba na ziemię, co stało się w pierwszym roku z czterech [lat] po tym jak przestało istnieć słoń88 años", Códice Chimalpopoca..., s. 119. M. León-Portilla, który podał w ł a s n e tłumacze­ nie opowieści o epokach świata, wybrał natomiast interpretację drugą: „y el tiempo en que fueron comidos fue el a ñ o 13", L e ó n - P o r t i l l a , op. cit.,, s. 102. Historia de los mexicanos por sus pinturas to anonimowa relacja, przypisy­ wana fray Andresowi de Olmos, datowana na lata 30-40-te X V I w. Wydana po raz pierwszy w Nueva colección de documentos para la historia de México, ed. por J . García Icazbalceta, vol. 3, México 1891, s. 209-240. Opublikowana również w to­ mie Teogonia..., s. 23-79. Korzystam z tego ostatniego wydania; cytowany w tekście fragment pochodzi ze s. 30. L e h m a n n , op. cit., s. 326. Zhispanizowana forma nahuatlańskiego macehualtin — „lud, poddani". Mowa tu właściwie o czterech nazwach (i znakach): tochtli, acatl, tecpatl i calli, które w połączeniu z liczbami od 1 do 13 tworzyły system oznaczeń lat według zasady: 1-tochtli, 2-acatl, 3-tecpatl, 4-calli, 5-tochtli itd. Po 52 latach rok 1-tochtli powtarzał się i rozpoczynał nowy cykl zwany xiuhtlalpilli. 81 3 2 8 8 8 4 �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 119 ce i padał wielki deszcz — który to rok był tochtli — nakazali wszyscy czterej uczy­ nić cztery drogi przez środek ziemi, aby w e j ś ć po nich i podnieść niebo" Różnica w stosunku do Leyenda de los Soles jest wyraźna. Tutaj ostat­ ni rok epoki 4-atl sąsiaduje bezpośrednio z pierwszym rokiem epoki 4-ollin, noszącym znak 1-tochtli, co wyklucza możliwość trwania wód przez 52 lata. Potop i rekonstrukcja świata następują w dwóch kolejnych la­ tach. Wniosek stąd, że albo informacje z Leyenda de los Soles są bez­ sensowne, albo zastosowany w niej sposób rozmieszczania epok w czasie jest całkowicie odmienny od tego, który występuje w Historia de los mexicanos. W Historia de los mexicanos rachuba czasu trwania poszcze­ gólnych epok ma charakter ciągły i rozpoczyna się z chwilą powstania pierwszego Słońca. Jej autor pisze explicite: „Ponieważ od tego pierw­ szego słońca zaczyna się ich rachuba i znaki liczenia idą nieprzerwanie od tego słońca naprzód [...] powiem o sposobie i porządku liczenia, jaki ma­ j ą " . A więc, skoro piąta epoka rozpoczęła się w roku 1-tochtli, suma zaś czasu trwania minionych epok (w tym wypadku: 676 + 676 + 364 + 312) stanowi wielokrotność liczby 52, to zgodnie z zasadami kalendarza tonal­ pohualli początek pierwszej epoki miał miejsce również w roku 1-tochtli. Co więcej, każda nowa epoka rozpoczynała się w roku o t y m właśnie znaku. Tego rodzaju ciągłą i linearną (choć opartą o 52-letnie cykle) rachubę poświadcza także F. de Alva Ixtlilxóchitl z tą tylko różnicą, że on jako datę inicjującą podaje rok 1-tecpatl . Czym różni się rachuba użyta w wersji z Leyenda de los Soles! Wska­ zówkę, która podsunęła mi sposób rozwiązania tego problemu, znalazłem w pewnej uwadze fray Toribio de Benavente zwanego Motolinia. Oto podając jedną z wersji koncepcji epok świata napisał on: 3a 31 5 * Teogonia..., s. 32. Jw., s. 29. F . de A l v a I x t l i l x ó c h i t l , Obras históricas, t. I , México 1975-1977, s. 263-265. Należy zauważyć, iż wg Historia de los mexicanos w roku 1-tochtli miał miejsce zarówno kataklizm kończący poprzednią epokę, jak też akt rekonstrukcji zapoczątkowujący epokę następną. Mówi o tym wyraźnie przytoczony fragment opisu końca epoki czwartej i początku piątej, gdzie wprawdzie deszcz zaczyna padać w ostatnim roku Słońca 4-atl (tzn. w 13-calli), ale upadek nieba na ziemię następuje w 1-tochtli, Teogonia..., s. 32. Analogicznie rzecz ma się z rokiem 1-tecpatl w relacji Alvy Ixtlilxóchitla. Skądinąd zaś wiadomo, że lata 1-tochtli i 1-tecpatl uważane były za feralne odpowiednio przez Meksykanów i Tolteków, por. A. L ó ­ pez A u s t i n , Hombre-dios. Religión y política en el mundo náhuatl, México 1973, s. 101. Być może między faktami tymi istnieje związek, tym bardziej że wg Leyenda de los Soles aktem ugruntowującym porządek kosmiczny w piątej epoce było rozniecenie ognia przez Tezcatlipokę w roku 2-acatl, a więc w tym samym, w którym Meksykanie obchodzili ceremonię „nowego ognia", kończąc stary i zaczy­ nając nowy cykl 52 lat. O roli ognia w kosmologii patrz: G r a u l i c h, op. cit., s. 579. M 8 7 �120 RYSZARD TOMICKI „To piąte słońce stworzone było w ce tochtli [tj. 1-tochtli — R T ] , który jest [...] początkiem cyklu lat, a ponieważ jest początkiem nowego słońca i nowej epoki nazywa się pierwszym cyklem, i odtąd zaczyna się nowa rachuba i nowy kalendarz i liczenie lat, tak jak my czynimy od narodzenia naszego odkupiciela Chrystu­ sa" M. Uwaga jest o tyle ciekawa, że jeśli odniesiemy ją do ciągłej i linear­ nej rachuby lat, o której przed chwilą mówiłem, wówczas traci ona sens. Cykl 52 lat, rozpoczynający się znakiem 1-tochtli, musiałby powtarzać się stale i samo przez się byłoby zrozumiałe, że nowa epoka tworzona jest — tak jak i pozostałe — w roku 1-tochtli. Nie istniałaby podstawa do mówienia o „nowej rachubie" i „nowym kalendarzu", gdyż oznaczało­ by to, iż poprzednio — w minionej epoce — rachuba zaczynała się od i n ­ nego znaku . Wniosek ten (a zdaje się potwierdzać go inny jeszcze frag­ ment relacji Motolinii, o czym nieco niżej), kieruje uwagę k u znakom lat przypisanym w Leyenda de los Soles mieszkańcom kolejnych epok. Zestaw tych znaków, ich sekwencja — z pewnym zastrzeżeniem, do którego jeszcze powrócę — oraz fakt, że zawsze towarzyszy i m liczebnik „jeden" (ce), pozwalają widzieć w nich daty inicjujące rachubę lat w po­ szczególnych epokach, tak jak zaświadcza to Motolinia dla daty 1-tochtli w piątej epoce. Ponieważ w Leyenda de los Soles podany jest także czas trwania epok, istnieje możliwość przeliczenia tych okresów na 52-letnie cykle xiuhtlalpilli. W efekcie otrzymujemy następujący obraz: 39 Schemat 1 p Czas trwania (w latach) 0 Rok inicjujący rachubę 4-ocelotl 676 1-acatl 4-ehecatI 364 1-teepatl 4-quiahuitl 312 1-tecpatl 4-atl 676 1-calli 4-ollin 8 ? 1-tochtli Czas trwania (w cyklach xiuhtlalpilli) 1-acatl — 13-tochtli (13 X 52 lata) [nieciągłość: brak 1-acatl — 13-acatl (13 lat)] 1-tecpatl — 13-acatl (7 X 52 lata) [ciągłość zachowana] 1-tecpatl — 13-acatl (6 X 52 lata) [nieciągłość: brak 1-tecpatl — 13-tecpatl (13 lat)] 1-calli — 13-tecpatl (13 X 52 lata) [nieciągłość: brak 1-calli — 13-calll (13 lat)] 1-tochtli — 13-calli * M o t o l i n i a , op. cit., s. 185. Dobrym przykładem jest tu informacja z Historia de los mexicanos, zgodnie z którą Meksykanie wyruszając z Aztlan w 130 lat po potopie, tj. w roku 1-tecpatl (2 X 52 + 26 lat od 1-tochtli), rozpoczęli n o w ą rachubę lat: „ponieważ ich rachunek zaczyna się od tego pierwszego roku, kiedy wyruszyli, dlatego też odtąd będziemy liczyć lata biorąc za ich początek ten rok", Teogonia..., s. 39. Jasne jest, że lata, jakie minęły od potopu do opuszczenia Aztlan, liczone były od roku 1-tochtli. Por. także przyp. 45. 8 9 �121 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NAHUA Już pierwszy rzut oka na rezultat przeprowadzonej operacji wskazuje, że mamy do czynienia z systemem oryginalnym i odmiennym od wystę­ pującego w Historia de los mexicanos. Co najważniejsze, umożliwia on wyjaśnienie dwóch zagadkowych zdań dotyczących zagłady pierwszej i czwartej epoki, chociaż wnioski wynikające z tabeli są dość zaskakują­ ce. Przede wszystkim okazuje się, że skoro potop trwał przez 52 lata i za­ kończył się w roku 1-tochtli, musiał on obejmować 13 lat „przerwy" pomiędzy czwartą i piątą epoką oraz 39 lat z ostatniego 52-letniego cyk­ l u wliczonego w czas trwania Słońca 4-atl. Innymi słowy, potop musiał nastąpić w końcu roku 13-calli, to znaczy w 13-tym roku tego cyklu 52 lat (xiuhtlalpilli), k t ó r y przypisany został mieszkańcom Słońca 4-atl. W t y m kontekście staje się oczywiste, że w przypadku pierwszej epoki, gdzie mowa była o pożarciu jej mieszkańców przez jaguary w 13-tym roku, chodzić musi o ten właśnie rok w 52-letnim cyklu rozpoczynającym się od znaku 1-acatl. W obu epokach sytuacja jest zatem identyczna. Przed­ stawia ją poniższy schemat (nr 2), dla uproszczenia zawierający tylko dane dotyczące czwartej epoki. Schemat 2 Początek Słońca 4-atl (rok inicjujący rachubę) 13 lat X 1 < = 52) ... X 2 (= 104) 13 lat 13 lat 13 lat 1-calli — 13-calli/l-tochtIi — 13-tochtli/l-acatl — 13-acatl/l-tecpatl — 13-tecpatl X 12 (= 624) X 13 l-calli — 13-calli/l-tochtli — 13-tochtli/l-acatl — 13-acatl/l-tecpatl — 13-tecpatl/l-talli — 13-calli (= 676) ( czas trwania kataklizmu Koniec Słońca 4-atl (rok kończący rachubę) Schemat ten komplikuje bardzo wizję epok świata, ale nie jest cał­ kowitym zaskoczeniem. O tym, że epoki nie muszą kończyć się w ostat­ nim roku 52-letniego cyklu, pisał Motolinia. W znanej m u wersji czwar­ ta epoka zakończyła się w roku 11-tochtli, „w 47 roku ostatniego cyklu lat owej e p o k i " , natomiast piąta epoka rozpoczynała się, jak zwykle, 40 " M o t o l i n i a , op. cit., s. 185. Motolinia musiał jednak popełnić jakiś błąd, gdyby bowiem rok 11-tochtli był 47-mym rokiem cyklu 52-letniego, cykl ten m u s i a ł ­ by zaczynać się w roku 4-tecpatl, co jest niezgodne z regułami tworzenia cykli xiuhtlalpilli. Żaden rok z liczebnikiem 11 nie może być 47-mym w cyklu 52 lat rozpoczynającym się prawidłowo, tzn. rokiem z liczebnikiem 1. �122 RYSZARD TOMICKI w roku 1-tochtli. W przeciwieństwie jednak do jego zapisu, Leyenda de los Soles prezentuje system spójny i logiczny, podporządkowany struk­ turze kalendarza tonalpohualli, chociaż nie pozbawiony zakłóceń. Są one na tyle istotne i znaczące, iż przed wyciąganiem dalszych wniosków o całości systemu konieczna jest dokładna ich analiza. Problem polega na dwukrotnym występowaniu znaku 1-tecpatl, co jest niezgodne z regułami następstwa znaków w tonalpohualli, a także z logiką następowania po sobie epok, którą ilustruje ostatni schemat. Wskutek przypisania znaku 1-tecpatl dwóm kolejnym Słońcom, rachuba ich lat jest ciągła; formalnie rzecz biorąc oba te Słońca stanowią jedną epokę. Czy jest przypadkiem, że i m właśnie (w przeciwieństwie do i n ­ nych epok liczących po 676 lat) przypisuje się również krótszy czas trwa­ nia, w sumie dający wszakże liczbę 676 (364 + 312)? Odwołajmy się znowu do Historia de los mexicanos, gdzie operuje się tymi samymi liczbami, podanymi jednak w odmiennym porządku, i po­ równajmy obie wersje: LdS HdM I. II. III. IV. V. 4-ocelotl 676 (1-acatl) 4-ehecatl 364 (1-tecpatl) 4-quiahuitl 312 (1-tecpatl) 4-atl 676 (1-calli) 4-ollin ? (1-tochtli) 676 676 364 312 ? Liczby 364 i 312 w obu przypadkach przypisane są epokom sąsiadują­ cym ze sobą, ale różnice pomiędzy t y m i dwoma seriami liczb nasuwają przede wszystkim podejrzenie, że seria liczb nie jest związana w sposób stały z sekwencją epok. I tak jest niewątpliwie w Historia de los mexica­ nos, gdzie ze względu na ciągłość epok w czasie towarzyszyć i m może dowolna kombinacja liczb będących wielokrotnościami liczby 52. Ale tam wszystkie Słońca zaczynają się znakiem 1-tochtli. W wersji z Leyenda de los Soles seria liczb również może nie być związana na stałe z określoną sekwencją epok, jednak tutaj w grę wchodzi dodatkowo powiązanie liczb z różnymi znakami lat. Wynikają z tego dwie możliwości: 1. Jeśli seria liczb jest skorelowana ze znakami lat, wówczas jakakol­ wiek zmiana w kolejności liczb pociągnęłaby za sobą zniszczenie porząd­ k u opartego na tonalpohualli (trzeba pamiętać, że data 1-tochtli jest ele­ mentem stałym w t y m sensie, iż wyznacza początek piątej epoki i tylko jej); co więcej, straciłyby sens wzmianki o pożeraniu ludzi przez ja­ guary w 13-tym roku i o trwaniu potopu przez 52 lata; 2. Jeśli seria liczb nie jest skorelowana ze znakami lat, wówczas moż­ liwe byłoby dowolne przesuwanie samych liczb bez zakłócania porządku opartego o tonalpohualli, chociaż — należy to podkreślić — w takim przy­ padku większość kombinacji liczbowych nie spełniałaby zaobserwowanego �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NA HU A 123 „warunku", zgodnie z k t ó r y m epoki o znaku 1-tecpatl trwają w sumie 676 lat. Sądzę, że możliwość pierwszą wyklucza automatycznie jej sprzecz­ ność z danymi zawartymi w tekście Leyenda de los Soles. Możliwość dru­ ga skłania natomiast do postawienia dodatkowego pytania: co reprezen­ tują sobą przypisane epokom liczby? W Historia de los mexicanos sprawa jest prosta, gdyż oznaczają one faktycznie czas trwania Słońc. Tak twierdzi autor i nic nie przeczy jego słowom. Inaczej jest w Leyenda de los Soles. Czytamy tam na samym wstępie, że od początku pierwszej epoki do dnia 22 maja 1558 r. minęło 2513 l a t . Przyjmowało się to zawsze za dobrą monetę i wykonując pros­ t y rachunek obliczało się czas trwania piątej epoki [2513 — (676 + 364 + + 312 + 676) = 485] oraz rok jej rozpoczęcia (1558 — 485 = 1073 n.e.), ewentualnie rok rozpoczęcia pierwszej epoki (2513 — 1558 = 955 p.n.e). Tymczasem dokładna analiza opisu Sołońc i dokonana na jej podstawie rekonstrukcja wykazują, że pierwsza i czwarta epoka t r w a ł y tylko po 639 lat (12 X 52 + 13), co — jeśli nie liczyć przerw od kataklizmu do po­ czątku następnej epoki — da znacznie mniejszą sumę lat. Jeżeli natomiast zdecydujemy się liczyć łącznie z „przerwami", otrzymamy liczbę większą niż suma czasów trwania epok podana przez autora. 11 A przy t y m od dawna wiadomo, że rozważane tu liczby mają cha­ rakter „magiczny", t j . nie odzwierciedlają jakichś rzeczywistych okresów historycznych, lecz są rezultatem manipulacji podstawowymi liczbami kalendarza tonalpohualli — 4, 13, 52. Skoro zaś tak jest, to uporczywe powracanie w Leyenda de los Soles oraz w Historia de los mexicanos liczby 676 (nawet wtedy, gdy chodzi o sumę czasu trwania dwóch epok o znaku 1-tecpatl) uznać należy za fakt znaczący. T y m bardziej iż, jak widzieliśmy w Leyenda de los Sóles, liczba ta nie oznacza faktycznego czasu trwania epok. Potrafię wysunąć tylko jedną, choć dwuczęściową hipotezę wyjaśnia­ jącą nagromadzone wątpliwości. Otóż sądzę, że: a) liczba 676 (czyli 13 X X 52) stanowi swego rodzaju wzorcową długość epoki , b) podwojenie 42 4 1 L e h m a n n , op. cit, s. 322-323. W ostatnich latach G . Brotherston w y s u n ą ł hipotezę, iż wzorcowa długość epoki wynosiła 5200 lat, a punktem zerowym ostatniej epoki (Słońca 4-ollin) był 3113 r. p.n.e., noszący n a z w ę 13-acatl (w roku o tym znaku przekazy mitologiczne sytuują stworzenie słońca istniejącego w piątej epoce). Hipoteza ta, oparta na ana­ lizie obliczeń zawartych w meksykańskich kodeksach i mająca przynajmniej częś­ ciowe potwierdzenie w Códice Vaticano A 3738, wymaga niewątpliwie bliższej uwa­ gi, ale — jak sądzę — nie zmienia ona w niczym interpretacji analizowanych przeze mnie relacji. Co najwyżej dowodzi, że meksykańska koncepcja epok świata jest zjawiskiem o wiele bardziej złożonym i wielopostaciowym, niż to się do niedawna w y d a w a ł o . Por. G . B r o t h e r s t o n , Astronomical norms in Mesoamerican ritual and time-reckoning, [w:] Archaeoastronomy in the New World. American Primitive Astronomy. Proceedings of an International Conference held at Oxford University, September 1981, ed. by A. F . Aveni, Cambridge 1982, s. 109-142. Za zwrócenie mi uwagi na tę publikację dziękuję Mariuszowi Ziółkowskiemu. Do innych prac autora nie zdołałem dotrzeć. 4 2 �124 RYSZARD TOMICKI znaku 1-tecpatl i rozbicie liczby 676 stanowi rezultat wtłoczenia pięciu epok w s t r u k t u r ę czwórdzielną. Inaczej mówiąc, postuluję istnienie na­ stępującej koncepcji epok jako wyjściowej dla wersji z Leyenda de los Soles: I . 676 1-acatl I I . 676 1-tecpatl I I I . 676 l-calli IV. 676 1-tochtli Nie ma chyba potrzeby przypominać omówionych wcześniej faktów, by dostrzec, że kalendarzowy porządek regulujący następstwo epok w Leyenda de los Soles dopiero w strukturze czwórdzielnej funkcjonuje prawidłowo. Ilustruje to schemat 3 (uwaga: zmiany w korelacji epok ze znakami lat wyjaśnione są dalej). Schemat 3 q U í a h ui tl 4 - ocelo* v �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 125 W związku z wysuniętą hipotezą warto podkreślić dwie kwestie. Po pierwsze, proponowany tu jednakowy czas trwania wszystkich epok posiada analogie w innych źródłach. Cytowany wcześniej autor oryginału Histoyre du Mechique utrzymywał, iż każde Słońce trwało 23 lata. Aczkolwiek brak dodatkowych danych uniemożliwia rekonstrukcję tego systemu, wydaje się, że jeśli tylko kronikarz nie popełnił jakiegoś błędu, mógł on być bliski systemowi z Leyenda de los Soles, tzn. za­ wierać „przerwy" pomiędzy kolejnymi epokami . Innego przykładu do­ starcza Alva Ixtlilxóchitl, k t ó r y znał wersję mówiącą o epokach liczą­ cych po 1716 lat (33 X 52) . W porównaniu z t y m i wariantami liczba 676 ma wszelkie cechy liczby idealnej, zarówno ze względu na fakt, iż sama składa się z 13 cykli 52-letnich, jak też z uwagi na to, że cztery epoki po 676 lat tworzą makrocykl 52 X 52 lata. Po drugie, przedstawiona wyżej struktura czwórdzielna jest całością zamkniętą na kształt koła, tak że nie ma w zasadzie możliwości wpro­ wadzenia do niej dodatkowej epoki bez naruszenia właściwego jej po­ rządku (co obrazuje schemat 3), ale jednocześnie jest ona otwarta w sen­ sie chronologicznym, gdyż teoretycznie rzecz biorąc czas trwania każ­ dej epoki może wynosić dowolną liczbę lat z tym tylko warunkiem, iż liczba ta będzie wielokrotnością 52 (mechanizm multiplikacji cyklu 52 lat pokazany został na schemacie 2). Dodać też muszę, że niejasny pozostaje dla mnie mitologiczny sens „przerw" rozdzielających kolejne Słońca, tak wyraźnie wyodrębnianych przez wzorcową długość epoki, ale również przez każdą inną wielokrot­ ność liczby 52. Jasna jest ich funkcja w strukturze. Okresy te zapewnia­ ją ciągłość między epokami, czyniąc z nich prawdziwe perpetuum mo­ bile. Ale jeśli przypomnimy sobie obliczenia autora Leyenda de los Soles, które nie odnoszą się ani do faktycznego czasu trwania Słońc (od po­ czątku do kataklizmu), ani do okresów faktycznego trwania Słońc + czas trwania kataklizmów, lecz bazują stale na „idealnych" wielokrotnościach cyklu 52 lat, to wynika z nich, że owe 13-letnie „przerwy" znajdują się poza rachubą. Pozostawiam tę kwestię otwartą, ograniczając się tylko do 43 44 4 3 Formalnie rzecz biorąc cztery epoki po 23 lata + cztery „przerwy" między nimi po 3 lata, tworzą cykl 104 lat (2 X 52), któremu wedle opinii szeregu kronika­ rzy przypisywano również duże znaczenie. Niemniej jednak liczbę 23, pojmowaną jako wydzielony okres, spotkałem tylko raz w relacji Alvy Ixtlilxóchitla (op. cit., t. I, s. 267), gdzie mowa jest o ślubie czystości seksualnej wśród wędrujących Tolteków, obowiązującym od chwili opuszczenia praojczyzny Huey Tlapalan. Wprawdzie u Alvy Ixtlilxóchitla tylko dwie pierwsze epoki mają jednakowy czas trwania, ale długość trzeciej została najwyraźniej skrócona po to, aby meksy­ kańską koncepcję epok świata skorelować z chronologią chrześcijańską. Epoka czwar­ ta traktowana zaś jest jako trwająca. 4 4 �126 RYSZARD TOMICKI wskazania, iż wedle takiego samego modelu działali Toltekowie, kiedy po 104-letniej wędrówce (2 X cykl 1-tecpatl — 13-acatl) odczekiwali przez 13 lat w Tollantzinco, aby w roku 1-calli założyć miasto Tollan . 45 * Wróćmy do sekwencji epok w Leyenda de los Soles. Poprzednio roz­ ważałem możliwość, że jest ona skorelowana zarówno z liczbami, jak i znakami lat. Przyjęcie hipotezy o jednakowym czasie trwania epok upraszcza korelację, gdyż teraz może ona zaistnieć wyłącznie pomiędzy sekwencją epok i serią znaków lat. T y m niemniej odpowiedź na pytanie, czy w Leyenda de los Soles istnieje zgodność między nimi, nie jest łat­ wa. Wymaga przede wszystkim znalezienia płaszczyzny odniesienia, wspól­ nej dla obu porównywanych ciągów. Według mnie, funkcję tę spełniać może standardowe powiązanie znaków lat ze stronami świata: acatl — 4 5 A l v a I x t l i l x ó c h i t l , op. cit., t. I, s. 268-269. Opis tego wydarzenia jest dość zagadkowy. Wynika z niego, że motywem w ę d r ó w k i T o l t e k ó w było m. in. pragnienie ucieczki od znaku 1-tecpatl. Wielki"astrolog imieniem Huemątzin, który inicjuje w y p r a w ę , oświadcza mianowicie swoim rodakom, że jedynym sposobem uniknięcia kataklizmów doświadczanych przez ich przodków w latach noszących n a z w ę 1-tecpatl (o znaku tym m ó w i się jako o „gwieździe, która tak ich prześlado­ wała") jest udanie się ku rozległej i żyznej ziemi, gdzie żyli giganci, zniszczeni jakiś czas temu przez kataklizm. Huemątzin twierdził, że „planecie, która panuje w tamtej ziemi, pozostało jeszcze wiele lat do spełnienia swych gróźb i w tym czasie [Toltekowie] mogą przeżyć szczęśliwy złoty wiek". Dodał on również, że sko­ ro „owa planeta nie panowała nad ich ludem, lecz nad gigantami, to może nie uczyni wielkiej krzywdy ich [Tolteków] potomkom", A l v a I x t l i l x ó c h i t l , op. cit., t. I, s. 266. Z opisu można by wnioskować, że kronikarz (jak pamiętamy, rozmieszczający epoki w czasie wedle systemu linearnego) znał czwórdzielną strukturę przedstawio­ ną na schemacie 3, ale rozmieszczał ją w przestrzeni. Istnieją bowiem obszary i ludy przyporządkowane określonemu znakowi. Toltekowie, związani ze znakiem 1-tec­ patl, chcąc uniknąć cyklicznie powtarzających się nieszczęść, muszą zmienić tery­ torium i dokonać „skoku" w czasie analogicznego do tego, jaki dokonuje się po­ między dwiema kolejnymi epokami rozmieszczonymi w czasie wedle systemu sko­ kowego. Odczekawszy zatem 13 lat w Tollantzinco, rozpoczynają nowe życie od znaku 1-calli. Znaleźli się jakby w równoległej strefie czasowej, gdyż panujący tu czas minął już kiedyś swój moment krytyczny, przynosząc zagładę gigantom, a teraz zapowiada dłuższy okres pomyślny i szczęśliwy. Zarówno perspektywy otwie­ rające się przed Toltekami w nowym miejscu pobytu, jak i opisy długich i pomyśl­ nych okresów życia pomiędzy kolejnymi kataklizmami w ojczystym kraju zdają się świadczyć, że momenty krytyczne występują w cyklach dłuższych niż 52 lata. Intrygująco brzmi domniemanie, iż kataklizmy powodowane. przez znak 1-calli do­ tyczyły tylko gigantów, nie muszą jednak dotknąć uciekinierów spod innego znaku. Niestety, cała konstrukcja załamuje się w chwili, gdy kronikarz pisze o zagła­ dzie, jakiej ulegli Toltekowie w którymś z kolejnych lat 1-tecpatl. Jednakże problem przemieszczeń w przestrzeni rozumianych jako zmiana swego rodzaju stref czasowych wymaga dalszych studiów, gdyż o m ó w i o n y przypadek nie jest jedyny. Podobny, choć nie mający już tak wyraźnych odniesień do epok ś w i a ­ ta, opisany został w Histoyre du Mechique. Tam z kolei Meksykanie, którzy po �127 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NAHUA 4e wschód, tecpatl — północ, calli — zachód, tochtli — południe . W efek­ cie otrzymujemy takie oto zestawienie: I . 4-ocelotl 1-acatl wschód I I . 4-ehecatl 1-tecpatl północ I I I . 4-quiahuitl 1-calli zachód IV. 4-atl 1-tochtli południe. U każdego, kto orientuje się w mitologii ludów Nahua, zestawienie to musi wzbudzić poważne wątpliwości. Dlaczego Tezcatlipoca, będący słońcem w pierwszej epoce, miałby być kojarzony ze wschodem? Dlacze­ go epoka 4-ehecatl, należąca do Quetzalcoatla, miałaby zostać skojarzo­ na z północą? Pytania można mnożyć i z całą pewnością to właśnie spra­ wiło, że chociaż sekwencję kanoniczną uważano powszechnie za właściwą, nikt ze znanych m i badaczy nie zaakceptował takiej korelacji epok ze znakami lat, jaka występuje w Leyenda de los Soles (ani w jej wersji oryginalnej, ani w postaci zrekonstruowanej wyżej). Nie kwestionowano jednak samej idei, że epoki odpowiadają określonym stronom świata. 1 tak np. E. Seler proponował skorelowanie sekwencji z Leyenda de los Soles i z Historia de los mexicanos z serią: północ, wschód, południe, za­ chód '. Z kolei J. Soustelle postulował serię: północ, zachód, południe, w s c h ó d . Nie są to jak widać propozycje zgodne. Dysponujemy jednak jeszcze jednym źródłem, które umożliwia we­ ryfikację problematycznej korelacji z Leyenda de los Soles. Jest nim wspomniany na wstępie zabytek, tzw. Piedra del Sol, gdzie wyrzeźbione są symbole pięciu Słońc odpowiadające nazwom 4-ocelotl, 4-ehecatl, 4-quiahuitl, 4-atl i 4-ollin. Symbol ostatniej epoki umieszczony jest cen» tralnie, obejmując jakby pozostałe. Cała kompozycja mieści się w okręgu z 20 znaków dni kalendarza tonalpohualli, rozmieszczonych w porządku 47 48 208 latach w ę d r ó w e k dotarli do miasta Meksyk-Tenochtitlan, odczekiwali 28 lat „i wtedy weszli i zaczęli rachować [czas] od przybycia aż do dziś". Przy czym nie­ co wcześniej dowiadujemy się dodatkowo: „weszli do Meksyku w roku orne calli [tj. 2-calli], który był 28 rokiem ich cyklu", Teogonia..., s. 101. Teraz już łatwo ustalić, że lata w ę d r ó w k i liczone b y ł y w cyklach rozpoczynających się znakiem 1-tochtli, a gdy minęły 4 X lata nastąpił „skok" w czasie podobny do tego, jakie­ go dokonali Toltekowie. Różnica polegała tylko na tym, że Meksykanie czekali 2 X 13 lat, gdyż Tenochtitlan z jakiegoś powodu miał powstać w roku 1-tecpatl. Dlaczego Histoyre du Mechique m ó w i o 28 latach i o roku 2-calli wyjaśnia Historia de los mexicanos: „W drugim roku zamieszkiwania Meksyku zaczęli Meksykanie kłaść fundamenty pod wielką i wyniosłą świątynię Huitzilopochtli [...]", Teogonia..., s. 57. Fundacja świątyni głównego boga uznana tu została za synonim fundacji miasta, ale mimo wszystko rokiem inicjującym nową rachubę czasu był 1-tecpatl. W związku z powyższymi uwagami por. L ó p e z A u s t i n , Hombre-dios..., s. 102-105. Por. B. de S a h a g ú n , Historia general de las cosas de Nueva España, anotaciones y apéndices Á. Ma. Garibay К., México 1979, s. 437-438. S e l e r , Mythus und Religion..., s. 39-40. S o u s t e l l e , op. cit., s. 96. 5 4 6 4 7 4 8 2 �128 RYSZARD TOMICKI lewoskrętnym. Na okręgu znajdują się cztery „groty" duże i cztery „gro­ t y " małe. Pierwsze wyznaczają osie okręgu i wskazują prawdopodobnie strony świata. Drugie, usytuowane diagonalnie, opierają się podstawami o cztery znaki będące zarówno znakami dni, jak też znakami lat. I do tych właśnie znaków przybliżają się jednym ze swych boków symbole epok (por. rye. 1). Rye. 1. Centralna część Piedra del Sol (na rysunku uwzględniono tylko najistotniej­ sze elementy) Wg Ryszarda Tomickiego Kołowe rozmieszczenie znaków i symboli powoduje, iż nie wiadomo, od którego rozpoczynać się powinna lektura sekwencji epok. Z reguły odczytywano je zatem zgodnie z sekwencją kanoniczną. W ostatnich la­ tach analiza symboli przedstawionych na Piedra del Sol doprowadziła jednak A. Wiercińskiego do wniosku, że sekwencję inicjować winien symbol epoki przylegający do znaku acatl, czyli Słońce 4 - a t l . Ponieważ 49 4 e ' A. W i e r c i ń s k i , Dark and Light Side of the Aztec Stone Calendar and their Symbolical Significance, [w:] Polish Contributions in New World Archaeology, ed. by J . K . Kozłowski, Wrocław 1977, s. 105-109. �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 129 lewoskrętny kierunek odczytywania wyznacza krąg 20 znaków tonalpo­ hualli, sekwencja z Piedra del Sol ma następującą postać: I . 4-atl acatl wschód I I . 4-ocelotl tecpatl północ I I I . 4-ehecatl calli zachód IV. 4-qúiahuitl tochtli południe. Zwróćmy uwagę, że powiązanie znaków lat z epokami jest t u takie samo, jakie proponował J. Soustelle, natomiast porządek samych znaków zgodny jest z serią znaków z Leyenda de los Soles. T y m razem spójność mitologicznych treści łączonych z poszczególnymi epokami oraz z od­ powiadającymi i m znakami lat i stronami świata nie ulega wątpliwości. A więc, istnieją wszelkie podstawy by uznać, że jest to sekwencja Słońc najściślej odpowiadająca temu porządkowi znaków lat, który autor Le­ yenda de los Soles przypisał mieszkańcom kolejnych epok. Naturalnie, mówiąc to, mam na myśli zrekonstruowaną przeze mnie (dlatego też h i ­ potetyczną) wersję koncepcji epok świata (przedstawioną na schem. 3). Nie jest to wszakże twór całkowicie abstrakcyjny. Niezależnie od tego, w jakiej kolejności zdecydujemy się odczytywać sekwencję z Piedra del Sol, tenochtitlański zabytek zaświadcza w sposób niepodważalny zwią­ zek czterech minionych epok (i tylko ich) z czterema znakami lat. Jeśli zaś chodzi o samą sekwencję, ona również jest poświadczona źródłowo. Alva Ixtlilxóchitl, który zdaje się w ogóle nie znać sekwencji pięcioepokowych, parokrotnie powtarza identyczną sekwencję: Atonatiuh, Tlachitonatiuh, Ehecatonatiuh i Tletonatiuh, przypisując jej proweniencję toltecką . 50 * Swego czasu W. Lehmann, rozważając znaczenie liczby 2028 w dzie­ jach ludów środkowego Meksyku, doszedł do wniosku, iż w momencie, gdy liczbę tę uznano za sumę czasów trwania epok poprzedzających Słońce 4-ollin (tj. świat aktualnie żyjących ludów), z przyczyn magiczno-religijnych musiała zostać podzielona przez 4, co w efekcie dało dwie 5 0 A l v a I x t l i l x ó c h i t l , op. cit., t. I, s. 529-530; t. I I , s. 7-9. Być może analogiczną sekwencję znał Muñoz Camargo, bo chociaż wymienia on tylko trzy Słońca: Słońce Wody, Słońce Wiatru i trwające Słońce Ognia, to jednocześnie m ó w i o czterech indiańskich „elementach" kojarzonych z epokami, tj. o wietrze, ogniu, ziemi i wodzie, D. M u ñ o z C a m a r g o , Historia de Tlaxcala (Crónica del siglo XVI), anotada por A. Chavero, México 1978, s. 153. Różnice tradycji mitologicznych występujące pomiędzy Tenochtitlanem z jednej strony, a Tetzcoco i Tlaxcallan z dru­ giej, czekają jeszcze na bliższe zbadanie. Ich ślady spotyka się przy różnych okaz­ jach, m. in. w Historia de los mexicanos, gdzie po wyliczeniu siedmiu grup, które w y s z ł y razem z mitycznej praojczyzny Aztlan, autor dodał: „Meksykanie mówią, że w y s z ł y tylko te ludy i żadne w i ę c e j , chociaż Tezcokanie, Tlaxcaltecy i Huexotzinkowie utrzymują i szczycą się tym, że przybyli razem z Meksykanami i że są z ich ziemi", Teoponia..., s. 41. 9 — Etnografia Polska 29/2 �130 RYSZARD TOMICKI epoki po 676 lat i dwie dalsze liczące 364 oraz 312 lat. Prócz czwórki liczyła się t u również symbolika liczb 13 i 52. Innymi słowy, sądził on, iż dwóm epokom przypisano krótszy czas trwania, ponieważ inaczej nie dało się przyporządkować liczby 2028 (jego zdaniem, wynikającej z chro­ nologii typu historycznego) czwórdzielnej strukturze przeszłości narzu­ canej przez tradycję mitologiczno-religijno-kalendarzową . W świetle przeprowadzonych przeze mnie analiz proces ten przed­ stawia się nieco inaczej. Ponieważ w grę wchodziła istniejąca już struk­ tura czwórdzielna, tworząca makrocykl 52 X 52 lata, t j . 4 X (13 X 52), a z jakiś powodów ostatni cykl 13 X 52 (odpowiadający czwartej, nie zakończonej epoce) nie mógł zostać uznany po prostu za s k o ń c z o n y , w momencie dołączania piątej epoki (kiedy to nastąpiło i czym było spowodowane, to odrębne zagadnienie) zdecydowano przesunąć ostatni cykl na nią właśnie, a trzy pozostałe rozdzielić pomiędzy cztery wcześ­ niejsze epoki. Mówiąc inaczej, można było uznać czwartą epokę za za­ kończoną, lecz nie można było uczynić tego samego z przypisanym jej cyklem 13 X 52. Że tak być musiało, dowodzi analogiczna operacja przeprowadzona na datach rocznych. Do dyspozycji były tylko cztery daty: 1-acatl, 1-tecpatl, 1-calli i 1-tochtli. Powiększenie liczby epok sprawiło, że osta­ tni w sekwencji znak 1-tochtli (podobnie jak ostatni cykl 13 X 52) prze­ niesiony został na epokę dodaną do pierwotnych czterech. Natomiast problem trzech pozostających znaków i czterech epok rozwiązano tak, jak to pokazuje Leyenda de los Soles — jeden ze znaków podwojono, był zaś nim ten sam znak, który odpowiadał rozbitemu na dwie części cyk­ lowi 13 X 52. Tego rodzaju operację można było przeprowadzić w dowolnym miej­ scu struktury i zapewne dlatego w Historia de los mexicanos liczby 364 i 312 odnoszą się do innych epok niż w Leyenda de los Soles. Zdaje się też nie ulegać wątpliwości, iż makrocykl 52 X 52 (4 X 13 X 52) musiał mieć ogromne znaczenie, skoro nie zdecydowano się po prostu na jego 51 52 5 1 W. L e h m a n n , Nachwort, [w:] E . S e l e r , Gesammelte Abhandlungen zur Amerikanischen Sprach- und Alterthumskunde, Bd. I V , Berlin 1923, s. 357. Trudno rozumieć inaczej operacje na liczbach dokonywane w Leyenda de ios Soles oraz w Historia de los mexicanos. Należy jednak zauważyć, iż przynajmniej część chronologii sporządzanych po konkwiście sięgała ok. 800 lat wstecz, co ozna­ cza, że wzorcowe 676 lat trwania Słońca 4-ollin powinno było minąć na długo przed przybyciem Hiszpanów. Zasadność tych chronologii wydaje się w ą t p l i w a (nawet gdyby odpowiadały one rzeczywistości historycznej w europejskim sensie słowa), gdyż mito-historyczne relacje indiańskie m ó w i ą z reguły o znacznie krótszym okresie. Tak jest np. w Histoyre du Mechique i w Historia de los mexicanos, [w:] Teogo­ nia..., s. 39 п., 101; por. też Códice АиЫп. Manuscrito azteca de la Biblioteca Real de Berlin, México 1980; D. C h i m a l p a h i n Q u a u h t l e h u a n i t z i n , Relaciones originales de Choleo Amaquemecan, trad, de S. Ptendón, México—Buenos Aires 1965. 5 8 �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 131 przedłużenie, to znaczy na uznanie, że już kiedyś (w poprzedniej epoce) cykl ten się skończył. Restrukturyzacji czy raczej destrukturyzacji porządku liczbowo-kalendarzowego towarzyszyła zmiana sekwencji epok. Słońce 4-atl, będące pierwotnie na pozycji I , znalazło się na pozycji I V , co z kolei spowodo­ wało powstanie „fałszywej" korelacji pomiędzy epokami i znakami lat. Widać to doskonale w zestawieniu epok, znaków lat i stron świata, spo­ rządzonym na podstawie Piedra del Sol, gdzie wystarczy przesunąć Słoń­ ce 4-atl na pozycję I V , aby otrzymać wersję epok świata zapisaną w Le­ yenda de los Soles. Przeprowadzona analiza nie wyczerpuje jednak zagadnienia, pozo­ stają bowiem przynajmniej trzy poważne problemy: 1) dlaczego zmianom w sekwencji epok nie towarzyszyła analogiczna zmiana w porządku zna­ ków lat?; 2) jaki sens ma koncepcja wyobrażona na Piedra de Sol?; 3) jak w świetle wersji z Leyenda de los Soles interpretować wersję z Hi­ storia de los mexicanos? Ad. 1. Teoretycznie rzecz biorąc istniała możliwość jednoczesnej zmia­ ny sekwencji epok oraz porządku znaków lat. Skoro zachodziła koniecz­ ność (ze względu na nieciągłość fabularną między I V i V Słońcem) prze­ sunięcia Słońca 4-atl na pozycję I V , można było wraz z nim przesunąć znak 1-acatl i stworzyć wersję spójną, która z kolei mogła być poddana takim samym zabiegom restrukturyzacyjnym, jakie obserwujemy w Le­ yenda de los Soles. Jedyna różnica, jaka wówczas musiałaby wystąpić, to ustalenie początku piątej epoki na rok 1-acatl. Jeśli tak się nie stało, to albo porządek 1-acatl, 1-tecpatl, 1-calli, 1-tochtli nie mógł zostać za­ stąpiony innym (np. odpowiadającym sekwencji kanonicznej porząd­ kiem: 1-tecpatl, 1-calli, 1-tochtli, 1-acatl), albo też dołączona do pierwot­ nej czwórdzielnej struktury piąta epoka już wcześniej była łączona z ja­ kiś powodów ze znakiem 1-tochtli (przypomnijmy, że wszystkie znane m i ­ ty sytuują jej początek w t y m właśnie roku). A d 2. Ale jak pogodzić z t y m , co powiedziano wyżej, wyobrażenie epok na Piedra del Sol? Piedra del Sol wskazuje przede wszystkim na to, że z czterema znakami rocznymi korelowano tylko cztery epoki minione. Fakt ten wydawał się zresztą tak oczywisty w kontekście meksykańskiej tradycji mitologiczno-religijno-kalendarzowej, że wszyscy badacze, którzy przyporządkowywali kolejne Słońca stronom świata, explicite lub impli­ cite sytuowali Słońce 4-ollin w centrum. Również inny zabytek niewąt­ pliwie tenochtitlański, zwany Piedra de los Soles, jakkolwiek zawiera wyłącznie symbole czterech minionych epok, przez samo ich usytuowanie na bokach czworościennej bryły sugeruje, że gdyby towarzyszył i m sym­ bol Słońca 4-ollin, musiałby on zostać umieszczony niejako centralnie, na ścianie równoległej do podstawy . Jak zatem oba te zabytki mają się 53 6 ł Por. uwagi S e l e r a , Die Ausgrabungen..., s. 834. �132 RYSZARD TOMICKI do mozolnej próby umieszczenie piątej epoki w ramach czwórdzielnej struktury, próby tak wyraźnie poświadczonej przez Leyenda de los So­ les? Może oba zabytki, a przede wszystkim Piedra del Sol, są świadec­ twem ostatecznego kanonizowania się koncepcji epok świata w środo­ wisku kapłańskim Tenochtitlanu? Cechą tego procesu byłoby dążenie do przedstawienia Słońca 4-ollin już nie jako kolejnej (jednej z kilku) epoki, lecz jako swego rodzaju syntezy czterech Słońc minionych. Sugestie taką, wysuwaną też przez innych badaczy , uzasadnia również wielowarstwo­ wa symbolika znaku i pojęcia ollin oraz chociażby powiązanie go na Piedra del Sol jednocześnie ze słońcem i ziemią . Tego rodzaju prze­ wartościowanie z pewnością stanowiłoby logiczny element tendencji w i ­ docznych w całej sztuce tenochtitlańskiej w okresie wzrostu potęgi tego miasta-państwa . Ad 3. Niemniej jednak źródła poświadczają przede wszystkim różno­ rodność wersji epok świata istniejących w początkach X V I w. Liczba epok i odmienne sekwencje (w t y m zwłaszcza sytuowanie Słońca 4-atl na pozycji I lub I V ) to najłatwiej uchwytne kryteria klasyfikacji znanych nam wersji. Ale okazuje się, że istnieją też różnice trudniej dostrzegalne, choć bardzo istotne, jak odmienne sposoby rozmieszczania epok w czasie. I tak wersja zawarta w Historia de los mexicanos ma podwójne filiacje. Ze względu na sekwencję epok oraz czas ich trwania nawiązuje wyraźnie do wersji z Leyenda de los Soles. Różni się od niej jednak zdecydowanie systemem rozmieszczania epok w czasie, pod t y m względem będąc od­ mianą „tolteckiej wersji" Alvy Ixtlilxóchitla . Jaka relacja istnieje po­ między systemem skokowym (z „przerwami" pomiędzy kolejnymi epo­ kami) a systemem linearnym charakterystycznym dla Historia de los me­ xicanos i zapisów Alvy Ixtlilxóchitla? Czy system linearny stanowi tylko odmienną próbę rozwiązania problemu piątej epoki? Pewne jest, że jego zastosowanie likwiduje korelacje pomiędzy epokami i znakami lat, przy­ najmniej w tej postaci, jaką obserwujemy w Leyenda de los Soles. Upra­ szcza to znacznie wszelkie manipulacje kolejnością epok. Ale z drugiej strony Piedra del Sol zdaje się wskazywać, że korelacje takie były jed54 5 5 56 57 5S ы M. in. S o u s t e 11 e, op. cit., s. 96; L e ó n - P o r t i 11 a, op. cit., passim. L e ó n - P o r t i 11 a, op. cit., Apéndice I I hasło „olin". C . N a v a r r e t e , D. H e y d e n , La cara central de la Piedra del Sol. Una hipótesis, „Estudios de Cultura Náhuatl", vol. 11: 1974, s. 355-376. R. F . T o w s e n d, State and Cosmos in the Art of Tenochtitlan, Dumbarton Oaks (Washington, D.C.) 1979. Różnicy tej nie dostrzegła Mercedes de la Garza, autorka najnowszej analizy porównawczej Historia de los mexicanos por sus pinturas i Leyenda de los Soles, por. M. d e l a G a r z a , Análisis comparativo de la Historia de los Mexicanos por sus Pinturas y la Leyenda de los Soles, „Estudios de Cultura Náhuatl", vol. 16: 1983, s. 123-134. 5 6 5 8 5 7 6 8 �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 133 nak dokonywane. Z kolei w wersji Alvy Ixtlilxóchitla system linearny służy do opisania tylko czterech epok, gdyż piąta tutaj w ogóle nie ist­ nieje. Może zatem linearne rozmieszczenie epok w czasie jest wyrazem europeizacji koncepcji epok świata, dokonywanej nieświadomie przez Hiszpanów (przypomnijmy kłopoty autora Histoyre du Mechique ze zro­ zumieniem swych informatorów) i podświadomie (?) przez zakulturyzowanych Indian? Z pewnością nie są to wszystkie pytania, na które należy szukać od­ powiedzi, aby koncepcja epok świata występująca wśród ludów Nahua w początkach X V I w. stała się jasna. Ryszard Tomicki T H E S T R U C T U R E OF T H E WORLD EPOCHS IN T H E NAHUA MYTHOLOGY. T H E NEW INTERPRETATION O F T H E V E R S I O N F R O M HISTOYRE DU MECHIQUE, LEYENDA DE LOS SOLES A N D HISTORIA DE LOS MEXICANOS POR SUS PINTURAS Summary The author makes an attempt to explain why particular X V I t h century sources very in their versions presenting the concept of world epochs (the "Suns") among the Nahua. The main part of the paper contains an analysis of the version from the Leyenda de los Soles as well as a reconstruction of its hypothetical initial structure. The author's thesis is, that the later must have comprised only four epochs, each of them lasting 676 years and correlated with the sign of the year (in the following order: 1-acatl, 1-tecpatl, 1-calli, 1-tochtli). The version from the Leyenda de los Soles presents thus a transformation of this initial structure; the fifth epoch has been added, the originally first epoch (Sun 4-atl) has been moved to the position I V , the "calendar order" of the four Suns has been destructuralized by the reduplication of the sign 1-tecpatl and the splitting of the standard length of one of the epochs into two (676-> 364 + 312). One of the most interesting results of the analysis is the conclusion, that the number 676 is merely an ideal value (since the cataclysms really take place not in the last but in the 13th year of a cycle xiuhtlalpilli attributed to each epoch, see scheme 2) and that in Leyenda de los Soles the epochs follow in time according to a "step system" implying the 13-years intervals between them (see scheme 3). It is in this aspect, that the version from Leyenda de los Soles differs from the one contained in Historia de los mexicanos por sus pinturas, where the chronology is continous and all the epochs begin in the year 1-tochtli. The reconstructed four-epoch structure has exactly the same sequence as Alva Ixtlílxóchitl's "Toltec sequence". The "version" carved in the Piedra del Sol can also be considered as its reflection, since in this only four epochs are correlated with the signs of the years. These, and the other, more partucular statements, including the analysis of the five-epoch sequences situating the Sun 4-atl on the position I (especially the rare version from Histoyre du Mechique) lead to the conclusion, that the variety �134 RYSZARD TOMICKI oí sequences of the Suns observed in early colonial Central Mexico, resulted form the tendency to transform the earlier (Toltec?) view of the history of the world into a new, five-epoch one, intrinsically consistent, and perhaps better responding to the religious and ideological demands of the Aztec Empire. The greatest problem was, as it seems, in the achieving of this internal consistence, as the preserved versions display the different ways of search for it. At the end of the paper some new questions and problems are put, as the result of the analysis and interpretation suggested by the author. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5def574ad1ece5f7845b0f59856002b1.pdf 162824f003fc36d68dff4b743e95269f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1236 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1141 Title A name given to the resource Wyznaniowa dezintegracja indiańskich społeczności chłopskich w peruwiańskich Andach i jej kulturowe skutki / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.135-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985 z.2 P L I S S N 0071-1861 A L E K S A N D E R P O S E R N - ZIELIŃSKI WYZNANIOWA DEZINTEGRACJA INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH W PERUWIAŃSKICH ANDACH I JEJ KULTUROWE S K U T K I Z europejskiej perspektywy Ameryka Łacińska nadal traktowana jest jako kontynent katolicki, co wiąże się oczywiście z ciążeniem tradycyjnej wizji tej części świata jako obszaru opanowanego przez iberyjskie wzory kulturowe oraz z nieznajomością współczesnej sytuacji religijnej, przy­ bierającej coraz wyraźniej cechy wyznaniowego pluralizmu. Obok do­ minującego nadal katolicyzmu w rejonach zamieszkanych przez ludność tubylczą spotykamy jeszcze religie autochtoniczne, indiańskie, wywodzą­ ce się z okresu przedkolonialnego. Tam uformowały się również rozmaite kulty o charakterze synkretycznym łączące elementy wierzeń rodzimych z treściami chrześcijańskimi*. W wielu krajach Ameryki Łacińskiej coraz więcej wyznawców zy­ skują sobie różne odłamy protestantyzmu, który dotarł już do izolowa­ nych społeczności w dżungli nadamazońskiej czy do indiańskich wiosek położonych wysoko w Andach. Konfrontacja nowych, protestanckich idei religijnych z wierzeniami indiańskimi doprowadziła w niektórych przy­ padkach do ukształtowania się synkretycznych religii tubylczych odmien­ nego typu od synkretyzmu katolickiego . Do tego zróżnicowanego obrazu dodać jeszcze należy liczne kulty afrochrześcijańskie popularne w środo­ wisku murzyńskich potomków plantacyjnych niewolników na Antylach czy na wybrzeżu Brazylii. Wreszcie wspomnieć można o religiach nie­ chrześcijańskich, takich jak mozaizm, buddyzm czy hinduizm, które do­ tarły do Ameryki Łacińskiej wraz z żydowskimi, chińskimi czy indyj2 1 A. Posern-Zieliński, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej. XVI-XX w., Wrocław 1974. J . H. В o d 1 e y, A transformative movement among the Campa о/ eastern Peru, „Anthropos", vol. 67: 1972, s. 220-228; E . J . С o r d e n, A. S i f f r e d i , De la algarroba al algodón. Movimiento mesianico de los Guaycurú, Buenos Aires, s.d.; A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Tendencias conservadoras y revolucionarias indíge­ nas. Los movimientos social-religiosos en las comunidades indígenas marainales del siglo XX en Sudamerica, „Estudios Latinoamericanos", vol. 2: 1974, s. 123-134. 2 �136 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI skimi imigrantami nadal przywiązanymi w swej nowej ojczyźnie do tra­ dycji przodków. Protestantyzm rozgościł się na dobre w Ameryce Łacińskiej dopiero od drugiej poł. X I X w. Mimo to do lat 50-tyeh naszego stulecia nie b y ł traktowany jako poważne zagrożenie hegemonii katolicyzmu. Pierwsze gminy protestanckie powstały w niektórych miastach portowych i gru­ powały przede wszystkim ludność napływową niehiszpańskiego pocho­ dzenia. Zbory anglikańskie pojawiają się już w 1819 r. w Rio de Janeiro i w 1829 r. w Buenos Aires. Pod koniec X I X w. wraz z wielką falą na­ pływu imigrantów do Ameryki Łacińskiej z krajów Europy, głównie Nie­ miec, założone zostały skupiska luterańskie, które jednak nie prowadziły akcji prozelitycznej poza własnym środowiskiem etnicznym . W niektórych krajach protestanckie wyznania odegrały sporą rolę w dziele integracji narodowej i w walce o zniesienie niewolnictwa. Od­ nosi się to szczególnie do Jamajki, na której zainstalowały się dość wcześnie sekty i wyznania protestanckie wyrosłe z tzw. drugiej reforma­ cji X V I I i X V I I I w. (kwakrzy, metodyści, baptyści, bracia morawscy) . Obok baptystów znaczną aktywność w końcu X I X w. wykazali także me­ todyści, głównie północnoamerykańscy. Na terenie Peru rozpoczęli oni działalność prozelityczną już od schyłku lat 80-tych X I X w. Najpierw umocnili swą pozycję w Limie i Callao w środowisku mieszczańsko-burżuazyjnym, krytycznie nastawionym do Kościoła katolickiego, by na­ stępnie rozszerzyć swą działalność na śródgórskie obszary andyjskie pod­ legające uprzemysłowieniu (dolina Mantaro, Cerro de Pasco, La Oroya) . W miarę wzrostu znaczenia i krzepnięcia denominacji protestanckich w ich sytuacji prawnej zaszły istotne zmiany. Od pocz. X X w. zaczęły one uniezależniać się od swych dotychczasowych central zagranicznych, nabierając coraz większej autonomii, a duchowni północnoamerykańscy zastępowani byli miejscową kadrą pastorów. Zmieniać się także zaczęła wewnętrzna struktura latynoamerykańskiego protestantyzmu. Obok ba­ ptystów i metodystów coraz aktywniejszą rolę odgrywać poczęli misjo­ narze różnego rodzaju sekt protestanckich, takich jak: Świadkowie Jeho­ wy, Mormoni, Adwentyści Dnia Siódmego, Zielonoświątkowcy czy Spi­ r i t y ści . Do krajów o najwyższym procencie ludności protestanckiej należą dziś Brazylia, Meksyk, Chile oraz Antyle, ale i w innych pozycja nie3 4 5 6 8 Encyclopedia of Latin America, New York 1974, s. 500-504. Т. Ł e p k o w s k i , Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodowotwórcze na Antylach, „Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 2, s. 60-61. R. d e l C a r m e n J o f r é , La misión metodista y la educación en Perú. 1889-1930, „America Indigena", vol. 41: 1981, z. 3, s. 510-511. E . W i 11 e m s, Religioser Pluralismus und Klassenstruktur in Brasilien und Chile, [w:] Religioser Pluralismus und Geselschaftsstruktur, „Internazionales Jahrbuch für Religionssoziologie", vol. 1: 1965, s. 196-198. 4 8 8 �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A I N D I A Ń S K I C H S P O Ł E C Z N O Ś C I C H Ł O P S K I C H 137 katolickich wyznań stale rośnie, czego przykładem może być Peru, w k t ó ­ r y m już w 1930 r. zarejestrowanych było 15 związków religijnych. W la­ tach 1938-1961 liczba wiernych skupionych w protestanckich denomina­ cjach wzrosła w Ameryce Łacińskiej od ok. 600 tys. do blisko 8 min., co stanowiło już 3,8% ogólnej liczby ludności kontynentu . Od tych lat wzrost wpływów niekatolickich związków religijnych stał się jeszcze większy, co przypisać należy również wyznaniowej polityce wielu repub­ lik latynoamerykańskich widzących w tych nowych kongregacjach agen­ dy prowadzące pożyteczną działalność edukacyjną (walka z analfabetyz­ mem, zakładanie szkół, kształcenie zawodowe) i humanitarną (opieka zdrowotna, prowadzenie szpitali i klinik, walka z przejawami patologii społecznej, pomoc charytatywna). Wzrost znaczenia protestantyzmu sprawił, iż pod jego oddziaływanie dostawać się poczęły coraz liczniejsze grupy ludności tubylczej. Strategia prozelityczna wyznań protestanckich przewidywała intensywną działal­ ność misyjną w tych rejonach i środowiskach, w których pozycja Kościo­ ła katolickiego była najsłabsza. Objęła więc ona rozproszone w nadamazońskiej dżungli grupy indiańskie o dużym stopniu izolacji od świata zewnętrznego i nie poddane dotąd chrystianizacji. Ponadto zbiorowiska indiańskich wychodźców z wiejskich regionów uformowane na peryfe­ riach większych miast i tworzące tam przysłowiowe dzielnice n ę d z y . Wreszcie społeczności andyjskich Indian — Keczua i Ajmara nominalnie katolickie, choć w rzeczywistości mocno przywiązane do własnej ludowej wizji świata i tubylczych rytuałów. Jest faktem niezaprzeczalnym, iż na obszarach'peruwiańskich sierra nie mamy dziś do czynienia z „czystą" k u l t u r ą indiańską. Od momentu pierwszego kontaktu z hiszpańskimi zdobywcami i katolickimi misjona­ rzami podlegała ona znacznym zmianom typu akulturacyjnego. Mimo tych procesów poważne miejsce w tej kulturze zajmuje nadal andyjskie dziedzictwo kulturowe. Treści tego dziedzictwa widoczne są wyraźnie w filozofii życia indiańskich chłopów, w ich wierzeniach, gospodarce wiej­ skiej i formach społecznej organizacji na szczeblu lokalnym. Rzec można, iż andyjska kultura ludowa ma charakter dualistyczny, gdyż składa się ze współegzystujących ze sobą dwóch sfer kulturowej rzeczywistości: ze sfery tradycji, w sensie genetycznym — indiańskiej, oraz ze sfery fak­ tycznej indiańskiej tradycji, złożonej ze wzorów zapożyczonych i treści synkretycznych. Należy także mieć na uwadze i ten fakt, że andyjska kultura ludowa począwszy od X V I w. jest rzeczywistością współtworzoną 7 8 7 F . H o u t a r t, E . P i n , Kościół го godzinie Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1972, s. 126-127; P. D a m b o r e n a, El protestantismo en America Latina, Friburgo 1963, s. 18. Zob. A. R o d r i g u e z , G . R i o f r i o, E . W e l s h , De invasores a invadidos, L i m a 1976, s. 115-137. 8 �138 ALEKSANDER FOSERN-ZIELIÑSKI poty przez dwie przeciwstawne tendencje, które póki się równoważą, kultura ta zachowuje swój tubylczy charakter. Z jednej strony jest to trwanie tradycyjnych wzorów, z drugiej natomiast ich eliminacja i zmia­ ny pod wpływem procesu akulturacji (metysacji kulturowej) . W t y m kontekście wielowarstwowego charakteru kultury andyjskiej i dialektyki tradycji i innowacji należy rozpatrywać współczesną sytua­ cję religijną peruwiańskich wspólnot andyjskich. Wielu badaczy wie­ rzeń, mitów i obrzędów ludowych Keczua dostrzegło, iż w indiańskiej kulturze duchowej (symbolicznej) koegzystują treści i formy chrześci­ jańskie z elementami tubylczymi pochodzenia przedkolonialnego. Jeśli jednak stwierdzenie to przyjmowano jako rzecz całkowicie oczywistą, to co do natury tej koegzystencji formułowano różnorodne opinie. Poglądy te podzielić można z grubsza na cztery kategorie. Do pierw­ szej zaliczyć należy te, które głoszą, że katolicyzm andyjskich chłopów jest całkowicie powierzchowny i stanowi jedynie rytualną otoczkę skry­ wającą silne kulty tubylcze, których nie zdołały wyplenić najsilniejsze kontrole i naciski administracji kolonialnej i lata walki z idolatrią. Drugi rodzaj interpretacji traktuje obie warstwy religijne w sposób równoważ­ ny i nie minimalizując znaczenia żadnej z nich. W myśl tych poglądów wieśniacy andyjscy są jakby wyznawcami dwóch religii jednocześnie — z jednej strony katolicyzmu w jego ludowej wersji, z drugiej własnej religii tubylczej. Każda z nich ma swoich kapłanów, święte miejsca, r y ­ tuały i odrębne mity, i choć od czasu do czasu nakładają się one na sie­ bie, to jednak częściej bezkonfliktowo współistnieją obok siebie wypeł­ niając odrębne funkcje i zaspokajając różne potrzeby. Według trzeciej kategorii wierzenia i rytuały Indian Keczua są prze­ de wszytkim chrześcijańskie, choć tkwią w nich oczywiście przeżytki dawnych epok sprawiające wrażenie siły „pogańskich" zwyczajów, któ­ re są w rzeczywistości tylko rezultatem ciśnienia tradycji regionalnej. Ta interpretacja ignoruje wyraźnie fakt, że obrzędy i wierzenia najbar­ dziej istotne dla życia lokalnej wspólnoty wiejskiej są głównie pocho­ dzenia miejscowego i niewiele mają wspólnego z treściami katolickimi . Najadekwatniejsza do rzeczywistości andyjskiej wydaje się być ta i n ­ terpretacja, w myśl której w keczuańskiej wspólnocie spotykamy się z prawdziwym amalgamatem religijnym, który postrzegany jest przez chłopa jako nierozerwalna całość . Podział na sferę katolicką i sferę t u ­ bylczą dla nich niemal nie istnieje, świat bowiem ich przeżyć religijnych i wizja kosmosu składa się z jednolitej faktury, w której mają swoje 9 10 11 9 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Kultura ludowa Peru. Jej treść, formy i inter­ pretacje, „Etnografia Polska", t. 27: 1983, z. 1, s. 155-165. T. M. G a r r, Christianosmo у religion quechua en la prelatura Ayaviri, Cusco 1972, s. 176. L . M i l l o n e s , Introducción al proceso de acculturacion religiosa indígena, Lima 1967, p. 5. 1 0 1 1 �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 139 miejsca i krzyże, i nabożeństwa w kościołach, i święci, a także fiestas oraz święte skały, źródła, ofiary dla duchów i bóstw gór. Dlatego też wierze­ nia wieśniaków z peruwiańskich wspólnot traktować należy jako całko­ wicie oryginalną jakość — andyjską religię ludową , w której współ­ istnieją treści „pogańskie", katolickie oraz synkretyczne, wykrystalizo­ wane w trakcie k i l k u stuleci konfrontacji dwóch systemów ideologicznych. W świetle powyższych uwag na temat charakteru kultury ludowej andyjskich wieśniaków i ich religii pojawienie się protestanckich grup wyznaniowych stworzyło całkowicie nową, pod względem jakościowym, sytuację. Powstaje wyraźnie pluralistyczny układ religijny, którego spe­ cyfika i konsekwencje dostrzegalne są przez pryzmat analizy funkcjono­ wania nowych sekt w tradycyjnych społecznościach wiejskich. Jeśli zwa­ żyć, że w społecznościach tych religia ludowa mocno powiązana była z życiem gospodarczym, a ponadto waloryzowała istniejące układy spo­ łeczne decydujące o zwartości wspólnoty, to powstaje problem, w jaki sposób protestanckie wyznania adaptują się do zastanego w Andach wie­ lowarstwowego systemu kulturowego i w jakiejś mierze współistnieją z dotychczasową tradycją życia religijnego. Odpowiedź na postawione tu pytanie wymaga przeprowadzenia szcze­ gółowych studiów etnoreligioznawczych w szeregu społecznościach lo­ kalnych regionu andyjskiego, a objętych prozelityczną działalnością róż­ nych wyznań protestanckich. Ponieważ jednak studiów takich — jak do­ tąd prawie nie ma, warto przeanalizować dane i obserwacje zebrane w to­ ku prac terenowych w jednej peruwiańskiej dolinie. Choć daleko i m do kompletności, to jednak pozwalają one dostrzec pewne ogólne tendencje ułatwiające — jak mniemam — wytyczenie programu dalszych badań nad ekspansją protestantyzmu i jej kulturowymi skutkami. Badania, o których tu mowa, prowadzone były w 1978 r. w ramach Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy . Penetracją etnograficzną objęta została wówczas niewielka dolina potoku Cayash, będącego prowobrzeżnym dopływem niewielkiej górskiej rzeczki — Checras, niosącej swe wody do wpadającej do Pacyfiku rzeki Huaura. Od nazw obu tych rzek urobiona została także nazwa polskiego interdyscyplinarnego projektu badawczego — „Huaura-Checras". Wysokogórski region doliny Cayash położny między 2 a 5 tys. m n.p.m. przylega do zachodniej grani 12 13 1 2 Najczęściej stosowanymi synonimami proponowanego tu określenia — „an­ dyjska religia ludowa" są religion campesina, religion quechua, religion andina i re­ ligion indígena. Szerzej na temat zadań i efektów Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy — zob. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Kultura ludowa Peru w świetle polskich badań i zbiorów etnograficznych, [w:] Kultura ludowa Peru. Katalog wystawy, Poznań 1980, s. 7-41; t e n ż e , Indiańska społeczność andyjska i główne nurty jej przemian, [w:] Trzeci świat w polskich badaniach etnograficznych. Warszawa (w druku); t e nż e, Polish ethnographic fieldswork in the Peruvian Andes, „Ethnologia Polona", vol. 7: 1981. 1 3 �140 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Kordyliery Huayhuash. Pod względem administracyjnym dolina Cayash usytuowana jest w północno-wschodniej części departamentu Lima, w od­ ległości ok. 200 k m od stolicy kraju oraz ok. 110 k m od największego regionalnego ośrodka na wybrzeżu — miasto Huacho. Odległości te na­ leży oczywiście pojmować na andyjski sposób, przeliczając je przez współczynnik trudności komunikacyjnych związany z fatalnym stanem dróg i różnicami wysokości. Na terenie Cayashu znajdują się cztery indiańskie wspólnoty, czyli comunidades campesinas o nazwach Curay, Taucur, Acain i Huacho sin Pescado. Wszystkie one wchodzą w skład prowincji Cajatambo, a bezpo­ średnią kontrolę nad nimi sprawują władze dystryktu Pachangara usa­ dowione w miejscowości Churin odległej od Cayashu o ok. 15 k m . Tylko jedna z wymienionych wsi — Huacho sin Pescado — posiada połączenie drogowe z tą miejscowością umożliwiające przejazd samochodem, ale t y l ­ ko w porze suchej. Do pozostałych wiosek można dotrzeć wyłącznie w ą s ­ k i m i górskimi szlakami dostępnymi dla koni, osłów, mułów i pieszych wędrowców. Liczebność tych wspólnot nie odbiega znacznie od norm tej części Andów i waha się w granicach 300-400 osób, z których większość jest dwujęzyczna, wyjąwszy małe dzieci w wieku przedszkolnym i nie­ które stare kobiety. Obserwacje etnograficzne dotyczące funkcjonowania sekty protestan­ ckiej objęła przede wszystkim wieś Huacho sin Pescado, w której znaj­ dowała się zorganizowana w gminę grupa wyznawców nowej religii. Objęły one wywiady, obserwacje życia codziennego, nagrania muzyki sakralnej, dokumentację filmową niektórych ceremonii oraz uczestnictwo w protestanckich nabożeństwach . Aby odpowiedzieć sobie na pytanie — dlaczego wzory protestanckiego życia religijnego znalazły zwolenników w andyjskich społecznościach — należy przez moment zastanowić się nad pozycją Kościoła katolickiego i księdza. Słabość Kościoła w górskich regionach Peru, a także i innych krajów Ameryki Andyjskiej, ma swe przyczyny historyczne, w które bliżej nie będziemy tu wchodzić. Na to podłoże nasunęły się i współczes­ ne problemy — takie jak mała liczba księży katolickich pracujących wśród wiejskich parafii, gdzie warunki życia są szczególnie ciężkie, a sa­ tysfakcja z pracy duszpasterskiej zwykle bardzo niewielka, rzadko bo­ wiem udaje się osobie duchownej przełamać indiańską nieufność. u 1 4 Całością prac etnograficznych kierował autor artykułu. Wraz z nim w bada­ niach nad indiańskimi pentekostalistami udział wzięła R. Krzanowska, która swe uwagi na temat sytuacji religijnego pluralizmu w dolinie Cayash przedstawiła w artykule pt. Trzecia świątynia, „Kontynenty", nr 10: 1980, s. 24-26. Także w opra­ cowanym przez zespół T V Polskiej (reż. R. Dobrzyński, zdj. A. Szczepański), w fil­ mie pt. „Dni i noce nad chmurami", P O L T E L , Warszawa 1979, znalazły się spore sekwencje ukazujące ceremonie religijne protestanckich wspólnot we wsi Huacho sin Pescado. �WYZNANIOWA D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 141 Według danych z 1960 r. przeciętna powierzchnia peruwiańskiej pa­ rafii wynosiła 720 k m i zamieszkiwało ją blisko 13 tys. wiernych . Po dwudziestu pięciu latach proporcje te wyglądają jeszcze gorzej, bowiem parafie nie zmniejszyły swego obszaru, a ludności tylko przybyło. Jeśli teraz uzmysłowimy sobie, jaki krajobraz kryje się pod t y m i danymi sta­ tystycznymi, ile na t y m obszarze jest wsi i osad pozbawionych dróg do­ jazdowych i położonych na wysokościach utrudniających człowiekowi z nizin dostęp, wówczas we właściwym wymiarze ujrzymy przeciętny teren pracy katolickiego duchownego na andyjskiej wsi. Taka właśnie sytuacja panuje w dolinie Cayashu, Checrasu i Huaura. Dla większości wsi tego regionu jedynym kapłanem katolickim jest du­ chowny zamieszkały w miasteczku Churin. Choć dysponował on samo­ chodem terenowym wdrapującym się nawet do górniczych osad zagłębia węglowego Oyón na wysokość ponad 5 tys. m n.p.m., to jednak każda taka wyprawa wymagała niemal całego dnia duszpasterskiej działalności poza główną siedzibą. Tymczasem do wielu wsi nie ma w ogóle dróg i aby do nich dotrzeć, należało wynająć konia lub muła. Do tego dodać trzeba specyficzny układ stosunków między księdzem a Tubylcami polegający na tym, iż budynek kościelny znajdujący się z reguły w każdym „pueblo" jest własnością wspólnoty, która dysponuje nim według własnego uznania. Dlatego też każda wizyta księdza odbywa się po uprzednich wzajemnych uzgodnieniach terminów, a także i kosztów związanych z uciążliwą pere­ grynacją. W praktyce sprowadza się to zazwyczaj do dwóch, trzech, w niektórych przypadkach jednej tylko wizyty duszpasterskiej w ciągu roku, przeważnie w terminie fiestas i na wyraźne zaproszenie naczelni­ ków wspólnoty lub też organizatorów święta. 2 15 W takim układzie stosunków nie ma mowy o tym, aby proboszcz stać się mógł uznanym autorytetem wioskowym uczestniczącym na co dzień i od święta w życiu lokalnej społeczności. Księdza traktuje się dość i n ­ strumentalnie, w wielu wypadkach można się bez niego obejść, ale cza­ sami lepiej go zaprosić, by zadośćuczynić tradycji. Obserwacje dokonane w dolinie Cayash w pełni korespondują pod t y m względem z analizami socjologów religii księdza F. Houtarta i ojca E. Pina, których trudno by­ łoby posądzać o stronniczość czy uprzedzenia w odmalowywaniu trud­ ności Kościoła katolickiego w Ameryce Łacińskiej . Incydentalna obecność księdza w osadzie sprawia, iż dzieci nie uczę­ szczają na naukę religii, noworodki nie są chrzczone w kościele, do ślu­ bów przy ołtarzu przywiązuje się niewielką wagę, a zmarłych odprowa­ dza na cmentarz tylko rodzina i sąsiedzi. Gdy wreszcie ksiądz pojawia się we wsi, wówczas stara się nadrobić zaległości udzielając zbiorowo sakra­ mentów i święcąc groby. Tak to wspólnota musi obywać się bez księdza, 16 1 5 Houtart, 5 8 Jw., s. 152. Pin, op. cit., s. 214-215. �142 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI starając się jednak choćby w minimalnym stopniu wypełnić niektóre tradycje katolickie. Organizuje się więc wspólne modły w świątyni, a osoby nieco wprowadzone w katolicką liturgię i cieszące się autoryte­ tem przewodniczą takim ceremoniom w kościele, na cmentarzu czy w do­ mu. Siłą rzeczy taka „samoobsługa" religijna prowadzić musi do znacz­ nych uproszczeń i odstępstw od przyjętych w tradycji katolickiej wzorów i sprzyja mocnemu przenikaniu się rytualnych form katolickich z wie­ rzeniami tubylczymi. Trudności w pracy duszpasterskiej mają również swoje subiektywne źródła. Myślę t u przede wszystkim o słabej lub zgoła powierzchownej znajomości kultury indiańskiej, obyczajów, a także i świata wyobrażeń religijnych wśród księży i misjonarzy. Prawie 50% wszystkich duchow­ nych pracujących na prowincji stanowią przybysze spoza Ameryki Łaciń­ skiej, dla których świat indiańskich wieśniaków jest obcy i trudny do zrozumienia. Pod t y m względem sytuacja nie odbiegała od przeciętnej i w rejonie badań polskiej ekspedycji. Proboszcz z Churin był naturalizowanym w Peru Czechem, a pomagające mu zakonnice pochodziły z kanadyjskiej prowincji Quebec i dopiero uczyły się hiszpańskiego. Łatwo było dostrzec, iż mimo k i l k u lat pracy w t y m regionie nie zaskarbił sobie ten duchow­ ny większej sympatii indiańskich chłopów, którzy stale widzieli w nim gringo (obcego). Trudno się więc dziwić, iż i orientacja proboszcza w spra­ wach keczuańskiej kultury oraz nowej sytuacji religijnej powstałej na skutek sukcesów protestantów była bardzo uboga i nacechowana stereo­ typowymi uprzedzeniami do innowierców, w myśl których wieśniacy to ludzie uparcie trzymający się zabobonów i na domiar złego opuszczający kościół, by w trakcie tajnych ceremonii oddawać się adoracji sił nie­ czystych. Nielepsza sytuacja jest wśród kleru miejscowego, który rekrutuje się ze środowisk miejskich lub też z osad położonych na wybrzeżu, a więc ze stron, gdzie panują inne tradycje i obyczaje. Ludzie ci nie rozpoznając w pełni świata, w k t ó r y m się obracają, traktowani są również jako „obcy", często popełniają ewidentne gafy i niezręczności obyczajowe, co nie przysparza i m popularności. Jak głosi raport na temat religijności Boliwijczyków, za dobrego księdza uważa się tam tylko takiego, k t ó r y zna dobrze miejscowe obyczaje, pozwala je kultywować i nie próbuje ich wyszydzać czy wręcz likwidować '. Przeświadczenie, iż aby pracować na polu misyjnym w indiańskim środowisku i zostać przez nie zaakceptowanym należy przede wszystkim zrozumieć i poddać się sile tradycji miejscowej, toruje sobie stopniowo drogę wśród światlejszych kręgów peruwiańskiego i boliwijskiego ducho17 " Jw., s. 153. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 143 wieństwa, czego wyrazem może być powołanie specjalnych instytucji i komisji zajmujących się problematyką etnoreligioznawczą . Te tubylcze obyczaje religijne odgrywają t y m większą rolę, i m mniej­ sze jest oddziaływanie księdza, a poza t y m są one bardzo istotne dla egzystencji jednostki, rodziny i całej wspólnoty. Andyjskie obrzędy moż­ na z grubsza podzielić na cztery kategorie. Do pierwszej należą te, które posiadają charakter obrzędów przejścia. W drugiej mieszczą się akty sakralne, których celem jest asekuracja przed nieszczęściami oraz za­ pewnienie sobie powodzenia. Trzecią kategorię tworzą patronalne święta wioskowe będące rytualnym spełnieniem wymogów tradycyjnego porząd­ k u i zachowania równowagi między światem ludzi a istot nadprzyrodzo­ nych. Do ostatniej grupy wchodzą zabiegi magiczne, przede wszystkim związane z magią leczniczą. Wszystkie te działania odwołują się w różno­ raki sposób do świata nadprzyrodzonego, który w pośredni lub bezpo­ średni sposób określa życie doczesne. Świat ten zaludniony jest pospo­ łu —- przez główne postacie katolickiego panteonu, świętych patronów i opiekunów, potężnych władców gór czuwających nad stadami i upra­ wami, a także domostwami Indian oraz różnego rodzaju demonami i du­ chami przeważnie o złośliwych cechach . Cały ten kompleks wierzeń i rytuałów złożonych ze sfery tradycji katolickiej oraz kultów, obrzędów i mitów andyjskich dość harmonijnie funkcjonujący w dotychczasowych układach społeczno-gospodarczych i n ­ diańskich wspólnot zachwiany został przez sekciarskie ruchy protestan­ ckie zyskujące sobie w górskich regionach Peru coraz większą popular­ ność. Wykorzystują one słabości instytucjonalne Kościoła katolickiego, nawiązują do haseł antyklerykalnych latynoamerykańskiej lewicy pod­ kreślających powiązania duchowieństwa z aparatem ucisku i wyzysku, trafiają wreszcie w niektóre duchowe potrzeby części andyjskiego chłop­ stwa zagubionego między tradycyjnymi wartościami wspólnotowymi a nowymi wzorami życia napływającymi z ośrodków miejskich i przemy­ słowych. Na obszarze dorzecza górnej Huaura w dolinach Cayash, Checras i i n ­ nych potoków od k i l k u lat działają grupy religijne zielonoświątkowców, które przez swe odmienne wzory zachowań i purytańskie normy moralne rozbijają dotychczasową zwartość comunidades, tworząc dość izolowaną wspólnotę religijną w obrębie wspólnoty lokalnej. 18 19 1 8 Znaczne zasługi w tej mierze przypisać należy powstałemu w r. 1968 w Cusco Instituto Pastoral Andino, którego g ł ó w n y m zadaniem jest prowadzenie i popiera­ nie badań etnoreligioznawczych, by na ich podstawie wypracować optymalną stra­ tegię ewangelizacji wiejskich rejonów południa Peru i Boliwii. Zob. poszczególne numery pisma „Allpanchis Phuturinqa". Szerzej na temat roli i charakteru życia obrzędowego w dolinie Cayash piszę w książce Kraina Inkarrii. Szkice etnologiczne o Peru, szczególnie w rozdz. V I pt. Samorządna wspólnota pracy i świętowania, Wrocław 1985. 1 0 �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Ruch pentekostalistów narodził się w początkach naszego stulecia w Stanach Zjednoczonych na fali religijnej odnowy różnych protestanc­ kich kongregacji i fundamentalistycznych prób powrotu do ewangelicz­ nych źródeł chrystianizmu. Począwszy od 1906 r. przekroczył granice USA i zyskał popularność w Europie, przede wszystkim w krajach skan­ dynawskich. Jeśli chodzi o Amerykę Łacińską, to dotarł on już w 1920 r. do Chile, gdzie w latach 60-tych objął już ok. 0,5 min. ludzi, t j . 9% lud­ ności tego kraju. O sile tego wyznania świadczyć także może i to, że na każdych 10 protestantów, aż 8 to zielonoświątkowcy . Również na po­ czątku tego wieku religia ta dotarła do Brazylii, ciesząc się szybko i tam dużym powodzeniem dającym w efekcie blisko 0,5 min. aktywnych człon­ ków. Po I I wojnie światowej pentekostalizm umocnił także swą pozycję i w innych krajach Ameryki Łacińskiej — na Antylach, a także i w Peru. 20 Wśród wszystkich odłamów protestantyzmu zielonoświątkowcy mają najbardziej niesformalizowany, t j . otwarty układ organizacyjny dzieląc się na wiele niezależnych lub tylko luźno ze sobą powiązanych ugrupo­ w a ń . Wśród nich do najbardziej misyjnie aktywnych zaliczyć można „Assamblies of God", którego odłam pod nazwą „Asambleas de Dios del P e r ú " zakorzenił się również w Andach, w t y m także w Kordylierze Huauhuash. Na południu Peru spotkać można także gminy związane z „Iglesia Evangélica Peruana" — formalnie fundamentalistycznym ugru­ powaniem międzywyznaniowym, silnie jednak przepojonym elementami doktryny pentekostalistycznej . W potocznej świadomości niewielkie znaczenie przywiązuje się do oficjalnych nazw kongregacji zielonoświąt­ kowych określając je w jednolity sposób jako zgromadzenia „evangelistas". 21 22 Cechami wspólnymi dla wszystkich sekt zielonoświątkowców są •— podkreślanie podstawowego znaczenia osobistej partycypacji w życiu i doświadczeniu religijnym oraz dążenie do przebudowy osobowości drogą moralnych zakazów i nakazów oraz aktów rytualnych. Ważną rolę w do­ ktrynie spełnia przekonanie o potrzebie doskonalenia wewnętrznego i osiąganie świętości. Droga k u temu wiedzie przez odrzucenie prymatu wartości materialnych i pogłębienie życia duchowego. Człowiek „nawró­ cony" porzuca dotychczasowy tryb życia, odchodzi od dawnych przyja­ ciół i towarzyszy zabaw, przestaje pić, palić, żuć liście coca, grać w karty i inne gry hazardowe, stroni od uroczystości wioskowych, zaczyna dbać więcej o higienę osobistą i wygląd zewnętrzny, przestrzega, by dzielić 2 0 E . A. N i d a, The Indigenius churches in Latin America, „Practical Anthro­ pology", vol. 8: 1961, nr 3, s. 97-110; C A . L a l i v e d ' E p i n a y , Haven of the masses, London 1970. N. B l o c h - H o e l l , The Pentecostal movement. Its origin, development and distinctive charakter, Copenhagen 1964, s. 18-64. M. M. M a r z a l , Estudios sobre religion campesina, L i m a 1977, s. 17. 2 1 2 2 �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAÑSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 145 swój czas na modły, religijne lektury i pracę, odwraca się także od trady­ cyjnych zwyczajów religijnych (katolickich). Ogromne znaczenie przywiązuje się do Biblii, której przypowieści interpretuje się dosłownie, w niej szukając wskazówek i instrukcji w sprawach życia doczesnego. Posiadanie Pisma św. i czytanie go w wol­ nych chwilach należy do głównych obowiązków wiernych. Obok rygo­ ryzmu biblijnego cechą charakterystyczną pentekostalizmu jest także silny trynitaryzm, w myśl którego dowartościowuje się Ducha Św. jako trzecią osobę Boską, zarzucając innym chrześcijanom spychanie tej postaci Trójcy św. w cień. Z t y m wiąże się znaczenie ekstazy religijnej — jako pożądanego stanu, w k t ó r y m możliwe jest nawiązanie bezpośredniego kontaktu z „sacrum". To doświadczenie religijne określa się mianem „chrztu Duchem Św.", nawiązując w ten sposób do opowieści o zesłaniu Ducha św. na apostołów zgromadzonych w dniu Zielonych Świątek. Obo­ wiązkiem każdego pentekostalisty są starania, by iść drogą apostołów i przez obcowanie z Duchem św. otrzymać moc świętości niezbędną do prawdziwego zbawienia. W pentekostalizmie znajdujemy także elementy osłabionej millenarystycznej eschatologii związanej z wiarą w bliski po­ wrót Chrystusa na ziemię, czyli paruzję. Negacja wartości obowiązujących w otaczającym ich świecie — uwa­ żanym za zły, jest formą duchowego, ale i faktycznego przygotowania się na ten podniosły moment przebudowy porządku ziemskiego. Stąd też nie­ którzy interpretatorzy pentekostalizmu latynoamerykańskiego widzą w nim ruch protestu społecznego potępiającego niesprawiedliwą rzeczywis­ tość przeżartą materializmem i sankcjonowaną przez panującą religię — czyli katolicyzm. Ten aspekt nowej religii mógłby tłumaczyć sukcesy zielonoświątkowców wśród ludności najbiedniejszej, która w doktrynie tej znalazła adekwatną odpowiedź na swe frustracje i niezadowolenie . Pierwsi pentekostalistyczni głosiciele Słowa Bożego pojawili się nad potokiem Cayash z początkiem lat 60-tych, przybywając z Limy. Obcho­ dzili wszystkie okoliczne wsie i osady, w każdej zatrzymywali się kilka dni, starając się w t y m czasie zaprzyjaźnić z niektórymi z mieszkańców i uchwycić pierwszy kontakt. Druga faza działalności misyjnej polegała na kolejnych wizytach", których celem stało się przekształcenie jeszcze do niczego nie zobowiązujących kontaktów w formę ogniska przyszłej no­ wej kongregacji. Proces ten trwał dość długo — bo jeśli chodzi o wieś Huacho sin Pescado, to ok. 10 lat. W t y m czasie nieliczni konwertyci ugruntowywali swe religijne przekonania również drogą bezpośrednich kontaktów z większymi ośrodkami zielonoświątkowego ruchu, oraz sami starali się rozszerzyć nową ideę w swym najbliższym otoczeniu, tak aby 23 M R . C e s a r F e r n a n d e z , Kościół řcoíoiicfci w Ameryce mer. Przegląd Religioznawczy", 1967, nr 4-5, s. 118. 10 — Etnografia Polska 29/2 Łacińskiej, „Euhe- �146 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI przyspieszyć moment powołania niezależnej gminy, do czego potrzeba minimum 15 członków . Około 1970 r. w Huacho sin Pescado zaczęła się formować grupa zie­ lonoświątkowców, określająca swe wyznanie jako ,,Templo Belén" wcho­ dzące w skład „Asambleas de Dios del Perú". Rok po roku powoli zwięk­ szała ona swój stan posiadania osiągając w 1978 r. liczbę 37 ochrzczonych członków, w t y m przewagę kobiet (21) oraz sporą grupę sympatyków i młodocianych adeptów — czyli tzw. oyentes przygotowujących się do­ piero do konwersji i chrztu. W stosunku do ogólnej liczby ludności wios­ k i grupa ta oscylowała więc wokół 10 do 15%, co sytuowało ją na mar­ ginesie życia wspólnoty i umożliwiało pobłażliwą tolerancję. Jednakże biorąc pod uwagę aktywność prozelityczną członków i wras­ tanie w wiek dojrzały dzieci evangelistas proporcje zielonoświątkowców i katolików będą ulegać zmianie na niekorzyść tych ostatnich. Dowodem tego może być sytuacja wyznaniowa we wsiach położonych po drugiej stronie Checrasu i Huaura — takich jak Rapaz, Andajes, Paran, Picoy, Tongos, Tulpay, Parquin i Lacsaura — w których gminy pentekostalistyczne działają już od dłuższego czasu z powodzeniem rozwijając akcję nawracania zarówno na własnym, jak i na cudzym terenie. Z t y m i ośrodkami evangelistas z Huacho sin Pescado utrzymują re­ gularne kontakty wspierając się nawzajem, wespół uczestnicząc w reli­ gijnych zgromadzeniach i uroczystościach oraz wspólnie podejmując m i ­ syjne eskapady. Jest rzeczą interesującą, iż w najbliższym sąsiedztwie Huacho sin Pescado, t j . we wsiach Curay, Taucur i Ącain ruch evange­ listas nie zyskał szerszej aprobaty i nie zdołał zgromadzić wystarczającej liczby wiernych do założenia samodzielnej kongregacji. Być może zade­ cydowały t u czynniki psychologiczne, a mianowicie nietajone nigdy uprzedzenia do inicjatyw realizowanych przez mieszkańców Huacho sin Pescado, lub czynniki natury kulturowej — większa izolacja od świata ze­ wnętrznego (brak dróg) i bardziej tradycyjna orientacja w sferze świato­ poglądowej. Niezależnie od odpowiedzi na tę kwestię faktem pozostaje, iż zielonoświątkowcy z Huacho sin Pescado stanowią wyspę innowierców w ramach własnej wspólnoty, a także enklawę protestantyzmu w całym Cayashu. Lokalna gmina religijna posiada charakter kongregacjonalny — co oznacza, że nie ma w niej stałej hierarchii duchownej, a każdy członek, który spełnia podstawowe warunki (postawa moralna, wiedza religijna), może zostać wybrany okresowym przywódcą, by po pewnym czasie ustą­ pić miejsca innemu pentekostaliście. Członkowie każdej gminy dzielą się na trzy kategorie. Pierwszą grupę tworzą bautizados, a więc ci, którzy 24 i 2 4 Tożsame zasady powoływania zboru obowiązują także u pentekostalistów w Polsce, np. w Zjednoczonym Kościele Ewangelicznym. Zob.: A . T o k a r c z y k , Protestantyzm, Warszawa 1980, s. 266. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 147 stali się pełnoprawnymi członkami kongregacji po przejściu obrzędu chrztu z wody. W ramach tej kategorii wydzielić można jeszcze subgrupę tzw. legítimos, t j . ludzi, którzy zdobyli wyższy stopień religijnego wta­ jemniczenia przez chrzest Duchem św. i którzy powiększyli swą for­ malną wiedzę religijną (biegłość w znajomości i interpretacji Biblii) pod kierunkiem pastorów-teologów poza własną gminą. Ci legítimos posiadają uprawnienia do prowadzenia samodzielnej akcji misyjnej, oni także naj­ częściej wybierani są na kierownicze stanowiska w lokalnej kongregacji. Wreszcie trzecią kategorię tworzą wspomniani już oyentes w innych re­ gionach Peru nazywani także simpatizantes lub adherentes . Uczestni­ czą oni w życiu religijnym wspólnoty przygotowując się duchowo i inte­ lektualnie do chrztu z wody, który dopiero da i m pełne prawa i obowiąz­ k i członka zgromadzenia. Ogólne zebranie członków zgromadzenia (asamblea general) wybiera zarząd (junta directiva), na którego czele staje dirigente. Ten okresowy przywódca religijny jest organizatorem wszystkich działań wspólnoty zielonoświątkowej, nie ma natomiast prawa udzielania sakramentów chrztu i małżeństwa. Na te okazje zaprosić należy wyższego rangą du­ chownego. Pomocnikami dirigente są sekretarz i skarbnik posiadający ozdobne pieczęcie —• do tego symbolu urzędu bowiem przywiązuje się w całym Peru ogromną wagę. Ich zastępcami są dwaj tzw. diacones, któ­ r y m asystują z kolei dwie dziewczyny, zwane diaconisas, zobowiązane do utrzymania porządku w domu modlitwy i przygotowania świątyni do nabożeństwa. Gmina zielonoświątkowców w Huacho sin Pescado, podobnie jak i ca­ ła wspólnota chłopska, w skład której wchodzi, jest organizmem samo­ rządnym i autonomicznym, co oznacza, iż w niewielkim stopniu jest uza­ leżniona od „wyższych" szczebli „Asambleas de Dios". Poszczególne autonomiczne gminy w celach samopomocy, współpracy i koordynacji działań duszpasterskich łączą się w federację zwane presbiterios. Na cze­ le takiej federacji, której siedziba znajduje się w portowym mieście Huacho, stoi presbiterio regional. Posiada on szerokie uprawnienia sa­ kralne i z tej racji bardzo często odwiedza kościoły wchodzące w skład federacji, jest także łącznikiem między lokalną wspólnotą wiernych a na­ czelną radą „Asambleas de Dios", czyli tzw. sinodo z siedzibą w Limie. J e d n ą z przyczyn powodzenia tego wyznania wśród peruwiańskich wieśniaków jest bez wątpienia ten kongregacjonalny i demokratyczny ustrój zgromadzeń — kontrastujący z hierarchicznym układem istnieją­ cym w Kościele katolickim. Wprawdzie wzory lokalnej samorządności andyjskiej są również bardzo silnie widoczne w ludowym katolicyzmie np. przy organizacji fiesta, opieki nad świątynią, cmentarzem i innymi miejscami kultu, to jednak kapłan jest zawsze człowiekiem z zewnątrz, 25 2 5 Marzal, op. cit., s. 18. �148 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI a kontakty z nim posiadają charakter sporadyczny, okolicznościowy. Po­ tencjalna możliwość osiągnięcia godności sakralnych w gminie, wypeł­ nianie ich na oczach współwyznawców, praca misyjna — to wszystko czynniki, poza psychologicznymi aspektami doświadczeń religijnych, przyciągające niektóre typy osobowości. Kapłanami, kaznodziejami, m i ­ sjonarzami, organizatorami gmin są u zielonoświątkowców na andyjskiej wsi sami Indianie. Uczestnicy tego ruchu religijnego mają przeświadcze­ nie, iż są reformatorami przeprowadzającymi wielkie dzieło odnowy ży­ cia własnymi siłami, z własnej inspiracji, kierując się przykładami swych najbliższych. W tym sensie trafnie zjawisko to określił B. R. Wilson — angielski socjolog religii — nazywając tzw. rural pentecostalism w Ame­ ryce Łacińskiej typowym indigenious movement rozprzestrzeniającym się własnymi siłami i bez większych nakładów finansowych . 26 Każdy nowo pozyskany członek tej religijnej wspólnoty obarczony jest moralnym obowiązkiem werbowania neofitów. Przeważnie zaczyna się od najbliższej rodziny, a potem agituje sąsiadów i dalszych krewnych. Zawieranie mieszanych małżeństw protestancko-katolickich nie jest ak­ ceptowane przez zielonoświątkowców, chyba że jeden z partnerów skłon­ ny jest zmienić wyznanie. Inaczej rzecz się ma w przypadku tych mał­ żeństw, które zostały zawarte jeszcze przed konwersją jednego ze współ­ małżonków. Uznaje się je nadal za ważne, ale nalega usilnie na to, by partnera przeciągnąć na stronę pentekostalistów. Bardziej światli i biegli w interpretacji Biblii wyruszają na pieszą pielgrzymkę po górach, odwiedzając sioła sąsiednich dolin, by w nowym środowisku głosić ewangelię. Wyprawy takie trwają zwykle kilka dni, w przeciwieństwie do dłuższych podróży misyjnych, a nawet kilkumie­ sięcznych wypraw organizowanych przez presbíteros celem zakładania nowych gmin, pilotowania ich startu i szkolenia nowych adeptów. Czasa­ m i misjonarze ci nie ujawniają początkowo publicznie swych rzeczywis­ tych celów i wynajmują się do różnego rodzaju prac lub oferują usługi (naprawiając np. zegarki lub radia), by tą drogą rozpoznać od środka no­ we otoczenie i zyskać zaufanie osób najbardziej ich zdaniem podatnych na hasła zielonoświątkowców. Do propagandy religijnej wykorzystuje się i inne okazje — jak choćby przypadkowe kontakty handlowe czy towa­ rzyskie zawierane na targu lub w trakcie wędrówki do pobliskiej wsi albo miasteczka. Agitatorzy nowej wiary posługują się zarówno sugestywnym, słowem, jak i bardziej nowoczesnymi środkami —• takimi jak ulotki, ilustrowane broszury przybliżające Indianom przypowieści biblijne i wyjaśniające w sposób nader ogólny i prosty pryncypia protestanckiej myśli religijw B . R. W i l s o n , Magic and the Millenium. A sociological study of reli­ gious movements of protest among tribal and third-world peoples, London 1973, s. 115-117. �WYZNANIOWA D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 149 nej. Materiały te wydawane są przez takie organizacje religijne, jak „Cruzada a cada hogar" czy „Sociedades Biblicas en el P e r ú " z Limy. Wykorzystuje się także broszurki rozpowszechnione przez metodystów z Chosica i protestanckie organizacje wenezuelskie. Przed rozdaniem ich wśród współziomków każdą ulotkę zaopatruje się w widoczną pieczęć samego dirigente lub tesorero. Są wśród nich obrazkowe historyjki o ży­ ciu Chrystusa z bardzo prostym tekstem dostosowanym do osób nie bę­ dących biegłymi w języku hiszpańskim. Inne zachęcają do poznania Biblii lub też zawierają krótkie nauki religijno-moralne przeplatane cytatami z ewangelii. Znaleźć w nich można sugestywną interpretację grzechu •— jako czynu niezgodnego z zaleceniami Pisma Św., stwierdzenia w rodzaju Za felicidad es un estado mental, y no se adquíre por la abundancia de bienes materiales que se posean —• czy też zalecenia, jak można osiągnąć szczęście i uzyskać libertad espiritual. Obok tego rodzaju broszurek w ę ­ drowni kaznodzieje posługują się także kolorowymi ilustrowanymi plan­ szami przedstawiającymi sceny z życia Chrystusa. Wystarczy tylko je rozwinąć przed zgromadzonym przygodnie audytorium na ulicy czy pla­ cu i sugestywnie objaśniać poszczególne obrazy, przechodząc stopniowo od zwykłych komentarzy do nauk religijnych i wskazówek moralnych. Najlepszym materiałem na konwertytów są jednostki wyalienowane ze społeczności lokalnej, często chore oraz potrzebujące duchowego wsparcia, załamane niepowodzeniami, osoby, które popadły w nałóg al­ koholizmu i same nie mogą się z niego wyzwolić, wreszcie ludzie k r y ­ tycznie nastawieni do Kościoła katolickiego i kleru. Ten ostatni element jest bardzo często wykorzystywany w propagandzie zielonoświątkowców. Wskazuje się na rozbieżności między słowami a czynami księży katolic­ kich, przypomina opresyjny charakter Kościoła w dobie konkwisty i i n ­ kwizycji — powołując się nawet na ekspozycję w Muzeum Inkwizycji w Limie, potępia „profesjonalny" charakter kapłaństwa sprawiający ko­ nieczność wnoszenia opłat za posługi religijne, wyśmiewa się i dyskre­ dytuje kult świętych — jako nowy rodzaj bałwochwalstwa, a także pod­ kreśla „niekonsekwencje" moralno-rytualne katolicyzmu, takie np. jak odprawianie egzekwi żałobnych na rzecz zmarłych, którzy za życia byli ludźmi grzesznymi i z gruntu złymi. Dla wielu ludzi wybawieniem z egzystencjalnych problemów jest przyjęcie nowej wiary, dającej i m nadzieję na lepszą przyszłość i pozwa­ lającą odnaleźć siebie w społeczności wyznawców nowego kultu. Z tego punktu widzenia rację mają ci badacze latynoamerykańskiego protestan­ tyzmu indiańskiego, którzy dostrzegają w n i m kompensacyjne funkcje . Badania prowadzone wśród pentekostalistów na Puerto Rico, gdzie blisko 10% mieszkańców przynależy do tego wyznania, wykazały, iż większość 21 2 7 B. S a 1 e r, Religious conversion and self-aggranisement: case, „Practical Anthropology", vol. 12: 1965, s. 107-114, nr 3. A Guatemalan �ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI neofitów podkreślała fatalny stan psychicznego kryzysu i moralnej nę­ dzy, w jakim żyła przed poznaniem „prawdy", przeciwstawiając tę prze­ szłość szczęśliwej teraźniejszości dającej szansę zbawienia , Marzeniem każdej nowo powstałej gminy pentekostalistycznej jest po­ siadanie na terenie pueblo własnej świątyni (templo), która stałaby się materialnym symbolem siły nowej religii. Społeczność zielonoświątkowa w Huacho sin Pescado nie dorobiła się dotąd własnego budynku kościel­ nego, ale za to przygotowania do jej wzniesienia są już w toku. Trwa zbiórka funduszy na ten cel, jest już także parcela w obrębie centrum wsi ofiarowana przez jednego z członków. Z braku świątyni z prawdzi­ wego zdarzenia wierni zbierają się w kaplicy urządzonej w dość obszernej parterowej sali mieszkalnego domu pentekostalisty, usytuowanym jed­ nak w dość prestiżowym miejscu, przy jednej z pierzei centralnego plaza, przy której znajduje się stary kościół katolicki z górującą nad wsią dzwonnicą oraz budynek szkolny. Informuje o t y m biały plakat umieszczonjr na ścianie chaty, na k t ó r y m ktoś niezbyt starannym pismem na­ kreślił nazwę zgromadzenia — ,,Templo Belén". Religijne przeznaczenie tego pomieszczenia podkreślają barwne pla­ katy zawieszone na glinianych ścianach nawołujące do czytania Biblii i reklamujące działalność ,,Sociedad Biblica Peruana". Obok widnieją wypisane na kartce papieru krótkie sekwencje ze Starego i Nowego Te­ stamentu. Są również tabele pokazujące kolejność pełnienia dyżurów przy sprzątaniu kaplicy oraz grafik, na którym odnotowuje się dziesięcinę wnoszoną na rzecz gminy przez wiernych od każdej zarobionej sumy. W ten sposób każdy ma wgląd w sytuację majątkową wspólnoty oraz może kontrolować wysokość diezmos wnoszonych przez współwyznaw­ ców. Pozbawione okien wnętrze, co jest w budownictwie tego regionu nor­ mą, wypełniają proste, przykryte baranimi skórami ławy. Tylko przy węższej szczytowej ścianie stoi drewniany pulpit, który na czas nabożeń­ stwa przykrywa się białą tkaniną, na której ktoś koślawo wyhaftował wazon z czerwonymi kwiatami, a powyżej niego pełną nazwę zgroma­ dzenia. Na pulpicie stawia się dwie świece oraz Biblię i śpiewnik. Z tego miejsca dirigente kieruje przebiegiem ceremonii, wygłasza kazania i na­ uki, czyta fragmenty ewangelii, intonuje hymny i modli się w podniosłym skupieniu wyciągając w geście błogosławieństwa obie ręce w stronę wier­ nych. W tym ubóstwie wnętrza kaplicy uderza brak krzyża, do symboliki którego nie przywiązuje się tak dużej wagi, jak u katolików, choć figu28 2 8 V . G a r r i s o n , Sectarianism and psychological adjustmanet. A controlled comparison of Perto-Rican pentecostals and catholics, [w:] I. I. Z a i e t s k y , M. P. L e o n e [eds.], Religious movements in contemporary America, Princeton 1974, s. 324; S. C o o k , The prophets. A revivalistic folk religion movement in P.uerto Rico, ,.Caribbean Studies", vol. 4: 1965, nr 4, s. 20-35. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 151 ruje on na pieczątkach pentekostalistów. Nie widać także żadnych świę­ tych obrazów, naczyń czy innych sprzętów liturgicznych. Prostota w y ­ posażenia świątyni, ceremonii i duży stopień spontaniczności w trakcie modłów odpowiadać ma pierwotnym tradycjom chrześcijańskim nie obrosłym jeszcze hieratyczną liturgią. Kontrastuje to bardzo z wyposaże­ niem wiejskich kościółków katolickich, które choć biedne i zaniedbane, mają zwykle ściany pokryte kolorowymi freskami, a na ołtarzach naśla­ dujących barokowy styl limeńskich świątyń wznoszą się liczne figury świętych przybrane w bogate brokatowe i koronkowe stroje. W tyle pentekostalistycznego domu modlitwy zgromadzono ławki dla oyentes, a po­ nad nimi zawieszono na ścianie bolsa (woreczek) na drągu do zbierania datków oraz małe bębenki służące do wybijania r y t m u w trakcie zbioro­ wych śpiewów. Wielką wagę przywiązuje się do stałego i ciągłego uczestnictwa w na­ bożeństwach, których częstotliwość jest tak duża, iż wypełnia większość wolnego czasu zielonoświątkowców. W Huacho sin Pescado spotkania takie organizowano cztery razy w tygodniu, nie licząc specjalnych zebrań dla dzieci. Najważniejsze jednak jest nabożeństwo odbywające się w nie­ dzielę wieczorem, na które przybywa cała pentekostalistyczna społecz­ ność. Jeden z informatorów podkreślał w swej wypowiedzi, iż takie czę­ ste obcowanie ze „Słowem Bożym" po dniach ciężkiej pracy na chacras (poletkach) sprawia mu największe zadowolenie dostarczając duchowego odpoczynku. Częstotliwość zgromadzeń religijnych oraz aktywny w nich udział sporej grupy wiernych to jedna z głównych różnic między K o ­ ściołem katolickim a pentekostalistycznym, w tym pierwszym bowiem partycypacja indiańskich chłopów, pomijając okres fiesta, sprowadzona jest do roli statystów. W tym także dostrzec można jedną z przyczyn powodzenia misji protestanckich w tradycyjnych społecznościach andyj­ skich, przedkładających zawsze samorządność ponad wszelkie formy ste­ rowania z zewnątrz. Przebieg nabożeństwa niewiele przypomina ceremonie w katolickim kościele. Dirigente i jego pomocnicy nie wkładają żadnych obrzędowych szat i kierują modlitwami w ponchos, płaszczach i marynarkach. Kobiety przybywają na te spotkanie z małymi dziećmi rozkładają na glinianym klepisku świątyni swe mantas (narzutki) i usadawiają się pod ścianą, tak samo jak czynią to zazwyczaj na targu, na przemian modląc się, śpie­ wając i karmiąc piersią niemowlęta. W przeciwieństwie do sztywnej l i ­ turgii katolickiej, w kulcie pentekostalistycznym Jominuje dużo sponta­ niczności i improwizacji. Wynika to z zasady tego ruchu, który na „miej­ sce arystokratycznego dystansu między modlącym się kapłanem a wier­ nymi wprowadził zasadę, że każdy może być kaznodzieją, kto wstaje, by przemawiać, posłuszny głosowi Boga" . 29 Cesar Fernandez, op. cit., s. 119. �152 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Mszę odprawia dirigente w asyście swych pomocników. On rozpoczy­ na modlitwy, wygłasza przypowieści — wreszcie wzywa do pulpitu po­ jedyncze osoby lub grupy dziewcząt, które ze śpiewnikami w rękach intonują pieśni, śpiewane przy akompaniamencie gitar i bębenków. Ich repertuar jest typowo protestancki, stąd także ich melodyka niewiele ma wspólnego z andyjską tradycją muzyczną, choć t u i ówdzie przebijają się nuty i r y t m y indiańskiego huayno. W trakcie nabożeństw w Huacho sin Pescado na twarzach wiernych spostrzec można było, iż głęboko przeży­ wają oni całą ceremonię. W najbardziej podniosłych momentach (np. oración) główny celebrans — i zgromadzeni wierni zamykali oczy, pła­ kali i głośno modląc się wprowadzali się w stan wyjątkowego skupienia, będąc jakby duchem w innym świecie. Ważnym aktem rytualnym, choć nie otwierającym wrót do zbawienia, jest chrzest wodą — mający postać — podobnie jak u babtystów — oczy­ szczającej kąpieli będącej symboliczną formą nowych narodzin i przyję­ cia do wspólnoty wiernych. Ceremonie takie odbywają się przeważnie raz do roku i organizuje się je niewielkimi zbiornikami nawadniają­ cymi, gromadzącymi wody spływające z górskich źródełek i kanałów. Ka­ płan oraz osoba poddająca się temu obrzędowi przejścia ubrani w białe szaty, symbolizujące stan bezgrzeszności, wchodzą po pas do basenu na oczach licznie zgromadzonych wiernych i katolickich członków comuni­ dad. Tam po wypowiedzeniu odpowiedniej formuły celebrans ujmuje wpół neofitę i odchylając go do tyłu zanurza całkowicie w wodzie. Po wyłonieniu się na powierzchnię wierny wznosi ku górze ręce dając wyraz swej radości, iż włączony został do zielonoświątkowej wspólnoty. Przy­ byli na taką uroczystość kapłani z innych ośrodków dbają zwykle o to, by ten podniosły moment uwiecznić na zdjęciu, które wraz z dyplomem chrztu mogło stać się ozdobą domu i świadectwem obrania nowej drogi życiowej. Obrzędy chrztu wymagają przybycia presbítero, dlatego też łączy się je, podobnie jak i śluby, z głównym świętem pentekostalistycznym zwa­ nym fiesta de la cosecha y confraternidad (święto zbiorów i braterstwa). Jest to jakby substytut katolickiego święta patronalnego, w k t ó r y m evan­ gelistas nie biorą czynnego udziału. Organizuje się je na przełomie lata i jesieni — tak dobierając daty, aby nie kolidowały one z podobnymi świętami w innych okolicznych miejscowościach. W Huacho sin Pascado odbywa się ono między 25 a 30 sierpnia. Z tej okazji zaprasza się na nie wyznawców (delegatów) z innych okolicznych skupisk zielonoświątkow­ ców. W 1978 r. przybyli oni do tej wioski aż z 18 pueblos, nie licząc wyższych kapłanów ,,Asamblea de Dios" z Huacho z wybrzeża pacyficz­ nego. Zaprasza się także katolickich współmieszkańców wioski nie bro­ niąc i m biernego uczestnictwa, gdyż evangelistas mają zawsze nadzieję, iż nowe rytuały spodobają się i zainteresują ich ułatwiając w przyszłości akcję misyjną. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 153 Jedynymi trunkami dozwolonymi na tej fiesta są lemoniady oraz chicha, która w t y m wypadku jest symbolem udanych zbiorów. Całe zresztą święto ma charakter dożynkowy i jest formą rytualnego podzię­ kowania Bogu za pomyślny rok gospodarczy oraz aktem umocnienia wię­ zów między wyznawcami i między poszczególnymi gminami — dającym uczestnikom poczucie identyczności wyznaniowej. Widzieć w t y m można także nawiązanie do północnoamerykańskiego Thanksgiving Day (Dnia Dziękczynienia), w którego tradycji wyrośli twórcy ruchu pentekostalistycznego. Główne uroczystości odbywają się na placu, na k t ó r y m uprzednio wkopano w ziemię dwa młode drzewka eukaliptusowe — ewidentne sym­ bole płodności i ożywczych sił kosmicznych. Przystraja się je koloro­ w y m i wstążkami oraz płodami z indiańskich pól, a dary w postaci żyw­ ności przyniesione przez uczestników przeznacza się na wspólny stół biesiadny. Święto trwa kilka dni, po czym życie wraca do normy, choć część evangelistas udaje się do innych wsi, by w charakterze gości uczes­ tniczyć w podobnych fiestas, organizowanych przez sąsiednie kongregacje zielonoświątkowców. Kontakty takie spajają jeszcze mocniej evangelistas^ ze sobą i czynią ich odpornymi na przeciwności losu. Początkowe obserwacje wzajemnego współżycia katolików i evangelis­ tas w Huacho sin Pescado nie przyniosły podstaw, by sądzić, że u k ł a ­ dają się one niezbyt szczęśliwie. Jedni i drudzy zgodnie twierdzili, że cała społeczność wiejska —• bez względu na wyznanie — żyje zgodnie i bezkonfliktowo. Deklaratywność tych opinii formułowanych tylko na użytek gringos nie ulegała jednak wątpliwości. Świadczyła jedynie, że w oczach obcych zarówno zielonoświątkowcy, jak i pozostali mieszkańcy wsi starali się ukazać swą społeczność jako wspólnotę zgodną i harmonij­ ną. Dopiero w miarę nawiązywania bliższych kontaktów z obydwoma ugrupowaniami ukazał się prawdziwy obraz tej wyznaniowej koegzysten­ cji niewolny od napięć, uprzedzeń i problemów trudnych do rozwiązania. Napięcia te nie przybierały jednak tak gwałtownego charakteru, jak np. w brazylijskim mieście Carmo de Rio Claro, w k t ó r y m w 1963 r. tłum rozfanatyzowanych parafian napadł na pentekostalistów w trakcie wmu­ rowywania kamienia węgielnego pod ich nową świątynię . 30 Grupa indiańskich evangelistas była jeszcze mała, zdawała sobie spra­ wę ze swej słabej pozycji i starała się do minimum likwidować ogniska konfliktów. Z drugiej strony mała społeczność lokalna, w której wszyscy bardzo dobrze się znają, są ze sobą spokrewnieni i połączeni więzami gospodarczych interesów — to również czynniki sprzyjające pewnej to­ lerancji. Główne źródła potencjalnych konfliktów tkwiły w odmiennym sposobie bycia zielonoświątkowców, nie przystającym do wymogów an8 0 S. M a r k i e w i c z , s. 305-396. Katolicyzm w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1969, �151 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI dyjskiej tradycji pracy, świętowania, wypoczynku i wspólnotowej party­ cypacji. Ich normy moralne — typowo purytańskie — zakazywały bez­ względnie picia alkoholu, palenia papierosów, żucia liści coca, grania w gry hazardowe, cudzołożenia czy spędzania czasu wolnego na niefraso­ bliwych pogwarkach w gronie przyjaciół. Ideałem człowieka jest dla nich osoba wypełniająca swój dzień pracą, a czas wolny lekturą Biblii, medytacjami religijnymi, udziałem w nabożeństwach czy propagowaniem słowa bożego. Sprawia to, iż coraz bardziej separują się od swych kato­ lickich współmieszkańców, gdyż nie wypada im wspólnie tańczyć i śpie­ wać regionalnych pieśni czy na pełnych prawach uczestniczyć w różnego rodzaju świętach i uroczystościach wioskowych lub sąsiedzko-rodzinnych związanych np. z budową domu, wzajemną pomocą przy różnego rodzaju pracach itp., których integralną częścią jest zawsze żucie liści coca, picie rumu i innych alkoholi. Pijaństwo mające w wioskach andyjskich znaczny rozmiar, co tłuma­ czyć można sytuacją społeczno-ekonomiczną Indian, jak i tradycyjnymi wzorami obrzędowej konsumpcji chicha, znalazło w zielonoświątkowcach zdecydowanego wroga. Z drugiej strony wszystkie wymienione już cechy przyciągające do evangelistas neofitów osłabione są ich rygoryzmem w kwestii alkoholu, papierosów, coca, a także antytradycjonalistycznym podejściem do rodzimego dziedzictwa kulturowego. Wierząc w radykalną zmianę jednostki i budowę nowego społeczeństwa ludzi Ducha św. na ziemi, evangelistas zwracają się również przeciwko andyjskiej tradycji obrzędowej, ludowym wierzeniom oraz obyczajom, traktując je jako po­ gańskie przeżytki niegodne kultywowania i pozbawione sensu. Przykładem tej odmiennej „wyzwolonej" z tradycji postawy może być następujący incydent, który warto tu przytoczyć. W ramach Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy prowadzone także były wykopaliskowe pra­ ce archeologiczne w ruinach przedkolonialnego osiedla Andamarca po­ łożonego na skraju Huacho sin Pescado . Przed podjęciem eksploracji wielu mieszkańców zadeklarowało chęć współpracy, by zarobić parę gro­ szy. Jednakże w kilka dni po rozpoczęciu badań zainteresowanie nagle wygasło z nieznanego wówczas bliżej powodu. Okazało się, ze obawa przed wydobywaniem i dotykaniem kości gentiles — jak nazywano w Cayashu prekolumbijskich mieszkańców ruin — jest silniejsza aniżeli per­ spektywa dodatkowego zarobku. Wierzono bowiem, że człowiek, który weźmie do ręki starożytne kości, może niebawem umrzeć w strasznych cierpieniach. Wydawało się w tej sytuacji, że nie znajdziemy już nikogo, kto nie obawiałby się zemsty gentiles za naruszanie ich wiecznego spo31 3 ! Zob. A. K r z a n o w s k i , Archaeological investigations in the upper Huaura basin. Central Peru, „Acta Archaeologica Carpathica", vol. 17: 1977, vol. 18: 1978, oraz Cayash prehispanico. Parte I. Resultados de investigaciones arqueoló­ gicas realizados por la Expedición Científica Polaca a los Andes. Proyecto Huaura-Checras, Peru 197&, Cracovia (w druku). �WYZNANIOWA D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 155 koju. Wówczas z kłopotliwej sytuacji wyratowali archeologów pentekostaliści, którzy uważali chorobę huari (wywołaną kontaktem z kośćmi wyjętymi z grobu) za nic nie znaczący przesąd. Choć jednak' głośno od­ żegnywali się od „pogańskich" zabobonów swych współziomków, to jed­ nak nie byli w stu procentach pewni własnego bezpieczeństwa. Na wszel­ k i więc wypadek starali się nie dotykać kości gołymi rękoma, wyjmując je z ziemi lub przekładając z miejsca na miejsce za pomocą patyka, ka­ mienia, łopaty czy skrawka gazety . Do końca pobytu polskiej ekspedy­ cji w Cayashu nikt spoza grona ich wyznawców nie przezwyciężył w so­ bie obawy przed huari i w rezultacie pentekostaliści zmonopolizowali cał­ kowicie „obsługę" ekipy badawczej, zyskując w ten sposób dodatkowe dochody. 32 W najostrzejszym świetle różnice między katolikami a zielonoświąt­ kowcami uwidoczniły się w związku z organizacją komunalnej fiesta celebrowanej ku czci patrona pueblo i będącej główną uroczystością je­ dnoczącą zazwyczaj wszystkich mieszkańców raz do roku. Z jednej stro­ ny uczestnictwo evangelistas w obrzędach ku czci świętego katolickiego było niezgodne z pryncypiami religijno-moralnymi, z drugiej zaś silna presja społeczna wynikająca z tradycji osłabiała ducha oporu i skłaniała niektórych neofitów do podporządkowania się wymogom życia wspólno­ towego. Chodziło tu szczególnie o te osoby, które z racji przyjętej we wsi kolejności winny podjąć rytualne cargo organizatorów fiesta. Jeśli takie sytuacje miały miejsca, wówczas osoby pełniące funkcje alfefereses (go­ spodarzy fiesta) czy ich pomocników przestrzegały jedynie tego, by za­ chować abstynencję. Jest to więc sytuacja typowego rozdarcia między zasadami nowej wia­ r y a wiernością tradycji, której konsekwencją była albo anatema współ­ ziomków, albo też potępienie współwyznawców. Częściowe rozwiązanie tej sprzeczności, ale tylko na gruncie formalnym, przyniosły decyzje władz administracyjnych, do których trafiały liczne skargi i zażalenia w sprawie przymuszania innowierców do aktywnego uczestnictwa w fies­ tas. I tak począwszy od 1978 r. stwierdzają one autorytatywnie, że udział w wioskowym święcie oparty być może tylko na zasadzie pełnej dobro­ wolności, a odmowa wzięcia udziału nie może być podstawą sankcji względem niekatolików. W rezultacie tej decyzji załamała się tzw. lista de padrones, według której w każdej comunidad wyznaczano co roku inne osoby do pełnienia różnych wioskowych cargos, w t y m także orga­ nizowania fiesta, co spowodowało z kolei niesprawiedliwe rozłożenie po­ ważnych finansowych obciążeń na cele komunalne wśród mieszkańców pueblo, na wyraźną niekorzyść katolików . 33 Evangelistas 8 2 zdają sobie sprawę ze swej niezręcznej sytuacji i dlatego Szerzej na ten temat zob. R. K r z a n o w s k a , Z. R y n , kowa choroba Indian, „Estudios Latinoamericanos" (w druku). K r z a n o w s k a . Trzecia świątynia, op. cit., s. 24-25. 3 8 „Wari" — zagad­ �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI też starają się ze wszystkich sił należycie wypełnić wszelkie pozostałe obligacje względem wspólnoty, nawet uczestnicząc w pracach społecz­ nych na rzecz utrzymania w należytym stanie miejscowego kościółka ka­ tolickiego, aby udokumentować w ten sposób swą lojalność względem comunidad. Jednakże obracają się głównie w kręgu swych współwyznaw­ ców, sami się izolują i są izolowani, tworząc w obrębie wspólnoty chłop­ skiej typu lokalnego — autonomiczną wspólnotę religijną. Marginalną sytuację evangelistas rekompensuje i m ich aktywne uczes­ tnictwo we własnym rozbudowanym życiu religijnym oraz ożywione kon­ takty ze współwyznawcami z innych wiosek. To poczucie wspólnoty ponadlokalnej zdaje się być silniejsze ponad tradycyjne poczucie solidaryz­ mu wioskowego. Sądzę poza tym, iż nie jest dziełem przypadku, to że nikt z członków samorządowych władz gminy Huacho sin Pescado nie był również wyznania zielonoświątkowego. Niechęć do aktywności w ży­ ciu społecznym wsi typowa dla evangelistas zbiegła się t u zapewne z ich niskim autorytetem i brakiem zaufania wśród pozostałych comuneros, a także z trudnościami wypełniania tych funkcji wymagających bardzo często zwyczajowego picia alkoholu. Obserwacje zachowań zielonoświątkowców w tradycyjnej społeczności andyjskiej zbieżne są po części z rezultatami badań przeprowadzonych na Haiti we wsiach do niedawna zamieszkanych wyłącznie przez w y ­ znawców synkretycznego kultu afro-chrześcijańskiego — vodu. Gdy po­ jawili się tam pentekostaliści, rozpoczęli oni swą działalność od gwałtow­ nego zrywania z tradycją, czego symbolicznym wyrazem było uroczyste niszczenie obiektów sakralnych związanych z vodu. Podobnie jak an­ dyjscy neofici — odmawiali oni udziału w wioskowych uroczystoś­ ciach, niewielką wagę przywiązywali do edukacji dzieci, wyjąwszy dobre opanowanie umiejętności czytania niezbędnej do swobodnego posługiwa­ nia się Biblią, wyłączali się z aktywności społecznej, a nawet stronili od sportu, uważając go za stratę czasu i energii. Sytuując się jednak na uboczu głównego nurtu wydarzeń lokalnych, przez swą pracowitość, oszczędność, racjonalne gospodarowanie, wyzbycie się nałogów i nieponoszenie poważnych wydatków na cele publiczne, szybko stabilizowali swą pozycję ekonomiczną stopniowo wyróżniając się pod t y m względem z oto­ czenia . 34 W Huacho sin Pescado proces ten nie jest jeszcze tak wyraźnie w i ­ doczny w sferze ekonomicznej, to jednak evangelistas wyraźnie odzna­ czają się schludnością wyglądu, osobistą higieną, trzeźwością i otwartoś­ cią na kontakty z ludźmi spoza wspólnoty. Te obserwacje pokrywają się również z uwagami V . Solca poczynionymi w jednej z ajmarskich wio- 8 4 Ł. P. Zaretsky, Gerlach, Pentecostalism: L e o n e , op. cit., s. 694-696. revolution or counter-revolution, [w:] �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 157 sek w Boliwii zamieszkanej także przez kilka rodzin należących do sekty o nazwie „Amigos" . Zbliżając się do końca naszych rozważań dokonajmy krótkiej rekapitulacji niektórych wniosków, zwracając uwagę na klasyfikację bada­ nego zjawiska, na jego źródła, skutki społeczno-kulturowe i obszary w y ­ magające szczególnej obserwacji w toku dalszych studiów. Na obecnym etapie rozwoju pentekostalizmu w Andach stwierdzić można, iż ma on pewne cechy ruchu religijnego, który jest prozelityczny, egalitarny, auto­ nomiczny i przede wszystkim ludowy. W t y m sensie różni się od ekspan­ sji protestantyzmu wśród indiańskich grup obszarów selva — wśród k t ó ­ rych nowe idee religijne przynoszą misjonarze spoza Ameryki Łaciń­ skiej. Pod wzglądem psychologicznym uznać można ten ruch za kompen­ sacyjny — likwiduje on bowiem u swych wyznawców depresje, stresy, deprywacje i frustracje — dając i m w zamian poczucie sensu życia wraz z możliwością pełnej partycypacji w .obrzędach i rytuałach . Z innego punktu widzenia uznać można pentekostalizm andyjski za przykład ruchu rewitalizacyjnego, odrzuca on bowiem aktualną rzeczy­ wistość jako świat zła, w zamian proponując budowę nowego „królestwa Bożego", które będzie bardziej satysfakcjonujące dla człowieka . Bu­ dowa tej rzeczywistości w planie ziemskim dokonuje się już obecnie w dwojaki sposób — przez indywidualną konwersję i zerwanie z dotych­ czasowym trybem życia i przez stopniowe zmiany w społeczeństwie na skutek wzrostu pentekostalistycznych enklaw proponujących nową for­ mułę współżycia społecznego. W andyjskiej odmianie pentekostalizmu odnajdujemy również pewne cechy specyficzne — a mianowicie nie ma on wyraźnie charakteru thaumaturgicznego , magia bowiem lecznicza i obrzędy uzdrowicielskie, tak często uwypuklane wśród zielonoświątkowców na innych terenach, np. na Puerto Rico czy wśród Indian Toba w Argentynie , nie zajmują t u ważnej pozycji. Podobnie rzecz się ma jeśli chodzi o rolę tańca w cere­ moniach i glossolalii. Oba te zjawiska nie zostały stwierdzone na bada­ nym terenie. Jeśli rozważać źródło sukcesu pentekostalistów, to na niektóre jego elementy zwracaliśmy już uwagę wyżej — jak na słabość Kościoła ka­ tolickiego i atrakcyjność nowej oferty ideologicznej. Teza wysuwana 35 36 31 38 39 8 5 V. Š o l c , Bei den Indiánem am Titicacasee, Leipzig 1967, s. 59. ** Bliżej na temat ruchu kompensacyjnego zob. D. F . A b e r 1 e, The Peyote religion among the Navaho, New York 1966, s. 317. Wg A. Wallace, ruch rewitalizacyjny to organized, conscious effort by mem­ bers of a society to construct a more satisfying culture". Zob. t e n ż e , Revitalization movements, „American Anthropologist", vol. 58: 1956, s. 265. Na temat istoty treści thaumaturgicznych zob. W i l s o n , op. cit., rozdz. 4-6. Zob. V. G a r r i s o n , op. cit., s. 298-329; E . M i l l e r , The Argentine Toba religious service, „Ethnology", vol. 10: 1971, nr 2, s. 149-159. 8 7 8 8 8 8 �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI często przez religioznawców, w myśl której akceptacja nowej wiary w y ­ nika głównie ze stanu dezorganizacji, w jakiej znajduje się system k u l ­ turowy, nie potwierdziła się w pełni w naszym przypadku. Wsie, w któ­ rych pentekostalizm znalazł zwolenników, należą do dość tradycyjnych i relatywnie izolowanych, choć oczywiście widać w nich także pewne symptomy zmian przekształcające te wspólnoty w lokalne społeczności chłopskie podzielone na grupy interesów, co wiązać należy z coraz więk­ szym oddziaływaniem ekonomiki rynkowej i upowszechnianiem się po­ staw indywidualistycznych, bardziej adekwatnych do kapitalistycznych stosunków . Jakkolwiek by na to zjawisko nie spojrzeć, stwierdzić można, iż zmia­ ny w społeczności wiejskiej mogą co najwyżej ułatwiać konwersję aniżeli być jej prawdziwą siłą sprawczą. Jest faktem, że jeśli chodzi o postawy indywidualne — to dużą rolę odgrywa tzw. deprywacja, szczególnie deprywacja statusu, którą wykorzystują i pobudzają misjonarze nowej wiary. Podkreślają oni bowiem przecież bardzo dobitnie, jak wielka jest rozbieżność między idealnymi wzorami świętego życia zalecanymi przez pentekostalistów a codzienną praktyką. Zjawisko to jednak bardziej kwa­ lifikuje się do kategorii czynników ułatwiających prozelityczną pracę, aniżeli do grupy elementów o charakterze sprawczym. Problem ten — ze względu na jego kontrowersyjność i teoretyczną doniosłość — wart byłby szczegółowego przeanalizowania w przyszłości. Przejdźmy teraz do skutków ekspansji protestantyzmu na terenie andyjskich wspólnot. Od razu nasuwa się zasadnicze pytanie, czy ruch pentekostalistyczny jest efektem głębokich zmian, sam powoduje takowe zmiany, czy też oba zasygnalizowane t u zjawiska występują łącznie. Pierwszą kwestię rozważaliśmy już wyżej, więc teraz zajmijmy się zie­ lonoświątkowym ruchem jako agent of change . Otóż nie ulega wątpliwości, iż ruch ten zmiany takie powoduje •— jedne w sposób programowo zamierzony, inne jako pośredni efekt kon­ wersji i powstania religijnego pluralizmu i alternatywnego systemu war­ tości. Wynikają te zmiany przede wszystkim z tego, że rodzi się wśród wyznawców nowej wiary silne poczucie nowej identyczności, a także opozycyjności względem otoczenia, akcentowane odrzucaniem zasad do­ tychczas obowiązujących. W rezultacie dawniejszy comunero przekształ­ ca się w nowego człowieka — w evangelista, który wprowadza zmiany w życiu rodzinnym, we własnym postępowaniu, a także w życiu całej wspólnoty powodując jej dezintegrację. Ten ostatni aspekt jest najbardziej widoczny. W ramach wspólnoty powstaje nowa religijna wspólnota rządząca się po części własnymi pra40 41 4 0 dición 41 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , La comunidad campesina peruana y el cambio, „Ethnologia Polona", vol. 8: 1982 [1984], s. 187-201. G e r 1 а с h, op. cit., s. 672. entre la tra­ �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 159 wami, po części respektująca zasady dotychczasowe. Trzy czynniki ce­ mentowały dotychczas wspólnotę andyjską, a mianowicie: 1) wspólne władanie ziemią, 2) system samorządowy wspólnoty, 3) tradycja rozu­ miana szeroko jako wspólna ideologia grupy lokalnej waloryzująca jej zwartość i solidaryzm. Ideologia pentekostalistyczna zwraca się głównie przeciwko temu właśnie elementowi, pośrednio wpływając także osła­ biająco i na drugi czynnik (samorządowy) przez uchylenie się od rów­ noprawnej partycypacji w urzędach i obciążeniach. W tej sytuacji nie ruszona została tylko sprawa wspólnoty terytorialnej i wspólnego dyspo­ nowania ziemiami. Natomiast kwestia udziału w życiu samorządowym uległa rozszczepieniu na sferę partycypacji świeckiej •— możliwej do przyjęcia przez pentekostalistów, choć także z pewnymi zastrzeżeniami — oraz sferę partycypacji sakralnej — zdecydowanie odrzucanej przez pro­ testantów. Skurczyła się więc płaszczyzna wspólnie akceptowanych przez wszystkich comuneros wartości i wspólnych autorytetów. Również w układzie międzywspólnotowym sytuacja przybrała inny kształt aniżeli dotychczas. Tradycyjne kontakty międzywioskowe nie za­ grażały zwartości poszczególnych wspólnot, gdyż dotyczyły relacji ro­ dzinnych, handlowych, towarzysko-obrzędowych, usługowych czy oficjalno-prawnych. Pentekostaliści uzyskali tymczasem pozawspólnotową płaszczyznę identyfikacji, która sprawia, że bliżsi są i m współwyznawcy z innych gmin, aniżeli współziomkowie z tej samej wspólnoty, ale nie podzielający ich poglądów religijnych. Czynnikiem zmiany jest także silna tendencja antytradycjonalistyczna powodująca konflikty z miejscowymi wartościami andyjskiej kultury ludowej — ukształtowanej po części na tradycji katolicko-iberyjskiej. Z t y m antytradycjonalizmem wiąże się tendencja innowacyjna wprowa­ dzająca nową filozofię pracy i życia codziennego, bardziej dostosowaną do wzorów indywidualnego sukcesu (walka z plagami społecznymi, pro­ pagowanie gospodarności, oszczędności i zapobiegliwości). Pentekostaliś­ ci wyzwalają swych członków z ograniczeń tradycji po raz wtóry prze­ prowadzając propagandę przeciwko idolatrii, zabobonom, kultowi świę­ tych, kosztownym uroczystościom itp. W zamian nie oferują neofitom nadziei na rychłą poprawę sytuacji społeczno-ekonomicznej, ale poka­ zują drogę doskonalenia osobowości przez pracę, wyrzeczenia, modlitwę, przestrzeganie norm moralnych i doświadczenia religijne. Wszystkie zebrane wyżej uwagi mają w gruncie rzeczy charakter ro­ boczych hipotez, które należałoby sprawdzić i poddać kontroli w różnych typach społeczności andyjskich oraz w różnych rodzajach gmin zielono­ świątkowców (np. nowych i starych, mniejszościowych i większościo­ wych). Większą uwagę w przyszłych studiach należałoby także poświęcić kwestii współistnienia nowej ideologii religijnej ze starą andyjską tra­ dycją, co mogłoby rzucić światło na siłę antytradycjonalistycznych ten­ dencji lub też ukazać jej ograniczenia wobec presji kulturowego podłoża. �160 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Słuszne byłoby także zwrócenie uwagi na relację łączące strukturę w y ­ znaniową wsi ze strukturą majątkową i hierarchią prestiżu. P y t a ń takich można by t u stawiać jeszcze wiele, ale nie w t y m rzecz, by sporządzać ich pełną listę. Sprawą najważniejszą byłoby bowiem ustalenie, w jakiej mierze nadal mogą funkcjonować pluralistyczne wspólnoty, czy zauwa­ żone tendencje rozwojowe mają wyłącznie charakter dezintegracyjny czy również adaptacyjny oraz czy ruch pentekostalistyczny dostosowany jest bardziej do programów modernizacji życia na andyjskiej wsi aniżeli l u ­ dowy, synkretyczny katolicyzm. Jakie będą przyszłe losy pentekostalizmu w Andach — trudno dziś osądzić. Z pewnością nadal będą się rozwijały ich kongregacje wciągając w obręb swych wpływów coraz więcej ludzi. Kościół katolicki na razie nie podjął większych kroków w obronie zagrożonych pozycji, zresztą nie­ wielkie ma w t y m względzie możliwości. Jeśli katolicyzm potrafił choćby powierzchownie współegzystować z lokalnymi kultami ludowymi, to pro­ testantyzm odcina się od tradycji „pogańskiej" jak i chrześcijańsko-iberyjskiej. Znając siłę andyjskiej tradycji można jedynie przypuszczać, iż mimo wielu sprzeczności między tradycyjnym etosem indiańskim a pro­ testanckimi wzorami życia — te ostatnie w miarę lat (podobnie jak nie­ gdyś katolicyzm) dostosują się do lokalnych warunków i wtopią się w miarę bezkonfliktowo w ukształtowane już podłoże. Proces ten trzeba jednak cały czas śledzić i interpretować. Aleksander Posern-Zieliński THE RELIGIOUS DISINTEGRATION OF T H E INDIAN PEASANT COMMUNITIES IN T H E PERUVIAN ANDES AND I T S C U L T U R A L E F F E C T S Summary In this paper some cultural effects of the religious differentiation of the Indian peasant communities in the Andes have been presented on the background of the expansion of Protestantism in Latin America. The subject of analysis are the resutls of the field research in Peru in 1978. Following problems have been taken into account: the forming of the Pentecostal commune within a syncretic-Catholic peasant community, the origin of Pentecostal groups in the Andes, the principles of their activity and religious life, the grounds of the success of the new religion and the values and moral principles introduced by the people of the alien creed. Some attention has been paid to the relations between nominal Catholics being the majority group and Penthecostalists — the marginal group undergoing the processes of isolation and alienation. These processes cut off the new religious community from the local tradition in spite of its members' dirive to fullfill all the obligations ensueing from the principles of the local self-government. The conclusion of the paper is, that the Pentecostalism in the Andes has some of the attributes'" of a religious movement of a proselitic, egalitarian, autonomous and folk character. I n the psychological aspect it makes a compensatory move- �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 161 ment and in the cultural perspective- a revitalisation one, that means it tries to create a new satisfying reality. On the other hand we don't find in it the thraumaturgic elements, so typical for Pentecostalism on other areas. But it makes a powerful "cultural change agent" being the efficient cause of important chan­ ges of values in the life patterns. Forming a new religious identity consciousness it leads to the disintegration of traditional Indian peasant communities in double sense! the social one (the forming of religious communities within local ones) and cultural too (owing to its antitraditionalistic orientation, strong innovational tendencies standing in conflict with the values of the folk culture in the Andes). Translated by Anna 11 — Etnografia Polska 29/2 Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09303f5a7b4cb16ff88eeaa78ca49986.pdf 3cfa89388de1208dbe88379433cf7c0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:363 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:324 Title A name given to the resource Zróżnicowanie klasowe i zawodowe wsi Siołkowice Stare i Nowe w XIX i XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.117-149 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dobrowolska, Danuta Myrcik-Markowska, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DANUTA DOBROWOLSKA i DANUTA MYRCIK-MARKOWSKA ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE I ZAWODOWE WSI SIOŁKOWICE STARE I NOWE OD POŁOWY X I X W. DO 1955 R. I. WSTĘP. Z N A C Z E N I E Z A G A D N I E N I A . P O D S T A W O W E Z A D A N I A B A D A W C Z E Poznanie struktury społeczno-gospodarczej, w szczególności zróżnico­ wania klasowego i zawodowego wsi posiada doniosłe znaczenie dla wła­ ściwego ujęcia i zrozumienia procesów kulturowych przebiegających w życiu społeczności wiejskiej. Ułatwia bowiem zarówno zrozumienie głębokich zróżnicowań kulturowych związanych z poszczególnymi klasa­ mi, warstwami społecznymi i kategoriami zawodowymi na wsi, jak również uchwycenie roli zmian społeczno-gospodarczych w przeobraże­ niach kultury. Stąd też przy opracowywaniu monografii etnograficznej Siołkowic zagadnienie zróżnicowania klasowego i zawodowego wsi stało się przedmiotem specjalnych badań. Badaniami zostały objęte następujące problemy: 1) rozwój społecznogospodarczej struktury wsi w określonych ramach czasowych, 2) czynni­ ki gospodarcze, polityczno-ustrojowe, ideologiczne i inne, które ten roz­ wój kształtowały, 3) przeobrażenia w sytuacji społeczno-gospodarczej po­ szczególnych klas, warstw i kategorii zawodowych na wsi, 4) rozwój wza­ jemnych stosunków pomiędzy wyżej wymienionymi kategoriami społecz­ no-gospodarczymi (klasami, warstwami i kategoriami zawodowymi), 5) kształtowanie się związanych z nimi ideologii i ocen społecznych, 6) społeczna rola zróżnicowania klasowego i zawodowego wsi w rozwoju kultury. Dotychczasowe studia tylko w pewnej mierze oświetliły wyżej wymie­ nione zagadnienia. Studia te polegały na częściowym zapoznaniu się z l i ­ teraturą przedmiotu i z odnośnymi źródłami, przede wszystkim zaś na systematycznych badaniach terenowych. II. L I T E R A T U R A PRZEDMIOTU I ŹRÓDŁA Zagadnienie społeczno-gospodarczego rozwoju wsi śląskiej u schyłku ustroju feudalnego i w dobie kapitalizmu było przedmiotem licznych stu­ diów. Problemem tym interesowali się od dawna uczeni i publicyści nie- �D. 318 DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSK A mieccy '. Już na przełomie X V I I I i X I X w. pojawiło się sporo artykułów i broszur, często o charakterze publicystycznym, poświęconych analizie struktury agrarnej Śląska. Zmierzały one do wyjaśnienia przyczyn coraz wyraźniej zarysowującego się wówczas kryzysu feudalnych stosunków na w s i . Ożywiona polemika na ten temat rozwinęła się znowu w latach czterdziestych X I X w. W okresie tym jeszcze wyraźniej zaznaczyło się bowiem ujemne oddziaływanie pozostałości feudalnych na rozwój życia gospodarczego. Dużą wartość posiadają pochodzące z tego okresu prace E. Pełza , A. Lengerkego , a zwłaszcza jednego z pierwszych członków Związku Komunistów, przyjaciela Marksa i Engelsa, W. Wolffa . Z drugiej połowy X I X w. pochodzą pierwsze próby syntetycznego ujęcia rozwoju wsi śląskiej w ubiegłym stuleciu pióra G. F. Knappa , G. Dessmanna , L . Jacobiego , T. Goltza i innych. Autorzy ci podkreśla­ ją przede wszystkim znaczenie przemian natury prawnej, przy równocze­ snym pomijaniu analizy sytuacji gospodarczej wsi. Gloryfikują oni rze­ komo postępową rolę państwa fryderycjańskiego jako opiekuna mas chłop­ skich. Z nowszych opracowań historyków burżuazyjnych na uwagę zasłu­ guje dzieło J. Ziekurscha Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte . Bardziej wszechstronne od innych, kładzie większy nacisk na omówienie problematyki gospodarczej, nie pomija też walki klasowej chłopstwa z feudałami. 2 s 4 5 6 7 8 9 10 1 Zob. omówienie literatury w pracy W. D ł u g o b o r s k i e g o Krytyka histo­ riografii i niektóre zagadnienia z dziejów wsi śląskie? w 1-ej polowie X I X w., [w:] Konferencja Śląska, t. 1. Wrocław 1954, s. 365—383. Zob. np: C. F . L . S c h a f f e r , Einige noch unbehauene Bruchstücke zum Robothwesen in Schlesien und besonders in Oberschlesien für die schlesischen Stände, Racibórz 1804. E . P e l z , Das Schutzgeld, Skizze aus der Gegenwart, Leipzig 1845; t e n ż e Die Verwaltung der Landgemeinden, Wrocław 1845; t e n ż e , Die Patrimonial-Gerichtsbarkeit, Leipzig 1843; i inne prace. A. L e n g e r k e , Beiträge zur Kenntnis der Landwirtschaft, Bd 1; Sachsen und Schlesien, Berlin 1846; t e n ż e , Die ländliche Arbeitsfrage, Berlin 1849. W. W o l f f , Wybór pism o Śląsku, w oprać, i przekł. W. Długoborskiego, Wrocław 1954. " G. F . K n a p p , Die Bauern-Befreiung und der Ursprung der Landarbeiter in den älteren Theilen Preussens, Leipzig 1887. G. D e s s m a n n, Geschichte d. schles. Agrarverfassung, Abhandlungen aus dem staatswissenschaftlichen Seminar in Strassburg, H. 19, Strassburg 1904. L . J a c o b i , Ländliche Zustande in Schlesien während des vorigen Jahr­ hunderts, Wrocław 1884. T. G o l t z , Geschichte der deutschen Landwirtscłiaft, t. 1 i 2, Berlin 1903, 1905. Goltz szereg prac poświęci! zagadnieniu robotników rodnych. J. Z i e k u r s c h , Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte, wyd. I, [w:] Darstellungen und Quellen zur schlesichen Gesichte, Bd 20, Wrocław 1915, I I wyd. Wrocław 1927. 2 :) 4 5 7 8 9 1 0 �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH Dosyć bogata jest historyczna literatura niemiecka dotycząca rozwoju przemysłu śląskiego i położenia śląskiej klasy robotniczej. I on"a jednak jest niepełna i wybitnie tendencyjna. Gloryfikuje na ogół panowanie pruskie na Śląsku, a zaciemnia kwestię upośledzenia gospodarczego tej ziemi w ramach państwa niemieckiego. Stara się ponadto wykazać zasługi kapitalistów dla rozwoju gospodarczego kraju . Z niemieckich opracowań powojennych należałoby wymienić marksi­ stowskie prace J. Kuczyńskiego. Odnoszą się one wprawdzie do całego państwa niemieckiego, oświetlają jednak również rozwój stosunków go­ spodarczych na Śląsku . Dawniejsze prace polskie dotyczące społeczno-gospodarczej historii Śląska w ciągu ostatnich trzech stuleci są stosunkowo nieliczne. Na szczególną uwagę zasługuje studium J. Marchlewskiego Stosunki spo¬ łeczno-ekonomiczne w ziemiach polskich zaboru pruskiego , napisane w duchu marksistowskim. Burżuazyjna historiografia polska z okresu międzywojennego poruszała przede wszystkim sprawę ekonomiczno-politycznego ucisku ludu polskiego przez władze niemieckie, stojące na usłu­ gach kapitalistów i junkrów pruskich. Dorobek jej zresztą, o ile chodzi o problematykę społeczno-gospodarczą, jest n i e w i e l k i . Problematyka śląska stała się przedmiotem specjalnego zainteresowa­ nia historyków polskich w okresie powojennym. W pracach swych zmie­ rzają zarówno do rewizji z pozycji marksistowskich naszej dotychczaso­ wej wiedzy o Śląsku, jak też do jej pogłębienia przez rozszerzenie bazy źródłowej i zastosowanie właściwych metod badawczych, W studiach nad rozwojem społeczno-gospodarczym wsi śląskiej duże zasługi położył wro­ cławski oddział Instytutu Zachodniego . Spod pióra jego pracowników wyszło szereg artykułów dotyczących końcowego okresu feudalizmu i po­ czątków kapitalizmu w rolnictwie. Artykuły te były drukowane prze11 12 13 14 1S 11 Zob. omówienie literatury przez K. P o p i o ł k a w referacie Rozwój kapita­ listycznego przemysłu na Śląsku (1850—1914), [w.] Konferencja Śląska, t. 1, Wro­ cław 1954, s. 191—265. J . K u c z y ń s k i , Studien zur Geschichte des deutschen Imperialismus, Bd 1, Berlin 1948, Bd 2, Berlin 1950; t e n ż e , Położenie robotników w Niemczech, War­ szawa 1952. J . M a r c h l e w s k i , Pisma wybrane, t. 1, Warszawa 1952, s. 179—522. Zob. np.: P. P a m p u c h , 150 lat niewoli pruskiej, czyli męczeństwo polskiego ludu śląskiego pod rządami pruskimi; t e n ż e , Usamowolnienie i uwłaszczenie pol­ skich chłopów górnośląskich 1807 do 1865, [w:] Pisma, Stalinogród 1955. Ponadto problematykę śląską uwzględniły w pewne: mierze prace omawiające ogólnie dzieje wsd polskiej. W kwietniu 1953 r. funkcje wrocławskiego oddziału Instytutu Zachodniego przejęła odpowiednia komórka Instytutu Historii P A N . 12 13 1 4 15 �I). 120 DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA 16 ważnie w „Przeglądzie Zachodnim" . Na specjalną uwagę zasługują prace prof. S. Wysłoucha: Wieś górnośląska od połoioy XVIII do połoioy XIX w. i Kapitalistyczna przebudowa rolnictwa śląskiego i jej skutki w latach 1850—1880 . Omawiają one m. in. sytuację wsi opolskiej. Ważnym źródłem dla oświetlenia interesujących nas zagadnień są dwa tomy materiałów z konferencji śląskiej, zorganizowanej przez Instytut Historii P A N w połowie 1953 r. we Wrocławiu . Na uwagę zasługują zarówno poszczególne referaty (dotyczące rozwoju kapitalizmu, walk na­ rodowowyzwoleńczych, sytuacji Śląska w Polsce Ludowej), jak też głosy w dyskusji. Problem przeobrażeń struktury społecznej wsi w dobie kapitalizmu poruszali m. in. W. Długoborski i S. Wysłouch, a zagadnienie położenia klasy robotniczej i ruchu robotniczego w t y m samym czasie — J. Jończyk, H . Altman, J. Durko, A. Galos i wielu innych. Problematyka robotnicza była również przedmiotem szeregu artykułów rozrzuconych w różnych czasopismach historycznych . 17 18 19 20 1 6 Cztery tomy „Przeglądu Zachodniego" zostały specjalnie poświęcone proble­ matyce śląskiej: R. 5:1943 nr 5—6; R. 6:1950 nr 7—8; R. 8:1952 nr 1—2 i R. 8: 1952 nr dodatkowy (wyd. w r. 1953). S. W y s ł o u c h , Wieś górnośląsko od polowy XVIII do połowy XIX w., „Przegląd Zachodni", R. 8: 1952 nr 1—2, s. 13—52. S. W y s ł o u c h, Kapitalistyczna przebudowa rolnictwa śląskiego i jej skutki w latach 1850—1880, „Przegląd Zachodni", R. 8: 1952 nr dodatkowy, s. 1—119; zob. też: T. Ł a d o g ó r s k i , Ludność Śląska i jej struktura społeczna w 2-giej poło­ wie XVIII w., „Przegląd Zachodni", R. 6:1950 nr 7—8, s. 31—48; J . P o p k i e w i c z , Z badań nad strukturą klasową Górnego Śląska, „Przegląd Zachodni", R. 8:1952 nr dodatkowy, s. 403—418; K . O r z e c h o w s k i , Postępowanie uwłaszczeniowe na Górnym Śląsku, „Przegląd Zachodni", R. 8: 1952 nr 1—2, s. 178—235; t e n ż e , Uwagi o przebiegu i rezultatach uwłaszczenia w pow. kozielskim na Górnym Ślą­ sku, „Przegląd Zachodni", R. 8:1952 nr dodatkowy, s. 120—202; T e n ż e , Rozdrab­ nianie gruntów chłopskich w XIX w. w dwu wsiach górnośląskich, „Sobótka", R. 9: 1954 z. 1—2, s. 450—504 i in. Konferencja Śląska Instytutu Historii P A N , t. I i I I , Wrocław 1954. W. D ł u g o b o r s k i , Rekrutacja górników w Zagłębiu Górnośląskim w okre­ sie przed zniesieniem poddaństwa, „Przegląd Zachodni", R. 6:1950 nr 7—8, s. 49— 88; t e n ż e , Początki kształtowania się klasy robotniczej na Górnym Śląsku, „Kwar­ talnik Historyczny", R. 61:1954 nr 1, s. 150—177; J . J o ń c z y k , Strajk górników w 1871 r. w Królewskiej Hucie na tle sytuacji klasy robotniczej na Górnym Śląsku (1869—1878), „Przegląd Zachodni", R. 8:1952 nr dodatkowy, s. 310—368; K . J o ń c a , Strajk na Górnym Śląsku w 1889 r., „Przegląd Zachodni", R. 8: 1952 nr dodatkowy, s. 369—402; H. Z i e l i ń s k i , Z dziejów walki proletariatu górnośląskiego w latach wzniesienia rewolucyjnego 1918—21, „Sobótka", R. 7:1952, s. 217—226; B. S z er e r , Rozwój ruchu robotniczego na Śląsku w latach 1905—1107, INS przy K C PZPR, Materiały i studia, t. I , Warszawa 1954, s. 190—213. Zagadnieniom ruchu robotni­ czego na Opolszczyźnie poświęcona jest broszurka opracowana przez S. P o p i ó ł k a i J . S l e z i o n ę , Dokumenty z dziejów walki komunistów na Opolszczyźnie, I I wyd., Opole 1955. 17 1 8 19 2 0 �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWK SIOŁKOWIC STARYCH 12J W ostatnich latach ukazało się ponadto kilka prac o charakterze popu­ larnonaukowym, przedstawiających położenie ludności polskiej (a więc przede wszystkim chłopów i robotników) na Śląsku pod panowaniem nie­ mieckim . Zarys całej historii Śląska od czasów najdawniejszych do chwili obecnej daje, po raz pierwszy w ujęciu marksistowskim, niedawno wydana pod red. E. i K. Maleczyńskich praca zbiorowa pt. Dzieje Śląska . Szereg zagadnień z historii Śląska do X V I I I w. włącznie poruszają, opra­ cowane również zespołowo, Szkice z dziejów Śląska . Rozwojowi Śląska w Polsce Ludowej poświęcone jest ciekawe studium E. Osmańczyka . Na odrębną uwagę zasługuje wydawnictwo o charakterze źródłowym, dotyczące specjalnie Opolszczyzny. Są to Pamiętniki Opolan, opubliko­ wane w 1954 r. przez Wydawnictwo Literackie w Krakowie. Napisane przez polskich robotników i chłopów (obecnie często pracowników umy­ słowych), zawierają wiele ciekawego materiału, zwłaszcza z rozwoju r u ­ chu robotniczego na Śląsku. Scharakteryzowana powyżej literatura historyczna w niewielkiej t y l ­ ko mierze uwzględnia kwestię rozwoju struktury rolnej na Śląsku w okre­ sie, który nas specjalnie interesuje, tzn. w dobie imperializmu niemiec­ kiego i istnienia Polski Ludowej. Dostarcza ona również niewiele danych do dziejów prawobrzeżnej, rolniczej Opolszczyzny. Materiały źródłowe dotyczące społeczno-gospodarczego rozwoju wsi śląskiej są dosyć bogate. Są to przede wszystkim liczne wydawnictwa sta­ tystyczne pruskie, które w drugiej połowie X I X w. posiadają już znaczną wartość. Z innych źródeł na szczególną uwagę zasługują księgi hipoteczne i gruntowe, które pozwalają dokładnie wniknąć w rozwój struktury r o l ­ nej wsi. Źródła powyższe tylko w niewielkim stopniu zostały wyzyskane do tej pory w odniesieniu do Siołkowic. Przeglądnięto niektóre wydawnictwa statystyczne omawiające ogólnie stosunki społeczno-gospodarcze na Gór­ nym Śląsku, poza tym szereg opisów statystycznych i wykazów gmin, któ­ re zawierają między innymi informacje o Siołkowicach. Wyzyskano r ó w ­ nież niektóre materiały archiwalne z Wojewódzkiego Archiwum w Opo­ lu i pewne źródła pisane, będące w posiadaniu mieszkańców Siołkowic. 21 22 23 24 2 5 21 K . P i w a r s k i, Polacy śląscy w walce o społeczne i narodowe wyzwolenie 1848—1914, Warszawa 1955; K . P o p i o ł e k , Z niedoli i walk śląskiego proletariatu.. Warszawa 1955; J . B a ł ł a b a n, Swit nad Opolszczyzną, Warszawa 1953; O. S. P o ­ p i o ł e k , Bunty chłopskie r.a Górnym Śląsku do 1811 r., Warszawa 1954. Dzieje Śląska, pod red. E . i K . M a l e c z y ń s k i c h , Warszawa 1955. Szkice z dziejów Śląska, pod red. E . Maleczyńskiej, Warszawa 1953. E . I. O s m a ń c z y k, Śląsk w Polsce Ludowej, Warszawa 1953. Wyciągi z tych materiałów sporządzili pracownicy archiwum pod kierun­ kiem mer O. S. Popiołka. 22 23 2 4 2 5 �\22 I). DOBROWOLSKA i D. MYRCTK-MARKOWSKA III. BADANIA TERENOWE Główną podstawę źródłową niniejszego sprawozdania stanowią jed­ nak materiały uzyskane drogą badań terenowych w sierpniu 1955 r. Za­ sadniczą techniką pracy terenowej były wywiady z mieszkańcami Siołkowic, uzupełnione obserwacją sytuacji obecnej. Wśród dotychczasowych informatorów przeważali ludzie starsi, mężczyźni, przede wszystkim robotnicy i rzemieślnicy. W słabszym natomiast stopniu uwzględniłyśmy na razie środowisko chłopskie. Starałyśmy się też zebrać dane dotyczące historii poszczególnych rodzin. W pewnej mierze przebadałyśmy również kwestię narodową, ściśle związaną z interesującymi nas zagadnieniami. Dotychczasowe badania przyniosły tylko ogólną orientację w odnie­ sieniu do zróżnicowania klasowego i zawodowego wsi. Wymagają one jeszcze znacznego pogłębienia, uzupełnienia podstawy statystycznej ba­ danych zjawisk i gruntowniejszego zapoznania się z odnośnymi materia­ łami archiwalnymi. IV. W Y N I K I , B A D A N Analiza zebranych materiałów pozwoliła przede wszystkim ustalić prowizorycznie periodyzację badanych procesów. Obejmuje ona cztery okresy: 1850—1890, 1891—1918, 1918—1945, 1945—1955. Poniżej przed­ stawimy zróżnicowanie klasowe i zawodowe Siołkowic w każdym z tych okresów po kolei. Najpierw omówimy ogólne przemiany w strukturze społeczno-gospodarczej wsi i czynniki, które je kształtowały, następnie do­ kładniej scharakteryzujemy trzy podstawowe kategorie społeczno-gospo­ darcze we wsi: chłopów, rzemieślników i robotników. Z kolei przedsta­ wimy kształtowanie się wzajemnych stosunków pomiędzy tymi katego­ riami, zwłaszcza chłopstwem siołkowickim a robotnikami. Szczególny na­ cisk położymy na kształtowanie się przeciwieństw klasowych. 1850—1890 Omówienie przeobrażeń struktury klasowej i zawodowej Siołkowic na­ leży rozpocząć od przedstawienia procesu rozwarstwienia ludności wiej­ skiej. Niestety, dane, którymi na razie rozporządzamy, są bardzo niepełne. Nieliczne tylko publikacje statystyczne podają informacje o strukturze społeczno-gospodarczej poszczególnych wsi śląskich. Dopiero gruntowne przepracowanie wszelkich dostępnych materiałów statystycznych, ksiąg hipotecznych itp. pozwoli na wyczerpujące oświetlenie wspomnianego za­ gadnienia. O ile chodzi o rozwój stosunków własnościowych w Siołkowicach, na razie możemy przytoczyć tylko dane z 1844 i 1861. r. Dla porównania zestawimy je z danymi z 1783 r. Należy tutaj podkreślić, że stosunki te odmiennie kształtowały się w Siołkowicach Starych i Nowych. W pierw­ szych podstawowy zrąb ludności stanowili aż do czasów uwłaszczenia �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH gburzy, mniejsze zaś ilościowo grupy tworzyli zagrodnicy i chałupnicy. Siołkowice Nowe natomiast, powstałe jako kolonia w czasach Fryderyka Wielkiego, obejmowały wyłącznie gospodarstwa zagrodnicze i chałupnicze. Siołkowice Stare Lata Gburzy 26 1783 1844 1861 " 27 2 Półgburzy Kwartniey — 45 — 36 27 - 24 Zagrod­ nicy Chałup­ nicy 32 12 32 23 22 16 Chałup­ nicy wygonowi Wszyscy mieszk. wsi — 809 1722 2063 110 28 30 Co do Siołkowic Nowych, posiadamy jedynie informacje z 1861 r. Było wówczas 19 kolonistów, 4 półkolonistów i 7 chałupników wygonowych — łącznie 255 mieszkańców . Analiza powyższych danych wskazuje na stopniowy wzrost ilości go­ spodarstw średnich i małych przy zmniejszaniu się liczby gospodarstw gburskich. Uwagę naszą zwraca również fakt zwiększania się ilości bez­ rolnych. Jeżeli bowiem przyjmie się, że przeciętnie na rodzinę chłopską przypadało 5 osób , w 1783 r. na 809 mieszkańców wsi było 309 bezrol­ nych (38,2%), a w 1861 r. na 2063 było ich 1018 (49,3%). Sprawa ta w y ­ magałaby jeszcze dokładniejszego zbadania. Brak nam danych statystycznych dotyczących przeobrażeń struktury rolnej Siołkowic w następnych dziesięcioleciach X I X w. Prawdopodobnie jednak zasadniczy kierunek rozwoju nie uległ zmianie. Wskazywałyby na to wiadomości, jakie posiadamy o sytuacji gospodarczej całego powiatu opolskiego. W przeciwieństwie do żyznych okręgów Dolnego Śląska proces koncentracji ziemi w rękach wielkich właścicieli i zamożniej­ szych chłopów wykazywał tutaj w drugiej połowie X I X w. słabe nasi­ lenie, przyrost ludności wywoływał zaś coraz większe rozdrabnianie się 3 1 3a 33 211 F . A. Z i m m e r m a n n , Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, Bd I I I . Brzea 1784, s. 83. Reces w separacji wspólnej roli w Siołkowicach w Opolskim Kresie, 19 V I I I 1844. Reces ten nie obejmuje pewnej ilości zagrodników i chałupników mieszkają­ cych poza wspólnotą podlegającą rozdziałowi. Cyfra ta nie pochodzi z recesu, ale z pracy wyd. przez J . G. Knie, Alpha­ betisch-statistisch-topographische Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte und ande­ ren Orte der Königlich Preussischen Provinz Schlesien..., I I wyd., Wrocław 1845, s. 583. 2» p T r i e s t , Topographisches Handbuch von Oberschlesien, Wrocław 1864, s. 115. so T r i e s t , op. cit., s. 48. " T r i e s t , jw., s. 114. T r i e s t , jw., s. 48. Według O r z e c h o w s k i e g o , Rozdrobnienie gruntów chłopskich..., s. 459, taka była przeciętna liczebność rodziny chłopskiej na Śląsku w X I X w. 2 7 3 8 112 ,:! �n DOBROWOLSKA i D. M Y R C I K - M A R K O W S K A gruntów. Świadczy to o słabym rozwoju kapitalizmu w miejscowym rolnictwie . Pewne wątpliwości budzi jedynie kwestia bezrolnych. Ilość ich w całym powiecie opolskim była niewielka; w 1882 r. wynosiła tylko 20,40% ogółu ludności rolniczej , co również dowodzi słabego rozwoju procesów kapitalistycznych. Trudno jest w tej chwili rozstrzygnąć, czy rozwój Siołkowic z ich dużą ilością bezrolnych był nietypowy dla całe­ go powiatu, czy też raczej w latach osiemdziesiątych i tutaj zmniejszyła się liczba bezrolnych na skutek emigracji zarobkowych. Wyżej przedstawiona struktura rolna Siołkowic wpływała na koniecz­ ność szukania przez ich mieszkańców dodatkowych źródeł zarobków. W omawianym okresie jednak możliwości znalezienia pracy dodatkowej (dla bezrolnych praca ta była głównym źródłem utrzymania) były nie­ wielkie. Część ludności trudniła się rzemiosłem, skierowanym przede wszystkim na potrzeby wsi względnie najbliższej okolicy. W Siołko­ wicach Starych znajdowały się 3 wiatraki, 1 młyn wodny, 4 kuźnie; w Siołkowicach Nowych była kuźnia, blech (warsztat do bielenia płócien) i smodarnia. Długą tradycję miało we wsi miotlarstwo i koszykarstwo. Zajmowały się nim stale lub tylko sezonowo rodziny chałupnicze i bez­ rolne. Drobna wytwórczość miała swój odpowiednik w organizacji zbytu. Był to drobny handel domokrążny. Trudniło się nim wiele osób, przy tym niekiedy byli to sami wytwórcy. Mimo skromnych rozmiarów umożliwiał on jednak w pewnych wypadkach wzbogacenie się. 34 35 Ponadto ludność małorolna lub bezrolna Siołkowic utrzymywała się też z pracy najemnej we wspomnianych już większych warsztatach rze­ mieślniczych, w pobliskim, państwowym lesie (głównie mieszkańcy Sioł­ kowic Nowych), a przede wszystkim w rolnictwie. Praca najemna w rolnictwie wiązała się z gospodarstwami miejscowych gburów lub z dużymi majątkami rolnymi, przeważnie na Dolnym Śląsku, dokąd w y ­ jeżdżano na sezon. Dosyć rozpowszechnione również było tzw. mataczkarstwo (flis). Nieliczni tylko informatorzy wspominają o wyjazdach do okręgów przemysłowych na Górnym Śląsku albo w Niemczech zachod­ nich i północnych. Sezonowe migracje zarobkowe na zachód rozpoczęły się po 1870 r., masowy charakter przybrały jednak dopiero z końcem X I X w. Z innych zajęć należałoby wymienić myślistwo i rybołówstwo, a tak­ że zbieractwo jagód, grzybów i szyszek, rozpowszechnione zwłaszcza w Siołkowicach Nowych. Cechą charakterystyczną wymienionych wyżej zajęć w latach 1850— 1890 była ich sezonowość i sporadyczność, poza tym duża elastyczność 34 S. W y s ł o u c h , Kapitalistyczna ™ W y s l o u c h, .iw., s. 112. przebudowa..., s. 112, 113. �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 125 i zmienność. Trudniący się nimi chłopi względnie bezrolni łatwo prze­ rzucali się z jednego rodzaju pracy do drugiego, w zależności od chwi­ lowej koniunktury. Zajęcia ich miały na ogół charakter lokalny; dalsze migracje do pracy zdarzały się jedynie wyjątkowo. Ogólnoniemiecki r y ­ nek pracy w niewielkim tylko stopniu, zwłaszcza przed 1870 r., wchła­ niał nadmiar r ą k roboczych prawobrzeżnej Opolszczyzny. Przejdźmy teraz do omówienia warunków życia i pracy trzech zasad­ niczych kategorii społeczno-gospodarczych w Siołkowicach, tzn. chłopów, rzemieślników i robotników. C h ł o p i . W okresie badanym wśród chłopów wyraźnie wyodrębnia­ ją się trzy warstwy: gburzy, zagrodnicy i chałupnicy. W ustroju feu­ dalnym przedstawiciele tych warstw różnili się miedzy sobą zarówno ilo­ ścią posiadanej ziemi, jak też rodzajem i wysokością obciążeń p a ń ­ szczyźnianych. W drugiej połowie X I X w. o przynależności do każdej z nich decydował również w pewnej mierze stan posiadania. Według określenia informatorów za gburów uważano gospodarzy, którzy mieli powyżej 40 względnie 50 morgów (często powyżej 100). Stan posiadania zagrodników wynosił mniej więcej od 15 do 40 morgów, chałuuników poniżej 15 morgów. Z biegiem czasu zresztą na skutek rozdrobnienia gruntów, a także podnoszenia s .ę poziomu gospodarki rolnej zmieniały sie krvter'.a, według których oceniano wielkość majątku g^ura lub za­ grodnika. Ilość posiadanej ziemi nie była jedynym czynnikiem d°cvdującym o przynależności do danei warstwy. Drugim, niemniej istotnym, było pochodzenie. Gburem mógł być tylko syn gbura zamieszkujący cen­ trum wsi zwane „Gbury". Nie był natomiast uważany za gbura syn cha­ łupnika, który dorobił się większej ilości ziemi. W słabszym stopniu po­ chodzenie decydowało o przynależności do warstwy zagrodników i c h a ł u p ­ ników. Chałupnikiem mógł zostać zarówno syn gbura, jak zagrodnika. i- Wspomniany już poprzednio proces rozdrabniania gruntów chłop­ skich powodował przesuwanie się ludności chłopskiej z warstwy gburów do warstwy zagrodników, a następnie chałupników. Zagadnienie to wiąże się ściśle z problemem spadkobrania. Jak wiadomo, przepisy prawa spad­ kowego obowiązującego na Śląsku pozwalały na dowolne dzielenie grun­ tów (z wyjątkiem włości rentowych) . Zwyczajowe zasady spadkobra­ nia kształtowały się jednak różnorodnie. Jak podają najstarsi nasi infor­ matorzy, kilkadziesiąt lat temu, gdy możliwości zarobkowe były niewiel­ kie, rozpowszechnione było dzielenie gospodarstw pomiędzy dzieci. Rzad­ kie natomiast były wypadki zostawiania na całym gospodarstwie jedne­ go dziedzica, który spłacał pozostałych. 36 3 0 S. K u c z k o w s k i , Zwyczaje spadkowe na Górnym spadkowe włościan w Polsce, cz. I I , Warszawa 1929. Śląsku, fw:] Zwyczaje �D. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA Charakterystyczne jest, że rodzice dość często przekazywali w całości swe gospodarstwo dzieciom za swojego życia. Miało to miejsce zwłaszcza w zamożniejszych rodzinach chłopskich. W takim wypadku rodzice zo­ stawiali sobie jedynie kilka morgów gruntu, które mieli im obrabiać ich spadkobiercy. Ponadto zastrzegli sobie niekiedy określoną ilość produktów rolnych, drzewa opałowego itp. Materialne warunki ich życia miały być dobre, na skutek tego nawet stosunkowo młodzi ludzie decydo­ wali się pójść na wysyp. Wysypnicy, czyli wycuźnicy, mieszkali w od­ rębnej, specjalnie dobudowanej części domu względnie w osobnym domku. Na specjalne omówienie zasługuje zagadnienie warunków pracy i po­ ziomu życia gburów, zagrodników i chałupników. Zagadnienie to na­ szkicujemy tutaj bardzo ogólnie, ponieważ jest ono przedmiotem również innych sprawozdań (zwłaszcza sprawozdania poświęconego rolnictwu w Siołkowicach). Gospodarstwa samowystarczalne posiadali jedynie gburzy i część zagrodników. Czasem tylko właścicielami ich byli również chałupnicy, którzy wzbogacili się na wytwórczości rzemieślniczej lub handlu. We­ dług relacji informatorów w ostatnich dziesięcioleciach X I X w. gospo­ darstwa te wynosiły przynajmniej 30 morgów . Gburzy na ogół nie trud­ nili się żadnymi zarobkowymi zajęciami ubocznymi, na co im zresztą nie pozwalał braik czasu. Zdarzały się jednak wypadki, że zamożniejsi spośród nich lokowali swe kapitały w miejscowych karczmach i młynach. Do pomocy brali sobie wówczas siły najemne. Niektóre gospodarstwa gburskie zatrudniały zresztą stale parobka i służącą, a oprócz tego robot­ ników sezonowych, zazwyczaj spośród miejscowych chałupników lub bez­ rolnych. W przeciwieństwie do gburów większa część zagrodników i z reguły chałupnicy mieli jakieś zajęcia dodatkowe. Czasem była to stała praca rzemieślnicza albo najemna, zwykle jednak zajęcia te mia­ ły charakter dorywczy, sezonowy. 37 Gburzy stanowili w zasadzie najlepiej sytuowaną materialnie war­ stwę chłopską, co odbijało się naturalnie na ich stopie życiowej i k u l ­ turze materialnej. Sytuacja materialna większości rodzin zagrodniczych i prawie wszystkich chałupniczych była ciężka, stąd też niejednokrot­ nie do pracy zarobkowej zmuszone były też kobiety. Niekiedy jednak zagrodnicy względnie chałupnicy na swych zajęciach dodatkowych do­ rabiali się pewnego kapitału, który umożliwiał im dokupienie gruntu lub założenie większego warsztatu rzemieślniczego. 3 7 Według doskonałego znawcy stosunków górnośląskich, T. Schucka, granica samowystarczalności gospodarstw pow. opolskiego, położonych po prawym brzegu Odry, już w latach pięćdziesiątych X I X w. wynosiła 25—30 morgów (Oberschlesien, Statistik des Begierunas-Bezirks Oppelrt, Iserlohn 1860, s. 177). �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOLKOWIC STARYCH 3 8 R z e m i e ś l n i c y . Rzemieślnicy siołkowiccy pochodzili na ogół z rodzin małorolnych lub bezrolnych i sami pozostawali nadal w ramach tych warstw społecznych. Jeżeli wykonywane przez nich rzemiosło mia­ ło charakter sezonowy, trudnili się ponadto dorywczo innymi zajęciami, jak pracą najemną w lesie lub na roli, zbieractwem płodów ileśnych itp. Odrębną kategorię stanowili rzemieślnicy pochodzący z lepiej sytuowa­ nych rodzin chłopskich. B y l i to przeważnie synowie lub zięciowie boga­ tych gburów, którzy nie odziedziczyli ziemi, a otrzymane spłaty lub posagi lokowali w warsztatach rzemieślniczych. Ich sytuacja materialna była więc od początku lepsza od sytuacji rzemieślników wymienionych poprzednio, rzadko tez byli zmuszeni do szukania dodatkowych źródeł zarobku. W obrębie Siołkowic możemy wyróżnić dwie zasadnicze kategorie rzemieślników: jedni pracowali na zamówienie poszczególnych miesz­ kańców wsi (względnie osad okolicznych), drudzy produkowali dla nie­ znanego odbiorcy na szerszy rynek. Do pierwszej kategorii należeli na przykład szewcy, krawcy, cieśle, młynarze, kowale. Ci ostatni zajmo­ wali się zarówno robotami reperacyjnymi, jak też wyrabianiem narzędzi rolniczych na zamówienia gospodarzy siołkowickich. Do drugiej kategorii należałoby zaliczyć przede wszystkim koszykarzy. W połowie X I X w. ogólna ich liczba nie przekraczała 20 osób, stopniowo jednak zwiększała się coraz bardziej. O ile dla Siołkowic Starych charakterystyczne było koszykarstwo, w Siołkowicach Nowych dużą rolę odgrywało miotlarstwo. Trudniono się nim sezonowo obok szeregu innych zajęć dorywczych. Na szerszy zbyt obliczona była również produkcja smolarni w Siołkowicach Nowych i jednej z kuźni w Siołkowicach Starych. W kuźni tej wyrabia no narzędzia rolnicze, takie jak sierpy, kosy, pługi. Według opowiadań mieszkańców wsi miała być ona zwdązana z kuźnicą, w której przetapiano miejscową rudę darniową. Zarówno kuźnia, jak smolarnia stanowiły własność synów gburskich, a zatrudniały po kilka osób. r Omawiając organizację rzemiosła należy podkreślić, że rzemieślnicy siołkowiccy pracowali przeważnie sami, czasem przy pomocy rodziny, a w nielicznych wypadkach zatrudniali uczniów i czeladników lub inne siły najemne. Pomoc rodziny odgrywała specjalnie dużą rolę w koszykarstwie i miotlarstwie. Każdy z członków rodziny miał wówczas swoje ściśle określone funkcje, miejscem zaś pracy była przeważnie kuchnia lub szopa. Jak już wspomniano powyżej, sami wytwórcy niekiedy trudni- 3 8 Dokładne omówienie sytuacji gospodarczej i społecznej rzemieślników znaj­ duje się w Sprawozdaniu ze stanu badań nad rzemiosłem w Siołkowicach Starych, pow. Opole, napisanym przez I. N i z i n s k ą , „Etnografia Polska", t. 1: 1957, s. 162. �)2«S D DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA li się handlem i rozwozili swe towary po wsiach okolicznych lub bardziej odległych częściach Śląska. Poza t y m jednak handlem domokrążnym zaj­ mowała się specjalna kategoria ludzi rekrutująca się z rodzin małoi bezrolnych, często spośród krewnych drobnych wytwórców. Poziom zamożności rzemieślników był różny, w zależności od kapi­ tału, z k t ó r y m rozpoczynali pracę, wykorzystywania przez nich sił najem­ nych oraz od koniunktury gospodarczej. Przeważnie jednak, jak już wspo­ mniano, rzemiosło nie dawało dochodów wystarczających do utrzymania rodziny, łączono je wiec z innymi typami zajęć. Styl życia rzemieślników był podobny do stylu życia chłopów, t j . tej warstwy, z której się przeważnie rekrutowali. Rodzaj zajęcia znaj­ dował jednak tu pewne odbicie, na przykład w organizacji pracy w ro­ dzinie oraz w użytkowaniu mieszkania i zabudowań gospodarczych. Pe­ wien wpływ na styl życia rodzin rzemieślniczych wywierał również fakt, że mężczyźni, którzy trudnili się handlem domokrążnym, dużo podróżo­ wali, a przez to przyjmowali wzory obce w silniejszym stopniu niż miej­ scowa ludność rolnicza. R o b o t n i c y . Kształtowanie się siołkowickiej klasy robotniczej wią­ że się ściśle z procesem rozwarstwienia tutejszego chłopstwa. Rekruto­ wała się ona zarówno spośród chałupników, jak też licznej w omawianym okresie ludności bezrolnej. Robotnicy siołkowiccy nie tworzyli jednak je­ szcze grupy zwartej, wyodrębniającej się wyraźnie spośród innych kate­ gorii zawodowych. Przyczyniało się do tego zarówno ich silne powiąza­ nie z miejscowym chłopstwem, jak też duża zmienność zawodowa, po­ legająca na łatwym przerzucaniu się z jednego zajęcia do drugiego, z pracy najemnej do handlu i rzemiosła. Dopiero z końcem X I X w., gdy wzmogły się sezonowe migracje zarobkowe do Niemiec północnych i zachodnich siołkowicka klasa robotnicza zaczęła się wyraźniej wyod­ rębniać. W omawianym okresie najbardziej rozpowszechniona była praca na­ jemna u miejscowych gburów i zagrodników. Praca ta miała charakter stały (służba), sezonowy lub dniówkowy, była zaś opłacana gotówką lub produktami rolnymi. Dużą rolę odgrywały również sezonowe wyjazdy do majątków rolnych, przeważnie na Dolny Śląsk. Inne natomiast ro­ dzaje pracy najemnej (u miejscowych rzemieślników, w lesie, w dalszych zakładach pracy) posiadały dla życia wsi mniejsze znaczenie, zatrud­ niały bowiem stosunkowo nieznaczną ilość ludzi. Ponieważ zarobki męż­ czyzn nie wystarczały na utrzymanie rodziny, do pracy szły również ko­ biety i dzieci. Ponadto, jak już wspomniano, większość robotników zaj­ mowała się dorywczo innymi pracami zarobkowymi. Położenie materialne robotników, zwłaszcza bezrolnych, było bardzo ciężkie. Wielu z nich nie posiadało własnych domów i wynajmowało mieszkania w dużych �ZRÓŻNICOWANIE 1 KLASOW '] SIOŁKOWIC STARYCH 129 domach chłopskich (zwykle w części przeznaczonej dla wysypników). Byli wówczas zobowiązani do pomocy w gospodarstwie, rzadziej nato­ miast do płacenia pewnego czynszu. Ponieważ wysokość świadczeń w robociźnie nie była zazwyczaj dokładnie określona, gburzy dysponowali do­ wolnie pracą komorników. Zależni gospodarczo od zamożniejszych chło­ pów robotnicy ulegali im również pod względem kulturalnym i ideo­ logicznym. Wzajemne stosunki pomiędzy kategoriami ludności poszczególnymi wsi Na osobne omówienie zasługują stosunki pomiędzy poszczególnymi klasami, warstwami społecznymi względnie kategoriami zawodowymi w obrębie wsi badanej. W drugiej połowie X I X w. w Siołkowicach w y ­ raźnie zaznacza się następująca hierarchia społeczna, oparta na stosun­ kach własnościowych w rolnictwie i na tradycji: 1) gburzy, 2) zagrodni­ cy, 3) chałupnicy, 4) bezrolni. Hierarchia ta, odziedziczona po okresie przeduwłaszczeniowym, stopniowo ulegała pewnym zmianom związanym z rozwojem kapitalizmu w rolnictwie i ze wzrostem znaczenia niektórych zawodów pozarolniczych. Zmiany te były jednak w przeciągu omawianego okresu stosunkowo nieznaczne. Pomiędzy wymienionymi warstwami istniało szereg powiązań, przede wszystkim o charakterze gospodarczym. Polegały one na dzierżawieniu gruntów, wymianie usług (np. odrobek albo usługi rzemieślnicze w za­ mian za robociznę konną), niekiedy na transakcjach handlowych. Zazna­ czały się one specjalnie wyraźnie w stosunkach między zamożniejszymi chłopami a chałupnikami i bezrolnymi, tworzącymi zawiązek miejscowej klasy robotniczej. Jak już wspomniano, gburzy zatrudniali biedotę wiej­ ską w swych gospodarstwach, dawali jej niekiedy w dzierżawę małe parcele, wynajmowali mieszkania. Z wszystkich tych usług potrafili wy­ ciągnąć dla siebie znaczne korzyści. Pomimo licznych powiązań gospodarczych, kulturowych, a często też rodzinnych, istniał duży dystans pomiędzy poszczególnymi warstwami społecznymi na wsi. Wyrażał się on między innymi w układzie teryto­ rialnym wsi. Gburzy zamieszkiwali centrum wsi, a z czasem też przy­ siółek Bedaszkę, zagrodnicy zaś, chałupnicy i bezrolni — peryferie (Bło­ nie, Kopiec, Klapacz). Również Siołkowice Nowe zamieszkiwali prawie wyłącznie chałupnicy i ludność bezrolna. Wspomniany dystans przejawiał się także w życiu towarzyskim wsi. Tak na przykład gburzy korzystali z odrębnej karczmy, do której nie mieli wstępu przedstawiciele innych warstw. Ci zaś z kolei gromadzili się v/ swych kółkach w innych Ikarczrnach siołkowickich. Podobnie na uroczystości rodzinne, jak chrzciny, wesela, zapraszano przeważnie ludzi Etnografia Polska I 9 �130 n. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA z własnej warstwy. Różnice społeczne przejawiały się także w życiu gminnym (zarząd gminy był z reguły w ręku gburów) i parafialnym. W kościele na przykład przedstawiciele poszczególnych warstw mieli swe stałe, wyznaczone miejsca: koło samego ołtarza siedzieli wycuźnicy, dalej gburzy, zagrodnicy, chałupnicy, a na końcu, dopiero komornicy [ służba. Taka hierarchia społeczna była wyrazem panującego we wsi syste­ mu wartości, według którego o stanowisku społecznym człowieka decy­ dował przede wszystkim stan posiadania, a zwłaszcza wielkość gospodar­ stwa rolnego. Stanowisko społeczne chłopa było więc wyższe od stano­ wiska robotnika, bez względu nawet na wysokość dochodów. W drugiej połowie X I X w. powyższy układ wartości przyjmowany był nie tylko przez chłopów, ale też przez ludność bezrolną, która bezapelacyjnie uzna­ wała autorytet gburów. 1891—1918 Brak nam na razie szczegółowych danych statystycznych o przeobra­ żeniach struktury rolnej Siołkowic w omawianym okresie. Według rela­ cji informatorów przeobrażenia te szły w zasadzie w t y m samym kierun­ ku co poprzednio, mianowicie w kierunku zwiększania się ilości gospo­ darstw średnich i małych przy równoczesnym zanikaniu większych. Na pewne osłabienie tego procesu wpłynęła zapewne emigracja sze­ regu rodzin chłopskich do Ameryki lub do innych części p a ń s t w a pru­ skiego. Emigracja do Ameryki rozpoczęła się jeszcze w okresie poprzed­ nim, a objęła około 40 miejscowych rodzin, przeważnie małorolnych. Poza tym kilkanaście rodzin średniorolnych przeniosło się do Wielkopolski (z końcem X I X w.) i w okolice Gliwic (z początkiem X X w.). W obydwu ostatnich wypadkach przyczyną emigracji była możność nabycia na ko­ rzystnych warunkach większej ilości urodzajnej ziemi (w jednym ka­ wałku), pochodzącej z parcelacji majątków rolnych. Sprzedaż dawnych gospodarstw przez emigrantów musiała wpłynąć na zmiany w stosun­ kach własnościowych w rolnictwie Siołkowic, brak nam jest jednak 0 t y m bliższych danych. Również otwarcie się nowych możliwości zarobkowych w prze­ myśle niemieckim wpłynęło w pewnej mierze na osłabienie procesu rozdrabiania gruntów chłopskich i częstsze pozostawianie na gospodarstwie jednego dziedzica. Gwałtowny rozwój przemysłu niemieckiego po 1870 r. stworzył bowiem zapotrzebowanie na siły robocze. W Siołkowicach 1 w wsiach okolicznych pojawili się wówczas liczni agenci werbujący ro­ botników do pracy w różnorodnych przedsiębiorstwach przemysłowych. Rozpoczęły się najpierw sporadyczne, a z końcem X I X w. już masowe sezonowe migracje mieszkańców Siołkowic na Zachód. Znajdowali oni �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 13.1 najczęściej zatrudnienie przy robotach ziemnych i budowlanych, takich jak zakładanie kanalizacji, wodociągów, ewentualnie budownictwo miesz­ kaniowe (Berlin, Hamburg, Lipsk, Drezno i okolice, oraz Westfalia). Wielu robotników pracowało również przy budowie dróg bitych lub zakładaniu torów kolejowych (np. linia Berlin—Hamburg, Berlin—Drezno). Ponad­ to otworzyły się możliwości zarobkowe dla kobiet i dziewcząt. Wyjeżdża­ ły one na sezon letni do Berlina i innych miast niemieckich, gdzie pra­ cowały u ogrodników. Niektóre z nich angażowały się także do pewnych robót ziemnych, np. przekopywania rowów. Migracje do pracy w mająt­ kach rolnych utrzymały się nadal, ale stopniowo zmieniły swój charakter. Podczas gdy dawniej uczestnikami ich byli przeważnie mężczyźni, teraz wyjeżdżała najczęściej młodzież albo kobiety. Obraz powyższy wymaga pewnych wyjaśnień. Nasuwa się bowiem pytanie, dlaczego robotnicy siołkowiccy emigrowali przede wszystkim na teren Niemiec północnych i zachodnich, a nie do pobliskiego górnośląs­ kiego okręgu przemysłowego, a także co determinowało ich rodzaj pracy. Jeśli chodzi o kierunek migracji, Siołkowice nie stanowią wyjątku. W okresie badanym migracje ludności śląskiej na zachód miały charak­ ter masowy. Jak wiadomo, Śląsk był w ramach państwa junkiersko-kapitalistycznego ziemią specjalnie upośledzoną gospodarczo. W następstwie tego warunki pracy robotników w górnośląskim okręgu przemysłowym były wyjątkowo ciężkie, a płace niskie. Ponadto z końcem X I X w. po­ jawiła się tutaj konkurencja taniego robotnika z Galicji i Królestwa. Nic więc dziwnego, że Ślązacy odpływali na zachód, gdzie zresztą byli bardziej wyzyskiwani i gorzej płatni niż robotnicy miejscowi. Podejmo­ wali się robót ciężkich, sezonowych, jak np. właśnie roboty ziemnobudowlane. Przejawem umacniania się stosunków kapitalistycznych w Siołkowicach było nie tylko wciągnięcie tutejszych robotników w ogólnoniemiecki rynek pracy, ale także przeobrażenia w organizacji miejscowego rzemiosła. Wyraźnie zaznaczyły się one w zakresie koszykarstwa, a pole­ gały na stopniowej koncentracji zbytu, która stwarzała przesłanki do koncentracji produkcji. Także w innych gałęziach produkcji nastąpiły w t y m okresie dosyć istotne zmiany. Pod koniec X I X w. upadły dawne drobne zakłady pracy, cakie jak blech, smolarnia oraz kuźnia, produkująca narzędzia rolnicze na szerszy rynek, z początkiem zaś X X w. została założona duża cegiel­ nia i tartak o nowoczesnym wyposażeniu technicznym. Powstanie obydwu tych przedsiębiorstw, zatrudniających łącznie kilkadziesiąt osób, było związane z szybkim rozwojem budownictwa w Siołkowicach i okolicy, wynikłym z napływu gotówki do wsi. Właścicielami tych przedsiębiorstw byli przedstawiciele miejscowej burżuazji wiejskiej. Ponadto z począt- �332 U. DOBROWOLSKA i D. MYRC1K-MARKOWSKA kiem X X w. zostały założone w Siołkowicach i w pobliskim Dobrzeniu niewielkie fabryczki pończoch. Lata I wojny światowej były ciężkie dla większości mieszkańców Siołkowic. Ponieważ wielu mężczyzn było w wojsku, ciężar pracy zawo­ dowej spadł na kobiety. Trudniły się one przeważnie handlem domo­ krążnym (tekstyl, galanteria, kosze) i koszykarstwem. Okres ten był jednak pomyślny dla rozwoju miejscowego rzemiosła, którego produkcja była skierowana na potrzeby wojskowe. W latach 1891—1918 zaszły dość duże zmiany w warunkach życia i pracy poszczególnych kategorii społeczno-gospodarczych na wsi. C h ł o p i . W omawianym okresie utrzymały się w zasadzie wspo­ mniane poprzednio trzy warstwy chłopskie. Proces rozdrabniania gruntów chłopskich uległ jednak prawdopodobnie pewnemu osłabieniu. Infor­ matorzy nasi wspominają, że na przełomie X I X i X X w. na skutek ma­ sowego odpływu ludności do pracy w przemyśle częstsze niż poprzednio były wypadki przejmowania całego gospodarstwa przez jednego dziedzi­ ca, który spłacał pozostałych. Na ogół zresztą dbano o to, by każde z dzieci otrzymało jakieś zabezpieczenie bytu pod postacią ziemi, pienię­ dzy lub też określonego fachu. Warunki życia i pracy poszczególnych warstw chłopskich uległy pew­ nym zmianom w zestawieniu z okresem poprzednim. Chłopi wielkoi średniorolni przeszli na gospodarkę intensywną, stopniowo wprowa­ dzali ulepszone narzędzia rolnicze, coraz powszechniej używali nawozów sztucznych. Rozbudowa l i n i i kolejowych przyczyniła się do rozwoju go­ spodarki towarowej. Inna była sytuacja chłopów małorolnych, którzy nie mogli sobie pozwolić na większe inwestycje w gospodarstwie. Trud­ nili się oni nadal różnymi zajęciami dodatkowymi. Charakterystyczne jest jednak, że w ostatnich latach przed I wojną światową coraz częściej dodatkowa początkowo praca chałupnika, zwłaszcza najemna praca w przemyśle, przybierała charakter zajęcia głównego. Rozwój gospodarczy przyczynił się do podniesienia dotychczasowego poziomu życia gburów. Niemniej jednak, gdy w okresie poprzednim sta­ nowili oni warstwę ludności wiejskiej o najwyższej stopie życiowej, obec­ nie pod t y m względem przewyższali ich niekiedy, pomijając nielicznych przedsiębiorców, bezrolni lub małorolni robotnicy, zatrudnieni sezono­ wo w przemyśle niemieckim. Gburzy 'bowiem znaczną część dochodów poświęcali na „spłacenie rodziny" i na inwestycje gospodarcze, robotnicy zaś zarobki swe zużywali przede wszystkim na cele konsumpcyjne (bu­ dowa nowych domów, urządzenie mieszkań, ubranie, pożywienie). Należy przy t y m podkreślić, że wymagania rodzin gburskich były niejednokrot­ nie mniejsze niż robotniczych, co wiązało się z brakiem szerokich kon­ taktów i możliwości porównania. �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOLKOWIC STARYCH Pod względem politycznym decydującą rolę w życiu chłopów siołkowickich odgrywały w omawianym okresie dwie partie: Centrum i par­ tia polska. Obydwie miały charakter katolicki, a skupiały przede wszyst­ kim zamożniejszych chłopów. R z e m i e ś l n i c y . Jak w okresie poprzednim, rzemieślnicy siołkowiccy rekrutowali się przede wszystkim z miejscowych rodzin małoi bezrolnych, niekiedy tylko z rodzin zamożniejszych chłopów. W organizacji rzemiosła, zwłaszcza koszykarstwa, którym trudniło się na przełomie X I X i X X w. około 50 osób, zaszły dość duże zmiany, związane z rozwojem stosunków kapitalistycznych na Śląsku. Podczas gdy dawniej każdy z drobnych wytwórców zaopatrywał się sam w su­ rowiec i zazwyczaj sam sprzedawał swoje wyroby, obecnie dostawą su­ rowca i organizacją zbytu zaczęło się zajmować k i l k u przedsiębiorców, którzy sprzedawali koszykarzom wiklinę i kupowali od nich gotowe w y ­ roby, a następnie rozwozili je po całej Rzeszy. Jako ludzie majętni dyspo­ nowali odpowiednimi środkami transportowymi, a w różnych miejsco­ wościach Rzeszy posiadali swoje składy. W ten sposób przedstawiciele kapitału handlowego, pochodzący zresztą przeważnie z sąsiedniego ośrod­ ka koszykarskiego w Chróścicach, uzależnili od siebie dotychczas samo­ dzielnych wytwórców. Nowa organizacja zbytu, która nie objęła zresztą wszystkich drobnych wytwórców, stworzyła przesłanki do powstania nowej organizacji produkcji. W Siołkowicach zostały mianowicie zało­ żone trzy większe warsztaty koszykarskie, zatrudniające przez cały rok po 5—6 sił najemnych, a poza t y m pracujących w domu chałupników. Były to więc początki systemu nakładczego. Właściciele wspomnianych warsztatów pozostawali w stałym kontakcie z przedsiębiorcami-handlarzami, którym sprzedawali całą swoją produkcję. W podobnym kierunku szedł rozwój miotlarstwa w Siołkowicach Nowych; i tutaj zaznaczyła się bowiem tendencja do koncentracji zbytu. W czasie I wojny światowej w sposób sztuczny przyspieszony został proces koncentracji siołkowickiego koszykarstwa. Produkcję skierowano wyłącznie na potrzeby armii (plecenie koszyków na granaty), a wszyst­ kich koszykarzy zmuszono drogą zarządzeń administracyjnych do pracy w trzech wspomnianych warsztatach. Ilość pracowników w każdym z nich wzrosła do dwudziestu k i l k u osób. Stosunkowo mniejszym przeobrażeniom uległy rzemiosła mające cha­ rakter usługowy na rzecz wsi. W związku z rozbudową wsi wzrosła ilość cieśli i stolarzy, pojawili się również krawcy miarowi i krawczynie szy­ jące suknie według wzorów miejskich. Konkurencja wyrobów fabrycz­ nych sprawiła, że kowale przeszli prawie wyłącznie na prace typu reperacyjnego. Jak już wspomniano, powstały w Siołkowicach tartak i cegiel­ nia, zakłady te jednak miały charakter przedsiębiorstw kapitalistycznych. �134 D. DOBROWOLSKA i D. MYRCTK-MARKOWSKA Podobnie jak w okresie poprzednim sytuacja materialna ogółu rze­ mieślników, zwłaszcza koszykarzy, była ciężka. Swą pracę wytwórczą łączyli więc z innymi zajęciami zarobkowymi, coraz częściej z sezonową pracą w przemyśle niemieckim. Jedynie nieliczni koszykarze dorabiali się niekiedy majątku i stawali się samodzielnymi przedsiębiorcami. W związku ze zmianą w a r u n k ó w pracy styl życia większości koszy­ karzy zbliżał się coraz bardziej do stylu życia robotników. Natomiast rzemieślnicy pracujący na usługi wsi byli na ogół silniej związani ze środowiskiem chłopskim. R o b o t n i c y . W omawianym okresie siołkowicka klasa robotnicza wzrastała liczebnie i stopniowo wyodrębniała się spośród innych miesz­ kańców wsi. Rekrutowała się nadal przede wszystkim z ludności małoi bezrolnej, coraz częściej jednak w jej szeregi wchodzili również sy­ nowie zamożniejszych chłopów. Ze względu na stan posiadania można wyróżnić w jej obrębie: wła­ ścicieli karłowatych gospodarstw, robotników bezrolnych, ale posiada­ jących własne domy, oraz komorników. Podział ten krzyżuje się z podzia­ łem według rodzaju zajęcia i wysokości dochodów z pracy najemnej. Najgorzej płatni byli robotnicy rolni, którzy pracowali u miejscowych gospodarzy względnie wyjeżdżali na sezon do wielkich majątków. Lepsza była sytuacja robotników przemysłowych zatrudnionych w miejscowych lub okolicznych zakładach pracy (zakłady koszykarskie, tartaki, cegiel­ nie, cementownie itp.). Największe dochody mieli jednak wspomniani już robotnicy ziemni i budowlani, zwłaszcza ci, którzy uzyskali wyższe kwalifikacje zawodowe. Pomimo dość wysokiego poziomu życia mogli so­ bie pozwolić na systematyczne składanie oszczędności, zużytkowywanych przeważnie na budowę domu względnie na zakupienie gruntu. Dążeniem bowiem wielu robotników w t y m czasie było posiadanie własnego go­ spodarstwa. Można to wytłumaczyć zarówno chęcią zabezpieczenia sobie bytu na wypadek utraty pracy (przeważnie zresztą sezonowej), jak też oddziaływaniem panującego wówczas systemu wartości, według którego stanowisko społeczne chłopa było wyższe od stanowiska robotnika. Robotnicy pracujący przy robotach ziemnych i budowlanych, a także w majątkach rolnych, wyjeżdżali z Siołkowic zazwyczaj wczesną wio­ sną, wracali zaś późną jesienią, gdy rozpoczynające się mrozy nie po­ zwalały pracować na otwartej przestrzeni. Przez większą część roku ro­ botnicze peryferie wsi były więc jakby wyludnione, a dopiero miesiące zimowe gromadziły wszystkich ich mieszkańców. Niektórzy z robotników, zwłaszcza żonaci, przyjeżdżali w odwiedziny częściej, nieraz nawet raz na miesiąc lub raz na dwa tygodnie, zależnie od odległości miejsca pracy. Czasem robotnicy brali ze sobą rodziny. W takim wypadku rodzina osie­ dlała się w t y m mieście, w którym była siedziba przedsiębiorstwa robot- �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 135 nika. Kobiety trudniły się zazwyczaj pracami dorywczymi, takimi jak handel domokrążny lub posługi. Niekiedy zarówno mąż, jak i żona praco­ wali najemnie, zwykle w tym samym przedsiębiorstwie. Dzieci zostawia­ l i wówczas u rodziny w Siołkowicach. Na uwagę zasługuje problem asymilacji siołkowiczan w obcym śro­ dowisku, na przykład Berlina lub innych miast niemieckich. Problem ten wiąże się ściśle z kwestią narodową, której trudno na tym miejscu po­ święcić więcej uwagi. Już w początkach X X w. w wielu ośrodkach nie­ mieckich istniały większe skupiska ludności śląskiej. Ludność ta nie zawsze posiadała wyraźną świadomość narodową polską, niemniej jednak miała poczucie odrębności w stosunku do innych mieszkańców Niemiec. Przed I wojną światową ludność śląska współżyła najczęściej z grupami polskimi z Królestwa lub Galicji. Jak wspominają starsi spośród naszych informatorów, życie towarzyskie w ośrodkach skupiających większą ilość Polaków (w Berlinie, Westfalii) było silnie rozwinięte. Posiadali oni własne gospody, urządzali wspólne zabawy, śpiewali polskie pieśni, a we­ sela i inne uroczystości rodzinne obchodzili tak samo jak we wsiach, z których pochodzili. To wszystko wpływało korzystnie na ich samopo­ czucie w obcych, niemieckich miastach, a zarazem przyczyniało się do zachowania odrębności narodowej i utrzymania dawnego, wiejskiego stylu życia. Wspomniane emigracje oddziaływały niewątpliwie na zapoznanie si? z ruchem robotniczym większych ośrodków przemysłowych, a przez to na rozwój świadomości klasowej robotników siołkowickich. Zagadnienia te są słabo uwzględnione w naszych dotychczasowych materiałach. Na­ leżałoby zwłaszcza przebadać związek ruchu robotniczego z kwestią na­ rodową. W każdym razie fakt szybkiego rozwoju ruchu robotniczego po I wojnie światowej świadczyłby o tym, że ruch ten miał już stare tra­ dycje. Wzajemne stosunki pomiędzy poszczególnymi kategoriami ludności wsi W latach 1890—1918 we współżyciu mieszkańców Siołkowic zaszły dosyć istotne zmiany. Z wolna zaczyna się zacierać dawny, powstały je­ szcze w ustroju feudalnym podział na gburów, zagrodników, chałupni­ ków i komorników. Coraz wyraźniej natomiast zaznaczają się różnice po­ między środowiskiem chłopskim (zwłaszcza chłopów wielko- i średniorol­ nych) a robotniczym. Poniżej przedstawimy w wielkim skrócie przebieg tego procesu. Powstanie nowych możliwości zarobkowych na przełomie X I X i X X w. Wywarło znaczny wpływ na stopniowe uniezależnianie się miej­ scowej ludności mało- i bezrolnej od zamożniejszych chłopów. Coraz �.13« D. DOBROWOLSKA i V. MYRCIK-MARKOWSKA rzadziej pracowała u nich najemnie, niechętnie też wynajmowała miesz­ kania za odrobek. Rozwój budownictwa mieszkaniowego przed I wojną światową wpłynął wydatnie na zmniejszenie się liczby komorników. Liczne migracje za pracą, zetknięcie się z innymi środowiskami, pod­ niesienie poziomu życia siołkowickich robotników, a także ich uniezależ­ nienie gospodarcze od miejscowego zamożnego chłopstwa przyczyniły się do powstania nowego, odmiennego od panującego dotychczas systemu wartości. Polegał on na uznawaniu wyższości pracy robotnika nad pra­ cą chłopa i na wysokiej ocenie robotniczego stylu życia. W ostatnich la­ tach przed wybuchem wojny oceny powyższe były w środowisku robot­ niczym dosyć rozpowszechnione. Ta emancypacja kształtującej się na przełomie X I X i X X w. siołkowickiej klasy robotniczej zaznaczała się wyraźnie także na wielu innych odcinkach. Przede wszystkim więc znajdowała swoje odbicie w prze­ obrażeniach kulturowych. W drugiej połowie X I X w. kultura ludności bezrolnej, pracującej najemnie, była w zasadzie chłopska. Nawet migra­ cje za pracą do dużych ośrodków przemysłowych z wolna dopiero tę jej chłopskość przełamywały. Stopniowo jednak, zwłaszcza w ostatnich la­ tach przed I wojną światową, kształtuje się w siołkowickim środowisku robotniczym nowy obyczaj, zmienia się ubiór i sposób urządzania wnętrz Obok stylu życia chłopskiego coraz wyraźniej zaznacza się styl robotni­ czy, ulegający zresztą silnym wpływom tego pierwszego. Obejmuje on również znaczną część rzemieślników, zwłaszcza pracujących na odle­ gły rynek koszykarzy. Klasa robotnicza emancypuje się także w zakresie życia politycznego. Świadoma rozbieżności swoich interesów z interesami bogatego chłopstwa skupia się koło Partii Socjaldemokratycznej. Należy jednak podkreślić, że wyżej przedstawione zmiany dokony­ wały się powoli, a dominującą rolę w życiu społecznym i kulturalnym wsi odgrywali nadal chłopi. 1918—1945 Lata 1918—1945 stanowią okres rozwoju imperializmu niemieckiego, którego najbardziej specyficznym przejawem jest faszyzm. Z punktu widzenia gospodarczego można w okresie t y m wyróżnić cztery zasadni­ cze fazy. Bardzo wyraźnie zaznaczają się one w życiu mieszkańców Siołkowic. Pierwszą z nich stanowią lata bezpośrednio powojenne: 1919—-1923. Gospodarka niemiecka znajdowała się wówczas w stanie anarchii i de­ zorganizacji. Duże rozmiary przybrało bezrobocie, występujące zwłaszcza na terenie Śląska. Wobec zastoju w przemyśle małorolni i bezrolni miesz­ kańcy Siołkowic utracili swe dotychczasowe zarobki. W wielu wypadkach �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 137 powrócili więc do dawnych prymitywnych form gospodarczych, jak zbie­ ractwo, drobna wytwórczość rzemieślnicza lub handel domokrążny (ga­ lanteria, tekstylia, kosze). Informatorzy nasi wspominają również o krót­ kotrwałych wyjazdach do pracy w przemyśle na teren państwa polskiego. W pewnych okresach płace robotników były tam wyższe niż na Śląsku niemieckim. Od 1924 r. rozpoczęło się stopniowe ożywienie gospodarcze. Mieszkań­ cy Siołkowic, podobnie jak przed wojną, emigrowali do sezonowych ro­ bót ziemnych i budowlanych na terenie całej Rzeszy względnie (kobiety) do pracy w ogrodach podmiejskich. Częste były również wypadki prze­ noszenia się całych rodzin do większych miast niemieckich, zwłaszcza do Berlina. Coraz bardziej wzrastała ilość robotników, coraz częściej też wiązali się oni na stałe z określonymi przedsiębiorstwami niemieckimi. Wzrosła również liczba robotników zatrudnionych na miejscu. Ogólne ożywienie gospodarcze wywołało dalsze przeobrażenia w orga­ nizacji miejscowego koszykarstwa. Szły one w tym samym kierunku co w okresie poprzednim, mianowicie w kierunku koncentracji produkcji. Podobny proces można było zaobserwować i w innej dziedzinie. Właści­ ciel siołkowickiego tartaku i cegielni wszedł w porozumienie z miejsco­ w y m i mistrzami murarskimi i ciesielskimi i stworzył rodzaj przedsiębior­ stwa budowlanego. Rzemieślnicy dawniej samodzielni zaczęli teraz pra­ cować pod kierunkiem kapitalisty. Budowali przede wszystkim domy mieszkalne na zamówienie miejscowej ludności, zwłaszcza dobrze zara­ biających robotników. W 1929 r. nastąpiło jednak nowe załamanie gospodarcze. Tym razem było ono związane z kryzysem ogólnoświatowym, który zakończył się dopiero w 1933 r. Okres kryzysu odbił się bardzo dotkliwie na miesz­ kańcach Siołkowic. Większość robotników utraciła pracę i powróciła na wieś. Podstawą ich utrzymania były zasiłki wypłacane bezrobotnym ewentualnie gospodarstwa rolne, a ponadto różnego rodzaju zajęcia do­ rywcze. Trudniono się więc zbieractwem, koszykarstwem, kłusownic­ twem lub pracą najemną u bogatszych gospodarzy. Niekiedy wyjeżdżano na roboty sezonowe do wielkich majątków rolnych na Dolnym Śląsku lub na Pomorzu. Początek ponownego ożywienia gospodarczego przypada na 1934 r. Miało ono charakter sztuczny, było bowiem związane z przygotowania­ mi wojennymi. Przekształcenie gospodarki Niemiec na gospodarkę wo­ jenną dokonało się przede wszystkim przez intensywny rozwój prze­ mysłu ciężkiego. Duży nacisk położono również na ulepszenie komuni­ kacji lotniczej, a także na rozbudowę sieci dróg bitych oraz autostrad. Robotnicy siołkowiccy pracowali w t y m czasie przy budowie lotnisk, baz amunicyjnych lub innych obiektów wojskowych. Znajdowali rów- �138 TX D O B R O W O L S K A i D. MYRCIK-MARKOWSKA nież zatrudnienie przy zakładaniu nowych kanałów, budowie autostrad względnie przy budownictwie mieszkaniowym. Kobiety nadal pracowa­ ły u ogrodników podmiejskich, natomiast wyjazdy do majątków rolnych należały już do rzadkości. Ilość robotników na terenie Siołkowic znowu wzrosła. Przyczyną tego była zarówno atrakcyjność pracy robotniczej ze względu na jej wysokie zarobki, jak też wprowadzenie few. zagród dzie­ dzicznych (o t y m niżej). Władze faszystowskie czyniły próbę ustabilizowania struktury zawo­ dowej przez związanie robotników w sposób trwały z określonym miej­ scem pracy oraz określonym zawodem. Pierwszy tego rodzaju przepis, dotyczący robotników rolnych, wydano w 1934 r. Następne przepisy z 1934 i 1936 r. odnosiły się do robotników przemysłu metalowego. Nie pozwalały one na zmianę miejsca pracy bez zezwolenia odnośnego urzę­ du pracy. W 1937 r. podobnym ograniczeniom poddano niektóre grupy wykwalifikowanych robotników budowlanych. Celem tych wszystkich rozporządzeń było rozmieszczenie i wyzyskanie sił roboczych pod kątem widzenia przygotowań wojennych . Wprowadzenie tych przepisów w ży­ cie wywarło również wpływ na strukturę zawodową Siołkowic. Zahamo­ wały one dawną płynność zawodów i miejsc pracy. Zasadnicze przeobrażenia nastąpiły w czasach hitlerowskich w zakre­ sie gospodarki rolnej. Ustawą z dn. 291X 1933 r. wprowadzono zasadę niepodzielności samowystarczalnych gospodarstw chłopskich, które mogły być tylko w całości przekazywane spadkobiercom. Wielkość tych tzw. zagród dziedzicznych ustalono na 7,5 ha do 125 ha. Wspomniania ustawa miała zarówno cele gospodarcze (utworzenie silnego rolniczego stanu średniego), jak też polityczne. Bogaci chłopi mieli stać się główną ostoją faszyzmu na w s i . Wprowadzenie jej w życie wywołało' ostry protest ludności polskiej na Śląsku. Protest ten nie przyniósł jednak żadnego rezultatu . Równocześnie z ustanowieniem zagród dziedzicznych stwo­ rzenie tzw. stanu żywicielskiego miało zapewnić ścisłą kontrolę nad wszelkimi dziedzinami rolnictwa w celu podniesienia jego wydajności. W czasie wojny, gdy znaczną ilość mężczyzn powołano do wojska, do pracy poszły kobiety. Wiele młodych kobiet z Siołkowic znalazło wówczas zatrudnienie w administracji w Opolu i w okolicznych zakładach przemy­ słowych. Do Siołkowic natomiast przybyła pewna ilość dziewcząt z Polski i Ukrainy, przydzielonych tutaj do pomocy w rolnictwie. W okresie wojny nastąpiło ożywienie niektórych rzemiosł, między innymi koszykarstwa. 39 4 0 41 3,1 J . K u c z y ń s k i . Położenie robotników w Niemczech, Warszawa 1.952, s. 417—422. A. Ż a b k o - P . o t o p o w i e z, Rolnictwo w Ul Rzesza. Polityka gospodarcza ,111 Rzeszy, L w ó w 1938, s. 93 n. " S. W a s v i e w s k i , Na Śląsku Opolskim, Katowice 1937, s. 267—268. 1 0 �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 139 C h ł o p i . W sytuacji chłopstwa w latach międzywojennych trzeba wyróżnić dwa okresy: 1) przed 1933 r., kiedy struktura własnościowa rol­ nictwa oraz produkcja rolnicza kształtowały się samorzutnie jako kon­ tynuacja stanu przedwojennego, oraz 2) po 1933 r. okres ścisłej kontroli rolnictwa ze strony czynników administracyjnych. W okresie pierwszym dozwolone było, tak jak przed wojną, dzielenie gospodarstw. W praktyce jednak zaznaczała się tendencja do przekazywania całego gospodarstwa jednemu dziedzicowi. Pozostali spadkobiercy otrzymywali spłaty i zosta­ wali rzemieślnikami lub robotnikami. Miało to miejsce zwłaszcza w latach koniunktury gospodarczej, w okresie kryzysu bowiem, gdy trudno było uzyskać gotówkę potrzebną na spłaty, częstsze były wypadki dzielenia gospodarstw. W okresie drugim, po wprowadzeniu zasady „zagród dzie­ dzicznych", struktura własnościowa w rolnictwie zaczyna wykazywać sta­ bilizację. Odnosi się to jednak wyłącznie do gospodarstw większych. W latach międzywojennych utrzymuje się jeszcze tradycyjna nazwa gbur na określenie gospodarza posiadającego kilkadziesiąt morgów gruntu i pochodzącego z rodziny gburskiej. Natomiast stopniowo zacierają się różnice pomiędzy dawnymi zagrodnikami i chałupnikami i nazwy te w y ­ chodzą coraz bardziej z użycia. Coraz większa ilość małorolnego chłop­ stwa trudni się pracą najemną; wchodzi więc w szeregi klasy robotniczej. Robotnikami zostają również niekiedy synowie gburów. Zagadnienie położenia społeczno-gospodarczego chłopstwa w okresie międzywojennym wymaga jeszcze gruntownego przebadania. R z e m i e ś l n i c y . Omawiając sytuację rzemieślników w t y m czasie zajmiemy się przede wszystkim koszykarzami. Stanowili oni bowiem grupę specjalnie liczną w Siołkowicach, a na warunkach ich życia i pracy najdobitniej odbił się rozwój ustroju kapitalistycznego. W latach międzywojennych formy organizacyjne koszykarstwa uległy dalszym zmianom, będącym kontynuacją przeobrażeń z okresu poprzed­ niego. Wzrastające zapotrzebowanie na wyroby koszykarskie na terenie Rzeszy wpłynęło na wzrost ilości handlarzy, zajmujących się dostawą su­ rowca i organizacją zbytu. Ponieważ dotychczasowa drobna wytwórczość nie była jednak w stanie pokryć ich zapotrzebowania, a skup od drob­ nych producentów stawał się uciążliwy, handlarze ci, jak już wspomniano, dali impuls do tworzenia większych warsztatów koszykarskich, chociaż me oni je zakładali. Warsztaty te rozwijały się stopniowo. Trzy największe z nich, po­ wstałe przed I wojną światową, zatrudniały w latach trzydziestych łącz­ nie około 90 robotników. Nadto wielu mieszkańców Siołkowic pracowało w dużych zakładach koszykarskich w Chróścicach. W miarę: rozwoju war­ sztaty koszykarskie zasięgiem swoim obejmowały coraz większą ilość dotychczas samodzielnych wytwórców, którzy zamieniali się w chałupni- �D. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA ków. Należy jednak podkreślić, że obok wspomnianych przedsiębiorstw o charakterze kapitalistycznym utrzymała się nadal pewna ilość drobnych rzemieślników, którzy sami trudnili się sprzedażą swoich wyrobów. W rezultacie w okresie międzywojennym koszykarze siołkowiccy roz­ padają się na trzy grupy: 1) właściciele większych zakładów, 2) robotnicy pracujący w tych zakładach i 3) drobni wytwórcy. Jedynie tych ostatnich możemy właściwie uważać za rzemieślników. Wspomniane kategorie koszykarzy różniły się między sobą sytuacją gospodarczą, społeczną i stylem życia. Właściciele warsztatów utrzymuwali stosunki rodzinne i towarzyskie z miejscowymi handlarzami, właś­ cicielami cegielni, tartaków itp. Dochody swoje lokowali głównie w obiek­ tach budowlanych: stawiali duże, nowoczesne domy. Kupowali również ziemię, której zresztą nie uprawiali, lecz oddawali ją w dzierżawę. Koszykarze-robotnicy natomiast utrzymywali kontakty z innymi robotnikami, od których swoim stylem życia nie odbiegali. Dochody swe zużytkowywali zwykle na cele konsumpcyjne, niekiedy również na budowę domów. Drobni wytwórcy, często byli to małorolni chłopi, najsilniej byli związani z uboższym chłopstwem, a w pewnej mierze również z robotnikami. Tendecja do przekształcania się rzemieślników w robotników zazna­ czyła się także w obrębie innych rodzajów rzemiosła. Wspomniano już O' powstaniu w Siołkowicach przedsiębiorstwa budowlanego, zatrudniają­ cego cieśli i murarzy. Wielu innych przedstawicieli tych zawodów zna­ lazło zatrudnienie w przedsiębiorstwach budowlanych na zachodzie Rzeszy. Nadal utrzymywali się rzemieślnicy typu usługowego. W t y m zakresie zmiany były stosunkowo nieznaczne. Wzrosła ilość krawców i krawczyń szyjących według wzorów miejskich, pojawili się stolarze wyrabiający nowoczesne komplety mebli. Natomiast nie zmieniła się prawie liczba bednarzy, kołodziejów, kowali. Związki ich z miejscowym chłopstwem były nadal silne. R o b o t n i c y . W okresie międzywojennym, jak już wspomniano, a zwłaszcza w czasach hitlerowskich, szeregi siołkowickiej klasy robotni­ czej znacznie się zwiększyły. Część jej (zwykle małorolni chłopi) była za­ trudniona na miejscu, większość jednak emigrowała na sezon do robót ziemnych i budowlanych do różnych, nieraz odległych miast niemieckich. Na peryferiach wsi, nie opodal Klapacza, powstało całe osiedle robotnicze, którego centralną ulicę stanowiła tzw. Berlinerstrasse (obecnie ul. War­ szawska), zamieszkała przez robotników zatrudnionych w Berlinie. Podobnie jak w okresie poprzednim sytuacja materialna poszczegól­ nych kategorii robotniczych układała się różnorodnie. Nadal najgorzej sytuowani byli, nieliczni już zresztą, robotnicy rolni, lepiej robotnicy zatrudnieni w okolicznych zakładach przemysłowych, najlepiej zaś ro- �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOW1C STARYCH [41 botnicy ziemni i budowlani. Wśród tych ostatnich zaznaczało się jednak także wyraźnie zróżnicowanie w zależności od kwalifikacji lub (w cza­ sach hitlerowskich) od przynależności partyjnej. Specjalnie uprzywilejo­ wani byli członkowie NSDAP, którzy dostawali doskonale płatne zajęcia przy budowie obiektów wojskowych. W t y m samym zaś czasie b. człon­ kowie KPD z trudem jedynie mogli znaleźć jakąkolwiek pracę. Różnice w zarobkach oddziaływały na różnice w stylu życia. Robotnicy wysoko wykwalifikowani jako dobrze sytuowani pracowali przez całe życie w jednym zawodzie, a niekiedy nawet w jednym przedsiębiorstwie. Nie szukali też żadnych zajęć dodatkowych, a także ich żony nie praco­ wały zarobkowo. Gospodarstw na ogół n i epotsiadali; nie chcieli się zresztą zajmować pracą na roli. Inna była sytuacja robotników niewykwalifiko­ wanych, gorzej uposażonych. Często zmieniali oni swoje warsztaty pracy, zajmowali się czasem także handlem lub chałupnictwem. Niektórzy z nich posiadali małe gospodarstwa rolne, które były dla nich zabezpieczeniem na wypadek przejściowego bezrobocia. Główny ciężar pracy przy gospo­ darstwie spadał wówczas na barki kobiety. W rodzinach tego typu ko­ biety z reguły pracowały zarobkowo, przeważnie zajmowały się handlem domokrążnym, sprzedażą koszy, galanterii, tekstylii. Oprócz tych dwóch przeciwstawnych typów rodzin robotniczych istniało naturalnie szereg og­ niw pośrednich. Dążeniem każdego robotnika było posiadanie własnego domu. Więk­ szość z tą właśnie myślą robiła oszczędności. Niektórzy z dobrze zarabia­ jących robotników kupowali także ziemię, przeważnie jednak traktowali to jako lokatę kapitału. Sposób życia robotników ziemnych i budowlanych był podobny jak w okresie poprzednim. Wyjeżdżali oni również na wiosnę, a wracali późną jesienią. Częstsze jednak były wypadki (zwłaszcza w latach trzydziestych) wyjazdów całych rodzin. Czasem rodzina taka posiadała dwa mieszkania: jedno w Siołkowicach, drugie w Berlinie, Hamburgu itp. Niektóre rodziny prowadziły tryb życia w pewnym sensie koczowniczy, to znaczy przeno­ siły się z miejsca na miejsce, tam gdzie w danym okresie pracował męż­ czyzna. Kwestię mieszkaniową rozwiązywano różnorodnie. W pewnych wypadkach wynajmowano mieszkanie umeblowane, w innych meble k u ­ powano we własnym zakresie, najczęściej na raty. Niekiedy robotnicy specjalnie dobrze sytuowani budowali nawet w swoich miejscach pracy własne domki. Ci natomiast, którzy wyjeżdżali na roboty bez rodzin, mieszkali w pokojach sublokatorskich czy też, zwłaszcza w latach trzy­ dziestych, w specjalnie na ten cel zbudowanych barakach. Jest charakterystyczne, że w okresie międzywojennym robotnicy siołkowicey o wiele łatwiej niż poprzednio zżywali się z środowiskiem nie- �M2 D. DOBROWOLSKA i D . MYRCIK-MARKOWSKA mieckim w miejscowościach, w których byli zatrudnieni. Ulegali więc wpływom tego środowiska zarówno, gdy chodzi o urządzenie domu lub strój, jak i formy towarzyskie i uroczystości rodzinne. Proces asymilacji ułatwiała im lepsza niż w poprzednim pokoleniu znajomość języka nie­ mieckiego. Niektórzy tylko siołkowiczanie, o wyraźnym poczuciu pol­ skości, starali się utrzymywać kontakty z lokalnymi grupami polskimi. Na okres międzywojenny przypada też silny rozwój ruchu robotni­ czego w Siołkowicach. Bezpośrednio po I wojnie światowej wielu zwo­ lenników miała Socjaldemokracja, stopniowo jednak na pierwszy plan wśród partii robotniczych wysunęła się KPD. Już w latach dwudziestych niektórzy robotnicy siołkowiccy byli jej członkami w powiązaniu ze swymi miejscami pracy. Kilkakrotnie również próbowano założyć lokalną orga­ nizację komunistyczną w Siołkowicach, na skutek jednak corocznych dłu­ gotrwałych wyjazdów robotników do pracy nie mogła się ona utrzymać. Dopiero powrót większości robotników do Siołkowic w okresie kryzysu umożliwił w 1931 r. zorganizowanie tego rodzaju komórki. Sprzyjały temu również panujące na wsi nastroje niezadowolenia i k r y t y k i pod adresem rządu. KPD, która liczyła początkowo około 100 członków (a o wiele większą ilość sympatyków), rozwinęła od razu ożywioną działalność propagando­ wą. Utrzymywała stale kontakt z organizacjami z Opola i wsi sąsiednich, a niektórzy jej członkowie brali nawet udział w próbach nawiązania sto­ sunków z Komunistyczną Partią Polski. W latach większego nasilenia r u ­ chu narodowo-socjalistycznego komuniści siołkowiccy byli coraz bardziej prześladowani. Starano się przeszkodzić organizowaniu przez nich zebrań, często robiono u nich rewizje, nie mogli dostać pracy w okolicznych za­ kładach. W pamięci miejscowych działaczy komunistycznych wyrył się specjalnie dzień 3 marca 1933 r., gdy w okresie szalejącego terroru faszy­ stowskiego przyłapani zostali przez patrol SA na przylepianiu afiszów propagandowych. Jeden z komunistów (Wojciech Kampa) został wów­ czas ciężko ranny, dwóch innych (Franciszka Siemicka i Macioszka) za­ aresztowano. Zostali oni przewiezieni do tzw. Braunes Haus w Opolu i tam skatowani. Po zdelegalizowaniu KPD komuniści siołkowiccy schodzili się od czasu do czasu na zebraniach organizowanych w mieszkaniach prywatnych. Wkrótce zresztą masowe wyjazdy do pracy uniemożliwiły żywszą dzia­ łalność na miejscu. Wielu robotników jednak nie zrezygnowało z dzia­ łalności w miejscowościach, gdzie byli zatrudnieni. W następstwie tego kilku siołkowiczan zostało wysłanych do obozu koncentracyjnego, a jeden został skazany na karę śmierci przez ścięcie. Część robotników siołkowickich poszła jednak na lep propagandy fa­ szystowskiej i zapisała się do NSDAP. Zadecydował o t y m zarówno coraz �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 143 silniejszy terror, jak też względy natury materialnej (możność otrzyma­ nia dobrze płatnych zajęć, pożyczek itp.). Wzajemne stosunki pomiędzy poszczególnymi kategoriami ludności wsi W okresie międzywojennym nadal zacierał się dawny podział na war­ stwy społeczne, oparty na stosunkach własnościowych w rolnictwie, co­ raz wyraźniej natomiast wyodrębniało się środowisko robotnicze od chłop­ skiego. Powiązania gospodarcze pomiędzy robotnikami a zamożniejszymi chłopami stopniowo ulegały dalszemu osłabieniu. Odnosi się to zwłaszcza do okresów koniunktury gospodarczej, gdy wobec dużej łatwości otrzy­ mania stosunkowo dobrze płatnego zajęcia w przemyśle praca u miejsco­ wych gburów stała się mało atrakcyjna. W okresach jednak kryzysów gospodarczych ten rodzaj pracy był ważnym źródłem zarobku dla ro­ botników. Ich zależność gospodarcza od chłopów znacznie więc wzra­ stała. Pod względem mieszkaniowym natomiast robotnicy prawie całkiem uniezależniają się od chłopów. Większość z nich buduje sobie własne domy, a pozostali chętniej mieszkają jako lokatorzy w dużych domach robotniczych (budowanych zresztą specjalnie z myślą o podnajmie) niż chłopskich. Za korzystniejsze bowiem dla siebie uważają płacenie czyn­ szu niż odrobek, którego na ogół wymagają chłopi. Dawny dystans towarzyski między robotnikami a chłopami w zasa­ dzie nadal się utrzymuje, zmienia jednak swój charakter. Dystans ten wynika nie tyle z przekonania o niższości społecznej robotników, ile ra­ czej z braku płaszczyzny kontaktów. Jak już wspomniano, dzielnica ro­ botnicza Siołkowic znacznie się rozbudowała, wielu więc jej mieszkańców w życiu codziennym prawie całkiem nie stykało się z chłopami. Nie można jednak tego zjawiska generalizować, zwiększyła się bowiem również liczba robotników pochodzących z rodzin gburskich i zagrodniczych i ci nie tylko utrzymywali kontakt towarzyski ze swym dawnym środowiskiem, ale budowali także domy w centrum wsi ,,Na gburach". Ponadto częściej niż poprzednio zdarzają się małżeństwa córek gburskich z robotnikami. Wiąże się to z przeobrażeniami w sposobach wartościowania. Powstały w okresie poprzednim układ wartości, polegający na wysokiej ocenie ro­ botniczego stylu życia, nie tylko dominuje obecnie w kołach robotniczych, ale zyskuje zwolenników także w środowisku chłopskim. Coraz częściej zdarzają się wypadki niechęci do pracy na roli u synów gburskich lub zagrodniczych i przechodzenia ich do kategorii robotniczej, nawet wów­ czas gdy mieli możność pozostania na gospodarstwie. Pod względem kulturowym klasa robotnicza w dalszym ciągu emancypuje się spod wpływów chłopskich. Poziom życia zamożniejszych ro- �144 D. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA botników jest na ogół wyższy od poziomu życia gburów, większą ilość pieniędzy mogą wydać na cele konsumpcyjne, a ponadto mają większe wymagania. W zakresie kultury materialnej, a w znacznej mierze też duchowej i życia społecznego zamożniejsi robotnicy ulegają w wysokim stopniu wpływom miejskim. Natomiast gorzej sytuowani materialnie ro­ botnicy w swym sposobie życia bardziej zbliżają się do chłopów. Charakterystyczny jest układ stronnictw politycznych w okresie mię­ dzywojennym (przed dyktaturą faszystowską). Najsilniejszą partią jest wprawdzie Centrum, ale następne miejsce zajmują obie partie robotnicze łącznie (SD i KPD), co świadczy zarówno o wzroście znaczenia robotni­ ków we wsi, jak też o ich uniezależnianiu się ideologicznym od chłopów. Jak już wspomniano powyżej, w okresie międzywojennym wyraźnie wystąpił proces rozwarstwiania się dawniej samodzielnych rzemieślników, zwłaszcza koszykarzy. Jedni stawali się właścicielami większych war­ sztatów, inni znajdowali w tych warsztatach zatrudnienie. Pierwsi utrzy­ mywali kontakty z innymi przedstawicielami burżuazji wiejskiej, drudzy wchodzili w szeregi klasy robotniczej. Równocześnie wzrosła ilość inteli­ gencji pracującej pochodzenia siołkowickiego. Rekrutowała się ona prze­ ważnie z zamożniejszych rodzin chłopskich. Część jej pozostawała na wsi, część zaś odpływała do pobliskich miast. 1945—1955 Rok 1945 jest datą przełomową dla społeczno-gospodarczego rozwoju Siołkowic. Oznacza on bowiem wyrwanie ich z kapitalistycznego systemu gospodarczego Niemiec i włączenie do systemu gospodarczego Polski L u ­ dowej. Okres bezpośrednio powojenny zastał wieś wyludnioną w około czter­ dziestu procentach. Znaczna część mężczyzn powołanych do armii nie­ mieckiej znalazła się w momencie zakończenia działań wojennych na te­ renie Rzeszy. Część ludności wycofała się na ziemie rdzennie niemieckie przed wkroczeniem armii radzieckiej. Ponadto nowo powstałe władze polskie udzieliły zezwolenia na repatriację ludności niemieckiej zamiesz­ kującej wieś. Zniszczenia wojenne były w okolicy dość znaczne: zerwane mosty, zerwane przewody elektryczne oraz poniszczone i ogołocone z maszyn miejscowe przedsiębiorstwa, takie jak tartak, cegielnia i wielkie zakłady koszykarskie. W przedsiębiorstwach tych zaprzestano produkcji, podobnie załamała się chwilowo drobna wytwórczość koszykarska. Wprawdzie mniejsze warsztaty rzemieślnicze na ogół nie poniosły szwanku, ale zer­ wanie łączności z dotychczasowymi dostawcami surowca i rynkami zbytu uniemożliwiło natychmiastowe podjęcie pracy. �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 145 Z dawnych warunków społeczno-gospodarezych ocalały następujące: nie została zniszczona wieś jako zespół zabudowań mieszkalnych i gospo­ darczych; zachowały się również maszyny i narzędzia rolnicze; z inwen­ tarza żywego ubyła jedynie znaczna liczba koni. Mimo wyludnienia wieś dysponowała jednak pewnym zasobem sił ro­ boczych, gdyż pewna część ludności, zatrudniona zazwyczaj w głębi Nie­ miec, znajdowała się w momencie wyzwolenia w Siołkowicach, odcięta od swoich dawnych zakładów pracy. Znalazła ona wkrótce zatrudnienie przy odbudowie szeregu obiektów przemysłowych i usługowych na terenie Opolszczyzny i Śląska Dolnego. W latach 1946—1947 stopniowo zaczęli wracać do swej wsi siołkowiczanie rozproszeni po terytorium Niemiec. W t y m czasie zostały odbudowane okoliczne zakłady pracy, mianowi­ cie: tartak w Popielowie, fabryka trykotarska w Dobrzeniu i cegielnia w Siołkowicach. Również większość koszykarzy powróciła do swego rze­ miosła; w początkowym okresie jednak każdy z nich pracował na własny rachunek i samodzielnie organizował zbyt. Ogólnie można powiedzieć, że do 1950 r. wśród zajęć pozarolniczych siołkowiczan przeważały te, które były związane z odbudową Śląska Opol­ skiego i Dolnego. S t r u k t u r ę zawodową wsi cechowała wówczas jednak duża płynność. Stabilizacja nastąpiła dopiero po 1950 r. Większość robot­ ników pracuje obecnie w śląskich przedsiębiorstwach budowlanych i prze­ mysłu maszynowego, ponadto we wspomnianym wyżej tartaku, cegielni i fabryce trykotaży. Dużą rolę odgrywa również praca w państwowych i spółdzielczych zakładach koszykarskich w Siołkowicach i Chróścicach. Oprócz stałych zajęć pozarolniczych pewne znaczenie posiadają zajęcia sezonowe. Należy do nich praca w spółdzielni „Las", która co roku orga­ nizuje wyjazdy na teren Karkonoszy oraz w okolice Sanoka i Przemyśla dla dokonania zbioru jagód i grzybów. Duże znaczenie pracy najemnej w życiu wsi pozostaje w ścisłym związku z przeobrażeniami struktury własnościowej w rolnictwie, które są w zasadzie kontynuacją przemian dotychczasowych. Według danych Gromadzkiej Rady Narodowej w Siołkowicach z 1955 r. struktura rolna wsi była w t y m czasie następująca: powyżej 15 10—15 5—10 3— 5 poniżej 3 ha ha ha ha ha Siolkowice Stare 5 gosp. 34 gosp. 62 gosp. 95 gosp. 217 gosp. Siolkowice Nowe 1 gosp. — 8 gosp. 28 gosp. 47 gosp. 4 2 Jak widać z powyższego zestawienia, przeważają na terenie Siołkowic gospodarstwa średnio- i małorolne, a ponadto znaczna jest ilość go4 2 Zestawienie statystyczne sporządził mgr E . Jaworski. Etnografia Polska I 10 �146 D. DOBROWOLSKA i D. MYRCIK-MARKOWSKA spodarstw małych, karłowatych (do 3 ha), które nie stanowią oczywiście podstawy egzystencji swych właścicieli. Faktycznie w ogromnej przewa­ dze są to drobne działki robotników. Według szacunkowych danych Gro­ madzkiej Rady Narodowej w Siołkowicach ludność utrzymująca się z do­ chodów pozarolniczych lub uzupełniająca nimi swój budżet stanowi 65% ogółu mieszkańców wsi. Mimo to do tej pory chłopi stanowią ważny ele­ ment struktury społeczno-gospodarczej wsi. C h ł o p i . Ludność miejscowa wyróżnia obecnie wyraźnie i jedynie „gburów", określając zazwyczaj t y m terminem właścicieli gospodarstw od 10 ha wzwyż. Natomiast nazwy: zagrodnik i chałupnik wyszły już prawie całkiem z użycia. Większe gospodarstwa na ogół utrzymują się od szeregu pokoleń w r ę ­ kach tych samych rodzin. Znamiennym jednak zjawiskiem w powojen­ nym dziesięcioleciu jest tendencja do dzielenia gospodarstw między dzieci dla uniknięcia nadmiernych ciężarów podatkowych i dostaw obowiązko­ wych. Zjawisku temu skutecznie przeciwdziała masowa ucieczka mło­ dzieży do przemysłu; nawet w dużych gospodarstwach chłopskich pozo­ stali jedynie ludzie starsi i małe dzieci. Palącym problemem większych gospodarstw staje się kwestia sił roboczych, których brak daje się dotkli­ wie odczuwać. Na skutek tego płace robotników rolnych są stosunkowo wysokie. Wiele gospodarstw posługuje się głównie pracą dzieci, kobiet i starców. Wszystkie te trudności powodują, że rolnictwo nie jest obecnie zawo­ dem atrakcyjnym dla młodzieży. Nawet synowie bogatych gburów pra­ cują w przemyśle. R z e m i e ś l n i c y . Już w okresie międzywojennym część rzemieśl­ ników, jak murarze czy cieśle, przeszła do kategorii robotników, znajdu­ jąc stałe zatrudnienie w przedsiębiorstwach budowlanych na terenie Rze­ szy lub w miejscowej „Siedlungsgesellschaft". Również wielu koszykarzy, mianowicie stali pracownicy wielkich zakładów koszykarskich, należało w t y m czasie do kategorii robotników. Okres powojenny pogłębia ten pro­ ces odnośnie do takich zawodów, jak koszykarze, murarze, cieśle. W rozwoju jednak koszykarstwa w latach 1947—1953 daje się zauwa­ żyć chwilowy nawrót do produkcji typu rzemieślniczego. Powstało wów­ czas szereg drobnych warsztatów, których właściciele, rekrutujący się przeważnie spośród małorolnych chłopów i ludności bezrolnej, sami zdo­ bywali surowiec i organizowali zbyt swoich wytworów. Pracowali na ogół przy pomocy swych rodzin lub niekiedy nielicznych sił najemnych. W 1953 r. rozpoczęła się akcja zrzeszania miejscowych koszykarzy w za­ kładach państwowych (Zakłady Przemysłu Wikliniarsko-Trzciniarskiego w Brzegu, a od 1955 r. w Oleśnicy). Podczas gdy w 1953 r. we wspom­ nianych zakładach pracowało tylko 12 koszykarzy z Siołkowic, obecnie �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOŁKOWIC STARYCH 147 (1955 r.) jest tam zatrudnionych 82 siołkowiczan, w t y m 15 kobiet. Nie jest to jednak całkowita liczba koszykarzy siołkowickich, bowiem około 30 osób pracuje w Chróścicach w Rzemieślniczej Spółdzielni Pracy, nadto istnieje jeszcze wielu koszykarzy samodzielnych. W najbliż­ szym czasie projektuje się założenie w Siołkowicach stałego, zwartego zakładu o taśmowym systemie produkcji i zwiększonej liczbie pracowni­ ków. Na uwagę zasługuje fakt, że w koszykarstwie pracuje coraz więcej młodych dziewcząt. Ich masowy napływ związany jest z wprowadzeniem nowej produkcji, mianowicie wyrobów rogożynowych (damskie torebki, foteliki dla dzieci itp.). Przeprowadza się stałe kursy dokształcające dla młodszych koszykarzy, a egzaminy czeladnicze dla bardziej zaawansowa­ nych. Nowe warunki gospodarczo-społeczne i ustrojowe Polski Ludowej spowodowały zupełny zanik prywatnych właścicieli dużych przedsię­ biorstw koszykarskich i wielkich handlarzy. Stopa życiowa koszykarzy uległa znacznemu wyrównaniu; różnice wywołane są jedynie takimi fak­ tami, jak większa ilość pracujących zawodowo członków rodziny lub wyż­ szy stopień kwalifikacji zawodowych pracownika. Koszykarze siołkowiccy swoim stylem życia zbliżają się do robotni­ ków. Często zresztą w obrębie jednej rodziny spotyka się zarówno ro­ botników, jak rzemieślników. Większość koszykarzy posiada swoje domy, przy czym w domach nowo zbudowanych mają zazwyczaj osobne pomiesz­ czenie przeznaczone na pracownię. Oszczędności swe zużywają przeważnie na budowę domu (o ile go jeszcze nie mają), wyposażenie jego wnętrza oraz zakup odzieży. Obok rzemiosła koszykarskiego na uwagę zasługuje jeszcze miótlarstwo, występujące głównie w Siołkowicach Nowych. Prace miotlarskie są wykonywane sezonowo na zamówienie Spółdzielni „Las", która dostar­ cza surowca i odbiera gotową produkcję, opłacaną akordowo. Rzemiosła typu usługowego, takie jak kowalstwo, szewstwo, krawiectwo, zacho­ wały swój charakter tradycyjny. R o b o t n i c y . Jak już wspomniano, w życiu gospodarczym Siołkowic ostatniego dziesięciolecia dużą rolę odgrywa praca najemna w prze­ myśle. Ilość robotników w stosunku do ogółu mieszkańców wsi wzrosła w porównaniu do lat trzydziestych mniej więcej o 20%. Zjawisko to wiąże się z jednej strony z faktem ucieczki młodzieży z rolnictwa do przemysłu, a z drugiej strony z przekształceniem się wielu dotychczaso­ wych rzemieślników w typowych robotników. Sytuacja społeczno-gospodarcza robotników jest różnorodna. Należy wyodrębnić wśród nich następujące kategorie: robotników posiadających drobne działki ziemi przeznaczone głównie pod uprawę ziemniaków, ro- �148 D. DOBROWOLSKA i U. MYRCIK-MARKOWSKA botników krzyżujących swój zawód z zawodem rzemieślniczym (np. wyrób mioteł), wreszcie robotników typowych, nie posiadających ziemi i nie trudniących się żadnym rzemiosłem. Jeśli chodzi o zróżnicowanie robotników według wykonywanych zawo­ dów, to przeważają pracownicy budowlani. Delegowani przez Wrocław­ ską Dyrekcję w różne zakątki Śląska przyjeżdżają tylko na niedzielę, a przez cały tydzień mieszkają w hotelach robotniczych, utrzymując się z diet. Praca ich ma charakter akordowy; zarobki miesięczne są stosun­ kowo wysokie. W przedsiębiorstwach budowlanych pracują również robot­ nicy posiadający własne konie (przeważnie synowie gburscy). Są oni za­ trudnieni przy wywozie ziemi, transporcie materiałów budowlanych. Za­ robki ich sięgają niekiedy znacznej wysokości, są dwukrotnie wyższe niż innych robotników budowlanych. Dobrze płatna jest również praca ślusarzy i tokarzy, zatrudnionych przeważnie w fabryce samochodów ciężarowych w Jelczu. Natomiast o wiele niższe są płace robotników pracujących w miejscowych zakładach przemysłowych (tartak, cegielnia, fabryka trykotaży) i płace początkują­ cych koszykarzy zatrudnionych w państwowych zakładach koszykarskich. Koszykarze bowiem wykwalifikowani zarabiają stosunkowo dobrze. Mimo przedstawionych powyżej różnic w wyposażeniu robotników różnych zawodów i różnych przedsiębiorstw poziom życia rodzin robot­ niczych jest dosyć wyrównany, a to na skutek tego, że gorzej płatni ro­ botnicy uzupełniają swój budżet dzięki zajęciom dorywczym. Przyczynia się do tego również fakt, że w każdej prawie rodzinie pracuje po kilka osób, które składają część swoich zarobków do wspólnej kasy na pokry­ cie kosztów gospodarstwa domowego. Robotnicy na ogół mają własne domy, a wśród mieszkających „na komornem" można obserwować wyraźne dążenie do zdobycia pieniędzy na budowę własnego domu. Dużą wagę przywiązują również do urządzenia wnętrza domu oraz stroju i pożywienia. Wzajemne stosunki pomiędzy poszczególnymi kategoriami ludności wsi W stosunkach pomiędzy poszczególnymi kategoriami społeczno-gospo­ darczymi ludności wiejskiej zaszły w ostatnim dziesięcioleciu następujące zmiany. W dalszym ciągu występuje zjawisko uniezależniania się gospo­ darczego robotników od zamożniejszych chłopów. Nie spotyka się juz obecnie na terenie wsi przypadków dawniej częstych stałego powiązania określonych rodzin mało- lub bezrolnych z bogatymi rodzinami gburskimi. Tego rodzaju powiązania zachodzą natomiast niekiedy pomiędzy ro­ dzinami gburskimi a biednymi, bezrolnymi starcami. Zjawisko to zyskało na nasileniu na skutek braku sił roboczych w rolnictwie. Coraz większą rolę odgrywa obecnie najem za pieniądze, a coraz mniejszą odrobek. �ZRÓŻNICOWANIE KLASOWE SIOLKOWIC STARYCH 149 I tak na przykład gotówką opłaca się zarówno sezonowe lub dniówkowe siły najemne pracujące u zamożniejszych gospodarzy, jak też pracę sprzężajną bogatego gospodarza na małej działce robotnika lub rze­ mieślnika. Okres powojenny przyniósł znaczne wyrównanie dochodów wszyst­ kich kategorii ludności wsi. Likwidacja prywatnych wielkich warsztatów koszykarskich, cegielni, tartaku oraz obniżenie się dochodów wielkich gospodarstw gburskich przybliżyły sytuację ekonomiczną wspomnianych kategorii do sytuacji ekonomicznej robotników i rzemieślników. Jaskrawo odbija od tego dość wyrównanego obrazu położenie ludzi starszych, bezrolnych, którzy ze względu na swój wiek nie mogą być zatrudnieni w przemyśle i utrzymują się z posług u bogatszych gospodarzy. Na tle wyrównującej się sytuacji ekonomicznej daje się obserwować przełamanie izolacji towarzyskiej poszczególnych grup ludności. Najjaskrawiej uwidacznia się to w przypadku warstwy gburskiej, która miała zawsze silną tendencję do izolacji. Dziś ma ona cały szereg powią­ zań rodzinnych z robotnikami. Synowie gburów przeszli niejednokrotnie do kategorii robotników; córki wychodzą za mąż za robotników lub rze­ mieślników. Okres powojenny ostatecznie załamał wysoką ocenę bogatego chłopa, stawiając na jej miejsce uznanie dla dobrze płatnych robotni­ ków lub rzemieślników. Wśród wszystkich kategorii ludności wsi zjawia się tendencja do kształcenia dzieci, przy czym najbardziej popularnym zawodem jest zawód lekarza, inżyniera i księdza. Do chwili obecnej utrzymują się natomiast różnice w pewnych ce­ chach kultury chłopów i robotników siołkowickich. Różnice te występują na przykład wyraźnie w wyglądzie mieszkań. Domy gburskie są na ogół stare, natomiast domy robotników czy rzemieślników powstały najczęściej w okresie międzywojennym i w związku z tym są bardziej nowocześnie urządzone. W rodzinach robotniczych i rzemieślniczych obserwuje się również znacznie większą dbałość o estetykę mieszkania. W zakresie stroju różnice dają się zauważyć jedynie w ubiorach star­ ców i kobiet średniej generacji. Mianowicie żony gburów noszą jeszcze dziś stroje ludowe, zwłaszcza odświętne, podczas gdy żony robotników już od dawna ubierają się po miejsku. Inaczej wygląda również styl życia rodzinnego poszczególnych kate­ gorii ludności. Wystarczy wspomnieć, że zupełnie odmiennie kształtują się stosunki rodzinne u robotników pracujących dalej od wsi, inaczej u robotników lub rzemieślników zatrudnionych na miejscu, a jeszcze ina­ czej w tych rodzinach chłopskich, których dzieci pracują na gospodar­ stwie ojca i pod jego kierownictwem. Niemniej na gruncie postępują­ cej niwelacji w sytuacji ekonomicznej również w życiu społecznym wsi i zakresie kultury materialnej i duchowej zaznaczają się pewne ten­ dencje niwelacyjne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/664be836f86af7c3f2ddb782ee93ff20.pdf 25df7a4be901dc62990e6158a83a6271 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4781 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania rzeźba ludowa grafika ludowa malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4438 Title A name given to the resource Stan badań nad grafiką, malarstwem i rzeźbą/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1964 t.18, z.4; s.201-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 4 Np. J. Burszta, Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej, „ B i b l i o t e k a Popularna P T L " , t. I , Wroc­ ł a w 1958. 4 5 D z i a ł a l n o ś ć tego O ś r o d k a o m ó w i o n a została w y ż e j , p o n i e w a ż f u n k c j o n o w a ł on przy Katedrze P l a ­ nowania i A r c h i t e k t u r y Wsi P o ł i t e c h n . Warsz. 46 p r ó c z prac wymienionych j u ż uprzednio należy t u jeszcze p o d a ć : A . Dobrowolska, Ludowe budow­ nictwo mieszkalne Pomorza Zachodniego, „Ochrona Z a b y t k ó w " , 1952, nr 4, s. 229—239; K . Wolski, Domy podcieniowe w Pruchniku, t a m ż e , 1953, n r 4, s. 206—210; F. K o t u l a , Słupowe chałupy w Rzeszowskiem, t a m ż e , 1953, nr 4, s. 211—217; I . Tłoczek, Z a b y t k i architek­ t u r y ludowej, t a m ż e , 1955, nr 2, s. 77—88; A . D o b r o ­ wolska, Dom podcieniowy na Pomorzu Zachodnim, t a m ż e , 1957, nr 1, s. 34—42; J. iMatuszczak, Uwagi o budownictwie drewnianym w powiecie pszczyńskim, t a m ż e , 1957, nr 1, s. 43—47; I . Tłoczek, W sprawie ba­ dań nad architekturą ludową, t a m ż e , 1958, nr 1—2, s. 19—34; F. K o t u l a , Typy wiejskich drewnianych bu­ dynków na Podgórzu w województwie rzeszowskim, t a m ż e , 1958, nr 1—2, is. 35—57; M . Benko, Uwagi o za­ bytkach budownictwa drewnianego na Mazowszu po­ łudniowo-wschodnim, t a m ż e , 1958, nr 1—2, s. 69—94; F. K o t u l a , Chłopskie warownie z XVII w. w Hyżnym i Kasinie, t a m ż e , 1959, nr 2, s. 101—112; J. Stan­ kiewicz, Zagroda w Samlinie, t a m ż e , 1959, nr 3—4, s. 232—248. " Informacje o tych badaniach publikowano w „Kroniice" „ O c h r o n y Z a b y t k ó w " . P r ó c z tego istnieje szeroka l i t e r a t u r a , d o t y c z ą c a m u z e ó w skansenow­ skich, z k t ó r e j w y m i e n i a m : K . Piwocki, Muzea w plenerze, Katedra A r c h i t e k t u r y i Planowania Wsi P o ł i t e c h n . Warsz., maszynopis powiel.; K . Zawistowicz-Adamska, Park etnograficzny — muzeum pod otwartym niebem, „ Ł ó d z k i e Studia Etnograficzne", I , 1959, s. 7—9; tejże, Łódzki - park etnograficzny, t a m ż e , VII, 1964, s. 35—52 oraz N . Czechowiczowa, Z dziejów skansenu w Polsce, „ M u z e a l n i c t w o " , 1957, nr 6, s. 10—24, k t ó r a podaje stan b a d a ń do 1957 r. 48 w Muzeum t y m zebrano m a t e r i a ł y do 5 000 o b i e k t ó w . Wg danych O ś r o d k a Informacyjnego do spraw Inwentaryzacji A r c h i t e k t u r y L u d o w e j w 1958 r. Muzeum to w y k o n a ł o o k o ł o 100 p o m i a r ó w częścio­ w y c h i p e ł n y c h o b i e k t ó w b u d o w n i c t w a ludowego. M . i n . w y m i e n i ć t u m o ż n a prace: J. O p t o ł o w i c z , Budownictwo wiejskie w pow. lubelskim, „Studia i M a t e r i a ł y Lubelskie", Muzeum w L u b l i n i e , E t n o ­ grafia I , L u b l i n 1962; W. Jostowa, Prace Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem nad inwentaryzacją podhalańskiego budownictwa, „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ wa", 1960, nr 2, s. 124; M . Fryczowa, Tradycyjne bu­ downictwo ludowe Kujaw, M u z e u m Etnograficzne, T o r u ń 1961. Poza p r a c ą F. A . Klonowskiego o P a r k u E t n o ­ graficznym w Olsztynku i F. K o t u l i o M u z e u m w Rzeszowie opublikowano t a k ż e liczne popularyzacyjne a r t y k u ł y w czasopismach k u l t u r a l n y c h i literackich, k t ó r e t u pomijam. J. Zachwatowicz, Architektura polska do po­ łowy XIX wieku, Warszawa 1956 (recenzje R. Reinfussa u k a z a ł y się w „Polskiej Sztuce Ludowej", 1953, nr 3, s. 187^189 i 1957, n r 1, s. 63^64); J. A . M i ł o będzki, Zarys dziejów architektury w Polsce, W a r ­ szawa 1953; R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, K r a k ó w 1960 (recenzja K . Piwockiego u k a z a ł a się w „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w e j , 1962, nr 3, s. 185—186) i i n . O. Ć z e r n e r , Chałupa w Domaslawicach, wyd. cyt., J. Stankiewicz, Zagroda w Samlinie, w y d . cyt. Przede wszystkim n a l e ż y t u w y m i e n i ć cytowa­ ne już prace J. Burszty, T. L a l i k a i W. Krassowskiego. W. K a l i n o w s k i , Problemy ochrony i konser­ wacji budownictwa drewnianego w Polsce, „ O c h r o n a Z a b y t k ó w " , 1964, nr 3. K . P i w o c k i , O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, „ S t u d i a z H i s t o r i i Sztuki Polskiej", PIS, t. I , W r o c ł a w 1953. 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 55 Ksawery Piwocki STAN BADAŃ NAD G R A F I K Ą, Gdy Mickiewicz uczył się — s ł u c h a j ą c b i a ł o r u s k i c h pieśni i ballad — romantycznego „czucia" i r o m a n ­ tycznej „ w i a r y " , gdy m ł o d z i u t k i Chopin chłonął tony mazurskich skrzypiec — akademickie n a w y k i ó w ­ czesnej estetyki nie p o z w a l a ł y nawet r o m a n t y k o m dostrzec p i ę k n a ludowej sztuki. Gdy Kraszewski f o r ­ m u ł o w a ł program b a d a ń s ł o w i a ń s k i e j sztuki, m y ś l a ł przede wszystkim o r e l i k t a c h s t a r o ż y t n o ś c i , choć już d e c y d o w a ł się, podobnie j a k nieco w c z e ś n i e j K i e l e siński, na zbieranie „ b o h o m a z ó w " i „ p o k r a c z n y c h " f i ­ gur, r z e ź b i o n y c h n i e u c z o n ą r ę k ą . Ale jeszcze przecież Kolberg, Gloger, jeszcze nawet Witkiewicz przecho­ d z i l i o b o j ę t n i e obok dzieł malarstwa, r z e ź b y czy gra­ f i k i ludowej. Z a c z ę t o się już i n t e r e s o w a ć budownic­ twem, s n y c e r k ą , ornamentyką pisanek i h a f t ó w , b a r w n o ś c i ą stroju i przedmiotami o b r z ę d o w y m i , k t ó r e w s p ó ł g r a ł y z folklorem, a z d a w a ł y się o d k r y w a ć p r a ­ stare złoża rodzimej k u l t u r y . Trzeba było wielkiego antyakademickiego i anitynaturalistycznego p r z e ł o m u lat 90-ych ub. w i e k u , by oko artysty czy m i ł o ś n i k a sztuki zobaczyło u r o d ę drzeworytu, obrazka czy p r z y - MALARSTWEM I RZEŹBĄ d r o ż n e j rzeźby. Jeszcze w 1910 r. Kazimierz Lubecki, pisząc w księdze p a m i ą t k o w e j k u czci Maurycego Straszewskiego o Estetyce ludowej, niedwuznacznie u r ą g a jej dziwacznym pojęciom piękna, jeszcze Erazm M a j e w s k i , d o n o s z ą c w „ W i ś l e " z 1900 r. o od­ k r y c i u k l o c k ó w drzeworytniczych w P ł a z o w i e , nie i n ­ teresuje się ich a r t y s t y c z n ą w y m o w ą . Dopiero nieoceniony „ojciec" polskiej historii sztu­ k i , M a r i a n S o k o ł o w s k i , rozpatruje Drzeworyty ludo­ we n i e u l ę k ł y m i nieuprzedzonym okiem, trafnie do­ s t r z e g a j ą c w nich walory podobne do tych, jakie ma­ ją i n k u n a b u ł y ksylograficzne X V w . M n i e m a m , że j e m u w ł a ś n i e , a dopiero w d r u g i m niejako rzucie odkryciom, jakie d o p r o w a d z i ł y w r o k u 1921 do w y ­ dania T e k i Zygmunta Ł a z a r s k i e g o i Jerzego Kieszkowskiego jej Zwięzłego katalogu, zawdzięcza Sko­ czylas swoje zachwyty nad drzeworytem l u d o w y m , a grafika polska swój n i e b y w a ł y r o z k w i t w X X w . Malarstwo ludowe zobaczono p ó ź n i e j , p ó ź n i e j nawet niż w y c i n a n k ę . N a j p i e r w zaczęto g r o m a d z i ć obrazy na szkle na P o d h a l u , bohomazy na p ł ó t n i e i papie1 2 3 4 5 6 201 �rze odkryto dopiero właściwie w latach dwudziestych. Mokłowski i Matlakowski interesowali się głównie snycerskim zdobnictwem, rzeźbie figuralnej poświę­ cano jedynie drobne wzmianki. Tak więc sztuką l u ­ dową „przedstawiającą" zajęto się właściwie na do­ bre w okresie międzywojennym, ale za to start był z miejsca imponujący. Rozpoczyna go krótka, ale gruntowna rozprawka Jana Sit. Bystronia Polskie drzeworyty ludowe. Jest to pierwsza praca omawiająca ludową sztukę przed­ stawiającą „dla niej samej" — Sokołowski uważał swój artykuł jedynie za wstęp do książki o historii polskiego drzeworytu. Jakkolwiek materiał, na któ­ rym Bystroń oparł swoje wywody, był jeszcze bardzo szczupły — zarysował trafnie historię tej gałęzi sztuki ludowej, jej powiązania społeczne i jej tajniki tech­ niczne. Dzięki odszukaniu w zbiorach lwowskich Pawlikowskich dużej grupy dzieł ksylograficznych, mógł Władysław Skoczylas we wstępie do swego albumu Drzeworyt ludowy w Polsce" oprzeć swoje sądy o wartościach artystycznych i złożoności tech­ niki ludowego drzeworytu na znacznie obszerniejszej znajomości zabytków. Spora monografia podpisane­ go, dając przegląd blisko 500 zachowanych drzewo­ rytów z X V I I , X V I I I i X I X w. zgrupowała rozproszo­ ne dotąd wiadomości o warsztatach ksylograficznych, o autorach i ich pochodzeniu i próbowała określić wartości artystyczne grafiki ludowej. Również dział malarstwa doczekał się wówczas podstawowych opracowań: mam tu na myśli oczy­ wiście kapitalne prace Tadeusza Seweryna. Jeszcze wcześniej rozszerzył on naszą wiedzę o malowidłach na odwrociu szkła przez opublikowanie Kaszubskich obrazów na szkle. W pracach tych rozwiał on bała­ mutne dotąd mniemania o stronie technicznej tego malarstwa, wskazał na główne ogniska tej sztuki, podał sporo Wiadomości o artystach i podkreślił nie­ które walory artystyczne obrazów. Ważne przyczynki do rozszerzenia materiału badawczego dał Józef Gra­ bowski. Zarysowano w ten sposób obraz obu wspomnianych gałęzi sztuki przedstawiającej pol­ skiego ludu, ustalono chronologię ich rozkwitu, ogni­ ska ich występowania i powiązania ze sztuką „ofi­ cjalną". Wszelkie dalsze prace w tym zakresie uzys­ kały trwałą bazę podstawowych ustaleń. 7 8 10 11 11 O wiele skromniejszy był plon badawczy w dzie­ dzinie rzeźby. Poza, siłą rzeczy, bardzo lakonicznie ujętymi ustępami w syntetycznych opracowaniach sztuki ludowej Eugeniusza Frankowskiego i ama­ torską raczej książką Karola Iwanickiego — jedy­ nie praca Tadeusza Dobrowolskiego Śląska rzeźba ludowa na szczupłym materiale eksponatów Mu­ zeum Śląskiego w Katowicach usiłowała ukazać war­ tości artystyczne ludowej rzeźby. Jej walory zabłysły natomiast w całej krasie na wielkiej wystawie pol­ skiej sztuki ludowej w Instytucie Propagandy Sztuki, w Warszawie w 1935 r. Jak widzimy, badania „czystej" sztuki ludowej zapoczątkowali i w dużej mierze prowadzili dalej przeważnie historycy sztuki, być może powołani w pierwszym rzędzie do określenia jej urody i znacze­ nia. Próbowano też na marginesie tych badań wy­ 13 14 15 202 pracować pewne zarysy ich metody. Pisał o tym Ksawery Piwocki oraz prowadzono dyskusję na temat istotnych wartości ludowej plastyki. Tadeusz Dobrowolski podkreślał nieuświadomione i instynk­ towne popędy oraz brak wiedzy technicznej i błędy obserwacji, które sumują się w określeniu formy stylowej rzeźby ludowej, natomiast Ksawery Piwoc­ ki — podobnie, jak w swej książce o drzeworycie ludowym i — kładł nacisk nie na błędy i prymitywizm obserwacji rzeczywistości, ale na odrębną u artystów ludowych postawę twórczą, albo używając terminu Leona Chwistka: inną i odrębną rzeczywistość, w ja­ kiej oni tworzą i żyją. Znaczenie poszczególnych dziedzin sztuki ludowej, takich jak malarstwo, rzeźba, grafika i ich bezpo­ średnie pochodne, a więc te, które w sztuce oficjal­ nej nazywano ongiś „sztuką czystą", jest także po dzień dzisiejszy w moim przekonaniu specjalnie wiel­ kie. Dla uzasadnienia tej tezy można przytoczyć co najmniej kilka argumentów: Po pierwsze — są to oczywiście gałęzie sztuki ludowej, które nie tylko można, ale należy oceniać przede wszystkim pod kątem ich artystycznych war­ tości. Innymi słowy, należą do sztuki bez żadnych marginesów i dodatkowych omówień czy uzasadnień. Po drugie — dzieła malarstwa, grafiki i rzeźby podlegały i podlegają jak najwyraźniej kontaktom ze sztuką niełludową. Dotyczy to Zarówno ich sche­ matów ikonograficznych, jak i formalnych, użytych technik i materiałów. Pozwala to na śledzenie dzie­ jów tych gałęzi sztuki na dłuższych odcinkach cza­ su, w oparciu o analogie „nieludowe", na interesują­ ce z punktu widzenia „estetyki" ludowej badania odskoku formy ludowej od nieludowych wzorów i wreszcie — na frapujące, pod względem psychologii twórczości i jej socjologii, szukanie odpowiedzi na pytanie, dlaczego to w swej genezie „najmniej ludo­ we" gałęzie sztuki ludowej należą do najbardziej od­ pornych na zmiany — spośród innych, bardziej i — zdawałoby się *— tradycyjnych jej działów. 16 17 18 Po trzecie — łączy się z tym niezmiernie doniosłe społecznie zagadnienie sztuki amatorskiej i współ­ czesnych prymitywów, wzajemnych powiązań i za­ leżności. Tematu tego jednak nie będę omawiał w tym sprawozdaniu. Po czwarte — nigdzie tak wyraźnie, jak w tych działach „sztuki czystej" nie występuje problem in­ dywiduum twórczego, długi przecież czas nie docenia­ ny w badaniach ludowej sztuki. Stąd znaczenie prac biograficznych i dokumentacyjnych, dających rów­ nocześnie możliwość ewentualnego śledzenia indywi­ dualnego rozwoju sztuki poszczególnych artystów. Trzeba jednak chyba od razu powiedzieć, że nie wszystkie zarysowane tutaj problemy znalazły swoje odbicie w naszej nauce w dobie współczesnej, i w bardzo nierównomiernym stopniu. Prawdopodobnie dlatego, że tak niewielu teoretyków sztuki i estetyków interesuje się sztuką ludową. W przeciwieństwie bo­ wiem do okresu międzywojennego udział procentowy (gdy nie będziemy liczyć „starej gwardii") badaczy etnografów wzrósł ogromnie, a spadł — historyków sztuki. Pociągnęło to za sobą pewne zmiany w kie- �r u n k a c h z a i n t e r e s o w a ń , położenie silniejszego nacisku na sprawy dokumentacyjne niż interpretacyjne, na zagadnienia z w i ą z k ó w społecznych sztuki ze ś r o d o ­ wiskiem, s p o w o d o w a ł o częste pomijanie b a d a ń nad s a m ą t w ó r c z o ś c i ą , jej psychologią czy wreszcie f o r m ą dzieła — na rzecz jego a s p e k t ó w technicznych i ge­ netyki funkcjonalnej. T y m niemniej wydaje m i się rzeczą r o z s ą d n ą roz­ począć r e l a c j ę o o s i ą g n i ę c i a c h b a d a ń sztuki ludowej ostatniego, powojennego dwudziestolecia od t y c h za­ g a d n i e ń o g ó l n y c h i — j a k m y ś l ę szczególnie w a ż ­ nych. Do najszerzej dyskutowanych należy sprawa de­ f i n i c j i sztuki ludowej, jej o d r ę b n o ś c i i genezy jej formy. Działy „ p r z e d s t a w i a j ą c e " sztuki ludowej na­ dają ,się szczególnie do tego rodzaju r o z w a ż a ń , ponie­ w a ż w malarstwie, grafice i rzeźbie, w k t ó r y c h te­ matyka religijna i t y m samym „ o f i c j a l n e " wzorce najbardziej r z u c a j ą się w oozy — m o ż n a n a j ł a t w i e j i najjaśniej przeprowadzić analizę formalnych, warsztatowych i ideowych różnic, dzielących ludowe od nieludowego. Z a r y s o w a ł y się t u dwa skrajne sta­ nowiska oraz k i l k a p o ś r e d n i c h . Od strony przede wszystkim f o r m y (stylu) p r ó b o w a l i znaleźć o d p o w i e d ź na te zagadnienia Józef G r a b o w s k i i podpisany. P r ó b o w a ł e m t a k ż e w n a s t ę p n y c h latach w r a c a ć do bardziej ścisłego definiowania p o j ę ć : Próba definicji kilku p o j ę ć , A la limite de l'art populaire et non-populaire oraz Folk Artists and their Inspiration. Grabowski u s i ł o w a ł znaleźć f o r m u ł y o k r e ś l a j ą c e f o r ­ m ę dzieł ludowych, niezależnie od ich z e s t a w i e ń ze s z t u k ą n i e l u d o w ą . P i w o c k i bazuje w ł a ś n i e na p r ó b a c h z e s t a w i e ń ze s z t u k ą n i e l u d o w ą , poprzez a n a l i z ę r ó ż n i c stara się u c h w y c i ć f o r m u ł ę ludowej sztuki, o p i s a ć jej s t r u k t u r ę i p s y c h o l o g i c z n ą p o d s t a w ę jej powstawania. Od strony f u n k c j i s z u k a ł definicji i podstawy w a r ­ t o ś c i o w a n i a Tadeusz S e w e r y n . K ł a d z i e o n o c z y w i ś ­ cie nacisk na d z i a ł y „ n i e p r z e d s t a w i a j ą c e " t w ó r c z o ś c i ludowej. Z l e k t u r y jego dzieł p o ś w i ę c o n y c h t y m dzia­ ł o m w y n i k a , że nie m o ż e on jednak u n i k n ą ć p o r ó w ­ n a ń z wzorcami nieludowyimi. Podstawowy dla roz­ graniczenia sztuki ludowej od naiwnej i amatorskiej a r t y k u ł ogłosił Aleksander J a c k o w s k i . W a ż n e ele­ menty do dyskusji wnieśli m. i n . W i t o l d D y n o W s k i oraz Aleksander W o j c i e c h o w s k i . 19 20 2 1 2 2 23 24 25 28 27 J u ż w m i ę d z y w o j e n n e j dyskusji m i ę d z y Tadeuszem D o b r o w o l s k i m i K s a w e r y m P i w o o k i m zastanawiano się nad psychologią ludowego t w ó r c y . Obecnie zajął się t y m problemem Tadeusz S e w e r y n . Omawiając m a l o w i d ł a na pewnej szafie z Orawy, p r ó b u j e on s c h a r a k t e r y z o w a ć w y o b r a ź n i ę ich t w ó r c y poprzez ana­ lizę artystycznej jakości i ikonograficznej t r e ś c i t y c h p r z e d s t a w i e ń . Polemizuje z n i m g o r ą c o P i w o c k i w m a j ą c e j się w k r ó t c e u k a z a ć k s i ę d z e p a m i ą t k o w e j k u czci prof. M i c h a ł a Walickiego. Ten sam temat pasjo­ nuje Seweryna w jego monografii J ę d r z e j a W a w r y . 28 2 8 Pewne aspekty historyczne sztuki ludowej p o r u ­ szył w swej książce O historycznej oenezie polskiej sztuki ludowej podpisany. W y w o ł a ł a ona g w a ł t o w n ą d y s k u s j ę w o k ó ł pojęcia sztuki ludowej, l u d o w o ś c i tej sztuki i jej z w i ą z k ó w ze s z t u k ą p r a p o l s k ą . Z o s t a ł a ona na ogół źle p r z y j ę t a z a r ó w n o przez h i s t o r y k ó w sztu­ k i , jak i e t n o g r a f ó w czy a r c h e o l o g ó w . Wydaje m i 3 0 się jednak, że k r y t y k a p o s z ł a nieco w bok od istot­ nych moich tez. Chodziło bowiem g ł ó w n i e o s t w i e r ­ dzenie, że sztuka l u d o w a w d z i a ł a c h p r z e d s t a w i a j ą ­ cych splata się b e z w z g l ę d n i e z rozwojem w a r s z t a t ó w cechowych i i c h upadkiem w miastach, że w o m a w i a ­ nych d z i a ł a c h jest p r a w ą s p a d k o b i e r c z y n i ą t r a d y c j i ś r e d n i o w i e c z a , jego w i e l k i e j sztuki i jego solidnej wiedzy technicznej. Seweryn, w o j u j ą c y n a m i ę t n i e o p e ł n ą ^ s a m o d z i e l n o ś ć " l u d o w e j sztuki — o k a z a ł się jednak zwolennikiem szukania jej ź r ó d e ł i t r e ś c i w sztuce m i e s z c z a ń s k i e j O d r o d z e n i a , a w k s i ą ż c e Sta­ ropolska grafika ludowa nie t y l k o zaliczył do sztuki ludowej p o k a ź n ą ilość k l o c k ó w drzeworytniczych k r a ­ kowskich oficyn d r u k a r s k i c h X V I w., ale w ł a ś n i e te prace u z n a ł za „ b a r d z i e j l u d o w e " od r y c i n drzewo­ rytniczych X V I I , X V I I I i X I X w . o tematyce k o ś c i e l ­ nej, u w a ż a n y c h d o t ą d za typowe dla l u d o w e j t w ó r ­ czości. S t a ł o s i ę to m o ż l i w e dzięki w y s u n i ę c i u na p l a n pierwszy n i e w ł a ś c i w y c h o k r e ś l e ń w ą s k o p o j ę t y c h za­ g a d n i e ń tematycznych: t r e ś c i ś w i e c k i e — ludowe, kościelne — narzucone z z e w n ą t r z . Pomija przy t y m w a ż n e zagadnienie o d b i o r c ó w tej produkcji, k t ó r y c h n a l e ż a ł o b y s z u k a ć na pewno pora w s i ą i miastecz­ kiem. 31 32 I n t e r e s u j ą c y proces przechodzenia malarzy cer k i e w n y c h Rzeszowszczyziny od f o r m t r a d y c y j n e j i k o ­ ny do o b r a ź n i c t w a coraz w y r a ź n i e j ludowego prze­ śledziła Janina Nowacka w pracy o „ s z k o l e " w R y botyczach, M a r i a P r z e ź d z i e c k a (zwłaszcza w oddanej do d r u k u k s i ą ż c e o malarzach cerkiewnych Ł e m kowszczyzny w X I X w.) oraz Jerzy P i e t r u s i ń s k i . ** Jest to zagadnienie kapitalne i w a ż n e w ogóle dla historii l u d o w e j sztuki p r z e d s t a w i a j ą c e j . W m a ł o p o l ­ skim ś r o d o w i s k u c e r k i e w n y m b o w i e m d o k o n y w a ł się ten proces bardzo stosunkowo niedawno i dzięki te­ m u jest jeszcze do uchwycenia w badaniach — j a k o ż e z X V I I I i X I X w . d o c h o w a ł o się nieco d o k u m e n t ó w archiwalnych i po prostu w s p o m n i e ń , m o ż l i w y c h do zrekonstruowania. Badania te p o t w i e r d z a j ą — j a k m y ś l ę — zasadnicze tezy mojej pracy o genezie tych gałęzi sztuki ludowej, poprzez w y r a ź n e analogie do procesu, k t ó r y na i n n y c h terenach o d b y ł się co naj­ mniej o w i e k w c z e ś n i e j . ; W zakończeniu ustępu omawiającego osiągnięcia ostatniego dwudziestolecia w badaniu o g ó l n y c h z a ł o ­ żeń ludowej rzeźby, d r z e w o r y t u i m a l a r s t w a — nie m o ż n a p o m i n ą ć Seweryna w s t ę p u do katalogu w y s t a ­ w y polskiej sztuki ludowej w K r a k o w i e w 1948 r . Z e s t a w i a j ą c w a r t o ś c i artystyczne sztuki ludowej z o s i ą g n i ę c i a m i i zdobyczami sztuki k o ń c a X I X i X X w. — d a ł on w l a p i d a r n y m k s z t a ł c i e i w nie­ zwykle jasnych i p r z e k o n y w a j ą c y c h o k r e ś l e n i a c h naj­ lepszą d o t ą d w naszej literaturze p r ó b ę o k r e ś l e n i a t y c h w a r t o ś c i . W a r t o też z a n o t o w a ć tutaj ciekawe w y ­ powiedzi a r t y s t ó w : Eugeniusza Eibischa, Jerzego Fedkowicza, Kacpra Pochwalskiego, Zbigniewa Pronasz­ k i i C z e s ł a w a R z e p i ń s k i e g o — na temat t e j ż e w y s t a ­ w y na ł a m a c h „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " w roczniku 1948. W k s i ą ż k a c h , o m a w i a j ą c y c h syntetycznie p o l s k ą s z t u k ę l u d o w ą we wszystkich jej aspektach — oma­ w i a n y m jej d z i a ł o m p o ś w i ę c o n o sporo miejsca. M a m 3 4 203 �35 tu na myśli opracowanie Ireny Czarneckiej i Ro­ mana Reinf ussa. Na szerszym niż Seweryn w okre­ sie międzywojennym materiale omawia ten ostatni Malarstwo ludowe. Ten szerszy materiał mamy do zawdzięczenia oczy­ wiście działalności Pracowni Badania Sztuki Ludo­ wej, stanowiącej dzisiaj oddział Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Systematyczne „zdjęcie" te­ renu całej niemal Polski, dokonane w ostatnim dwu­ dziestoleciu pod kierownictwem Romana Reinf ussa, ze względów zrozumiałych nie dotyczyło jedynie intere­ sujących nas tutaj gałęzi tej sztuki. Tym niemniej przyniosło ono sporo nowego materiału, wychwytało wiele nowych nazwisk artystów żyjących, rozszerzyło badania na tereny dotąd nie znane. Plon tych badań wyraził się w istnej powodzi artykułów, dokumentu­ jących odkrycia i mnożących naszą wiedzę o ludowej sztuce. Zanim je ogólnie scharakteryzuję w ustępach poświęconych badaniom regionów i monografiom artystów — zatrzymam się jeszcze przy tak modnych dziś w historii sztuki badaniach ikonograficznych. Najbardziej pasjonował badaczy „Chrystus Fra­ sobliwy" i jego ludowe interpretacje. Jeszcze w 1926 r. pisał o nim Tadeusz Seweryn, a w 1933 r. Karol Iwanicki w omawianej już książce. Do te­ matu tego wraca Michał Walicki, wskazując na możliwość „świeckiej" jego genezy. Zajęła się nim później Anna Kunczyńska, w oparciu o szerokie studia na ten temat w sztuce europejskiej Zygmunta Kruszeiniokiego. O pewnej grupie tych przedstawień pisała Halina Olędzka. Tematyka świecka janosikowych obrazów przyciągała też uwagę badaczy ta­ kich jak: Grabowski i Reinf uss, przy czym wska­ zali oni na słowackie źródła graficzne tego przedsta­ wienia. Świeckiej — tak rzadkiej w twórczości ludo­ wej tematyce — poświęcili też swą uwagę René Saulnier i Henri Van der Z é e oraz Piwocki. Cho­ dzi tu zarówno o wykrycie tematów wędrownych w grafke europejskiej, jak przede wszystkim o polską i ludową ich interpretację. Te ikonograficzne przy­ czynki uzupełniają artykuły: Stefami Krzysztofowicz i Ewy Snieżyńskiej, Józefa Grabowskiego i Jana Piotra Dekowsklego. Nie mamy dotąd opracowania tak licznych przedstawień Madonny Skępskiej, a na­ wet upadającego Chrystusa czy Madonny Częstochow­ skiej. Warto by zwrócić też uwagę na Obrazy wotyw­ ne i przedstawienia cudów, która to tematyka inte­ resuje ostatnio bardzo szeroko badaczy sztuki ludowej niemieckiej, szwajcarskiej i austriackiej. 36 37 38 39 40 41 43 43 44 45 47 46 48 49 Dzięki wspomnianym, w szerokim zakresie przez Instytut prowadzonym, badaniom zespołowym naj­ liczniejsze są prace typu dokumentacyjnego i biogra­ ficznego. Marginesem tej działalności są dane do analizy twórczości indywidualnej artystów ludowych oraz do socjologii ich artystycznej działalności. Tym niemniej zebrany w ten sposób materiał nie tylko uzmysłowił wagę tego rodzaju dociekań, ale umożli­ wił na przyszłość bardziej dogłębne rozważania, oparte już nie na intuicji i interpretacji k i l k u wy­ branych dzieł, ale na pokaźnej dokumentacji. Dość wspomnieć, że głównie na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej" można znaleźć informacje o rzeźbiarzach: 204 Dymitrze Bilińskim, Feliksie Błaszczyku, Józefie Brychcym, Władysławie Chajecu, Wincentym Flaku, Marcinie Gąsiorze, Janie Gładyszu, Janie Golisie, Teofilu Kożuchowskim, Ignacym Kamińiskim, Andrze­ j u Majchrzaku, Józefie Markowskim, Janie Lamęckim, Janie Rudawskim, Wincentym Stępniu, Antonim Twardowskim, Józefie Zagórskim, Wincentym Murawickim i in. oraz zabaWkarzaeh-rzeźbiarzach: Józefie Minorze i Wincentym Jaskrze. Ponadto wiele naz­ wisk rozsypanych jest wśród sprawozdań z bieżących wystaw sztuki ludowej. Z malarzy doczekali się opracowań — Jan Jachimiak i Karol Oskwarek. W publikacjach tych należy wyróżnić prace bardziej wszechstronne, nie tylko informujące, ale formułu­ jące zarysy prawdziwych monografii biograficznych. Mam tu na myśli przede wszystkim piękną rozprawę Tadeusza Seweryna, Anny Kuinczyńskiej, Anny Kowaiskiej-Lewickiej i Edyty Starek. Jeśli tę listę uzupełnimy artykułami, ogłoszonymi jeszcze przed wojną: Tadeusza Seweryna, Rajnolda Cygan­ k a i Jana Sunderlanda — to otrzymamy pokaźny zestaw wiadomości o autentycznych twórcach ludo­ wych żyjących i nieżyjących. Te dane o ludowych malarzach i rzeźbiarzach, o ich tak różnorodnej twórczości, dziwnych niekiedy losach ich życia, inte­ resujących czasem wypowiedziach na temat sztuki — przełamują przestarzały pogląd na sztukę ludową, jako anonimową. Według obowiązującej definicji sztu­ ki ludowej, anonimowość jest jej charakterystycznym atrybutem, różniącym ją od sztuki nieludowej. Po­ gląd ten jest szczególnie silnie zakorzeniony wśród uczonych niemiedkich — powtarza go np. ostatnio tak znakomity uczony, jak Arnold Hauser we wstępie do V rozdziału swej książki Philosophie der Kunst­ geschichte. Polskie badania, prowadzone w kraju, gdzie autentyczna twórczość ludowa jeszcze żyje, do­ wodzą, że każda sztuka jest dziełem twórczego indy­ widuum, inny jest tylko stopień uwarunkowania for­ my przez tradycję w rozmaitych czasach i środowi­ skach społecznych. Każdy artysta tworzy w określo­ nych warunkach czasowych i społecznych, tak jak każdy uczony buduje swoje teorie w oparciu o po­ przedników, a nie o bezpośrednią obserwację fak­ tów, jak twierdzi Karl R. Popper. W określonych tradycją i środowiskiem czy czasem schematach for­ malnych obracają się wszyscy artyści, różni ich typ tych schematów i ich względna trwałość. Rozwój twórczości jest historią przełamywania zastanych schematów, a proces ten możemy śledzić równie dob­ rze w produkcji warsztatów średniowiecznych i l u ­ dowych, jak w atelier Cezanne'a czy Bonnarda. 50 51 52 53 54 55 58 57 58 Może dalej zaawansowane w procesie badawczym są prace obejmujące pewne większe zespoły zjawisk, jak np. rozprawa Józefa Grabowskiego, omawiająca wielką wystawę rzeźby, malarstwa i grafiki ludowej w Krakowie, która zawiera przekazaną w zwartej formie charakterystykę tych gałęzi sztuki ludowej. Wydaje mi się konieczne podkreślenie niezwykłego znaczenia takich rozpraw, jak Stanisława Błaszczy­ k a i Janusza Świeżego, które nie tylko odsłoniły przed nami spory szmat dziejów rzeźby regionalnej, ale udowodniły, że sumienny badacz potrafi zmusić 58 6 0 61 �do m ó w i e n i a anonimowe pozornie zabytki, .potrafi za­ r y s o w a ć sylwety dawno z m a r ł y c h t w ó r c ó w i u j a w n i ć mechanizm i c h pracy, a niekiedy i z s u m o w a ć jej w a ­ l o r y artystyczne. Podobne znaczenie m a artykuł J ó z e f a Grabowskiego „Szkoła krośnieńska" w rzeźbie ludowej i tegoż Sztuka ludowa Mazur i Warmii, 63 M a r i i Z n a m i e r o w s k i e j - P r u f f e r o w e j Rzeźbiarze ludowi na Kujawach, Józefa Grabowskiego Obrazy na szkle z Jeleśni, H i e r o n i m a Skurpskiego Warmińska plastyka ludowa," a r t y k u ł S t a n i s ł a w a B ł a s z c z y k a w Kulturze ludowej Wielkopolski," tegoż Wielkopolskie obrazki na szkle, Kazimierza Pietkiewicza Malarstwo ludowe na Podlasiu, Romana Reinfussa Rzeźba figu­ ralna Łemków, " J ó z e f a Grabowskiego Lubelskie obrazy ludowe na szkle malowane. Podobnie j a k a r t y k u ł y monograficzno-foiograficzne — prace te p r z y ­ noszą moc w i a d o m o ś c i o artystach licznych r e g i o n ó w , k t ó r y c h d o t ą d n i k t nie b a d a ł , z a r y s o w u j ą obraz r e ­ gionalnych r ó ż n i c f o r m y i w a r u n k ó w twórczości, specyficzne^związki ze s z t u k ą n i e l u d o w ą . Wszystko to s ą bezcenne m a t e r i a ł y dla syntetycznej pracy o polskiej sztuce ludowej, o m a w i a j ą c e j malarstwo, g r a f i k ę i r z e ź b ę f i g u r a l n ą , pracy k t ó r e j n i k t jeszcze nie na­ pisał. 82 64 es 6 68 69 1 71 Osobno c h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na dwie rozpra­ w y o szczególnej m o i m zdaniem w a r t o ś c i . P r a w d z i w ą e n c y k l o p e d i ą w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i ludowej jest A l e k ­ sandra Jackowskiego W s p ó ł c z e s n a rzeźba ludowa,™ a a r t y k u ł Franciszka K o t u l i „Dywany" — współczes­ ne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich ukazuje chwycone i n statu nascendi rodzenie się nowego tylpu malowanek l u d o w y c h , r o z p r z e s t r z e n i a j ą c y c h się po całej Polsce. Ukazuje o n i c h „ u r o k i i k l ę s k i " , ujawnia ź r ó d ł a i mechanizm i c h powstawania. Rzecz jest t y m ciekawsza, że „ d y w a n y " te (obrazy dekoracyjne na p ł ó t n i e często z figurami) p o w s t a w a ł y i p o w s t a j ą poza w s z e l k ą i n g e r e n c j ą p a ń s t w o w e g o czy muzealnego m e ­ cenatu, niejako spontanicznie, i d o w o d z ą , że ź r ó d ł a ludowej sztuki, tworzonej dla l u d u , jeszcze u nas nie w y s c h ł y . M o ż n a ł a m a ć r ę c e nad rozpaczliwym nie­ kiedy poziomem artystycznym tych „dzieł", choć w dobie P o p - A r t czynić tego j u ż chyba nie wypada, 73 zwłaszcza że p o s i a d a j ą wiele swoistej urody. Nie 'da się jednak zaprzeczyć, że na naszych oczach powstaje nowa odmiana sztuki ludowej, r o d z ą się nowe j e j schematy i nowe tradycje, p o w i ą z a n e j u ż nie z w z o r ­ cami prowincjonalnej sztuki k o ś c i e l n e j , ale z gustami miejskiej sztuki masowej. O rezultatach artystycz­ nych — j a k zawsze — decyduje nie schemat i c h o ć b y najobskuirniejszy „wzorzec", ale m o ż l i w o ś c i samego artysty. A te i na dzisiejszej w s i s ą nadal nieogra­ niczone. Z d a j ę sobie s p r a w ę , że talka sucha, w y l i c z a j ą c a bibliografia nie m o ż e d a ć jasnego obrazu badań w s p ó ł c z e s n y c h . T r u d n o jednak nie p o d a w a ć t y t u ­ ł ó w i a u t o r ó w i nie e n u m e r o w a ć , choćby sumarycznie, z a g a d n i e ń w nich poruszanych. R ó w n o c z e ś n i e jednak s t a r a ł e m się zwrócić u w a g ę na rzeczy — m o i m zda­ niem — najciekawsze i n a j w a r t o ś c i o w s z e . W s p ó l n y m w y s i ł k i e m dużego j u ż dziś zespołu badaczy przeora­ no ogromny m a t e r i a ł , leżący d o t ą d ugorem. Wszystkie w i ę c w z m i a n k i p o s i a d a j ą n i e o c e n i o n ą w a r t o ś ć . Dla podtpiEanego, k t ó r y „ p r z e d s t a w i a j ą c ą " s z t u k ą l u d o w ą interesuje s i ę niemal od zarania drugiej Rzeczypospo­ l i t e j , a w i ę c od lat blisko 40, odkrycia lat ostatnich i m a t e r i a ł y nagromadzone — szczególnie na kartach „Polskiej Sztuki L u d o w e j " — n a s u w a j ą k o n i e c z n o ś ć p o r ó w n a n i a z okresem m i ę d z y w o j e n n y m , kiedy to nieliczni badacze s t ą p a l i niemal ipo omacku, opierali swe s ą d y na nielicznych faktach i p e ł n y m l u k m a ­ teriale. Dziś m o ż n a j u ż i należy p r z y s t ą p i ć do f o r m u ­ ł o w a n i a s ą d ó w syntetycznych, daleko bardziej uzasad­ nionych i udokumentowanych, m o ż n a s i ę też p o k u s i ć o o d p o w i e d ź na pytania i problemy zarysowane w moich uwagach w s t ę p n y c h . W a g ę takich p r z e d s i ę w z i ę ć badawczych m o ż n a sobie u z m y s ł o w i ć , gdy skonsta­ tujemy ile — często bez w i d o m y c h s u k c e s ó w — w y ­ s i ł k ó w kosztuje wprowadzenie do powszechnej, o g ó l ­ n o ś w i a t o w e j skarbnicy s z t u k i nawet najlepszych, n a j ­ w i ę k s z y c h naszych a r t y s t ó w . A w M u s é e Imaginaire A n d r é M a l r a u x f i g u r u j ą przecież obok Rembrandt ó w i M i c h a ł ó w A n i o ł ó w w ł a ś n i e skromne ś w i ą t k i z p r z y d r o ż n y c h kapliczek Podhala czy Mazowsza. PRZYPISY 1 K . Lubecki, Estetyka ludowa, w : Szkice filozo­ ficzne, K r a k ó w 1910, s. 121—128. E. Majewski, Drzeworyty z Płazowa, „Wisła", R. 14, 1900, s. 437—438. M . S o k o ł o w s k i , Drzeworytnictwo u nas, Cz. I , Drzeworyty ludowe, „ S p r a w o z d . K o m i s j i do Bad. Hast. Szt. w Polsce", 1902, t . 7, z. 3. Z. Ł a z a r s k i , Teka drzeworytów ludowych daw­ nych, Warszawa 1921. J. Kieszkowski, Zwięzły katalog wystawy daw­ nych drzeworytów ludowych zebranych i wydanych przez Zygmunta Łazarskiego, Warszawa 1921. K . Stecki, Obrazy ludowe na szkle z okolic pod­ tatrzańskich, „Rocznik P o d h a l a ń s k i " , 1921, nr 1; L . Lepszy, Obrazy ludowe na szkle malowane, „ P r z e ­ m y s ł i R z e m i o s ł o " , R. 1, 1921, s. 23—35. J. St. B y s t r o ń , Polskie drzeworyty ludowe, „Sztuki P i ę k n e " , R. 5, 1929, s. 1—27. Wł. Skoczylas, Drzeworyt ludowy w Polsce, Warszawa 1933. 2 3 4 5 6 7 8 , 8 K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, W a r ­ szawa 1934. T. Seweryn, Technika malowania ludowych obrazów na szkle, „ L u d " , R. 30, 1931, s. 145—186; t e n ż e , Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937. T e n ż e , Kaszubskie obrazy na szkle, „ I l u s t r o w a ­ ny K u r y e r Codzienny", 1929, n r 149. J. Grabowski, Malarstwo ludowe na szkle w Polsce środkowej, „ A r k a d y " , R. 4, 1938, s. 323—328; t e n ż e , „Huculskie" malarstwo ludowe na szkle, t a m ­ że, s. 55—63. E. F r a n k o w s k i , Sztuka ludu polskiego, Warsza­ wa 1928; t e n ż e , Sztuka ludowa w : Wiedza o Polsce, Warszawa 1932, t. 3, s. 345—416. K . I w a n i c k i , Figura Chrystusa Frasobliwego, Warszawa 1933. T. Dobrowolski, Śląska rzeźba ludowa w drze­ wie w świetle zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowi­ cach, Katowice 1930. 10 1 1 1 2 1 3 1 4 15 205 �18 K. Piwocki, Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, Lwów 1931. T. Dobrowolski, Kilka uwag o rzeźbie ludowej. Na marginesie twórczości śląskiego rzeźbiarza Jana Kulisza, „Zaranie Śląskie", t. 11, 1935, s. 239—245; tenże, Popęd twórczy i technika artystyczna jako pod­ stawy ludowej sztuki, „Przegląd Współczesny", t. 60, 1937, nr 3. K. Piwocki, Z badań nad powstawaniem stylu ludowego, „Przegląd Współczesny", t. 58, 1936, nr 7. ludowego, J. Grabowski, Zagadnienie stylu PSL, 1947, nr 1—2; 1948, nr 2, 3—10. K. Piwocki, Pojęcie sztuki ludowej, PSL, 1947, nr 1—2. K. Piwocki, Próba definicji kilku pojęć, PSL, 1953, nr 6. Tenże, A la limite de l'art populaire et non-populaire, „Zeszyty Etnograf. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie", t. 1, 1960. Tenże, Folk Artists and their Inspiration, „The British Journal of Aesthetics", T. 3, 1963, nr 2. T. Seweryn, Zakres przedmiotowy sztuki ludo­ wej, PSL, 1954, nr 5. A l . Jackowski, Z problematyki współczesnej amatorskiej twórczości plastycznej, PSL, 1955, nr 5. W. Dynowski, Historycyzm w sztuce ludowej, PSL, 1948, nr 9—10, 11—12, 1949, nr 1—2, 3—4, 5, 7—8. A l . Wojciechowski, Z dyskusji nad pojęciami „sztuka ludowa" i „ludowość w sztuce", PSL, 1953, nr 2. T. Seweryn, Orawski Orbis Pictus, PSL, 1960, nr 2. powsinoga, Kraków T. Seweryn, Swiątkarz 1963. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław 1953. T. Seweryn, Kultura ludowa Odrodzenia, PSL, 1954, nr 4. Tenże, Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956. J. Nowacka, Malarski warsztat ikonowy w Rybotyczach, PSL, 1962, nr 1; J. Pietrusiński, Małopol­ skie bohomazy, PSL, 1960, nr 3. T. Seweryn, Sztuka ludowa w Polsce. Malar­ stwo, rzeźba, grafika. Katalog wystawy w Tow. Przy­ jaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, Kraków 1948. I . Czarnecka, Polska sztuka ludowa, Warszawa 1958. R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, Kraków 1962. T. Seweryn, O Chrystusie Frasobliwym. Figur­ ki, legendy, świątkar^e, Kraków 1926. K. Iwanidki, op. cit. (ipor. przyp. 14). M. Walicki, O nową interpretację pojęcia „Chrystusa Frasobliwego", PSL, 1954, nr 2. A. Kunczyńska, Chrystus Frasobliwy w polskiej rzeźbie ludowej, PSL, 1960, nr 4. H. Olędzka, L'ancienne sculpture du Christ Affligé des districts de Jasło, Krosno et Sanok dans les collections du Musée des Traditions et des Arts Populaires à Varsovie, „Zeszyty Etnograf. Muz Kult. i Szt. Lud. w Warszawie", t. 1, 1960. J. Grabowski, Obrazy zbójnickie na szkle, PSL, 1947, nr 1—2. 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 2 7 28 29 30 31 32 33 34 3 5 38 37 38 39 40 4 1 42 43 44 R. Reinfuss, Przyczynek do ikonografii obrazów Janosikowych na szkle malowanych, PSL, 1949, nr 5. R. Saulnier, H. Van der Zée, La mort de Crédit. Image populaire, ses sources politiques et économiques, „Dawna Sztuka", t. 2, 1939, s. 195—218. K . Piwocki, Sługa Wierny, „Biuletyn Historii Sztuki", 1953, nr 3—4. S. Krzysztofowicz, E. Snieżyńska, Ikonografia ludowych obrazów Matki Boskiej Saletyńskiej, PSL, 1964, nr 1. wyobrażeniem J. Grabowski, Zespoły rzeźb z Bożego Grobu, PSL, 1948, nr 2. J. P. Dekowski, Rzeźby demonologiczne Igna­ cego Kamińskiego, „Studia Etnograficzne", t. 2, Łódź 1960. T. Seweryn, Żywot i dzieło powsinogi beskidz­ kiego Jędrzeja Wawry, PSL, 1956, nr 3; tenże (por. przyp. 29). A. Kunczyńska, Rzeźby Jana Centkowskiego, PSL, 1956, nr 1. A. Kowalska-Lewkka, Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, PSL, 1954, nr 3. Roj-Kozłowskiej, E. Starek, Twórczość Heleny PSL, 1952, nr 1. T. Seweryn, Twórczość chłopa pańszczyźniane­ go, „Przegląd Socjologiczny", 1938. R. Cyganek, Ludwik Pyka, snycerz ligocki, „Orli Lot", t. 12, 1931, s. 130—131. J. Sunderland, Świątki bukowińskie, „Arkady", t. 3, 1937, s. 274—275. A. Hauser, Philosophie der Kunstgeschichte, Miinchen 1958. R. Popper, Conjectures and Réfutations, London 1963 (cyt. za fragmentami drukowanymi w „Znaku" 1963, nr 7—8). J. Grabowski, Wystawa krakowska rzeźby, ma­ larstwa i grafiki ludowej, PSL, 1948, nr 6—8. St. Błaszczyk, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski, PSL, 1958, nr 1. J. Świeży, Swiątkarze biłgorajscy, PSL, 1947, nr 1—2. J. Grabowski, „Szkoła krośnieńska" w rzeźbie ludowej, PSL, 1948, nr 3. J. Grabowski, Sztuka ludowa Mazur i Warmii, PSL, 1948, nr 4—5. M . Znamierowska-Prufferowa, Rzeźbiarze ludo­ wi na Kujawach, PSL, 1949, nr 11—12. J. Grabowski, Obrazy na szkle z Jeleśni, PSL, 1948, nr 9—10. H. Skurpski, Warmińska plastyka ludowa, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 19, 1960, s. 139—154. St. Błaszczyk, Plastyka w: Kultura ludowa Wielkopolski, Poznań 1960. Tenże, Wielkopolskie obrazki na szkle, „Zie­ mia", 1958, nr 5. K. Pietkiewicz, Malarstwo ludowe na Podlasiu, „Lud", 1952. R. Reinfuss, Rzeźba figuralna Łemków, PSL, 1963, nr 3—4. J. Grabowski, Lubelskie obrazy ludowe na szkle malowane, „Zdrój", 1945, nr 2. A l . Jackowski, Współczesna rzeźba ludowa, PSL, 1964, nr 1. F. Kotula, „Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, PSL, 1963, nr 3—4. 45 48 47 48 49 50 51 52 53 5 4 55 58 57 58 59 80 8 1 62 83 84 85 66 87 68 69 70 71 72 73 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8334acf160eb9b51509a255bb2ddf0e0.pdf c913b53ce7e57ea413da1b97465f94b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3023 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2827 Title A name given to the resource Po Drugiej w Nocy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.12-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staniewski, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzmóm WŁODZIMIERZ Stsntewsfa * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Dokonują w nas natomiast pewnej alchemii. Można powiedzieć - pozwalają nam czytać nas samych. Warunkiem spełnienia takiego dzieła w nas jest jedna­ kowoż nasza własna treść. A co z tymi, którzy są „jako bęben brzmiący...".' STANIEWSKI Po Drugiej w Nocy Notatki Athos W Wielkiej Ławrze Deska, przywieszona do belki stropowej nazywa się semantron. Przy niej młotek drewniany. Uderzanie w deskę zwołuje na modlitwę, na „New A r k " (Nowa Arka) - na pamiątkę tego jak Noe zwoły­ wał zwierzęta na arkę, uderzając w kawałek drzewa. Ze wspinaczki na szczyt Athos zawrócił mnie gromo­ władny Zeus, bijąc piorunami i waląc gradem wielkości orzecha. 1988 N o w y Jork Gesty - Mistyfikacje Paul Winter, kultowy muzyk, w St. John the Devine Cathedral w Nowym Jorku w zakątku wielkiego ołta­ rza, po Awwakumie, mistycznym szeptem do mnie: „Dwa tysiące lat ludzkiej kultury mówią w tym przed­ stawieniu". Moim przewodnikiem był farmaceuta z A t e n , który dwa razy do roku odwiedzał tu swojego ojca duchowego. Woził dary do Gdańska. 29.07.89 G r e c j a Rekonesans i Przygotowanie do W y p r a w y C h a l k i d i k i , nad Morzem Egejskim, skąd Jazon wyruszał po złote runo. METE O RA Mamy tu do czynienia z przekroczeniem porządku Wysiadam tuż za skrzyżowaniem Promirion - Plątania (6 km przed Płatania), Z punktu na szosie, z którego widać już Plątania (jezio­ ro) schodzę w prawo w dół, „przejściem" uregulowa­ nym spychaczem. ziemskiego. Nasuwa się głupia refleksja, „że to wszystko bez sensu". Ale zaraz druga refleksja, że zjawiska, które mają naj­ wyższy sens, sens przekraczający normalny porządek rzeczy, jawią nam się jako bezsensowne. W dole opuszczony dom. Wszędzie w okolicy zapach rogacizny. Niżej - piękny, naskalny ruczaj. Woda spływa cienkim strumykiem. Jest mały zbiornik, ręką ludzką zbudowany. Wokół platany i inne drzewa liściaste. Chłodny cień. Błogosławieństwo w tym skwarze. W takim miejscu spotykać się mogli Dafhis i Chloe. Najwybitniejsze dzieła ludzkiej wyobraźni są jakby po­ zbawione sensu. Nie mieszczą się ani w porządku pragmatycznym, ani w przyjętych kanonach. Mają nadmiar treści. Dzieł wybitnych się nie rozumie. Obcując z nimi po raz pierwszy, mamy poczucie zagmatwania i chaosu oraz bezcelowości. Dalej - z kamieni ułożona ścieżka. 0 Meteorach można powiedzieć, że jest to wielkie dzieło ludzkiego ducha i ludzkiego charakteru. Z niec­ k i kotliny wyrastają strome formacje skalne o różnych kształtach i w różnych konfiguracjach. Mocząc się w ruczaju widzę fragment okien opuszczo­ nego domu. W rym układzie ruczaj-dom jest jakaś organiczna pra­ widłowość, z zachowaniem geometrycznej harmonii, wymiarów i układu w przestrzeni. Przybył tu tysiąc łat temu człowiek, obszedł to dziwowisko 1 głośno rzekł: „oto jest dzieło Boga", dzieło Wieczności. I kładąc na szalę wszystkie swoje moce dziełu Boga do­ pisał parę kresek. Każda z nich to nasadzona na skalny słup świątynia. O t o czyn godny rodzaju ludzkiego. Drzewa nie skrzypią od powiewów wiatru. Tylko koro­ ny szumią. Spalony gaj oliwny - straszny widok. Drzewa roztrza­ skane od środka. Osmolone. Pięć minut. O d ruczaju ścieżka z kamieni przechodzi w „polną" drogę. Takie dzieła nie odpowiadają nam na dydaktyczne pytania. 12 �WhéMtn Simiewsk * po DRUGIEJ W NOCY NOTATKI Z innej strony ruczaju, okazały dom na zboczu. Za­ mieszkany. W dole, w wąwozie też zamieszkany dom. Osioł. Krzyk jastrzębia nad wzgórzem przede mną. Stąd (10 min.) od ruczaju słychać warkot samochodów od szosy. W sumie bardzo dobre przejście do wyprawy. 12 min. O d ruczaju następny strumień przecinający drogę. Czarne osy. Rynie w żlebie skalnym, między głazami. Pięknie obro­ śnięty drzewami, trzcinami i palmami. Za jakieś 15 minut, znów strumień, zupełnie w nizie. Przy nim altanka.. Potem marsz nieco w górę i zaraz szosa (ok. 1,5 k m . O d Plątania). Tak, jak wyruszyłem znad szosy w dół do pierwszego ruczaju o I I . 4 5 - tak tu jestem o 12.30. T e n spalony gaj jeszcze gorzej wygląda z przeciwległe­ go zbocza, z oddali. Widać bowiem wtedy, ile pracy włożono w budowę tarasów i pielęgnację drzew. Obraz pożogi. Skwar. most glorious to look on, and now she is scattered i n a thousand pieces. [Prawda przyszła na Świat tylko raz w całym swoim peł­ nym i doskonałym kształcie, a teraz rozbita i rozsypana jest w tysiącach, milionach kawałków.] (Aeropagitica) Zupełnie serio biorąc to wyznanie, wątpiłbym poważ­ nie w poszukiwanie esencji; w akcie twórczym człowie­ ka i poszukiwanie esencji w człowieku jako takim. Próbowałbym raczej zbierać i ukazywać ..scattered frag­ ments (okruchy) of truth that reside i n the actions and beliefs of particular men and women". Wątpiłbym w teatr poszukiwań, w artystę poszukiwa­ cza ponieważ z jego badań jawi się ponura wizja. Coś zanadto „pachnie" tu kulturową konkwistą, zdo­ bywaniem, ideami globalnymi. Wątpiłbym w dramat obiektywny, tak jak wątpić można w obiektywną ideologię. Oprócz jednej - idei miłości. Każdy dramat jest w końcu ostatecznie subiektywny. Wątpiłbym też w jakiekolwiek posłanie artysty banity, artysty tułacza. Szosa Promirion-Platania; bardzo dobra jak na tutejsze warunki i szersza (z góry). Szosa Promirion- Lefkos; gorsza, węższa. Artysta banita, Artysta bez Ziemi musi się stać kon­ kwistadorem. Pozbawiony własnego pejzażu zewnętrznego straci swój pejzaż wewnętrzny. Będzie pieśniarzem, który kradnie partytury, a nie umie ich wykonać. Będzie wieszczkiem bez liry. Szosa Lefkos - Milina; kiepska nawierzchnia, b. wąska, kręta (z góry); ale atrakcyjna, z niezwykłym widokiem w dół na zatokę i wyspy. Dobra do wyprawy. Stagira 21.30 Wieczorem już (na 351-szym kilometrze) brałem wodę ze źródła Arystotelesa Stagiryty. T u ludzie ze Stagiry beczkami wodę nabierają. I jedna i druga postawa niszczy oikos twórczości. Tymczasem ekologu sztuki potrzebne jest osobiste do­ świadczenie. Trzy stare kobiety na ławce przy pomniku Mędrca rzeź­ bionego w białym marmurze. Czyli takie doświadczenie, które jest chyba najbliższe dotykaniu poezji. Kobiety gaworzą melodyjnie w innym już pewnie niż je­ A rym samym doświadczeniu przyrody rzeczy. go języku. Arystoteles patrzy ze swego plateau na morze gór przed sobą i na sierp wschodzącego księżyca. Zastosowałbym do teatru zdanie Bacona o poezji: „It is a branch of knowledge, and one of the principal portions of learning, but i t doth raise and erect the mind, by submitting the shews of things to the desires of the mind, whereas reason doth buckle and bow the mind unto the nature of things." Submitting the shews of things to the desires of the mind (... i serca i ciała...). Piłem ze źródła Arystotelesa... Notatki do wykładu w Cardiff kwiecień 94 J. M i l t o n miał powiedzieć That T r u t h come once into the world i n a perfect shape, [Poezja „to pewna dziedzina wiedzy i jedna z głównych L3 �Wbdztm^rz Slcmewiki • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI części wiedzy choć podnosi ona i buduje umysł poprzez stłumienie pozorów rzeczy na korzyść pragnień umysłu, podczas gdy rozsądek nagina umysł do natury rzeczy"] Tak, w teatrze zostaną tylko słowa niczego nie ozna­ czające. Substancji nie będzie, jak zabraknie czucia i dotyku. Osobiste doświadczenie Ekologia teatru - D o m teatru Osobiste doświadczenie jest możliwe wtedy, kiedy jest się najpierw j a k turysta, przybywający na ową wyspę Santoryn na Morzu Egejskim, zwaną też Terra, która jeśli wierzyć archeologom - miała być niegdyś Atlanty­ dą. Ogarnia się ją całą wzrokiem, dziwi się, że taka nie­ pozorna, pustynna, choć równocześnie podziwia jej malownicze położenie. Potem jest się nieco jak piel­ grzym, który przeciska się między zwałami skał i kamie­ ni, błądząc bez celu, a przecież zmierzając ku jakiemuś miejscu, które byłoby kresem pielgrzymowania na dziś. Potem odkrywa się zejście do korytarzy wykopaliskowych. Przebiega starożytnymi uliczkami, w niejakim pośpie­ chu bo dzień ma się ku schyłkowi. Łowi się pospiesznie wzrokiem formy, figury, zarysy malowideł. Aż wpada się do jednego z pomieszczeń, ozdobionego kolumnami i freskami. Oikos - gr. - dom, środowisko Badanie wzajemnych stosunków między organizmami a otaczającym je środowiskiem. Pierwsze rozdarcie Artysta jako banita a artysta jako człowiek zakorzeniony Drugie Rozdarcie Podział na kulturę wysoką i kulturę niską. Trzecie Rozdarcie Podział na aktorstwo indywidualne i zbiorowość. Przygląda i m się chwilę, po czym przymyka zmęczone powieki i oto oczyma wyobraźni widzi się jak postaci z fresków schodzą ze ścian, i jak niesione muzyką chó­ rów wykonują swoje napowietrzne ruchy, gestykulacje, wirowania, szarże, otwierają usta w grymasie płaczu, i jasności śmiechu. Teatr - dom, Itaka. Pokaż m i mapę swojej malej ojczyzny, a powiem ci ja­ kim jesteś twótcą. Nie chciałbym być artystą banitą. Administratorem dóbr. Człowiekiem bez osobistego doświadczenia. Pozbawio­ nym wewnętrznej topografii. Wejdź w jego wnętrze i zgubisz się w gmatwaninie dróg i drogowskazów. Eksplorator i konkwistador. Badacz, który dobija w końcu do granic, do przedproży swoich wymyślonych Nambik warów... i zawraca, ucie­ ka żeby nie stanąć twarzą wobec nędzy wymyślonej idei. Z jego badań jawi się „ponura i jedyna badawcza wizja" (D. G . James O królu Lirze) Człowiek uprawiający konkwistę kulturową. Poeta bez poezji. Pieśniarz bez muzyki. Wieszczek bez liry. Rewelator (odsłaniacz, odkrywca) Prawdy, który zapo­ mniał, że przyszła ona tylko raz na świat w całym swo­ im pełnym i doskonałym kształcie, a teraz rozbita i roz¬ sypana jest w tysiącach, milionach kawałków. I chociaż nie bardzo można nadać znaczenie t y m wszystkim zjednywaniom, to czuje się w t y m nieprze­ partą żądzę życia i miłości, ujętą wszak w jakieś niezwy­ kle precyzyjne symetrie. Momentami siła wyrazu postaci jest tak duża, iż mamy poczucie, że stają one w zapasy ze śmiercią, a to jest agon po grecku; stąd agonia. Przypominają nam się sło­ wa Nietzschego: „Człowiek, który był w agonii stworzył uśmiech" - i sami się uśmiechamy. Jakby nastąpiło zawieszenie trwania. I czujemy, że od­ nawia się w nas jakieś przymierze. Może przymierze z Dźwiękiem i Rytmem, które wszak były u początku Pieśni i Poezji. Czujemy się w domu. Dom po grecku znaczy Oikos. Stąd bierze się ekologia. Za chwilę znów jestem turystą. Skoro nie możemy przywrócić teatrowi jego powinności religijnej - a nie możemy, zachowajmy (zwróćmy) mu (u)czucie i dotyk, czyli to czym obdarowuje nas Natura. Przenieśmy to doświadczenie Natury do doświadczenia teatru. I myślmy o tym, że degradacja Natury oznacza degra­ dację czucia i dotyku. Czy ktoś się domyśli o kim tu mowa? K a l m a r , Szwecja kwiecień 94 W y p r a w a - Muzyka przeciw Beznadziejności Gdyby dane m i było pójść z wyprawą do piekła, gdy­ bym wiedział, ze diabli śpiewają - poszedłbym. Tak jak w Naturze, zostaną tylko zastępcze symbole, rzeczy, które zginą. 14 �wWtńronz Swraewdu • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Historie ptzyziemne, wątki bez puent, myśli nie donie­ sione. Czyż Piekło muzykantów nie ma piętna walki z bezna­ dziejnością, godnej mów Zaratustry. Jest więc wyprawa wyzwaniem postawionym bezna­ dziejności. I V . Dogmat czwarty, najcięższy; Lanzmanowski Groza czerni Nienawiść do obcego. U początku mojej pracy była idea Wyprawy: 1. Za muzyką 2. Za ludźmi, pojedynczymi, którzy są kulturą. Przeciwstawienie (były to lata siedemdziesiąte) pojęciu kultury, której wyrazem są działania zbiorowości - jed­ nostki jako kultury (Mogur z Karpat). Nie sposób zakwestionować któregokolwiek z tych do­ gmatów. Tak jak nie sposób zakwestionować orzeczeń Dostojewskiego na temat ciemnej strony natury ludz­ kiej. Moje Wyjście na tamtą stronę, na stronę kultury tra­ dycyjnej wzięło się (u początku) z próby znalezienia jeszcze innej perspektywy. Fałszywe mity: Zespół, na prawach demokracji, wspólnoty, solidarno­ ści, rozumienia się N I E ISTNIEJE. 1. Była to perspektywa Bachtina pokazująca wolność wewnętrzną człowieka, nieokiełznany żywioł, świat śmiechu, wieczne tworzenie się form, ich polifonię i dialogowanie. Konstelacja - na określony czas, na projekty. 2. Była to perspektywa teatralna - czerpanie z wielkiego potencjału dynamizmu teatral­ nego, drzemiącego w człowieku z rezerwatu - do przebogatej mozaiki form ekspresji i sposobów wy­ rażania swoich egzystencjalnych postaw. Antropologia teatru - nie istnieje jako idea, jako wzór, droga dla jakiejkolwiek praktyki w teatrze filozoficzno-artystycznym, ponieważ najpełniejszym i niedościgłym wzorem antropologii jest telewizja. Teatr alternatywny - jako zjawisko marginalne z ko­ nieczności i z deklaracji popada w tę samą recydywę, w jaką popada każdy margines: mistyfikację z braku wiedzy i perspektywy historycznej, wykreowywanie po­ dwórkowych idoli, namiętności i zawiści bardziej rozją­ trzone, bo skumulowane w małym marginalnym środo­ wisku, deklaratywna ideologia bez szans jej realizacji, stąd krok do skundlenia. 3. Była to perspektywa ekologiczna ustawiona w sprzeczności wobec etnograficznej czy antropologicz­ nej. Te dwie ostatnie nastawiają się na uchwycenie i syste­ matyzację typowości. Perspektywa ekologiczna nasta­ wiona jest na ujawnianie i wydobywanie z człowieka je­ go różno-rodności. One stanowią o jego naturze i dają szansę na przeżycie. Tak przynajmniej widziałem to w latach siedemdziesiąte. Teatr poszukujący - smaczny zakalec. Gordyjski węzeł zawiązany na skutek ugizęźnięcia w sprzeczności; profanum - sacrum Dlatego pewnie świat piekielny jest w ludowości tak bliski Światu aniołów i tak lekko ze sobą współgtają. Nade wszystko w potrzebie pogodzenia ambicji scjentystycznych. Dla zachowania wysokiego statusu społecz­ nego, przewag intelektualnych i ewentualnie odgrywa­ nia innych poza-teatralnych ról społecznych i politycz­ nych, z utrzymaniem postawy naiwnie - artystycznej. Dlatego pewnie tak płynne są tam granice tabu. K a l m a r , Szwecja 23/24-04.94 Cztery dogmaty ludowości: I . Dogmat modernistyczny - kultura ludowa Arkadią, w której sztuka ma swoje źródła. I I . Rezerwat ciemnoty, wstecznictwa, konserwatyzmu obyczajowego, światopoglądowego. Lud jest formą jak z bryły. Jak u Buczkowskiego w „Wertepach". I I I . Dogmat Mrożkowski: Trywialność i niskość myśli u ludu - kopalnią humoru, ale tylko w zestawieniu z błyskotliwością umysłu miej­ skiego. T e a t r - powinność Wyprawa Artysta - posłaniec do granic wyobraźni, sumienia, uczucia. Argonauta wysłany w nieznane. Ślący notatki z podziemia. Praca niebezpieczna, niewdzięczna. Stawianie czoła ciemności. 15 �Wbdómien Stórueiwk • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Zamykanie się wokół nas dziczy. Tajemnicze, tętniące życie dziczy. Niepojęte. Życie wśród niepojętego, które działa na nas jak czar. Czar ohydy. Raczej szukanie przejść ku wielkiemu nieznanemu właśnie przez rzeczy zakazane. Z postacią Lucyfera wiąże się butna muzyka. Muzykanci wg. Kościoła Średniowiecznego - to dwor­ ska czeladź Lucyfera. Instrumenty u Boscha używane podczas średniowiecznych nabożeństw to np. dziwacz­ na „wynaturzona" harfolutnia. Jan Szkot Eriugena wywiódł muzykę z trójdźwięku po­ wiązał ją z teorią „powrotu wszystkiego". Nawet szatan wróci do Boga. Strzec się jednak końca Kurtza z jądra ciemności. Strzec się ucieczki od życia, gdy ono jak ten nędzny wrak pa­ rowca z Jądra ciemności przycumuje u wybrzeża twojej idei, by cię z niewoli idei ewakuować. Strzec się ucieczki, ale też strzec się pełzania na czwo­ rakach, na powrót do swoich idei, do snów wtedy, kie­ dy życie upomni się o swoje prawa. Strzec się słowa: „ohyda" u kresu sił. Osobliwego połą­ czenia żądzy i nienawiści. Dysonans - jest to spotęgowanie odmienności wobec tzw. czystego brzmienia i poprzez konieczne przejście przez tą odmienność - szukanie harmonijnego rozwią­ zania. T a m gdzie idea sprzeniewierza się życiu, bo wzięta jest z miłości siebie, ponad wszystko inne tam, u kresu sił, jedynym słowem prawdy będzie słowo „ohyda". Świat wielości i sprzeczności tylko w szczegółach wyda­ je się dysonansowy. Lecz jako całość jest harmonijny, do swej praprzyczyny. Eriugena włącza zło do harmonii Świata. Grzech jest dysonansem w doskonałości planu stwo­ rzenia. Paryż, 15.09.1994 Konserwatorium teatralne Szkic do wykładu Grzech, jak dysonans jest zależny od harmonii. Dysonans jest zagęszczeniem rzeczywistości a harmo­ nia jest ideą nadrzeczywistości. Słowo - jego wartość pozainterpretacyjna: Język i słowo mówione nie wyczerpują, nie oddają tre­ ści, którą chcą przekazać. Poza zewnętrzną zasłoną języka istnieje coś (dziś mówi­ my: struktura) co, paradoksalnie, dąży nie do tego że­ by przekazać „możliwe do przekazania", lecz - „nie­ możliwe do przekazania". T u zaczyna się wiara w stwórczą moc słowa. I tu się sięga do dźwięku słowa, z przekonaniem, że w dźwiękowej strukturze słowa zawarte są wartości m i ­ styczne. Że mistycyzm dźwięku odpowiada mistycy­ zmowi litery. Tak jest stawiana sprawa u mistyków ży­ dowskich. U kabalistów. W Awwakumie zajmowałem się harmonią. W Carrninie dałem pierwsze próbki dysonansu. W następnej pracy zajmę się wyłącznie dysonansem czyli rzeczywistością zagęszczoną. Nietzsche Narodźmy tragedii z ducha muzyki - „Tragedia grecka - wyraz dwóch splecionych ze so­ bą popędów artystycznych; apollińskiego i dionizyjskiego". Tak więc biblijne hebrajskie słowo dabar (używane na oznaczenie Boga) odnosi się zarówno do dźwięku, sło­ wa samego, jak i rzeczy, którą nazywa, (za Zwi Werblowskim, którego zapraszałem w 1987 r.) Głos i medycyna: Każde istnienie rozwija się według zespołu wspólnych prawideł, które może ustalić np. nauka. Można je na­ zwać obiektywnymi. - „Dytyramb dionizyjski pobudza człowieka do najwyż­ szego spotęgowania wszystkich swych zdolności symbo­ licznych; potrzeba nowego świata symbolów, całej sym­ boliki cielesnej, nie tylko symboliki ust, wzroku, słowa, ale pełnego, poruszającego rytmicznie wszystkie człon­ ki - gestu tanecznego. Wtedy wszystkie inne siły sym­ boliczne, siły muzyki rosną w rytmice, dynamice i har­ monii nagle, gwałtownie." - „tragedia powstała z chóru tragicznego i była począt­ kowo chórem i tylko chórem" pierwotnie jest trage­ dia tylko chórem, a nie dramatem" - „chór na jego pierwotnym szczeblu pratragedii jest samoodzwierciedleniem człowieka dionizyjskiego". - „Śpiewając i tańcząc objawia się człowiek jako czło­ nek wyższej społeczności. Z ruchów jego przemawia oczarowanie... z jego głębi dźwięczy coś nadprzyrodzo­ nego; bogiem się czuje, on sam kroczy teraz tak zachwy- Ale każde istnienie podlega uwarunkowaniom, osobno i niezależnie od innych, które czynią to istnienie - su­ biektywnym. W jakiś sposób patologicznym. Sztuka to sprawa całkowitego subiektywizmu. Głos to sprawa sztuki, Sztuka to sprawa patologii. Więc nie może być obiektywnych nakazów i zakazów, jak w ruchu drogowym. 16 �Wbdzwm Stanieu/jfó • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI �WkàémïcK Swnœwsfci • PO DRU0IĘ) W NOCY. NOTATKI �Pocztówka z K o r n w a l i i . For. M . K i n g (rekonesans w ramach przygotowań do Carmina Burana, Aktorzy Ossetyńskiego, 1987 19 1988) �WlodvmiLTz Stantewski * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI �Włodzimierz Slaniewiki * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI eony i wyniosły, jak we śnie bogów widział kroczących. Człowiek już nie jest artystą. Stał się dziełem sztuki; ar­ tystyczna moc całej przyrody objawia się tu wśród dresz­ czów upojenia, ku najwyższej rozkoszy Prajedni". ków wyrazu teatralnego, w których realność i siłę sprawczą już dawno zwątpiliśmy. Gardzienice 14.02.96 - „... chór dytyrambiczny jest chórem odmieńców, któ­ rzy zgoła zapomnieli o swej obywatelskiej przeszłości (?! - W.S.) o swym społecznym stanowisku; stali się bezczasowymi poza wszelką społeczną sferą żyjącymi sługa­ mi swego boga..." - chareia - choreuta („religia dramatyczna") - „etnodrama" - „tragedię grecką rozumieć jako chór dionizyjski, który ciągle na nowo wyładowuje się w apollińskim świecie obrazowym". - „Występy chóralne, którymi przepleciona jest trage­ dia są... w pewnej mierze macierzyńskim łonem całego tak zwanego dialogu, to jest zbiorowego świata scenicz­ nego właściwego dramatu". Biało-szara w dole i szaro-biała w górze ponurość zimy. Zimno w pomieszczeniach, zimno u mnie. 38 milionów złotych na dwa, ba! na półtora miesiąca ostatniej opłaty za energię w oficynie jest kwotą niebo­ tyczną i rujnującą budżet. Zimno pomieszane z ciszą, z martwą badylowatością drzew dookoła, z liszajowatym kołchoźnictwem ekspo­ nującym się za oknem jest trucizną zbyt gorzką. Coraz bardziej zniecierpliwione czekanie na wiosnę. N a słońce. Większość strof w Carmina Burana to strofy o wiośnie. Parę o zimowej drętwicy, bezradności, zapaści, braku woli. Rozumiem ten stan oczekiwania u mnichów średnio­ wiecznych na pierwsze promyki wiosny. Oczekiwanie jak na... jak na cud, jak na łaskę. (Z czasem dialog zaczął wypierać chóry. Sporo u A j schylosa w Agamemnonie 525-456 r., mniej u Sofoklesa 496-406 i Eurypidesa 480-407). K a i r 6.09.96, późny wieczór Druidstone, W a l i a Obrzęd Z A H R , wyimki z nagrań szeptem na magneto­ fon. 18.09.94 W statej książce o lucznictwie, opublikowanej po raz pierwszy w 1792 r ( A n Essey on Archery by Walter Mi¬ chael Moseley; EP Publishing limited East Ardsley, Wakefield Yorkshire, England) wyczytałem, że dawny­ mi czasy strzelano z łuku napinając go również stopą. A u t o r książki, referując ten fenomen, powołuje się na starożytną literaturę, nie dając zjawisku wiary. Daje czytelnikowi do zrozumienia, że opisy strzelania stopą można traktować z przymrużeniem oka, kładąc je między opowieści niesamowite. Zamówiony prywatnie można powiedzieć, prywatny zahr. Zamawia osoba, kobieta, w celach leczniczych do siebie do domu. Muzyków i inne kobiety. Jakaś potworna dzielnica, jakieś zagubione miejsce, najpośledniejsze z poślednich, ostateczne uroczysko. Na dachu domu odbywają się rzeczy przekraczające wszelkie wyobrażenie. Muzykujący w tej chwili śpiewają, kobiety tańczą. Dzieci siedzą w niezwykłym zasłuchaniu jakby słuchały jakiejś starej historii mówiącej o czymś, co dotyka głę­ bi i c h duszy. T a k jest w rozdziale książki, komentującym historycz­ ne źródła. W następnym rozdziale jednakże autor stwierdza, Że wiedziony ciekawością sam zechciał sprawdzić, czy członki ludzkie są w stanie wykonać taką akrobację, osiągając przy tym strzałą cel. T o widać po ich twarzach, po tym, jak siedzą u stóp mu­ zyków, na powale, podczas gdy muzycy na krzesłach. Z dziećmi - parę kobiet. W medytatywnym zasłucha­ niu, jakby słuchały prawdy o sobie samych. Muzyka przypomina m i klimatem zawołania, falowania nastroju i ukrytym, ledwo słyszalnym, z głębi krtani płynącym łkaniem - przypomina m i to fragmenty K U T , a właściwie fragmenty zawołań szamanki. Ku swojemu zdumieniu stwierdził zupełną realność zja­ wiska. Uznał ponadto, że przy odrobinie treningu osiągnąć można zupełnie niezwykle wyniki. A teraz o teatrze. Moje podejście do teatru bierze się z tego samego i m ­ peratywu. Jest sześciu muzyków. Teraz ona śpiewa (ta co gra na bębnach) do kobiet i dzieci. Wprost. M a m poczucie, że to jest opowiadanie historii. Wnioskuję patrząc na twarze i oczy dzieci. Pozostawione do dzisiaj ślady zapomnianych bądź za­ rzuconych praktyk - jeśli je tropić - prowadzą do środ­ 21 �Włodzimierz Stamewski • PO W muzyce, w zdarzeniu człowiek (ja) zupełnie się roz­ pływa, do tego stopnia, ze trudno m i formułować sło­ wa do magnetofonu. O d dłuższego czasu jedna z kobiet (ta kobieta, która zamówiła zahr), która siedziała przez cały czas na krze­ śle, była namawiana przez inną do ruchu. Ta pierwsza (gospodyni) była przez cały czas w stanie katatonii, spowodowanej głębokim smutkiem. O n i tu mówią o smutku. Ta druga podchodziła do niej, masowała jej plecy, pró­ bowała kołysać jej ramionami, tak żeby zachęcić do tańca. Nie pomagało. W pewnym momencie wzięła kaczkę do góry za skrzydła. Kaczka dreptała w kącie ta­ rasu. Czarna. Dała kaczkę gospodyni do ręki, podniosła gospodynię z krzesła i znów próbowała przez chwilę z nią tańczyć. Ptaka poświęca się na ofiarę z krwi. Tego nie sposób już opisywać swoimi słowami. Matka Ahmeda też odczyniała. Patrząc na nią, jak wchodzi w stan owładnięcia, myślałem o swojej matce. Czy mógłbym uratować jej życie, gdybym oddał ją ta­ kiemu doświadczeniu. I chociaż jest to niewyobrażalne - coś ze środka mówi mi: „mógłbym". Sakkara Mastaba Mereruki, wezyr faraona T e t i Mastaba T i Niedziela, 9 listopada 97 W jakiejś szwedzkiej pipidówie, w przerwie jazdy auto­ busem z Kalmar do Sztokholmu U Kotta w Zawale serca na stronie 173 o Osetyńskim. Pisał się przez dwa «s», Ossetyński. Dudariew - Ossetyński. IUGIEJ W NOCY. NOTATKI Zdarza się rzadko, aby jeden chciał wyjawić drugiemu źródło dojenia. Ossetyński polubił mnie od pierwszego wejrzenia, cze­ go nie potrafiłem odpowiednio mocno pewnie odwza­ jemnić. Z przerażeniem dziś myślę, ile szczerych Życzliwych uczuć nie potrafiłem odwzajemnić. Z jednego prostego powodu; poczucia głębokiego, przy­ rodzonego zawstydzenia. Ossetyński zrobił podróż po Polsce ze swoją trupą. Pospotykał się z całym mnóstwem aktorów i reżyserów z polskiego panteonu gwiazd, ale naprawdę szczęśliwy, on i jego ludzie byli w Gardzienicach. Ułożyli o nas piosenkę. Gardzienice, piątek 12 X I I 97 N a wyjazdach byliśmy teatrem pełną gębą. W Gardzienicach zaś - grupą nędzarzy, żyjących pry­ mitywnie w błocie, pośród społeczności wiejskiej jakże często zdekomponowanej, wśród zliszajowanego krajo­ brazu. O miejscu pracy, o waninkach życia nie wspomnę bo krwawymi łzami płakać się chce nad tymi dwudziestoma latami codziennej ciemięgi, gdzie bydlęce warunki i in­ stynkt ptzeżycia zaczęły z czasem tak przeżerać duszę, że tylko najwyższy wysiłek ku „uroczystemu, wzniosłemu, świętemu" (Apobgia) ochronił przed szaleństwem. Czy ochronił? Czuję dziś w ohydzie listopadowo-grudniowego błota po kostki, zmieszanego z odchodami, w gnilnym zapachu bużańskiego stepowego ziąbu, w l i ­ szajach ruin trujących wzrok swoją brudną degrengola­ dą... Czuję - czai się szaleństwo, dopada mnie w nocy o 24-tej, pierwszej, drugiej kiedy wydzieram się na ak­ torów, czując jednocześnie jak ten krzyk rozdziera fibry mojej duszy i jak z n i m razem wysączają się, a chwilami Miał w swoim hollywoodzkim teatrzyku - studio suk­ ces z Matką Witkacego z Czyżewską w roli głównej. By­ rozlewają moje siły. Znów krzyczałem i znów umarłem. łem u niego, w Kalifornii zaraz po trzęsieniu ziemi. Zawsze szczegół, detal, płonka. Wszystkie sprzęty i książki leżały jeszcze na podłodze. Ten właśnie gest, to brzmienie, ta nuta, ten moment, Chciał m i przekazać w spadku swoje studio. ten zwrot, ten ruch, ta gwałtowność, to wezbranie, to ściszenie, to pytanie, ta odpowiedź, ten dotyk, ta miara. Jego przyjazd do Polski, z całą, przeuroczą grupką stu­ dentów zasponsorowała rodzina jednej z wychowanie, która bardzo chciała zostać aktorką. Szeptał mi, w konfidencjonalnym, acz poważnym to­ nie, że jeszcze może uda się z niej coś wydoić. T o n taki, trzymanie pod łokieć, jest oznaką najszczer­ szego braterstwa między chudymi artystami. Dla Słowian to pedanteria, czepianie się, psychiczna przypadłość, nadużycie, kopanie artysty bo „gdzie Bóg a gdzie paznokieć?". Dla Skandynawów to prawidło, to maestria, to sens, to właściwość sztuki, to ostateczna odpowiedź. My - rodem z lupanaru myślowej i uczuciowej fanta­ smagorii. �Włodzimierz Sumiewski • PO DRUGIE] W NOCY. NOTATKI O n i - intelektualni murarze, wytresowani w przekona­ niu, iż z cegły do cegły stawia się gmach sztuki. Moja teza - szansa na układ z Ukrainą. O n nie wierzy w porozumienie na poziomie natutalnych układów międzyludzkich i między organizacja­ mi. Czai się szaleństwo o piątej, szóstej rano. Nie mogę za­ snąć. Za oknem bielejąca zawiesina, zlepiona z szarości, brudu, zaciętych wiejskich twarzy, kaprawych oczu, wyjących brudnych psów, błota skraplającego się w gó­ rę i bryzgającego niebiosa. Ja daję przykłady takich kontaktów i istotnych kroków w stronę leczenia ran, n p . działalność Instytutu Kłoczowskiego. Dziwię się jego ocenie bo - mówię - możemy odnieść wrażenie, że Ameryka roztacza parasol nad Polsko¬ -Ukraińskim porozumieniem. Wsącza się ta plwocina na wyziębione wilgocią moje państwowe poddasze, wsącza się do bólu mojej - pań­ stwowej głowy. 17 maja 1999 Gardzienice Święto narodowe kraju mojej córki. Dzień wyjątkowo ważny, nie mający nic wspólnego z naszymi orłami, sztandarami, pomnikami, krwią, kiełbasą, pochodem i ropiejącą raną. Czai się szaleństwo przed południem, kiedy z pokręco­ nej kanapy przychodzi m i zwlec pokręcone członki. Ponury półmrok. Odsłaniam zasłonki. Z cherlawych badyli obnażonych drzew skapują krople błotnistej ma­ zi, wyszczerbiony murek prosi o litość, dalej, na pochy­ łości wzniesienia - kołchoz, wielki komunistyczny czy­ rak. Dla Norwegów, mimo, że wywijają swoimi chorągiew­ kami od ciast tortowych, jest to dzień, kiedy źrenice oczu otwierają się szerzej na ich góry, na czystą wodę, na fiordy i radość życia. Cieszą się sobą. Zalągł się na tym skrawku urodziwej niegdyś ziemi. Pękł. Zieje pustką. Ropieje, śmierdzi. W jego ziejącej czeluści ludzie mrówki walczą o resztki ochłapów z ludźmi trutniami. Tego dnia nie mogę zadzwonić do córki, bo znów czu­ ję się jak ośmiornica, której stąpnięto na wszystkie ra­ miona i ktoś tłucze ją w czerep cepem. Cep wziął się pewnie od tego za gardło od miesięcy trzymającego poczucia, że wróg nasz i prześladowca to, Ten obraz, ta upadłość - to szaleństwo. Co rano kęsy grzęzną w gardle. Uciekam do innego okna, do przetrąconego przez pio­ run świerka. „Mimo deszczu mimo chłodu". Jak to się dzieje, że t u , w tym miejscu tyle ciągle we mnie muzyki, śpiewu, namiętności, potrzeby układania rzeczy pięknych i dobrych? Jak to się dzieje? T o szaleństwo? 0 ironio, rządząca t u partia chłopska. (Ośmiornica - zwierzę wyjątkowej łagodności, płochli­ we, wstydliwe, szukające miejsc odosobnionych, unika­ jące towarzystwa, w sytuacji zagrożenia zieje dymem 1 jadem, wtedy niebezpieczne.) Czym się na miłość boską zajmuję od rana?! Warszawa, w kawiarni „Czytelnika", 4 I I I 9 8 Nieprzeczyszczonymi rynnami, kanałami ściekowym, opadającą podłogą na sali pracy, nie daj boże grzybem tam, kosiarką do reperacji, niezorganizowaniem ekipy technicznej w Gardzienicach. A do tego podszyte strachem rozmowy z księgową o kończącym się już o tej porze roku budżecie, niezrozumienie i wrogość poczynań miejscowej władzy. Muszę odtwarzać dzie­ siątki idiotycznych szczegółów z zaprzeszłych papie­ rów. Horror. Przeglądając E. H Gombricha O sztuce K t o w Polsce wiedział cokolwiek o Hildegardzie z Bin¬ gen, kiedy zajmowałem się nią przy okazji Carmina Bu¬ rana; kto znal Żywot... Awwakuma, kto kodeks Carmi­ na Burana do dziś nie przetłumaczony, kto czytał A p u lejusza? Maine, U S A 10-12.08.98 Wczoraj wieczorem, przy obiedzie dość długa dyskusja z Alfredem, ojcem Amely, byłym ambasadorem w Bu­ kareszcie na tematy polityczne. Starcie. Krótkie oschle pytania. Takie same daję odpowiedzi. Jego teza - Polska nie odegra większej roli w Europie Wschodniej. 23 Stworzyłeś instytucję, pobudowałeś domy. Pilnuj tego teraz jak Bryś z bajki Mickiewicza. Masz czego chciałeś. Rozdarcie między rwaniem się do wolności a spełnia­ niem powinności. Żyć z t y m porażającym poczuciem, że n i k t nie dopro­ wadzi sprawy do końca, ze ugrzęźnie, zaśnie w pół dro­ gi, że nie doniesie, nie dourodzi, nie domyśli? �Wiratómierj Swntfiwki • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Czegóż t u brak, do cholery?! Wyobraźni? Stanu skupienia? Pada, przejaśnia się, przez chwilę rozsnuwają się chmu­ ry, odsłaniają błękit nieba ze słonecznym żarem, wyno­ szę rzeczy do odświeżenia, ale to oszustwo bo wiatr spę­ dza zaraz chmury i robi się jesień. W i a t r gwiżdże, świszczy, wali w domek, zanosi desz­ czem. Nigdzie już dzisiaj nie pójdę. Tylko w dół do cy­ wilizacji. A może my Polacy jesteśmy niedostrojeni, może nie ma w nas rytmu, pulsu. Spójrzcie na tę fałszywą w tonacji ogładę zachowań. Słyszycie to „dziękuję", „rączki cału­ ję", „kłaniam się nisko", i t d . itp.., obślinionych pijacz­ ków kupujących kolejną flaszkę siarczanego wina. Myślę o Heideggerze. O jego domku w górach, gdzie pisał. Myślę o Tomaszu Mannie, o jego domku na od­ ludziu. O Jungu i jego domu z wieżą w Bollingen. Żeby dostać się tam - skakałem przez płot. Tak, t u można myśleć. Czy Niemcy potrzebują przyrody, natury, Mat­ k i Ziemi żeby potrącać o struny duszy świata? Czy umiałbym być Niemcem? Taka sama dokładnie tonacja w kulturze niższej jak i wyższej. Tego samego dnia, w tym samym ciągu, bez chwili wy­ tchnienia, wypisy z paidei platońskiej na sympozjum krakowskie. 6 marca 2000 Druidstone, W a l i a Zaraz później, w nocy, o 22-giej, praca nad spekta­ P W Londynie byłem od środy do niedzieli w południe. Pierwszego wieczoru, w środę, prosto z lotniska poje­ chałem metrem do stacji Waterloo, a stamtąd, w kilka minut marszu, do Royal National Theatre. klem. O d rana do rana. Tak dłużej się nie da. 20 lipca 1999, Andalsnes, Norwegia Zaraz pojawiła się Katie, z biletem na jej Oresteję w wersji (a nie tylko tłumaczeniu) Teda Hughs'a. Norwegia pachnie. T a k jak: Polska pachnie. Rzec tak naiwnym się wydaje dopóki nie wiemy, że A n ­ glia, na przykład, nie pachnie. Nie pachną też Stany Zjednoczone Ameryki, przynajmniej w Stanach Nowy Jotk, New Jersey, Massachusets i Oregon. W A n g l i i wziąłem ludzi z zespołu do pięknych ogrodów w Dartington i pytam: „czujecie zapach? to tylko cieszy oczy". W Ameryce, w Oregonie zatrzymałem samochód wśród bezkresnych pól i łąk i mówię do Grieggsa „po­ wąchaj, czujesz coś?". Nic nie czuł. Zapach to czucie. Po rosyjsku „czujesz" znaczy „czy czujesz zapach". Spektakl zaczął się źle. „Źle" - pomyślałem przy pierw­ szej scenie, w której wartownik oczekujący znaku spod T r o i na dachu pałacu Atrydów w Argos, mówi o swo­ jej mitrędze. Dalej rozwijało się dobrze, coraz lepiej, logiczne, spój­ ne, zdyscyplinowane. Raczej w stylu epickim niż lirycznym. Coś na kształt - uwaga! - teatralnego eseju (co powie­ działem Katie), tyle, że w zupełnie innej manierze niż moje Metamorfozy, które ona widziała rok wcześniej. Można wskazać na „zakażenie się Katie" tą ideą. Aktorzy mówili tekst jakby tłumaczyli go widowni, jak­ by wykładali zagmatwane i odległe dziś od nas racje. Było to coś w rodzaju „story telling" z próbą przybliże­ nia publiczności problematyki, skądinąd egzotycznej. Belgia nie czuje. Czy czuje Francja? Sobota, 24.07.99, Norwegia w górach nad Eresfjorden, miejscu zwanym Setra, w kolibie zwanej Tomta Noc niespokojna. Czy to z bólu mięśni i „czucia w ko­ ściach" po wspinaniu się na szczyt Nanste, czy z wycia i gwizdów wiatru? Budziłem się kilkakrotnie. O 3.30 było już jasno. Raz obudził mnie ryk jelenia. A osta­ tecznie, o 9.30 trzaskanie futryny. Ciemno, pochmurno, a góry, po których głowach wczoraj deptałem, w zupełnej mgle. Szczytów nie w i ­ dać. Palę w piecyku, sprzątam, robię pajdki na śniada­ nie grzane na patelni, z resztką dżemu, kawioru z tub­ k i . Krzątam się. Partie emocjonalne były świadomą próbą łamania kon­ wencji, zdecydowanie dla dobra spektaklu. Wyszły do­ brze. Szczególnie scena zabójstwa Agamemnona i Kassandry, powitanie Agamemnona przez Klytajmnestrę (podobała m i się aktorka Helen), cała partia finalna Kassandry. Woda ze studzienki źródlanej, przywalonej kamieniem, żeby zwierzęta nie zanieczyściły. Następnego dnia wieczorem pojechałem na część dru­ gą Orestei. Była gorsza. Długo w noc dyskutowaliśmy z Katie. Dziwiłem się, że krytyka ją zjechała. 24 �Włodzimierz Sumietitki * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI odpowiada. Nie to, żeby sam patrzył na nią. Odpowia­ da jej patrzeniu. Ciepłem. Radziłem Katie skrócić do 45 minut i dać to w zupeł­ nie innym stylu, dążąc do emocjonalnego apogeum tak żeby uzyskać katharsis. Dłonie, niewidoczne, gdzieś w dole, nad kolanami wy­ czarowują Mozarta. Całe przedstawienie nie było jednak przegrane. Zrobione inteligentnie. O d początku do końca. Dźwiękom mocnym, dźwiękom muskającym, gwał­ townym, obfitym odpowiada ciepła obojętność twa­ rzy. Raczej jakby ustawił przed oczyma tej kobiety piękny obraz, i będąc pewien wrażenia jakie wywoła, z pogod­ nym uśmiechem przyglądał się z boku. Jego obojętność i strugi dźwięków spod niewidocznych dłoni. Gadaliśmy do drugiej albo trzeciej w nocy. Puszczałem jej nagrania z Metamorfoz. W piątek okazało się, że do Druidstone jadę w niedzie­ lę, a nie w sobotę. W sobotę wstałem późno. Marudziłem. Około lótej pojechałem na miasto. I boska akustyka. 20.03.00 C h i m a y o , N o w y Meksyk, U S A Jechałem do National Gallery. Było późno. Trafiłem do St. Martin - i n the Field Church Tuż przed wieczornym koncertem Mozarta. Mozart by Candlelight. Fortepian. Wprawki. Strużki oczyszczają­ cego deszczu dla duszy. Gołębie. W Sanktuarium. Otworzyłem książeczkę z ławy kościelnej. God's Promises © by J. Countrymen, publ. Etc. N a ­ shville, Teneesee. T e n kościół to Przybytek, a kościoły Przybytkami być przestały. na str. 29 cytat z 1 Corinthians 15: 55-58 z linijką Bóg jest już tylko w dzwonach kościołów. Ale kto dziś potrafi odlewać dzwony. Dzwony fałszują - ludwisarze nowej ery jeszcze się nie urodzili. O Hades, where is your victory! Nie zdajemy sobie sprawy jak silnie greckość formowa­ ła Pawiowe chrześcijaństwo. Pianista gra Mozarta. Kobieta w śtednim wieku, o ja­ śniejącym aprobatą i ciepłem, rzymskim obliczu, patrzy na niego jak w obraz. Siedzi na wprost pianisty, w ławkach, kilka rzędów przed n i m . Gęste miejsce w środku Otoczenie jarmarczne, tak jak przystało na miejsce pielgrzymek i uzdrowień. Budy jarmarczne jak z Kalwarii Zebrzydowskiej. Dwaj panowie przetoczyli wcześniej fortepian ze środ­ kowej nawy, spod ołtarza właśnie tam na wprost lewe­ go rzędu ław kościelnych, właśnie dlatego, właśnie po to, żeby ta Salome mogła w nich usiąść i patrzeć w nie­ go jak w obraz. Prawdę o t y m miejscu gruchają gołębie. Kiedy siądziesz w ławach, zamkniesz oczy i zamkniesz się w sobie, usły­ szysz znad sklepienia rozgruchane i tuptaniem nastają­ ce na siebie gołębie. Patzą się. Ja siedzę na klęczniku, przy ołtarzu i . . . płynę (... a mnie Nad sklepieniem czyli w niebie parzą się gołębie. Gołąb jest atrybutem Ducha i symbolem Zwiastowa­ nia. płynąć, płynąć, płynąć...) Powinienem mieć gołębie w Gardzienicach. W tylnej kaplicy sanktuarium (obwieszonej wotami), z wgłębienia na środku polepy, wybiera się uzdrawiają­ cy piasek. Schylającej się po piasek kobiecie ugięły się chrome nogi, upadła. Podnosiliśmy ją z Joe. Pianista gra... Postawa, twarz niewzruszona, prosta, buddyjska, ale nie sztywna, jakby wpół żartu zgodził się pozować (zapozować) przez chwilę - nie, nie do zdjęcia - a do ob­ razu. Pozowanie do zdjęcia usztywnia, pozowanie do malo­ wania użartobliwia nasze ciało. Mijaliśmy Tijeras, S. Antonio. Nie igra się z kaktusami, szczególnie z cholla, gdy kwit­ nie. Więc ta kobieta patrzy na niego i on jej patrzeniu sobą 25 �Włodzimierz Staxiiewski * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Mijaliśmy ranczena spowite medytacyjną ciszą. Przy­ stawaliśmy. Szosa pusta. N a zboczu dwa gorejące w słońcu krzaki. W górze jastrząb. Ślepota oczu sprawia że błądzimy, ślepota duszy niszczy. W proch zostaną rozbite profile Fidiasza, żaden nowy Benedykt nie uratuje resztek Colosseum, kropiąc je wodą święconą. Powieka nie drgnie tym, co wetrą w piasek freski z mastaby w Sakkarze. Te freski, na których przed naszymi oczami przechodzą korowody istnień. Z istotą ludzką pomiędzy nimi. Znak chwały i wdzięczności za Dzieło Stworzenia. Z Madrid już żabi skok do Santa Fe. Madrid jest fikuśną, hippisowską osadą po-górniczą. Piękne wtaki domów, wtaki samochodów zamiast koni w indiańskich zagrodach. Jak w Meksyku. Artyści naturalni, robiący w drzewie, w turkusach, w metaloplastyce (oryginalny George Manus), w plastoplastyce, w starych meblach, w gadżetach. Piazza San Piętro i n Montorio. Słynny kościół pod tą samą nazwą i Akademia Hisz­ pańska. Wróciliśmy o zmroku. Tej nocy nikt nie strzelał. Poprzedniej, w sąsiedztwie, przez plot, pięć strzałów re­ wolwerowych. Po jazgotliwej kłótni na głos męski i damski. W g nieprawdziwej legendy tu ukrzyżowano Św. Piotra za nogi. Pod schodami, cztery stopnie, wiodącymi na ołtarz po­ chowana jest Beatrice Cenci. Medytowałem za ołtarzem na siedzisku o wsparciach wysokich aż pod brodę, pod kopią obrazu krzyżowane­ go Piotra, na wprost grobu Cenci. Dopiero rano nalot policji. R z y m , 4.04, 2000, rano Nie piszę, popijam z B., trzeźwieję i chodzę. Czytam przewodnik, Dzieje Rzymu Max Cay, Wędrówki po Wło­ szech Gregoroviusa, Obrazy Włoch. Nie czytam, podczytuję między 2-gą a 3-cią tano. Z tarasu placu widok na południową część Rzymu z Zamkiem Aniołów po lewej i Kapitolinem, z ohyd­ nym Emmanuełem w kwadrydze, po prawej. Lubię domy z drzewami w nich rosnącymi. Jak Villa Medici. Drzewo wrastające w D o m . Mój sen. Kościół na Montolio z regularną fasadą harmonijnie wpisującą się ogromnymi rozmiarami w rozmiary Piazza. Rozeta na frontonie spina jak nit układ obejścia. Piękne dźwierza, kilkuczęściowe, z drzewa pełnego wy­ razu swoją starością. Nota M i t mówi o czasach, kiedy człowiek żył w symbiozie ze światem roślin i zwierząt. O takim świecie śnię. Śmie­ jecie się widzowie kiedy mówię to na głos? Mówicie 0 naiwności? A co chcecie zrobić z Wilczycą Romulusa i z Osłem Anaksagorasa? Co chcecie zrobić ze snami rodzaju ludzkiego zawarte­ go w bajkach, którymi karmicie swoje pociechy, wpaja­ jąc i m w ten sposób wiarę, nadzieję, miłość? W kościele piękne marmurowe figurynki cherubinów. Przy lewej bocznej, bliskiej ołtarzowi kaplicy. Przysło­ nięto im przyrodzonka gipsowymi liśćmi. Po prawej zdjęto te prezerwatywy, znaczy się odkuto, odkuwając też przyrodzonka. Po części lub w całości. Bolesne ślady kalectwa. Świat idzie ku zagładzie. Cyber kartunowe kohorty wświdrowują się w naszą podświadomość, unicestwia­ jąc Pinokiów, Sindbadów, Piotrusiów Panów, Szare Wilczyce i Czarne Pantery. Palatyn Umiera Drzewo Baobabu z jego zbawczym cieniem. N i e odrodzi się Kwiat Paproci, nie rozświetli mro­ ków puszczy i nie rozpromieni drogi dla błąkającej się duszy. O d 16-tej raj dla zbłąkanej, w ciemnych labiryntach duszy. Biegam jak pies, z nosem przy kamieniach, raz to od­ najdując, raz to gubiąc trop. Fizycznie niszczyć zaczniemy całą naszą protoflorę 1 protofaunę, nasze budowle z marmuru i cegły, nasze sny o zaraniu. Kiedy oczy duszy ślepe juz będą na obraz źdźbła trawy, kropli wody na płatku róży, złota na kaktusie cholla, ła­ nów zbóż kołyszących się w najwymyślniejszych skło­ nach od powiewów lipcowych wiatrów... Jeszcze raz więc V i a Sacra pod łukiem Tytusa, którą jak głosi wieść - Żydzi omijają z daleka. Nie idę w górę, pod łuk Domicjana, po którym tylko wyrwa w cielsku statecznych mutów. Idę w prawo, na 26 i �WTtxferniien Suminuski * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI schody niegdyś Domu Tyberiana, dziś resztek rezyden­ Wspaniała pinia wysokopienna, na wzgórku gdzie kie­ cji Famesich. dyś Świątynia Słońca, z koroną, jak upięta fryzura A n ­ I resztek wiszących ogrodów, jakże kojących, ze strużka­ mi wody, obmywających rośliny. Zieleń i strużki spływa­ ją do przecudnej sadzawki, w której ryby jednako skrzą się w słońcu złotem grzbietów i bielą brzuszków. ny Norweżki. U góry, na tarasie klomby, sadzawki, zagajnik palmowy spowity bluszczem, w którym wylegują się dziesiątki kotów (zdjęcie). Wpelzam. Jedne wyleniałe, inne łyskliwe acz chude. Nocą buszują w Colosseum. Dalej gaje pomarańczowe, całe dziś w złote kule ubra­ ne. Wszędzie soczysta zieleń, biel, fiolet, złoto. Natura kwitnie. Wedrę się potem na jedno z drzew zrywając owoc wia­ domości. Ewa skosztowała pomarańczę, nie jabłko. T o pewne. Domus Flawia. Domus Augustiana. Stadium z resztką siedziska cesarskiego. U szczytu dwukondygnacyjnego (różnica poziomu dwanaście metrów) kompleksu Augustiana, przy m u ­ rach w dole, wzdłuż ruchliwej szosy, klarowny ciągle obrys Circo Massimo. A l e nie to, na pewno nie to i nie tam było ważne. Waż­ ny był zaczarowany sad i zakazana pomarańcza. Część terenu była ogrodzona, z zakazem wstępu. Nie­ ciekawa. Szukałem domu Liwii. Wdarłem się przez zasieki, płoty i rusztowania do zaka­ zanej zony. Nikłą drożyną pobiegłem w dół, w górę, jeszcze raz w dół i jeszcze w górę. Widzę raptem, na murku przy drożynie napis - Via Caccia. A więc t u ! Tędy Romulus i najstarsi Germanikowie wspinali się na Palatyn, stąd zbiegali gromiąc kohorty Latyńców. �wToefeWm Sumiewski • PO Po lewej, idąc w dót, świątynia Apolla, a po prawej... RUGIEJ W NOCY. NOTATKI Najpewniej Epikur. Według jednej z hipotez autorem może być Alkamene, uczeń Fidiasza. (urwane do 11 maja 2000) Ljubljana, hotel .... po prawej Zakamarek. Półmroczny, pod budowla­ nym zadaszeniem dla osłony prac archeologicznych. Przedzieram się przez plątaninę rur od rusztowań od­ gradzających Zaułek od via Caccia. I I I piętro, malarstwo Antonello d i Messina Malarstwo z X V w. T u Ukrzyżowanie tytuł: San Girolomo - poprzeczne dwie deski na drzewie, do których przybity Zbawiciel. Ukrzyżowany na drzewie. T o nie zaułek, to ostęp, to matecznik. Matecznik cywi­ lizacji Europy i połowy Świata. Kamienie, żleby w sypkim podłożu i płytka grota. Duża płyta, zadaszająca ułożona na dwóch pionowych, ściennych płytach. T u wilczyca karmiła braci. San Girolomo klęczy patrząc na Ukrzyżowanego. Drugi obraz de Messiny: Przekonanie i wiarę o tym żywiła Republika, Imperium, rzesze, władcy, bogowie, z Juliuszem Cezarem włącznie. Trzej Aniołowie kuje). i Abraham (części z Abrahamem bra­ W innej sali: Mattio Preti - najważniejszy malarz z Kalabrii. A m b i t o Bolognese, m. i n . Zuzanna i Starcy (Suzanna e Vecchoni). Reggio di Calabria Reggio 5.04.2000 D i Luca Giordano - szkoła neapolitańska Bernardino Siciliano Museo Nazionale Archeologico delia Calabria Dwa pierwsze zdjęcia z gabloty dot. eksponatów z Locci Epizefiri 470-370 a. c. T u waza z dwoma figurami w ruchu obrotowym jak w Metamorfozach (!) Likurg atakujący Menadę (z topo­ rem w ręku): obok Menada z obnażoną piersią. N a innych wazach przepięknej urody układy tańca i gry na tamburach. W innej sali obrazy lokalne m. i n . : Z krajobrazem Aspromonte (dowiedzieć się o tej oko­ licy) W tym regionie - Oppido Mamestina. T u : wiele wykopalisk. T u też: ośrodek kultury średniowiecza. W innej sekcji mamy fragment płaskorzeźby w gipsie (clay) figur kobiecych w ruchu w prawo (z okolic G r i so-Loboccetta V I w. p.n.e). Gablota z płaskorzeźbami ceramicznymi (matryca ro­ biona była w żelazie, kopie w argillu). „Lomaggio del­ ie divinita a Persefone; Hermes, Dioniso". T u m . i n . Hermes w charakterystycznym kapeluszu raz z kogutem na dłoni raz z barankiem na ramionach przed Persefona na tronie. Jeszcze raz wazy N p . fragment górnej partii z Locci, Manella CoUo à Cratère a Figure Nero, d i produzione Attica 540-535 a. c T u : układy tańczących mężczyzn (biesiada?). Jednego z nich pies szarpie za udo; Dionizos z kielichem w ręku (kantharos) i gałęzią z gro­ nami, przerzuconą przez ramię. Grona zwisają do ziemi, przed Persefona na tronie. Dwa szezlongi z mężczyzną i kobietą. Jeden z mężczyzn, zwrócony do tańczącego przy n i m . Żywo zwrócony. Śpiewa? Inne gabloty: Locci Epizefiri - Santuario di Persefone m Contrada Manella. Deposit V o t i v o Arcaico V I w. a. c. Robię zdjęcia. T u : figurynki wotywne. Płaskorzeźby były włożone w tabliczki kafli. Kolorowane. Widoczne resztki ochry. Sala ze słynnymi Figurami z Brązu I w p.n. e. Robię zdjęcia, c h o ć robić nie wolno. Nieskończone, nieopisywalne piękno. Ostateczne spełnienie idei człowieka w harmonii. Muzyczność. Stanąłem tak żeby T e n Pierwszy patrzył na mnie. Figury są dwie. Obie wyzbyte zbroi, do której dzierże­ nia ułożone mają ramiona. T u też głowa Filozofa. Rozumiem lepiej fragment z Apulejusza dot. obowiąz­ ku składania figur wotywnych i oddawania czci świę­ tym kamieniom. W a r t o byłoby odwiedzić Santuario delia Manuella (miejsce świątyni Persefony). M i n i a t u r k i kształtów waz, owoców, figut zwierząt, sta­ tuetek świętych postaci 28 �Wodomierz Starmvski • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Zbadać dokładniej motyw koguta; b. często pojawiają­ cy się przy Persefonie. Przed oczyma na Sycylii połyskują w słońcu bielą bu­ dowle Messyny. W gablocie z 1-szego szeregu. Przecudowna kolekcja filiżanek (z dwoma uszkami) różnych rozmiarów Federico klepie lekcję na temat kościoła. Federico zabawne stworzenie. Najokropniej parkujący kierowca z jakim jeździłem, ty­ le samo ciśnie pedał gazu co pedal hamulca. (Kotylai di immzione corinzia. Fine V I - V a. c ) . I miniatur waz. Zamek. Nie był zniszczony przez trzęsienie. Zniszczyli restaurujący go robotnicy w 1923. Piazza Castello, po lewej Tribunal!. Inna gablota: 45 figurynek, z których część to Attori comici, seconda metaWsecob a. c (!) Robię zdjęcia. Villa Nesci. Ze schodów przy tej budowli, na wysokim stoku miasta, niemal u szczytu wzgórza - wspaniały widok na wzbu­ rzoną dziś cieśninę i na strome wzgórza Sycylii, u stóp których, na całej rozciągłości wybrzeża rozłożyła się Tremestieri a dalej w prawo - Messyna. Okolice Reggio (samochodem) Villa Zerbi - ważny budynek dla okresu wyzwolenia, zbudowana pocz. X I X w. W r. 1908 zattzęsła się ziemia i zaraz potem rozpoczęto pierwsze wykopaliska. Z tego nieszczęścia: a. fragment murów greckich, o imponującej podstawie, szerokość ok. 12 metrów, z V w. p.n.e b. fragment łaźni rzymskich otoczonych palmami róż­ nych gatunków i z różnych stref klimatycznych I I I - I I w p.n.e c. Samotna kolumna na rogu chodnika przy szosie. Chciałbym własnoręcznie zerwać pomarańczę lub cy­ trynę z drzewa. Dojrzewają w lutym i marcu. Tawerna degli O l i w i i na wzgórzach, z pięknym wido­ kiem na morze. Zamknięta. Kolejne knajpki - zamknięte. Biedny Federico rozkła­ da ręce (I am not a good organizer). Nie przeczę. Wszystko to skromne, szczątkowe między dwoma szo­ sami. Zielone jaszczurki. Grande Albergo Miramare. Olbrzymi pokój, wysoki na dwa piętra. Za oknem mo­ rze i Sycylia. D A n n u n z i o przejęty był tymi okolicami. Używał per­ fum stąd pochodzących, wyrabianych z cytrusów zwa­ nych bergamot. Zegary w Reggio wskazują każdy inną godzinę. Stoją. W r o c ł a w 28.05.00 Do Zgromadzenia Najlepiej oddają klimat i charakter miasta. W poważnie traktowanej sztuce teatru musi być mar­ gines na: Katedra. Zburzona podczas trzęsienia ziemi w X V I I I w. i 1908 r. Odbudowana eklektycznie. Tablica upamięt­ niająca wizytę Jana Pawła I I , 7 X 1984. Katedra zamknięta. N a jej schodach, Federico, 190 wzrostu, dyskoordynacja totalna, nie czujący odległości więc „leży ciągle na mnie" - zanudza skrupulatnym od­ czytywaniem z pliku internetowych wydruków i z prze­ wodnika - tuzinem informacji odległych, obcych, para­ fialnych. 1. naiwność, 2. żart, 3. nieudane, które wszelakoż wynika z bez reszty uda­ nego. Śmiertelna powaga wykonywania powinności w sztuce teatru i rytuału musi mieć swoje kulisy, zza których wy­ ziera „uśmianie się", czyli „maska od wewnątrz". W rytuale stanom owładnięć, kontaktowania się z bó­ stwami towarzyszy zawsze uśmiech Erosa. Wiatr ze styku mórz jońskiego i tyrreńskiego znad cie­ śniny Scylli i Charybdy. Wiatr Odysa, pognał przez ciężkie, deszczowe chmury poranka. W pociągu W r o c ł a w - Warszawa 4.06.00 Znów nie piszę, nie piszę i nie piszę! Rekonesans do Niemiec umknął, zwinął się. Błękit nieba, żar słońca, senne trwanie południa. 29 �Włodzimierz ŚtlttlfelMM • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Przeloty, Hannover, Bielefeld, Düsseldorf. Wielce osobliwe doświadczenie, jakim była turystyczna podróż teatralna po Zagłębiu Ruhry. Autobusem, przez kilkanaście godzin od miasta do miasta, od „szklanego" megacentrum kulturalno-konferencyjnego po zawilgocony tunel pod torami kolei. Głos Głos Głos Głos do organów z klawisza dyszkantu z klawisza dytyrambu z klawisza płaczu Głos łkający Głos śmiech Głos o litość Turistpublika, to mieszczaństwo od kiełbachy z kapuchą i perfum Channel 5, Skąd przychodzę? Działalność, drążenie, kopanie studni, drążenie do prekopalin, do bylin, do kości prarodziny, do płonki. Itak: Nie pisałem w Ljublianie. A powinienem. Przynajmniej o Krżwnicka Cerkiev, gdzie dawaliśmy Metamorfozy, o parku gdzie biegałem pod górę, o wystawie Dürera. - plemię, które m i dało obywatelstwo, imię, nazwisko, pajdę chleba ze smalcem, rozdzierającą tęsknotę za po­ marańczą, której smak poczułem w Święta Bożego N a ­ rodzenia, późno, kiedy już umiałem bić, kiedy już pierwszy raz pobity byłem do krwi, kiedy poznałem smak nienawiści i żądzę zemsty, Nie pisałem o Rumunii, do której... no tak... odwołałem. Nie pisałem o Wrocławiu. Hannover 11.06.00 niedziela kiedy umiałem kląć i lamentować, „módl się za n a m i " wtedy dopiero napoiłem oczy słońcem południa i wschodu, odbitym w pomarańczy Śniadanie w hoteliku. Posiedzenia z Hoffmanem. Dyskusja z Katrine na temat zaświadczeń, jakich po­ trzebuje dla szwedzkiego urzędu pracy. topiłem spierzchłe usta w soku.... rozdartymi chrapami wwąchiwałem się w biały kożuch podszewki rajskiego owocu. Piękne śpiewania w kościele (Christus Kirche). Ładne słowa. Balladą plemienną była ballada o ludzie i wszystkich ludach -RabelaisiGusła. Kiedy na ołtarzu kości szkieletu Metamorfoz stawiamy; brzęk kluczy o Śruby dźwięczących uderzenia deski w deskę, blatu w blat kiedy rozgwar pracy prostej i radosnej Ruś, Bizancjum. Droga na Wschód. Droga do Rosji. - Auwakum Mariany palce na organach Oremus grają Średniowiecze... początki chrześcijaństwa. Chrześci­ jaństwo we mnie... -Carmma A głos-duch Katrine w sklepienia skrzydłami jak gołąb bije Tańczy, kręgi zatacza, pikuje i wzbija się W witraże ślepą główką uderza i jak martwy w dół spa­ da 1 wreszcie starożytność, Grecja -Metamorfozy cuci się w locie pióro zgubione w dziób chwyta i znów się wzbija łaskę niosąc Dusseldorf 9.09.00 pióro na nasze głowy puszczając Przed spektaklem otwierającym. Po posiłku na łóżku szerokim, w przestronnym pokoju, prześwietlonym przez olbrzymie okno blaskiem przed­ wieczornego słońca. Na Goethestrasse. Fascynował mnie zawsze i pobudzał ten blask przed zgonem słońca. ok. 19.00 Głos-duch Katrine Głos pióro gołębia Napowietrzne znaki kreślące Głos skrzydło Głos - skrzydła łopot o witraż Głos - serce gołębia pękające w trwodze zamknięcia Na łóżku szerokim, wygodnym i bez sensu pustym. N a poduszkach czerwonej, niebieskiej i czarnej. 30 �I Włodzimierz Sumiewski * PO OJGIEJ W NOCY. NOTATKI Przyjechałem tu już na rowerze, po drodze kupując obiad na wynos w greckiej restauracji. Co za frajda. Jechać na rowerze przez najbogatsze mia­ sto świata. Kupować obiady na wynos i dziwić się ilości kościołów zza każdej przecznicy. Teraz, 19-ta, rozdzwoniły się dzwony. Któraż to powieść zaczyna się od bicia popołudniowych dzwonów? Wybraniec? A i „Z Maryjenburskiej bramy zadzwoniono." Słuchałem staccaty Bacha na organach w Lion Kirche. Przed próbą naszą grał muzyk. Bywałem tam w parę lat po tewolucji 1968 roku. Ale jeszcze w feerii dogasających pożarów i ostatnich bomb. W Bolonii oglądałem jeszcze demonstrujące pochody studentów. (I w Rzymie też.) Pogorzelisko wysadzone­ go przez Brigade Rosa dworca. Zawsze, wszędzie w Historii byłem u końca lub tuż po... ganach. W 1968 w Krakowie, na studia przyszedłem w paź­ dzierniku. W szafach pokoju akademika były jeszcze cegły, którymi rzucano z okien w milicję. Koleś - wieczny student tłumaczył m i , że trzeba je trzy­ mać, bo rozruchy powtórzą się jesienią. Po graniu na organach w Hannoverze i Bielefeld wiem W Moskwie bytem w ttzy dni po zgaszeniu puczu. już, że organy i dzwony to najgłębiej w moje rojsty wpi­ M a m zdjęcia z barykadami. Poprosiłem go o Bacha na tych wielkich i pięknych or­ sany instrument. A Kościół to - ostateczne dla mnie - zwieńczenie ar­ chitektury teatru. Kościoły wszak budowano w oparciu o Witruwiusza i jego architektoniczne wzory teatru an­ tycznego. Więc teraz w tym pokoju na Goethestrasse. Za oknem, z ogródka, pięć pięter niżej - szczebiotanie dzieciaków. Zamykam oczy i jestem wieledziesiąt lat wstecz. Senny, letni podwieczór. Powietrze, które stało - za­ czyna się poruszać. Za oknem szczebiot dzieci układający się w muzyczkę jak szmer potoku. Poczucie wieczności. Słyszę to i wiem, że wielkie wy­ prawy przede mną. A dziś? Dziś miłe głaskanie w sercu na wspomnienie tamtego uczucia. 9/10 I X Po Drugiej w N o c y Po premierze w Dusseldorfie. Zupełnie przyzwoicie zagrany spektakl. Niels, szef teatru, rozentuzjazmowany. Twierdzi, że od kiedy jest w Dusseldorfie to nie widział takiej gorącej re­ akcji. Brawa, tupania, wywoływania. Księżna Irina W i t t g e n ­ stein. Potem kantyna teatru. Rozpacz goła. Nie ma miejsc mniej sensownych na świecie niż kantyny teatralne. Wahadełko, które już niegdyś czytałem znów podoba m i się coraz bardziej. Wywołuje wspomnienia. I Bolonia, Mediolan, Piemont. W Laponii zaraz po demonstracjach w Aalto. W Irlandii w Derry jeszcze załapałem się na pocisk moździerzowy, który I R A strzeliła w ogródek hotelu, w którym spałem, zamiast w oszańcowany pobliski po­ sterunek policji. W Central Parku, w 1979 już dogasało pokolenie Hair, ale jeszcze grano, tańczono, rozbierano się i skakano do jeziorka. N a Grabarce sypiałem zimą na werandzie starej, drew­ nianej cerkwi. Długo przed jej spaleniem. Z zagranicz­ ną częścią obsady Awwakuma poddawaliśmy się flu­ idom prawosławia. W 1956 tym czołgi ruskie szły na Warszawę, przez moje miasteczko, bruk krawężników poniemieckich zrywając. My dzieciaki biegliśmy za nimi krzycząc wniebogłosy. W niebo krzyczy się aniołom, a ci byli z piekła rodem. Umorusani jak nieboskie stworzenia. W kotlinie koło Nimbeen w Australii Grot, ja, Zbynio. W mateczniku hippizmu Oceanu. Setki a może tysiące nagich ciał. Ogród Rozkoszy Boscha. T o zaraz potem zgasło. N a przedmieściach Sydney grupa czytająca Biblię, przez d n i i noce bez spoczynku. Festiwal rockowy na Wembley. W 1972, Nash, Still and Crosby. W oparach marihuany i w odorze piwa.. Wcześniej, przed Wembley, wielki festiwal w Windsor, europejskie Woodstock na królewskich lęgach. Rozpę- �Wbédtnien Sumiewski * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI dzone przez policję. Byłem pędzony przez szwadrony, czarne szwadrony angielskiej policji. Bileterka, ale przecież i ktoś bez reszty inny. T o baba¬ -historia, baba-Rosja. Głosem rozkazującym, groźnym, zirytowanym, przygo­ towanym (bo mnie przecież studiowała jak się po scho­ dach ku niej wspinałem, lepsze jej oko niż oko kame­ ry) baba ta każe m i sumkę zwrócić do szatni. Dziwię się bo inni z torbami wchodzą. Baba zirytowa­ nym stacatto żąda nie dyskutować, pozwolenie jest na 25 cm, przeczytajcie, kartkę rozmiarową z szuflady wy­ ciąga, ja chcę przymierzać, mówię, że tu pisze czterdzie­ ści, ona kartkę chowa, rozkazuje, ciało jej coraz gwał­ towniej rusza się, kręci, wierci na krześle, oponuję de­ likatnie, ludzie przechodzą, baba wstaje, skandal zaraz będzie, baba widzę wojenna, jak wszystkie one. Rezygnuję. Schodzę w dół. Staruchom w szatni torbę oddaję. Warszawa 1973 (?), Święto „Trybuny Ludu", wieczorem pod Pałacem zadyma. Gonitwy z milicją. Przechodzę ze Zbyniem pod Domami Centrum a tam już łapią. Jutro 0 świcie mamy lecieć do USA. Łapią i mnie. Biorą pasz­ port. Niosą do Pałacu. Ja za SB-kiem do sztabu łapaczy w Pałacu na piętrze wysłanym czerwonymi dywanami. T a m facjaty tępe, zacięte. Każą m i się cieszyć, że nie siedzę w suce. Wracam do Europejskiego. Budzimy Grota. Panika. O n , swoimi kanałami do Tejchmy, Tejchma umawia go z wiceministrem M S W . Odzyskują rano mój paszport. M a m szczęście, bo przez noc zrobili ze mnie prowodyra. Siedziałbym. A l e też życiorys miałbym bohaterski. Wracam. Mówię babie: „Kontrol u was kak w Sowietskom Sojuzie...". Babie w to graj: „Zdzies Sowietskij Sojuz" Ja: „Kak to? - Sowietskij Sojuz upal". Ona: „Nie upał, nie upał - głos podnosi - O n jeszczo budiet... T o szto tiepier zdiełali z narodom eto krymi­ nał. Eti Bieriezowskije i drugije..." Ja: „Diemokracji wam nado". M o s k w a 2-5 listopada 2000 „A przyjechać do niej nudno, a odjechać od niej trud­ no..." D o Moskwy. Moskwa 4 listopada 2000, w Muzeum Puszkina, do greckich waz. Ona: „Diemokracji? Takoj szto by naród unicztożyć? Oddać wsio Clintonom, Bieriezowskom i drugim ło­ trom. W a m etoj diemokracji u nas nado. Nie nam. Tak płocho jeszczio nie było nikogda. Sowietskowo Sojuza nada i on wozwrotit!" Ja: „Eto był płochyj system" W Moskwie za dużo życia. Za dużo. Pętane i rozpęty­ wane życie. Z trwogą w oczach, jak to jagnię dławione przez lwicę. Tutaj na przykład. Rząd bab, babci, babuszek i staruch. Wszędzie ich pełno. Na Arbacie, jedne leżą wciśnięte w mury domów, z psami w nie wtulonymi, okutane i baby i psy w reszt­ ki brudnych katan. Inne (też wczoraj na Arbacie) śpie­ wają pieśni operowo-błatne, przy akompaniamencie stanka na harmoszce, bez wieku i bez płci, kadłubek wtulony w harmoszkę jak w ostatni płomyk ciepła. Inne baby pilnują teatru i ludzi, intruzów tzn. widzów. Powiedziałem F.: Ona: „Sowietskowo Sojuza,... nie w takoj formie no w drugoj on wozwratit!" Ja: „Politiki sowsiem gangstery. Spasibo za liekcju. Grieckije wazy gdzie?" Ona: „Pażałujsta. Iditie w liewo i podnimajetsa na wtoroj etaż". - Nagle jakoś łagodnie, nie wrogo, wręcz ciepło, przy­ jaźnie, uprzejmie i usłużnie. „Teatt to grzech. Ale grzech młodości. Staremu grze­ szyć nie można. Stary grzeszący to przestępstwo wobec życia wiecznego, wobec zoe. Jeśliby teatr zachował swoją terapeutyczną rolę mógłby uchować i starość." I tak zawsze. Boże, ileż t u bólu! Nie dotykać tego bólu, nie taniĆ tych ludzi, tego narodu. Współczuć, rozu­ mieć, rozmawiać. Być surowym i szczerym w prawdzie, ale nie drażnić, nie ironizować a już - broń Boże - nie wywyższać się. Inne baby staruchy w metro, w hotelach. Wszystkie na posterunkach. Rosja zachowała swoje posterunki, te mniej jawnie groźne, bo na ulicach i szosach nie ma już bud zandarmno-wojennych. A na posterunkach - baby-staruchy. Jacyż głupi Polacy, co na Rosjan z wyżyn patrzą. Choć naród nasz niziny, płaski i większy o tyle, o ile Europa go legitymizuje. „A głupi! A głupi!..." Sekcja Antyczna, Rzeźby, wszystko kopie. 1 tutaj, w Muzeum Puszkina. Baba u szczytu schodów, przy stoliku na posterunku, za kratą, z okiem na ruch w hollu. Przestudiować jeszcze raz: Metopę Świątyni Zeusa w Olimpii, 486-53 p.n.e, dwa­ naście czynów Herkulesa (oryg. w Muzeum w Olimpii) 32 �Whdiimieri Sumiewski • PO DRUGIE] W NOCY. NOTATKI Czarne, za szkłem, z A t t y k i : Szczególnie te grupę z Wenus (?) w kąpieli, obnażoną do pasa, z piersiami kładącymi się na strony... Fragment of Krater Neck - Perseus (biegnący), ca. 560 B. C Potter Ergotimos, Painter Kleitias Olpe - Dionysos, late V I B C Circle of the Red - Line Painter Neck Amphora - Apollo, Artemis, Leto ca. 520 B. C. Wszystko tu jest. Wszystko. Skopiowane. Imponu­ jące. Jak Piotr I skopiował całą Europę, budując Peters­ burg. Jest t u oczywiście cała Amazonmachia z Partenonu. Jest Scytyjski niewolnik, ostrzący nóż na kaźń Marsjasza (kopia z I I I - I I w., z galerii Uffici z Florencji, nie ta z naszych Metamorfoz, T e n jest z wąsikami i baczkami, wygląda jak noworuski). Circle of the Artimenes Painter Kylix - Menades, Silenos and Magic Eyes, late V I B. C. The leafless Group (tu; piękne układy taneczne) Lid of Neck - Amphora - Battle Scene - 540-30 B. C. Neck - Amphora - Amazonmachia late V I B. C. Hydria - Herakles and Lion, and Quadnga, Circle of the Swing Painter, 520-10 B. C. Sala 7, Muzeum Puszkina w Moskwie, kilkadziesiąt waz, w tym czarnofigurowe i czerwonofigurowe, z V I - V w p.n.e. Czy oddałbym duszę za wazę? Duszy bym nie oddał, ale jakże rozumiem tych, co oddają fortuny i poświęcają (lub odbierają) życie. Jest w wazach tchnienie, które... nie potrafię tego ująć. I n n a gablota, red, south of Italy I V B . C . Hydria - Scene of Tragedy, 360-40 B. C. Lucaria, The Sydney Painter Bail Amphora - W o m a n (tańcząca) 360-70 B. C. Camponia, The Capra Painter W i ę c te za szkłem, czerwone: Gablota, Attic R e d figures I V B . C . Nolam Amphora - Silenos, Hermonaxa, ca. 470 p.n.e. Cup - Silenoi Dancing, Circle ofDouris, ca. 480 p.n.e. Hermes with In/ant Dionisos, The Villa Gullia Painter 460-450 B. C. Aegina: Stater V - I V B. C. Skyphos with Dionysos and Silenos, The Lewis Painter, 460 B. C. 2. Lekanis with Lid - Eros and Women Attica, the Otchet Group (?) I . Bell- Krater - Dionisiac Scene 360-40 B. C. Attica, The Black - Thyrsus Painter. I I . Kylix -Silenos Dancing Attica the Q Painter (tu; kształty klasycznego mło­ dzieńca, żadnych przejaskrawień, jedynie ogon). Bez szkła, na dotyk: W hotelu Moskwa, noc ostatnia 4/5 X l Amphora - Herakles fighting Tńton, Attica, The Chiusi Painter, ca. 510 B. C. Amphora - Herakles and Cerberus, Attica, The Lissippides Painter, ca. 530 B. C. 5.08.1988 w Gardziemcach, przed wyjazdem „Lipy w tym toku nie grały" - powiedział pan Stacho Staszczyk, na moją uwagę, że nalot na liściach i coś pszczół nie słychać. Czerwone, na dotyk: Pelike (amfora) Youth Italy, Apulia, The Painter of the Copenhagen Dancer, 330-10 B. C. (Wyboru notatek dokonał autor. Tekst spisała i opracowała Paulina Brzezińska) 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f7ac95ebe092cba285b9ff8d2cc1896.pdf 816fa290705329946b5ea73424ff6d43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3017 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2821 Title A name given to the resource Dom poetycki, dom groteskowy. Miejsce wyobrażone Victora Hugo / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.43-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dom poetycki, dom groteskowy. Miejsce wyobrażone Victora Hugo* Andrzej Pieńkos Bożena Mądra-Shallcross pisze w tej samej książce, że odczytywanie „potwierdzonej obecności" pisarza-artysty w jego domu jest dla dzisiejszego zwiedzającego melancho­ lijnym błądzeniem wśród zatartych śladów. Istotnie, na ogół to zmitologizowane miejsce, jakim jest dom romantyka, my znamy już tylko ze strzępów relacji, opisów, czasem jeszcze z mniej czy bardziej udatnej późniejszej rekonstrukcji, będą­ cej często projekcją wyobrażeń rekonstruktorów. Na anglonormandzkiej wyspie Guernesey, gdzie kanał La Manche styka się z Atlantykiem, możemy wszakże zoba­ czyć i poczuć „potwierdzoną obecność" romantyka par excellence - Victora Hugo, potwierdzoną nie tylko przez powtarzany z pychą w całym jego domu inicjał VH, ale rów­ nież odciśniętą na każdym centymetrze ścian i sufitów jedy­ nego w swoim rodzaju relikwiarza romantycznej wyobra­ źni. Domu o szczególnie intensywnej „treści fizycznej mu­ rów", żeby użyć wyrażenia Edgara Allana Рое z opowiada­ nia Ligeia. Przypomnijmy, że spośród kilku istniejących obecnie mu­ zeów Victora Hugo tylko jego emigracyjny dom, właśnie na wyspie Guernesey zachował się w stanie niezmienionym. Sprawiedliwie, wspólnie administrowany dzisiaj przez Bry­ tyjczyków i Francuzów, jest jednym z rzadkich w świecie miejsc, gdzie romantyzm przechował się w tak czystej posta­ ci. I mimo że jest to romantyzm samego Victora Hugo, jedne­ go z najpopularniejszych pisarzy naszej kultury, miejsce to dziwnie opuszczonym zostało przez turystów i badaczy ... Dzieje się tak zapewne z dwóch powodów: po pierwsze, dom Victora Hugo wprawia w zakłopotanie historyka litera­ tury, historyka architektury, historyka sztuki; po drugie, wy­ spa ta, iście rajska enklawa śródziemnomorska na rubieżach północnej Europy, nie leży na uczęszczanych szlakach. Aby się tam dostać, wyruszamy z portu w Saint-Malo w Bretanii * Tekst ten jest nieco zmienioną i poszerzoną wersją referatu pt. Dom poetycki Victora Hugo. Pracownia, miejsce tworzenia, dzieło, i po półtoragodzinnej przeprawie przez na ogół nieprzyje­ wygłoszonego w Kazimierzu Dolnym w czerwcu 1998 г., na seminamnie rozfalowane morze docieramy do miniaturowego portu num zorganizowanym przez Katedrę Teorii Sztuki i Historii Doktryn Saint-Peter. Artystycznych K U L i Oddział Lubelski SHS pt. Miejsce rzeczywiste, * * * miejsce wyobrażone, Lublin 1999. Organizatorom saminarium prof Podróże są swoistym braniem w posiadanie miejsc i spo­ Elżbiecie Wolickiej, Małgorzacie Kitowskiej-Łysiak oraz Autorowi dziękujemy za zgodę na druk. sobem na zamieszkiwanie świata. Jak wiadomo, sposób ten Dom romantyczny ma wiele odmian. Romantyzm nie jest rzecz jasna nazwą stylu, a już na pewno nie można takiego stylu odnaleźć w architekturze. Dom romantyczny nie jest przecież zjawiskiem architektonicznym, a jego romantyczną cechą jest z pewnością brak stylu. Świadomie nadana odmienność, inność. Aby taki dom powstał, trzeba było uwol­ nić się od obowiązujących norm kształtowania domu. Zmia­ ny te zaszły w romantyzmie tak daleko, że dom przestawał znaczyć mieszkanie, schronienie, pracownię, itd. Stawał się miejscem wyobrażonym. Zwłaszcza dom artysty. Na romantyczne źródło koncepcji domu artysty wskazy­ wała Elżbieta Grabska, pisząc o jego realizacjach później­ szych od historycznie pojętego romantyzmu: „Warto (...) z wersji oplecionej gęsto późniejszymi interpretacjami, które dom artysty (...) zamieniły w stereotyp estetyzatorskiej tour d'ivoire, wydobyć jej kształt pierwotny. Goncourtowski dom artysty wyzwolić z dekadenckiego mitu, Morrisowskim zaś reformatorskim domom przywrócić cechy poetyckie, w ich programie społecznym odsłonić romantyczne założenia'". Ów kształt pierwotny wydobyć jest nadal trudno, większość wątków tego złożonego zjawiska bowiem nie wydaje się in­ teresować badaczy. „Jeśli dom staje się zapisem osobowości swego twórcy, właściciela lub mieszkańca, wówczas jest zjawiskiem mają­ cym romantyczną kondycję" - stwierdza wprost Bożena Mądra-Shallcross we wstępie do antologii dotyczącej domów ar­ tysty. Dodajmy - będzie to bowiem ważne dla dalszych roz­ ważań - że materią zapisu, odciśnięcia osobowości staje się nie tylko sam dom, lecz także otaczająca go przestrzeń, za­ właszczona przez wyobraźnię romantyka, np. dom z rozcią­ gającym się zeń widokiem. 3 2 43 �Jadalnia (parter), Hauteville House Victora Hugo. © Phototheque des Musees de la Ville de Paris należy do podstawowych wyznaczników postawy romantycz­ nej, a Hugo uprawiał podróżowanie namiętnie i owocnie. Oglądał, opisywał, poetyzował, rysował zamki nad Renem, szwajcarskie miasta, Pireneje itd. Impresje i obserwacje z podróży trafiały w najróżniejszej postaci do jego tworczos'ci. W 1852 r. rozpoczęła się przymusowa podróż, która za­ wiodła poetę na wyspy anglonormandzkie - emigracja, spo­ wodowana jego sprzeciwem wobec zamachu stanu Napoleo­ na III. Początkowo Hugo zamieszkał na największej wyspie, Jersey. Jego tamtejszy dom, zwany Marine Terrace, słynął ja­ ko skupisko politycznych banitów i ośrodek niepokornej my­ śli, także jako miejsce seansów spirytystycznych. One to ra­ czej, a nie niewielkie odmiany kształtu doinu wprowadzane przez nowego właściciela, siedzibę tę rozsławiły. W roku 1855 brytyjski gubernator Jersey, zniecierpliwiony trwający­ mi nadal politycznymi ekscesami Hugo, nakazał mu opu­ szczenie wyspy. Sąsiednie, mniejsze Guernesey miało okazać się bardziej gościnne. Artysta spędził na nim kilkanaście lat, od 1855 r. do 1870, przyjeżdżając tam i później, po powrocie z zesłania do Francji. Tam powstały olbrzymie powieści Nędznicy, Pracownicy morza, Człowiek śmiechu, wielki poe­ mat Szatan, Legenda wieków i wiele innych zbiorów poezji. Codzienne życie na skałach nad oceanem stało się bezpośre­ dnią inspiracją jego niektórych utworów {Pracownicy morza i rysunki związane z pracą nad tą powieścią), ale także pobu­ dzało go do chęci zmierzenia się swoim dziełem literackim i plastycznym z potęgą żywiołów. Na Guernesey, odcięty od innych inspiracji (chociaż podróżował nadal), Hugo przetwarzał w swojej wyobraźni, wyczulonej na groteskowy aspekt rzeczywistości, wybujałe kształty drewnianych normandzkich falochronów i zrujnowa­ 4 44 nych latarni morskich. Zakupiwszy prosty biały dom, zwany Hauteville, wznoszący się ponad Saint-Peter-Port, natych­ miast przystąpił do dostosowywania go do potrzeb swojego coraz bardziej niezaspokojonego popędu twórczego. Nie l i ­ cząc się z kosztami (zbiór wierszy Contemplations przyniósł poecie dochód, który dawał mu w tym okresie absolutną swo­ bodę finansową), tworzył z rozmachem, nieomal w szaleń­ stwie. Trzeba wszakże pamiętać, że już paryskie mieszkania Hu­ go były nie tylko miejscem ale i przedmiotem jego tworzenia. Theophile Gautier, przy okazji wyprzedaży mienia wygnane­ go poety w 1852 г., opisywał wcześniejszy dom Hugo w Pa­ ryżu, przy rue de la Tour d'Auvergne: „Na półkach i w sza­ fach zgromadzono japońską porcelanę, fajanse z Rouen i Vincennes, czeskie i weneckie szkła, tysiąc osobliwości stłoczo­ nych jedna przy drugiej dzięki cierpliwej pomysłowości poe­ ty szperającego w starych dzielnicach miast, przez które prze­ jeżdżał. (...) Cały ten wyściełający etażerki świat chimer, po­ rcelanowych naczyń, rzeźb, przedmiotów z kości słoniowej odbija się w weneckich lustrach o miedzianych wytłaczanych ramach, a piękna dębowa ława - jak najdelikatniej ażurowa­ na i ukwiecona gotycka robota - służy za kanapę". Syn pisa­ rza, Charles Hugo, już w 1863 r. przenikliwie zauważył, że Hauteville House nie jest tylko siedzibą zbieracza i pisarza, lecz dziełem sztuki. Kwalifikacja według ówczesnych kryte­ riów niezwykle śmiała. W Hauteville House pisarz wykorzystał w pierwszej kolej­ ności nieliczne sprzęty i pamiątki wywiezione z Paryża, z do­ mu którego wyprzedaż tak malowniczo opisywał Theophile Gautier. Szybko jednak dom zaczął zarastać znoszonymi przez Hugo znaleziskami z wyspy, zakupami z Londynu 5 6 �Salon czerwony (pierwsze piętro), Hauteville House Victora Hugo. © Phototheque des Musees de la Ville de Paris 7 i Brukseli, darami od przyjaciół. Wreszcie, dołączyła się pa­ sja tworzenia, meblarsko-tapicerskie majsterkowanie Hugo. Około 1859 r. Hauteville House uzyskał swój mniej więcej jednorodny charakter (chociaż Hugo uważał, że nigdy go nie skończył), który zachował bez większych zmian do dziś". „Opowiadano mi, że Pan zamieszkujesz dom wyniosły, poetycki, który podobny jest do Pańskiego ducha, i że czujesz się Pan szczęśliwy pośród kotłowania się wód i wiatru" - pi­ sał właśnie w 1859 r. do Victora Hugo na Guernesey Charles Baudelaire. Z pewnością autorowi Sztucznych rajów dono­ szono nie o zwyczajnym wyglądzie zewnętrznym Hauteville House, lecz o „poetyczności" wnętrza. Hauteville House był wprawdzie wygodnym domem ro­ dziny, zbytkownie urządzonym (wśród licznych pomieszczeń „normalnego" użytku jest tam nawet ciemnia fotograficzna), poza tym jednak został przekształcony w siedzibę wyobraźni, siedzibę poety-demiurga, marzącego o uchwyceniu w swojej twórczości istoty żywiołów, w sztuczny raj, wyizolowany od otoczenia, a jednocześnie w swoisty sposób silnie połączony z rajem naturalnym, jakim była dla Hugo wyspa Guernesey i otaczające ją wody oceaniczne. Nim wejdziemy do Hauteville House, narzucające się analogie każą przywołać z pamięci inne szczególnie niezwy­ kłe domy pisarzy romantycznych i po-romantycznych: szkocki zamek Abbotsford Waltera Scotta, wysmakowane mieszkanie Balzaca przy rue des Batailles w Paryżu i jego ostatni, bogaty dom przy me Fortunce, fantazyjną rezyden­ cję podparyską Alexandres Dumasa ojca nazwaną przezeń Monte-Cristo, salon japoński Emile'a Zoli w jego domu w Medan, orientalny również dom Pierre'a Loti w Rochefort, paryski dom-kolekcję braci de Goncourt , zagracony 8 9 10 kolekcją dom Kraszewskiego w Żytomierzu, dom Mario Praza, kuriozalny park rozrywek Gabriele d'Annunzio // Vittoriale, zameczek Gerhardta Hauptmanna tzw. Łąkowy ka­ mień w Karkonoszach. Niektóre z tych kreacji wpisują się w rozmaite, starożytności sięgające tradycje miejsca szcze­ gólnego poety czy filozofa." Nie wszystkie one rzecz jasna stanowią przypadki „domu literackiego", a więc siedziby świadomie kształtowanej wedle scenariusza wiążącego się z twórczością właściciela, twórczość tę stymulującej bądź przez nią ogarnianej. Ileż to przypadków szczególnych, ileż miejsc niezwyczaj­ nych - jeśli jeszcze wspomnimy o domach niezaistniałych, o pełnych napięcia refleksjach nad domem i mieszkaniem Zygmunta Krasińskiego, o wizjach projektowo-mieszkaniowych Edgara Allana Рое z jego eseju Filozofia umeblowa­ nia i utworów ściśle literackich, o refleksji Waltera Patera nad The House Beautiful , o marzeniach rozmiłowanego w pięknie symbolistycznego poety Alberta Samain i opi­ sach Huysmansa z powieści Na wspak\ Historia tych miejsc szczególnych zaczyna się zaś tak wcześnie, jak wcześnie można w najśmielszym datowaniu wyznaczyć początki romantyzmu europejskiego: „autorski­ mi" siedzibami brytyjskich pisarzy, pałacem Horacego Walpole'a w Strawberry Hill, potem szalonym zamkiem-opactwem Fonthill Abbey Williama Beckforda; albo nawet wcze­ śniej, u samego początku XVIII w., siedzibą poety Alexandra Pope'a w Twickenham, Pope'a, który zresztą przywołuje w jednym ze swoich utworów topos utożsamienia domu z je­ go właścicielem .' Powróćmy do Victora Hugo. W czasie pobytu na Guerne­ sey dopiero w pełni rozwinęła się i uwolniła od konwencji 12 13 14 5 45 �przedstawieniowych sztuki wczes'niejszej, także romanty­ zmu, twórczość plastyczna Hugo - jego rysunkowe wizje, wykonywane w eksperymentalny sposób rozmaitymi sub­ stancjami i z użyciem niekiedy automatycznych metod two­ rzenia.' Jego „domową" kreację należy widzieć wspólnie z twórczością rysunkową i malarską. Może były to dwie róż­ ne próby zaspokojenia tej samej tęsknoty do uwolnienia się z konwencji literackiej i wyrażenia się w czymś nieokreślo­ nym, nieuwikłanym w tradycje, próby przekroczenia możli­ wości medium artystycznego. Obejrzyjmy bliżej, w środku, oceaniczną folie Hugo. „Wnętrze to ostatecznie nie jest tak okropne, jak to się zwy­ kle o nim mówi. Otóż okazuje się, że ten sposób kompono­ wania jest nad wyraz charakterystyczny dla poetyckich po­ czynań Hugo w tym okresie. Poeta zabawia się przesuwa­ niem wielkich całości poetyckich w ramach planów ogól­ nych, a wewnątrz poszczególnych całości przestawia wciąż z miejsca na miejsce bloki, fragmenty i okruchy poetyckie". Jedną ze świadomych zasad, które obok horror vacui nadają Hauteville House charakter, jest kształtowanie wnę­ trza światłocieniem, niekiedy silnie kontrastowanym. Podob­ nie jak w swoich rysowanych wizjach, i tu Hugo śmiało i nie­ konwencjonalnie operuje ciemnością. Niekiedy, rzadko, uwalnia światło, montuje lustra, kafelki; nie pozostawia jed­ nak ani kawałka przestrzeni, ani kawałka ściany znaczeniowo pustego. Dysonanse, zły smak, piękne przedmioty bezlitośnie stłamszone ze starzyzną - Hugo nie daje ani na chwilę odpo­ cząć percepcji. Właściwie, wbrew pozorom, u Victora Hugo nie odnaj­ dziemy pasji typowo kolekcjonerskiej. Raczej jest to pasja majsterkowicza. Jeśli zbiera, np. resztki starych mebli, kafle, tapiserie lub skrzynie korsarzy, to w celu spożytkowania ich jako budulca własnego dzieła plastyczno-architektoniczno-literackiego. Jedną z ulubionych zasad Hugo było przestawia­ nie funkcji pierwotnej sprzętu lub elementu dekoracji, zaska­ kujące jego użycie, odrealnianie składników w ramach nowej całości, zmajstrowanej własnoręcznie lub z udziałem stola­ rza; nieustanna zabawa w przestawianie: coś zwisa do góry nogami, to co ma wisieć na ścianie, wisi na suficie, regał sta­ je się plafonem itp. Cenne tapiserie zostają pocięte na kawał­ ki i wprawiane w plafonowe struktury z drewna i ceramiki. Inną czytelną zasadą rządzącą programem Hauteville House jest narcystyczne cytowanie i komentowanie siebie, wszechobecność inicjałów poety, słowne i wizualne aluzje do jego wygnania, sławy, roli politycznej. 6 17 18 Mądra-Shallcross pisze, wprawdzie o domu paryskim pi­ sarza: „na skąpy język teoretyka literatury dałby się przetłu­ maczyć dom Hugo jako poemat dygresyjny z jedną kompo­ zycyjną dominantą - osobą samego poety". Hauteville Ho­ use ma bez wątpienia również ten egocentryczny program, zresztą jeszcze bardziej otwarcie wyrażony; czy ma jednak przy tym własny styl? „Cały ten domowy poemat" Hugo różni od typowego mieszczańskiego wnętrza epoki wysoki stopień udziwnienia, konceptualność, dominacja metafory literackiej nad funkcją praktyczną a często i estetyczną, metafory niekiedy dość nie­ zdarnie obleczonej w stolarską materię. Jako architekt i deko­ rator wnętrz Hugo niewątpliwie nie miał tego geniuszu, który pozwolił mu stworzyć jego eksperymentalne prace malowane w tuszu. A jednak, jak pisał Gautier, „wielu dekoratorów za­ zdrościło mu tej zdumiewającej zdolności tworzenia wież obronnych, starych ulic, zamków, zrujnowanych kościołów, tego niebywałego stylu, nieznanej architektury, pełnej miło­ 19 20 ło 21 ści i tajemnicy, której widok przygniata jak koszmar". Hu go, jak wspomina jeden ze stolarzy zatrudnianych przezeń na Guernesey, pracował bez planu, kierowany jakby ślepą fanta­ zją, ale nie sprawiało to wrażenia działań przypadkowych. Niczego nie wykonywano bez jego pomysłu lub przynajmniej starannej kontroli. Niektóre spośród źródeł inspiracji bądź konkretnie źródeł pochodzenia wykorzystanych w Hauteville House przedmiotów, odnajdziemy też często w twórczości literac­ kiej Hugo: malownicze średniowiecze i wiek X V I , ludowa groteska. Niektóre aspekty i szczegóły dekoracji domu na Guernesey nawiązują do wcześniejszych, paryskich siedzib pisarza, są architektonicznym wspomnieniem. W niektórych przejawach tego namiętnego kreowania swojego miejsca Hu­ go jest typowym reprezentantem historyzmu. Jego eklektycz­ ny orientalizm, dominujący w wystroju domu na Guernesey, porównać można z orientem Dumasa i innych, także np. De­ otymy. Dodajmy, że ten szczególny orientalizm nie prze­ szedł pisarzowi szybko. W latach 1863-1864 Hugo wykonał metodą pirograwiury i polichromii drewniany wystrój salonu chińskiego niedalekiego domu jego kochanki, Juliette Drouet, domu zwanego Hauteville Fairy. Szczególny rodzaj gro­ teski, czasem nawet ironii w traktowaniu niby-chińskich mo­ tywów, stanowi jednak oryginalną cechę orientalizmu Hugo. Postulowana przezeń na początku twórczości w sławnej przedmowie do dramatu Cromwell nowa kategoria piękna, właśnie groteskowego, polegającego na niespójnym łączeniu rozmaitości, wydaje się dobrze określać zasadniczy charakter romantycznych domów Hugo. 22 21 24 25 Przypadek Hauteville House nie jest tylko kuriozalną ilu­ stracją powiedzenia Kraszewskiego - „człowieka poznać można po jego ubraniach" - lecz jednym z najbardziej cha­ rakterystycznych wykwitów romantycznej skłonności do du­ chowego i plastycznego zarazem anektowania miejsca. Z bra­ ku lepszej, gatunkowej nazwy takiego procederu, nazwijmy go plastycznym - w sensie pierwotnym tego słowa - uprawia­ niem egzystencji. Dlatego może, co ciekawe, inwencja Hugo nie tknęła zewnętrznej architektury domu, chociaż byłoby go stać na pewne przynajmniej zmiany niezwykle skromnych elewacji. Tworzył sobie pałac duchowego króla Francji, ale przede wszystkim tworzył sobie magazyn duchowej energii. Tak częsta w domach artysty, od mantuańskiej siedziby Giulia Romano, przez pałac Rubensa, po rezydencje Dumasa i akademików, ostentacja programu ideowego, oznakowanie architektoniczne miejsca, w którym się tworzy, dla Hugo jak się wydaje nie miało znaczenia. 26 27 Dom jest „figurą" mieszkańca , żeby sparafrazować kon­ cepcję figuralizacji pejzażu, pojawiającej się w symbolizmie europejskim. Mieszkaniec-artysta bierze miejsce w całkowi­ te posiadanie i całkowicie je przekształca - nie chodzi jednak tylko o majsterkowanie we własnym domu. Aneksja może być znacznie szerzej zakrojona... „Zamieszkuję ten bezkresny sen oceanu" - pisał Hugo w jednym z listów w 1856 r. Zamieszkiwał go dzięki szklanej pracowni na szczycie Hauteville House, z której widział są­ siednie skaliste wyspy i wysepki (Serk i Herm, które „grają" w Pracownikach morza), widział codzienne kilkumetrowe przypływy morza i sztormy. Hugo przekształcił górne kondy­ gnacje domu, tworząc rodzaj niemal całkowicie przeszklone­ go obserwatorium na dachu, zwanego z angielska look-out. W owym look-outcie na poddaszu powstaje szczególne na­ pięcie - tu historystyczny bric-a-brac hugoliański ulega nie wyciszeniu nawet, lecz zaniechaniu. Robi się pusto, wchodzi­ �my do szklanego solarium, gdzie są tylko najprostsze sprzęty potrzebne do pisania i jest morze - za szybami z trzech stron i odbite w lustrach z czwartej. Podłoga jest też częściowo szklana, doświetlając pomieszczenie poniżej i dając wrażenie zawieszenia „poza architekturą". Dom otwiera się na nie­ skończoność. Przy tym jednak, pokoik ten jawi się wchodzą­ cemu przez ciasne schody i bibliotekę poecie, a także jego gościowi jako wydzielona niby-kurtyną scena albo kokiete­ ryjnie wydzielony buduar podglądacza. Look-out Hugo można interpretować jako oryginalny, tak­ że konstrukcyjnie bardzo śmiały wariant skromnej roman­ tycznej mansardy, wówczas już zyskującej własną mitologię. Położenie na górze domu, w trudno dostępnym wąskimi schodkami ustroniu, wzmacnia jeszcze znaczenie tego miej­ sca, jakby miejsca w wieży „z kości słoniowej", punktu widokowo-obserwacyjnego z widokiem na naturę, na żywioł. Punktu, do którego się dociera nie bez wysiłku. O zwiedzaniu albo też odwiedzaniu pracowni opowiada się od romantyzmu „jak o doświadczeniu inicjacyjnym - tym bardziej takie inicjacyjne przejście progu atelier było istotne, że w X I X stuleciu zwiedzanie pracowni stało się pewnym kulturalnym obowiązkiem i nieledwie celebrowanym obycza­ jem". O „kultowym" znaczeniu pracowni artysty w roman­ tyzmie wspomina w swoim przeglądzie podstawowych pro­ blemów badawczych tej epoki Jan Białostocki , ale pełniej­ sza analiza zagadnienia, mimo jego atrakcyjności, nie została jeszcze przeprowadzona. „Fabryką prometeuszowską" (jak mówił Odyniec) albo „jaskinią tworzenia" (Auden) zajmowa­ li się na ogół badacze literatury, przeważnie tylko w aspekcie dzieła literackiego danego twórcy. Jak sytuuje się Hauteville House, dom z mansardą poety, dom przez poetę stworzony, zamykający skondensowaną dawkę jego zmaterializowanej wyobraźni, na owej liście ro­ mantycznych domów-pracowni? Czy jest typowym przykła­ dem romantycznej pracowni artysty, tj. domu tracącego swo­ ją funkcjonalną realność i przeobrażanego w „dzieło", rywa­ lizujące niekiedy z tym „właściwym" dziełem danego arty­ sty? Status tego szczególnego „dzieła-pracowni" pozostaje często raczej wyobrażony, niż rzeczywisty... W romantyzmie powstaje archetyp pracowni jako miejsca, niekoniecznie rzeczywistego, w którym potencjalnie nastąpić może proces twórczy. Po romantyzmie aura pracowni działa na proces artystyczny i dzieło. Skala wyglądów owej aury by­ wa rzecz jasna bardzo różna, od feerycznego rekwizytorium wiedeńskiego Hansa Makarta po np. skromną, „mansardową" paryską pracownię Stanisława Wyspiańskiego. We wszystkich wcieleniach, tych ekstrawagancko malowniczych i tych po­ zornie zwyczajnych, jest pracownia miejscem z osobowością, wytwarza duchową energię o sile odpowiedniej, aby mogły zacząć następować artystyczne „wyładowania". Bardzo często też w sztuce XIX wieku pracownia okazuje się miejscem szczególnie dogodnym do spotkania się różnych porządków rzeczywistości. Nie musi być już miejscem dzieła; jest przede wszystkim miejscem (i przedmiotem) tworzenia. Postrzegamy ją nie jako rzemieślniczy warsztat, ale jako malownicze, w znacznie większym stopniu niż pracownie wcześniejszych stuleci, panopticum, lub też jako „ołtarz przeistoczenia". Opi­ sywana przez Balzaca w opowiadaniu Nieznane arcydzieło pracownia genialnego malarza Frenhofera, rzekomo pracow­ nia z XVII wieku, jest w istocie idealną pracownią romanty­ ka. W wizji takiej pracownia jest miejscem powstawania, ry­ tualnego niemal odsłonięcia, przechowywania, niekiedy zni­ szczenia arcydzieła; może być także miejscem śmierci artysty 28 29 3() 31 32 w obliczu jego dzieł. Jest miejscem nagromadzenia potencjal­ nej energii, mogącej doprowadzić do stworzenia nowego świata, paralelnego wobec już istniejącego. Pracownia jest w XIX wieku miejscem, do którego zno­ szone są, często w nadmiarze, rzeczy świata rzeczywistego, nawet - jak w przypadku Gericault, pracującego nad Tratwą Meduzy - jego ohydne odpadki. Znoszone są nie tylko po to, aby służyły jako modele. Pracownia kumuluje energię; kumu­ luje dzięki temu, że, także czy też przede wszystkim, w pra­ cowni spotkać się mogą ostateczności. W sensie dosłownym i głębszym: nieoczekiwanego spotkania przedmiotów i obja­ wienia się różnych sfer rzeczywistości. Skłębienie się tych sił jest niekiedy tak silne, że dzieło spala się wśród artystycznych „wyładowań" i nie dochodzi do jego realizacji (przypadek nie tylko bohatera powieści Zoli Dzieło - Claude, a Lantier). Szczególnym jednak typem romantycznej pracowni jest „zaprogramowany dom artysty", będący skomplikowaną fa­ bryką produkowania zaskoczeń, twórczych impulsów, miej­ scem natarczywej inspiracji. Przypomnijmy londyński dom architekta Johna Soane'a, który też stworzył przemyślne itinerarium, dom, przez który się nie przechodzi, lecz przeci­ ska według pewnego scenariusza. Dom, który się zwiedza, nadając mu tym każdorazowym odkrywaniem sens, chociaż jest to i dom rodzinny i pracownia architekta; dom, który się myśli. Soane pozastawiał w swoim domu tyle pułapek, także na badacza, że do dziś brakuje pełnej hermeneutycznej analizy jego dzieła sztuk wszystkich przy Lincoln's Inn w Londynie. Hauteville House jest domem równie jak tamten fascynują­ cym w zwiedzaniu, może nie tak przemyślanym i nie tak bo­ gatym w sensy i komplikacje architektoniczne oraz intelektu­ alne. Jest tworzeniem poezji z materii, którą poeta nie władał w pełni profesjonalnie i której nie potrafił scalić. Soane spo­ rządzi! kilka drobiazgowych opisów-analiz (w których zre­ sztą pojawia się pierwiastek autoironii) swojego domu: za­ dbał o przyszłe jego interpretacje. Hugo takich interpretacji niestety nie pozostawił. Soane zadbał też - jeszcze za życia, w 1833 r. - by Parlament zagwarantował specjalną uchwałą, że zapisane społeczeństwu The John Soane Museum pozosta­ nie takim, jakim artysta je pozostawi - bez zmian. Nie zapi­ sywał więc po prostu budynku i zbiorów, lecz całość miejsca, przestrzeń, wraz z jego atmosferą i treścią. Dom Hugo prze­ trwał również, raczej jednak szczęśliwym zrządzeniem losu. 33 Wyizolowany i połączony jednocześnie: z życiem, z histo­ rią, sztuką, naturą - Hauteville House wydaje się być dziełem samoistnym. A jednak architektoniczny pomysł samego Hu­ go, look-out, każe nam pamiętać o służebnej jedynie roli „do­ mowego poematu". Pracownia pisarza dosłownie niemal rzu­ cona w ocean, chociaż wieńcząca eklektyczny bałagan sztu­ ki, historii, polityki, codziennej egzystencji (całą tę „sałatę w głowie" - jak karykaturowano megalomańską wyobraźnię Hugo) pozostaje pracownią pisarza, podporządkowaną naka­ zowi stworzenia literackiego arcydzieła. Hawthorne napisał, że lepiej rozumie średniowieczne ro­ manse Waltera Scotta ujrzawszy jego siedzibę Abbotsford, a siedzibę tę rozumie lepiej, przeczytawszy uprzednio jego romanse. Trudno przesądzić, czy w odniesieniu do twórczo­ ści Hugo sprawdza się ta zasada. Sądzę jednak, że sugesty wność miejsca wykreowanego, jakim jest Hauteville House po części będąca zasługą natury, a także Napoleona III i gu­ bernatora Jersey - przynajmniej dorównuje niezwykłym miejscom stworzonym w prozie Hugo. „Dzieło Hugo jest jed­ nością, nie dzielmy jej". 34 35 47 �PRZYPISY ' E . Grabska, Dom artysty, w: Porównania. Studia o kulturze moder­ nizmu (red. R. Zimand), Warszawa 1983, s. 89 B. Mądra-Shallcross, Dom romantycznego artysty, Kraków 1992, s. 8 Mądra-Shallcross, op.cit., s. 10 Najpełniejszy opis Marine Terrace znajduje się w: P. Dhainaut, Hauteville-Hou.se. La demeure ocean de Victor Hugo, Paris 1984, s. 13-15 Mądra-Shallcross, op.cit., s. 90 Cyt. w: Dhainaut, op.cit., s i l Literatura na temat domów Hugo jest skąpa i ma wartość raczej tyl­ ko dokumentarną: R.Weiss, La Maison de V.Hugo a Guernesey, Paris 1928; J. Adhćmar, Victor Hugo a Hauteville House, Paris 1947; J.Delalande, Victor Hugo a Hauteville-Hou.se, Paris 1947; Maison de Victor Hugo. Catalogue (red. J.Sergent), Paris 1957; P. Dhainaut, op.cit. Zain­ teresowanie nimi budzi nadal we Francji zdziwienie, co wiąże się być może ze statusem „wieszcza", jaki przyznaje się Victorowi Hugo, a który to status utrudnia badanie „marginalnych" sfer twórczości artysty. 2 3 4 5 6 7 8 List z dnia 27 września 1859 Mądra-Shallcross, op.cit., cytat ze s. 101 Por. E.Grabska, op.cit.; tejże, Eklektycy wyrafinowani, w: Myśl o sztuce. Materiały z sesji SHS, Warszawa 1976. ' Przy okazji „Chaty" S. Żeromskiego w Nałęczowie pisze o tym M. Leśniakowska w: Jan Koszczyc-Witkiewicz (I88I-I958) i budowanie w jego czasach, Warszawa 1998, s.22 i n. Fragmenty cyt. w: Mądra-Shalcross, op.cit., s. 104-106 Por. Grabska, Dom artysty, op.cit., s. 100-102 Mądra-Shallcross, op.cit., s.102 Por. M. Mack, A Poet in His Landscape. Pope at Twickenham, w: From Sensibility to Romanticism, Oxford 1970, s. 13; C. Wainwright, The Romantic Interior. The British Collector at Home 1750-1850. New Ha­ ven-London 1989. O tych specyficznych siedzibach pisarzy angielskich XVIII i X I X w. pisałem w cyklu artykułów: Poetyckie siedziby. Twicke­ nham. Chiswick House, The Leasowes, „Dom i wnętrze", 1999, nr 5; Ci wspaniali pisarze w swoich gotyckich zamkach, „Dom i wnętrze", 1999, nr 6; Opactwo pałacem i marzenie o wieży, „Dom i wnętrze", 1999, nr 7 9 1 0 1 1 2 11 14 15 16 Jej analizę w zestawieniu z twórczością literacką Hugo przeprowa­ dzam w: Granice autokomentarza, w: Autokomentarz artysty. Materiały z sesji SHS w Niedzicy w 1987 r, Warszawa 1988, s. 17-27; W poszuki­ waniu idealnej biegi. Dore, Hugo i nowoczesna ilustracja. „Ikonotheka" nr 11, 1996, s. 137-167. Szczegółowo twórczość rysunkowa z tego okre­ su omówiona jest min. w: J. B. Barrere, Victor Hugo et le.s arts plastiques, w: Victor Hugo a Toeuvre, Paris 1970; P. Georgel, Le.s dessins de Vic­ tor Hugo pour „Le.s travailleurs de la mer", Paris 1985; Le Soleil d'.F.ncre, Paris 1985 (katalog wystawy). 17 J.B.Barrere, Hugo - człowiek i dzieło (tłum J. Parvi), Warszawa 1968, s. 209 Wśród tych napisów pojawiaj.) się takie jak: Ego Hugo; Exilium vita est; także cytaty z Szekspira, aluzje do konkretnych dzieł samego Hugo. 18 19 Mądra-Shallcross, op.cit., s. 103 Tak nazywa Gautier paryski dom Hugo. Por. Mądra-Shallcross op.cit., s. 91. Dziesięć lat później podobnego określenia użył D.G.Ros setti w odniesieniu do Red House W.Morrisa: „bardziej poemat niż dom". Por. Grabska, Dom artysty, op.cit., s.93 Mądra-Shallcross, op.cit., s. 89 Cyt. za: Dhainaut, op.cit., s.77 Nadal brakuje całościowego omówienia inspiracji, z których Hugo pisarz i plastyk korzystał. Problem ten został cząstkowo opracowany w: J. Mallion, Hugo et l'art architectural, Paris 1962; C.W.Thompson, Vic­ tor Hugo and the Graphic Arts (1820-1833). Geneve-Paris 1970 2(1 2 1 2 2 2 3 2 4 Skrótową typologię orientalnych inspiracji mieszkalnych w X I X w. przeprowadzam w: Orient w europejskim domu. „Dom i Wnętrze", 1997, nr 6; wypowiedź Deotymy o jej jadalni, urządzonej „niby jeden z pieściwych alkierzyków Alhambry" cytuje Mądra-Shalcross, op.cit., s. 117-118 Obecnie znajduje się, zrekonstruowany, w Maison Victor-Hugo w Paryżu. Chociaż Hugo przekształcał także ogród, w 1870 r. posadził w nim „dąb Stanów Zjednoczonych Europy". Takie symboliczne gesty wzmac­ niały jego piętno nadane temu miejscu. Por. Mądra-Shalcross, op.cit., s. 23 Por. o mansardzie Mądra-Shalcross, op.cit., s. 31-34 Mądra-Shalcross, op.cit., s. 121 J. Białostocki, Ikonografia romantyczna. Przegląd problemów ba­ dawczych, w: Romantyzm. Studia nad sztuką drugiej polowy wieku XVI­ II i wieku XIX. Materiały sesji SHS, Warszawa 1967 Problematyką tę rozwijam w artykułach: Okropny warsztat tworze­ nia. O aurze pracowni artysty po romantyzmie, w: Ogień niestrzeżony. Pracownie malarzy polskich XIX i początku XX wieku. Cześć U, Łódź 1995 (katalog wystawy w Muzeum Sztuki), s. 39-48; Pracownia jako miejsce, pracownia jako dzieło. „Art and Business", 1995, nr 11-12, s. 60-63. 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 31 3 2 Powtarzam tu z niewielkimi zmianami myśli z artykułów cyt. w przyp. 31. Zagadnienie dziejów i ewolucji pracowni artysty nie ma do­ tąd całościowego opracowania. Najpełniejszy materiał przynosi zbiór pod red. E . Hiittingera, Kunstlerhduser von der Renaissance bis zur Gegenwart, Zurich 1985; por. także Mądra-Shalcross, op.cit. 3 4 Por. A. Pieńkos, Dom architekta Johna Soane. „Dom i Wnętrze", 1997, nr 2, s. 54-59. Najpełniejsze opracowania domu Soane'a to: S. Ga­ il Feinberg, Sir John Soane 's „Mu.seum": An Analysis of the Architect House-Museum in Lincoln's Inn Fields, diss, 2 vol., Ann Arbor-London 1980; tejże, The Genesis of Sir John Soane 's Museum Idea 1801-1810. „Journal of the Society of Architectural Historians", 43, 1984, October, s.225-237 3 4 W tekstach cyt w przyp. 16 próbowałem analizować rolę plastycz­ nej twórczości Hugo w jego procesie wytoczonym „okresowi powieści". Dhainaut, op.cit., s. 12 15 Look-out (trzecie piętro), Hauteville House Victora Hugo. © Phototheque des Musees de la Ville de Paris 48 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a618aab29228efa7024cc7e7d496f66.pdf 72a5332480690e2c7f54431c140802c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3018 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2822 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P o l s k a S z t u k a L u d o w KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A K U L T U R Y 1 9 9 9 rok LIII nr 4 ( 2 4 7 ) indeks E T N O G R A F I A 369403 ISSN 1230-6142 a S Z T U K A c e n a 8 zł „Rzeczywiste obecności" rozmowa o książce Georges'a Steinera Jacek Sempoliński Eschatologie u schyłku wieku Bronisław Malinowski Dzienniki i fotografie �SPIS TREŚCI ROZMOWA O KSIĄŻCE „RZECZYWISTE OBECNOŚCI" GEORGES'A STEINERA Zbigniew Benedyktowicz, Michał Bristiger, Dariusz Czaja, Marcin Gmys, Wiesław Juszczak, Zygmunt Kubiak, Paweł Kleczkowski, Piotr Kłoczkowski, Jacek Sempoliński, Sławomir Sikora, Lech Trzcionkowski 3 WOKÓŁ STEINERA Michał P. Markowski Rzeczywiste pragnienia Paweł Kłoczowski Prawidłowa kolejność rzeczy Dariusz Czaja His Master's Voice? O muzyce u Steinera 17 20 23 *** Mirosław Filipowicz Otto Klemperer. Na marginesie książki Petera Heywortha Heide Klinkhammer Magia architektury (przełożyła Monika Pleszyńska) Philip Sherrard Ciało, piękno i seksualność (przełożyła Katarzyna Kuszyńska) 37 42 47 JACEK SEMPOLIŃSKI Aleksandra Melbechowska-Luty Duch pracy ludzkiej. Rzecz o twórczości Jacka Sempolińskiego Tomasz Sikora Oskar Goldberg Oskar Goldberg Ludy = Bogowie = Światy (przełożył Tomasz Sikora) Borys Uspienski Percepcja historii w dawnej Rusi i doktryna „Moskwa - Trzeci Rzym" (przełożył Bogusław Żyłko) 52 60 61 66 „INNEGO ŚWIATA NIE BĘDZIE". Eschatologie przełomu tysiącleci (materiały konferencyjne) Informacja i program konferencji Wiesław Juszczak Kilka uwag o Satiriconie Felliniego Dariusz Czaja Lekcja ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsą Wiesław Szpilka Problem 2000 76 77 80 87 *** Jan Gondowicz Najpiękniejsza opowieść świata. Wariacje apokaliptyczne Jean Starobinski Wynalezienie wolności (przełożyła Maryna Ochab) Janusz Barański Jakiej transformacji etnologia dziś potrzebuje Henryk Jurkowski Lalki i maski w sercu afrykańskiego teatru 90 91 96 106 BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Dzienniki 1914-1918 107 Summary of Articles 119 Noty o autorach 120 Na Na o k ł a d c e : Jacek Sempoliński, Autoportret, 1999 s t r o n i e t y t u ł o w e j : Jacek Sempoliński, Czaszka, węgiel, 1989 © Copyright by „Konteksty". Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, Fundację Kultury oraz Fundację im. Stefana Batorego �P o l s k a S z t u k a L u d o w a KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 4 - 1999 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS A DISCUSSION ON "REAL PRESENCES" BY GEORGE STEINER Zbigniew Benedyktowicz, Michał Bristiger, Dariusz Czaja, Marcin Gmys, Wiesław Juszczak, Zygmunt Kubiak, Paweł Kłoczkowski, Piotr Kłoczkowski, Jacek Sempoliński, Sławomir Sikora, Lech Trzcionkowski 3 ON STEINER Michał P. Markowski Real Desires Paweł Kłoczowski The Proper Order of Things Dariusz Czaja His Master's Voice? On music according to Steiner 17 20 23 *** Mirosław Filipowicz Otto Klemperer. On the Margin of the Book by Peter Heyworth Heide Klinkhammer The Magic of Architecture (translated by Monika Pleszyńska) Philip Sherrard The Body, Beauty and Sexuallity (translated by Katarzyna Kuszyńska) 37 42 47 JACEK SEMPOLIŃSKI Aleksandra Melbechowska-Luty The Spirit of Human Labour On the Works of Jacek Sempoliński 52 *** Tomasz Sikora Oskar Goldberg in memoriam Oskar Goldberg People = Gods = Worlds (translated by Tomasz Sikora) Borys Uspienski The perception of History in Old Rus'and The Doctrine of "Moscovy as the Third Rome" (translated by Bogusław Żyłko) 60 61 66 'THERE WILL BE NO OTHER END OF THE WORLD". Eschatologies of the Turn of Millennia (conference materials) Information and Conference Programme Wiesław Juszczak Some Remarks on Satiricon by Felliniego Dariusz Czaja Lessons of Darkness. Two Views of the Apocalypse Wiesław Szpilka The Problem of the Year 2000 76 77 80 87 *** Jan Gondowicz The Most Beautiful Tale in the World. Apocalyptic Variations Jean Starobiński Discovery of Liberty (translated by Maryna Ochab) Janusz Barański The End of Ethnology or the End of the Age of Ethnology - Some Fortunetelling at the Threshold of a New Century Henryk Jurkowski Puppets and Masks in the Heart of the African World 90 91 96 106 BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Diaries 1914-1918 107 Summary of Articles 119 Notes on Authors 120 ąBIELIOim|i R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Jarosław jot-Drużycki, Czesław Robotycki Doradzają i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy Bartmiriski, Antoni Kroh, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak Tłumaczenia: Korekta: Projekt okładki Redaktor Adres Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Barbara Sawów i strony techniczny: redakcji: tytułowej: Jacek Królak, Joanna Mucho Krzysztof Nalewajko Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 831-32-71/4 wew. 243; fax 831-31-49 e-mail: kontexty@pleam.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70f24e54a15cf5db032c0f51f5df8d51.pdf 6d0ef2c724bf95a565cadd25e4620db4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3019 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2823 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka LuJou\i KONTEKSTY ANTROPOLOGIA 2000 rok KULTURY • ETNOGRAFIA • SZTUKA 33. ISSN 1230-6142. Cena 44 zl �European City of Culture Krakow 2000 Festival H O N O R A R Y P A T R O N A G E Europejskie Miasto Kultury Festiwal Kraków H O N O R O W Y 2000 P A T R O N A T President of the Republic of Poland Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej Prime Minister of the Republic of Poland Premier Rzeczpospolitej Polskiej Minister of Culture and National Heritage Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Voivode of Małopolska Wojewoda Małopolski Mayor of the City of Kraków Prezydent Miasta Krakowa GOLDEN SPONSOR ZIOTY POLSKIE TELEKOMUNIKACJA POLSKA S A SPONSOR UNIE LOTNICZE �Komitet Honorowy: Honorary Committee: H E L E N A W A Y N E (córka Bronisława Malinowskiego), M R S . H E L E N A W A Y N E (daughter of Bronisław Malinowski), Ambasador Wielkiej Brytanii w Polsce - J O H N M A C G R E G O R , His Excellency Ambassador of United Kingdom in Warsaw Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego - JOHN MACGREGOR, KAZIMIERZ MICHAŁ UJAZDOWSKI, Ministrer of Culture and National Heritage - prof. P E T E R L O I Z O S - London School of Economics, KAZIMIERZ MICHAŁ U J A Z D O W S K I , R O B I N R I C K A R D - British Council, Prof. P E T E R L O I Z O S - London School of Economics, J O N A T H A N B E N T H A L L - Royal Anthropological Institute, R O B I N R I C K A R D - British Council, S U E D O N N E L L Y - Archiwum London School of Economics J O N A T H A N B E N T H A L L - Royal Anthropological Institute, S U E D O N N E L L Y - Archiwum London School of Economics Zorganizowanie wystawy i wydanie tej publikacji było możliwe dzięki hojnym dotacjom, których udzielili: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego British Council Fundacja im. Stefana Batorego Baker &. McKenzie Commercial Union Inter-Vis T h e exhibition and this issue of Konteksty have been possible by generous support from: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego / Ministry of Culture and National Heritage British Council Fundacja im. Stefana Batorego / Stefan Batory Foundation Baker & McKenzie Commercial Union Inter-Vis Fotografie, obrazy, rysunki, obiekty na wystawę uprzejmie wypożyczyli: Archiwum London School of Economics Muzeum Narodowe w Krakowie Muzeum Narodowe w Warszawie Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem Muzeum Historii Fotografii w Krakowie Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku Muzeum Okręgowe w Toruniu Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Muzeum Etnograficzne w Krakowie Biblioteka Jagiellońska w Krakowie Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego Składamy równie serdeczne podziękowania Helenie Wayne oraz Ewie Franczak i Stefanowi Okołowiczowi oraz innym właścicielom zbiorów prywatnych za wypożyczenie fotografii i dziel prezen­ towanych na tej wystawie T h e photographs, pictures, drawings and objects presented on the exhibition were kindly loaned by: Archives of the London School of Economics National Museum in Kraków National Museum in Warszawa Tatra Museum in Zakopane Museum of History of Photography in Kraków Museum of Central Pomerania in Słupsk Regional Museum in Toruń Literature Museum in Warszawa State Ethnographical Museum in Warsaw Ethnographical Museum in Kraków Jagiellonian Library in Kraków Jagiellonian University Museum Archives of Jagiellonian University We would like to express thanks to Mrs. Helena Wayne, Mrs. Ewa Franczak, Mr. Stefan Okolowicz as well as to other private proprietors, who loaned photographs, paintings and artefacts pre­ sented on the exhibition Wystawie towarzyszy pokaz Filmów: Andre Singera Bronisław Malinowski, off the verandah (52 min) Color - 1985, Series: Strangers abroad, Scenariusz i nar­ racja Bruce Dakowski, Autorzy: Andre Singer, Chris Christophe, Bruce Dakowski, Central Independent Television, Reżyseria i pro­ dukcja - Andre Singer; montaż - Chris Christophe; muzyka Mark Emney, Originally produced by Central Independent Television in 1985 T h e exhibition is accompanied with the Presentation of F i l m s : Bronisław Malinowski, off the verandah by Andre Singer (52 min) Color - 1985, Series: Strangers abroad, Written and presented by Bruce Dakowski, Author: Andre Singer, Chris Christophe, Bruce Dakowski, Central Independent Television, Producer and director - Andre Singer; editor - Chris Christophe; music - Mark Emney, Originally produced by Central Independent Television in 1985 oraz Jerzego Domaradzkiego Szlachetny Dzikus {The Noble Savage) and The Noble Savage by Jerzy Domaradzki Authors thanks to: Helena Wayne (daughter of Bronisław Malinowski), John Kasipwalova, the chief of Kwenama clan, People from island Kiriwina & Vakuta in Ttobriand Archipelago, London School of Economics & Social Science, Produce & Directed by Jerzy Domaradzki, Collaborates, Dr Wojciech Dąbrowski, Dr Michael Young, Dr Grażyna Kubica-Heller, Editing Urszula Rybicka, Studio Gali, Musie: Wojciech Konikiewicz, Autorzy pragną podziękować: Helenie Wayne, Johnowi Kasipwalova, wodzowi klanu Kwenama, Mieszkańcom wyspy Kiriwina & Vakuta na Wyspach Trobrianda, London School of Economics & Social Science, Reżyseria i produkcja: Jerzy Domaradzki, Współpracownicy: Dr Wojciech Dąbrowski, Dr Michael Young, Dr Grażyna Kubica-Heller, Montaż: Urszula Rybicka, Studio Gali, Muzyka: Wojciech Konikiewicz, © A S T R A FILM, © TELEWIZJA POLSKA S.A., © A S T R A FILM, © TELEWIZJA POLSKA S.A., © A G E N C J A PRODUKCJI FILMÓW, 1999, © AGENCJA PRODUKCJI FILMÓW 1999 T h e editorial staff of Konteksty would like to thank all the institu­ tions and private individuals for their co-operation and assistance shown in the preparation of this issue of Konteksty and the exhibition Redakcja "Kontekstów" pragnie serdecznie podziękować wszys­ tkim instytucjom i osobom za współpracę i pomoc okazaną przy przygotowaniu niniejszej publikacji oraz wystawy 1 �Publikacja ta została wydana z okazji wystawy: This issue of Konteksty has been published for the exhibition: Malinowski - Witkacy. Fotografia: między nauką a sztuką. Malinowski - Witkacy. Photography: between science and art. Podróż od Zakopanego, Krakowa... do świata. U źródeł antropo­ A journey from Zakopane, Kraków... to the world. T h e origins of logicznej przygody X X wieku. one of the greatest adventures of the 20th century. M u z e u m Narodowe w Krakowie, Kraków, A l . 3 Maja 1, T h e National M u s e u m i n Kraków, Kraków, A l . 3 Maja 1, od 17 lipca do 13 sierpnia 2000 from July 17th to August 13th Muzeum I . J. Paderewskiego i Wychodźstwa Polskiego, M u s e u m of I . J. Paderewski and Polish Emigration, B r a n c h of Oddział Muzeum Narodowego w Warszawie, T h e National M u s e u m i n Warsaw, Łazienki, ul. Szwoleżerów 9, Łazienki, ul. Szwoleżerów 9, od 2 do 24 września 2000 from 2 to 24 September 2000 Organizatorzy: Organising institutions: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk Institute of Art. Polish Academy of Science Muzeum Narodowe w Krakowie T h e National Museum in Kraków Biuro Festiwalu Kraków 2000 Festival Kraków 2000 Instytut Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Institute of Ethnology of T h e Jagiellonian University Redakcja kwartalnika "Konteksty" Editorial board of the quarterly Konteksty Komitet organizacyjny: Organising Committee: dr Zbigniew Benedyktowicz - Instytut Sztuki P A N , red. nacz. Zbigniew Benedyktowicz Ph.D. - Institute of Art, Polish Academy kwartalnika "Konteksty" of Science, editor in chief of the quarterly Konteksty Stefan Okolowicz - Fotograf, autor wystaw i edycji albumowych Stefan Okołowicz - photographer, editor of Witkacy photographs, fotografii S.I. Witkiewicza Warsaw dr Terence Wright - Queen Elizabeth House, University of Terence Wright Ph.D. - Queen Elizabeth House, University of Oxford Oxford Zofia Gołubiew - dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie Tadeusz Smolicki - art director, Kraków Tadeusz Smolicki - scenograf Zofia Gołubiew - director of National Museum in Kraków prof. Czesław Robotycki - dyrektor Instytut Etnologii UJ Prof. Czesław Robotycki - director of Institute of Ethnology, dr Grażyna Kubica - Instytut Socjologii UJ Jagiellonian University, Kraków prof. Michael W. Young - Australian National University Grażyna Kubica Ph.D. - Institute of Sociology, Jagiellonian doc. dr hab. Lech Sokół - dyrektor Instytutu Sztuki P A N University, Kraków Jerzy Domaradzki - reżyser Prof. Michael W. Young - Australian National University Swiatosław Lenartowicz - Muzeum Narodowe w Krakowie Prof. L e c h Sokół. - Director of Institute of Art, Polish Academy Katarzyna Barańska - UJ Kraków of Science dr Janusz Barański - Instytut Etnologii UJ Jerzy Domaradzki - film director Sławomir Sikora - Instytut Sztuki P A N , sekretarz red. "Konteksty" Swiatosław Lenartowicz - National Museum in Kraków Maciej Krupa - etnograf, dziennikarz Katarzyna Barańska - Jagiellonian University, Kraków Janusz Barański Ph.D. - Institute of Ethnology, Jagiellonian University, Kraków Sławomir Sikora - Institute of Art, Polish Academy of Science, managing editor of Konteksty, Warsaw Maciej Krupa - ethnographer, freelance writer, Zakopane Wystawa towarzyszy międzynarodowej konferencji Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (European T h e exhibition has been planned to coincide with the E A S A (European Association of Social Anthropologists) international Association of Social Anthropologists), która odbywa się w conference, which takes place in Kraków (from July 26th to 29th Krakowie w dniach 26-29 lipca 2000 roku. 2000) organised by Jagiellonian University. T h e exhibition also forms part of the Kraków 2000 celebrations Festival Krakow 2000. Autorzy: Authors: Zbigniew Benedyktowicz scenariusz (Malinowski) Zbigniew Benedyktowicz, P h D - artistic comositum Stefan Okolowicz scenariusz (Witkacy) (Malinowski) Terence Wright scenariusz (Malinowski) Stefan Okołowicz - artistic composition (Witkacy) Terence Wright, P h D - artistic copmposition (Malinowski) Komisarze wystawy: Curators of the exhibition: Zbigniew Benedyktowicz, Katarzyna Barańska, Swiatosław Zbigniew Benedyktowicz, Katarzyna Barańska, Swiatosław Lenartowicz, Stefan Okolowicz Lenartowicz, Stefan Okołowicz Projekt scenograficzny: Exibition Design: Tadeusz Smolicki Tadeusz Smolicki Prace plastyczne: Paweł Wałek Executive desinger: Paweł Wałek Prace techniczne pod kierunkiem: mgr. inż. Józefa Wołoszyna Technicians: Józef Wołoszyn, M.Sc. and Henryk Woźniak i Henryka Woźniaka �Oświetlenie: Zbigniew Bednarz Light: Zbigniew Bednarz Redakcja tego n u m e r u " K o n t e k s t ó w " : Editors of the issue of Konteksty: Zespól redakcji kwartalnika "Konteksty" Editorial board of Konteksty Projekt graficzny " K o n t e k s t ó w " i plakatu do wystawy: Design of the issue and poster: Wojciech Markiewicz Wojciech Markiewicz Projekt graficzny foldera: Leaflet Design: Krzysztof Tyszkiewicz Krzysztof Tyszkiewicz Tłumaczyli: Translated by: Maciej Bańkowski, A n n a Bartkowicz, Małgorzata Dzieduszycka, Maciej Bańkowski, A n n a Bartkowicz, Małgorzata Dzieduszycka, Ewa Dżurak, Michał Kłobukowski, Ewa Krasińska, Maciej Krupa, Ewa Dżurak, Michał Kłobukowski, Ewa Krasińska, Maciej Krupa, Annamaria Orla-Bukowska, Liliana Pechal, Aleksandra Annamaria Orla-Bukowska, Liliana Pechal, Aleksandra Rodzińska-Chojnowska, Sławomir Sikora, Bartek Świetlik Rodzińska-Chojnowska, Sławomir Sikora, Bartek Świetlik Korekta i adiustacja: Proof-reading: teksty polskie - Barbara Sawów, Mirosława Dłużniewska, A n n a Polish - Barbara Sawów, Mirosława Dłużniewska, Kruk A n n a Kruk teksty angielskie - Petet Martyn, Sławomir Sikora, Dariusz Czaja English - Peter Martyn, Sławomir Sikora, Dariusz Czaja Instytut Sztuki P A N oraz redakcja "Kontekstów" składa Institute of Art and the editorial staff of Konteksty would like to podziękowania Fundacji im. Stefana Batorego za dotację na rzecz express special thanks Stefan Batory Foundation for the donation zmiany szaty graficznej "Kontekstów" oraz uzupełnienia i modern­ on a new design of Konteksty and modernisation of computer izację sprzętu komputerowego redakcji. hardware and software and peripherals Redakcja " K o n t e k s t ó w " : Editorial Staff Konteksty: Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, (redaktor naczelny), Edited by: Zbigniew Benedyktowicz (editor in chief), Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (managing editor), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Jarosław jot-Drużycki, Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Jarosław jot-Drużycki, Czesław Robotycki Czesław Robotycki Doradzają i współpracują: Jerzy Bartmiński, Antoni Kroh, Collaboration and advice: Jerzy Bartmiński, Antoni Kroh, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak Projekt graficzny: Wojciech Markiewicz Design: Wojciech Markiewicz Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko Technical editor: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 Editorial address: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, P L - Warszawa, skr. poczt. 994, tel. (+48-22) 831 3271/4 wew. 243; 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. (+48-22) 831 3271/4 ext. fax (+48-22) 831 3149; e-mail: kontexty@plearn.edu.pl 243; fax (+48-22) 831 3149; e-mail: kontexty@plearn.edu.pl Druk; PLATAN Kryspinów 189, 32-060 Liszki 3 �• •• r p i л 1 ne ;•• British J J Council • • * BRITISH COUNCIL W POLSCE THE BRITISH COUNCIL IN POLAND British Council rozpoczęto swoją działalność w Polsce w roku 1938, a od roku 1948 działa w swojej siedzibie przy A l . Jerozolimskich w Warszawie. Jest to agencja Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii do spraw współpracy w dziedzinie kultury i edukacji ze szczególnym uwzględnieniem nauki języka angielskiego. Program British Council realizowany w Polsce należy do najobszer­ niejszych na świecie. Do znaczących wydarzeń ubiegłego roku należy zaliczyć otwarcie nowego centrum British Council w samym sercu Krakowa. Centrum to jest uzupełnieniem sieci bibliotek prowadzo­ nych we współpracy z polskimi uniwersytetami. Główne kierunki działalności British Council w Polsce obejmują: T h e British Council started wotk in Poland in 1938, and has worked from its building at A l . Jerozolimskie in Warsaw since 1948. It is the UK's agency for cultural and educational relations and has a special responsibility to support the teaching and learning of the English language. • współpracę z polskim Ministerstwem Edukacji Narodowej w zakresie szkolenia nauczycieli i opracowywania programów, głównie nauczania języka angielskiego; • wykorzystywanie doświadczeń nauczycieli z krajów anglojęzycznych w nauczaniu jeżyka angielskiego w ośrodkach British Council w Warszawie i Krakowie; • oferowanie w całej Polsce szerokiego zakresu egzaminów brytyjs­ kich, łącznie z uznawanymi na całym świecie egzaminami z języka angielskiego jako języka obcego ( U C L E S - University of Cambridge Local Examinations Syndicate); • udzielanie informacji o możliwości podjęcia studiów i nauki języka angielskiego w Wielkiej Brytanii; • udzielanie informacji turystycznej w imieniu British Tourist Authority; • realizację programu w dziedzinie kultury i sztuki, współpracę z polskimi artystami, festiwalami i instytucjami kulturalnymi, prezentację nowatorskich osiągnięć Zjednoczonego Królestwa w muzyce, teatrze, tańcu, sztukach plastycznych (visual arts), modzie i wzornictwie; • working with the Ministry of National Education in support of the training of teachers and curriculum development, patticulatly for the teaching of English • the teaching of English, with its own native-speaker teachers, at its centres in Warsaw and Krakow • offering throughout Poland a wide range of British examinations including English language qualifications • providing information about opportunities to study and learn English in Britain • on behalf of the British Tourist Authority, information for trav­ ellers to Britain • an ambitious programme in culture and the arts, working with Polish artists, festivals and cultural institutions to ptesent the U K s achievements in music, theatre, dance, the visual arts, fashion and design • conferences, seminars and collaborative ptojects on governance, public administtation, European themes and the development of non-Governmental otganisations ( N G O s ) T h e Council's programme in Poland is one of its largest. A recent highlight was the opening of a new centte on Rynek Glowny in Kraków which complements a network of libraries run in co-opera­ tion with Polish universities. T h e main features of the Council's work in Poland include: • with the Polish Science Foundation ( K B N ) , a Joint Research Programme which supports collaborative ptojects in science, tech­ nology, the environment and the social sciences, especially in the early stages of projects likely to qualify under the European Union's Framework V programme • konferencje, seminaria i realizowanie projektów współpracy w dziedzinie zarządzania, administracji publicznej, zagadnień europej­ skich oraz rozwoju organizacji pozarządowych ( N G O s ) ; • współpracę z Komitetem Badań Naukowych ( K B N ) nad realiza­ cją programu badawczego (Joint Research Programme). Program ten wspiera projekty w dziedzinie nauki, techniki, ochrony środowiska i nauk społecznych, we wczesnych etapach ich pow­ stawania, w celu zakwalifikowania ich do V Programu Ramowego Unii Europejskiej; • libraries in Warsaw and, in collaboration with the universities, in 10 university cities • providing information about sources of support for school and youth exchanges • prowadzenie biblioteki w Warszawie oraz, we współpracy z uniw­ ersytetami, w 10 miastach uniwersyteckich; • udostępnianie informacji o źródłach pomocy na rzecz wymiany szkół i młodzieży. In all its wotk the Council wotks closely with a wide range of indi­ viduals, institutions and government departments. W swojej działalności British Council wpólpracuje z szerokim kręgiem osób, instytucji i organów rządowych. Contact the British Council at: The British Council A l . jerozolimskie 59 00-697 Warsaw The British Council Rynek Główny 26/ul. Wiślna 2 31-007 Kraków The British Council A l . Jerozolimskie 59 00-697 Warsaw The British Council Rynek Glowny 26/ul. Wislna 2 31-007 Krakow www.britishcouncil.pl tel +48(22) 695 59 00 fax +48(22) 621 99 55 bc.warsaw@britishcouncil.pl www.britishcouncil.pl tel +48(12) 428 59 30 tel +48(12) 428 59 40 krakow(gbritishcouncil.pl www.britishcouncil.pl tel +48(22) 695 59 00 fax +48(22) 621 99 55 be. warsawf&bri tishcouncil.pl www.britishcouncil.pl tel +48(12) 428 59 30 tel +48(12) 428 59 40 krakow(a britishcouncil.pl 4 �I • FUNDACJA I M . STEFANA BATOREGO ul. Flory 9, 00-586 Warszawa tel. (48-22) 848 80 55, fax (48-22) 849 35 61 FUNDACJA E-mail: batory@batory.org.pl Nasza strona w Internecie: http://wvvrw.batory.org.pl/ IM. STEFANAB A T O R E G O Fundacja im. Stefana Batorego została zarejestrowana przez Sąd Rejonowy Warszawa-Praga dnia 7 maja 1988 roku (nr rejestru F.R.I.56); jest niezależną, niedochodową organizacją pozarządową. Założycielem Fundacji jest George Soros, amerykański finansista i filantrop, który zainicjował powstanie całej sieci fundacji, działających obecnie w 26 krajach Europy Środkowej i Wschodniej oraz Azji Centralnej, w Republice Południowej Afryki, Gwatemali, na Haiti oraz w Stanach Zjednoczonych. Celem Fundacji im. Stefana Batorego jest wspieranie Do priorytetowych rozwoju zadań demokratycznego, Fundacji otwartego społeczeństwa. należy: UMACNIANIE POSTAW I INICJATYW OBYWATELSKICH Pragniemy współtworzyć w Polsce społeczeństwo obywatelskie. Takie, w którym ludzie nie oczekują, że wszelkie ich sprawy załatwi państwo, ale sami organizują się wokół swoich potrzeb, przekonań, pragnień. Wspieramy zatem ruch organizacji pozarządowych - tych, które przyczyniają się do rozwiązywania konkretnych problemów swych społeczności lokalnych; tych, które pracują na rzecz wyrównania szans i zmagają się z problemami upośledzenia społecznego; tych, które przeciwdziałają dyskryminacji kobiet, nietolerancji wobec mniejszości; tych, które zajmują się szerzeniem zasad państwa prawa i upowszechnianiem kultury prawnej. ROZWIJANIE WSPÓŁPRACY MIĘDZY NARODAMI Państwa mają jasno określone granice, natomiast narody i społeczeństwa powinny się przenikać i wzajemnie wzbogacać. Inicjujemy i wspieramy działania, które sprzyjają integracji europejskiej, ale również zbliżeniu do naszych sąsiadów z Europy Środkowej i Wschodniej. Równie ważna jest dla nas otwartość na kulturę, obyczaj mniejszości narodowych zamieszkujących Polskę i zrozumienie potrzeby rozwoju ich własnej tożsamości. UPOWSZECHNIENIE I PODNOSZENIE JAKOŚCI KSZTAŁCENIA Społeczeństwo otwarte to społeczeństwo wykształcone. Dlatego za jedną z najważniejszych spraw uważamy wyrównanie dostępu do edukacji zapewniającego młodzieży równe życiowe szanse. Wspieramy organizacje, inicjatywy, programy mogące zapewnić poprawienie jakości nauczania i zwiększenie dostępności wiedzy. Pomagamy szkołom i środowiskom lokalnym, zwłaszcza z mniejszych miejscowości, które uczą młodzież aktywności, uczestnictwa w życiu publicznym i postaw prospołecznych. WSPIERANIE DZIAŁALNOŚCI KULTURALNEJ Demokracja jest szansą dla prowincji, która przestaje być miejscem dalekim i gorszym. Wspieramy więc aktywność lokalną nie tylko społeczną, ale także kulturalną, bo tworzy ona więzi między ludźmi, przybliża nowe wartości, uczy otwartości wobec różnic środowiskowych, narodowościowych, religijnych. Swoje zadania Fundacja realizuje w ramach kilkunastu programów. Większość z nich zajmuje się rozpatrywaniem wniosków 1 przyznawaniem dotacji oraz monitorowaniem sposobu i efektów wykorzystania przekazanych środkówfinansowych.Dotacje przyz­ nawane są na realizacje konkretnych przedsięwzięć. Przyznajemy również stypendia na studia lub staże. Wnioski o dotacje i stypen­ dia rozpatrywane są na zasadzie konkursowej, a w procesie ich rozpatrywania biorą udział specjalistyczne komisje i eksperci. 5 ��Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A K U L T U R Y •E T N O G R A F I A • S Z T U K A 2000 rok L I V nr 1-4 (248-251). Indeks 369403. I S S N 1230-6142. Cena 44 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK Spis t r e ś c i / C o n t e n t s ZOFIA ZBIGNIEW GOŁUBIEW BENEDYKTOWICZ * ** Yi Od redakcji. Świadectwo fotogram pomiędzy i poza nauką i sztuką 13 From the Editor. Photographic Testimony Between and Beyond Science and Art TERENCE WRIGHT HELENA DANIEL GEROULD HELENA PETER BRONISŁAW WAYNE WAYNE SKALNIK MALINOWSKI JAMES CLIFFORD JAMES CLIFFORD CLIFFORD GEERTZ TERENCE WRIGHT MICHAEL YOUNG SŁAWOMIR SIKORA ANNA ZAKIEWICZ (translated by Maciej Bańkowski) "Cienie rzeczywistości rzucone na ekran zjawisk": Malinowski, Witkacy i fotografia (przełożyła Ewa Dżurak) "Shadows of Reality Projected on the Screen of Appearances": Malinowski, Witkacy and Photography Długa droga do Polski (przełożyła Grażyna Kubica) The Long Road to Poland Chronologia: Stanisław Ignacy Witkiewicz i Bronisław Malinowski (przełożył Sławomir Sikora) Chronology: Stanisław Ignacy Witkiewicz and Bronisław Malinowski Bronisław Malinowski: wpływ kobiet na jego życie i dzieło (przełożyła Grażyna Kubica) Bronisław Malinowski: The Influence of Various Women on His Life and Works Bronisław Kasper Malinowski i Stanisław Ignacy Witkiewicz. Nauka versus sztuka w konceptualizacji kultury (przełożył Sławomir Sikora) Bronisław Kasper Malinowski and Stanisław Ignacy Witkiewicz- Science Versus Art in the Conceptualization of Culture "Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój". List do Anieli Zagórskiej "And Then I Feel a Strange Unrest." Letter to Aniela Zagórska (translated by Maciej Bańkowski) O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski (przełożył Maciej Krupa) On Ethnographic Se!/-Fashioning: Conrad and Malinowski 0 autorytecie etnograficznym (w:) Kłopoty z kulturą (fragment) (przełożył Zbigniew Benedyktowicz) On Ethnographic Authority, (in:) Predicament of Culture (Fragnxent) Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego (przełożył Sławomir Sikora) 1 Witnessing. Malinowski 's Children Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów (przełożył Sławomir Sikora) The Anthropologist as Artist: Malinowski''s Trobriand Photographs Kiriwina Malinowskiego. Wprowadzenie (fragmenty) (przełożył Sławomir Sikora) Malinowski's Kiriwina. Introduction (Fragments) Naoczny świadek. Kiriwina Malinowskiego The Eye Witness - Malinowski's Kiriwina (translated by Aleksandra RodzińskaChojnowska) Okiem malarza. O scjentystycznych zainteresowaniach Witkacego Through the Eye of the Painter. On the Sciendstic Interests of Witkacy (translated by Bartek Świetlik) 9 17 21 25 37 53 67 81 107 109 133 147 159 169 �STEFAN ŚWIATOSŁAW OKOLOWICZ LENARTOWICZ ANNA MICIŃSKA DANIEL GEROULD STANISŁAW I. W I T K I E W I C Z ANNA STANISŁAW MICIŃSKA I. W I T K I E W I C Z ANNA STANISŁAW MICIŃSKA I. W I T K I E W I C Z BRONISŁAW MALINOWSKI STUART BAKER LECH SOKÓŁ STEFAN OKOLOWICZ BOHDAN MICHALSKI DARIUSZ JANUSZ JONATHAN JAN CZAJA BARAŃSKI BENTHALL GONDOW1CZ JANUSZ DEGLER GRAŻYNA KUBICA Portrety metafizyczne Methaphysical Portraits (translated by Ewa Krasińska) O „witkacowskich" fotografiach Józefa Głogowskiego i jego przyjaźni z Witkacym Józef Gbgowski's "Witkacy Photographs" and His Friendship with Witkacy (trans lated by Maciej Bańkowski) U źródeł czystej formy At the Roots of Pure Form (translated by Anna Bartkowicz) Podróż Witkacego do tropików: itinerarium cejlońskie Witkacy's Journey to the Tropics and Itinerary in Ceylon Z podróży do Tropików A Journey to the Tropics (translated by Maciej Bańkowski) Stanisław Ignacy Witkiewicz - Listy do Bronisława Malinowskiego. Nota od wydawcy Stanisław Ignacy Witkiewicz - Letters to Bronisław Małinowski. Editor's Note (translated by Michał Kłobukowski) Listy do Bronisława Malinowskiego Letters to Bronisław Malinowski (translated by Daniel Geroułd and Michał Khbukowski) Stanisław Ignacy Witkiewicz. Z podróży do Tropików. Nota od wydawcy Stanisław Ignacy Witkiewicz - A Journey to the Tropics. Editor's Note (transłated by Michał Kłobukowski) Listy z podróży do Tropików Letters from the Tropics (translated by Danieł Geroułd and Michał Khbukowski) Staś Witkiewicz w dziennikach Bronisława Malinowskiego (opracowała Grażyna Kubica) Staś Witkiewicz in the Diaries of Bronisław Małinowski (compiled by Grażyna Kubica transłated by Annamaria Orla-Bukowska) Witkiewicz i Malinowski. Czysta forma magii, nauki i religii (przełożyła Małgorzata Dzieduszycka) Witkiewicz and Malinowski: The Pure Form of Magic, Science and Religion "Szewcy" Witkacego: erotyzm i władza "The Shoemakers" by Witkiewicz: Eroticism and Power Artysta metafizycznego niepokoju Artist of Metaphysical Unrest (translated by Maciej Bańkowski) Rozmowy istotne Witkacego. Dwugłos polemiczny Witkacy's Essential Conversations. A Polemical Dialogue (translated by Aleksandra Rodzińska-Chojnowska) Malinowski o kolorach. Między estetyką a antropologią Malinowski on Colour: Between Aesthetics and Anthropology (translated by Maciej Bańkowski) Malinowski i Witkacy: między sztuką życia i prawdą absolutną Malinowski and Witkacy: Between Art of Life and Absolute Truth (translated by Aleksandra Rodzińska-Chojnowska) Ten namiot (przełożył Maciej Bańkowski) That Tent Menu Menu (translated by Michał Khbukowski) Witkacy na świecie. Bibliografia (1963 - 2000) Witkacy in the World. Bibliography 1963 - 2000 (translated by Maciej Bańkowski) Wybór prac poświęconych życiu i twórczości Bronisława Malinowskiego A selection of works devoted to the life and work of Bronisław Malinowski (trans­ lated by Maciej Bańkowski) Noty o autorach Notes on the Authors /'•. 10 �м uzeum Narodowe w Krakowie z radością gości wystawę przygotowaną Redakcję „Kontekstów". Powodem zadowolenia jest nie tylko wielkie zainteresowanie, Z jakim czytamy kolejne numery kwartalnika, znajdując w nim wiele tekstów analizujących poświęconej przez odkrywczo główny przedmiot naszych badań, tj. sztukę. Także temat wystawy, w polowie Stanisławowi najliczniejszą Ignacemu Witkiewiczowi, jest nam bliski, posiadamy bowiem w Polsce kolekcję jego dziel olejnych oraz sporo rysunków i pasteli, a od polowy lat sześćdziesiątych Muzeum nasze przygotowało sześć wystaw twórczości plastycznej Witkacego, z których ostatnia (1998) dotyczyła - podobnie jak obecna - jego twórczości fotograficznej. Jest jeszcze jeden powód zadowolenia ze współpracy przy projekcie „Malinowski - Witkacy". W ciągu ostatnich paru lat urządziliśmy w Muzeum co najmniej dwie wystawy, które otrzymały miano antropologicznych - jedną poświęconą recepcji dzieła Jana i drugą dotyczącą filmu i poematu „Pan Tadeusz". Z tym większą zatem przyczynimy się do realizacji projektu, którego podtytuł brzmi: „U źródeł Matejki satysfakcją antropologicznej przygody X X wieku". Zofia Gołubiew Dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie T h e National Museum in Cracow is happy to host the exhibition prepared by the Konteksty editorial team. Our pleasure results not only from the great interest with which we read the Konteksty quarterly, many of whose articles analyse art - the main object of our research - in a novatory way, but also because the subject of the exhibition, one half of which is devoted to Stanisław Ignacy Witkiewicz, is close to our hearts: we possess Poland's biggest collection of Witkiewicz 's oil paintings as well as many of his drawings and pastel. Since the mid-1960s our museum has organised six exhibitions of Witkiewicz s works, of which the last (1998) - like the current display - was devoted to his photography. There is another reason for our pleasure in cooperating on the "Malinowski - Witkacy" project: over the past two years our museum has organised at least two exhibitions regarded as anthropological - one devoted to the reception of Jan Matejko 's works, the other centred around the film and epic poem Master Thaddeus (Pan Tadeusz). We therefore find it all the more pleasing to collaborate on a project whose subtitle is "at the well of 20 -Century th anthropological adventure". Zofia Gołubiew Director of The National Museum in Cracow 11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cf19a1506576a11ca15a7c41ebe83bc.pdf 7b8cbf5bbf07c16ea549d3736ea7b82a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4775 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4433 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.251-256 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY No. 3/4 I S H F O L K A R T P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES Y E A R BOOK X X I V 1970 SUMMARY OF ARTICLES Stanisław Błaszczyk — CONTEMPORARY TRANSFORMATIONS I N F O L K A R T The author is of the opinion that the old folk art is undergoing disintegration into t w o channels: the art of the country fair, w h i c h is not accepted by the canons of so-called „official" aesthetics, and transposition of folk art w h i c h has been recognised by the „official" aesthetics as an important stamp of national culture (fig 7). This transposition consists, above a l l , i n the creation of a sharp division between the artist and the purchasers of his w o r k . The consequence of this fact is the changed way of the reception of works of a r t : the old social content has disappeared, but attention is drawn to the attractiveness of the f o r m of a given w o r k of art. (fig 11, 12). There is a definite tendency i n this direction i n sculpture and i n stage folklore, (fig. 2, 9). The transposition of folk art is accompanied by the acceleration of the disintegration of former models and patterns. I n the case of folk costumes and sculpture we are finding — due to mass production — ever more inferior materials and often careless workmanship. There are also tendencies i n the opposite direction, namely towards excessive ornamentation, too r i c h a range of colours, too complicated shapes a l l i n an effort to make the products more attractive. Completely new lay sub­ jects of a symbolical type or depicting scenes of customs and manners, subjects w h i c h have no traditions i n folk art, are being introduced, their only claim being that they correspond to the sentimental ideas of the urban customer about village life. Attempts have been made to revive old, long forgotten techniques i n the field of wood cuts and p a i n t i n g on glass, (fig. 10). THE CURRENT S I T U A T I O N OF F O L K A R T — D I S ­ CUSSION I N T H E PAS A R T I N S T I T U T E The statements of those p a r t i c i p a t i n g i n the discussion can be grouped around t w o subjects. The first was how contemporary folk art exists i n Poland. I n his i n t r o ­ ductory speech, A . J a c k o w s k i pointed out how varied are the phenomena today defined under the common name of „folk art". They include: 1) specimens of former folk art, 2) their continuatioin today by a very small group of old people, 3) adaptations resulting from the influence of experts, 4) products made i n concen­ trated workshops based o n old patterns, 5) the works of professional artists availing themselves of folk art traditions, 6) products of amateurs using formal „folk" conventions, 7) contemporary art at country fairs and religious feast day fairs destined for a w i d e section of the r u r a l population and people f r o m suburban areas. The most interesting is the group of old folk artists. Living on the borderline of t w o worlds, they are the last со carry on the old traditions. They produce their works on order f r o m people i n the towns, for the Cepe­ lia Cooperative and for museums and are becoming more and more alien to their o w n environment, w h i c h has taken on the „ f a s h i o n s " of the towns. The number of these old folk artists is constantly decreasing. On the other hand, the last of the groups mentioned represents certain contemporary aesthetic needs, basing its w o r k on the old colour schemes and deoorative motifs. This is, borderline art, the art of the period of the disinte­ gration of the folk culture. I t satisfies to a large extent the aesthetic needs of the uninitiated w i t h as yet unde­ veloped artistic taste (A. M a ł a c h o w s k i ) . I n v i e w of the disappearance of folk a r t i t ,is only possible to, save What has become part of the national culture. On the other hand, folklore m a y b e . replaced b y ' n o n - p r o ­ fessional art (and literature) of a different type.' We can observe this already today i n music and i n the w r i t i n g of reminiscences and diaries. (M. C z e r w i ń s k i ) . The new, urban market for these products has led to far-reaching transformations. The fashion for folklore has meant that i n folk sculptures, for instance i n the Sad Christ, only the form is seen and they are purchased as decorative objects. So their function is changed, the old use i n cult, their social meaning has gone, and this makes a difference to the (workmanship. I n the folk products now being made for a different public new features are appearing. I n paintings and sculptures the subjects are village life, w h i c h was not found i n the old folk art, not to mention the change i n the d r a w i n g and ornamentation, w h i c h has become richer (S. B ł a s z ­ czyk, A . K u n e z y ń s k a - I r a c k a ) . The contempo­ rary r u r a l customer no longer accepts works of art produced i n his o w n m i l i e u ; this distance also exists between the artist and the objects he produces. (A. К r o h, A . Kuncizy ńska-Iraeka). The thesis w h i c h was most sharply defined by M . C z e r w i ń s k i , saying that folk art is today a dead thing, met w i t h a protest from some of those t a k i n g part i n the discussion. We have today the possibility of guiding the process of the development of the arts, of consciously bringing t r a d i t i o n into to our life, b o t h i n the activity of professional artists and i n that of the r u r a l people and artists from other milieus who, w h e n taken care of and inspired can continue the old patterns, making pro­ ducts that are used i n a different way, adapting them to present needs and also create things w h i c h are quite new. The question of taking advantage of the creative inventiveness of various milieus is dealt With by W. Telakowska i n her statement. B. G o l c z con­ siders that a distinction should be made between out­ standing r u r a l folk artists who do not have to be guided and the craftsmen who also produce objects of folk art. The second subject to be discussed was that of care of folk artists. The existence of the Cepelia Cooperative has created a chance of w o r k for thousands of people in the r u r a l areas and i t 5s thanks to Cepelia and the orders i t places that there are still folk artists and craftsmen continuing the old traditions. Cepelia has launched the fashion for f o l k art and the fact that i t has become the fashion means t h a t the market must be supplied w i t h these products. Mass production leads to the degeneration of folk art, accelerates its disintegration; art becomes just another craft, the copying of stereotype patterns. Some of those w h o took p a r t i n the discussion (M. S z a ń k o w s k i ) consider that the tendency should be just the opposite: prices of authentic folk art should be higher. The discussion also covered the problems of a staff of experts, prices, social care for the folk artists. The achievements of the Cepelia Cooperative were summed up i n this field and i t was pointed out that some changes should be made i n the criteria applied i n evaluating folk -art. Jadwiga Jarnuszkiewicz IONS A N D F O L K A R T — MODERN FASH­ Folk art is becoming more and more a part of our contemporary national culture. B u t the present growth of (interest i n folk art has different sources t h a n i n the past. True, there were occasions i n the past too, when people f r o m the towns dressed up i n regional folk co­ stumes to express patriotic feelings or admiration for the art of the country people. But this was a l l very much apart from the general trends of fashion. Attempts to adapt folk patterns and introduce them i n clothing d u r i n g the inter-war years were the result of an eco252 �nornic boosting of folk art as part of the programme propagating „ t h e national style". These efforts iwere i n most cases confined to introducing certain articles of clothing or accessories made by folk artists (such as aprons, kerchiefs, embroidery, lace and ornaments). This was a l l on the very margin of the w o r l d of fashion — even i n the post war years — and was the result of endeavours to include folk art i n our contemporary cul­ ture and as part of the programme of care for folk artists (guaranteeing them a means of earning their living). A n d it is now, when we are facing the prospect of the dying out of v i t a l folk art and a weakening of its role i n inspiring musicians, poets and artists, that a new wave of interest i n folk art has come, this time from the youth. Young people's pop .groups and fashions are seeking out the old folklore and although they are doing this w i t h o u t the solemnity and respect of past days this does show the tendencies w h i c h are widely apparent in our cultural life. Above all, this is a general t r e n d a l l over the w o r l d . For certain circles — hautcouture, ,,the bohemians", the youth — this is a way of negating the conventions they see around them, and even a way of postulating a programme of unconventionality. This is supposed to be a form of individual expression. Endeavours to introduce the „exotie" have been made in this country too (the „ R u s s i a n " collections and „ m i ­ litaria" of G r a ż y n a Hase). But the conditions were not conducive to their realization to any large extent. I t was only when designers brought i n native folk traditions that the producers approved the designs. The eccentricity thus introduced, this departure from the typical accepted way of dressing, created a chance of b r i n g i n g out some original fashions i n accordance w i t h w o r l d trends, while remaining specifically Polish and following our own traditions. But this chance was not taken. What is being produced is either the conventional k i n d of clothing, the only departure being the use of folk fabrics, or not very true copies of folk costumes adapted to meet mo­ dern requirements, w h i c h are neither one thing or the other because of the efforts to keep to one and the other as closely as possible. This was the result of the desire to compromise between the t w o and thus keep the necessary distinction between the current fashion and authentic folk art, of the postulate to foster and take care of true folk a r t understood i n the traditional sense. But folk traditions should be a source of inspi­ ration for fashion designers and not an obstacle to t h e i r aims. We are still maintaining the old principles of ta­ k i n g advantage of folk art, failing to notice that the situation of folk art has undergone a change, that many fields of this a r t are today dying out and the defence of „ a u t h e n t i c i t y " cannot be a fundamental programme any longer. I n the situation we have today the most i m ­ portant thing is to preserve the old specimens of h i ­ storical value and include folk traditions i n our contem­ porary culture, among others by d r a w i n g a l l kinds of inspiration from its values. So i n fashion designing one can use both the original costumes (as a whole or partially) w i t h a l l the marks of authenticity that the Cepelia Cooperative is able to supply, or we can draw on far-reaching inspiration the sources of which can be b o t h the current fashion trends and the great wealth of the whole of our folk art. The inspiration may be one of colour schemes or the type of ornamentation (transposed into different techniques and i n different fabrics). Original folk products can also be used, b u t i n a new way, subordinated to the ideas of the designer. A n d i t was i n this spirit that folk art was interpre­ ted i n Karolina Parol's collection i n „ M o d a Polska" and — just recently — the Cepelia collection, p a r t i c u l a r l y the models of G r a ż y n a Hase. But these are exclusive models, unfortunately not destined for production on a large scale. This example of fashion designing is for the present authoress only part of a m u c h wider trend. No efforts to adapt folk art to the requirements of modern life are able to prolong its development. The fundamental problem today is, on the one hand to care for folk traditions as a source of inventiveness and, on the other hand, to make i t our concern to preserve and popularise authentic objects of folk art. 252 W a n d a T e l a k o w s k a — T H E PRESENT A N D T H E FUTURE OF A R T I S T I C I M A G I N A T I O N I N R U R A L AREAS. A w e l l - k n o w n authoress of numerous publications on folk art who supervises the w o r k done at the Insti­ tute of I n d u s t r i a l Design, assumes that great reserves of artistic talent exist among people both i n r u r a l reg­ ions and urban social groups. Designing groups active w i t h i n the Institute assemble former folk artists and children, as w e l l as miners and representatives of a l l vocational and social groups. These groups, supervised by outstanding artists, provide an opportunity for the artistic imagination of w i d e social groups. This enables a l l these people to take part i n creation of contemporary national art; i t provides an outlet for the drive for expression w h i c h is intensified by modern civilization. I t also presents an opportunity for industry, since the influence of art upon manufactured goods i n ­ creases rather than diminishes w i t h the progress of industrialization. L i d i a B u c z e k — P A R T I C I P A T I O N OF F O L K A R T I N T H E S H A P I N G OF MODERN I N D U S T R I A L DESIGN I n many regions of Poland the t r a d i t i o n of r u r a l weaving has survived t i l l the present day. The women who raice pursued the tradition of that particular branch of folk art (fig. 2, 10, 14, 17) and then gave i t up, now take part i n the w o r k of experimental designing groups supervised by artists. The designs prepared by the desi­ gning groups are later used by industry. The article describes a set of exercises done w i t h i n the framework of the experiment. The first exercise consists i n com­ posing colours for t o w n c l o t h i n g ; the second — i n composing designs on the loom, using any techniques and colours; the t h i r d — i n combining new designs w i t h the t r a d i t i o n of the folk art i n the region. A l l fac­ tors like sex, age and the k i n d of clothes are taken into consideration d u r i n g designing (fig. 8, 9, 11, 23, 24, 29). A p a r t f r o m suitings also the t r a d i t i o n of weaving car­ pets, curtains and f u r n i t u r e covering textiles is followed. The creative invention of the members of the designing groups is an essential factor lin this experiment. Bożena G o lс z — OF „ O P O C Z N I A N K A " TWENTIETH ANNIVERSARY The Opoczno region is one of the most interesting centres of folk art i n Poland and has the richest tra­ ditions i n this respect. For t w e n t y years the „Opocz­ n i a n k a " Cooperative has been operating there w i t h great success. I t is associated w i t h the Cepelia Coope­ rative. The basic field of production i n the Coope­ rative is multi-coloured w o v e n woollen fabrics and also linen fabrics. When the cooperative was set up the traditions i n this field had s t i l l been kept alive. Comp­ etitions were organised w h i c h brought f o r w a r d the wo­ m e n who d i d weaving and the organising of instruction i n this art made i t possible to set up weaving groups i n several villages. A t the same t i m e propaganda was developed to boost folk art and competitions were orga­ nised i n different villages for paper .cuts, embroidery, objects of folk rites, etc. Catalogues were issued with the names of the artists and a regional group was orga­ nised to w o r k for the „ O p o c z n i a n k a " Cooperative. A t first the cooperative had 18 k n i t t e r s and 5 wea­ vers, but by 1950 i t already had as m a n y as 100 wea­ vers. The social status of the members of the coope­ rative was raised and cottage w o r k was given a more elevated place. A very important role was played here by the increased demand for these products i n the towns. A closed establishment was set up at Opoczno w h i c h produces wide decorative fabrics w h i c h cannot be produced on the smaller looms of the cottage wor­ kers. The m a i n weaving products are rugs, runners, tablecloths, serviettes and bedspreads. A l o t of knitting is done by the cooperative members who make sweaters, gloves, stockings. The „ O p o c z n i a n k a " Cooperative at present numbers 260 members. The cooperative maintains close contacts w i t h mu­ seums and its products are certified by a qualification �committee. The weavers get orders to copy authentic •woollen fabrics; they also do copies of their o w n designs and those of other local artists, but more and more stress is being laid on encouraging creative inventiveness (of course w i t h i n the l i m i t s of the regional style). So the weavers can reduce the number of repeated designs, change the colour schemes of backgrounds and introduce new arrange ments of stripes. The beautiful, clear and vivid colours of the fabrics produced by the cooperative are the result of the great care taken i n dying the yarn. This enables the weavers to m a i n t a i n the f u l l range of colours of the old fabrics of the region. Recently the „ O p o c z n i a n k a " Cooperative has under­ taken to adapt t r a d i t i o n a l fabrics to meet the require­ ments of today's fashions. I t has produced m i n i skirts and waistcoats, the last mentioned following the tra­ ditional regional „ L e j b i k " line. Unfortunately such fields of folk art as paper cuts, embroidery, sculpture, painted Easter Eggs, „ s p i d e r s " (decoration for interiors) and bouquets are dying out in the region. The cooperative is n o t able to stop this process as i t has not the right to purchase ready made objects of folk art. Jan Piotr D e k o w s k i — FOLK WEAVING SPONSORED B Y J A C E K SARIUSZ W O L S K I This brief note brings so far unpublished i n f o r m a ­ tion about the f o l k weaving centre that developed i n the second half of the ,19th century under the sponsor­ ship of one of the gentry Jacek Sariusz Wolski. I t was set up on his estate. Large scale production of l i n e n was undertaken and Wolski, as a leader of the A g r i c u l tular Society, was a pioneer i n his efforts to boost the falling production of the folk industry and create addi­ tional earnings for the peasants at t h a t time. The fa­ brics woven b y local weavers according to his ideas, most probably based on the traditions of the region, were m u c h sought after b o t h i n Poland and abroad when they were s h o w n at an exhibition i n London. Jadwiga PUPILS Sobieska — T H E MASTER A N D T H E area. The authoress describes the stages i n the artist's life and musical career which culminated i n taking over the post of a teacher i n the class of folk instruments at a school of music. A m a n who cannot read music gives his knowledge and talent to his pupils. But, as it has turned out, they can achieve only the technical skill and are unable to take an active part and be creative i n the process of continuation of the folk music tradition. The highly developed musical imagination of their ma­ ster and the r u r a l custom of playing music by ear are both alien to them because they have acquired a habit of treating w r i t t e n music as a canon. The biography is presented against the background of the author's recollections (1931—1939) concerning the character and tradition of playing the bag-pipes. Unfortunately, since folklore has come into fashion, the old status of a village musician has deteriorated. The audience has changed (folk music is played on the radio, on T V , on bandstands and at festivals), and that change is followed by a gra­ dual disappearance of the old typical social situation w h e n the music was played at country dances. H e l e n a S r e d n i a w a — MODERN P A I N T I N G ON GLASS I N T H E P O D H A L E REGION — M A T E R I A L S FROM T H E E X H I B I T I O N H E L D AFTER T H E COM­ PETITION I N ZAKOPANE W i t h i n the framework of the campaign to investigate the possibilities of developing painting on glass i n the Podhale region, the Tatra Museum organised a com­ petition and an exhibition i n 1968. The number of en­ tries was 473. The paintings were judged i n four cate­ gories: folk artists (12 persons), trained artists (8 per­ sons), amateur painters (13) and groups (about 30 per­ sons). There were five groups i n the last category: chil­ dren from afterHschool art classes, girls from the Artistic Weaving School, a group of pupils of the A . Kenar Se­ condary A r t School, children from the Harenda Primary School and a group f r o m the course on painting on glass r u n by the outstanding folk artist Jan Jachimiak. The ^nineteenth century traditions of painting on glass have been continued b y folk artists, some of them amateurs and others w o r k i n g i n groups. A p a r t from the decorative elements characteristic of the old art, na­ turalistic tendencies can also ¡be observed (A. Kuc) and some very individual w orks (J. Jachimiak). For trained artists, p a i n t i n g o n glass is one of the forms of artistic expression. They treat i t as an interesting material for m a k i n g formal experiments. The authoress deals more fully w i t h the paintings done by the groups. r The article carries a p o r t r a i t of Tomasz Śliwa, a v i l ­ lage musician from the neighbourhood of Z b ą s z y ń i n Nowy Tomyśl district. He is a master at playing the bag-pipes, an instrument w h i c h is popular only i n a small �П О Л Ь С К О Е Н Д Р О Д Н О Е И С К У С С Т В О КВАРТАЛЬНЫЙ Ж У Р Н А Л ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ № 3/4 ГОД И З Д А Н И Я X X I V АКАДЕМИИ НАУК 1970 РЕЗЮМЕ С т а н и с л а в Б л ащ ик — ПРЕОБРАЖЕНИЕ РОДНОГО ИСКУССТВА В Н А Ш И Д Н И НА­ Автор с т а т ь и у т в е р ж д а е т , ч т о п р е ж н е е н а р о д н о е искусство р а з д е л и л о с ь и п о ш л о в д в у х н а п р а в л е н и я х : 1) я р м а р о ч н о е искусство, которого н е п р и з н а ю т к а н о н ы т а к н а з , „ о ф и ц и а л ь н о й " э с т е т и к и , и 2) т р а н с п о н и р о ­ в а н н о е н а р о д н о е искусство, о т в е ч а ю щ е е т р е б о в а н и я м , о ф и ц и а л ь н о й эстетики, к о т о р а я в нем н а ш л а с у щ е с т ­ в е н н ы е ч е р т ы „народности". Т р а н с п о н и р о в к а эта п р е ж ­ де всего в ы р а ж а е т с я в р е з к о м р а з д е л е н и и н а а в т о р а и з р и т е л я . В с л е д с т в и е этого и з м е н и л с я способ в о с п р и ­ я т и я п р о и з в е д е н и й и с к у с с т в а . Это и с к у с с т в о р а с с м а ­ т р и в а е т с я в о т р ы в е от ого п р е ж н е г о общественного содержания, причем все внимание обращено только на а т т р а к ц и о н н у ю в том и л и ином о т н о ш е н и и ф о р м у (илл. 11, 12). Т а к а я т е н д е н ц и я особенно о т ч е т л и в о з а м е ч а е т с я в с к у л ь п т у р е л и б о эстрадном и с к у с с т в е (илл. 2, 9). Т р а н с п о н и р о в к а народного т в о р ч е с т в а с о п р о в о ж ­ дается у с к о р е н н ы м процессом о т м и р а н и я старых образцов. Е с л и говорить о н а р о д н ы х к о с т ю м а х и с к у л ь п т у р ­ н ы х п р о и з в е д е н и я х , в ы п у с к а е м ы х в массовом п о р я д ­ ке, т о в этой области н а б л ю д а е т с я п о с т о я н н о е с н и ж е ­ н и е к а ч е с т в а м а т е р и а л а и часто б о л ь ш а я н е б р е ж н о с т ь исполнения. Случаются и обратные я в л е н и я : стрем­ ление к слишком вычурной орнаментике, чересчур я р к о й гамме цветов, и з л и ш н е м у богатству ф о р м . Ц е л ь ю этого я в л я е т с я с д е л а т ь т о в а р б о л е е п р и т я г а т е л ь н ы м . В народном и с к у с с т в е с т а л а п р е о б л а д а т ь т е п е р ь новая светская тематика символического либо быто­ вого х а р а к т е р а ; она н е с в я з а н а с т р а д и ц и я м и старого народного искусства, но с т в е ч а е т с е н т и м е н т а л ь н ы м п о н я т и я м городского ж и т е л я о д е р е в н е . Д е л а ю т с я т а к ­ ж е попытки возобновить забытые у ж е техники — г р а в ю р а на д е р е в е , р и с о в а н и е н а с т е к л е ( и л л . 10). АКТУАЛЬНОЕ СОСТОЯНИЕ НАРОДНОГО ИСКУС­ СТВА. Д И С К У С С И Я В И Н С Т И Т У Т Е И С К У С С Т В А ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК Участники дискуссии затрагивали две темы. Пер­ в а я к а с а л а с ь проблем с о в р е м е н н о г о народного и с к у с ­ ства в П о л ь ш е . Во в с т у п и т е л ь н о м д о к л а д е А. Я ц к ов с к и о б р а т и л в н и м а н и е н а то, ч т о в н а ш е в р е м я р а з ­ нородные я в л е н и я определяются общим названием: „народное и с к у с с т в о " . К н и м п р и н а д л е ж а т : 1) п р е д ­ м е т ы старинного т в о р ч е с т в а , 2) п р о и з в е д е н и я н е б о л ь ­ шой трупы п о ж и л ы х людей — последователей с т а р ы х т р а д и ц и й , 3) а д а п т а ц и и , в о з н и к а ю щ и е п о д в л и я н и е м э к с п е р т о в , 4) п р е д м е т ы , и з г о т о в л я е м ы е п р е д ­ п р и я т и я м и н а основе с т а р ы х о б р а з ц о в , 5) п р о и з в е д е н и я художников-профессионалов, использующих народную т р а д и ц и ю , 6) и з д е л и я л ю б и т е л е й , п р и д е р ж и в а ю щ и х с я ф о р м а л ь н о й „ н а р о д н о й " к о н в е н ц и и , 7) с о в р е м е н н о е искусство, о б с л у ж и в а ю щ е е ш и р о к и е м а с с ы д е р е в е н ­ ского н а с е л е н и я и ж и т е л е й городской п е р и ф е р и и в о время я р м а р к и х р а м о в ы х праздников. Самой и н т е р е с н о й я в л я е т с я г р у п п а с т а р ы х х у д о ж ­ ников. Они ж и в у т на р у б е ж е д в у х миров и являютсл последними н о с и т е л я м и т р а д и ц и и . О н и с о з д а ю т свои п р о и з в е д е н и я по з а к а з у города, Ц е п е л и и , м у з е е в , в с е более о т р ы в а я с ь от своей с р е д ы , п е р е н и м а ю щ е й город­ с к у ю „моду". Ч и с л о э т и х л ю д е й н е у к л о н н о у м е н ь ­ шается. В противоположность им последняя из пере­ численных в ы ш е групп в ы р а ж а е т некоторые совре­ менные эстетические требования, базируя на старых к о л о р и с т и ч е с к и х , д е к о р а т и в н ы х н а в ы к а х . Это и с к у с ­ ство н а переломе, и с к у с с т в о п е р и о д а р а с п а д а н а р о д ­ ной к у л ь т у р ы . Оно в з н а ч и т е л ь н о й степени у д о в л е т ­ воряет э с т е т и ч е с к и е з а п р о с ы к р у г о в , н е и с к у ш е н н ы х в и з о б р а з и т е л ь н о м и с к у с с т в е (А. М а л а х о в с к и ) . В в и д у того, ч т о н а р о д н о е и с к у с с т в о глохнет, м о ж н о будет с о х р а н и т ь т о л ь к о то, ч т о в о й д е т в с о к р о в и щ н и ц у общенациональной к у л ь т у р ы . С другой стороны не 254 и с к л ю ч е н о , что место ф о л ь к л о р а з а й м е т н е п р о ф е с с и о ­ н а л ь н о е и с к у с с т в о (и л и т е р а т у р а ) иного типа. Э т о выступает у ж е теперь в м у з ы к е и мемуарной лите­ р а т у р е (М. Ч е р в и н ь с к и). Н о в ы е городские р ы н к и сбыта в ы з ы в а ю т глубокие п е р е м е н ы . М о д а н а н а р о д н о с т ь п р и в о д и т к тому, ч т о наприм, в скульптурах Скорбящего Христа замечают теперь только „форму" и приобретают их только д л я д е к о р а ц и и . И т а к , м е н я е т с я и х ф у н к ц и я , они т е р я ю т свое п р е ж н е е к у л ь т о в о е и о б щ е с т в е н н о е з н а ­ чение, ч т о в с в о ю о ч е р е д ь о т р а ж а е т с я в способе исполнения. В теперешнем народном творчестве, предназначен­ ном д л я д р у г о г о р о д а п о т р е б и т е л е й , п о я в л я ю т с я н о в ы е черты. В живописи и скульптуре встречается тема­ т и к а , о т о б р а ж а ю щ а я ж и з н ь д е р е в н и , чего н е з а м е ­ ч а л о с ь в с т а р о м н а р о д н о м и с к у с с т в е : к р о м е того с т а л богаче р и с у н о к и о р н а м е н т и к а (С. Б л а щ и к, А. К у н чиньска-Ирацка). Современный сельский потребитель начинает отка­ з ы в а т ь с я от т в о р ч е с т в а , с в я з а н н о г о с его средой, з а м е ­ ч а е т с я т а к ж е н е с о г л а с о в а н н о с т ь м е ж д у автором и его п р о и з в е д е н и е м (А. К р о х , А. К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а). М. Ч е р в и н ь с к и с а м ы м р е ш и т е л ь н ы м образом п о ­ ставил тезис, что в настоящее время народное искус­ ство я в л я е т с я м е р т в ы м . Т е з и с этот в ы з в а л в о з р а ж е н и я со с т о р о н ы н е к о т о р ы х у ч а с т н и к о в д и с к у с с и и . Мы обладаем теперь возможностью руководить процессами развития изобразительных искусств, сознательно при­ держиваться традиции, равно в отношении деятель­ ности х у д о ж н и к о в , к а к и ж и т е л е й д е р е в н и , а т а к ж е д р у г и х о б щ е с т в е н н ы х г р у п п . О к р у ж е н н ы е заботой, в т в о р ч е с к о й о б с т а н о в к е о н и могут с л е д о в а т ь с т а р ы м о б р а з ц а м , п о н о в о м у п р и м е н я я и а д а п т и р у я и х , могут т а к ж е создавать новые произведения. Проблему использования творческой изобретатель­ ности в р а з н ы х к р у г а х з а т р о н у л а в с в о е м в ы с т у п л е н и и В а н д а Т е л я к о в с к а . Б . Г о л ь ч отметил, ч т о среди людей, з а н и м а ю щ и х с я н а р о д н ы м и с к у с с т в о м , н а д о отличать в ы д а ю щ и х с я деревенских мастеров, не н у ж ­ д а ю щ и х с я в р у к о в о д с т в е , от и с п о л н и т е л е й — р е ­ месленников. В т о р о й темой д и с к у с с и и б ы л в о п р о с з а б о т ы о н а ­ родном т в о р ч е с т в е . Ц е п е л и я д а л а в о з м о ж н о с т ь р а б о т а т ь т ы с я ч а м ж и т е л е й сел и д е р е в е н ь . Б л а г о д а р я Ц е п е л и и и ее з а к а з а м п р о д о л ж а е т с у щ е с т в о в а т ь н а р о д н о е творчество и художественное ремесло, сохраняя преемственность старых традиций. Ц е п е л и я я в л я е т с я инициатором моды на народ­ ность и м о д а э т а т р е б у е т у д о в л е т в о р е н и я р ы н к а . М а с ­ совое п р о и з в о д с т в о в е д е т к в ы р о ж д е н и ю народного т в о р ч е с т в а , у с к о р я я этот п р о ц е с с . И с к у с с т в о п р е в ­ р а щ а е т с я в р е м е с л о , с в о д я с ь к р а з м н о ж е н и ю образцов. Н е к о т о р ы е и з у ч а с т н и к о в д и с к у с с и и (М. Ш а н ь к ов с к и) считают, ч т о н е о б х о д и м о с т р е м и т ь с я к о б ­ ратной теденции: надо повышать ц е н ы на подлинные произведения народного творчества. В дискуссии были т а к ж е затронуты вопросы, касающиеся кадров спе­ циалистов, цен, социально гообеспечения художников. Б ы л и п о д в е д е н ы итоги д о с т и ж е н и й Ц е п е л и и в этой области, у к а з ы в а л о с ь н а н е о б х о д и м о с т ь п е р е м е н и п е ­ р е о ц е н к и к р и т е р и е в (Т. В е н ц к о в с к и , 3. Ц е с е л ь с к и , М Б у я к о в а , А. К а м и н ь с к и ) . Я д в и г а Я р н у ш к е в и ч — С О В Р Е М Е Н Н А Я МОДА И НАРОДНОЕ ТВОРЧЕСТВО Народное творчество все глубже врастает в нашу общенациональную современную культуру. Однако, усиливающийся в настоящее время интерес к народ­ ному и с к у с с т в у в ы з в а н д р у г и м и , ч е м к о г д а т о п р и ч и ­ нами. П р а в д а и р а н ь ш е с л у ч а л о с ь , ч т о в с и л у р а з ­ л и ч н ы х обстоятельств в городах переодевались в на­ р о д н ы е к о с т ю м ы , ч т о б ы п о д ч е р к н у т ь свои н а ц и о н а л ь ­ н ы е ч у в с т в а и л и в ы р а з и т ь свое в о с х и щ е н и е т в о р ч е ­ ством д е р е в н и . Н о это н е и м е л о н и к а к о г о о т н о ш е н и я �к общим т е н д е н ц и я м м о д ы . В м е ж в о е н н ы й п е р и о д попытки приспособить народные узоры к одежде в ы ­ т е к а л и из э к о н о м и ч е с к о й п о д д е р ж к и н а р о д н о г о твор­ чества, из п р о г р а м м ы „ н а ц и о н а л ь н о г о с т и л я " . П о п ы т к и эти с в о д и л и с ь г л а в н ы м образом к и с п о л ь з о в а н и ю н а ­ родных изделий (вводились в употребление отдельные элементы о д е ж д ы : передники, платки, в ы ш и в к и , к р у ­ ж е в а , г а л а н т е р е я ) . Все это л и ш ь к о с в е н н ы м образом относилось к моде д а ж е п о с л е в о й н ы в с в я з и со стремлением п р и о б щ и т ь н а р о д н о е и с к у с с т в о к с о в р е ­ менной к у л ь т у р е , в с в я з и с п р о г р а м м о й о б е р е г а н и я народного т в о р ч е с т в а (обеспечение сбыта). И именно теперь, когда стало глохнуть ж и в о е народное т в о р ч е с т в о , к о г д а о с л а б е в а е т его в л и я н и е и роль в музыке, поэзии, изобразительном искусстве, вновь п о в ы с и л с я и н т е р е с к нему, п р и ч е м н а сей р а з интерес со с т о р о н ы м о л о д ё ж и . Б и г - б и т о в с к и е м у з ы ­ к а л ь н ы е а н с а м б л и , м о л о д ё ж н а я вода охотно о б р а щ а ­ ются к орольклору и х о т я д е л а е т с я это без п р е ж н е г о у в а ж е н и я и п о ч т е н и я , то в с е ж е в этом в ы р а ж а ю т с я тенденции, к о т о р ы е ш и р о к о в ы с т у п а ю т в с ф е р е к у л ь ­ т у р н ы х я в л е н и й , п р и т о м н е т о л ь к о у нас, но и во всём м и р е . В н е к о т о р ы х к р у г а х — haut-couture, „бо­ гемы", м о л о д ё ж и — это я в л я е т с я способом о т р и ц а н и я старых условностей и д а ж е постулирования програм­ мной а н т и у с л о в н о с т и . Т а к и м п у т ё м д о л ж н а в ы р а ­ ж а т ь с я индивидуальная экспрессия. Попытки ввести „экзотические" стили можно было з а м е т и т ь и у нас ( „ р у с с к и е " к о л л е к ц и и , „ м и л и т а р и и " Г р а ж и н ы Х а с е ) . О д н а к о , о с у щ е с т в и т ь эти п о п ы т к и в более ш и р о к о м м а с ш т а б е н е б ы л о в о з м о ж н о с т и . Лишь возращение к родной народной традиции по­ л у ч и л о одобрение со с т о р о н ы п р о м ы ш л е н н о с т и . Е ё эксцентричный характер в сопоставлении с типичным нарядом сулил возможность создать оригинальную в е р с и ю моды, согласно т е н д е н ц и я м , в ы с т у п а ю щ и м в о всем мире, и в то ж е в р е м я с о з д а т ь свою собственную моду, с в я з а н н у ю с н а ш и м и т р а д и ц и я м и . О д н а к о , это н и к ч е м у н е п р и в е л о . С т а л и в ы п у с к а т ь либо к о н ­ венциональную одежду, правда из народных тканей, либо ж е п р е в р а щ а т ь н а р о д н ы е к о с т ю м ы в с о в р е м е н ­ н ы е , п ы т а я с ь со в с е й строгостью с о х р а н и т ь и х о т л и ­ ч и т е л ь н ы й х а р а к т е р . Это о п я т ь т а к и н и к чему не привело. Причиной неудачи является стремление к компромиссному решению вопроса, к чему при­ нуждает необходимость соблюдать подлинность на­ родного т в о р ч е с т в а , с о х р а н и т ь п р е ж н и й т р а д и ц и о н н ы й п о д х о д к т р е б о в а н и я м в о б л а с т и о б е р е г а н и я народного и с к у с с т в а , Н е п р и н и м а е т с я в о в н и м а н и е , что д л я моды народная традиция д о л ж н а быть источником в д о х н о в е н и я , а не п о м е х о й в о с у щ е с т в л е н и и с о б с т в е н ­ н ы х ц е л е й . Но м ы п о с т о я н н о п р и д е р ж и в а е м с я п р е ж н и х п р и н ц и п о в и с п о л ь з о в а н и я н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а , не з а м е ч а я , что м н о г и е о т р а с л и народного и с к у с с т в а отмирают и что з а щ и т а его „ с а м о б ы т н о с т и " н е м о ж е т т е п е р ь б ы т ь основной п р о г р а м м о й д е й с т в и й . В н а с т о ­ я щ е е в р е м я в а ж н е е всего с о х р а н и т ь п а м я т н и к и с т а р и ­ н ы и в к л ю ч и т ь народные традиции в общее достояние современной к у л ь т у р ы , в частности, путем разносто­ р о н н е г о и с п о л ь з о в а н и я её ц е н н о с т е й . И т а к , в м о д е м о ж н о и с п о л ь з о в а т ь (целиком либо частично) п о д л и н н о о р и г и н а л ь н ы й н а р я д , все что может доставить „Цепелия", а т а к ж е широко исполь­ з о в а т ь х у д о ж е с т в е н н ы е з а м ы с л ы , ч е м у способствует р а в н о а к т у а л ь н о е н а п р а в л е н и е р а з в и т и я моды, к а к и б о г а т а я с о к р о в и щ н и ц а всего н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а . Можно вдохновлятьсз колористикой либо типом орна­ мента ( т р а н с п о н и р о в а н н о г о на д р у г у ю т е х н и к у и л и другой род т к а н и ) . М о ж н о т а к ж е и с п о л ь з о в а т ь о р и г и ­ н а л ь н ы е н а р о д н ы е и з д е л и я , по н о в о м у п р и м е н я я и х и подчиняя идее проекта. В таком духе была пред­ с т а в л е н а к о л л е к ц и я К а р о л и н ы П а р о л ь в „Моде П о л ь ­ с к о й " и н е д а в н я я к о л л е к ц и я „ Ц е п е л и и " , в особенности ж е м о д е л и Г р а ж и н ы Х а с е . О д н а к о , это к о л л е к ц и и исключительного характера, не предназначенные, к сожалению, д л я широкого производства. Мода, это, п о с л о в а м а в т о р а , л и ш ь ч а с т ь более разностороннего и сложного я в л е н и я . Н и к а к и е усилия, н а п р а в л е н н ы е на а д а п т а ц и ю н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а д л я н у ж д с о в р е м е н н о й ж и з н и , не могут п р о д л и т ь её р а з в и т и я . Н а с е г о д н я ш н и й д е н ь основной п р о б л е м о й я в л я е т с я с одной с т о р о н ы о б е р е г а н и е т р а д и ц и и н а р о д ­ ного и с к у с с т в а , к а к и с т о ч н и к а т в о р ч е с к о й и з о б р е т а ­ тельности, а с д р у г о й — з а б о т а о с о х р а н е н и и и р а с ­ пространении подлинного достояния народного твор­ чества. Ванда Теляковска — СЕГОДНЯШНИЙ И ВТРАШНИЙ ДЕНЬ НАРОНОГО ТВОРЧЕСТВА РЕВНИ ЗА­ ДЕ­ Ванда Тельяковска — автор ряда публикаций, посвященных народному искусству — руководит ра­ ботой И н с т и т у т а п р о м ы ш л е н н ы х образцов. П о ее мнению в сельских регионах, а т а к ж е в различных о б щ е с т в е н н ы х г р у п п а х города т а я т с я б о г а т ы е х у д о ­ ж е с т в е н н ы е д а р о в а н и я и способности. П р о е к т и р о в о ч ­ ные коллективы Института охватывают равно бывших д е р е в е н с к и х у м е л ь ц е в , к а к и детей, ш а х т е р о в , п р е д ­ с т а в и т е л е й , р а з л и ч н ы х слоев общества. К о л л е к т и в ы эти, р у к о в о д и м ы е и з в е с т н ы м и х у д о ж н и к а м и , создают н а д л е ж а щ и е условия для развития творческой ини­ ц и а т и в ы в ш и р о к и х о б щ е с т в е н н ы х к р у г а х . Это о т к р ы ­ в а е т им п у т ь к у ч а с т и ю в с о з и д а н и и современной национальной культуры, предоставляет возможность п о и с к а н о в ы х с р е д с т в экспрессии, к чему усиленно с т р е м и т с я с о в р е м е н н а я ц и в и л и з а ц и я . Это предоста­ вляет т а к ж е н о в ы е возможности промышленности, т а к к а к н а р я д у с ростом и н д у с т р и а л и з а ц и и , н и с к о л ь к о н е у м е н ь ш а е т с я , а, наоборот, у с и л и в а е т с я в л и я н и е и з о б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в на п р о м ы ш л е н н ы е и з д е л и я . Лидия Бучек — РОЛЬ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО НАРОДНОГО ТВОРЧЕСТВА В СОЗДАНИИ СОВРЕ­ МЕННЫХ ПРОМЫШЛЕННЫХ ОБРАЗЦОВ Во м н о г и х р е г и о н а х П о л ь ш и е щ е ж и в ы т р а д и ц и и сельского ткачества. Ж е н щ и н ы , традиционно зани­ м а в ш и е с я к о г д а то этим видом народного искусства (илл. 2, 10, 14, 17) и з а т е м з а б р о с и в ш и е с в о е з а н я т и е , принимают теперь участие в экспериментальной ра­ боте п р о е к т и р о в о ч н ы х к о л л е к т и в о в , р у к о в о д и м ы х х у ­ дожниками-пластиками. Подготовленные коллектива­ ми о б р а з ц ы п о с т у п а ю т в п р о м ы ш л е н н о с т ь . В н а с т о я щ е й с т а т ь е говорится об у п р а ж н е н и я х , п р о в о д и м ы х в х о д е э к с п е р и м е н т а л ь н ы х работ. Первое у п р а ж н е н и е п о с в я щ е н о п о д б о р у р а с ц в е т к и д л я город­ ской о д е ж д ы , в т о р о е — с о з д а н и ю у з о р о в на п я л ь ц а х с п р и м е н е н и е м р а з л и ч н ы х т е х н и к и к р а с о к ; темой третьего у п р а ж н е н и я я в л я е т с я вопрос с о ч е т а н и я п о ­ л у ч е н н ы х у з о р о в с т р а д и ц и я м и народного искусства данного региона. П р и этом у ч и т ы в а ю т с я п о л и возраст п о т р е б и т е л я , а т а к ж е р о д о д е ж д ы (илл. 8, 9, 11, 23, 24, 29). К р о м е в ы д е л к и п л а т ь е в ы х т к а н е й , п о д д е р ж и ­ в а е т с я т а к ж е т р а д и ц и я в ы д е л к и к о в р о в , занавесей, о б и в о ч н ы х т к а н е й (илл. 25, 26, 28). С у щ е с т в е н н у ю р о л ь в э к с п е р и м е н т а л ь н ы х работах играет творческая изобразительность участников кол­ лективов. Божена Гольч — „ О П О Ч Н Я Н К Е " 20 Л Е Т О п о ч и н ь с к и й регион один и з с а м ы х и н т е р е с н ы х и б о г а т ы х т р а д и ц и я м и ц е н т р о в народного искусства в П о л ь ш е . Т а м у ж е 20 л е т с б о л ь ш и м успехом работает к о о п е р а т и в „ О п о ч н я н к а " , п р и н а д л е ж а щ и й к объеди­ н е н и ю „ Ц е п е л и я " (Центр н а р о д н ы х х у д о ж е с т в е н н ы х промыслов). В основном „ О п о ч н я н к а " з а н и м а е т с я изготовлением м н о г о ц в е т н ы х ш е р с т я н ы х и л ь н я н ы х т к а н е й , причем во в р е м я о с н о в а н и я к о о п е р а т и в а т р а д и ц и и т к а ч е с т в а б ы л и е щ ё ж и в ы в т е х местах. Б л а г о д а р я п р о в е д е н ­ ным конкурсам нашлись женщины, занимающиеся тканьем, и после инструктажа в нескольких деревнях в о з н и к л и т к а ц к и е к о л л е к т и в ы . У с п е х у д е л а способ­ с т в о в а л а ш и р о к а я п о п у л я р и з а ц и я народного искусства, организуемые в деревнях конкурсы и выставки выцин а н о к ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и и з бумаги), в ы ш и ­ вок, предметов, с в я з а н н ы х с о б р я д а м и . И з д а в а л и с ь к а т а л о г и , с о д е р ж а щ и е имена творцов, п р и ч е м п р ч к о е п е р а т и в е б ы л о р г а н и з о в а н р е г и о н а л ь н ы й ансамбль „Опочнянка". Вначале кооператив насчитывал 18 т р и к о т а ж н и ц и 5 т к а ч и х , но в 1950 г, ч и с л о п о с л е д н и х возросло до 100. В о з р о с л а т а к ж е о б щ е с т в е н н а я п о з и ц и я ч л е н а кооператива и значение кустарного промысла. Суще­ с т в е н н у ю р о л ь с ы г р а л а т а к ж е в о з р о с ш а я емкость городского р ы н к а . В О п о ч н е в о з н и к л о п р о м ы ш л е н н о е предприятие, изготовляющее широкие декоративные т к а н и , к о т о р ы х к у с т а р н ы е м а с т е р с к и е не в состоянии выпускать. В области ткачества изготовляются глав- 255 �н ы м образом к и л и м ы (безворсныё к о в р ы ) , д о р о ж к и , скатерти, с а л ф е т к и , п о к р ы в а л а . Б о л ь ш о е место з а н и ­ мают т р и к о т а ж н ы е и з д е л и я : с в и т е р ы , п е р ч а т к и , ч у л к и . В настоящее время кооператив „Опочнянка" насчи­ т ы в а е т 260 ч л е н о в . К о о п е р а т и в п о д д е р ж и в а е т тесную с в я з ь с м у з е я м и , п р и ч е м его и з д е л и я у т в е р ж д а ю т к в а л и ф и к а ц и о н н ы е комиссии. Т к а ч и х и п о л у ч а ю т в ц е л я х в о с п р о и з в о д с т в а о р и г и н а л ь н ы е ш е р с т я н ы е т к а н и . Они в свою о ч е р е д ь р а с п р о с т р а н я ю т свои у з о р ы , а т а к ж е у з о р ы , п о п у ­ л я р н ы е в о к р у ж а ю щ е й и х среде. В а ж н о отметить, что п о о щ р я е т с я т в о р ч е с к а я и н и ц и а т и в а (разумеется в пределах, определяемых р е г и о н а л ь н ы м стилем). И т а к , м о ж н о в и д о и з м е н я т ь род п е р е п л е т е н и я , ц в е т н о й ф о н , к о м п о н и р о в а т ь и по новому р а с п о л а г а т ь ц в е т н ы е полосы. П р е к р а с н а я , я р к а я р а с ц в е т к а и з г о т о в л я е м ы х к о о п е р а т и в о м т к а н е й — это р е з у л ь т а т усиленного в н и м а н и я , у д е л я е м о г о вопросу о к р а ш и в а н и я п р я ж и . Б л а г о д а р я этому м о ж н о с о х р а н и т ь п о л н у ю гамму цветов с т а р и н н ы х т к а н е й . В последнее время кооператив делает попытки при­ способить т р а д и ц и о н н ы е т к а н и к т р е б о в а н и я м с о в р е ­ менной о д е ж д ы . В ы п у с к а ю т с я м и н и - ю б к и , ж а к е т к и , б е з р у к а в к и , п р и ч е м п о с л е д н и е в к а к о й то м е р е н а п о ­ минают т р а д и ц и о н н ы е „ л е й б и к и " . К с о ж а л е н и ю , постепенно отмирают столь х а р а к ­ т е р н ы е п р е ж д е в О п о ч и н с к о м р е г и о н е в и д ы народного творчества, к а к н а п р и м . в ы ц и н а н к и ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и и з бумаги), в ы ш и в к и , р е з ь б а , п и с а н к и , п а у к и , б у к е т ы . К о о п е р а т и в не имеет в о з м о ж н о с т и п р и о с т а ­ н о в и т ь этот процесс, п о с к о л ь к у л и ш е н п р а в а п о к у п а т ь готовые и з д е л и я народного р у к о д е л и я . Я н П ё т р Д е к ов е к и — Д Е Я Т Е Л Ь Н О С Т Ь Я Ц Е К А САРИУША ВОЛЬСКОГО В ОБЛАСТИ НАРОДНОГО ТКАЧЕСТВА Настоящая заметка содержит новые, ранее не­ и з в е с т н ы е д а н н ы е , к а с а ю щ и е с я ц е н т р а народного т к а ­ чества, р а з в и в а в ш е г о с я во второй п о л о в и н е X I X в. в и м е н и и ш л я х т и ч а Я. С. В о л ь с к о г о . В о л ь с к и , д е я т е л ь З е м л е д е л ь ч е с к о г о общества, з а ­ нимался в широком масштабе льноводством и вел п и о н е р с к у ю работу, с т р е м я с ь в о с к р е с и т ь п р и х о д и в ш у ю в упадок народную художественную промышленность и создать дополнительные источники дохода д л я тог­ дашнего крестьянства. Местные ткачихи выделывали ткани по проектам Вольского, к о т о р ы е , п о всей в е р о я т н о с т и , о п и р а л и с ь на т р а д и ц и и его р е г и о н а . Т к а н и эти п о л ь з о в а л и с ь б о л ь ш и м успехом в П о л ь ш е и за р у б е ж о м , на в с е ­ общей в ы с т а в к е в Лондоне. Ядвига Собеска — М А С Т Е Р И ЕГО У Ч Е Н И К И С т а т ь я п о с в я щ е н а Т о м а ш у Сливе, д е р е в е н с к о м у м у з ы к а н т у из окрестностей З б о н ш и н а (повят Н о в ы Томысль). Слива, м а с т е р и г р ы на т а к наз. „ к о з л е " .1 (своего р о д а в о л ы н к а и л и коза), к о т о р ы й я в л я е т с я п о п у л я р н ы м м у з ы к а л ь н ы м инструментом в этом н е ­ б о л ь ш о м регионе. А в т о р о т о б р а ж а е т о ч е р е д н ы е э т а п ы жизненного пути и музыкальной к а р ь е р ы Сливы, завершившейся функцией учителя класса народных и н с т р у м е н т о в в м у з ы к а л ь н о м у ч и л и щ е . Ч е л о в е к , не у м е в ш и й ч и т а т ь нот, о т д а л свои з н а н и я и свой т а л а н т на с л у ж е н и е м о л о д е ж и . О д н а к о о к а з ы в а е т с я , что его у ч е н и к и могут п р и о б р е с т и т о л ь к о беглую т е х н и к у , но не Б состоянии а к т и в н о т в о р ч е с к и п р о д о л ж а т ь т р а д и ц и и н а р о д н о й м у з ы к и . Они п р и в ы к л и с ч и т а т ь нотную з а п и с ь н е п р е л о ж н ы м к а н о н о м и этот н а в ы к п р о т и в о п о с т а в л я ю т богатому м у з ы к а л ь н о м у в о о б р а ж е ­ н и ю своего маэстро, а т а к ж е с е л ь с к о й к о н в е н ц и и м у ­ з и ц и р о в а н и я по п а м я т и . Б и о г р а ф и я С л и в ы п р е д с т а в л е н а на ф о н е с е л ь с к и х т р а д и ц и й .игры на „ к о з л е " и ее х а р а к т е р а (воспоми­ н а н и я а в т о р а с 1931—1939 гг.). К с о ж а л е н и ю н а р я д у с модой на ф о л ь к л о р о т ж и в а е т с т а р ы й б ы т с е л ь с к о г о музыканта. Меняются требования и запросы слуша­ т е л е й (радио и т е л е п е р е д а ч и , э с т р а д н ы е г а с т р о л и и ф е с т и в а л и ) и в с в я з и с этим у х о д и т в п р о ш л о е п р е ж н я я типичная общественная роль и значение м у з ы к а л ь н ы х и с п о л н е н и й во в р е м я д е р е в е н с к и х п р а з дненств. Е л е н а С р е д и я в а — СОВРЕМЕННАЯ ЖИВОПИСЬ НА СТЕКЛЕ В ПОДГАЛЬЕ. МАТЕРИАЛЫ ВЫСТАВ­ КИ ПОСЛЕ КОНКУРСА В ЗАКОПАНЕ В 1968 г. Т а т ж а н ь с к и й м у з е й о р г а н и з о в а л к о н к у р с и в ы с т а в к у в р а м к а х а к ц и и , п о с т а в и в ш е й себе ц е л ь ю и с с л е д о в а т ь вопрос д а л ь н е й ш е г о р а з в и т и я п о д г а л ь с к о й ж и в о п и с и на с т е к л е . Н а в ы с т а в к у п о с т у п и л и 473 к а р ­ т и н ы . О ц е н к а работ п р о и з в о д и л а с ь в ч е т ы р е х кате­ г о р и я х : н а р о д н ы е м а с т е р а (12 ч е л о в е к ) , х у д о ж н и к и — п л а с т и к и (8 ч е л о в е к ) , х у д о ж н и к и — л ю б и т е л и 13 ч е ­ ловек), к о л л е к т и в ы (ок. 80 ч е л о в е к ) . К этой последней категории п р и н а д л е ж а л о 5 коллективов, а именно: дети к р у ж к а изобразительных искусств, ученицы Лицея художественного тканья, группа учеников Ли­ ц е я и з о б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в им. А. К е н а р а , д е т и и з Х а р е н д о в с к о й н а ч а л ь н о й ш к о л ы и, н а к о н е ц , с л у ш а ­ т е л и К у р с а ж и в о п и с и на с т е к л е , р у к о в о д и м о г о в ы д а ­ ю щ и м с я н а р о д н ы м х у д о ж н и к о м , Яном Я х и м я к о м . Т р а д и ц и и ж и в о п и с и на с т е к л е X I X в. п о д д е р ж и ­ вают народные умельцы, некоторые художники -л ю б и т е л и и ч а с т и ч н о ч л е н ы к о л л е к т и в о в . Однако наряду с декоративными решениями, характерными д л я старого и с к у с с т в а , з а м е ч а ю т с я т а к ж е н а т у р а л и ­ с т и ч е с к и е т е н д е н ц и и (А. К у ц ) и р е ш е н и я более и н д и ­ в и д у а л ь н о г о х а р а к т е р а (Я. Я х и м я к ) . Д л я х у д о ж н и к о в — п л а с т и к о в ж и в о п и с ь н а с т е к л е я в л я е т с я одной из ф о р м х у д о ж е с т в е н н о г о в ы с к а з ы в а н и я . Они р а с с м а т р ы в а ю т стекло, к а к и н т е р е с н ы й т в о р ч е с к и й м а т е р и а л д л я ф о р м а л ь н ы х э к с п е р и м е н т о в . А в т о р с т а т ь и уделяет больше внимания работам участников коллективов. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN w y d a w a n e przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć meracie. można regularnie jedynie w prenu­ W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40% droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w Punkcie W y s y ł k o w y m Prasy A r c h i w a l n e j „ R u c h " , Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, l u b na z a m ó w i e n i e za zaliczeniem pocztowym. Konto P K O N r 114-6-700041 V I I O / M Warszawa. A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakłady Graficzne „ T a m k a " . Zakł. Nr i l u s t r . k l . I I I , 120 g. A l + k a r t o n b i a ł y 2. W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m . k l . I I I 220 g. B I . N a k ł a d 1700 egz. 650. K-58. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7182afde8571c5426a467d4957b3aac.pdf 9adc1d64eb088218ed57ed2c39c37564 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4774 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4432 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.249-250 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres II - V W kwietniu z m a r ł K a r o l En­ glert, rzeźbiarz z P r z y ł ę k o w a , pow. Żywiec. Był on z zawodu cieślą; ostatnio z a j m o w a ł się tylko rzeź­ bieniem, najczęściej — ś w i ą t k ó w . Wystawy, konkursy 15 lutego odbył się w g d a ń s k i m klubie „Wieżowiec" I r/oj&wódzki Zjazd Plastyków-Amatorów, na którym p o w o ł a n o G d a ń s k i e Stowa­ rzyszenie Plastyków-Amatorów. Równocześnie t w ó r c y zaprezento­ wali swe prace malarskie i rzeźbę na zorganizowanej w z w i ą z k u ze zjazdem wystawie. 28 lutego w J a ś l e r o z s t r z y g n i ę t o I I Konkurs T w ó r c ó w L u d c w y c h Po­ wiatu Jasielskiego, na k t ó r y m 43 autorów p r z e d s t a w i ł o blisko 200 prac. G ł ó w n ą n a g r o d ę zdobył W ł a ­ dysław Chajec, r z e ź b i a r z z K a m i e ­ nicy G ó r n e j . * Na wystawie ,w Waszyngtonie eksponowane były cepeliowskie tkaniny dekoracyjne. * W lutym w pow. m y ś l e n i c k i m ogłoszono konkurs na zabawki l u ­ dowe i ozdoby w n ę t r z a , wykonane według starych w z o r ó w i przy u życiu tradycyjnych m a t e r i a ł ó w . * Luty. Muzeum O k r ę g o w e w Bia­ ł y m s t o k u : wystawa p.n. „Sztuka l u ­ dowa Białostocczyzny". K l u b Oficerski D W P w Warsza­ wie: wystawa rzeźby łączyckiej p.n. „Wojsko Ludowe w twórczości pla­ styków ludowych" — przy w s p ó ł ­ pracy Muzeum w Łęczycy. Prezydium M R N w Krynicy: wystawa o b r a z ó w N i k i f o r a i rzeźb Józefa Citaka. * 22 marca w t o r u ń s k i m Muzeum Etnograficznym otwarto w y s t a w ę ceramiki ludowej z trzech kolekcji prywatnych. Szczególnie w a r t o ś c i o ­ wy zbiór ceramiki z terenów wschodniej M a ł o p o l s k i ofiarowali Muzeum prof. prof. Wanda i Jan Zabłoccy. Eksponowano też intere­ sujący zbiór kropielniczek cera­ micznych Henryka Zawadzkiego Zbór art. piast. Eugeniusza Przy­ były Muzeum z a k u p i ł o od wdowy po zbieraczu. * 22 i 23 marca w Ł y s e m , pow. Kolno, Muzeum w Ł o m ż y i T o w a ­ rzystwo Przyjaciół Kurpiowszczyz­ ny z o r g a n i z o w a ł y doroczny konkurs na palmy i pisanki kurpiowskie. Uczestnicy n a d e s ł a l i bardzo dużo dobrych palm. K A 1970 W marcu odbyło się k i l k a kon­ k u r s ó w na pisanki. Organizatorami k o n k u r s ó w reigonalnych b y l i : 1) Wydział K u l t u r y PPRN w Puła­ wach i Muzeum Regionalne w K a ­ zimierzu, 2) P D K w L ę b o r k u , 3) PZGS w K r a ś n i k u , Wydziały O ś ­ wiaty K u l t u r y PPRN w K r a ś n i k u i Jancwie oraz „Ruch". Natomiast konkurs ogólnopolski zainicjowało Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie. Na adres Muzeum nadeszio ponad 5000 pisanek z całej Polski, najwięcej z województw wschod­ nich: rzeszowskiego, białostockiego i lubelskiego. Pisanki nadsyłali r ó w n i e ż osadnicy, przybyli z W i leńszczyzny. Wołynia, Podola. Przy­ znano 8 pierwszych n a g r ó d . 31 — drugich i 107 trzecich. Dzięki kon­ kursowi Muzeum Etnograficzne wzbogaciło się o największą w k r a ­ j u kolekcję pisanek. * Konkurs pod nazwą „Ludowe kowalstwo artystyczne powiatu bo­ c h e ń s k i e g o " z o r g a n i z o w a ł o w mar­ cu Muzeum w Bochni. K o n k u r s obejmował przedmioty wykonane w e d ł u g tradycyjnych w z o r ó w oraz wyroby o nowoczesnych formach z zastosowaniem dawnych technik zdobniczych. * W m a r c u otwarto w y s t a w ę pol­ skiej sztuki ludowej w siedzibie p a k i s t a ń s k i e j Rady K u l t u r a l n e j w Rawalpindi. * 7 k w i e t n i a otwarto w Instytucie Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o w War­ szawie w y s t a w ę p.n. „Sztuka l u ­ dowa w 25-leciu PRL". Organizato­ rem wystawy było P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie i M i n . K u l t u r y i Sztuki. Zgromadzo­ no 500 e k s p o n a t ó w z wszystkich działów sztuki ludowej, pokazano prace najwybitniejszych twórców regionalnych. Z okazji wystawy wydano katalog z tekstami prof. Ksawerego Piwockiego, dyr. K a z i ­ mierza Pietkiewicza i mgr Aleksan­ dra Jackowskiego. * 13 kwietnia otwarto w c h e ł m i ń ­ skim P D K w y s t a w ę sztuki ludowej NRD z okolic Gór Rhon i Rudawy. * 18 kwietnia w nowotarskim P D K otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pn. „Włodzimierz Lenin w twórczości ludowej". P o k a ź n o malarstwo na szkle, rzeźbę, c e r a m i k ę i prace l i ­ terackie. 26 t w ó r c ó w nadesłało b l i ­ sko 100 prac; trzy pierwsze nagro­ dy otrzymali: A n t o n i Kuc ze wsi Maniowy za malarstwo na szkle. Tomasz Ligas z K r o ś c i e n k a za rzeź­ b ę figuralną i płaskorzeźbę oraz Ja­ cek Michniak z Dzianisza za pisar­ stwo. * 22 L 23 kwietnia Cepelia i od­ dział Muzeum Narodowego w Ło­ wiczu zorganizowały ogólnopolski konkurs na wycinanki ludowe. 235 t w ó r c ó w nadesłało ponad 3000 eks­ p o n a t ó w . Nagrody zdobyły 72 osoby, p i e r w s z ą — łowicka wycinankarka Katarzyna Kaczor. Otwarcie wystawy pokonkurso­ wej nastąpiło 8 czerwca w Łowiczu. * 28 i 29 kwietnia odbył się w Le­ żajsku konkurs i przegląd cerami­ k i rzeszowskiej i lubelskiej, zorga­ nizowany przez Cepelię. W konkur­ sie uczestniczyli artyści z wielu miejscowości, m. in. z Ł a ń c u t a , Łążk a Ordynackiego, Medyni Głogow­ skiej. Przyznano nagrody M i n . K u l ­ tury i Sztuki oraz Cepelii. * W kwietniu otwarto wystawę malarstwa na szkle Jana Jachimia­ ka w Muzeum Polskim w Chicago. T w ó r c a p o k a z a ł 68 obrazów. * Kwiecień. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie: wystawa p.n. „Gor­ sety ludowe X V I I I — X I X w. z te­ renu w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego". Muzeum Regionalne w Ł ę c z n e j : wystawa p.n. „ K o w a l s t w o ludowe". Dom Chłopa w Warszawie: w y ­ roby mazurskiej sztuki ludowej na wystawie p.n. „Olsztyńskie — wczo­ raj i dziś". Muzeum Górnośląskie w Byto­ m i u : wystawa p.n. „Współczesna plastyka o b r z ę d o w a na wsi g ó r n o ­ śląskiej". * 4 maja w g d a ń s k i m Dworze A r ­ tusa otwarto r e g i o n a l n ą wystawę sztuki ludowej i rzemiosła artystycz­ nego, z a w i e r a j ą c ą wyroby z woje­ w ó d z t w : gdańskiego, olsztyńskiego, bydgoskiego, koszalińskiego i szcze­ cińskiego. W dziale sztuki ludowej obejrzeć m o ż n a było hafty, t k a n i n ę , rzeźbę, c e r a m i k ę , p l a s t y k ę obrzędo­ w ą oraz instrumenty muzyczne. * 4 maja w Muzeum Etnograficz­ n y m we W r o c ł a w i u otwarto wysta­ w ę p.n. „ P l a s t y k a amatorska Ziem Zachodnich". Pokazano ok. 200 eks­ p o n a t ó w z zakresu malarstwa,' gra­ f i k i i rzeźby. * 6 maja otwarto w krakowskim Muzeum Etnograficznym w y s t a w ę węgierskiej sztuki ludowej. 249 �14 maja rozstrzygnięto konkurs na malowany fajans włocławski. Przyznano nagrody Min. Kultury i Sztuki oraz W B N w Bydgoszczy. P o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę otwarto w Muzeum we Włocławku. * K l u b M P i K na Woli w Warsza­ wie zorganizował w dniach 16—19 maja przy w s p ó ł p r a c y P a ń s t w o w e ­ go Muzeum Etnograficznego wysta­ w ę malarstwa na szkle i wycinanek ludowych oraz urządził kiermasz w y r o b ó w cepeliowskich. nich stare drzeworyty z X V I I I i X I X w . oraz 33 k l o c k i drzeworyt­ nicze. R ó w n o c z e ś n i e toczyły się obrady sesji m i ę d z y n a r o d o w e j , poświęco­ nej grafice ludowej (por. „Pol. Szt. Lud", nr 1/1971). Wydano katalog wystawy, plakat, teksty r e f e r a t ó w . Inicjatorem i organizatorem wysta­ wy oraz sesji był dyrektor Muzeum Edward Waligóra. * * Dorobek plastyków-amatorów Mazowsza zaprezentowano w maju w S t o ł e c z n y m Domu K u l t u r y . 258 prac z 17 ś r o d o w i s k zostało zakwa­ lifikowanych w w y n i k u dwustop­ niowych eliminacji. 19 maja rozstrzygnięto drugi konkurs na dawne hafty zorganizo­ wany w Zalipiu, pow. Dąbrowa Tarnowska. 8 uczestniczek n a d e s ł a ­ ło do Muzeum Etnograficznego w Krakowie 25 prac. P i e r w s z ą nagro­ dę o t r z y m a ł a Maria Szlosek. Muzeum O k r ę g o w e w Zielonej Górze w s p ó l n i e z wieloma instytu­ cjami ogłosiło konkurs na wyroby sztuki ludowej oraz p a m i ą t k i w o j . zi ełonogórskiego. * * * 22 maja na Zamku K s i ą ż ą t Po­ morskich w Szczecinie otwarto w y ­ s t a w ę r z e ź b y Edwarda Kołacza, plastyka-amatora, i malarstwa jego syna Jerzego Kołacza, artysty-plas­ tyka. W y s t a w ę z o r g a n i z o w a ł szcze­ ciński W D K . Muzeum O k r ę g o w e w L u b l i n i e wraz z wieloma instytucjami ogłosi­ ło konkurs na w y t w o r y sztuki l u ­ dowej wykonane przez a r t y s t ó w w w i e k u do 30 lat. * 26 maja rozstrzygnięto w Go­ styninie konkurs na w y c i n a n k ę l u ­ dową, zorganizowany przez Muzeum Mazowieckie w P ł o c k u . W k o n k u r ­ sie licznie b r a ł y udział mieszkanki wsi Czernino. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. * M a j . Muzeum Etnograficzne w Toruniu: wystawa współczesnej sztuki ludowej ziemi bydgoskiej. Muzeum O k r ę g o w e w L u b l i n i e : wystawa sztuki ludowej Lubelsz­ czyzny. Muzeum Kujawskie we W r o c ł a ­ w i u : Wystawa sztuki ludowej p.n. „ M a l o w a n y fajans w ł o c ł a w s k i " . K l u b M P i K na W o l i w Warsza­ w i e : wystawa malarstwa na szkle i wycinanek ludowych — przy w s p ó ł p r a c y P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego. P a ł a c y k Zamoyskich w Kołbieli, pow. Otwock: wystawa t k a n i n i s t r o j ó w kołbielskich, przygotowana przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnogra­ ficzne. Muzeum w Radomiu: wystawa 74 r z e ź b S t a n i s ł a w a Denkiewicza z Jedlni Kościelnej. Muzeum w Rawie: pokonkurso­ wa wystawa sztuki ludowej regio­ nu. M D K w Gdańsku—Oruni: wy­ stawa kaszubskiej sztuki ludowej. Uniwersytet Warszawski: wysta­ wa ceramiki i rzeźby Jana Racz­ kowskiego, ludowego t w ó r c y z Pod­ hala. Świetlica PRN w Ł a ń c u c i e : w y ­ stawa plastyki o b r z ę d o w e j . P u ł a w y : wystawa sztuki ludo­ wej lubelskiego Powiśla. P D K w Szubinie: wystawa pa­ łuckiej sztuki ludowej. Izba Historyczna w Grudsku, pow. C i e c h a n ó w : wystawa sztuki ludowej regionu. Inne 26 maja dokonano otwarcia m u ­ zeum regionalnego w Starej Wsi, pow. Limanowa. FOLKLOR W ŻYCIU WSPÓŁCZESNYM 27—28 maja odbył się w Olszty­ nie I I K r a j o w y Walny Zjazd Sto­ warzyszenia Twórców Ludowych. Ogłoszono wyniki konkursu na b a ś ń , legendę i podanie ludowe. Na konkurs w p ł y n ę ł y prace 51 auto­ rów. Pierwszą nagrodę otrzymał Jan Panasiewicz z Bydgoszczy, d r u ­ gą Maria Kozaczkowa z D ą b r o w y Tarnowskiej, trzecią Piotr K r z y walski z Nowego Sącza. * 30 maja w Piszu wystawiali pod­ czas festynu ludowego swe prace t w ó r c y l u d o w i : rzeźbiarze, garnca­ rze, wycinankarki. to t y t u ł książki z a w i e r a j ą c e j m a t e r i a ł y z ogólnopolskiej sesji naukowej, zorganizowanej na powyższy temat w czerwcu 1969 r o k u w Poznaniu. W książce z n a j d u j ą się m . i n . 4 podstawowe referaty, В w y g ł o s z o n y c h ko­ m u n i k a t ó w naukowych, obszerne streszczenie polemicznej dyskusji. Z myślą o wymianie m i ę d z y n a r o d o w e j zamieszczono na k o ń c u książki o m ó w i e n i e jej treści w j ę z y k a c h : angielskim i rosyjskim. A oto t y t u ł y zamieszczonych r e f e r a t ó w : prof, dr Józef Burszta „Folklo­ r y z m w Polsce", dr B o g u s ł a w Linette „Folklor muzyczny a folkloryzm", mgr S t a n i s ł a w Błaszczyk „Rola f o l k l o r y z m u w procesie p r z e o b r a ż e ń sztuki ludowej", mgr G r a ż y n a D ą b r o w s k a „Obrzędy, zwyczaje i t a ń c e ludowe jako tworzywo repertuaru zespołów artystycznych". * A oto t y t u ł y zamieszczonych k o m u n i k a t ó w naukowych: mgr M a r i a n M i k u t a „ K r y t e r i u m doboru folklorystycznego do widowiska teatralnego", dr Zofia N o ż y ń s k a „Miejsce t a ń c a ludowego we w s p ó ł c z e s n y m życiu k u l t u ­ r a l n y m ', mgr M i r o s ł a w a Bobrowska „Współczesny amatorski r u c h taneczny w Wielkopolsce", mgr S t a n i s ł a w Weremczuk „ P o t r z e b y i k i e r u n k i działania w zakresie organizacji r u c h u twórczości ludowej", doc. Józef Ligęza „Folk­ lor w G ó r n o ś l ą s k i m O k r ę g u P r z e m y s ł o w y m " , mgr Dorota Simonides „Rola w s p ó ł c z e s n y c h o p o w i a d a ń ludowych w ż y w y m ś r o d o w i s k u społecznym", m g r Maria M a c e w i c z - G o ł u b k o w „ I n t e g r a c j a m i e s z k a ń c ó w w s i dolnośląskiej w o b r z ę d o w o ś c i dorocznej", doc. d r Krzysztof K w a ś n i e w s k i „Rola folkloru w procesie integracji s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e j polskich Ziem Zachodnich i Pół­ nocnych". Wydawca k s i ą ż k i : Wielkopolskie Towarzystwo K u l t u r a l n e . D r u k na r o taprincie wykonano w Polskiej Agencji Interpress w Poznaniu, o k ł a d k ę drukowano w P o z n a ń s k i c h Z a k ł a d a c h Graficznych i m . M . Kasprzaka. For­ mat Bo, stron 137, n a k ł a d 800 egzemplarzy, cena 20 zł. W maju otwarta została w k r a ­ kowskim Muzeum Etnograficznym wystawa grafiki ludowej. Pokazano ponad 300 e k s p o n a t ó w , a w ś r ó d Z a m ó w i e n i a na d o s t a w ę k s i ą ż k i k i e r o w a ć do Wielkopolskiej Księgarni W y s y ł k o w e j PP Dom K s i ą ż k i , P o z n a ń ,ul. Dojazd 30 lub Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego, P o z n a ń , A r m i i Czerwonej 80/82.- W y s y ł k a za zaliczeniem pocztowym lub na rachunek przelewowy. * Piąta, o g ó l n o k r a j o w a wystawa p l a s t y k ó w m e t a l o w c ó w otwarta by­ ła w m a j u w Domu K u l t u r y Z a k ł a ­ dów Radiowych i m . Kasprzaka w Warszawie. P i e r w s z ą n a g r o d ę zdo­ b y ł za swe rzeźby Kazimierz W a l u kiewicz z Bydgoszczy, 250 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab9b2984fc9824053d0b5ed218b4eed6.pdf fd549749d19e67f316ea3ac4d8953019 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4777 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4434 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text -m. Tjp>. » «6 <6» «î : ¿íf £t W-4* * . Sí * ** * .-í- . . YS ' • • �TREŚĆ BADANIA NAD SZTUKĄ LUDOWĄ W DWUDZIESTOLKCIU 1944—1964 Od Redakcji 189 Roman Reinfuss Stan badań nad sztuką ludową i ich perspek­ tywy na najbliższą przyszłość 190 Wojciech Stan badań nad budownictwem wiejskim . . 193 Ksawery Piwocki Stan badań nad grafiką, malarstwem i rzeźbą 201 Kazimierz Stan badań nad wycinanką i malowanką . 207 Kalinowski Pietkiewicz Anna Kutrzeba-Pojnarowa Stan badań nad strojem i tkaniną . . 210 Ewa Fryś-Pietraszkowa Stan badań nad garncarstwem . . . . . . 220 Jacek Olędzki Uwagi o 'badaniach twórczości kowalskiej i sny­ cerskiej w Polsce 224 Maria Woleńska 1904—1964 230 WSPOMNIENIE KRONIKA 231 OF ARTICLES PE3K3ME WYBITNI . POŚMIERTNE Janina Orynżyna SUMMARY . . TWÓRCY LUDOWI 233 ' . 234 DWUDZIESTOLECIA 235 Oprać. Jadwiga Jarnuszkiewiczowa i Anna Kunczyńska Na okładce: Tkanina. Wyk. Leokadia Jakubik. Rytela Olechny, pow. Sokołów Podlaski. Fot. Jan Swiderski. Na stronie tytułowej: Kwiatoń, rzeźba polichr., wys. 53 cm. Wyk. 1956 r. Zygmunt Skrątowicz. Worowo, pow. Łobez. Fot. Jan Swiderski. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XVIII 1964 NR polska sztuka ludowa W XX - L E C I E P O L S K I L U D O W E J 4 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. d r K s a w e r y P i w o c k i , prof. dr Roman Reinfuss, iprof. d r Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , redak­ tor techniczny: M a r i a K l u kowska, u k ł a d graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. T ł u m . : D . Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). RBD.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26, teł. 31-32-71/4, w . 28 i 20. W Y D . i A D M I N I S T R . : P.P W y d a w n i c t w a Artystyczne i F i l m o w e , Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d37d563a7955f7cf51a5d674c7f7b648.pdf 8f64a8f6d0ad1aaeea53abd568bfb09e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4779 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource badania etnograficzne sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4436 Title A name given to the resource Stan badań nad sztuką ludową i ich perspektywy na najbliższą przyszłość/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s.190-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinjuss STAN BADAŃ NAD S Z T U K Ą L U D O W Ą NA N A J B L I Ż S Z Ą P R Z Y S Z Ł O Ś Ć Gdybyśmy dzieje rozwoju badań nad sztuką l u ­ dową w Polsce podzielili na trzy okresy rozgrani­ czone pierwszą i drugą wojną światową, pierwszy — najdawniejszy charakteryzowałby działalność nielicz­ nych entuzjastów, którzy, jak Seweryn Udziela czy Władysław Matlakowski, urzeczeni pięknem ludowej twórczości plastycznej przystąpili do jej dokumenta­ cji. Celem tej pionierskiej pracy, prowadzonej jeszcze w sposób na poły amatorski, bez sprecyzowanych za­ łożeń metodologicznych, wypływającej z romantycz­ nego stosunku do ludu i jego kultury, ibyła chęć po­ kazania szerokim warstwom społeczeństwa tej za­ poznanej dziedziny ludowej twórczości i podniesienie jej artystycznej rangi jako jednego z czynników kształtujących narodowy styl polskiej sztuki pla­ stycznej, a w szczególności dekoracyjnej. ¡Ná tor naukowy weszły badania nad ludową sztuką plastyczną dopiero w okresie drugim, przypa­ dającym na lata międzywojenne, kiedy w gronie badaczy ludowej plastyki znaleźli się zawodowi etno­ grafowie, jak Eugeniusz Frankowski, Tadeusz Sewe­ ryn, Bożena Stelmachowska, Mieczysław Gładysz, h i ­ storycy sztuki — Ksawery Piwocki, Tadeusz i Ag­ nieszka Dobrowolscy, a także szereg osób zajmują­ cych się problemami ochrony ludowej twórczości artystycznej, wśród których na pierwszym miejscu wymienić należy Janinę Orynżynę i Helenę Schrammównę. O tematyce podejmowanych wówczas prac ba­ dawczych decydowały w pierwszym rzędzie indywi­ dualne zainteresowania poszczególnych autorów oraz różne, mniej lub więcej przypadkowe czynniki, otwie­ rające możliwość publikowania prac naukowych. Brakło wówczas instytucji, która prace badawcze w zakresie sztuki ludowej planowałaby w sposób właściwy zarówno w sensie rzeczowym, jak i tery­ torialnym. W rezultacie okres międzywojenny przy­ niósł szereg cennych opracowań monograficznych, które w sumie nie dawały jednak pełnego obrazu ludowej twórczości plastycznej. Sporo uwagi poświę­ cono wówczas wschodnim obszarom kraju, przy rów­ noczesnym zaniedbaniu etnicznie polskich terenów centralnych i zachodnich. Poważnym mankamentem wielu prac tego okresu była zbyt szczupła baza materiałowa, której w wa­ runkach pracy indywidualnej, prowadzonej często z własnych środków finansowych, bez odpowiedniego aparatu technicznego, nie można było przygotować w sposób zadowalający. Jedyną bodaj instytucją, która w okresie międzywojennym prowadziła zakro­ jone na większą skalę badania zespołowe na terenie całego kraju, była kierowana przez prof. Oskara Sosnowskiego Katedra Architektury Polskiej Uni­ wersytetu Warszawskiego. W wyniku jej działalności powstało (istniejące po dziś dzień) bogate archiwum, 190 I ICH PERSPEKTYWY na które składały się między innymi doskonałe in­ wentaryzacje zabytków ludowej architektury. Jed­ nakże nieliczne prace, publikowane na podstawie tych materiałów, dotyczyły głównie terenów wschodnich, nie należących do polskiego obszaru etnograficznego. Konsekwencje naszkicowanego wyżej stanu badań znalazły swoje odbicie w ówczesnych opracowaniach syntetycznych, w których niedobór materiałów z .Pol­ ski środkowej i zachodniej równoważyć miały ma­ teriały czerpane z terenów wschodnich: Polesia, Wo­ łynia, Hucułszezyzny i in. Okres trzeci, obejmujący ostatnie dwudziestolecie, przyniósł zasadnicze zmiany. Opieka, którą rząd Pol­ ski Ludowej otoczył prace naukowe, dostarczając na ten cel środków, jakimi nauka polska nigdy przedtem nie dysponowała, znalazła swój wyraz również w dziedzinie badań nad sztuką ludową. Już w roku 1946 utworzony został przy Ministerstwie Kultury i Sztuki Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludo­ wej, którego agendy objęły m. in. badania szeroko pojętej plastyki ludowej. W ciągu dwudziestolecia instytucja ta przechodziła różne zmiany organizacyj­ ne, w rezultacie których znalazła się ostatecznie w Instytucie Sztuki PAN, gdzie kontynuuje swoje badania w dwóch oddzielnych pracowniach: Pracowni Badania Sztuki Ludowej z siedzibą w Krakowie, która zajmuje się badaniami ludowej plastyki, Pra­ cowni Badania Folkloru, znajdującej się w Warsza­ wie, oraz tamże Pracowni Badania Sztuki Niepro­ fesjonalnej, zajmującej się przede wszystkim sztuką tzw. naiwnych oraz różnymi „pograniczami" sztuki ludowej. Powołanie do życia specjalnej placówki naukowej, zajmującej się badaniami ludowej twór­ czości artystycznej, spowodowało istotne zmiany w dziedzinie badań nad sztuką ludową. Widoczne to jest przede wszystkim w zakresie metodologii, gdzie daw­ ne teorie, oparte na światopoglądzie idealistycznym, zastąpiła metoda materializmu historycznego, dająca możność badania i interpretowania zjawisk z zakresu sztuki w ich pełnym historycznym uwarunkowaniu, w powiązaniu z ogółem czynników wpływających na kształtowanie się u ludu odrębnej świadomości arty­ stycznej i estetycznej. Bardzo istotną zdobyczą ostat­ niego dwudziestolecia było przekształcenie form pra­ cy badawczej, gdzie w miejsce indywidualnych wy­ siłków pojedynczych badaczy wszedł system badań zespołowych, opartych na współpracy większego grona uczestników, podejmujących badania na pod­ stawie planu przygotowywanego w sposób całościowy zarówno w sensie tematycznym, jak i terytorialnym. W zakresie badań nad plastyką ludową długofalowy plan badawczy w skali całego kraju opracowany zo­ stał przez ówczesną Sekcję Badania Plastyki Ludo­ wej Państwowego Instytutu Sztuki i przedstawiony na I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w Spra- �Mapa badań terenowych Instytutu Sztuki PAN prowadzonych w latach 1946-64 przez Pracownię wie B a d a ń nad S z t u k ą , k t ó r a odbyła się w K r a k o ­ wie w 1951 r. O p i e r a j ą c się na analizie dorobku o k r e s ó w po­ przednich, z a p e w n i a ł on w y p e ł n i e n i e l u k w dotych­ czasowym stanie b a d a ń przez r ó w n o m i e r n e ich roz­ łożenie na terenie całego k r a j u , ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m tych t e r e n ó w , k t ó r e dotychczas nie b y ł y badane, lub gdzie badania prowadzone b y ł y w sposób n i e w y s t a r c z a j ą c y . Wspomniany t u plan, o b e j m u j ą c y z a r ó w n o a k c j ę p e n e t r a c y j n ą w terenie, j a k i opracowywanie m a t e r i a ł ó w w formie publikacji, reaUzowany jest przez P r a c o w n i ę Badania Sztuki L u ­ dowej po dzień dzisiejszy. Dotychczas akcją b a d a ń terenowych zostało już o b j ę t e o k o ł o 3/4 powierzchni k r a j u , a w w y n i k u ich p o w s t a ł o p o w a ż n e archiwum, na k t ó r e s k ł a d a się przeszło 63 tysiące pozycji i n ­ wentarzowych, w postaci s p r a w o z d a ń tekstowych oraz plansz rysunkowych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h obiekty sztuki ludowej, a ponadto a r c h i w u m fotograficzne, o b e j m u j ą c e w c h w i l i obecnej ponad 32 tysiące zdjęć ze wszystkich dziedzin ludowej plastyki. Rozległa baza m a t e r i a ł o w a s t a n o w i ł a p o d s t a w ę dla licznych prac naukowych czy to w postaci a r t y k u ł ó w d r u k o w a n y c h w czasopiśmie „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ wa", czy o p r a c o w a ń k s i ą ż k o w y c h , k t ó r e d a w a ł y t y m ­ czasowe podsumowanie w y n i k ó w b a d a ń w poszcze­ g ó l n y c h dziedzinach ludowej plastyki, Badania Sztuki Ludowej w Krakowie Kilkunastoletnia d z i a ł a l n o ś ć Pracowni Badania Sztuki Ludowej o d d z i a ł a ł a korzystnie na r o z w ó j za­ i n t e r e s o w a ń t ą dziedziną k u l t u r y ludowej. D o k o ł a Pracowni i redakcji „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " s k u ­ piło się liczne grono o s ó b z a j m u j ą c y c h się zagadnie­ niem ludowej plastyki, z a r ó w n o s p o ś r ó d starszego pokolenia, k t ó r e tą p r o b l e m a t y k ą i n t e r e s o w a ł o się już w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , j a k i m ł o d y c h , k t ó r z y na ł a m a c h „Polskiej Sztuki L u d o w e j " stawiali swe pierwsze k r o k i na drodze naukowych publikacji, dzięki czemu czasopismo o d e g r a ł o p o w a ż n ą rolę w dziedzinie k s z t a ł c e n i a m ł o d e j k a d r y badaczy ludowej plastyki. Działalność naukowo-badawczą Pracowni, jak r ó w n i e ż jej publikacje, s t a ł y się katalizatorem w p ł y ­ w a j ą c y m na inne instytucje naukowe, k t ó r e częściej niż w dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m w p r o w a d z a ł y do swych p l a n ó w badawczych zagadnienie ludowej plastyki. Odnosi się to przede wszystkim do katedr uniwersyteckich i w i ę k s z y c h m u z e ó w , k t ó r y c h dzia­ łalność, j a k k o l w i e k nie p o w i ą z a n a organizacyjnie z P r a c o w n i ą , z n a j d o w a ł a t u ź r ó d ł o inspiracji z a r ó w n o w zakresie w y b o r u tematyki, jak i sposobu jej na­ ukowego opracowania. W rozległej akcji gromadzenia m a t e r i a ł ó w z zakresu sztuki l u d o w e j b i o r ą u d z i a ł politechniki, w k t ó r y c h katedry a r c h i t e k t u r y polskiej, n a w i ą z u j ą c do tradycji z czasów Oskara, Sosnow- m �skiego, p r o w a d z ą na r ó ż n y c h terenach Polski o ż y ­ w i o n ą a k c j ę inwentaryzacji z a b y t k ó w ludowej a r c h i ­ tektury. W w y n i k u działalności Wszystkich wspomnianych w y ż e j instytucji, z a j m u j ą c y c h się i n w e n t a r y z a c j ą za­ b y t k ó w sztuki ludowej w terenie, nasze rozpoznanie w t y m zakresie stało się znacznie pełniejsze niż to m i a ł o miejsce przed k i l k u n a s t u laty. Stosunkowo n a j ­ lepiej w c h w i l i obecnej przebadane są tereny Polski p o ł u d n i o w e j (Rzeszowskie) i wischodniej (Lubelszczyz­ na) oraz n i e k t ó r e połacie Mazowsza, j a k Ł o w i c k i e czy K u r p i e (gdzie badania p r o w a d z i od lat k i l k u Katedra Etnografii U n i w . Warsz.). Sporo m a t e r i a ł ó w zebrano t e ż na Ś l ą s k u z a r ó w n o G ó r n y m (badania prof. M i e c z y s ł a w a Gładysza), j a k D o l n y m (gdzie ener­ giczną a k c j ę i n w e n t a r y z a c j i sztuki ludowej w terenie prowadzi doe. A d o l f Nasz). Ostatnio wiele prac z za­ kresu l u d o w y c h sztuk plastycznych Wielkopolski opublikowano w w y d a w n i c t w a c h o ś r o d k a p o z n a ń ­ skiego d z i a ł a j ą c e g o intensywnie pod k i e r u n k i e m prof. Józefa Burszty. Najsłabiej w c h w i l i obecnej przebadane są tereny ziem zachodnich oraz n i e k t ó r e obszary Polski ś r o d ­ kowej (okolice Warszawy, Kielecczyzna) czy p ó ł n o c ­ no-zachodniej (Mazowsze p ł o c k i e , M ł a w s k i e , K u j a w y ) , a w Polsce p o ł u d n i o w e j tereny karpackie, gdzie wciąż jeszcze s p r a w ę systematycznych b a d a ń sztuki ludowej przesuwa się na p l a n dalszy, p o n i e w a ż są inne tereny, w y m a g a j ą c e szybszego opracowania „a w g ó r a c h sztuka ludowa jest i tak ż y w a , w i ę c m o ż e p o c z e k a ć te k i l k a lat". Oczywiście w y j a ś n i e n i e takie nie m o ż e nas zado­ wolić. W Karpatach proces n i w e l a c j i k u l t u r y t r a d y ­ cyjnej posuwa się w tempie r ó w n i e s z y b k i m , j a k na dolinach. Ł a t w o więc m o ż e zaistnieć taka sytuacja, że po latach, gdy wreszcie z w r ó c i m y baczniejszą u w a g ę na i n w e n t a r y z a c j ę sztuk plastycznych górali karpackich, nie pozostanie tam j u ż nic z dawnej bogatej k u l t u r y plastycznej tych t e r e n ó w . G d y b y ś m y teraz dorobek ostatniego dwudziesto­ lecia chcieli s c h a r a k t e r y z o w a ć w sposób ogólny, p r ó c z przemian w zakresie metodologii, n a l e ż a ł o b y t u pod­ kreślić przede wszystkim zmiany w zakresie o r g a n i ­ zacji pracy badawczej oraz duże o s i ą g n i ę c i a w za­ kresie b a d a ń terenowych, z m i e r z a j ą c e do stworzenia n a l e ż y t e j podstawy dla p r z y s z ł y c h o p r a c o w a ń mono­ graficznych i syntetycznych. Osiągnięcia te są rzeczy­ wiście d u ż e . D ł u g o l e t n i e badania, prowadzone syste­ mem z e s p o ł o w y m przez r ó ż n e p o w o ł a n e do tego i n ­ stytucje, d a ł y już w tej c h w i l i tak obfite m a t e r i a ł y , o jakich m a r z y ć nie mogli badacze p r a c u j ą c y w o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m . Niemniej jednak n a l e ż y stwier­ dzić, że szczęśliwie z a p o c z ą t k o w a n a i konsekwentnie kontynuowana praca nie jest obecnie z a k o ń c z o n a . Na mapie Polski istnieje wiele b i a ł y c h plam, k t ó r e w s k a z u j ą , że nie d o t a r ł a t a m jeszcze penetracja e k i p z a j m u j ą c y c h się i n w e n t a r y z a c j ą sztuki ludowej. Jak długo p l a m y te nie z o s t a n ą gęsto w y p e ł n i o n e p u n k t a ­ m i zbadanych m i e j s c o w o ś c i , 'nie m o ż e b y ć m o w y o opracowaniach syntetycznych, m a j ą c y c h trwałą w a r t o ś ć n a u k o w ą . Prace monograficzne na temat sztuki ludowej, k t ó r e u k a z a ł y się do c h w i l i obecnej, 192 a k t ó r y c h bardzo p o w a ż n y zbiór zawiera 18 roczni­ ków „ P o l s k i e j Sztuki Ludowej", m a j ą charakter o p r a c o w a ń w s t ę p n y c h , p o d s u m o w u j ą c y c h w y n i k i ba­ d a ń aktualnie prowadzonych na poszczególnych tere­ nach. M e dają one podstaw do u o g ó l n i e ń syntetycz­ nych, f o r m u ł o w a n y c h w skali całej Polski, k t ó r e j po­ w a ż n a część nie została jeszcze dotychczas przeba­ dana. W c h w i l i obecnej, gdy wkraczamy w nowe d w u ­ dziestolecie, n a l e ż a ł o b y z a s t a n o w i ć się w j a k i m k i e ­ r u n k u powinna pójść dalsza praca badawcza w za­ kresie sztuki ludowej. N i e w ą t p l i w i e , ostatecznym jej celem jest przygotowanie w y c z e r p u j ą c e g o , syntetycz­ nego opracowania tej i n t e r e s u j ą c e j dziedziny t w ó r ­ czości ludowej. Ażńby to jednak m o g ł o b y ć zrealizo­ wane, m'Uszą zostać d o k o ń c z o n e badania terenowe i opracowany szereg szczegółowych prac monogra­ ficznych, p o ś w i ę c o n y c h r ó ż n y c h działom ludowej p l a ­ styki, czy regionom w y r ó ż n i a j ą c y m s i ę s w ą artystycz­ n ą twórczością. Oczywiście b y ł o b y p o ż ą d a n e , aby te dwa k i e r u n k i pracy p r z e b i e g a ł y r ó w n o l e g l e . Czy to jednak jest m o ż l i w e wtobec i s t n i e j ą c y c h od l a t t r u d ­ ności kadrowych, do k t ó r y c h ostatnio p r z y ł ą c z y ł y się również wzrastające trudności n a t u r y finansowej i wydawniczej? Wydaje się, że obecnie utrzymanie idealnej h a r m o n i i m i ę d z y a k c j ą badania w terenie i opracowywaniem m a t e r i a ł u w celu publikacji jest nie do osiągnięcia. Z d w ó c h wskazanych d r ó g trzeba g ł ó w n y nacisk położyć na tę, k t ó r a w danej sytuacji jest .niewątpliwie w a ż n i e j s z a . W y c h o d z ą c z założenia, że nie m o ż n a s t w o r z y ć p r a w d z i w i e w a r t o ś c i o w e g o dzieła naukowego tam gdzie nie ma w y s t a r c z a j ą c e j bazy m a t e r i a ł o w e j , jako zadanie pierwszoplanowe p o w i n n i ś m y w y s u n ą ć postulat u k o ń c z e n i a r o z p o c z ę ­ tych b a d a ń terenowych. W c h w i l i obecnej pozostaje nam do przebadania o k o ł o 1/4 powierzchni k r a j u . Badania na t y m obszarze prowadzone w tempie sprzed lat 3 (ostatnio uległy one w y r a ź n e m u p r z y ­ hamowaniu) w y m a g a ł y b y 4 — 5 lat. S p r a w y tej nie m o ż n a b a g a t e l i z o w a ć ani o d k ł a d a ć . Czas nie jest sprzymierzeńcem etnografów. Zmiany, jakie w ciągu ostatnich 20 lat zaszły na wsi polskiej, i d ą w k i e r u n k u z u p e ł n e j niwelacji k u l ­ t u r y tradycyjnej. Proces ten p o s t ę p u j e n i e s ł y c h a n i e szybko, p o w o d u j ą c , że j u ż nie k a ż d y rok, ale k a ż d y m i e s i ą c przynosi nowe u b y t k i z a r ó w n o w ludziach, k t ó r z y t ę t r a d y c y j n ą k u l t u r ę na wsi k u l t y w o w a l i , j a k i w samych w y t w o r a c h . Nie p o p e ł n i ę w i ę c chyba b ł ę ­ du, jeśli s t w i e r d z ę , ż e stanowimy ostatnie pokolenie, k t ó r e m a jeszcze m o ż n o ś ć badania k u l t u r y , a w t y m i sztuki ludowej w jej w z g l ę d n i e p e ł n y m k o n t e k ś c i e . Ś w i a d o m o ś ć tego n a k ł a d a na nas b e z w z g l ę d n y obo­ w i ą z e k szczegółowej inwentaryzacji z a m i e r a j ą c e j w naszych oczach k u l t u r y . Opracowania ostatecznej syntezy m o g ą d o k o n a ć r ó w n i e ż nasi n a s t ę p c y i za­ pewne zrobią to lepiej, gdyż w y p o s a ż e n i b ę d ą w bar­ dziej d o s k o n a ł ą a p a r a t u r ę m e t o d o l o g i c z n ą , ale reje­ stracje zjawisk i p r o c e s ó w , k t ó r y c h t r w a n i e obliczone jest zaledwie na k i l k a czy k i l k a n a ś c i e n a j b l i ż s z y c h lat, m o ż e m y w y k o n a ć t y l k o m y . Specyfika m a t e r i a ł u etnograficznego, k t ó r y z k a ż d y m d n i e m kurczy się ilościowo i zmienia j a k o ś c i o w o , wymaga w c h w i l i �obecnej preferencji prac inwentaryzacyjnych nad opracowaniami. Nie znaczy to oczywiście, aby wobec szczególnej ważności .badań terenowych z a n i e d b a ć całkowicie opracowania naukowe. Chodzi jedynie o to, aby kosztem d o r a ź n y c h efektów, jakie p r z y ­ noszą prace publikowane, nie h a m o w a ć i nie prze­ dłużać prac dokumentacyjnych. Strat, jakie w y n i k ł y ­ by z tego powodu, nie d a ł o b y się j u ż p o w e t o w a ć nigdy. Z r e s z t ą sprawa publikacji z zakresu sztuki l u d o ­ wej nie przedstawia się u nas tak źle. M i m o dużego z a a n g a ż o w a n i a w pracach terenowych, dorobek p u ­ b l i k o w a n y w okresie ostatniego dwudziestolecia prze­ kracza Wielokrotnie t o co na ten temat o p u b l i k o ­ wane zostało w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Wystarczy p o r ó w n a ć bibliografię prac z zakresu sztuki ludowej z czasów m i ę d z y w o j e n n y c h i o b e c n ą , alby p r z e k o n a ć się, jak bardzo Wzbogaciła s i ę ona w ciągu ostatniego dwudziestolecia. Dorobek t e n b y ł b y nie w ą t p l i w i e Wojciech STAN znacznie w i ę k s z y , gdyby nie n a r a s t a j ą c e w ostatnich latach t r u d n o ś c i wydawnicze, k t ó r e p o w o d u j ą , ż e na­ pisane j u ż prace często s t a r z e j ą się nie wydane, znie­ c h ę c a j ą c a u t o r ó w do podejmowania dalszych prac pisarskich. Tworzenie nowych prac, k t ó r e b ę d ą l e ­ żały w biurkach a u t o r ó w czy szafach archiwalnych r ó ż n y c h instytucji, nie p o p r a w i i s t n i e j ą c e g o stanu rzeczy. Bieżąca produkcja naukowa w zakresie sztu­ k i ludowej nie jest m a ł a . T e k i redakcyjne „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " p ę c z n i e j ą od a r t y k u ł ó w , k t ó r e ze w z g l ę d u na o g r a n i c z o n ą p o j e m n o ś ć pisma długo b ę d ą czekały na możliwość d r u k u . Nie lepiej przedstawia się sprawa w y d a w n i c t w k s i ą ż k o w y c h . Tymczasem praca naukowa rozwija się p e w n y m i etapami, k t ó ­ rych nie m o ż n a ani w y m i n ą ć , ani p r z e s k o c z y ć . Jeden z e t a p ó w w i o d ą c y c h do syntezy s t a n o w i ą opracowa­ nia c z ą s t k o w e , monograficzne; a ż e b y m o g ł y one s p e ł ­ nić swe zadanie, musi i m b y ć zapewniona m o ż n o ś ć szybkiej p u b l i k a c j i . Kalinowski B A D A Ń NAD B U D O W N I C T W E M Na tle niezwykle szerokiego rozwoju b a d a ń nauko­ w y c h w okresie minionego dwudziestolecia, szczegól­ ną u w a g ę zwraca wzrost z a i n t e r e s o w a ń w dziedzinie sztuki ludowej i k u l t u r y materialnej w s i polskiej, który był wynikiem przełomu jaki nastąpił w kie­ r u n k a c h b a d a ń historycznych 2 etnograficznych po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j w oparciu o teoretyczne podstawy m a r k s i z m u i leninizmu. Z w r ó c o n o baczniej­ szą u w a g ę na s z t u k ę c h ł o p ó w i r o b o t n i k ó w , poszu­ k u j ą c w niej p i e r w i a s t k ó w narodowych, uchronio­ nych przed kosmopolitycznym WpłyWem sztuki klas p a n u j ą c y c h . R o z w i n i ę t o badania nad zagadnieniami gospodarczymi, nad t e c h n i k ą produkcji, w a r u n k a m i b y t o w y m i i t d . , s t a r a j ą c się u z y s k a ć p r a w i d ł o w y obraz k u l t u r y duchowej i materialnej wsi w m i n i o n y c h stuleciach. O m a w i a j ą c okres b a d a ń nad s z t u k ą l u d o w ą , przed 1956 r., nie m o ż n a p o m i n ą ć w p ł y w u ówczesnego po­ g l ą d u na realizm socjalistyczny, k t ó r y i n s p i r o w a ł sze­ reg i n i c j a t y w badawczych w poszukiwaniu „ n a r o d o ­ w e j " f o r m y dla w s p ó ł c z e s n e j twórczości artystycznej. Pomimo że pojęcie realizmu socjalistycznego nie zawsze b y ł o p r a w i d ł o w o rozumiane, i n i c j a t y w y te p o z w o l i ł y na r o z w i n i ę c i e szerokiego f r o n t u b a d a ń w dziedzinie historii sztuki w ogóle, a sztuki ludowej w szczególności, b a d a ń , k t ó r e p r z y n i o s ł y rezultaty, j a k i c h przedtem nigdy nie o s i ą g n i ę t o . M i m o pewnych z a h a m o w a ń , badania te b y ł y nadal rozwijane po r o ­ k u 1956, przy czym ugruntowane zostały p r a w i d ł o w e podstawy naukowe tych b a d a ń , zgodnie z z a ł o ż e n i a m i metodologii marksistowskiej. Niniejszy a r t y k u ł jest p r ó b ą p r z e g l ą d u polskiego dorobku naukowego w dziedzinie b a d a ń b u d o w n i c t w a W I E J S K I M wiejskiego, opracowanego przede wszystkim w opar­ ciu o d o s t ę p n ą a u t o r o w i l i t e r a t u r ę przedmiotu. Nie m a j ą c możliwości przeprowadzenia szerszej ankiety w poszczególnych ś r o d o w i s k a c h i instytucjach nauko­ wych, autor zmuszony b y ł p o m i n ą ć prace nie wydane lub b ę d ą c e obecnie w t o k u opracowania, u w z g l ę d n i a ­ jąc jedynie te, k t ó r e z n a l a z ł y w y r a z w p u b l i k o w a n y c h sprawozdaniach l u b b y ł y m u znane z osobistych k o n ­ t a k t ó w z poszczególnymi badaczami. W p r z e g l ą d z i e t y m o m ó w i o n e zostały przede wszystkim prace d o t y c z ą c e b u d o w n i c t w a drewniane­ go, wznoszonego b ą d ź przez samych c h ł o p ó w , b ą d ź przez r z e m i e ś l n i k ó w wiejskich, a w i ę c b u d y n k ó w mieszkalnych i inwentarskich, oraz n i e k t ó r y c h b u ­ d y n k ó w p r z e m y s ł o w y c h ( w i a t r a k i , m ł y n y , k u ź n i e itp.). P o m i n i ę t e zostały prace d o t y c z ą c e b u d o w n i c t w a sa­ kralnego, k t ó r e nie zawsze w i ą z a ł o się z r z e m i o s ł e m l u d o w y m , choć obiekty te b ę d ą nieraz wspominane przy omawianiu prac, d o t y c z ą c y c h c a ł o k s z t a ł t u b u ­ downictwa drewnianego w Polsce. Dotyczy t o r ó w ­ nież b u d y n k ó w dworskich, drewnianych domów miejskich oraz k o n s t r u k c j i i n ż y n i e r s k i c h i w i ę k s z y c h budowli p r z e m y s ł o w y c h . Natomiast u w z g l ę d n i o n e zo­ s t a ł y prace dotyczące metod w y k o n a w s t w a i sposobu o b r ó b k i drewna — choć opierano je nieraz na bada­ niach o b i e k t ó w nie w c h o d z ą c y c h w zakres niniejsze­ go p r z e g l ą d u — p o n i e w a ż m a j ą one p o w a ż n e znacze­ nie d l a w ł a ś c i w e j interpretacji r o z w o j u r z e m i o s ł a wiejskiego. P r z e g l ą d niniejszy p o ś w i ę c o n y jest pracom p u b l i ­ k o w a n y m w latach 1945—1964, lecz przy o m a w i a n i u ich było nieraz konieczne n a w i ą z a n i e do n i e k t ó r y c h b a d a ń okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdyż w pierwszych 1 193 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ed4a43b97499cdab48580f8f5672c31.pdf d470e3459bc34ee733fd4d1c7802dd56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2582 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2399 Title A name given to the resource Renesans Ukrainy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.50-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaczyński, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Renesans Ukrainy Konferencja w Fundacji im. Stefana Batorego „Każde spotkanie Polaków i Ukraińców jest zakorzenione jednocześnie w historii i współczesności. Losy Polski i Ukrainy w historii krzyżowały się nieustannie, dramatycznie, na dobre i złe. Ta historia bywała bolesna, ale była naszą wspólną historią. Geopolitycy powiadają, że losy świata zależą od tego właśnie obszaru, na którym leżą nasze dwa państwa. Nie istnieje doktryna polityki X X I wieku. Nie wiemy, jak się ułoży ład światowy, ale ta połać ziemi ma decydującą rolę dla wizerunku polityki międzynarodowej w przyszłym stuleciu. Na tej sali widzę nie tylko znakomitych polityków, ale i przyjaciół, których łączyła po obu stronach granicy wspólna walka o poszanowanie praw człowieka. Polska potrzebuje niepodległej Ukrainy, bo niepodległa Ukraina jest nadzieją i szansą na to, że pokusy imperialne nie zmienią układu, jaki się wytworzył po 1989 roku. W rękach Ukraińców i Polaków leży stabilność nowego ładu europejskiego". Bronisław Geremek otwierając zorganizowaną przez Fundację Stefana Batorego konferencję „Renesans Ukrai­ n y " (o czym mówili prominentni goście), poddał zarazem drugi wątek: strategiczne partnerstwo obu państw. W konferencji uczestniczyli: ze strony ukraińskiej dwaj wiceministrowie, gospodarki - W o ł o d y m y r Naumenko, spraw zagranicznych - Anton Butcjko, deputowani do Rady Najwyż­ szej, liderzy partii opozycyjnych, Wiaczesław Czornowił i Boh­ dan Horyń, oraz również związani z opozycją naukowcy i pisarze. Stronę polską, z jednym czy dwoma wyjątkami, reprezentowali politycy i intelektualiści opozycyjni: były pre­ mier Jan Krzysztof Bielecki i wicepremier Leszek Balcerowicz, byli ministrowie Andrzej Olechowski i Andrzej Zakrzewski, przewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych Sejmu Broni­ sław Geremek. Był to więc dla konferencji - można tak powiedzieć - „ p o z a r z ą d o w e j " najwyższy możliwy szczebel. Trzy sesje w dwa dni. 18 i 19 maja 1996 r. Tematy: reformy gospodarcze, polityka zagraniczna, przemiany społeczne i poli­ tyczne przełomu lat 80. i 90. Gospodarka: sceptyczny optymizm W o ł o d y m y r N a u m e n k o , w i c e m i n i s t e r gospodarki Ukraina odchodzi od systemu totalitarnego, przepojonego ingerencją państwa, do społeczeństwa obywatelskiego, do demokracji. Przemiany staną się nieodwracalne, gdy nastąpi stabilizacja gospodarki i wzrost ekonomiczny, ale w tej dziedzi­ nie prawdziwe reformy rozpoczęły się dopiero w październiku 1994 r. Co osiągnęliśmy? Liberalizację cen: 90 procent kształtuje wolny rynek, 10 procent reguluje państwo. Zniesienie administ­ racyjnych ograniczeń w handlu zagranicznym. Wstępną stabili­ zację pieniądza. Spowolnienie tempa inflacji. Zniesienie dotacji i subsydiów dla przedsiębiorstw. Założyliśmy podwaliny infra­ struktury gospodarki rynkowej: 86 giełd towarowych, trzy giełdy papierów wartościowych, 230 banków komercyjnych, 680 kompanii inwestycyjnych, 80000 małych przedsiębiorstw, 4 000 spółdzielni, 3 800 spółek z udziałem kapitału zagranicz­ nego. Co hamuje restrukturyzację gospodarki? Słabe tempo prywa­ tyzacji - nie zapewniła „masy krytycznej" reform. Sprywatyzo­ wane przedsiębiorstwa wciąż wykazują mniejszą efektywność niż państwowe, prawic wcale nie ma prywatnej własności ziemi. Zależność gospodarcza od Rosji, z której pochodzi 53 procent importu; wraz z towarami importujemy niekorzystne zjawiska gospodarcze: inflację, zawyżone ceny nośników energii. Spa­ dek realnych dochodów ludności, wywołany m.in. olbrzymimi zaległościami w płatnościach państwa. Sytuacja gospodarcza jednak jest pod kontrolą, zaś pozytyw­ ne tendencje powinny przynieść widome efekty już. w przy­ szłym roku. 50 Oleli Soskin, dyrektor Instytutu Transformacji Społecznej Ukraina ma jednocześnie do rozwiązania trzy bardzo trudne problemy. Odebranie starym i nowym oligarchiom władzy ekonomicznej - czyli odtworzenie własności prywatnej Ukształtowanie wolnego człowieka, który potrafi organizować kierować i kontrolować proces produkcji. Odbudowanie narodu ukraińskiego; w imperium moskiewskim Ukraina nie była państwem, tylko prowincją, a genotyp narodu został prawie całkiem zniszczony. Od modelu państwa socjalistycznego powinniśmy przejść do kapitalizmu narodowego, w którym najliczniejsza i najsilniejsza jest klasa średnia. Niestety, budujemy model kapitalizmu państwowo-monopolistycznego o kształcie piramidy. Szczyt, to klany oligarchiczne, które przywłaszczają sobie dochód państ­ wa. Drugi poziom - elita menedżerów, która obsługuje oligar­ chię. Trzeci poziom to dwumilionowy aparat policyjno-karny, który strzeże interesów klanowych. Dół piramidy to około 70 procent ludności, sprowadzonej na poziom zupełnego spauperyzowania i zlumpizowania. Istnieje jednak też potencjał, który pozwala myśleć o modelu kapitalizmu narodowego. Sektor prywatny wytwarza już połowę dochodu narodowego; musi być jednak uzupełniony przez prywatne rolnictwo. Zweryfikowany został sektor państwowy: ci, co powinni zbankrutować, zbank­ rutowali i nie pracują, a ci, którzy mogą produkować - produku­ ją. Bank państwowy nie emituje j u ż pustego pieniądza. Na polu gospodarki toczy się walka polityczna. Lewicowy parlament broni interesów oligarchicznych i blokuje reformy. We władzy wykonawczej nie dokonano rewolucji kadrowej, i ona nie realizuje reform konsekwentnie. Ukraina nie musi być uzależniona ekonomicznie od Rosji, powinna jednak w tym celu dokonać zasadniczej reorientacji polityki zagranicznej; jest tu miejsce na strategiczne partnerstwo z. Polską. Leszek Balcerowicz Nie istnieje specjalna teoria transformacji dla Ukrainy. Sa. ogólne reguły i szczególne przypadki. Ukraina w 1991 roku miała trudniejsze warunki niż Polska w 1989 roku oraz więcej do zrobienia: budowę państwa i stosunków zagranicznych. Słabszą administrację, trudniejszą strukturę gospodarczą, wię­ cej ukrytego bezrobocia. Lepsza jest strategia zdecydowanych reform: inflację trzeba gasić szybko, jak pożar; liberalizacja gospodarki, to mniej władzy urzędnika, czyli mniej korupcji, a prywatyzacja - więcej rozwoju. Od pewnego czasu Ukraina podejmuje próby zdecydowanego przyśpieszenia reform i to W właściwym kierunku. Jest naprawdę ważne, żeby te próby się powiodły. A w czym miałoby się przejawiać strategiczW partnerstwo Ukrainy i Polski? To ścisła koordynacja polityki zagranicznej i wzajemne wspieranie jej celów. Wspieranie starań Ukrainy do rozszerzenia rynków zbytu. Porozumienie co do geopolityki, na przykład koncepcji, żeby N A T O zawierało porozumienia nie tylko z Rosją, ale i z Ukrainą. A ponieważ w ustroju, do którego przechodzimy, nie ma monopolu pańsi« na stosunki wzajemne, otwiera się ogromna sfera kontaktów społecznych. J Wątki dyskusji Szara strefa gospodarki: oceny rozmiarów wahają się od do 60 procent. M o i m zdaniem (przewodniczę powołanej wB? nic rządowej grupie roboczej do analizy szarej strefy). jednej trzeciej gospodarki nic przechodzi przez oficjalny bajj kowy sytem finansowy. Jest to wielkie pole dla świata przesw czego. Ale nie cała szara strefa to gospodarka przestępcza i Naumenko). . System podatkowy sprzyja rozwojowi szarej strefy problem w dużej mierze zniknie, gdy nie będzie P° nieujawniania dochodów. Z badań Banku Światowego wyn^jj że gdyby został wprowadzony normalny system podatkowy' 1,1 е Л �procent przedsiębiorców deklaruje, że opuści szarą strefę w trzy miesiące, 30 procent po roku, 30 procent po dwóch lalach, i tylko 10 procent twierdzi, że nigdy nie wyjdzie z szarej strefy (Soskin). Warunki formowania się narodu? Językiem ojczystym i państwowym musi być ukraiński. Przezwyciężenie kompleksu .młodszego brata", lub inaczej „małorosji"; a zarażona nim jest duża część elity rządzącej. Demografia: liczba zgonów przewyższa o 300 tysięcy rocznie łączną liczbę urodzeń i ludzi n a p ł y J 4 c y c h z zagranicy (Soskin). Na Ukrainie, a i u nas także, odbywa się ciekawe i chyba typowe zjawisko gospodarcze. Powstają hybrydy grupy oligarchiczno-klanowe, wspomagają je pokaźne sfery biurokracji i służb bezpieczeństwa. Zaczynają one ciążyć nad rozwojem gospodarki, i powstaje obawa, czy nie przekreślą procesu reform? Te grupy nie potrzebują żadnej reformy, wręcz odwrot­ nie, są im z natury przeciwne, bo działają na zasadach pólmafijnych albo całkowicie mafijnych (Jerzy Kozakiewicz). We władzach Ukrainy zapanowała równowaga grup regional­ nych, chodzi o wschodnie: dniepropietrowską, doniecka, char­ kowską, centralną kijowską, i południowe: odeską i niekołajewską. Zachodnia okazała się niezbyt silna i na razie wypadła z gry. Elity wschodnie orientowały się na Moskwę, ale teraz muszą szukać nowego systemu współrzędnych. Żeby się zintegrować z innymi, musiałyby zrezygnować z monopolistycznego do­ chodu płynącego z sektora państwowego. I to jest trudny problem (Soskin) wa Polityka zagraniczna: w s p ó l n e dojrzewanie Andrzej Olechowski Możemy pogratulować sobie, Ukraińcom i Europie, że w ciągu pięciu lat Ukraina stała się ważnym uczestnikiem polityki międzynarodowej. Kiedy pomyśleć o tym, jest to wydarzenie dość nadzwyczajne. Pięć lat temu politycy inte­ resowali się głównie tym, czy Ukraina przetrwa. Trzy lata temu, czy przetrwa w aktualnym stanic geograficznym. Dzisiaj Ukrai­ na jest pełnoprawnym i istotnym członkiem wspólnoty między­ narodowej. W czasach, kiedy byłem ministrem spraw za­ granicznych nic było ani jednej istotnej rozmowy między­ narodowej, w której nic byłaby podniesiona kwestia Ukrainy. Polaków interesuje głównie pięć wątków polityki zagranicz­ nej Ukrainy. Stosunek do rozszerzenia Unii Europejskiej i N A ­ TO. Do Wspólnoty Państw Niepodległych. Do rozbrojenia nuklearnego. Do Rosji. I do Polski. W interesie Polski leży niezależność Ukrainy, bo niezależna Ukraina nie pozwoli na odtworzenie podziału kontynentu. A w interesie Ukrainy leży członkostwo Polski w Unii Europejskiej i N A T O , bo to jej otworzy drogę na Zachód. Tak definiuję podstawowy punkt syntezy racji stanu Polski i Ukrainy. Anton Butejko, wiceminister spraw zagranicznych Niepodległe państwo ukraińskie nie jest fantomem. To °Ptymalna forma realizacji energii życiowej narodu. Rezultat samookreślenia się narodu ukraińskiego w dramatycznym pro­ cesie. Chwile wielkości, wzloty dążeń wolnościowych prze­ platały się z tragediami porażek i poniżenia. Renesans Ukrainy związany jest z losem i renesansem Polski. Taras Szewczenko "Testamencie" zwrócił się do Ukraińców, którzy chełpili się PW'dkami Kozakami, walczącymi z Polską: „Wasza prawda: °lska upadla, ale i was rozgniotła". Powstały na początku •Cku niepodległa Ukraina i niepodległa Polska. Walczyły, anstwo ukraińskie upadło. Klęska Ukrainy w znacznej mierze P'ynelana los Polski w 1939 i 1945 roku. Jesteśmy wzajemnie j ' A gdyby tak połączyć współpracą potencjały naro^ukrainy i Polski? Razem to jest 90 milionów ludności. <;j Р°'' уее zagranicznej wyznajemy zasady równoprawno• niewtrącania się w cudze sprawy wewnętrzne, pokoju. Nie j i - * У żadnych pretensji terytorialnych w stosunku do U i nic uznajemy takich pretensji w stosunku do nas. jerny prymat prawa międzynarodowego, zawarliśmy umo)NJty. Powiodło się cywilizowane oddzielenie się od państw w W l a z a n ( ó ; 1 C а т o w l r a k l i l byłego Związku Radzieckiego. Ukraina zdecydowanie przeciw­ stawia się próbom reanimacji ZSRR w jakiejkolwiek formie. WNP nie wykonało umów o podziale majątku i długów byłego ZSRR. Nie dostaliśmy nic. Nasz parlament 21 grudnia 1991 dokonał wykładni umowy o utworzeniu WNP. Nie uznajemy WNP za podmiot prawa międzynarodowego. WNP nie może podejmować decyzji wiążących dla nas ani występować w sto­ sunkach międzynarodowych. Naród ukraiński przeżył tragedię czarnobylską i w deklaracji o statusie bezatomowym ogłosił, że jest gotów pozbyć się jej jako pierwszy. Tego zobowiązania dotrzymujemy (natomiast nie dostajemy paliwa j ą d r o w e g o do elektrowni w zamian za przekazywane głowice). Nie jesteśmy przeciwni rozszerzaniu N A T O , uważamy że żadne państwo nie ma w tej sprawie prawa veta, ale proces ten nie powinien zagrażać bezpieczeństwo innych państw, w tym Ukrainy. Nie chcemy być buforem, bo on jest wystawiony na uderzenia z obu stron, ani mostem, bo to jest dość niesolidna struktura. Ukraina powinna być częścią Europy. Jesteśmy gotowi do jak najszerszej współpracy, a N A T O powinno brać pod uwagę specyficzne interesy Rosji. U w a ż a m y , że nowi członkowie powinni wyrzec się - tak jak Norwegia - przyjęcia broni atomowej obcych wojsk na swoim terytorium. Bohdan Horyń, parlamentarzysta Hasło „Renesans Ukrainy" jest miłe memu sercu, ale realiom bardziej by odpowiadał tytuł „Przeszkody na drodze do renesan­ su Ukrainy". Główna - to udział Ukrainy w WNP. W nazwie Wspólnota Brytyjska „ w s p ó l n o t a " oznacza zupeł­ nie coś innego niż w WNP. Podobnie „siły pokojowe" i „akcje pokojowe" WNP w Gruzji, w Mołdowie i Tadżykistanie. Tak samo „demokracja sowiecka" oznaczała jak najwięcej drutu kolczastego, więzienia i obozy. Wydaliśmy oświadczenie z 21 X I I 1991 i odmówiliśmy pod­ pisania statutu WNP 23 stycznia 1993. Szefowie innych państw podpisali ten dokument, który zapoczątkował pod placzczykiem integracji aktywną politykę Rosji zbierania pod swoje skrzydła utraconych kolonii - b. republik ZSRR. Niebezpieczeństwo dla niepodległości Ukrainy tkwi w tym, że faktycznie Rosja całkowicie ignoruje normy prawa międzynarodowego w stosun­ kach z członkami WNP, nie uznaje suwerenności i nienaruszal­ ności terytoriów, wtrąca się w ich sprawy wewnętrzne, udziela różnym swoim strukturom państwowym prawa wciągania nie­ podległych państw w polityczne, gospodarcze i wojskowe procesy integracyjne, które wiodą do rozmycia atrybutów suwerenności państwowej. Aleksander Smolar Kraje, które aspirują do N A T O , pragnęłyby, oczywiście, żeby na ich terenie nic była rozmieszczona broń atomowa. Ale zarazem postulat, żeby one z góry zadeklarowały, że nie będzie, jest nie do przyjęcia. Oznaczało by to zaakceptowanie statusu drugiej kategorii. Rosyjski minister Primakow sformułował trzy warunki. Pierwszy: nierozmieszczenie broni atomowej. Drugi: nieobecność obcych wojsk, przede wszystkim w Polsce. I trzeci: brak infrastruktury natowskiej. Czyli praktyczna nieprzynależność do N A T O , czysto teoretyczna, fikcyjna. Leszek Moczulski Słabością integracji europejskiej jest myślenie biurokratycz­ ne zamiast geopolitycznego. Nasza część Europy była przez kilkadziesiąt lal odcięta od Europy Zachodniej, ale jej włączenie w struktury europejskie traktuje się tak samo jak przystąpienie Danii czy Irlandii. Czy przyszła Europa ma się skończyć na Bugu i Sanie? Czy będą dwie integracje, euroatlantycka i euroazjatycka? A Europa znowu rozerwana, zresztą dokładnie według tej linii podziału z roku 1795, sprzed 201 lat? Propaguję stworzenie wschodniego filaru zjednoczonej Europy, nazywam go Międzymorzem, między Morzem Bałtyckim i Morzem Czarnym, osią jego byłoby zaś porozumienie i współdziałanie polsko-ukraińskie. 51 �Z d z i s ł a w Najder Kto tworzy linie podziału w Europie, my wchodząc do Unii Europejskiej i N A T O , czy Rosja, która odchodzi od wzorców europejskich budując WNP, i Białoruś, która brutalnie gwałci prawa człowieka? Mówi się Polsce, a także Ukrainie: „nie szkodzić stosunkom z. R o s j ą " . Otóż stosunki między dwoma państwami zależą od tego, jak się jedno państwo zachowuje względem drugiego. A n i my, ani Ukraina nie wysuwamy żadnych roszczeń w stosunku do Rosji; odwrotnie się zdarza. Nie grozimy żadnymi represjami jeżeli Rosja zrobi to lub tamto; Rosja to robi. Formuła „należy liczyć się z interesami strategicznymi Rosji" aprobuje nierówność stosunków między państwami (nikt nie mówi o strategicznych interesach Litwy czy Polski) i przypomina doktrynę Monroe albo doktrynę Breżniewa. Ultraprawica - szowiniści, antysemici - to mniej więcej kilka procent, ale ich potencjał może sięgać 10-15%. Można powiedzieć: tak samo jak w Europie. Tylko jednego nam brak: politycznie uformowania społeczeństwa, które w obecnej chwilj jest nieprzewidywalne. Nacjonalizm ukraiński... Jest nieprawidłowo u nas rozumia­ ny. Tradycyjny nie stawiał sobie za cel suwerenności Ukrainy: od Bohdana Chmielnickiego poprzez galicyjskich moskalofi. lów po komunistyczną partię Ukrainy jest antypolski i antysemi­ cki, a Rosję traktuje neutralnie albo jak sojusznika. Przeciw­ stawna - linia Petra Mohyły, linia kompromisu z katolicyzmem, z Polską, z Zachodem - była podstawową linią intelektualizmii ukraińskiego. Bohdan Osadczuk Tragedii białoruskiej są winne także Polska i Ukraina. Jak się ma takiego słabego partnera na granicy, to trzeba wszystko zrobić, żeby go wzmocnić. Prezydent Szuszkiewicz błagał Polskę i Ukrainę: pomóżcie, zajmijcie się nami, chciał jakichś umów bilateralnych... No i mamy to co mamy... Cztery lata temu na konferencję Unii Europejskiej w sprawie Maastricht zaproszono kilku polityków z Ukrainy. Mówiono 0 integracji europejskiej, wiele było iluzji związanych z Maast­ richt. I usłyszeliśmy, że my, państwa postkomunistyczne, też powinniśmy się integrować. Tylko nie z Europą, a między sobą. Nie dorośliście do integracji z Europą, ale popatrzecie, jest wielka demokratyczna Rosja, jednoczcie sią wokół niej. „ R u c h " jako pierwszy na Ukrainie ogłosił celowość roz­ szerzenia N A T O na wschód. Mówiłem wtedy, że wcale nie biegają mi mrówki po ciele, kiedy pomyślę, że na zachodniei granicy Ukrainy zjawi się N A T O , przeciwnie - będę może trochę spokojniej spał. Ukrainę chcemy w przyszłości widzieć w europejskim systemie bezpieczeństwa, stworzonym w opar­ ciu o N A T O . Rosja, jako państwo eurazjatyckie, ze względu na wielkość i interesy na wschodzie, nie byłyby członkiem tego systemu, mogłaby jednak zawrzeć z nim coś na kształt partnerst­ wa dla pokoju. Dlatego tak ważna jest współpraca państw Europy ŚrodkowoWschodniej. Może niezbyt dobrze próbowaliśmy realizować tę ideę, ale nie powinniśmy odrzucać idei współpracy bałtyckoczarnotnorskiej. Andrzej Olechowski Kiedy w 1994 roku dyskutowaliśmy z ministrem Złenką 0 strategicznym partnerstwie Polski z Ukrainą, to czułem się troszkę jak dziesięcioletni książę, który jest żeniony z ośmiolet­ nią księżniczką. Bardzo atrakcyjna sprawa, tylko co, czym i jak? Dziś sytuacja jest nieporównywalna; nasze państwa dorosły do tego, żeby o strategicznym partnerstwie mówić. Ale czyśmy dorośli jako narody? Nie wiem. Sugeruję, by następne takie spotkanie odbyć po części w Przemyślu, po części we Lwowie. Wtedy bądziemy pewniejsi siebie. Przemiany polityczne i społeczne: ile odrodzenia, ile nowości? Andrzej Zakrzewski Jakie widzę najpoważniejsze problemy na początku państowości Ukrainy? - Potwierdzenie zakresu terytorialnego i suwerenności nad Krymem oraz wytyczenie prawdziwych granic na północy 1 wschodzie; - Rozstrzygnięcie podstaw bezpieczeństwa narodowego; - Ustalenie zasad stosunków państwowych, zwłaszcza z są­ siadami, Rosją i Polską; - Określenie kierunków rozwoju gospodarczego gwaran­ tującego pełnię suwerenności i dobrobytu społeczeństwa (wciąż w warunkach zależności energetycznej i specyficznych powią­ zań kooperacyjnych); - Określenie społecznego i kulturowego znaczenia pojęcia „ukraińskości" państwa. M y r o s ł a w Popowycz, profesor Akademii K i j o w s k o - M o h y ­ lańskiej Nasze autorytety: prezydentowi ufa 2 1 % społeczeństwa, związkom zawodowym 12%, rządowi i służbie bezpieczeństwa - po 11 %, Radzie Najwyższej 8%, partiom 3%. Rada Najwyższa jest to jedyny organ wybrany przez ludzi i poparcie na fantastycznie niskim poziomie to niedorzeczność; nie świadczy to nawet o kryzysie zaufania, bo zaufania nigdy nie było. Poparcie dla partii: „ R u c h " 7%, Demokratyczna Partia Ukrainy 6,5%; i kto zna Ukrainę, będzie zdziwiony, ponieważ ta partia nie istnieje faktycznie - jest nazwa, szef, ale wiemy, że to nie taka sama partia jak „ R u c h " ze swą strukturą. Komuniści mają 6% poparcia, socjaliści 5% itd. Brak wiary w siły polityczne. Nie więcej niż 10% społeczeństwa przejawia jakieś zaintereso­ wanie partiami. Nie mamy na Ukrainie prawdziwego konserwatyzmu, bo można powiedzieć, że nie ma co konserwować. Ale nie można oczekiwać, że Cerkiew będzie u nas odgrywać taką rolę jak Kościół katolicki w Polsce; 40% niewierzących i Cerkiew rozbita rozłamami. 52 W i a c z e s ł a w C z o r n o w i ł , parlamentarzysta W o ł o d y m y r P o ł o c h a ł o , profesor Akademii lańskiej Kijowsko-Mohy­ Sytuacja etnopolityczna na Ukrainie. Rosjanie to 21 procent. 6 procent to inne mniejszości narodowe. Razem to jedna czwarta ludności. Tolerancja jest zagwarantowana i przestrzegana. Na Ukrainie nie ma silnych ruchów antysemickich, trafiają się pojedyncze wypady, ale Żydzi nadal emigrują. Jednak nie pozycja mniejszości narodowych bądzie decydować o dalszej orientacji Ukrainy; problem główny polega na tym, że naród ukraiński jest wciąż na etapie formowania się i jest podzielony Poza Krymem nie ma ruchów separatystycznych. Jest bardzo I ważne: elity regionalne Donbasu czy Odessy nic są wyłączone ze współzawodnictwa o władzę w Kijowie, mieć swoich przedstawicieli, wpływać na politykę Kijowa; nie miałyby tego w składzie Rosji czy odnowionego ZSRR. Dlatego są zaintere­ sowane niepodległością Ukrainy. Roman Szporluk, profesor Harvard Uniwersity Mamy bardzo dziwny obraz tego, co sią nazywa nacjonaliz­ mem ukraińskim. Polak, Rosjanin czy Francuz to są patriocinormalni ludzie. Dla pewnych ludzi wszyscy Ukraińcy sa. nacjonalistami. Być Ukraińcem kiedyś znaczyło „nie chcę bye Rosjaninem", „nie chcę być Polakiem". A , to nacjonalizm 1 szowinizm ukraiński... W ukraińskim ruchu narodowym były różne tendencjesocjalistyczne, radykalne, klerykalnc, komunistyczne. Po I w°f nie Związek Radziecki był - można powiedzieć - bardziej proukraiński niż Polska. Ale z lewicowości wyleczył Ukraiń­ ców Stalin: zlikwidował jedną falą po drugiej radykało* socjalistów, komunistów. Kraje demokratyczne, Polska prze"' wojenna, nic nie miały do zaoferowania ukraińskim dern" kratom. Oni więc także zostali wyeliminowani zc sceny ukrains kiej. Zostali ci, co liczyli na Hitlera, ale Organizacja Ukrain kich Nacjonalistów nie jest synonimem ukraińskiego ru narodowego. Opracował Andrzej Kaczyc 5 cn �2 Konferencji publikujemy dwa wystąpienia. Serdecznie dziękujemy pundacji im. Stefana Batorego za wyrażenie na to zgody. Całość materiałów z konferencji opublikowana będzie w książce Renesans Ukrainy. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Fundacje im. Stefana Batorego. Warszawa, 18-19 maja 1996 r. Roman Szporluk Panic ministrze. Proszę państwa. Przede wszystkim jestem bardzo wdzięczny Fundacji im. Stefana Batorego za to, że mnie zaprosiła na tę bardzo pouczającą konferencję. W odróżnieniu od innych jej uczestników nie jestem jedną z dramatis personae historii, w takim samym sensie jak oni, bowiem oni nie tylko tę historię interpretują, lecz są także jej twórcami. Ja zaś jestem raczej widzem z galerii (i może nawet nie - jak w tej chwili - ze stojącego miejsca na galerii). Ponieważ jestem z zawodu nauczycielem, postaram się państwu przedstawić być może trochę pedantyczny, schematyczny i bardzo skrócony esej na temat tego, co mi się zdawało ma mieć jakiś związek z tematem naszej sesji: Renesans Ukrainy. A mianowicie chciałbym tu mówić o przemianach na Ukrainie w latach 80. i 90. Jako historyk postaram się więc przedstawić próbę historycznego spojrzenia na te wydarzenia. Podkreślić przy tym muszę, że robię to z lotu ptaka, bardzo prymitywnie i powierzchownie, ale postaram się pewne rzeczy ze sobą powiązać. I jak to zwykle bywa podczas konferencji - trzeba jakoś reagować na wypowie­ dzi poprzednich mówców, tak i j a chciałbym wyrazić solidar­ ność z poglądem, że jednak można mówić o renesansie Ukrainy. Nawet jeżeli wiemy, że to jest pojęcie, które wymaga pewnego sprecyzowania. Pamiętamy przecież, że prawdziwy renesans, nawet ten oryginalny, pierwszy renesans także nie był renesan­ sem w dosłownym znaczeniu. To było coś nowego, co udawało, przypominało dawne. Innymi słowy: to było coś nowego, co częściowo było powiązane z czymś, co zdarzyło się wcześniej. Otóż moją tezą jest, że można mówić o odrodzeniu, o rene­ sansie, lakżc i w tym znaczeniu może nawet bardziej upraw­ nionym sensie, kiedy mówimy o konstrukcji, budowaniu i kon­ struowaniu nowego narodu, nowego państwa, które nazywa się Ukrainą, co zupełnie nie znaczy, że nie ma ono genetycznego powiązania z przeszłością. Jak wiemy z literatury o ruchach narodowych, nacjonalizmie i narodowości, jest tam obecny w tej chwili pogląd bardzo wpływowy, który powiada, że narody się ciągle tworzą, prze­ twarzają, redefiniują. Świadczą o tym takie książki jak The Invention ofBritan, The Remaking of the Invention of American. Nikt się więc nie obraża, gdy mówi się: wynalezienie, wymyś­ lenie Anglii, czy wymyślenie Francji. I zdaje mi się. że nie ma nic obraźliwego, kiedy mówimy o - w pewnym sensie - kon­ strukcji Ukrainy. Wiemy, że nawet te narody, które zdawało się j u ż są ostatecznie ukształtowane, sformowane także się ,,przerabia­ ją.". Trudno w języku polskim znaleźć ekwiwalent dla używa­ nych w angielszczyźnie słów, gdy mowa o tworzeniu się narodów: making czy building, ale mam jeszcze większy kłopot z unmaking, bo jak oddać tę grę słów: making i unmaking: robić' i 'rozrabiać'... Więc nie wiem jak nazywać proces odwrotny do robienia. - Odrabiać? przerabiać? zarabiać?. Nie Wiem jakie tutaj słowo b y ł o b y właściwe. W każdym the making "nd unmaking, ten proces ma miejsce. Pamiętamy wszyscy sławne powiedzonko sprzed 130 lat: zrobiliśmy Italię, mamy teraz zrobić Włochów. Jak wiemy, ten proces zrodzenia, •abiamo", wcale się nie skończył, nie całkiem został za­ mknięty, bo mamy północną Italię, Padanie, która chce skorzysć z prawa do samookreślenia narodów i rozbić Włochy, rocesy tworzenia się, budowania, robienia narodu, ciągle mają ^'ejsce i myślę, że w tej chwili także jesteśmy świadkami Pfocesu tworzenia nowej politycznej formacji, nowej konstruk•I' ~ Ukrainy, która naturalnie ma genetyczne powiązanie Przeszłością, ale jednocześnie jest także czymś bardzo, bardzo y m . W tym względzie zgadzam się z tymi mówcami, którzy P°akrcśląją ten aspekt. " z e j d ź m y dalej. Kolejnym problemem jest kwestia powiązawspółczesności, współczesnej historii z przeszłością. Jest la w a takie amerykańskie powiedzenie, które mówi, że przeszłość nie tylko nie jest martwa, ona nawet nie jest przeszłością (the past is not dead, the past is not even passed). Więc przeszłość nawet nie jest przeszła. Wydaje mi się. że trzeba położyć nacisk na to, jak bardzo wielkie znaczenie w tej chwili odgrywa świadomość historyczna i przeszłość w tworzeniu państwowości ukraińskiej. Jak Państwo wiedzą, prezydent Białorusi z zawodu nie jest historykiem i zapewne dlatego jest autorem tego słynnego powiedzonka, że Białoruś historycznie ma o wiele, wieleset lat więcej wspólnej historii z Rosją, niż z jakimkolwiek innym narodem. Można powiedzieć, że nawet studenci w Uniwer­ sytecie i m . Harvarda wiedzą, że to nie jest zupełnie tak. Że Białoruś jednak chyba ma troszkę więcej wspólnej historii z innymi narodami niż z Rosją. A l e to jest element jego świadomości politycznej. Chciałbym teraz przejść do jeszcze poważniejszego prob­ lemu. Przepraszam, że dzielę się tu z państwem głównie moimi kłopotami, ale chcę skorzystać z okazji, żeby się tu czegoś istotnego nauczyć, także dla mojej pracy zawodowej, w której muszę o tych rzeczach mówić ludziom, którzy, powiedzmy, są mniej poinformowani na temat Ukrainy, a j a staram się im jakoś wytłumaczyć, że może warto tracić dosyć poważne pieniądze i zapisywać się na kursy z historii Ukrainy. Problem, który chcę postawić to kwestia, czy w ogóle jest sensowne z. punktu widzenia nauki traktować historię jednego narodu jako proces zamknięty, jako historię tego właśnie narodu. W głowie mi ciągle krąży gdzieś to powiedzonko Burchardta, że pojęcie historii narodowej nie ma w ogóle naukowego sensu. Piszę w tej chwili esej do pewnego pisma na ten właśnie temat: krytyka pojęcia narodowej historii. I to jest, naturalnie, dosyć zabawne kiedy pracuje się w katedrze historii pewnego narodu. Ale to są takie paradoksy. Pozwolę sobie wyrazić dosyć kontrowersyjne poglądy, ale jak wiadomo pewien słynny Polak powiedział (cytuję z pamię­ ci): prawdziwa cnota krytyki się nic boi. Więc pozwolę sobie tutaj na pewną swobodę poglądów na te tematy. Przygotowując się do tego referatu zajrzałem do pracy słynnego polskiego historyka i polityka, Leona Wasilewskiego, Kwestia ukraińska jako zagadnienie międzynarodowe. Książka ta wyszła sześćdziesiąt kilka lat temu i w zakończeniu znajdują się tam niezwykle ciekawe refleksje na temat Ukrainy, na temat problemu, o którym chcę teraz mówić: historia narodowa czy jakaś szersza, bo taka jest moja teza. Otóż Wasilewski pisze (będę parafrazować jego tezy, bo nie mamy czasu na pełne cytaty, chociaż zazwyczaj w moich wykładach cytaty są najbardziej interesujące): Ukraińcom nie udało się utrzymać, zdobyć niepodległości, bo do zdobycia niepodległości potrzebne są nie tylko życzenia, pragnienia samego narodu, zdobycia niepodległości, ale także to, co zwykle nazywamy koniunkturą. I jeżeli nie ma koniunktury, nawet jeżeli są ludzie, którzy chcą coś zrobić, to tego nie osiągną. I daje przykłady jak to Estończycy, L i t w i n i , Łotysze mieli koniunkturę, udało się Jugosłowianom, Rumunom, Cze­ chom, a Ukraińcom się nie powiodło, chociaż on mówi: zdawało się, że Ukraińcy też mają koniunkturę, bo jakby nie było upadli Habsburgowie, imperium Romanowów. I dalej: Koniunktura jest zjawiskiem zmiennym, tego chyba nie trzeba udowadniać pokoleniu, które przeżyło okres lat 1904-20. Kto wie, czy nie rodzą się już. gdzieś na świecie siły, których starcie stworzy nową odmienną koniunkturę. M y ś m y tyle dziesięcioleci czekali na układ stosunków, który pozwoliłby nam wreszcie urzeczywi­ stnić marzenia i tęsknoty pokoleń „urodzonych w niewoli, okutych w powiciu". Kto wie, może i czterdziestomilionowy naród ukraiński w niedalekiej j u ż przyszłości (pisane w 1934 roku) doczeka się takiej koniunktury, którą potrafi wyzyskać pomyślnie dla lepszej, świetlanej przyszłości skorzystawszy z doświadczeń minionego okresu. W tym samym czasie, kiedy pisał Wasilewski, były hetman Ukrainy, Skoropadzki, przebywał w Berlinie i pisał pamiętniki, wspomnienia. I w tych wspomnieniach, które teraz zostały wydane w Kijowie przez Ukraińską Akademię Nauk, Instytut im. Lipińskiego (był takim gente polonus natione Ukrainus, Wacław Lipiński, został później Wiaczesławem Łypynśkym 53 �i był wielkim zwolennikiem, admiratorem Skoropadzkiego). Skoropadzki pisze (będę cytować w języku oryginału, to jest język, którego on się już nauczył po tym jak najpierw go uczono angielskiego i francuskiego): W danoje wriemia my wiernulis к wriemienam starych gietmanow. Snowa Ukrainie priedstoii rieszyt' żguczij wapros: z Moskalamy czy z Lachamy? (to jest po ukraińsku - dop. tłum.). Drugowo rieszienija waprosa niet. Naucziennaja gorkim opytom Ukraina budiet astarożnieje pisat' dagawor s adnimi iii drugimi. Ponieważ znajomość rosyjskiego w Polsce zdaje się podupada, a jest tu dużo młodych ludzi, pozwolę sobie na przekład: W obecnym czasie wróciliśmy do czasów starych hetmanów. I znów Ukraina musi decydować, rozwiązywać palące pytanie: z Moskalami czy z Lachami? Inaczej tej kwestii nie można postawić, ale nauczona gorzkim doświad­ czeniem Ukraina będzie teraz bardziej ostrożnie pisać układy czy to z jedną stroną, czy z drugą. Dalej hetman pisze: Liczno ja dumaju, czto naród na kombinacji z Pałakami nie pajdiot ni pri kakich listowiach, no Pierejasławskij dagawor dołżen byt' obdittnan i prawiedion w żyzń Ukraińcami z bolszej astarożnostitt. (Osobiście myślę, że naród nie pójdzie na żadne kombinacje z Polakami pod żadnymi warunkami, ale nowy układ, Ugodę Perejasławską, trzeba będzie przemyśleć bardziej starannie i z większą ostrożnością). Mądry Ukrainiec po szkodzie. Tezę mojego referatu podam w streszczeniu, bo kiedy się przyjeżdża przez kontynenty itd., mówią panu wtedy: niech się Pan streszcza. Pan minister jeszcze mi tego nie powiedział, ale wnet powie, więc ja Państwu podam tylko schemat argumen­ tacji. Moja zasadnicza teza jest taka, że koniunktura, o której myślał Wasilewski, zmieniła się, i ta, o której myślał hetman Skoropadzki również się zmieniła. Zdarzyła się najważniejsza rzecz w historii Ukrainy, mianowicie front polski przestał istnieć. Bo ta koniunktura ukraińska, która nie dopuściła do utrzymania niepodległości Ukrainy w czasie I wojny światowej polegała na tym, że Ukraińcy musieli walczyć i z Polską, i z Białą Rosją, i z Czerwoną Rosją. Po drugiej wojnie światowej ta kwestia odpadła nie tylko dlatego, że obiektywnie zmieniły się warunki, ale, co jest o wiele ważniejsze i dla mnie bardzo pouczające, naród polski, polskie elity, polscy historycy i poli­ tycy przyjęli do wiadomości fakt, że można budować przyszłość zamiast starać się rewindykować dawne układy. I tu mi się przypomina historia Szwecji, po tym jak Finlandia przeszła pod panowanie Rosji, a odeszła od Szwecji. Szwedzi bardzo Finlandię kochali, na pewno tam było wielu miłośników Finlandii, i jestem pewien, że w Sztokholmie istniałoby Towa­ rzystwo Miłośników Finlandii po tym jak Aleksander przejął Finlandię. Pewien słynny szwedzki poeta napisał wiersz: Wiel­ kość Szwecji polega na tym, żeby budować naród na tym, co mamy, a nie na tym, żeby odzyskiwać utracone tereny. Jak państwo dobrze pamiętają Szwedzi kiedyś byli wielcy, mieli wielki Wanderlust, dużo podróżowali po Europie, zbierali dzieła sztuki, podróżowali tak wiele, że pewien król szwedzki był nawet z roboczą wizytą na Ukrainie [śmiech na sali i oklaskiJ. Mam nadzieję, że pan minister Butejko również zaprosi teraz króla Szwecji z wizytą oficjalną, mógłby zwiedzić pewne zabytki na Lewobrzeżu. Otóż, wydaje mi się, że mamy do czynienia z niezwykle ważnym wydarzeniem: geopolityka Ukrainy zupełnie się zmie­ niła. I proszę nie myśleć, że to, co mówię, to banały, chociaż zapewne takimi też są. Pod koniec lat osiemdziesiątych na Zachodzie zaczęto pisać o kwestii ukraińskiej. I słynny amery­ kański profesor, ale muszę podkreślić, że amerykański, bo to dużo wyjaśnia, napisał artykuł: Wy naiwni ludzie sobie myślicie, że Ukraińcy się będą buntować przeciwko Moskwie i jeszcze bardziej głupio myślicie, że podobnie zrobią Ukraińcy ze Lwowa, ale przecież oni wiedzą, Że Moskwa jest ich jedynym ratunkiem przed Polakami. Widać więc jak żywotne są te mity i przekonania... Tymczasem Polacy nie rościli pretensji do Lwowa, co pomogło panu Czornowiłowi i jego kolegom robić to, co robili. To jest zasadniczy fakt. Teraz krótko i schematycznie - historia Ukrainy od roku 1985 powiedzmy do 1995. Będzie to strasznie schematyczne, bo pan minister już się zaczyna troszkę denerwować. 54 Otóż, proszę państwa, nie mamy czasu na historię tego dziesięciolecia. Zajmę się tylko pięcioleciem, od Gorbaczowa (rok 1985, jeszcze ważniejszy 1986) do roku 1991. Uważam, że Czarnobyl jest niezwykle znaczącym formują, cym doświadczeniem dla Ukrainy w okresie Gorbaczowa. To jest najważniejsze wydarzenie na szlaku do niepodległości. Mam pewne wspomnienia autobiograficzne z tych dni. Tak się złożyło, że kilka tygodni po Czarnobylu byłem w Moskwie i było tam wtedy bardzo dużo ludzi - uchodźców z Ukrainy, ale przykłady takie daje się w odpowiedziach na pytania, a nie w samym referacie. Otóż Czarnobyl dał przede wszystkim..., samo to wydarzenie można było rozumieć czy wyobrażać sobie jako wielką tragedię radziecką. Możemy sobie wyobrazić różne scenariusze tego, co mogłoby się dziać po Czarnobylu. Gorbaczow mógł wystąpić do narodu: Stało się coś strasznego, wszyscy ludzie radzieccy przeżywają tragedię, razem będziemy coś robić. Patriarcha moskiewski mógł także podobnie zabrać głos w tej sprawie. Akademia Nauk ZSRR mogła powiedzieć: Mamy do czynienia Z niezwykłą tragedią. Nic takiego się nie stało. Jedynymi ludźmi, którzy powiedzieli, że coś strasznego się stało, byli ukraińscy burżuazyjni nacjonaliści. Wobec tego wydarzenie, które obiek­ tywnie mogło być czynnikiem łączącym, integrującym narody ZSRR stało się punktem wyjścia dla ukraińskiego ruchu narodowego. Można przedstawić periodyzację, która nam pokazuje jak ten ruch nabierał rozpędu. Pierwsze komentarze o tym, że jest to wielka tragedia przyszły z radiostacji zachodnich w języki ukraińskim. Glos Ameryki i Radio Swoboda mówiły, że stało się coś strasznego - nie pijcie wody, nie pozwalajcie dzieciom bawić się na dworze itd. Tego Kijów i Moskwa nie mówiły. Na Ukrainie ten temat podjęli najpierw pisarze, i tu Związek Literatów Ukraińskich był bardzo ważny, humaniści, i bardzo szybko przeszło to także do kół uczonych, takich uczonych, do których odnosi się angielski termin scientists, lekarzy. W 1988 roku byłem w Kijowie i już wtedy fizycy i studenci zaczynali się zajmować Czarnobylem. Mamy więc kilka etapów: od poetów, humanistów do uczonych z nauk ścisłych, lekarzy i studentów. I to już zaczyna być poważne, bo mamy do czynienia z ruchem masowym. I kiedy później ruch ukraiński zaczął nabierać siły, przyłączyli się do niego aparatczycy, biurokraci i karierowicze. Mam lezę na temat tego, kiedy ruch polityczny staje się poważny: dzieje się tak wówczas, kiedy nie tylko są w nim męczennicy, ale także ludzie, którzy na nim chcą robić karierę. Jeżeli już mamy takich ludzi wtedy wiemy, że to jest na sieriozno. I tutaj było to bardzo interesujące. Przypominam, że nie przedstawiam historii w detalach, mówię bardzo schematy­ cznie. Kiedy zaczęliśmy widzieć już wiosną 1991 roku, że na nowo rodzą się Ukraińcy w aparacie partyjnym, to potrzebna była już ostrożność. Była to rzecz poważna. A kiedy się do tego dołączyli policjanci i wojskowi, wiedzieliśmy już, że Ukraina wygrywa. I stało się to w lecie i jesienią 1991 roku. Więc moja periodyzacja uwzględnia nie tylko poszerzenie R U C H U o masy, ale także moment, kiedy elity starego reżimu przystępują do ruchu narodowego. Chciałbym tutaj tylko zasygnalizować pewną myśl, bo nie nu czasu na szczegółowe argumenty. Niezwykłą oryginalnością ukraińskiego ruchu narodowego było to, że stworzył on koalicje, sił, powiedzmy, klasycznego ruchu narodowego typu lwows­ kiego i elementów patriotycznych w partii. Ukraiński ruch narodowy w Galicji Zachodniej, jak państwo bardzo dobrze wiedzą, jest, co do formy, swego rodzaju imitacją - bardzo wiele zawdzięcza pewnym elementom polskiej kultury politycznejzwłaszcza endecji. Ta konfrontacja była wynikiem politycznego etosu. Mieliśmy więc ten tradycyjny językowo-kulturalnyreligijny ruch narodowy, ale nie stał się on ruchem ekskluzy*' nym. Udało mu się stworzyć koalicję z elementami patriotycz­ nymi w partii i w reżimie, i to jest bardzo ważne. Nale# pamiętać, że w partii komunistycznej Ukrainy istniały zaws elementy narodowe. Żartuję sobie więc mówiąc o karierowiczach, nie mówię 1Ф zupełnie serio, bo w życiu partyjnym były zawsze elemen. �narodowe. Szelestyzm, to nie była jakaś aberracja. To już istniało wcześniej. I to, co się stało na Ukrainie - moim zdaniem , było wielkim osiągnięciem twórczym w polityce. Byli więźniowie Gułagu zrobili alians z ludźmi, którzy ich do tego Gułagu posłali albo przynajmniej pisali artykuły o tym, że to dobrze, że ich tam posłano. Mieliśmy więc bardzo interesujące zjawisko, które spowodo­ wało, że na Ukrainie nie doszło do konfliktu typu jugosłowiań­ skiego. Ciągle powtarzam moim studentom: Ukraina to Jugo­ sławia na abarot. Potencjalnie Ukraina mogła być Jugosławią. Proszę państwa, w gazetach nie przeczytamy: Dzisiaj we Lwowie nie odbyła się demonstracja, w której policja nie pobiła demonstrantów, nie aresztowano ludzi. Bo to nie są wydarzenia. Ale kiedy państwo sobie przypominają wydarzenia lat 1988-89 jtd., tam były potencjalne elementy strasznych tragedii, lecz do nich nie doszło. Nie doszło nie tylko dlatego, że dysydenci się dobrze sprawowali, ale także dlatego, że być może jakiś pułkownik K G B czy naczelnik milicji zdecydował nie reagować w sposób brutalny. Więc mieliśmy pewną kulturę polityczną, alians, w którym właśnie elementy przeciwstawne uzgodniły wspólną platformę. Tutaj znowu taka marginesowa uwaga, która zasługuje na pełniejsze omówienie: doszło do integracji Ukrainy Zachodniej z Ukrainą Wschodnią. Proszę pamiętać, że nie można uważać tego za dogmat - tak nie musiało się stać. Ukraińscy myśliciele i działacze zawsze martwili się tym, czy uda się zintegrować Ukrainę czy nie. Kiedy mnie pytają studenci czy koledzy, jaka jest różnica między Ukraińcami i Rosjanami, odpowiadam, że tylko trochę większa niż między Serbami i Chorwatami. Tylko troszkę większa. Mamy więc sytuację, kiedy znowu trzeba było mieć to, co się nazywa selbsbegrenzung - i jedni, i drudzy musieli się do­ stosowywać. Ale za dużo o tym mówię, więc szybko przechodzę do dalszych tematów. Proszę państwa, te zjawiska na Ukrainie, o których mówię, miały miejsce w szerszym kontekście. I wracam tym samym do koniunktury. Ruchy narodowe w krajach bałtyckich, kryzys narodowy w Rosji - o tym można mówić godzinami; wspomnę tu więc tylko o wielkim buncie Rosji przeciwko ZSRR. Fenomen Jelcyna, ale to coś więcej niż fenomen Jelcyna. Wracam znowu do mojej „ p o l s k i e j " tezy: kłopotów Związku Radzieckiego z krajami demokracji ludowej, a zwłaszcza z Polską. Niedługo ukaże się artykuł, także w Polsce (o ile redaktor nie zmieni zdania), w którym staram się przedstawić tezę, że właściwie przyczyną upadku Związku Radzieckiego i imperium rosyjskiego była ich głupota polegająca na tym, że starali się oni wintegrować Polskę w skład rosyjskiego imperium. Kiedy państwo czytają rosyjską publicystykę na temat Polski w wieku X I X , to brzmi to zupełnie jak współczesne rosyjskie artykuły o Ukrainie. Polska była wtedy dla rosyjskich publicys­ tów sprawą wewnętrzną Rosji. To jest bardzo pouczające, to są niemalże dosłowne cytaty. Otóż moja teza jest taka: od Kościuszki do Wałęsy Rosjanie mieli kłopoty z Polakami, i gdyby byli mądrzejsi, po roku 1945 sfinlandyzowaliby Polskę (o tym pisze Kisinger w swojej książce). Proszę sobie wyobrazić historię Związku Radzieckj go i Europy Wschodniej w której nie ma Poznania 56, Gdańska 70. Radomia 76, sierpnia 1980 roku - jaki miałoby to Ptyw na integralność Związku Radzieckiego, gdyby Polacy me rozrabiali i nie mieli wpływu na ruchy narodowe w samym związku Radzieckim. Do tej tezy wrócimy w dyskusji, o ile uznają to państwo za stosowne, ale w moim przekonaniu Ukraina nie wybuchłaby 1991 roku nie tylko dlatego, że nie miała frontu polskiego i nie ^usiała się bać o to, że polscy rewanżyści czy odwetowcy będą akować L w ó w , w sytuacji kiedy oni się buntują przeciwko . Ji (nie było tej obawy), ale co ważniejsze - dlatego, że ^oskwa musiała się także martwić tym co robią Polacy, Cgrzy, Czesi i to pozwalało jej lekceważyć trochę Ukrainę. 2d h ' Ukraińcy mogli robić rzeczy, których by nie robili, У°у Moskwa nie musiała myśleć o tych innych demoludach. e w w 0s t 8 e m u Jest jeszcze jeden element bardzo ważny w ogólnym obrazie kwestii ukraińskiej koniunktury: walka dwóch systemów - kapi­ talizmu z socjalizmem. Idzie o samą konstrukcję radzieckiej geopolityki w sensie globalnego wyzwania wobec Stanów Zjednoczonych, walki dwóch systemów. W y m a g a ł o to nie­ zwykłego wzmożenia wysiłków, energii w skali światowej. To, że Związek Radziecki uważał, iż dla jego interesów ważne jest, żeby była władza ludowa w Mozambiku (i jeszcze nie pamiętam gdzie), to wszystko także pomagało Ukraińcom w ich stosun­ kach z Rosją. W „Instytucie Mieżdunarodnych Adnaszenij" w Moskwie, wśród studentów w latach siedemdziesiątych był taki dowcip: Stany Zjednoczone ingerują w wewnętrzne sprawy Związku Radzieckiego we wszystkich częściach świata. To także pomagało Ukrainie. To jest dosyć dowcipne - bo Rosjanie mają prawdziwe poczucie humoru. Nie będę mówił już o Af­ ganistanie, nie muszę o nim mówić. Lecz w s p o m n ę o takiej małej sprawie. Nie myślimy zbyt często o tym, że emigracja żydowska pomogła Ukrainie. Ale ona, owszem - pomogła. Tysiące ludzi w 70. i 80. latach opuściły Związek Radziecki. Ci ludzie oczywiście utrzymywali kontakty z rodzinami, przyja­ ciółmi itd. To, co oni pisali, czy telefonowali z Tel A w i w u czy Nowego Jorku przyczyniało się do podważania autorytetu władzy ludowej. Bo ludzie, którzy zostali w Związku Radziec­ kim dowiadywali się, że wujek, który był profesorem nauko­ wego ateizmu czy historii KPZR, ma kłopoty ze znalezieniem roboty, ale za to kuzyn czy kuzynka, która specjalizowała się z fizyki czy chemii is doing very well. Więc zmieniło to hierarchię wartości w samym Związku Radzieckim i dało trochę do myślenia młodym ludziom w kwestii lego, jak budować własną wizję przyszłości. A zatem, klęska komunizmu w wielkim zmaganiu z kapitaliz­ mem przyczyniła się do katastrofy komunizmu w Europie Wschodniej. Byli tacy socjologowie i politolodzy, którzy mówili: jeżeli komunizm upadnie w Polsce i na Węgrzech to prędzej CZY później doprowadzi do tego samego na Litwie i na Ukrainie. Na takiej właśnie wielkiej scenie historycznej należy rozpatrywać dramat ukraiński. Muszę już kończyć, pozwolę więc sobie na zakończenie zacytować raz jeszcze czyjąś myśl. Mianowicie, moje przekona­ nie o niezwykłym znaczeniu Polski w historii Rosji polega na tym, że to nie tylko Rosjanie tracili bardzo dużo energii na to, żeby uczyć języka rosyjskiego. Nie potrzebuję państwu mówić 0 tym, jak wiele władze rosyjskie poświęcały energii, czasu 1 środków kadrowych, żeby podnieść poziom nauczania języka rosyjskiego w Królestwie Kongresowym - słynny oświeciciel Apuchtin itd. Proszę pomyśleć, co by było, gdyby ci ludzie zamiast uczyć Polaków rosyjskiego, uczyli rosyjskich chłopów czytać i pisać po rosyjsku, ale oni tego nie robili. I gdyby ci rosyjscy chłopi nauczyli się czytać i pisać po rosyjsku przed rokiem 1917 może nie zrobiliby tego, co zrobili w roku 1917. Imperialna nadmierna ekspansja rosyjska w Polsce i gdzie indziej miała bardzo smutne następstwa dla procesu formowa­ nia się samego narodu rosyjskiego. Już kończę. Jak państwo wiedzą, m ó w c y kończą przynaj­ mniej piętnaście minut, ale moje ulubione zakończenie polega na tym, że kiedy już się wyczerpało czas, to się potem mówi... dalej. (Podziwiam kolegę, który tak zrobił. Kiedy przekroczył już swój limit, powiedział: w pozostających piętnastu minutach chciałbym...) Więc zakończę. Proszę państwa, wydaje mi się, że stało się coś niezwykłego. Ukraina powstała jako państwo, które się określiło na zasadach demokracji zachodniej, budując pojęcie narodu politycznego, który nie jest pojęciem etnicznym, co nie znaczy, że Ukraińcy, obywatele ukraińscy nie powinni znać ukraińskiego. Wydaje mi się, że to nie jest nadmierne wymaganie, ale to jest naród polityczny, naród obywatelski. I w ukraińskim ruchu narodo­ wym, w tym okresie, który rozpatruję (od I I wojny światowej) miała miejsce niezwykła ewolucja polityczna i wśród dysyden­ tów i wśród emigracji właśnie w kierunku odejścia od ekstremizmu czy etnicznego nacjonalizmu do pojęcia narodowości, obywatelstwa, państwowości. Tego nie udałoby się osiągnąć bez wielkiego kompromisu historycznego między dysydentami i reżimem, bo bez tych generałów i kagiebistów, Ukrainy by nie 55 �było, a gdyby była, mielibyśmy Bośnię. Więc bez tych ludzi, tego by nic można było zrobić, a to wszystko nie byłoby możliwe bez integracji Zachodniej Ukrainy ze Wschodnia, bo Zachodnia Ukraina odegrała wielką rolę. Ona była kiedyś Piemontem Ukrainy. Ale jak mówiłem narody się zmieniają i ja boję się czasem, że Piemont może zostać Sycylią, ale do tego mam nadzieję nie dojdzie. Dziękuję bardzo. Je when Swerstiuk Szanowni Państwo. Chcę poruszyć zagadnienie, które jest przedmiotem troski zarówno Ukraińców jak i Polaków. Problem społeczno-psychologiczny, który dotyczy takiego faktu: w jaki sposób naród, który ciągle miał do czynienia z terrorem i komunistycznym reżimem obecnie popiera lewicę? W jaki sposób katolickie państwo, można nawet powiedzieć: klasyczne katolickie państwo, Polska, popiera w czasie wyborów lewicę. O co w tym chodzi? Staramy się analizować to jakimiś racjonalnymi metodami wtedy, gdy za tym stoi coś irracjonelnego. Według mnie to „irracjonalne" nie jest żadną zagadką. Po prostu na przestrzeni wielu dziesiątków lat byliśmy świadkami powstania stereo­ typów, które leżą u podstaw ludzkich zachowań. Nie logiczne wnioski, nawet nie zdrowy rozum, a stereotypy. Oczywiście, można by było od tej rzeczywistości jakoś uciec na przykład do Zołoczowa, gdzie pan Wozniakowskyj od­ budowuje zamek z X V I stulecia, a jest on podobny do pana Chrzanowskiego z Krakowa jak dwaj bracia. Można by było się zachwycać tymi ludźmi, którzy nic mając środków odbudowują prawosławną cerkiew, a w tej cerkwi dużo dzieci, i wszystko niby idzie tak jak szło w starych dobrych czasach. Niby zawracamy. Ale rzecz w tym, że w końcu X X wieku wracamy do tego, przeciwko czemu szliśmy na początku X X wieku. I myślę, że jest to niezwykle wielki problem zawracać, a nie iść do nowej gwiazdy i nowej wiary. Myślę, że pojęcie renesansu jest oczywiście prawomocne, gdy mówimy o politycznym odrodzeniu państwa. Ale w szero­ kim rozumieniu tego słowa uważam, że to pojęcie nie jest prawomocne w jakimkolwiek punkcie kuli ziemskiej w końcu X X wieku. Nie brzmi ono, gdyż renesans to pojawienie się nowej wiary. Kiedy przyjrzymy się naszym określeniom epoki, w której żyjemy to wydaje się, że nie możemy powiedzieć, że żyjemy w epoce postkomunistycznej. Wiem, że pojęcie to pojawiło się na Zachodzie i tam jest ono rzeczywiście prawo­ mocne. M y nie żyjemy w epoce postkomunistycznej, my przeżywamy w dalszym ciągu charakterystyczny dla epoki komunistycznej proces rozpadu. Mam na myśli proces rozpadu moralnego. Komunistyczny pociąg zatrzymał się gdzieś pośrodku kałuży i, tak jak w naszej Radzie Najwyższej, toczy się dyskusja: czy iść do przodu czy wracać. Komuniści, którzy nigdy nie znali innego hasła prócz „do przodu" raptem zaczęli mówić „z powrotem''. I trzeba oddać im należne za to, że są konsekwentni w jednym. Zawsze szli przeciwko zdrowemu rozumowi. Ale rzecz nawet nie w komunistach i nie w idei, boja nawet nie wiem co stoi za pojęciem „ k o m u n i ś c i " . Jest ono niezbyt określone. Naszą epokę nazwałbym postczarnobylską. Przy czym w to pojęcie wkładam bardzo szeroką treść. Wychodzę z przekona­ nia, że zmiany w naszym świecie nastąpiły wtedy, gdy w żar­ gonie sztywnej komunistycznej frazeologii użyto biblijnego pojęcia „ g w i a z d a - p i o ł u n " . Oznaczało to, że system, reżim zaprogramowany na ciągły atak, raptem stanął. Raptem ogłosił manifest wolności, gdyż za słowami „powrót do starych w a r t o ś c i " - nic nie stało. Po prostu ogłoszono możliwość powrotu. Do jakich starych wartości można powracać, kiedy zostały one zniszczone w sercu całego pokolenia i gdy znisz­ czono całe pokolenia, które były nosicielami tych wartości. Tak naprawdę jest to fikcja powrotu do starych wartości. Chciałbym zatrzymać się na tej szkole, którą przeszliśmy, każdy z nas, myślę, że w Polsce w mniejszym stopniu, ale podobnie. Jest to szkoła negacji starego świata i szkoła walki 56 z przeżytkami przeszłości: z przeżytkami prywatnej własności, z przeżytkami tak zwanego nacjonalizmu, z przeżytkami religij­ nymi. Właśnie bolszewikom udało się zorganizować ten pochód w stronę reedukacji osoby, dlatego, że świat szedł w tym kierunku, i światowa filozofia, i socjologia, i polityczny ruch pracowały w tym kierunku. Obudziliśmy się na początku XX wieku już pod sztandarem nowej religii - socjalizmu. Bo to właśnie była nowa religia. Oczywiście, nie była ona tak zdecydowana, jak wtedy, gdy zjawili się jej realni wykonawcy, którzy w znacznej mierze profanowali te wartości, gdyż ogłosili nie tyle ich transformację, ile likwidację. Czym była likwidacja własności prywatnej? Otóż na naj­ prymitywniejszym poziomie zawsze znajdzie się wielu takich, którzy zechcą ekspropriować i przywłaszczyć cudze. Ale to była ideowa likwidacja własności prywatnej i romantycy od razu przyłączyli się do tego pochodu biorąc za przykład wiadome obrazy u Majakowskiego: ulica maja, dama mai albo malcziszka wykładywaj warowannyje cziasy, ani łiepier... Ale wraz z tym likwidowano najważniejszą wartość, która stała za własnością prywatną: typ człowieka, który był być może największym osiągnięciem cywilizacji - Gospodarza, który przywykł kochać swoje zajęcia i był spadkobiercą. Czyli tego sługę z wiadomej przypowieści ewangelicznej, który otrzymywał pięć talentów i je pomnażał. Na tym opierała się nasza kultura. I ten gospodarz, w rezultacie totalnego ataku na człowieka, był niszczony i niszczona była warstwa społeczeństwa, na której ono się opiera. Czym w warunkach Ukrainy był atak na narodowe przeżytki? Na pierwszy rzut oka mogło się wydawać, że niesie to za sobą również wartości pozytywne. Narodowy egoizm nigdy nic byt pociągający, interesy narodowe trzeba było jakoś zharmonizo­ wać, natomiast internacjonalizm wyglądał bardzo przyjemnie, w szczególności dla kulturalnych ludzi. Ale u nas nie tylko bolszewicy atakowali narodowe przeżytki. Powiedziałbym, że świadomy narodowo człowiek był atakowany na Ukrainie l przez czerwonych, i przez białych, i przez brunatnych. Świadomy pod względem narodowym człowiek stał się u nas wrogiem wszystkich reżimów, i świadomość narodową ludzie utaili gdzieś głęboko w sobie. Dla imperium rosyjskiego w 1917 roku szokiem było to, że raptem Ukraina otwarcie przyznała się do swego największego grzechu - pragnienia niezależności. Naoczni świadkowie wspominają jak wczorajsi przyjaciele obrażali się na nich po prostu za to, że są Ukraińcami. Wydarzenia te oczywiście zostały dobrze zapamiętane. Wszystkie egzekucje w okresie wojny domowej, zorganizowa­ nie głodu w 1933 roku właśnie na Ukrainie, później w warun­ kach wojny, wykorzystanie Ukrainy jako głównego poligonu było również likwidacją wszelkiej możliwości odrodzenia świadomości narodowej. W roku 1991 mamy znowu sytuacje wywołujące szok. Ukraina jeszcze raz przyznała się do swego największego grzechu, pragnienia stania się państwem niezależnym. Otóż walka z przeżytkami narodowymi była konsekwentna i nieprze­ rwana. Stworzyła nam bardzo dużo problemów i jeszcze długo zmuszeni będziemy je rozwiązywać. Na przykład nasza historia to temat zabroniony. Tak napraw­ dę żyliśmy tylko legendami i skłonność do legend występuje jeszcze dzisiaj wśród ukraińskich półinteligentów, którzy lubW mówić o naszej historii przed narodzeniem Chrystusa. Nato­ miast historia, która teraz powraca, powraca bardzo powoli Powraca do młodego pokolenia, ale wątpię, czy powróci kiedykolwiek do tych, którzy już ukończyli szkoły i są obecnie nauczycielami. Oni są nosicielami stereotypów i to głównie antyukraińskich. Największe problemy sprawiała walka z przeżytkami religU' nymi. Ze względu na swą istotę religia wymaga niaksymalizm ' tylko wtedy jest religią. Religia wymaga pełnego oddania sie. idei. W warunkach socjalizmu powstał u nas wariant кой promisowy, kiedy w pracy oddaje się ..cesarzowi co cesarskie • a w domu oddaje się „Bogu co boskie". Wariant ten w jakiej mierze sprzyjał temu, że na pierwszy rzut oka wydawało się. religijność narodu została zniszczona. W gazetach donoszon o prawie pełnej ateizacji, a potem znowu jak miraż zjawiały u 1 sl �nowe ugrupowania protestanckie i nowi nosiciele przeżytków religijnych w świadomości. Walkę przeciwko przeżytkom burżuazyjnym w świadomości najlepiej obrazuje pewne zjawisko, które jest bardzo aktualne W obecnym czasie. Chodzi o wyprodukowanie połowicznego człowieka. Żaden człowiek nie zrezygnuje z tego, bez czego nie może być człowiekiem. Nikt nic zrezygnował z instynktu własności, dlatego że każdy człowiek dąży do samoutwicrdzenia się na ziemi, na której zjawił się tylko jeden raz i chce mieć tutaj grunt pod nogami. Żaden człowiek nie mógł zrezygnować z narodowości, dlatego że to oznacza rezygnację z pamięci o przodkach, z siebie, z pamięci historycznej. I żaden człowiek nie mógł zrezygnować z wiary, bo oznaczałoby to rezygnację z duszy. Stąd też nikt całkowicie nie zrezygnował, a tylko połowicznie. Czym jest religia, kiedy w pracy nie wierzę, aw domu wierzę? Nie jest to j u ż religia, do niczego bowiem nie zobowiązuje. Czym jest świadomość narodowa, jeżeli nie jest związana z obowiązkiem względem narodu, a maskuje się pod narodowym indyferentyzmcm? I czym jest skłonność do włas­ ności, jeżeli nie jest związana z obowiązkiem kochania i po­ mnażania bogactwa ziemi. Ten połowiczny typ człowieka to nasza rzeczywistość. Mamy dzisiaj do czynienia z takimi połowicznymi ludźmi, którym 0 wiele łatwiej jest zawracać do prostszego wariantu życia (w tej kałuży, w której zatrzymaliśmy się), niż iść do przodu w przy­ szłość, w której nie ma tej gwiazdy, która świeciłaby w ich sercach. Otóż, człowiek walczył jak mógł z demontażem osobowości, ale udało mu się zachować siebie tylko w połowie. Istnieje teraz problem jak powrócić do tych wartości, które zadeklarowała przebudowa i o których ciągle myślimy. Czy można powrócić do wartości, które istniały w przeszłości? Przypominam sobie znany wszystkim fakt, jak to Chińczycy doszli do wniosku, że wróble roztrwaniają majątek narodowy 1 zniszczyli w ciągu jednego dnia wszystkie wróble. Potem musieli je importować, gdyż bez nich owady niszczyły jeszcze więcej majątku narodowego. Import wróbli jest śmiesznym przykładem, ale importować wróble jest o wiele łatwiej niż wartości. A my dzisiaj próbujemy importować wróble. Czy możemy wrócić do wartości, które traciliśmy - Polacy na przestrzeni jednego pokolenia, a my na przestrzeni trzech pokoleń? Czy można w ogóle powrócić do tych wartości? Jak je zaszczepić? M o ż e m y sprowadzić książki do nauki historii, importować z zagranicy, dzięki Bogu nasza emigracja pielęg­ nowała to wszystko, tak jak i wiarę, tradycję. Ale na jakim gruncie je zaszczepić, bowiem przywieziona książka jest tylko przywiezioną książką, a nas interesuje typ człowieka wypielęg­ nowanego na tych wartościach. Przed nami stoi zadanie wy­ pracowania nowego typu człowieka. Przemiana człowieka, który nie zdziwił się nawet, kiedy miał miejsce cud i w rosyjs­ kim czy eseserowskim imperium zniesiono cenzurę. Nikt w to me mógł uwierzyć, bowiem cenzura istniała tutaj przed Piotrem po Piotrze, i nagle przepadła. Upadły granice, na których wszystko się trzymało. Jedyna świętość - „nieruszymosf granic", raptem i ona została zburzona. I ten typ połowicznego człowieka nie zdziwił się, nie zrobił z tego swego święta narodowego, lecz po prostu przyjął jako kolejny akt przy­ stosowywania się do warunków życia: życie toczy się do przodu, zmieniają się dekoracje, a my spróbujmy wykroić coś dla siebie w nowej sytuacji. Chcę powiedzieć, że głównym zadaniem obecnie jest powrót do źródeł chrześcijańskich. Jest to problem nie tylko ukraiński, ogóle nie wyobrażam sobie od czego może rzeczywiście f°zpocząć się odrodzenie człowieka. Kryzys człowieka, którego jesteśmy świadkami, przejawia się na poziomie elementarnym, nas brakuje kadr. Jest wiele osób z wyższym wykształceniem. wszędzie brakuje kadr. Brakuje ludzi, którym można byłoby ć - Otrzymujemy pomoc materialną z. zagranicy i trzeba aleźć takich współpracowników cerkwi, którym można za^ac, że tę pomoc sprawiedliwie podzielą. Czyli nic ma zaufania instytucji, w której powinniśmy śmiało wierzyć ludziom. ^ W i e m oni wykonują to przed Bogiem i własnym sumieniem. Щ wszędzie do czynienia z problemem wypracowania 1 0 0 w c u a nowego typu człowieka, na którym można byłoby się oprzeć. I jest to podstawowy problem. Myślę, że nie powinniśmy pokładać nadziei na cud, że wraz ze stabilizacją gospodarczą taki człowiek u nas się zjawi. Czy w ogóle może pojawić się stabilizacja i rozwój bez takiego człowieka? Jest to zamknięte koło, ale myślę, że mimo wszystko mamy przed sobą zagadnienie powrotu do źródeł duchowości, powrotu do tych źródeł, z których pochodzi ludzka autentycz­ ność i odpowiedzialność. Coś przeciwstawnego temu reżimowi, który jeżeli miałbym nazwać go jednym słowem, powiedział­ bym: brak odpowiedzialności, całkowity brak odpowiedzialno­ ści. Właśnie teraz istnieje problem pojawienia się nowego poko­ lenia, które zdolne byłoby do przyjęcia na siebie obowiązku, które oświecone byłoby wiarą, posiadałoby ideały i wierzyłoby w nie. I nie wyobrażam sobie takiego powrotu bez powrotu do źródeł. Nie wyobrażam sobie innej szkoły (nic faryzejskiej, nie formalnej) niż religijna. Musi mieć miejsce odrodzenie człowie­ ka. Myślę, że na naszym gruncie z jednej strony, to będzie bardzo ciężkie, a z drugiej, są przecież, u nas mimo wszystko głębokie tradycje w narodzie. I nie przypadkowo nasi najwięksi filozofowie byli filozofiami religii, a największy poeta opierał swą twórczość na Biblii, i sam pisał w duchu psalmów. To niezwykle ważne, gdyż to jest nasza tradycja i na tej tradycji wychowywane są (może jeszcze nic są wychowywane, bo starzy nauczyciele), ale będą wychowywane nowe pokolenia. Bowiem rzeka powinna wrócić do swego naturalnego koryta, które jest u nas nieprzypadkowe. Chciałbym zwrócić uwagę na istnienie dzisiaj poczucia obcości w narodzie, które przejawia się we wrażeniu, że nie jesteśmy uczestnikami procesu historycznego, lecz w jakiejś mierze oglądamy spektakl, stojąc gdzieś z boku. Ten spektakl przyjmowany jest przez wielu dosyć obojętnie. Przypominam sobie taki epizod, było to w 1972 r. Do celi dano nam tylko jedną gazetę, „ P r a w d ę " . Gazeta bardzo obrażała się na reżysera Tołstonohowa. W Moskwie wystawiono spektakl na podstawie utworu Gogola Rewizor. Była w nim obecna jedna osoba, która nic nie robiła. Siedziała z boku w czarnym ubraniu i w czarnych okularach. Ale wszyscy w jej obecności zachowywali się całkiem inaczej i jej obecność wszystko zmieniała. Sądzę, że przy naszej przebudowie siedzi taka sama osoba, na którą swego czasu obrażała się „ P r a w d a " . I myślę, że nasz komiczny czart z rogami i ogonem jest stosunkowo niewinnym obrazem w porównaniu z fałszem, obłudą, przyzwyczajeniem do kłamstw, osobą wcielającą te pojęcia, która z boku w jakiejś mierze jest reżyserem naszego spektaklu. Jej obecność od­ czuwalna jest wszędzie. I możemy mieć tylko nadzieję, że nie posiada ona sił twórczych, że może jedynie parodiować stwórcę. Jednocześnie w narodzie, w każdym jego pokoleniu zjawia się garstka idealistów, którzy obsiewają niwę narodową, i to jest absolutnie niezmienny atrybut historii. Myślę, że nasza nadzieja związana jest właśnie z pojawieniem się tych osób, które nie będą przechodziły obowiązkowej szkoły fałszu, obowiązkowe­ go samowyrzeczenia i połowiczności. W końcu w jakiejś mierze jesteśmy zintegrowani z ogólnym procesem. Nie chcielibyśmy się c h o w a ć . W Europie sprawy przygotowane są lepiej, ale pamiętam, że jeszcze przed wojną u Orwella pojawił się taki obraz przeciętej na pół osy. Kontynuowała ona zjadanie dżemu, ale ten dżem skapywał, gdyż jej odwłok był odcięty. Już wtedy Orwell mówił o odciętej duchowości współczesnego człowieka. Osa spożywa, nawet z zadowoleniem, ale później okazuje się, że nie może latać. Dzięki wypracowanym instytucjom Zachodu, jak sądzę, istnieją wszelkie możliwości imitacji lotu, zresztą m o ż n a dosyć dobrze imitować, ale przed nami stoi problem odrodzenia duszy. Sądzę, że jest to główny problem, który stoi i przed nami, i przed światem, ale dla mnie ważniejsze jest to, że stoi on przed nami. A nasze odrodzenie możliwe jest tylko pod warunkiem odrodzenia tego typu człowieka, który potrafi latać, człowieka, który potrafi ryzykować, człowieka śmiałego, posiadającego wszystkie te cechy, które są niezbędne dla człowieka naprawdę wierzącego. Dziękuję państwu za uwagę. Oba wystąpienia przełożył Andrzej Zelwak 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b74bc956e5a6511c3524e4773ea7c0a3.pdf 33096898057e9d3416c0bc3e108353f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2576 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2393 Title A name given to the resource Unde bonum? Nowosielski o złu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.30-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Unde bonum? Nowosielski o złu Dariusz Czaja Jerzego Nowosielskiego odpytano j u ż bodaj na wszystkie możliwe i niemożliwe okoliczności. Poznaliśmy więc myśli malarza i teologa na temat ikony, prawosławia, katolicyzmu, protestantyzmu, unitów, chłystów, Bizancjum, liturgii, instytu­ cji kościoła, ekumenizmu, duchowości wschodniej i zachodniej, ortodoksji i herezji, aniołów, diabła i eschatologii. Podczas lektury rozmów ze Zbigniewem Podgórcem zebranych w dwóch wzajem uzupełniających się tomach , można było dowiedzieć się również, co sądzi artysta o Dostojewskim, kulturze rosyjs­ kiej, nadrealizmie, malarstwie abstrakcyjnym, i , rzecz jasna, co ma do powiedzenia o twórczości własnej. Oprócz tego, mieliś­ my okazję posłuchać uwag, między innymi, o kobiecie, szatach i nagości, erotyzmie i pornografii. W polu jego refleksji pojawił się także strip-tease; nawet kankan doczekał się teologicznej egzegezy. Pośród tych tematów, różnych co do hierarchii, wagi i znaczenia, w kilku miejscach zgłasza Nowosielski swoje intuicje teologiczne dotyczące zła. Pojawiają się one nie tylko expresis verbis, ale rozwijane są często przy okazji czy na marginesie spraw, wydawałoby się, drugorzędnych i błahych. Przemyślenia Nowosielskiego w tej - i nie tylko tej - kwestii odbiegają w wielu punktach zarówno od obiegowych poglądów, co nie dziwi, ale i od zdogmatyzowanych, „ k a n o n i c z n y c h " wersji teologicznych, co j u ż budzi u niektórych zdziwienie a nawet irytację. Jest on co prawda teologiem prawosławnym, ale - widać to aż nazbyt jasno - nie teologiem prawomyślnym. Ale też i chyba nie przesadnie się o to stara. Korzysta ze swobody jaką daje w tym względzie prawosławie, które obok teologii „ s z k o l n e j " dopuszcza możliwość wykraczania poza dogmatyczne i rutynowe rozwiązania. Unika Nowosielski jak ognia teologicznej poprawności, która skutecznie eliminuje jakiekolwiek pytania i wątpliwości zamykając myśl w świecie bezpiecznych pewników. Ten rodzaj duchowej asekuracji, zdarza się, że w konsekwencji obraca się w intelektualne lenistwo. Tymczasem Nowosielski raz po raz wystawia się na sztych, drażni, prowokuje. Najwyraźniej zdaje sobie sprawę z konsekwencji niektórych, zbyt śmiałych, w opinii wielu, pomysłów: „Chyba pójdę do p i e k ł a " - powiada. Bywa obrazoburczy i bluźnierczy, ale jak widać, dla równowagi nie stroni też od kokieterii. 1 I jeszcze jedno. Wywody Nowosielskiego na temat zła unikają dwóch skrajności: odnaleźć je można w pół drogi pomiędzy j a ł o w y m wielosłowiem a równie mało satysfakc­ jonującym poznawczo, zamilknięciem. Rzeczywistość zła, to oczywiste, jest zbyt duża, by można było zmieścić j ą w słowie, ale też nie mówić o niej w ogóle - niepodobna. Sytuacja odwrotna niż u Wittgensteina: o czym nie można milczeć, o tym mówić trzeba. M i m o wszystko. znajduje się permanentnie w stanie upadku. Wygnanie z raju nie jest tylko, wyrażoną językiem symbolu i mitu, frazą odnoszącą się do zamierzchłej przeszłości, ale opisuje również naszą obecną kondycję. Status wygnańców nie odnosi się jedynie do biblijnych prarodziców, ale w równym stopniu odnosi się do minionych i całkiem współczesnych pokoleń. Dla Nowosielskiego rzeczywistość empiryczna, mimo czy też „ o b o k " swej niepojętości i esencjalnej tajemniczości, jest rzeczywistością z gruntu złą, zepsutą, dającą się postrzegać najpierw i przede wszystkim w jej radykalnie ułomnej postaci. W jego myśleniu jest wyraźny komponent manichejsl Wydaje się jak gdyby był on, inaczej niż Miłosz, całkiei jawnym „zjadaczem trucizn manichejskich": „Materia s, w sobie jest złem. Cała rzeczywistość empiryczna, zarówno kosmiczna, jak i ta planetarna, najbliższa nam, to właści jedno wielkie infernum. To jest piekło. Wielokrotnie miałem juz okazję powiedzieć, że zwycięstwo nad manicheizmem ogłoszo­ no zbyt pospiesznie. Prawdopodobnie manichejczycy mieli rację w swoim pesymizmie ś w i a t o p o g l ą d o w y m " . (MCh, 12) „Bo rzeczywistość jest piekłem! To jest oczywiste dla każ­ dego!" (MCh, 19) Wedle Nowosielskiego manicheizm jest jednym z poi stawowych i nieusuwalnych doświadczeń religijnych człowie­ ka. Jest rdzeniem naszej świadomości religijnej. Reflektuje bowiem istnienie zła, niejako efemerycznej, przygodnej jakości istnienia, ale jako mocnej rzeczywistości ontologicznej. Zionie jest brakiem, dziurą w rzeczywistości, niedoskonałością czy słabszym stopniem bytu. Przeciwnie: w sposób skandaliczny, nie dający się usprawiedliwić (injustifiable Naberta) j e s t . Ci. którzy przeszli przez lekcję manichejskiej wizji świata, pozo­ staną manichejczykami na zawsze. Nie bezpodstawnie Pelagiusz dostrzegał u św. Augustyna pokłady manichejskiej wraż­ liwości mimo jego konwersji na chrześcijaństwo. Wiek dwudziesty przyniósł jego uczestnikom wątpliwy przy­ wilej spotkania ze złem nie tylko nie dającym się pojąć i usprawiedliwić, ale nade wszystko takim, które pojawia się, by tak rzec, w postaci wydestylowanej, zgęszczonej, esencjalnej: „Oświęcim to jest eksterioryzacja całej rzeczywistości. To po prostu pokazanie ad oculos rzeczywistości. Przypatrzcie się. taka jest rzeczywistość. Cała przyroda, cała ewolucja, całe życie - to jeden wielki Oświęcim. A my, Niemcy, wydobywamy l" tylko na powierzchnię świadomości, spełniamy niejako misj? proroczą, gdy wskazujemy, jaka jest nasza ziemska rzeczy*' ' tość. Oświęcim to jest ostateczna perspektywa naszej rzeczy* ' stości, jeśli oczywiście odrzucimy perspektywę wielkiej tajem­ nicy wiary. Nie darmo naród największych artystów i filozofó* wymyślił Oświęcim. Bo Niemcy są wielcy we wszystk czynią. I w swoim diabelstwie również. Naród półgłówk zrealizowałby to nieświadomie i nieudolnie, a Niemcy od się na pokazanie w sposób niejako filozoficznie czysty- J świat i przyroda są naprawdę. Niemcy odważyli się dopr" dzić do ostatecznych konsekwencji to, co jest podsta* zasadą ewolucji". (MCh, 20) Destylat empirycznej rzeczywistości jaką był Oświeci" ' jest traktowany prze/ Nowosielskiego jako przypadek, P° v ka, czy incydentalne potknięcie w historii ludzkich po>ale jako „naturalna" konsekwencja naszej nieusuwalni tologicznej ułomności. „Piekło O ś w i ę c i m i a " nie jest tu P°J ^ wane jako antyteza „ n o r m a l n e g o " świata. A dzieje s'? 5 1 0 1. U nas w Auschwitzu Punkt wyjścia zakreślony został jasno i przejrzyście. Choć jak czytamy w refrenie z Genesis: patrząc na stworzenie Bóg widział, że było dobre, to również bezspornym faktem pozo­ staje, że rychło w dziele stworzenia pojawiły się ciemne rysy. Po radosnym początku miały miejsce dwie katastrofy o wymiarze kosmicznym: bunt aniołów przeciwko boskim zamiarom i jego szczególny przypadek: grzech pierworodny. Jeśli traktować te wydarzenia poważnie, rozumieć je jako coś więcej niż tylko retoryczny ozdobnik, to ich konsekwencje muszą być tragiczne. Prowadzą bowiem do wniosku, że rzeczywistość stworzona 30 wJ 0 1 �i prostego powodu: bo nie ma „drugiej strony medalu", bo nie istnieje kontrastowe tlo, które wydobyło by na jaw wyjątkowość tego, co zwyczajowo próbuje się z nim porównywać. Podobnie pisał o tym Warłam Szałamow w zapiskach z innego „ p i e k ł a " . Tropi on drobiazgowo i metodycznie analogie pomiędzy „ t y m " i „ t a m t y m " światem, by w końcu unieważnić tę fikcyjną różnicę: „Zrozumiałem jeszcze coś innego: łagier nie jest przeciw­ stawieniem piekła rajowi, jest jedynie kopią naszego życia i niczym innym być nie może. (...) Nie ma w nim nic, czego nie ma na wolności, w jego strukturze socjalnej i duchowej. Lagrowe idee jedynie powtarzają przekazane rozkazem naczalstwaidee wolnego świata. (...) Łagier jest kopią jeszcze i dlatego, że jest tam wszystko, tak jak na wolności: i krew jest równie krwawa, i w pełnym wymiarze pracują tajniacy i donosiciele, otwierane są nowe sprawy, zbierane charakterystyki, prowadzo­ ne dochodzenia, mają miejsce areszty, kogoś wypuszczają, kogoś chwytają. (...) Ludzie chorują na te same choroby, co na wolności, leżą w szpitalach, kurują się, umierają. Zawsze, w każdych warunkach, krew, śmierć wcale nie są iluzoryczne. To właśnie krew czyni tę kopię r z e c z y w i s t o ś c i ą " . 2 Lubimy ekspediować zło na zewnątrz, poza siebie, umiesz­ czać je gdzieś daleko, w osobnych światach, w wydzielonych enklawach nie mających związków z dostępną nam rzeczywis­ tością. To tam dzieje się zło, to tam „ k t o ś " , bo przecież nie „my", jest sprawcą zła, to tam w zamkniętych przestrzeniach, mieszkają zło-czyńcy. To tam prowadzą swój żywot akwario­ wy, a my, nie brudząc sobie rąk, możemy na nich przez szybę popatrzeć. Wzmacnia to wydatnie nasz komfort psychiczny. Ma wyraźny walor terapeutyczny. Utwierdza w przekonaniu o na­ szej niewinności i bezgrzeszności. Nowosielski i Szałamow mocno nadkruszają tę prostoduszną wiarę. Na paradoks może zakrawać fakt, że istota zła, które ujawniło się, czy, jak podpowiada idiomatyczne wyrażenie, wyszło na jaw tak dojmująco realnie w Oświęcimu i w archipelagu Gułag. tak słabo została jak dotąd rozpoznana przez myśl współczesną. Ma rację Cezary Wodziński,, w swojej znakomitej książce Heidegger i problem zła twierdząc, że pytanie o zło pojawia się w horyzoncie problemowym X X wieku jedynie jako pytanie peryferyjne, metafizycznie niesamodzielne. Interpretując Oświęcim i Gułag w planie historycznym czy politycznym nie zrozumiemy nic z istoty problemu, zatrzymujemy się jedynie na drugorzędnych akcydensach: „Czy pojęliśmy cokolwiek z tej tajemnicy, nazywając Oświęcim i Kołymę 'największym naj­ potworniejszym... złem' w dziejach ludzkości? Czy podając taką kwalifikację (aksjologiczną!) zdołaliśmy uchwycić istotę epifanii zła? Jest to wciąż nie podjęte metafizyczne zadanie Przyszłości". Tradycyjne i najbardziej rozpowszechnione •.myślenie według w a r t o ś c i " przestaje wystarczać i nie może J przyczynić się do „wyjaśnienia" t e g o zła. Z kolei, myśleniu w horyzoncie fundamentalnego rozróżnienia mię­ ty byciem i bytem, na zło nie ma j u ż miejsca. Myśleć dzisiaj o, sugeruje Wodziński, oznaczać musi wyjście poza dwie, omówione w filozofii europejskiej ostatniego czasu, paradyjjmatyczne możliwości: poza metafizykę różnicy aksjologicz' k ż e poza metafizykę różnicy ontologicznej. Słowem: ^ r o z w i ą z a n i e chrześcijańskie i heideggerowskie. Wysło­ wienie, stulecia, jego Cścin nazwanie zła "po doświadczeniach " " " • " - " " " "naszego "•"'6" » "»*"H j"6" owe przynajmniej ogarnięcie wymaga znalezienia nowe3 wając terminologii zaproponowanej przez Wodzińskiego: „złojest". Stąd też urojeniem pomieszanym z pychą jest mniemać, że kiedykolwiek uda się go wymazać z ludzkiego doświad­ czenia. Bośnia, Rwanda... po cóż mnożyć kolejne przykłady. Zauważmy: Nowosielski stwierdza realne, przedstawione nam ad oculos, istnienie zła. Nie ma tu żadnych prób wyjaśnienia: jak to było możliwe? skąd zło? Żadnego śladu intelektualnej spekulacji, żadnych prób racjonalizacji zła, które przekracza zdolność pojmowania. Rozumiem to tak: zło objawione w Oświęcimiu jest eksterioryzacją zła radykalnego (w kantowskim rozumieniu), zła metafizycznego, nie da się go sprowadzić bądź zredukować do żadnych determinant historycznych, socjo­ logicznych czy psychologicznych. Zło jest epifanią. Jest czymś „całkiem i n n y m " . Nie jest „ p r o b l e m e m " do rozwiązania, zagadką do rozszyfrowania ale tajemnicą - w sensie jakie nadawał temu rozróżnieniu Gabriel Marcel. Najgłębsza, metafi­ zyczna istota zła, choć doświadczana w rozlicznych postaciach historycznych, jest rozumowo nieuchwytna i niewyjaśnialna 4 Nowosielski jest wyznawcą, jak sam mówi, historiozoficz­ nego pesymizmu (powiedziałbym raczej: realizmu). Cała rze­ czywistość kosmiczna budzi przerażenie. W naszej egzystencji nie ma nic zabawnego. Wszyscy odgrywamy swoje role w spektaklu „Boskiej komedii", czy ściślej - tragikomedii. Gorzej: nie dostrzega on żadnej możliwości wyjścia z empirycz­ no - biologicznej klatki. „Wszystko zmierza do katastrofy. Rzeczywiście stoimy w przededniu Sądu Ostatecznego. (...) Niczego lepszego nie będzie. Złudzeniem jest, że można ten świat jakoś lepiej urządzić. Bo gdyby nawet była ku temu najlepsza wola polityków i działaczy, to warunki biologiczne przeżycia gatunku są żadne. Zbliżamy się do końca historii. Nie twierdzę, jak świadkowie Jehowy, że koniec świata nastąpi jutro. Jednakże przynajmniej od czasów Włodzimierza Sołowiowa, mam na myśli jego Trzy rozmowy, ogólna perspektywa została zarysowana".(MCh, 22) Optymizm możliwy jest jedy­ nie jako nadzieja eschatologiczna. Ale to wypada j u ż poza granice rozumu dyskursywnego: wymaga wiary. 2. Nasi bracia mniejsi Ważne miejsce w myśleniu Jerzego Nowosielskiego o złu zajmują zwierzęta. Bodaj w żadnej ze znanych mi refleksji nad złem ich istnienie nie jest aż tak mocno eksponowane. Może najlepszym wprowadzeniem do jego rozważań o zwierzętach i ich sytuacji w kulturze współczesnej będzie wiersz Miroslava Holuba: „Bierze się tłuczek i nóż i wali się we właściwe miejsce, żeby nie podskakiwał, bo jak tak podskakuje, to przeszkadza i zmniejsza zarobek. uz w a e ta cz 5 w y Prawa') a '' e S t l ° m o z '' w e ' t 0 J u z całkiem inna Owosielski jest teologiem, obce mu są filozoficzne spekulaQ.^ jego uwag w interpretacji tego, co zdarzyło się '"anich* " ' ' ^ ' ° ^ ' - ' ' У ' У tkwi główna myśl *arynT k' ° P ' zło jest wielkością stałą, że jest ••składnikiem" empirycznej rzeczywistości, że, użya c z e m e W 0 ,r ,S 11 11 ee e Z c a < r z e s , a n n a : e z w e 1 т w Takie jest prawo radości. Tylko sobie myślę, czy karp to właściwe zwierzę. w l i ' ^ A gapie już mrużą oczy, podziwiają ten spryt, to walnięcie, już prawie do piekarnika sięgają. Już i folia gotowa leży do zawinięcia. I dymi się z kominów. Gwiazdka wygląda z okien, po ziemi blask ciągnie, w beczułkach się pluska. С 2 Może o wiele lepsze byłoby takie zwierzę, które by - wyciągnięte - położone - przytrzymane powiodło niebieskim okiem na tłuczek, na nóż, na piekarnik, na papier, na gapiów i na kominy, na Gwiazdkę т I jeszcze prędko Coś powiedziało. Na przykład: 31 �1 To są moje najlepsze dni, to są moje złote dni. Albo: Niebo gwiaździste nade mną, prawo moralne we mnie. Albo: A jednak się kręci. Albo choćby Alleluja!" 5 Nowosielski, podobnie do Holuba, zajmuje wobec zwierząt postawę współ-czującą. Myśli i mówi o nich bez zwyczajowego sentymentalizmu i czułostkowości. Zwraca uwagę, że zwierzęta pojawiają się w naszej, europejskiej (a więc ukształtowanej w znacznej mierze przez chrześcijaństwo) wrażliwości, głównie w kontekście gastronomicznym. Ale przede wszystkim wy­ chodzi od stwierdzenia, że mimo ogromnego przyrostu wiedzy zoologicznej, w dalszym ciągu tak niewiele o nich wiemy: „Zwierzęta są dla nas wielką tajemnicą. Nie ' k i m ' , ale 'czym' jest dla nas zwierzę w potocznym znaczeniu? Z jednej strony zwierzę jest to jakieś stworzenie do głaskania, do pieszczenia, z drugiej - do zabijania i zjadania. Zwierzę służy nam głównie do 'produkcji', do produkcji mięsa. Przecież w każdym dzien­ niku radiowym czy telewizyjnym, jeżeli się mówi o zwierzę­ tach, to mówi się o produkcji ich samych jako mięsa. Te wszystkie farmy kurze czy jakieś tam inne, to przecież nic innego, jak wielkie obozy koncentracyjne. Nasz stosunek do zwierząt jest straszliwy, po prostu straszliwy. Istoty, które bardzo nas przypominają - posiadają bowiem podobne odruchy emocjonalne, podobne nawyki, podobne sposoby komunikowa­ nia się między sobą, ale również z nami - przecież nawiązują prawdziwy kontakt uczuciowy z ludźmi - skazywane są na przebywanie w obozach koncentracyjnych i masowo tam mordowane. Tak wygląda nasz rzeczywisty stosunek do zwie­ rząt i niczym właściwie nie różnimy się od hitlerowców, którzy pewien gatunek ludzi przeznaczyli na z a g ł a d ę " . ( M C h , 39) Zauważa Nowosielski, że biorąc pod uwagę stronę afektywną, sferę uczuć, różnica między człowiekiem a zwierzęciem jest niewielka. Spekulacją czysto intelektualną jest to, że uważamy się za kogoś radykalnie innego niż one. Nie waha się przyznać zwierzętom duszy. Więcej: w jednej ze swych szoku­ jących dla wielu intuicji powiada, że zwierzęta są infernalnym stanem bytów subtelnych, które również brały udział, jak Chrystus, w ofierze za zbawienie świata. „Zwierzęta są stanem kenotycznym bytów subtelnych". ( M C h , 48). Pozostając, w gruncie rzeczy, w ogromnej bliskości i po­ krewieństwie wobec zwierząt przyznajemy im przede wszyst­ kim status istot przeznaczonych na rzeź. Raz jeszcze pojawia się Oświęcim. Nie widzi Nowosielski przesady w przyrównywaniu farm, w których na masową skalę hoduje się zwierzęta prze­ znaczone na ubój, do tego miejsca zbiorowego mordu. Nie ma między nimi istotowej różnicy, sprawa ma się nawet „na k o r z y ś ć " Oświęcimia. Dzieje się tak dlatego, że „Człowiek pędzony na śmierć, na rzeź w Oświęcimiu miał jakąś nadzieję na tak zwane życie pozagrobowe. A takiej iluzji zwierzę może nie mieć. A lęk i przerażenie, żal z powodu rozstawania się z życiem u zwierzęcia jest taki sam, jak u człowieka. Zwierzę pozbawione jest wszelkiej nadziei metafizycznej". ( M C h , 40) O ile w judaizmie zabijanie zwierząt włączone było jeszcze w obszar sacrum - religia abrahamiczna miała świadomość, że stają się one sakralną ofiarą - o ty le chrześcijaństwo uczyniło ze zwierząt obiekt konsumpcyjny. Zabijamy je już z czystym sumieniem, a więc bez świadomości przeznaczania ich na ofiarę przebłagalną. Śmierć zwierzęcia została pozbawiona aspektu religijnego. W jego miejsce pojawił się wymiar czysto utylitar­ ny, pragmatyczny. To właśnie chrześcijaństwo, poprzez obojęt­ ność w tych kwestiach, legitymizuje niegdysiejsze i współczes­ ne, o wiele bardziej technicznie zaawansowane, okrucieństwo 6 7 32 wobec zwierząt. W tym względzie chrześcijaństwo nie stawia żadnych zapór moralnych. Jako jawne przykłady satanizacji rzeczywistości, Nowosielski wymienia krwawe widowiska z udziałem zwierząt: corridę i walki kogutów. Na zabijanie zwierząt jesteśmy poniekąd skazani. Cała nasza grzeszność eksterioryzuje się w ich zabijaniu. Trudno spodzie­ wać się, by jakiekolwiek instytucjonalne zakazy mogły tę sytuację radykalnie zmienić. „Zwierzęta tak czy inaczej umiera­ ją. To znaczy, śmierć zwierzęcia z rąk człowieka nie jest najgorszą rzeczą, jaka może zwierzę spotkać. Bo zwierzęta mordują się wzajemnie w sposób jescze bardziej okrutny niż ludzie''. (MCh, 44) Mordowanie zwierząt przez człowieka, jeśli ma jakiś aspekt „ p o z y t y w n y " , to tylko taki, że przypomina nam nieustannie, że świat empiryczny jest wciąż miejscem wy­ gnania. Że cały świat cierpi: przyroda, zwierzęta, ludzie. „To ciągle jest Oświęcim. Wciąż mówię tylko o tym, że wszystko wokół nas jest Oświęcimiem, przecież nic innego nie mówię cały czas (...)". (MCh, 43) Że od „wypędzenia z raju" jesteśmy grzesznikami i że jest to ontologiczny stan nie podlegający żadnym historycznym korekturom. Więcej nawet: że, chcemy czy nie, jesteśmy zbrodniarzami. I gdybyśmy nawet bardzo chcieli, nie możemy być lepsi. Żadna pedagogia, żaden system etyczny nie jest w stanie tego zmienić. Zepsutej zabawki jaką jest świat nie da się naprawić, a z pokrzywionego drzewa człowieczeństwa - wedle sławnej formuły Kanta - nic prostego wyciosać się nie da. Jedyne co nam pozostaje, to świadomość własnej grzeszności. W tym właśnie nasza tragiczna wielkość. U początków ludzkiej historii pojawia się Kain. M y wszyscy z niego... 3. „Piękno zbawi ś w i a t " Nie zapomina Nowosielski o swojej głównej profesji (powi 3W0łaniu?). W jego wypowiedziach, malarstwo, sztuka w ogóle, mają ważne miejsce w dyskusji o złu, a jest to sposób myślenia rzadki i wyjątkowy. Zastanawiając się nad możliwością unaocz­ nienia w sztuce zła, nic przypadkiem wymienia nazwisko Francisa Bacona. Jego twórczość jest dla określenia miejsca, w którym znalazła się świadomość współczesna zupełnie emblematyczna. Jeśli Eliade widział w jego malarstwie „zaled­ w i e " krańcowe upostaciowanie brzydoty i emanację nihilizmu", to Nowosielski idzie w swych intuicjach o wiele dalej. Nazywa rzecz po imieniu. Sztuka Bacona jest dla niego „żywym" wcieleniem zła, diabelskim signum temporis. Domaga się ona, wręcz wymusza na widzu, postrzeganie i interpretację w per­ spektywie eschatologicznej: „To jest absolutnie doskonałe unaocznienie zła. To niejako potwierdzenie w sztuce intuicji manichejskich. Zło, które w taki sposób manifestuje się za pośrednictwem formy artystycznej, zdaje się posiadać substancjonalne, osobowe istnienie. Al­ bowiem jedynie posiadając substancjonalny byt, zło zdolne jest nasycić formę artystyczną. Taka niepokojąca rzeczywistość artystyczna zaistniała dopiero w naszych czasach, sztuce dawnej obce były tego rodzaju doświadczenia. Zło ucieleśniało się w sztuce dopiero w realizacjach Bacona. Wydaje mi się, że fakt. iż zaistniała taka możliwość, stanowi znamię czasów ostatecz­ nych. Zło w sztuce Bacona jest tak nieskończenie groźne właśnie dlatego, że zdaje się posiadać byt substancjonalnyObrazy Ukrzyżowań Bacona wydobywają z aktu ukrzyżowania aspekt infernalny nie mający żadnego zakorzenienia w metafi­ zycznym przezwyciężeniu zła. Ukazują coś, co można nazwać złem absolutnym. I to jest mistrzowsko zrealizowane. I dlatego jest tak groźne. To jest coś, co może napawać tylko lękiem • (MCh, 11) Malarstwo Bacona jest widomym „ d o w o d e m " na bliskość i realność eschatonu, Sądu Ostatecznego. Sytuacja, w której zaistniała możliwość realizacji i funkcjonowania osobowego zła �w sztuce jest - powiada artysta - zapowiedzią nadejścia czasów ostatecznych (w znaczeniu, o którym była mowa wcześniej), pojawienie się artystycznej manifestacji zła w sztuce sugeruje niedwuznacznie realną obecność Antychrysta w świadomości współczesnej. Nie znaczy to, rzecz jasna, że Bacona łączyły jakieś związki z tą personą. Chodzi jedynie o to, że zło pojawiło się w jego sztuce w postaci osobowej. Nie medium jest tu ważne (artysta m o ż e być osobą „ p o z y t y w n ą " , choć bez wątpienia z tragicznym znamieniem), ale k o ń c o w a wizja artystyczna. Konsekwencją inkarnacji Chrystusa stała się możliwość zaistnienia w sztuce jego Oblicza. Obecnie, sztuka ujawniła również możliwość do tej pory nie zrealizowaną, albo zrealizowaną w sposób niepełny: sportretowania Antychrysta. Malarstwo Bacona jest tego wyrazem. M o ż e na tę intuicję naprowadza poeta, w utworze z angielskim malarzem w roli głównej: „Bacon osiągnął transformację ukrzyżowanej osoby w wiszące martwe mięso wstał od stolika i powiedział cicho tak oczywiście jesteśmy mięsem jesteśmy potencjalną padliną kiedy idę do sklepu rzeźniczego zawsze myślę jakie to zdumiewające że to nie ja wiszę na haku" które zna nie tylko doświadczenie ludzkie, ale i pozaludzkie". (MCh, 13) Sztuka jest rzeczywistością znacznie głębszą niż jej biologiczny substrat. Bodaj nikt tak wnikliwie jak Nowosielski nie „przerobił" lekcji udzielonej przez Dostojewskiego. ( W I , 155) Piękno nie jest tylko jakością estetyczną. Nie jest niekoniecznym dodat­ kiem, ornamentem ludzkiego doświadczenia. Nie jest czymś podrzędniejszym od dobra. To piękno jest elementem, które weryfikuje dobro. I na odwrót: dobro pozbawione elementu piękna jest dobrem niepełnym. Rozłączne traktowanie dobra i piękna stało się przyczyną głębokich pęknięć w chrześcijańst­ wie, których skutki odczuwamy do dziś. Przyznać jednak trzeba, że myśl religijna kontestująca sztukę miała swoje racje. Sztuka bywa domeną niebezpieczną: rozbija uładzone schematy myś­ lowe, każe poddawać w wątpliwość kanoniczne konstrukcje intelektualne. Jest także moralnie dwuznaczna ocierając się nieustannie o zło, „paktując" z nim. W sztuce chodzi przecież nade wszystko o jedno: o to by jak najwięcej elementów rzeczywistości empirycznej równoznacznej ze światem infernalnym, przenieść na poziom rzeczywistości zbawionej. Chodzi o to, by świat rzeczy realnych zobaczyć oczyszczony z przypad­ kowych elementów i pokazać je tak przemienione, by zalśniły światłem realizmu eschatologicznego. „Sztuka musi być podej­ rzana zbawia bowiem p i e k ł o " . (MCh, 15) 4 4. Piętno I tu dochodzimy do sfery prawdziwie niepojętej, stajemy na progu tajemnicy. Na granicy, nie dającej się wyjaśnić w katego­ riach przyczynowych czy logicznych, alchemii sztuki. Nie ma bowiem żadnych dobrych racji, by z rzeczywistości zasadniczo infernalnej sztuka mogła wyciągnąć pierwiastki nacechowane wartościami dodatnimi, pozytywnymi. W jaki sposób w świecie opanowanym przez zło możliwe jest piękno? Jak dochodzi do tej alchemicznej, bez mała, transmutacji? Jak to się dzieje, że w zwałach popiołu dojrzeć można światło? Nowosielski kwes­ tionuje rutynowy sposób myślenia o tych sprawach, odwraca tradycyjną hierarchię: „Nie stawiajmy sprawy na głowie: nie to jest istotne, w jaki sposób zło może istnieć w świecie piękna, lecz to, w jaki sposób piękno może zaistnieć w uniwersalnym środowisku zła. Dla mnie interesujące jest to, w jaki sposób świadomość ludzka przetwarza elementy zła na dobro i pięk­ no". (MCh, 13) Nowosielski dopuszcza wyjaśnienia naturalistyczne, choć równocześnie dostrzega ich ograniczony charakter. Można szukać rozwiązań ( " u m y s ł o w o ś ć typu Lema") w strukturach genetycznych i twierdzić, że rzecz cała sprowadza się do obrony gatunku przed samobójstwem. Słowem: widzieć w pracy świadomości przetwarzającej zło na rzeczywistość pozytywną jedynie przejaw instynktu samozachowawczego. Jednakże * perspektywie duchowej, teologicznej ów proces dokonujący 'e w sztuce „jawi się nam jako jedna z największych zagadek. s Na tle klasycznych, filozoficznych ujęć zła (Schelling, Kant, Schopenhauer, Nabert, Marcel, Ricoeur) teologiczne z gruntu intuicje Nowosielskiego uderzają swoją konkretnością. Albo inaczej: sytuują się na antypodach myśli spekulatywnej. Stwier­ dzam tylko fakt, nie czyniąc z tego spostrzeżenia zarzutu. Interesujące byłoby prześledzenie podobieństw i różnic między wspomnianymi koncepcjami a wywodami Nowosielskiego. Z braku miejsca rzecz odkładam na inną okazję. W s p o m n ę tylko 0 jednym, intrygującym pokrewieństwie z pewnym tekstem współczesnym. Zadziwiająco liczne zbieżności odnotować mo­ żna pomiędzy uwagami Nowosielskiego a niektórymi sfor­ mułowaniami z eseju Jolanty Brach-Czainy pod tytułem Święte z.ło . W tytułowym wyrażeniu, zdają się zbiegać zasadnicze linie jej rozważań. W zakończeniu przywołuje Brach-Czaina tradycję wschodnią cytując słowa Lao Tsy o świecie jako świętym naczyniu. Czytając Nowosielskiego wracam pamięcią do pierwszych rozdziałów Genesis, do pewnego wersetu z 4 rozdziału. Od­ noszę wrażenie jak gdyby jego refleksja o złu miała swoje najgłębsze źródło w tym jednym zdaniu, przed którym rozum dyskursywny „Kainowego plemienia" wciąż staje zdumiony 1 bezradny. Ze swoją logiką dwuwartościową, ze swoimi dychotomicznymi przyzwyczajeniami nieustannie potyka się o niepojęty paradoks: „Dał też Jahwe znamię Kainowi, aby go nie zabił, ktokolwiek go spotka". (4,15) w PRZYPISY Z. Podgórzec, Wokół ikony. Rozmowy z Jerzym Nowosielskim, War­ szawa 1985 (w tekście jako: WI); Z. Podgórzec, Mój Chrystus. Rozmowy Jerzym Nowosielskim, Białystok 1993 (w tekście jako: MCh); wybór tekstów artysty z różnych lat zawiera książka: J. Nowosielski, Inność Prawosławia, Warszawa 1991 Szałamow, Bez powrotu, prze! J Baczyński, Gdańsk 1996, - 341-342 1 s r C. Wodziński, Heidegger i filozofia zła. Warszawa 1994, s. 611 Tego rodzaju zarzuty można skierować wobec wywodów o Holocauście cennej skądinąd książki Zygmunta Baumana, Nowoczesność i zagląda, "ndacja Kulturalna Masada 1991 M. Hołub, Zwięzła uwaga o zabijaniu karpi, tł. M.Grześczak, w: wybór i posłowie L . Engelking, Izabelin 1996 k Por. H. Eilstein, Jeśli się nie wierzy w Boga. Czytając Kołakowskiego, Warszawa 1991, s. 48-59 O hipokryzji w naszej postawie wobec zwierząt i instrumentalnym ich traktowaniu zoh blok artykułów w „Kontekstach" nr 3—4:1994: R. Ciarka, O sposobach zabijaniu zwierząt; J. Riflcin, Anatomia cheesburgera, tł. A. Taborska; M. Hatadewicz, Perły przed wiepize. * M. Eliade, Próba labiryntu, Rozmowy z Claude-Henri Rocipietem, prze! K. Środa, Warszawa 1992, s. 181-182 ' T. Różewicz, Francis Bacon czyli Diego Velasquez, na fotelu dentystycz­ nym, w: Zawsze fragment, Wrocław 1996, s. 7 "' J. Brach-Czaina, Święte zło, w: Szczeliny istnienia. Warszawa 1992, s. 112-138 ? 4 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/101cc6b43a9e10322a68928d246d63e4.pdf e08366c8ed40207d1d8602eb1504a8d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2390 Title A name given to the resource Widzenie rzeczywistości w pejzażach Jerzego Nowosielskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.17-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chrudzimska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Widzenie rzeczywistości w pejzażach Jerzego Nowosielskiego Katarzyna Chrudzimska 1. Wprowadzenie Twórczość Jerzego Nowosielskiego można spróbować okreś­ lić podziałem na pięć podstawowych kierunków: _ sztukę abstrakcyjną; _ sztukę figuratywną (akt, portret, sceny figuralne); _ martwe natury; _ pejzaż; - ikony (do których włączam też realizacje wnętrz sakralnych); Zauważyć należy, że są to wszystko klasyczne gatunki malarstwa. Nowosielski nie kwestionuje ich zasad, ale w grani­ cach wyznaczonych tradycją kreuje własny, odrębny i niepo­ wtarzalny styl . Wydaje się, że artysta nie ma „swojego lema­ t u " . Eksperymentuje na wielu płaszczyznach, zarówno w za­ kresie techniki jak i tematu obrazu. Uprawiając wymienione wyżej gatunki równolegle, czasem decyduje się na chwilowe zatrzymanie przy jednym z nich. Następuje wtedy okres twór­ czości zarezerwowany dla jednego typu dzieł jak np. ostatnie lata - poświęcone portretom cerkwi. 1 2 kach jej matematyczne reguły. Linie biegnące ku horyzontowi nie zawsze mają na nim swój kres, punkt zbieżny, ale wybiegają poza fragment rzeczywistości objętej przedstawieniem. Wyraź­ nie widoczne jest to zwłaszcza w późniejszych pracach tego okresu (por. i l . 2, 3,). Charakterystyczny dla pejzaży łódzkich koloryt - dość jasny, stonowany, przeważnie biało - szary, oraz mięsista faktura malowidła, wielu badaczom nasuwają skojarze­ nie z twórczością Utrilla . Z czasem linie wykreślające perspektywę - początkowo idealnie niemal proste (il. 2 ) - s t a j ą się płynne (il. 3). Zmienia się również kadraż obrazów. Stopniowo linia horyzontu, wyzna­ czona zasadą złotego podziału, unosi się zostawiając niebu coraz mniej miejsca, aż w końcu wypiera je zupełnie. Pojawia się motyw ulic pnących się nienaturalnie stromo w górę - typowy zwłaszcza dla późniejszej twórczości artysty. W efek­ cie zmiany punktu widzenia (miasta są obserwowane z. wysoko umieszczonego, jednak wciąż jeszcze z jednego, stałego punk­ tu) wzmaga się wyobcowanie widza, dystans do obrazu. 3 Potęguje to nastrój tajemniczości, nierzeczywistości, a nawet niepoko­ ju i zagrożenia. Wśród pejzaży miejskich z lat 1950-62 tylko część nosi tytuł łódz­ kich, ale nawet na nich trudno rozpo­ znać ulicę Piotrkowską. Przedsta­ wione ulice równic dobrze można umieścić w Krakowie, na warszaws­ kiej Woli czy w jakimkolwiek innym mieście, niekoniecznie nawet pols­ kim. Malarstwo Jerzego Nowosiels­ kiego nigdy nie aspirowało do rangi historycznego, faktograficznego. Odróżnia to zasadniczo tę twórczość od dzieł Utrilla czy innych prymity­ wistów. Bowiem pomimo wielu po­ wierzchownych podobieństw forma­ lnych, malarstwa Nowosielskiego nie można nazwać prymitywnym. Jak zauważa Mieczysław Porębski, 11. 27. Kobiety na plaży, 1992 Oczywiście istnieją wyjątki jest to świadome stosowanie przez ..wielkie eksperymenty" i innowacje artystę prymitywnego widzenia, jako jednego ze środków -jak seria czarnych aktów, czy pejzaży mozaikowych, które wyrazu, którymi dysponuje . dość jednoznacznie umiejscowić można w czasie. Uznałam jednak, że bardziej miarodajna będzie próba analizy twórczości Pejzaże łódzkie są wewnętrzną, subiektywną wizją. Nie są to Nowosielskiego przy zastosowaniu klucza ikonograficznego, wizerunki miasta przemysłowego (którym przecież Łódź jest) nie chronologicznego. zwłaszcza jeśli porównamy je z widzeniem tego tematu przez Podział pejzaży na dziesięć podstawowych grup sugerują innych artystów np. Rafała Malczewskiego. nadane przez artystę tytuły. Uwzględniłam też martwe natury Co jest zatem istotą Łodzi według Nowosielskiego? - ulice, 'kompozycje figuralne, w których pejzaż istnieje jako element domy, tramwaje. Nie ma niczego poza tytułem co by jedno­ dodatkowy lub uzupełniający. znacznie mówiło widzowi, że ogląda pejzaż tego właśnie miasta. To też cecha typowa dla Nowosielskiego - nic interesuje - Pejzaże miejskie. go indywidualizm, ale przeciwnie - to co powszechne, general­ ne, główna zasada i istota rzeczywistości. Wbrew tytułowi pejzaże łódzkie nie są pejzażami Łodzi. Są to fejzaże łódzkie. Te najbardziej realistyczne w twórczości pejzaże Miasta. erzego Nowosielskiego pejzaże powstały w latach 1950 - 62, °dczas pobytu artysty w Łodzi. Widoki ulic. Ten rodzaj pejzaży miejskich wyrasta z do­ Mai arz posłużył się w nich klasycznym rodzajem perspekświadczeń pejzaży łódzkich. Wspólne jest zainteresowanie У ~ perspektywą linearną, łamiąc jednak w wielu przypad­ wnętrzem miasta, jego ulicami uciekającymi poza horyzont, Styl Jerzego Nowosielskiego - ka­ non narzucony artyście przez same­ go siebie - ukształtował się bardzo wcześnie. Stosunkowo łatwo rozpo­ znać jest obrazy powstałe w latach pięćdziesiątych, ze względu na inny koloryt (brązy, biele, szarości) oraz takturalność plam barwnych (z cza­ sem uległy one wygładzeniu, uprosz­ czeniu do niemal monochromatycz­ nych, skontrastowanych plam kolo­ ru). Już jednak w połowic lat sześć­ dziesiątych istnieją wszystkie zasad­ nicze schematy ikonograficzne, z których Nowosielski korzysta do dziś. Artysta powraca do nich wciąż na nowo, za każdym razem nieco inaczej, ale zawsze zachowując pod­ stawowe rządzące nimi zasady. 4 a 2 D 17 �pozbawionymi konwencjonalnej, geometrycznej sztywności. Kontynuowana jest też faktura i kolorystyka pejzaży łódzkich, choć widoczne są zmiany w kierunku wygładzania plam coraz żywszych i bardziej kontrastowych barw. Równolegle w tym nurcie pojawia się dość zasadnicza zmiana w ujęciu tematu. Idąc ulicą nie patrzymy j u ż wyłącznie wprost, w kierunku magicznego horyzontu, ale odwracamy głowę w bok, podziwiając pierzeje ulic i wystawy sklepowe ( i l . 5). Przestrzeń obrazu zostaje drastycznie zmniejszona, a ostate­ cznie ograniczona do jednego planu ( i l . 5). Jednocześnie urozmaica i przełamuje tę konwencję motyw drzwi i okien otwierających się na nowe przestrzenie. W witrynach sklepo­ wych pojawiają się nowi bohaterowie - manekiny - potęgujący nierealność wizji, niepokojący swym uderzającym podobieńst­ wem do mieszkańców miasta (por. zwłaszcza i l . 5). Wycinkowość kompozycji, surrealistyczne zestawienie wielu szczegółowych elementów oraz ich nieokreśloność (np. kobiecy półakt wiszący jak ikona nad bramą - i l . 5) potęgują nastrój tajemniczości. Warto poświęcić jeszcze kilka słów Pejzażowi z Bolkowa, 1967 ( i l . 4). Jest to jeden z niewielu przykładów portretowania przez Nowosielskiego konkretnego, znanego z nazwy miasta (obok pejzaży łódzkich, Ławry Poczajowskiej, czy domku z Ustronia - i l . 6). Zaskakująca jest duża indywidualizacja przedstawienia, mówiąca wiele o charakterze starego miastecz­ ka z gotyckim, ceglanym kościołem. Jerzy Nowosielski dość często przełamuje własną konwencję, malując obrazy zadziwiające swą odmiennością, jakby chcąc sprawdzić swe siły na innym polu, czy przerwać jednostajność swego kanonu,by potem do niego powrócić z nowymi doświad­ czeniami. Myślę, że taką „chwilą zapomnienia" mógł być, malowany albo z natury albo o tej naturze wspomnień - Pejzaż Z Bolkowa. Widoki dzielnic. To jakby spojrzenie na miasto z leżącego poza nim wzgórza, następny krok artysty w stronę zwiększenia dystansu między widzem a płótnem. Ten typ pejzażu, po­ sługując się terminologią Aleksandra Wojciechowskiego, moż­ na by nazwać pejzażem topograficznym . Wysoko umieszczony horyzont, ograniczenie głębi w zasadzie do jednego planu ( i l . 12), schematyczne przedstawienie dróg i lapidarne zaznaczenie architektury miasta nasuwają skojarzenia z mapami' . Ciekawe jest, co artysta uznał za najważniejsze i konieczne do umiesz­ czenia na takiej mapie. Okazuje się, że istotę „ m i a s t o w o ś c i " można sprowadzić do dworca kolejowego, dróg i górującej nad wszystkim świątyni. W nich mieszczą się podstawowe zadania i funkcje miasta. Dziwić może, że w osadach rzadko znajduje się miejsce dla ich mieszkańców ( i l . 12). 5 1 Jak słusznie zauważa Bożena Kowalska, artysta używa dwu różnych perspektyw, tak jakby krajobraz obserwowany był z co najmniej dwu różnych punktów . Ziemia jest widziana z lotu ptaka (stąd wysoki horyzont i sposób przedstawiania dróg), natomiast architektura malowana jest tak, jakby obserwator stał na wprost fasady każdego budynku. Można założyć, że to swobodne podejście do zasad optyki w dużym stopniu wynika ze zdobyczy kubizmu, ale warto zauważyć, że uwzględnienie dwu pozycji widza - wewnętrznej i zewnętrznej względem przed­ stawienia - powszechnie stosowane było w malarstwie ikono­ wym. Wynikająca z tego zabiegu deformacja służyć ma oczywiś­ cie wyrażeniu subiektywnej postawy malarza wobec rzeczywis­ tości. U Nowosielskiego proces ten łączy się ze zmianą proporcji natura - architektura. Ziemia - oglądana z dystansu - ulega monumentalizacji, góruje nad trochę groteskowymi, klockowymi budynkami, niepozornymi, zbudowanymi na ludzką miarę, a więc i przedstawionymi z ludzkiej perspektywy ( i l . 12). 7 Dwa nowe elementy, które pojawiają się w pejzażach dzielnic: - zwielokrotnienie punktów widzenia oraz - akcentowanie przewagi natury nad dziełami człowieka będą kontynuowane w późniejszej twórczości Jerzego Nowosie­ lskiego, a zwłaszcza w cyklach lotnisk i pejzaży zielonych. 3. Lotniska. Wyraźnie widoczna jest kontynuacja i rozwój poprzedniego schematu kompozycyjnego - płaska powierzchnia ziemi zaj­ mująca całe niemal płótno, widziana z lotu ptaka (a raczej z lotu samolotu), uzupełniona wąskim paskiem szarego nieba u góry obrazu. Jasno widać też na czym polega podwójność perspek­ tywy - niektóre samoloty widzimy z góry, inne z boku (il. 13), „ l e c i m y " nad autobusem, ale stoimy na ziemi twarzą w twarz z. dziewczyną - pilotem. Lotniska to cykl niezwykły. Również ze względu na oryginal­ ną ikonografię. Jest to jedyny znany mi w historii malarstwa przykład uczynienia z samolotu głównego bohatera. I jak przystało na temat, również sposób przedstawienia jest nietuzin­ kowy. Trzeba przecież zauważyć, że dzięki opisanym wyżej zabiegom formalnym, Nowosielski oprócz samego obrazu samolotu przekazuje nam podstawowe informacje o jego moż­ liwościach i przeznaczeniu. Dwa punkty odniesienia - ziemia i niebo - pasy startowe, samoloty, autobus dowożący pasażerów (reprezentowanych przez pana z parasolem), no i pilot - to właściwie kompletny inwentarz i podstawowe funkcje lotniska, wyrażone za pomocą prostych znaków i skrótów. Lotniska powstawały w latach sześćdziesiątych. W wypowie­ dziach artysty i krytyce nie znalazłam wielu informacji na ich temat. 11. 28. Venus z lustrem, 1968 18 �П. 29. Akt - kobieta przy oknii 4. Pejzaże zielone. 5. Malarstwo Jerzego Nowosielskiego a nurt pittura W tym samym schemacie wykształconym przez pejzaże miejskie, a kontynuowanym w cyklu lotnisk, tkwią również Pejzaże zielone. Są one jednocześnie punktem kulminacyjnym procesu rozpoczętego przez Pejzaże łódzkie. Nie ma już w nich mowy choćby o podobieństwie do widzenia zgodnego z prawa­ mi perspektywy linearnej. Wykreślona geometrycznie głębia ustąpiła miejsca płaszczyźnie zakomponowanej według zasad oryginalnej optyki, zakładającej wielość punktów widzenia, mch i subiektywność wizji. Swym nastrojem tajemniczości, melancholii, niepokoju pej­ zaże miejskie Jerzego Nowosielskiego przypominają atmosferę dzieł Giorgio de Chirico. Pomimo widocznych różnic formal­ nych, w obu przypadkach mamy do czynienia z podobną poetyką i w y m o w ą dzieł. Nieokreśloność miejsc i wnętrz (por. Pejzaże, Martwe natury i Manekiny G. de Chirico z Aktami we wnętrzach Nowosielskiego) oraz tworzony świadomie dystans między widzem a obojętną, obcą rzeczywistością składają się na magiczność i odrealnienie atmosfery. W jej kreowaniu obaj artyści posługują się analogicznymi środkami formalnymi. Architektura z głównego tematu zeszła do rangi jednego elementów. Nie ma już miasta, a zaledwie „ d o m k i " skontras'owane z ogromem, potęgą i dominacją natury ( i l . 8). Zreduko­ wanie palety barw, zimna tonacja zieleni, duże plamy koloru, rak szczegółów, potęgują wrażenie monumentalności, od­ cienia, powagi i przewagi przyrody. Dochodzi nawet do całkowitego wyeliminowania śladów człowieka ( i l . 9), a także ° Pominięcia stery nieba. г a dzięki zastosowaniu kadrażu panoramicznego* tzn. pominiębocznych kulis zamykających kompozycję (lub bardzo atnemu ich zasygnalizowaniu) oraz poprzez przewagę linii ^? У - wybiegających poza ramy obrazu, artysta ob wrażenie spokoju, wyczekiwania, statyki. Kreuje raz harmonijnej, wiecznej natury. Określa też miejsce człoa malując - jak to trafnie określa Bożena Kowalska - domy ane pejzażowi''. Ale jest to poddaństwo, a nie niewolnictk ' * У ' к а z naturalnych praw i przebiega bezkonfliktowo, •"lonijnie. 1 о т а 1 П u 6 п a с п metafisica. Należy do nich przede wszystkim perspektywa. W obu przypadkach jest to pozorna perspektywa zbieżna. Pozorna, gdyż pogwałcone zostały jej zasady - następuje zwielokrot­ nienie przestrzeni dzięki wyznaczeniu kilku punktów zbieżnych na widnokręgu , a nawet kilku domyślnych linii horyzontu obok jednej już istniejącej. Z metafizyką łączą się też umykające perspektywy placów, ulic, dróg górskich, ich nieograniczoność i nieskończoność. Odludność miast, samotność, izolacja nielicznych ich miesz­ kańców, którymi często są niesamowite postaci zjaw - maneki­ nów, budzą niepokój, oczekiwanie, a również uczucie za­ grożenia i niepewności. Zagadkowość potęguje też protow przypadku de Chirico, i postsurrealistyczne w przypadku Nowosielskiego - konfrontowanie przedmiotów i elementów pejzażu. Ulica jest jakby wyobcowana z realnego świata, jest bliższa światu marzeń sennych ograniczonemu do powtarzają­ cych się z intrygującą widza częstotliwością kilku motywów - ulicy, manekinów, pociągu". 10 19 �Przestrzeń obrazu wzbogacona zostaje typowym dla nadrealizmu efektem obrazu w obrazie, uchylonych okien i drzwi prowadzących w zaświaty. Za nimi czają się tajemnicze postaci, które trudne do określenia, a u de Chirica sygnalizowane tylko cieniem, wzmagają jeszcze niepokój. Zatrzymajmy się na chwilę przy obrazie pociągu, występują­ cym u obu artystów i prześledźmy cykl obrazów Jerzego Nowosielskiego pt. Pejzaże z kolejką. Zabawne jest, że obaj malarze przyznają, iż motyw ten zawdzięcza swe istnienie faktowi, że ojcowie ich... zatrudnieni byli na kolei . Jest to więc hołd złożony dzieciństwu, uosobienie marzeń tamtego czasu, może niezupełnie przebrzmiałych - bo kolejka to przecież zabawka mężczyzn w każdym wieku. Pociągi de Chirica i Nowosielskiego przypominają właśnie zabawki - wagoniki ciągnięte przez stare, parowe lokomotywy. 12 Pociąg oznacza rozstanie, odjazd przyjaciela, tęsknotę (to terminy zaczerpnięte z tytułów prac de Chirica), a także nietrwałość i przemijalność. O ile jednak kolejki de Chirica jeżdżą po ziemi, równolegle do linii horyzontu, o tyle u Nowo­ sielskiego są to podróże za horyzont (il. 11) metafizyczną windą do nieba ( i l . 14). Krystyna Janicka interpretując malarstwo Giorgio de Chirico zwraca uwagę na dwie kategorie wykorzystywanych przez niego motywów. Pierwszą stanowią arkady, perystyle, portyki, place i frontony zdobne w antyczne rzeźby - symbolizujące jej zdaniem kulturę i tradycję śródziemnomorską. Drugą - lokomo­ tywy, zegary, instrumenty inżynieryjne i przybory miernicze - atrybuty współczesnej cywilizacji i nauki. Połączenie tych dwu rodzajów tworów ludzkiego ducha przynależnych do różnych czasowo kultur, poprzez kontrast i nieodpowiedniość rodzi zaskoczenie . Spójrzmy teraz na trochę groteskowy obraz Jerzego Nowosielskiego Cerkiew z lokomotywą, 1989 ( i l . 7). Jego konstrukcja opiera się na podobnym schemacie dysonansu między nowoczesnością (reprezentowaną przez lokomotywę) 13 a spuścizną kulturową, duchowością i wartościami tradycji (zawartymi w znaku cerkwi). Dzieła tego typu starają się sumarycznie pokazać przebytą drogę, skonfrontować początek z końcem, źródła z dniem dzisiejszym. Są kolejną próbą odpowiedzi na pytania skąd przychodzimy?, czym jesteśmy? dokąd idziemy? Przy czym dla de Chirico korzeniami jest świat kultury antycznej, a dla Nowosielskiego świat Cerkwi Prawosławnej. Daleka jestem od sugerowania, że Jerzy Nowosielski bezpo­ średnio zapożyczał motywy od Giorgio de Chirico. Myślę, & wspólne obu artystom myślenie surrealistyczne doprowadziło ich równolegle i niezależnie do analogicznych rozwiązań Widoczne są różnice warsztatowe, inna faktura i koloryt obrazów, Nowosielski szybko też odchodzi od perspektywy linearnej, która u de Chirica obecna jest w całej twórczości Jednakże obaj uzyskują w swych dziełach bardzo silny, niepo­ wtarzalny nastrój, który uznałam za upoważniający do włącze­ nia pejzaży Jerzego Nowosielskiego do nurtu realizmu magicz­ nego. 6. Pejzaże w typie ikon. Pejzaże syntetyczne. Jest to grupa pejzaży górskich po­ wstałych w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, malowa­ nych w manierze kubistyczno-ikonowej. Góry nieprawdopodo­ bne, nielogiczne geologicznie, budowane są przy użyciu pros­ tych brył, przy minimalnej głębi obrazu, która następnie zredukowana zostaje do jednej płaszczyzny (il. 20). Nasuwa się skojarzenie z górami ikonowymi, ledwo zasugerowanymi, zasygnalizowanymi jako tła dla ważniejszego głównego tematu ikony. Najlepiej chyba jednak określają te obrazy same tytuły. Jest to rzeczywiście synteza pejzażu górskiego, skrajne uprosz­ czenie formy - kształtu, przestrzeni i barwy. Duże plamy umownych kolorów (o bogatej gamie - zieleni, od cynkowej, chromowej do zieleni Veroneza; błękitu, od Rembrandta do ultramaryny; brązów, od umbry, przez ziemię sjeneńską do różu indyjskiego; urozmaiconej akcentami oranżu, cynobru i żółci chromowej) wyznaczone są prostymi, przeważnie horyzontal­ nymi i wertykalnymi liniami określającymi zarazem konstruk­ cję i architektonikę dzieła. Na tym tle pojawia się nowy element - kształt zbliżony do kwadratu, otoczony ramą, wyeksponowany kontrastowością barwy. Jest to Z N A K , znak w górach (il. 14). Znak czego? Jerzy Tchorzewski i Andrzej Kostołowski odczytują go jako lufcik, judasza, okno podpatrujące sacrum, jako możliwość przebicia się na drugą stronę poprzez niepokonalną dla naszego wzroku zasłonę rzeczywistości . Znak obrazu, ramy, ikonostasu do­ strzega w nim Władysław Panas . Te góry to wyżyny ducha, miejsce Objawienia. Objawienie następuje w postaci znaku - obrazu - ikony. W średniowieczu boskość objawiała się w blasku, świetle. Być może w naszych czasach przychodzi w barwie, w płaszczyźnie czystego koloru - oranżu, żółci, błękitu... Pejzaże „ z ż y c i e m ' ' . Jest to przykład bezpośredniego zapoży­ czenia przez Nowosielskiego schematu ikonograficznego z ma­ larstwa ikonowego. Chodzi tu o tzw. „ikonę z życiem" p ' stawiającą zwykle męczenników. Główne pole - kowczeg " zajmuje w niej postać ukazana według zasad kanonu, aobrzeW wypełniają liczne sceny męczeństwa świętego. Wszystkie j zasady przejął Jerzy Nowosielski z małym jednak wyJ3jk " - miejsce człowieka oddał krajobrazowi"' Schematowi te • nie towarzyszy określony typ pejzażu. Najczęściej jest to pej syntetyczny ( i l . 14), ale również np. pejzaż zielony (il M o ż e m y traktować ten rodzaj obrazów dwojako - " ^ , czysto formalny zabieg, zabawę, nowe doświadczenie, przydając mu dodatkowe znaczenie mistyczne. Od s kompozycji, układ z obrzeżem dopełniającym pozwą 14 15 r K d |el 4 a ) 0 i 1 II. 30. Kobieta i góry, 1958 20 �rozszerzenie czasu i przestrzeni, na podanie dużo większej ilości informacji. Sceny wokół przedstawiać mogą zdarzenia symul­ tanicznie - następujące po sobie w czasie, rozgrywające się wielu różnych miejscach. I tak np. w Mieście u stóp gór, 1963 oglądać możemy historię osiedlania się człowieka w górskiej okolicy, a we Wschodzie Słońca w Bieszczadach, 1963 ( i l . 15) różne warianty krajobrazu ze Słońcem. Zastanawiając się nad genezą użytej formy dojść musimy do wniosku, że autor chciał podkreślić metafizyczność, spirytualizm i sakralność natury, a przede wszystkim gór i Słońca. Góry od zawsze uważane były za okolice szczególne, miejsce epifanii, siedzibę bogów, jako że swymi wierzchołkami dotyka­ ją nieba. Są też znakiem związku Boga z ziemią, symbolem miejsca świętego, Opatrzności, Łaski i Opieki Bożej. Ich ogrom, potęga i niedostępność budzą metafizyczne odczucie wyżyn i bezczasowości. w Góry są częstym motywem twórczości Nowosielskiego. Wśród pejzaży liczne są miasta w górach oraz drogi w górach. Występują one w postaci motywów, ale także głównych le­ matów krajobrazów różnych typów. Już same tytuły: np. Miasto ustóp gór, czy Góry nad miastem (il. 14) akcentują jednoznacz­ nie potęgę i przewagę gór. Z drugiej strony odnosimy wrażenie harmonii podkreślonej kolorem i formami budowli ( i l . 15). Droga jest chyba najczęściej pojawiającym się elementem w dziełach Jerzego Nowosielskiego (por. i l . 10, 16). Drogą jest też ulica (por. i l . 2, 3, 5). Drogi Nowosielskiego są proste, z niewielką ilością zakrętów i rozstajów. Odważnie pną się w górę, wyznaczając jedyny słuszny kierunek marszu (życia..?). dziesiątymi, lecz nie mija bez śladu. Powraca zasada budowania obrazu linią i podporządkowaną jej plamą, lecz ta ostatnia zmienia zasadniczo swój charakter - traci ciężar, fakturalno.ść, staje się lekka, wibrująca. Kolor nie wypełnia j u ż szczelnie konturu - wiele miejsca na płótnie pozostaje niedotknięte pędzlem. W ten właśnie sposób powstają w latach dziewięćdziesiątych ikony cerkwi. Pierwsze wrażenie, które wywołują, to uczucie lekkości, swobody osiągniętej z jednej strony fakturą, niewielką ilością użytej farby, a z drugiej - szkicowością potraktowania modela i wyrafinowaniem rysunku. Kompozycja obrazów opiera się na liniach poziomych lub lekko ukośnych, zrów­ noważonych pionową osią główną budynku, oraz pionowymi akcentami okien. Najczęściej całość przedstawienia otacza monochromatyczna rama, odpowiadająca kolorem tonacji obra­ zu - są to zwykle czyste barwy cynobru, zieleni kadmowej, błękitu pruskiego lub żółci chromowej ( i l . 17. 18). Sylwetka samej cerkwi ograniczona jest do minimum. Wyda­ je się. że artysta osiągnął etap. na którym trudno będzie o dalsze uproszczenia. Czy jest tak rzeczywiście, pokaże przyszłość. Na razie widzimy obrazy, które można by umieścić w nowym kodeksie drogowym z podpisem „Uwaga cerkiew". I tak chyba należy je traktować - jako znak (niekoniecznie jednak drogo- 7. Pejzaże z cerkwią. Cerkiew towarzyszy twórczości Jerzego Nowosielskiego nieprzerwanie co najmniej od lat sześćdziesiątych, nabierając szczególnej ważności w latach dziewięćdziesiątych. W naj­ wcześniejszych pracach cerkiew pojawia się jako jeden z wielu elementów, następnie jest jednym z trzech podstawowych składników syntetycznej wizji miasta, obok dworca i drogi ( i l . 7), by wreszcie zająć główne miejsce zarówno na płótnie jak i w tytule obrazu. Budynek świątyni zawsze jest w jakiś sposób wyróżniony. Jego waga podkreślona jest zazwyczaj wyniesieniem na wzgó­ rze ponad resztę miasteczka ( i l . 7). Nowosielski przywraca w ten sposób zagubioną przez człowieka hierarchię, porządek wartości, prymat świętości. Około 1986 roku artysta zmienia manierę malarską. Pojawia­ ją, się pejzaże mozaikowe. Krystyna Zwolińska określa tę zmianę jako zwrot ku impresjonizmowi . Rzeczywiście na pierwszy rzut oka nowa technika przypomina impresjonistycz­ na Typowe jest sięgnięcie po tematy „lżejsze", popularniejsze (por. Domek z Ustronia, 1987 - i l . 6) i zagubienie klarowności rysunku, tak charakterystycznych dla Nowosielskiego ciężkich 'mii określających tektonikę obrazu. Jednocześnie jednak należy pamiętać, że obrazy te powstały me w plenerze, ale w pracowni, malowane z wyobraźni czy Pamięci. Również ich koloryt - c i e m n y , tolerujący czerń o małej an barw - często niemal monochromatyczny nie jest zgodny Postulatami impresjonizmu. Sam artysta przyznaje, że do tego speryrnentu skłoniły go mozaiki rzymskie. Podczas ich liw , ' zrozumiał, że odkrywają one twórcy nowe możDlat ' ' ' dostrzegł i nie wykorzystał impresjonizm" , ego nazwałam ten rodzaj obrazów mozaikowymi, uznając, vdzic to termin bliższy zamierzeniom artysty. niczo" " ' b n i k i Nowosielski nie wykracza zasadlem ^° ''"'y'-'bezasowy repertuar m o t y w ó w . Głównym , Pozostaje monaster i cerkiew, pojawia się też. kolejka Pizod „ m o z a i k o w y " kończy się wraz z latami osiem­ 17 Z , W a n i a 0 1 < t < < 1 110 Z /d r y c m 1 n i e a n y 1 , e c 19 e m 11. 31. Portret mężczyzny z siwą brodą, 1961 21 �wy...), ideogram świątyni. Sam artysta mówi, że maluje port­ rety, ikony cerkwi. Zafascynowany architekturą, zjawiskiem przestrzeni sakralnej, próbował utrwalić ich obraz w czasach masowego niszczenia cerkwi . Nowosielski kolejny raz sięga po schemat ikony świętego. Na kowczęgu umieszcza wizerunek świątyni, wokół pozostawia puste obrzeże. Tłumaczy, że zjawisko ikony architektury znane jest w historii sztuki od czasów średniowiecza. Podaje przy­ kłady X V I i X V I I wiecznych rosyjskich ikon monasterów, oraz obraz - mapę z Kalwarii Pacławskiej. Sam traktuje architekturę jako żywą, uduchowioną. Również ona, jako część rzeczywisto­ ści, podlegać będzie procesowi przebóstwienia i wobec tego godna jest w pełni miejsca na ikonie '. W ślad za ideami poszły pewne zasady formalne. Budowle ukazywane są zgodnie z wymogami ikony - frontalnie i hieraty­ cznie - stąd duża statyka przedstawień, przewaga akcentów horyzontalnych, jednoznaczna tonacja i czystość barw. Konie­ czne też było uproszczenie formy, wypracowanie kanonu tak, by ukazana cerkiew bliższa była swej postaci przemienionej, przebóstwionej niż realnej, ziemskiej - stąd syntetyczne potrak­ towanie bryły, z zaznaczeniem jedynie najważniejszych ideowo elementów (takich jak ikony, krzyże, kopuły, drzwi, okna) przy zupełnym pominięciu nieistotnego szczegółu oraz, co jest cechą malarstwa Nowosielskiego od samego początku, rezygnacja z historyczności i aktualizacji przedstawienia. 20 2 8. Pejzaż towarzyszący innemu typowi przedstawień. Pejzaż wykorzystywany jest przez Jerzego Nowosielskiego również w innych gatunkach jego malarstwa (w aktach, kom­ pozycjach figuralnych, portretach i martwych naturach). Może tam występować jako tło, bądź jako element o pewnym znaczeniu ikonograficznym. Akt w pejzażu. W niektórych przypadkach (cykle: Weekend, Dziewczyny na statku - i l . 25, Kobiety na plaży - i l . 27) pejzaż jest wyłącznie scenografią dla rozgrywających się w nim scen. Pełni rolę drugoplanową, potraktowany jest więc bardzo pobież­ nie, szkicowo, aczkolwiek trzeba mu przyznać pewne znaczenie ideowe. Zwróćmy uwagę zwłaszcza na motyw morza (Dziewczyny na statku, 1981, Kobiety na plaży, 1992 - i l . 25, 27), z którym spotykamy się po raz pierwszy. Sięgająca horyzontu woda jest zapowiedzią nowego, nieznanego, piękniejszego świata, celu podróży, a także wielką obietnicą i nadzieją, miejscem z którego przybyć ma Oczekiwane. Z samej swej natury nieograniczone i nieobejmowalne, morze jest tu jednym z głównych elementów budujących nastrojowość przedstawień . Istnieje też grupa obrazów, których j u ż same tytuły sugerują większe, równoprawne znaczenie pejzażu np. Kobieta i góry, 1958 ( i l . 30), Kobieta i miasto, 1970-71. Jest to jakby próba ustalenia relacji między człowiekiem a otaczającym go świa­ tem. W przypadku kobiety i przyrody (gór) wynik jest pozytyw­ ny - istnieje między nimi łączność i harmonia. Poziome podziały wyznaczające części ciała kobiety i warstwy geologi­ czne góry odpowiadają sobie nawzajem. Podobieństwo pod­ kreśla również analogiczna barwa ciała i skał. To jakby echo starożytnych i średniowiecznych analogii między człowiekiem a naturą i architekturą. O ile jednak w pierwszym przypadku wynik jest pozytywny, o tyle zestawienie kobiety z miastem nie jest j u ż tak jednoznaczne. Obaelementy współistnieją na jednej płaszczyźnie, ale ich barwa wskazuje na przynależność do dwu oddzielnych kategorii. 22 22 Cykl aktów Kobieta przy oknie ( i l . 29) redukuje pejzaż do fragmentu ograniczonego ramą okna. Jest to grupa obrazów ciekawych przede wszystkim ze względu na intrygujący kadraż postaci kobiecej. Krajobraz natomiast urozmaica tło, jest częś­ cią lubianego przez artystę motywu obrazu w obrazie, drzwi i okien zwielokrotniających przestrzeń dzieła. Martwa natura z pejzażem. Martwe natury są najbardziej surrealistycznymi z obrazów Jerzego Nowosielskiego. Składają się na nie przedmioty codziennego użytku - rondle, kubki, łyżki, lustra, umywalki. Często jednak trudno prawidłowo je rozpo­ znać. Szczególna perspektywa podobna kubistycznemu spoj­ rzeniu na obiekt, daje obraz daleki od rzeczywistego. Jest to dziecięcy, naiwny opis, dający sumę najistotniejszych cech przedmiotów, informacji, wiedzy posiadanej przez autora na ich temat. Irracjonalizm przedstawienia i doboru elementów mart­ wych natur, ich ascetyczność i oszczędność kreują magizm i nastrojowość przedstawień. Pejzaż pojawia się w tych dziełach nie jako tło, ale jako jeden z elementów, traktowany przedmiotowo, na równi z chochlą, czy dzbankiem. Jeszcze raz odwołajmy się do tytułów - Martwa natura z krajobrazem i rondlem, 1954 ( i l . 32), Martwa natura z pejzażem. Trudno jednoznacznie powiedzieć czy fragment przyrody na płótnie jest obrazem, czy widokiem przez okno. Pierwsza interpretacja bardziej by odpowiadała nadanej mu roli obiektu, składnika martwej natury. Nowosielski nie wybrał określonego rodzaju pejzażu. Może to być pejzaż miejski, syntetyczny, czy zielony. Umieszczony jest centralnie, prawdopodobnie ze względów kompozycyjnych, ale być może również z powodu swego ciężaru jakościowego. Może więc sąsiedztwo to nie ma deprecjonować, uprzedmiotawiać natury, ale przeciwnie-nobi­ litować przedmioty. Nowosielski wszak, powołując się na chasydyzm uważa, że „wszystkie przedmioty należą w jakimś sensie do tej rzeczywistości, która będzie rzeczywistością nowej ziemi, nowego nieba. To znaczy razem z nami w jakiś sposób zmartwychwstaną i wejdą j u ż w innym wymiarze (...) do (...) Nowej Jerozolimy ." Taki jest jego stosunek do przedmiotów malowanych, i to stara się wyrazić w swoich martwych naturach. Portrety. Znów stajemy przed dylematem - okno czy obraz? W większości przypadków chyba jednak to drugie. Zauważmy, że w krajobrazie występują po raz drugi postaci portretowane Jest to stara fotografia, obraz - próba rozszerzenia czasu i przestrzeni, otwarcie dodatkowego wymiaru rzeczywistości (spotkaliśmy się j u ż z tym zabiegiem symultaniczności akcji przy pejzażach „z ż y c i e m " ) . Jest to też sposób na wzbogaceni ilości informacji na temat portretowanych. Z jednej strony czerpiemy je na podstawie otaczających postać przedmiotów, instrumentów muzycznych trzymanych jak atrybuty, również na podstawie charakteru wnętrz, strojów, póz, a z drugiej strony patrząc na wiszące na ścianach pejzaże. Wiemy na przykład, że nobliwy Skrzypek z Siwą BrodaJ typem samotnika wypoczywającego w górach ( i l . 31). Młodzieniec w Ciemnych Okularach ma żonę i samochód 0 24), a współczesne Małżeństwo Arnolfinich jeździ do р&У tramwajem ( i l . 26). Ascetyczność postaci, zniekształcone, wydłużone propos ich ciał, nienaturalność gestu i pozy - budzą skojarzeń' z malarstwem średniowiecza, Janem van Eyckiem, malarst* ikon wreszcie. Przedmioty, przez ich wyeksponowanie, n i ' j zna­ ralne, irracjonalne zestawienie, sugerują dodatkowe treści czenia. Nabierają rangi atrybutów, obiecują opowiedzieć if cierpienie ich właścicieli. 23 esl K 3 ena � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f52add49fc5fa8d4bdc6cea73b9f88d.pdf 6ba258dc39f4f378ed8a1af38ea84725 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2574 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2391 Title A name given to the resource Speculum mundi - motyw lustra w twórczości Jerzego Nowosielskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.23-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chrudzimska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZYPISY 1 Mieczysław Porębski, Jerzy Nowosielski. Malarstwo., Galeria PSP, 2РДР, Katowice 1969, (katalog wystawy). Krystyna Zwolińska, Jedyna prawdziwa przygoda, Galeria Arsenał gWA, Białystok 1991, (katalog wystawy). ' Mieczysław Porębski, Granice współczesności, „Przegląd Artystycz­ ny", 1956, nr 2, s. 52; Bożena Kowalska, Niektóre problemy malarstwa Jerzego Nowosielskiego, „Przegląd Artystyczny", 1961, nr I, s. 67-69; Aleksander Wojciechowski, Jerzy Nowosielski - malarstwo, ZPAP - BWA. Szczecin 1962, (katalog wystawy). < M Porębski, dz. cyt., s. 40 ' Aleksander Wojciechowski, Z dziejów malarstwa pejzażowego od renesansu do początku XX wieku. Warszawa 1965, s. 14 * Andrzej Kostołowski, Sztuka „czystego oka". Ze studiów nad malarst­ wem Jerzego Nowosielskiego, Muzeum Narodowe Poznań 1993, (katalog wystawy), s. 64 ' B. Kowalska, dz. cyt., s. 69 Termin Aleksandra Wojciechowskiego, dz. cyt., s. 52 • B. Kowalska, dz. cyt., s. 68 Krystyna Janicka, De Chirico. Malarstwo metafizyczne. Warszawa 1979, strony nienumerowane. 'j.w. Zbigniew Podgórzec, Mój Chrystus.Rozmowy z Jerzym Nowosielskim, Białystok 1993, s. 110; K. Janicki, dz. cyt. " K. Janicka, dz. cyt.. " Jerzy Tchorzewski, Nowosielska przestrzeń, [w:] Jerzy Nowosielski, Muzeum Narodowe Poznań 1993, (katalog wystawy), s. 83. A. Kostołowski. dz. cyt. s. 66 " Władysław Panas, Władysław Panas - rozmowa o Nowosielskim, [w:) Nowosielski - malarstwo, Galeria Sztuki Plastycznej K U L , Lublin 1988, 1 I 10 II 12 (katalog wystawy). '* Artysta nie ogranicza tego schematu do pejzaży. Istnieją też portrety w tej konwencji. M.in. Tajemnica narzeczonych z 1962 roku. Porwanie Europy z 1976, Monografia nieznajomej (1982, 1991). Na podobnej zasadzie opiera się też konstrukcja obrazu Villa dei misteri z 1968 roku. " K. Zwolińska, dz. cyt. " Cytat z rozmowy z Jerzym Nowosielskim, odbytej przeze mnie 9 VIII 1993 w Krakowie. " Poza nielicznymi wyjątkami wspomnianymi wyżej (patrz il. 44 i 45). Z. Podgórzec, dz. cyt., s. 174-175 J.w., s. 174-175 W obu przykładach (il. 52 i 53) uderza podobieństwo do Malewicza w sposobie sumarycznego ujęcia postaci. Obaj artyści przyznają się do swych fascynacji sztuką ikon i do płynących z nich konsekwencji twórczych. Najwyraźniej jest więc to wynik wspólnych wzorców. Z. Podgórzec, Wokół ikony. Rozmowy z. Jerzym Nowosielskim, Warszawa 1985, s. 188 20 21 32 2 ł Wszystkie fotografie wykonała Katarzyna Fortuna na wystawie artysty w galerii Zachęta w październiku 1993 r. Dokładne dane dotyczące obrazów znajdują się w katalogu: A. Kostołowski, W. Nowaczyk, Jerzy Nowosielski, Muzeum Narodowe, Poznań 1993 r. Reprodukowane dzieła stanowią własność: Muzeum Narodowego w Warszawie: 5, 14, 26; Muzeum Narodowego w Poznaniu: 12; Muzeum Narodowego w Krakowie: 32; Muzeum Narodo­ wego we Wrocławiu: 29; Muzeum Sztuki w Łodzi: 3, 19, 24, 28, 30; Galerii Zachęta w Warszawie: 10, 15; Artysty: 4,6,7,9,11,16-18,20,21,23.25, 27. 31; Pana Lecha Siudy: 8. Speculum mundi - motyw lustra w twórczości Jerzego Nowosielskiego Katarzyna Chrudzimska Badanie motywu lustra w malarstwie Jerzego Nowosiels­ kiego najprościej rozpocząć od tych kompozycji, w których zwierciadło pojawia się jako jeden z wielu motywów, jako, wydaje się, niewiele znaczący element sceny rodzajowej. Taka właśnie drugoplanowa rola przypadła okrągłemu lusterku leżą­ cemu na ręczniku kąpielowym w kompozycji Plaża wielka z 1966 roku. Głównym tematem płótna są kobiece akty. M i m o to niewielkie lusterko, niedbale porzucone wśród innych - rów­ nie mało ważnych przyborów toaletowych, przyciąga wzrok kontrastując kształtem i kolorem z tłem białego prostokąta ręcznika. Naprawdę ciekawe jest jednak nie samo lusterko (w końcu wcale nie oryginalne), ale to, co się w nim odbija. Otóż na płótnie wypełnionym szczelnie piaskiem plaży, pasem granato­ wego morza i ciałami kobiet, owal lusterka zamyka jedyny na obrazie skrawek nieba. W ten sposób, mówiąc nieco żartob­ liwie, ten niepozorny przedmiot odwraca naturalny porządek świata, sprowadza niebo na ziemię i , jakby mało t e g o - s k ł a d a je »óg kobiety... Wydaje się, że taka właśnie funkcja - elementu wzbogacają­ c e (a z czasem, jak zobaczymy, determinującego) kompozyJC, jest podstawowym zadaniem powierzonym przez Nowosiew 8 ° motywowi odbicia zwierciadlanego. Dzięki lustrom . У fragmenty rzeczywistości, których - jak się pozornie У aje - artysta nie chciał nam pokazać. Bierzemy udział *iekY^ -' P ktykowanej w sztuce przynajmniej od hi*, 1 ' współcześnie szczególnie lubianej przez spadko' £ w surrealizmu. 'arstw .^' ' k i zauważa, że zwierciadło pełniło w maymb r ' funkcje. Pierwsza z nich to funkcja rcljgjj ~ przedstawienie lustra niosło ze sobą znaczenie iustra ' " s k i e . Przyjąć jednak należy, że ten aspekt ме| к J aktualny w przypadku malarstwa Jerzego Nowoi. moż|^ ' P ynajmniej ustępuje pierwszeństwa drugiej '*ierciad/' '^ * ' J ' ~ funkcji kompozycyjnej . Zadaniem jest więc ukazywanie tego, czego nie ma w obrazie, u e ? л т t e w ICZne g r z e ra a e ó o а П s a d W e o s t o c z a s a C j n i c z e l c z n a m o r a l i z a t o l П,е 1 e s t 5 0 a C rz u n < c 2 konsekwentne i pełne przedstawienie przestrzeni, uzupełnienie i wzbogacenie kompozycji . Możliwości płynące z właściwości zwierciadła odkrył dla potrzeb malarstwa m.in. Giorgione. Chcąc dowieść wyższości malarstwa nad rzeźbą „namalował nagiego mężczyznę zwróco­ nego plecami do widza, u jego stóp zaś przeźroczystą wodę źródlaną, w której widać było owego mężczyznę z przodu. Z jednego boku leżała złota zbroja zdjęta z niego, w niej odbijał się lewy bok mężczyzny, (...) z drugiej zaś strony stało lustro i w nim odbijał się bok owej postaci" . Dzięki temu zabiegowi w jednej kompozycji Giorgione uwzględnił kilka odrębnych punktów widzenia, bez konieczności (jak w przypadku rzeźby) poruszania się widza. W tym właśnie kontekście pretekst lustra służył artystom do łamania sztywnych zasad perspektywy i omijania konwencji realizmu bez konieczności naruszania jego świętych granic. O atrakcyjności tego rozwiązania najlepiej świadczy popularność motywu odbicia, nie słabnąca również w X X wieku (J.Pankiewicz Kobieta przed lustrem, 1911, Wł. Slewiński Czesząca się, 1897, Max Klinger Filozof, 1910, Bonnard Lustro w zielonym pokoju, 1910, Valloton Wnętrze 1903-04). Nawet po wystąpieniu kubistów, definitywnie zrywa­ jących z „przeżytkiem" klasycznej perspektywy i tradycyjnie pojmowanej przestrzeni, świat nadal odbija się w lustrach Matissa (Wazon irysów, 1912), Paula Delvaux (Nocny pociąg, 1947), czy Salvatora Dalego (Nieskończony stereoskopowy obraz, 1973-74). 1 4 W podobny sposób rozumie lustra i wykorzystuje je w swej twórczości Jerzy Nowosielski. Przykładem ich najprostrzego użycia jest wspomniane j u ż przez nas „ n i e b i e s k i e " lusterko (Plaża wielka, 1966) oraz wsteczne lusterko na obrazie Wnętrze autobusu (1969) il.54. W tych dwu przypadkach jak i w wielu aktach i portretach, obecność zwierciadła naturalnie wynika z charakteru sceny i przedstawionego wnętrza. Lustro ma z reguły niewielkie rozmiary, często jest tylko rekwizytem, jednym z przedmiotów budujących tło (Akt, 1975, Akt z rękawi- 23 �czką, 1973, Toaleta, 1959, Akt z lustrem, 1975). W tej grupie obrazów lustra wiszące w łazience czy stojące na toaletkach sprawiają wrażenie przypadkiem sportretowanych, naturalnych elementów wnętrza. Odbijają przede wszystkim kontemplujące swą urodę kobiety, czasem fragment pokoju czy krajobrazu. Z reguły obraz w lustrze jest zależny od praw optyki i perspek­ tywy, choć nierzadkie są wyjątki - np. na obrazie Akt z rękawiczfal (1973) okrągłe lusterko na stole nie odbija stojącej przed nim kobiety, ale wbrew logice pokazuje widok za oknem umiesz­ czonym dokładnie z tyłu lusterka. Już nie tak oczywista i usprawiedliwiona jest obecność zwierciadeł stojących na podłodze, skośnie opartych o ściany malowanych wnętrz (Portret mężczyzny z siwą brodą, 1961 il.55, Akt przed lustrem, 1961, Pierwszy śnieg - Akt z oknem, 1964). O ile nie dziwiły lustra na ścianie w toalecie, o tyle zwierciadło stojące w kącie pokoju sprawia wrażenie aranżacji, a więc świadomego komponowania elementów w celu szcze­ gólnej ekspresji, niejednokrotnie osiągniętej kosztem realizmu. We wnętrzach podporządkowanych w mniejszym lub więk­ szym stopniu geometrii perspektywy, prostokąty luster są widocznym ostrym wyłomem z konwencji. Przerywają proste linie granic ścian i podłogi, są nielogiczne i prowokacyjne. Odnosi się wrażenie, że artysta znużony monotonią realizmu ucieka w abstrakcję', zachowując jednak pozory naturalizmu. Lustro jest usprawiedliwieniem pozornego chaosu i braku logiki kompozycji. Bardziej konsekwentne zbliżenie do abstrakcji nastąpiło w grupie aktów pochodzących, podobnie jak większość po­ przednio omawianych przykładów, z lat 70. (Akt przed lustrem, 1971, Akt z lustrem, 1974, Akt z lustrem, 1978, Akt z lustrem, 1979). W obrazach tych Nowosielski postać kobiety umieszcza w płytkiej, jcdnoplanowej przestrzeni, „ w y c i n a " jej fragment ramą płótna, a następnie powiela. Powstaje w ten sposób kompozycja rytmiczna i symetryczna, zarazem jednak nigdy nie w pełni rytmiczna, o zawsze zachwianej osi symetrii. Obrazy te mają ogromną siłę oddziaływania. Z jednej strony wynika ona na pewno z kontrastów barwnych mocnej czerwieni i głębokiej czerni (w większości są to tzw. czarne akty), a z drugiej - z nietypowej, intrygującej kompozycji planu. Trudno dokonać analizy tych obrazów. Trudno odnaleźć punkt oparcia, wokół którego udałoby się uporządkować przedstawione elementy. Dopiero tytuł, zdradzający istnienie lustra, pozwala odczytać ledwo zasygnalizowany kształt ramy i daje klucz do odczytania obrazu. Podobnie zagubieni czujemy się przed obrazami z cyklu Villa del Misteri. Ale w tym przypadku nawet tytuł nie jest roz­ strzygający - wręcz przeciwnie, odsyłając do tajemnych prak­ tyk inicjacyjnych usprawiedliwia i pogłębia jeszcze niejedno­ znaczność kompozycji. Niejasność i abstrakcyjność tych przed­ stawień wynika z rozbicia planu na wiele niezależnych scen, różniących się skalą, formatem, ujęciem. Ich wspólnym moty­ wem jest postać kobieca. Przyjrzyjmy się uważniej jednemu z tych dzieł, pochodzące­ mu z 1975 roku. Przedstawia ono wnętrze łazienki z centralnie umieszczoną umywalką i wiszącym nad nią lustrem (tym razem jednak lustro jest nieme - jego ciemnogranatowa tafla nie odbija niczego). Architekturę łazienki odczytujemy dość jednoznacz­ nie do pewnego tylko momentu. W zasadzie konkretnie okreś­ lona jest tylko wspomniana ściana z umywalką w centrum kompozycji. Natomiast już w okolicach uchylonych drzwi po lewej i nieokreślonego szarego czworoboku po prawej stronic obrazu, linie tracą swą logikę, a nierealne plany zaczynają przenikać się i wzajemnie na siebie zachodzić. Częściowo (podkreślmy - częściowo) uda się urealnić łazien­ kę założywszy, że obie jej ściany boczne wykonane są z luster. Lustra zaczynałyby się po lewej stronie przy futrynie drzwi - w miejscu, gdzie poziom podłogi unosi się nienaturalnie w górę, a po prawej stronie - być może przy wspomnianym czworoboku. Jak uprzedziliśmy, przypuszczenie istnienia luster tylko częściowo tłumaczy kompozycję obrazu. Wydaje się, że artysta nie ograniczył się tylko do złamania realizmu efektem zwierciadła, ale jeszcze wtórnie zlekceważył zasady optyki rządzące odbiciem lustrzanym. W znacznym stopniu dowolnie, 6 24 Nowosielski zestawił ze sobą zwielokrotnione postaci kobiety (przy założeniach jakie przyjęliśmy można przypuszczać, że obecna jest jedna tylko kobieta) umieszczone symetrycznie, przesunięte równolegle i obrócone wokół kilku różnych punk­ tów i osi symetrii. Mamy więc do czynienia ze zwierciadłem rozumianym nie jako rekwizyt, ale jako zasada kompozycji obrazu. Każdemu z nas znany jest efekt sali lustrzanej, w której przeciwległe ściany odbijają się nawzajem nieskończoną ilość razy pomniejszając i zniekształcając pierwotny obraz. Właśnie takie wrażenie - lustrzanej rzeczywistości, sprawia Villa del Misteri. Podsumujmy dotychczasowe rozważania. Obserwowaliśmy wpływ motywu lustra na kompozycję obrazów Jerzego Nowo­ sielskiego i zauważyliśmy dwojaki charakter malowanych zwierciadeł. Po pierwsze: lustra traktowane jak konkretne, realne przedmioty, umieszczone w realnych wnętrzach. Ich zadaniem jest iluzoryczne poszerzanie przestrzeni płótna o frag­ menty znajdujące się poza obszarem jego zasięgu. Tego typu przedstawienia wpisują się w tradycję malarstwa mistrzów niderlandzkich, a głównym zadaniem tak pojętych zwierciadeł jest zabawa abstrakcyjnymi, prowokacyjnymi efektami w grani­ cach dozwolonych perspektywą. Drugą grupę obrazów wyodrębnia motyw lustra pojęty w raczej niezwykły, barokowy sposób. W dążeniu do najpełniej­ szej iluzji, artysta rezygnuje z wyraźnych wyróżników lustra: ramy, łazienkowego otoczenia, zaciera granice między po­ staciami rzeczywiście istniejącymi a ich odbiciem. Zwierciadło nie jest już motywem. Nowosielskiemu nie jest już potrzebne usprawiedliwienie abstrakcyjności przedstawienia. Tym razem to obraz jest podporządkowany idei lustra, lustro zaś staje się zasadą kompozycji. Lustra występują przede wszystkim w Aktach Nowosiels­ kiego. Artysta odwołuje się przy tym do malarskiej tradycji uznającej zwierciadło za atrybut kobiecości. O tym, że od­ wołanie to jest świadome, a nie przypadkowe, zdaje się świadczyć Wenus z lustrem namalowana przez Nowosielskiego w 1968 roku il.56. Artysta sięgnął po schemat ikononograficzny znany z arcydzieł Tycjana i Velazqueza, wyraźnie i konsekwen­ tnie parafrazując obraz hiszpańskiego mistrza. Nowosielski powtórzył podstawowe proporcje i podziały dzieła Velazqueza, zmieniając nieznacznie pozę i gest kobiety. Zrezygnował też z oczywiście zbyt dosłownego amorka podtrzymującego zwier­ ciadło, które u Nowosielskiego wisi po prostu na ścianie. Usunięcie lak ważnego kompozycyjnie elementu zmusiło praw­ dopodobnie artystę do odwrócenia stron kompozycji Velaz­ queza. Mimo tego jednak i mimo kilku kolejnych modyfikacji mających na celu uwspółcześnienie postaci Wenus (m.in. czerwone szpilki na bosych stopach), obraz zachowuje wyraźne podobieństwo do pierwowzoru. Wagę tego dzieła podkreśla fakt, że Nowosielski bardzo sporadycznie rcinterpretuje kompozycje starych mistrzów (o kolejnym przypadku będzie jeszcze mowa). Dlaczego więc wybrał ten właśnie obraz? Być może zc względu na szczególne piękno, harmonię i intymność płótna Velazqueza. Być może też ze względu na ikonografię, ujmującą tak trafnie istotę kobieco­ ści. Idealna bogini kontemplująca własną piękność uosabia najistotniejsze (najgroźniejsze) aspekty natury kobiecej: złudność i przcmijalność urody, próżność i skłonność do samouwiel­ bienia. Wydaje się, że tak liczne u Nowosielskiego Akty z lustr " bardzo bliskie są kompozycyjnie i treściowo ikonografii WenM z lustrem. Malowane kobiety są, jak zwykle u Nowosielskiegozredukowane do schematycznych sylwetek z. wyeksponowany mi, jak u prymitywnych figurek wotywnych, piersiami, brz chami, kolanami. Zwierciadła, zgodnie z tym co twierdzi s' artysta - pozbawione jakichkolwiek filozoficznych i У , bolicznych treści, pomnażają postaci, potęgują kobiec Odbijają fragmenty ciał - często kolana, rzadziej t ^ Trudno w tym miejscu nie zacytować I adeusza R ó ż e * * " który m.in. właśnie w lustrach i damskich kolanach umiejsc* szaleństwo i „złego ducha" Nowosielskiego". .^j Kolejnym obrazem, któremu chcielibyśmy poświęcić słów, jest Portret podwójny (1956) 11.57. Zajmiemy si« 1 7 5 w a f 1 �mimo że nie występuje w nim motyw lustra, a w zasadzie poddamy analizie właśnie fakt braku tego elementu. Portret podwójny jednoznacznie przywodzi na myśl Za­ ślubiny Arnolftnicli. Kompozycja obrazu bardzo wyraźnie po­ wtarza rozwiązanie Van Eycka. Pierwszy plan również tworzą postaci dwojga młodych ludzi. Pomiędzy nimi na podłodze przysiadł ten sam włochaty piesek Arnolfinich. Zamiast łoża, w tle za kobietą Nowosielski umieścił fortepian, a w miejscu okna po lewej stronie powiesił kolorowy kilim. Zmienił też oczywiście kostium i gest postaci. Małżonkowie nie trzymają się za ręce, prezentują natomiast „ a t r y b u t y " - on: skrzypce, ona: białą chustkę czy może rękawiczkę. Kobieta lekko opiera się o fortepian, mężczyzna trzyma smyczek w opuszczonej ręce. Oboje sprawiają wrażenie, jakby właśnie przed chwilą skoń­ czywszy koncert, zwrócili się w stronę publiczności. Publicz­ ność jest domniemana, obecna poza płaszczyzną płótna (przed ią) - analogicznie do niewidocznych świadków przysięgi Arnolfinich. O ile jednak Van Eyck pozwolił nam dostrzec sylwetki odbite w wypukłym zwierciadle, o tyle Nowosielski tej szansy nas pozbawił: w centrum kompozycji zamiast lustra umieścił dużych rozmiarów okno lub obraz z. widokiem ulicy przemysłowego miasta. n Zauważmy jednak, że pejzaż w Portrecie podwójnym pełni podobną do zwierciadła rolę: wzbogaca konstrukcję portretu o scenę ukrytą za ścianą pokoju (jeśli uznamy, że jest oknem), narusza jedność czasu i miejsca (jeśli jest obrazem lub fotografią w ramie). Tak jak lustro - zaskakuje widza, zmusza do próby klasyfikacji poszczególnych elementów pod kątem ich auten­ tyczności i realności. Skłaniając do myślenia, zaprasza do czynnego odbioru - zaciekawia. Nowosielski często wykorzys­ tuje tego typu intrygujące efekty. Tak popularne w jego malarstwie: obrazy w obrazie, półprzymknięte drzwi, okna, tafle luster wreszcie - mają zbliżone znaczenie w kompozycji. W pewnym stopniu zastępują perspektywę i głębię, z których artysta zrezygnował na rzecz jednego, płaskiego planu. Nowosielski zdaje się eksponować związki pomiędzy pej­ zażem i zwierciadłem. Tak dzieje się m.in. w przypadku luster odbijających krajobraz górski w kompozycji Martwa natura fantastyczna (1965) il.58, czy wspomnianego już lusterka pokazującego dachy domów znajdujących się tuż za nim (Akt Z rękawiczką, 1973). W kompozycjach tych (myślimy też o Portrecie podwójnym) rzeczywistość oraz jej odpowiedniki: odbicie w zwierciadle i krajobraz malarski występują jedno­ cześnie i wymiennie. Lustro powtarza widok za oknem w tym samym, niczym nie usprawiedliwionym układzie; lustra powie­ lają malowidło, tak jak i one potraktowane jako przedmiot - element martwej natury; lustro w końcu zostaje zastąpione fragmentem świata - realnego bądź namalowanego. Sztuka - lustro - rzeczywistość. Nowosielski traktuje te trzy elementy jak równe wartości, czy wręcz synonimy. Nadrzęd­ ność rzeczywistości ogranicza wyłącznie do roli wzorca. Malar­ stwo i zwierciadło będąc jej powtórzeniem, a zarazem inter­ pretacją i syntezą, zachowują intensywność i autentyzm modela. Tak pojęte relacje między pierwowzorem i jego kopiami ustalone przez samego artystę można zastosować również do jego własnej twórczości. W tym świetle malarstwo Nowosielsgo jawi się jako speculum mundi - odbicie świata realnego, pecie Wszechświata jako najwyższego dzieła sztuki. Wobec go, Nowosielskiego nazwać wypada realistą. Jak jednak Precyzyjniej określić rodzaj języka, którym artysta się pole e sługuje? Z pewnością nie chodzi nam o XIX-wieczną definicję realizmu bliską radykalnie pojętej idei mimesis. Jednak w tymże samym - X I X wieku, zaczęto rozumieć realizm również jako dokonywany przez artystę swobodny wybór elementów natury, akcentowanie, interpretowanie i komentowanie świata. Inte­ resująca stała się rzeczywistość impresyjna - przelotna i subiek­ tywna - taka, jaką widzi odbiorca. Zdaniem prof. Władysława Tatarkiewicza w takim podejściu można widzieć zarówno wyłom w realizmie tradycyjnym, jak i realizm najradykalniejszy'\ W sposób „radykalnie realistyczny" właśnie patrzy na rzeczywistość Nowosielski. Prof. Mieczysław Porębski nazywa jego manierę realizmem eschatologicznym ". Twierdzi, że artysta dąży do ukazania istoty przedstawianych modeli, ich ukrytej esencji, wydobycia okruchu absolutu. Jednak przede wszystkim artysta w otaczającym go świecie odnajduje ślady własnej osobowości, czy może raczej swój własny świat wewnętrzny przekłada na ogólnie zrozumiały język realizmu. Jego obrazy to portrety duszy, najbardziej chyba intymne autoportrety. 1 Zatrzymajmy się jeszcze na moment przy grupie obrazów, które łączy motyw tajemniczego przedmiotu - barwnego prostokąta m.in. Pejzaż (Znak w górach), (1955), Pejzaż, (1959), Pejzaż syntetyczny, (1961), Znak w górach, (1965)). Znak ten interpretowany bywał jako lufcik, okno, obraz". Wielość i dowolność skojarzeń wynika z nieokreśloności tego motywu, w którym jednoznacznie można odczytać jedynie otaczającą prostokąt kolorową ramę. Znak ten pojawia się przede wszystkim w pejzażu górskim i sugeruje nadzwyczajność, wyjątkowość, czy nadprzyrodzoność miejsca. Odnajdujemy go również w obrazie Próba narzeczeństwa (1963) - gdzie spoczywa w ręku elegancko ubranego młodzieńca. Młodzieniec ten zbliża się do kobiety. Nie mamy wątpliwości, że to ona właśnie - bosa i niemal naga (jedyną osłoną jest opaska na biodrach), jest poddawana zapowiedzianej w tytule próbie. Wydaje się, że Narzeczona niczego nie ma już do ukrycia i oddania. Próba dobiega końca, a jej ostatni etap łączy się z czerwonym prostokątem w złotej ramie, który podaje jej mężczyzna. Kobieta lekko zwraca głowę w stronę narzeczonego, patrzy na podawany jej przedmiot, spogląda weń... Dorzućmy do cytowanych już interpretacji kolejną. Mężczyz­ na trzyma konkretny przedmiot - jednolitą, prostokątną taflę w złotej ramie, z podstawką lub rączką ukrytą w dłoni. Może więc skłania swą narzeczoną by przejrzała się w lustrze...? Rozwiązanie takie byłoby prawdopodobne o tyle, że zwierciad­ ło łączy się z kobiecością - demaskuje jej słabości: próżność i bierność, jest też. blisko związane z miłością i erotyką - gładka tafla lustra oznaczać ma dziewictwo, zwierciadło jest też atrybutem Wenery. Sama zaś czynność trzymania lub podawa­ nia komuś lustra, jest zajęciem kochanka lub niewolnika. Powróćmy teraz do znaków-luster obecnych w pejzażu. Lustra na niebie, w jeziorze, lustra na zboczach gór przywodzą na myśl Naturę rozumianą jako zwierciadło, w którym odbija się Prawda, Stwórcę kontemplującego swój umysł w stworzeniu jak w zwierciadle. Lustro jest źródłem wiedzy, a szczególnie samopoznania. Może więc podziwiając płótna Nowosielskiego, przeglądając się w jego zwierciadłach uda nam się odnaleźć na własnej twarzy ulotny odblask absolutu... PISY i , „. PRZ hmhi °stocki. Człowiek i zwierciadło w malarstwie XV i XVI wieku, [w:] " Tadeusz Różewicz, Notatki do Nowosielskiego. ..Odra", 1983. nr 1 1, s. 59-62 7 J « « i obrazy, Warszawa 1982, s.92-93. * Władysław Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć. Warszawa 1988, s. 333 , J.w. "' Mieczysław Porębski, Realizm eschatologiczny Jerzego Nowosielskiego, [w:] Andrzej Kostołowski, Władysław Nowaczyk, jerzy Nowosielski, Muzeum *ladv'| ' -''" znaczenie lustra w twórczości J.Nowosielskiego zwraca uwagę Narodowe w Poznaniu 1993 (katalog wystawy), s. 13-52 •ТуевН L' w s k i (W.Stróżewski, Być prawdziwie] niż w rzeczywistości, " Jerzy Tchorzewski, Nowosielska przestrzeń, [w:] j.w., s. 83. Andrzej ą g " * Powszechny''. 1473. nr 11. s.1.6). por tez słowa samego artysty 1985 s I T ! "gorzeć, Wokół ikony. Rozmowy z Jerzym Nowosielskim, WarszawaKostołowski, Sztuka ..czystego oka". Ze studiów nad malarstwem Jerzego Nowosielskiego, [w:] j.w., s. 66, Władysław Panas, Rozmowa o Nowosielskim, [w:] < Q. '/•8). przetl J * ^asari. Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, Nowosielski - malarstwo. Galeria Sztuki Plastycznej KUL, Lublin 1988. (katalog wystawy). ' i. N h e r , Warszawa - Kraków 1985, 1.4, s.37. Por. Mieczysław Wallis, Dzieje zwierciadło i jego rola w różnych dziedzi­ Ро*щ 'eIski wiele razy wspomina o tym, że prawdziwa, dobra sztuka nach kultury. Warszawa 1973, s.79. Herder, Słownik symboli, oprać. Marianne <b.cvt о Д Ус sobie pierwiastki realizmu i abstrakcji (por. Z.Podgórzec. i.' -t.t.) Oesterreicher - Mollwo, przet. Jerzy Prokopiuk. Warszawa 1992, s. 187. Ad de Vries. Dictionary of Symbols and imagery. London 1974, s. 323 i ł * - s . 162 - s . 177-8 Blał la C rJ0 Ie S , r ó ż e 1 0 Es,reic Wos па сг w 15 l w 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a68b00194ac616d8966796f738be46e.pdf 5c3eaf318e3230cfdab8ec99ede01d08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2578 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2395 Title A name given to the resource Ikona i zapomniane przykazanie Dekalogu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.37-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ikona i zapomniane przykazanie Dekalogu Wojciech Michera W ikonosferze katolickiej ważne miejsce zajmują „święte obrazki", male, kolorowe, malowane, lub w formie zdjęć, rozdawane przy różnych okazjach dzieciom i dorosłym. Przed­ stawiają czasem świętych, czasem ładne widoki, bywają z pod­ pisami i bez. Najniezwyklejszy z tych, które widziałem, przedstawia w technice trójwymiarowej Chrystusa na krzyżu, mrugającego to jednym, to drugim okiem. Miejsce, w którym po raz pierwszy dosięgło mnie owo traumatyczne przeżycie, nadaje zdarzeniu sens anegdoty: było to w Rzymie, przed witryną sklepu z dewocjonaliami, przy via delia Concilizionc, prowa­ dzącej wprost do Watykanu. W takim miejscu, i wobec takiego zjawiska, trudno było nie pomyśleć o tym z przykazań Dekalo­ gu, które uległo zapomnieniu i na próżno szukać by go w katolickim katechizmie. Istnieją bowiem trzy sposoby dzielenia tekstu Dekalogu na dziesięć stów. Pierwszy, żydowski, ujmuje jako pierwsze przykazanie to, co w układzie chrześcijańskim jest wstępem: Jam jest Pan, Bóg twój, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, Z domu niewoli. Chrześcijanie, pomijając w numeracji ową preambułę, musieli rozdzielić na dwoje jedno z pozostałych dziewięciu przykazań. Większość ojców Kościoła zrobiła to z pierwszym (w Biblii hebrajskiej - drugim): (/) Nie będziesz miał Bogów cudzych przede mną. (2) Nie uczynisz sobie ryciny, ani żadnego podobieństwa, które jest na niebie w górze, i które na ziemi nisko, ani z. tych rzeczy, które są w wodach pod ziemią. Nie będziesz się im kłaniał ani służył (...) W Kościele rzymskim jednak przyjęło ostatnie: się, by rozdzielać (9) Nie będziesz pożądał domu bliźniego twego: ani będziesz, pragnął żony jego, nie sługi, nie służebnice, nie wołu, nie osła, (10) ani żadnej rzeczy, która jego jest". (Ks. Wyjścia 20, wg tłum. x. J. Wujka): Jeśli porównać zapis dziesięciorga przykazań w szkolnych katechizmach Kościoła katolickiego i prawosławnego, okaże sie, że odmienność ta ma charakter nic tylko porządkowy: nie chodzi tylko o to, które z przykazań zostaje rozdzielone, ale też w jaki sposób. Mówiąc dokładniej: jak bardzo, na użytek praktyczny, je skrócono. Oto bowiem dziesiąte przykazanie w układzie prawosławnym zawiera treść zarówno dziewiątego, jaki dziesiątego przykazania katolickiego (jest mowa i o „żonie bliźniego", i o „każdej rzeczy, która jego jest"); pierwsze natomiast przykazanie w układzie katolickim mówi o zakazie zci dla „cudzych b o g ó w " , pomija jednak sprawę sporządzania obrazów i podobizn. Za katolicką redakcją Dekalogu poszli, o dziwo, luteranie, eszcze bardziej jednak zaskakujący może się wydawać fakt, że Pamięć tego przykazania trwa, w sposób nie naruszony, właśnie prawosławiu, w tej tradycji chrześcijańskiej, która wykształ­ ca niezwykłą wrażliwość na obraz, która obrazowi - i szerzej: Р'екпи nadała walor świętości. Jak to możliwe - narzuca się to Pytanie by bez wpadnięcia w sprzeczność teologiczną łączyć ów ^onoklastyczny zakaz ze sztuką ikony? Czyż nie jest nazywane wschodnim chrześcijaństwie świętem ortodoksji (obchodzoj. drugą niedzielę Wielkiego Postu) zwycięstwo czcicieli nad obrazoburcami? M o ż n a oczywiście tłumaczyć ten foks powikłaną historią, swoistym przebiegiem wydarzeń , y y c h , działaniem różnorakich sił dziejowych i społecztuvLw^ $ dopuszczają, a nawet wymuszają i utrwalają ne sprzeczności. T y m razem jednak, jak sądzę, sprawa ma c wymiar czysto teologiczny i w pozornej sprzeczności kryje się głęboki sens. Nie tylko bowiem obrazoburstwo, ale i bezkrytyczność wobec religijnych obrazów zagraża świętości ikony. Stojąc przed witryną rzymskiego sklepu, wspomniałem też nauki głoszone przez Martina Heideggera o „czasie marnym'', w któ­ rym przyszło nam żyć. Przypomnijmy tezę znanego eseju: czas jest marny, gdyż nie odczuwamy potrzeby istnienia poetów, a w konsekwencji brakuje w naszym świecie prawdy; to poeci bowiem prawdę tę stanowią. Jak wiadomo, Heideggerowi nie chodzi o prawdę rozumianą jako trafne odtworzenie rzeczywis­ tości. Mówi on o stanowieniu prawdy, bowiem za sprawą poetów prawda rzeczywistości się dzieje. 1 1 Czas zatem jest marny, bo nie interesuje nas stanowienie prawdy, bo nie chcemy być poetami: słowo ma wartość jedynie środka technicznego, przekazu informacji, nie jest naszym zamieszkiwaniem w świecie. Rzeczywistość dotykana wyłącz­ nie językiem technicznym zamyka się, kryje, pozbawiając nas do siebie dostępu. Nie wiemy jednak o tym i tę zwiniętą powłokę, zredukowaną do prostej obecności „tu-i-teraz", bie­ rzemy za autentyczną rzeczywistość. Przed podobnym pójściem na łatwiznę przestrzegali już biblijni prorocy, od Mojżesza począwszy, a ich zadanie było równie trudne, co zadanie współczesnych hermeneutów. Spój­ rzmy tylko na biblijną historię początków Izraela. Jakże nieracjonalne wydaje się zachowanie ludu wybranego przez Boga. Zdumiewa, że namacalna wręcz bliskość Jahwe, jego opieki i gniewu, mogła być nieustannie lekceważona. Lecz ta historia nieustannych upadków, niekończących się rozstań i powrotów, ma oczywiście głębszy sens. Jest transpozycją najważniejszego chyba w religii zagadnienia: w całej swej dialektyce pokazuje wątpliwości i ryzyko, na jakie skazany jest człowiek podejmujący wyzwanie wiary. Człowiek zwracający się do Boga słowem, gestem, myślą musi bowiem postawić sobie pytanie: kim On jest? Drugie, nie mniej ważne pytanie brzmi: czy uzasadniona jest nadzieja, że On wysłucha słów, z którymi się do Niego zwracam? K i m zatem jest Bóg? Najczęstsza odpowiedź mówi, że wszystkim, wszechmocą, transcendencją. Nie ma sposobu, by przeniknąć zasłonę kryjącą jego oblicze: „nie można Go ujrzeć i pozostać ż y w y m " (Ex. 33, 20). Nawet Serafinom tylko dwa spośród sześciu skrzydeł służyły do latania; pozostałymi za­ krywały sobie twarz i stopy, gdy wołając: „Święty, święty, święty..." zbliżały sie do palącej Chwały Boga. Nawet blask bijący z twarzy Mojżesza, konsekwencja rozmowy z Jahwe, był nie do zniesienia dla jego braci. Każde spotkanie z Bogiem jest porzuceniem wszystkiego co znane. Jest wejściem w nieskoń­ czoną ciemność, wywołującą lęk i drżenie. w w n czn n 6 c z s t o Kto więc odważy się wyjść na spotkanie osoby tak obcej, tak odległej, a zarazem obdarzonej nieskończoną mocą? Kto opanuje chęć uniknięcia niebezpieczeństwa, ominięcia ryzyka spotkania? Przede wszystkim jednak musi paść pytanie o sens podobnej próby, bo przecież wątpić można, czy Ktoś Taki zechce w ogóle wysłuchać człowieka. Osoba wierząca może się obawiać, że Bóg, w swym oddaleniu i odmienności, po prostu jej nie potrzebuje (Kierkegaard przedstawia tę rozpaczliwą sytua­ cję przytaczając słowa: „Wróbel może żyć, to jest zrozumiałe, bo on przecież nie wie, że istnieje wobec Boga. Ale wiedzieć, że się jest w obliczu Boga i nie zwariować, albo nie stać się niczym niepodobna!" ). Obie te wątpliwości nurtowały Izraelitów. 3 37 �Z jednej strony trwożnie unikali wypowiadania świętego, groźnego imienia Boga; z drugiej jednak szukali bliskości, kontaktu z nim tworzyli więc sami „świętość u d o m o w i o n ą " , złote cielce i bałwany na praktyczne, codzienne potrzeby. Człowiek zawsze ufał nadmiernie technice. A technika skłaniała do bałwochwalstwa. Pierwszym zatem niebezpieczeństwem, które zagraża ikonie, nie jest ikonoklazm, lecz czynienie z niej idola, zamykanie transcendencji, inności Boga w tożsamości, prostej obecności, dającej się opanować i zawładnąć. Jest to marny czas fał­ szowania i manipulacji prawdą. Reakcją na to zło (przypomina­ jące Kierkegaardowską rozpacz skończoności) jest owo drugie, ikonoklastyczne przykazanie Dekalogu. Nie mogą się bez niego obejść Żydzi, nie może również chrześcijańska ikona: zapobie­ ga ono sporządzaniu idoli, dokonuje otwarcia na nieobjęte, na transcendencję. Dzięki niemu sens ikony nie może być już limitowany, ograniczany, manipulowany. Można go określać tylko w kategoriach nadmiaru. Jeśli ten nadmiar jest mocą, to nie możemy się łudzić, że kiedykolwiek j ą usidlimy. Lecz ikonoklazm to oczywiście bardzo niebezpieczny lek. Związane z nim zagrożenie Kierkegaard nazwałby rozpaczą nieskończoności. Rzeczywistość dotknięta nihilizmem absolut­ nego braku, nihilistycznym sceptycyzmem, traci związek z kon­ kretem, zrywa swe kotwice, rozpływa w fantasmagoriach i bezgraniczności. Wszystko jest w niej możliwe, ale nic pewne. Wobec takiego radykalnego ikonoklazmu ikona traci rację swego istnienia. Te dwa niebezpieczeństwa to dwa bieguny, między którymi zawieszone jest istnienie świętego obrazu, jak i cała ludzka egzystencja, pozostająca w ciągłym napięciu, rozrywana prze­ ciwstawnymi siłami, czerpiąca jednak z tego swą moc. Dwa niebezpieczeństwa i dwa wzajemne zabezpieczenia; jak woda i ogień. Richard Kearney nazywa tę sytuację podwójną wierno­ ścią: wobec ikonoklazmu, nie pozwalającego zamknąć się na transcendencję, oraz wobec wcielenia.* Dzięki Wcieleniu ikona jest w ogóle możliwa. Pisze Olivier Clement, że Wcielenie „jest podstawą ikony, a ikona objawia Wcielenie (...). Przed Wcieleniem obraz był zakazany: musiałby być idolem. Po Wcieleniu jest nie tylko możliwy, ale i koniecz­ ny: jego brak podważałby naszą wiarę we W c i e l e n i e " . Starotestamentowy ikonoklazm przygotowywał Wcielenie od strony, można powiedzieć, negatywnej. O. Clement zwraca jednak też uwagę na przygotowanie mające charakter pozytyw­ ny: są nim biblijne koncepcje Oblicza, Imienia, Obecności czy też Chwały Bożej. Teologicznie rzecz biorąc, Wcielenie po­ twierdziło, że prawdziwą ikoną jest - jako obraz Boga - sam człowiek. Jest manifestacją transcendencji w konkrecie i otwar­ ciem konkretu na transcendencję. Twarz człowieka to moż­ liwość wyjścia poza wymiar dosłowności, możliwość istnienia w wymiarze symbolicznym. Jest ona rozdarciem, „dziurą transcendencji". W ikonie twarzy krzyżuje się skończoność i nieograniczoność, upadek cierpienia i piękno chwały. Piękno zjawia się w grymasie twarzy Izajaszowego „cierpiącego s ł u g i " , w upadłej materii pozbawionej transcendencji - doko­ nując jej transfiguracji. 5 Niewolnika nie można było „ z o b a c z y ć " . Nie posiadał on twarzy, był aprosopos. Ale to ogołocenie było ogołoceniem „ze wszystkich masek n i c o ś c i " (O. Clement). W języku możliwa jest gra słów, która doskonale wyraża tę myśl: chodzi tu mianowicie o wyrzeczenie się dosłowności, można powiedzieć PRZ ' M. Heidegger, Cóz po poecie?, w: Budować, mieszkać, myśleć, tłum. K. Michalski, Warszawa 1977. „Cóż po poecie w czasie marnym" - jest to zdanie z poematu Holderlina Chleb i wino. M. Heidegger, L'origine de Voeuvre d'art, w: Chemins qui ne menenl nullepart, (tytuł oryg. niemieckiego: Holzwege), tłum. W. Brokmeier, Paris 1962, s. 84; por. B. Baran, Saga Heideggera, Kraków 1990, s. 145 n. S. Kierkegaard, Choroba na śmierć, tłum. J. Iwaszkiewicz, Warszawa 1982 s. 169. ! 5 38 wyrzeczenie pierwszego stopnia. Po nim mogło nastąpić wy. rzeczenie (tym razem w sensie: wypowiedzenie) dosięgające prawdy. Upadek i cierpienie prowadzą ku chwale i pięknu. „Cierpiący s ł u g a " wyrzeka się twarzy, będącej technicznym wymiarem obecności; ikona, będąca twarzą „ o d k r y t ą " , wy. rzeka się technicznego, iluzyjnego uczestniczenia w rzeczywistości. Dzięki temu jednak może dopiero wypowiedzieć o niej prawdę. Ikona to zawsze więcej niż to, co jest. Przypominają się słowa Blake'a: „Cysterna ma ile ma, źródło się przelewa". Ikona nie pozwala na idolatryczną rozpacz skończoności. Nie pozwala więc też na próżne lenistwo widza. Zmienia się zasada rozumie­ nia jej obecności. Nie można jej po prostu oglądać, nie można ograniczyć się do biernej percepcji, nie chodzi o nasycenie wzroku obserwatora. Ikona jest ekstatyczna, jest ucieczką ku nadmiarowi, jest symboliczna. Jej właściwym stanem istnienia nie jest aktualność, autotożsamość, lecz „dzianie s i ę " , stano­ wienie prawdy. Jeśli prawda się w niej dzieje, nie może być dojrzana z jednego, statycznego punktu obserwacji. Przyjęcie takiego punktu widzenia jest zabiegiem bałwochwalczym, wywołuje złudzenie, że obraz jest bytowo tożsamy z tym, co przedstawia. Tymczasem jest on miejscem spotkania, które wymaga od człowieka zgody na nie i decyzji przyjścia. Niebezpieczeństwo idolatrii zwiększa się tam, gdzie chcemy powiedzieć zbyt dużo, lub zbyt dokładnie określająco, definiująco i decydująco. Pisze M . - L . Chauvet: „Punkt krytyczny teologii chrześcijańskiej nie polega na apofatycznym oczysz­ czeniu naszych pojęć po to, by określić Boga (pour dire Dieu), ale na naszym użyciu tych pojęć, czyli na postawie, idolatrycznej bądź nie, którą one wywołują z naszej strony. Tradycja zresztą podkreślała to od dawna: pojęcia najbardziej wysubtelnione mogą pełnić funkcję idoli; przeciwnie, najbardziej mate­ rialne antropomorfizmy (Panie, jesteś moją skalą) mogą być najprecyzyjniejszymi wyrażeniami radykalnej odmienności i świętości B o g a . " Tajemnica objawia się nie w zracjonalizo­ wanym koncepcie (nie w słowie traktowanym jako zracjonali­ zowany koncept), lecz w posługującym się symbolem języku Biblii, poezji, liturgii. Symbol bowiem nie jest zwykłym ekwiwalentem sensu. Obraz symboliczny, ikona, jest oknem, przez które możemy ów sens przywoływać, ewokować. A po­ nieważ wołanie można ponawiać, więc i odpowiedź przy­ chodząca w symbolu jest pełniejsza, ma zdolność ujmowania sprzeczności. 6 Ikona domaga się tego wołania. Sama jest po-wołaniem. Jej istnienie jest nierozdzielnie związane z modlitwą, choć niejesl od niej zależne w sensie przyczyny i skutku. Ikona bowiem zawsze poprzedza modlitwę, jest „ s y t u a c j ą " , w jakiej i wobec której postawiony jest wierny. Ale ikonę da się zobaczyć tylko w transfigurującym jej materialność świetle modlitwy. Ikona nie może być prawdziwa lub fałszywa. Nie odtwarza bowiem (lepiej lub gorzej) zaistniałej wcześniej sytuacji Prawda zawarta w ikonie jest nierozdzielna z samym jej istnieniem, a ono polega na zdolności objawiania. Dlatego zbyteczna jest w niej iluzja trzeciego wymiaru i fotograficzna dosłowność. Ikona fałszywa nie jest ikoną lecz bałwanem, znakiem „czasu marnego", którego fałszywi prorocy mrugają do nas z trój­ wymiarowych fotografii. 1991 PISY 4 1 R. Kearney, Poetique du possible. Phenominidogie hermeneutiqued ^ figuration, Paris 1984, s. 136n. Zob. też J.-L. Marion, L'idole el „Revue metaphysique et de la morale" 4, 1979, oraz inne prace tego autoff O. Clement, Apercus sur la spiritualite de /'/сипе, Paris, b.d. ^ L.-M. Chauvet, Symbole i sacrement. Une relecture sacramentM l'existence chr'etienne, Paris 1987, s. 46 5 ft � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99db9a117294d7c294deaee37d78b259.pdf 2d0e6c46af171a9a5ecc8a52e47f3bb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5750 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne etnobotanika osika (Populus tremula L.) - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5348 Title A name given to the resource Drżące liście osiki (Populus tremula L.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.214 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 8 . Drżące liście osiki (Populus tremula L.) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe"': Czy znane jest opowiadanie, dlaczego osika drży lub inne opowiadanie o tyra drzewie? O kołku osikowym? Skąd znają te opowiadania? Objaśnienia znaków: Osika: 1 — drży za karę; 2 — drży ze strachu; 3 — drży, ponieważ ktoś się na niej powiesił; 4 — drży, ponieważ ukrzyżowano na niej Chrystusa; 5 — drży, ponieważ pochowano pod nią zmarłego; 6 — inne odpowiedzi; 7 — brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/821b4573c83eca67bf3c0ae06bc2bdb7.pdf a6a3be50c706af5fb70a2718fec7b073 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5751 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne etnobotanika olcha (Alnus glutinosa L.) - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5349 Title A name given to the resource Tłumaczenie czerwonego zabarwienia olchy (Alnus glutinosa L.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.219 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 9 . Tłumaczenie czerwonego zabarwienia olchy (Alnus) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy dawniej opowiadali, dlaczego olcha ma czerwoną korę? Objaśnienia znaków: K o r a olchowa jest czerwona wskutek: 1 — działalności diabla; 2 — powieszenia się na niej człowieka; 3 — śmierci człowieka; 4 — przeznaczenia olchy na krzyż Chrystusa; 5 — inne odpowiedzi; 6 — brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1bcde297b166581fe0fdf8ce134dc539.pdf 1e225821721aac56ecb34142842f591c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource film etnograficzny dokumentacja etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3845 Title A name given to the resource Z doświadczeń nad stosowaniem filmu w dokumentacji etnograficznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2; s.117-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prawdopodobniej w wysokości kosztów, które się z tym wiązały. Gdy z początkiem obecnego stulecia w związku z mechanizacją większych przemysłowych ośrodków tekstylnych wycofywane z nich krosna ża­ kardowa zaczęły przenikać do małych rzemieślni­ czych pracowni tkackich, przedostawały się wraz z nimi i gotowe zestawy kart żakardowych, które przypuszczalnie wykonywane były przez odpowied­ nich specjalistów od razu w kilku egzemplarzach, skoro identyczne wzory spotykamy w różnych pra­ cowniach tkackich. Przykładem tego są pracownie Płońskiego i Łazowskiego, które tkają z takich sa­ mych kart żakardowych, pracownia Wiktora Pacelta w Toczyskach Podbornych, posługująca się kartami do tkania wzoru „w róże", czy pracownia Bronisława Kowalskiego w Kosowie (obydwie miejscowości leżą w powiecie sokołowskim), gdzie używano kart do łkania d y w a n ó w „w gwiazdy" ". Trudno jest udowodnić, że stosowane w Brańsku wzory żakardowe były bezpośrednio przeniesione z tkactwa przemysłowego, gdyż produkcja przemysło­ wa zmieniała się i rozchodziła bez jakiejkolwiek do­ kumentacji. Niemniej wyraźne w niektórych moty­ wach w p ł y w y secesji (Tabl. I I . 1, 17), czy tendencja do naturalistycznego traktowania niektórych wzorów (Tabl. I I . 2, 3) wyraźnie wskazują, że mamy tu do czynienia z działalnością zawodowych projektantów, którzy z początkiem bieżącego stulecia zasilali swymi pracami fabryczny przemysł tekstylny. Nie wiadomo, jak wiejscy odbiorcy przyjęli ową bądź co bądź rewolucyjną zmianę we wzornictwie dywa­ nów, którą przyniosła ze sobą technika żakardowa. Są pewne dane wskazujące na to, że w pierwszych latach po zainstalowaniu żakardu wyrabiano w Brań­ sku nadal dywany ręczne o starych wzorach. Wskazy­ wałoby to, że spółka musiała liczyć się z wymaga­ niami bardziej konserwatywnych klientów, którzy nie godzili się na wzory tkane techniką żakardową. Niższa cena za wykonanie dywanu sposobem mechanicznym i urok nowości płynącej z „szerokiego świata" zrobiły jednak z czasem swoje. Dywany żakardowe nie tylko przyjęły się po wsiach w szerokim promieniu od Brańska (głównie na terenie powiatu bielskiego i siemiatyckiego), ale są obecnie przez wiejskie tkaczki odrabiane na ręcz­ nych warsztatach. Mamy wiele przykładów tego ro­ dzaju kopii wykonanych w ostatnim dziesięcioleciu. Najczęściej wśród kopiowanych wzorów występują dywany „w róże", „kwadraty", czasem „liście i róże". 1 Foto 7, DOŚWIADCZEŃ NAD S T O S O W A N I E M W DOKUMENTACJI ETNOGRAFICZNEJ Poziom techniczny i artystyczny owych kopii bywa różny i zależny od biegłości tkaczki. Jedne potrafią „odrobić" żakardowy dywan z niewolniczą dokład­ nością, inne wprowadzają pewne zmiany idące w kie­ runku uproszczeń. Losy brańskiego ośrodka tkackiego stanowią inte­ resujący przykład ilustrujący proces wzajemnego przenikania e l e m e n t ó w dawniej już w kulturę l u ­ dową wrośniętych z nowymi, które przedostają się na wieś w wyniku oddziaływania przemysłu fabrycz­ nego. Na naszym odcinku proces ten w i ą ż e się ściśle z ogólnymi przemianami, zachodzącymi w systemie produkcji kapitalistycznej na przełomie X I X i X X w. Ułatwiły one unowocześnienie techniki tkackiej w drobnych rzemieślniczych warsztatach, ale r ó w n o ­ cześnie uczyniły z nich ośrodki transmitujące na w i e ś nowe wzory czerpane z wzornictwa przemysłowego, które z kolei wnikają do wytwórczości ludowego r ę ­ kodzieła i przyjmują się w kulturze ludowej obok form bardziej tradycyjnych. 1 R. Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachodnie­ go, Polska Sztuka Ludowa 1952, s. 279, 280. 2 Praca niniejsza oparta jest w całości na mate­ riałach zgromadzonych w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S w Krakowie. 3 R. Reinfuss j . w . 4 Leonard Namietkiewicz zmarł w r. 1920 w B r a ń ­ sku, Od dłuższego czasu nie zajmował się on tkac­ twem, skoro w księdze zgonów określono go jako rolnika. 5 Wiadomości o sposobie wyrobu d y w a n ó w dwuosnowowych podaje Z . Staronkowa w pracy pt.: Technika tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, Pol. Szt. Lud. 1955, s. 206—216. 6 Z. Cieśla-Reinfussowa: Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa, Pol. Szt. L u d . 1954, s. 44, ryc. 15. 7 Konrad Hahm: Ostpreusische Bauernteppiche, Jena — Berlin 1937. 8 R. Reinfuss: Pokonkursowa wystawa sztuki l u ­ dowej w Augustowie i Kolnie, Pol. Szt. L u d . 1951, s. 187, ryc. 3. 9 K . Hahm: Ostpreusische... s. 78, tabl. X X X I V . 10 R, Reinfuss: Sztuka lud. Podlasia zachodniego, s. 281, ryc. 15, grajował: Jan Swiderski. FILMU Roman Reinfuss Precyzyjna dokumentacja badanego zjawiska jest w każdej pracy naukowej czynnością podstawową. Szczególnie jednak ważna staje się ona w dziedzinie etnografia której przedmiot badań — kultura ludo­ wa, ulega tak silnym przemianom w czasie, a ostat­ nio g w a ł t o w n i e zanika pod w p ł y w e m wzmagającej się z roku na rok fali urbanizacji. Etnograf pracujący w terenie zdaje sobie z tego sprawę, że przeprowa­ dzona przez niego dokumentacja jest często jedynym, niepowtarzalnym już utrwaleniem dla celów nauko­ wych ginącego zjawiska. W tej sytuacji każda nowa metoda, która może przyczynić się do usprawnienia prac dokumentacyjnych, musiała spotkać się ze stro- ny etnografów z należytym zainteresowaniem. Dotyczy to i oczywiście filmu, który jest jedyną i najdosko­ nalszą formą utrwalania wszystkiego, czego istotą jest ruch. Opis słowny, rysunek czy fotografia nigdy nie da pełnego obrazu zjawisk takich, jak taniec, ot rzędy i zwyczaje, zabawy i gry młodzieży, wyko­ nywanie pewnych czynności etc. We wszystkich tych wypadkach niezastąpioną formą dokumentacji jest oczywiście taśma filmowa, rejestrująca w sposób ścisły przebieg obserwowanego zjawiska. W Polsce z pierwszymi próbami zastosowania fil­ mu dla celów etnograficznych spotykamy się już w okresie międzywojennym, kiedy znany fotografik 127 �warszawski Stanisław Jankowski przy fachowej współpracy prof. Eugeniusza Frankowskiego nakręcał film o zwyczajach ludowych w Łowickiem. Po woj­ nie zainteresowania etnografów filmem w z m o g ł y się znacznie. Pisano o konieczności zastosowania filmu w badaniach ludowego t a ń c a i innych dziedzin l u ­ dowej k u l t u r y . Podejmowano również w tym kie­ runku konkretne próby. Szły one bądź drogą ama­ torskiej produkcji filmów etnograficznych, bądź dro­ gą współpracy etnografów z Filmem Polskim. P r z y ­ kładem prób amatorskich w dziedzinie utrwalania na taśmie filmowej zjawisk etnograficznych b y ł a akcja prowadzona w latach 1946—1948 przez Muzeum Etno­ graficzne w Krakowie, które w roku 1946 nabyło bardzo dobrze wyposażony aparat w ą s k o t a ś m o w y (16 mm) marki Movicon i rozpoczęło przy jego użyciu pierwsze zdjęcia w terenie. Przedmiotem zdjęć były głównie prace rolne oraz zwyczaje doroczne w K r a ­ kowskiem. Rezultat dwuletnich prób stanowią trzy dłuższe filmy Prace rolne w T v ń c u " (ok 120 m) „Zwyczaje wielkanocne w Krakowskiem" (ok. 150 m) i „Zwyczaje Bożego Narodzenia w Krakowskiem" (ok. 200 m), ponadto nakręcono kilka większych frag­ m e n t ó w ilustruiacvch niecenie koszyków (30 m) w y ­ rób czapek-magierek (20 m) produkcie garnków gli¬ nianych (30 m), odpust w K a l w a r i i (60 m), tańce Góralskie (9Q m l ' i oare innych Filmy nakręcone h v ł v sposobem ściśle amatorskim W charakterze ODeratora pracowałem ia (DO krótkim kursie oneratorskim w krakowskim Instytucie Filmowym) filmy czy noszczególne sceny reżyserowaliśmy na zmianę z dyrek­ torem muzeum orof Tadeuszem Sewerynem Taśmę inwersyina w y w o ł y w a ł bardzo D r v m i t y w n v m snosobem nieżyiacy iuż dziś A Hamzaczek z zawodu technik teatralny Wyniki tvch nrób b v ł v n a o s ó ł zadowalaiac= a nawet dobre Sceny nakręcane w Ple­ nerze rządzili w świetle r e f l e k t o ^ wychodziły ostro i czysto Z t a i H a n S m S zdarzyła sie taka* a w a r i a 0 ^ ™ ™ ^ ™ ™ zycia obrazów była na oeół niezła^ nattrńi" t t Z r i i w nełni wydobyty ł z w y e z a i i n h r o r i l l ^^lność dzięki częstemu s t n s o ^ ^ n o n 4 rana duża f t X ' techniki ™ 1 aktor -ka o r a w i e ? r e s u h h « 7sw,?tu J v i «Sl ńnru szaiacvch s i T ™ « f n h i P k t ™ ^ * « r l » l f w ™ ™ « dzti tvlko Łdn?Jr\ ŻPhv rtZ™»lT IZ rZ, wv~ k m ™ Z h T n Z C nil uwaCi na kamprl <£«nv n ™ ^ i a » i a ? » r * WBlednfe hvłv ^ £ " , W n r p l l w r n w a n p ^ r t ^ I a 1 2 s y fl bem raporTerTwm r o D l o n ° "» a gorąco , sposo- Ujemną stroną pracy, która niewątpliwie musiała zaważyć na ostatecznych wynikach naszych poczynań filmowych, była konieczność oszczędzania taśmy, która prawie wykluczała zarówno powtarzanie scen, jak i wszelkie nakręcanie „na wyrost". Zwykle około 90»/(i nakręconej taśmy zostawało w ostatecznym mon­ tażu wykorzystywane, co w „prawdziwym" filmie nigdy nie bywa praktykowane. Dobrze zapowiadające się próby stosowania filmu w dokumentacji etnogra­ ficznej zostały w krakowskim Muzeum Etnograficz­ nym przerwane w roku 1949. Przyczyną był brak taśmy filmowej, trudności z jej obróbką, a po części może i to, że przestałem w Muzeum Etnograficznym pracować. Gdy po przejściu do P I S - u próbowałem kontynuować moje prace filmowe w dziedzinie do­ ku-nentacji plastyki ludowej, w y n i k ó w nie było już żadnych. Dostałem do ręki rozklekotaną „16-tkę" Zeissa z jednym obiektywem, a taśm oddanych do wy­ wołania nigdy nie oglądałem. Inaczej sprawę dokumentacji filmowej rozwiązało w tym samym mniej w i ę c e j czasie Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nie przejmowało ono całej produkcji filmowej na siebie, ograniczało się jedynie do nau­ kowego opracowania scenariusza i zorganizowania zdjęć w terenie, które wykonywali na taśmie 16 mm 118 studenci łódzkiej szkoły filmowej. Znam jeden z tych filmów o garncarstwie w Medyni G ł o g o w s k i e j , na­ kręcony w e d ł u g scenariusza i pod kierunkiem dr J a ­ niny Krajewskiej. Film był pod w z g l ę d e m dokumen­ talnym bez zarzutu, a jego poziom techniczny był również zupełnie zadowalający. Prócz wspomnianych w y ż e j prób organizowania dokumentacji filmowej przez placówki etnograficzne zanotować też należy wypadki współpracy z Filmem Polskim, a ściślej z placówką łódzką, produkującą filmy o ś w i a t o w e . Inicjatywa w y s z ł a z kół filmowych, które zwróciły się w roku 1946 do niektórych etno­ grafów z propozycją opracowania scenariuszy do fil­ m ó w przedstawiających ludowe zwyczaje doroczne. Zostały w ó w c z a s zrealizowane trzy filmy krótkometrazowe: „Wielkanoc w Łowickiem" (wg scenariu­ sza M. Świątkowskiej), „Zwyczaje górali śląskich" (wg scenariusza M. Gładysza) oraz „Zwyczaje doroczne w Krakowskiem" (wg scenariusza R. Reinfussa). Filmy te wykonane dobrze pod w z g l ę d e m technicznym (For¬ bert) skutkiem dużej niefrasobliwości ze strony re­ żysera, nie dbającego ani o scenariusz, ani o zacho­ wanie dokumentalnego charakteru filmów, w y p a d ł y bardzo słabo. Na ekrany weszła jedynie „Wielkanoc w Łowickiem" i (na krótko) „Zwyczaje górali śląskich". „Zwyczaje doroczne w Krakowskiem", które zostały wykonane najgorzej, nie w y s z ł y poza' sale przezna­ czone do w y ś w i e t l a n i a filmów dla ciasnego grona specjalistów. Na tych nieudanych próbach urwała się współpraca etnografów z filmowcami. Czasem jednak do tematyki etnoeraficznei wracali sami filmowcy nakręcając filmy krajoznawcze (np Wielki redyk") czy reportaże dla kroniki lub też studenci szkoły fil­ mowej, szukający w dziedzinie etnografii tematu dla s w v c h ' szkolnych wvr>racowań Przvkładem filmu szkolnego może b y ć krótkometrażówka o earncarzach iłżeckicn (głównie o Kitowskim) nakręcona przed paru laty przez A. Wajdę. Reportaże z zakresu sztuki ludowej, które w y ­ świetlane są w ramach kroniki filmowej, b y w a j ą i n ­ teresujące jeśli chodzi o zdjęcia czy montaż, ale ich wartość dokumentalna jest zazwyczaj niewielka. C e ­ lem reportażu jest przecież stworzenie efektownej migawki, nie zaś dokumentu naukowego, stąd i przy­ padkowość w wyborze tematu, brak etnograficznej ścisłości itp. Zresztą jakże można od kinoreporterów w y m a g a ć innych rezultatów, skoro w dziedzinie etno­ grafii przystępują oni do pracy jako laicy pozbawieni jakiegokolwiek przygotowania. Reasumując dotychczasowe doświadczenia nad za­ stosowaniem filmu do c e l ó w etnograficznych trzeba na wstępie stwierdzić jeszcze raz to, co już wielo­ krotnie m ó w i o n o : że film w dokumentacji etnogra­ ficznej jest istotnie narzędziem niezbędnym i naj­ w y ż s z e j klasy. Chodzi jedynie o to, ażeby go umieć należycie wykorzystać i wiedzieć, kto ma się tym za­ jąć. Próby prowadzone drogą amatorską nie mają w tej chwili szans powodzenia ze w z g l ę d u na znacz­ ne trudności zdobycia precyzyjnych kamer i taśmy filmowej, trudności w organizowaniu oświetlenia w czasie zdjęć, w y w o ł y w a n i a i kopiowania. Współpraca z Filmem Polskim też nie rokuje n a j ­ lepszych nadziei. F i l m nie jest zainteresowany w z d j ę ­ ciach takich, jakie są potrzebne etnografom do ce­ lów naukowych; te zaś, które film robiłby ze swego punktu widzenia, nie posiadają w i ę k s z e j wartości dla etnografów. Gdyby zaś film w y k o n y w a ł dokumentacje etnograficzne na zlecenie etnografów, to po pierwsze: dokumentacja ta byłaby zbyt kosztowna, po wtóre: praca i tak napotykałaby w praktyce na duże trud­ ności. Wykonanie poprawnego filmu dokumentalnego wymaga nie tylko znajomości przedmiotu, którą wnosi etnograf, i umiejętności technicznych, które repre­ zentuje operator, ale i w ł a ś c i w e j reżyserii, na którą składa się spory zasób wiedzy i talentu. Gdyby osobę reżysera ze współpracy wyeliminowano, dobry etno- �graf i dobry operator kręciliby prawdopodobnie liche, a może i nieużyteczne filmy; jeżeli zaś przyjęto by współpracę zawodowego reżysera, ale nie znającego się na zagadnieniach kultury ludowej, nie będzie on umiał wczuć się należycie w s w ą pracę i nie zachowa tej proporcji, w jakiej dopuszczalna jest w filmie do­ kumentalnym ingerencja sztuki reżyserskiej. Wszelkie zaś nadużycie reżyserskiej swobody musi nieodwo­ łalnie pociągnąć za sobą obniżenie poziomu nauko­ wego filmu, a zatem uderzy w podstawowy sens całej pracy. Jakież jest w i ę c wyjście z sytuacji? Wydaje ml się tylko jedno. Należy stworzyć warunki, w których mogliby wyrastać etnografowie-filmowcy, a w i ę c l u ­ dzie, którzy łączyliby w i e d z ę etnograficzną ze znajo­ mością kinooperatorstwa i reżyserii filmowej. Że na tej drodze mogą w y r o s n ą ć prawdziwe talenty, mamy przykład na Włodzimierzu Puchalskim, który prze­ cież nie stworzyłby swoich znakomitych filmów z ż y ­ cia zwierząt, gdyby był tylko znakomitym fotografi­ kiem i filmowcem, a nie przyrodnikiem. Kształtowanie się tego rodzaju pracowników nau­ kowych w dzisiejszej sytuacji gospodarczej, gdy fil­ ZBIGNIEW mowy ruch amatorski nie rozwija się z braku sprzętd i pieniędzy, jest trudne. Sprzyjające temu warunki powinny stworzyć instytuty naukowe, dając do rąk zatrudnionym przez siebie etnografom odpowiedni sprzęt do wykonywania zdjęć kinowych, rozszerzając pracownie fotograficzne w sposób umożliwiający p e ł ­ ne opracowanie negatywowej i pozytywowej t a ś m y fil­ mowej. Konieczne byłoby też systematyczne dokształ­ canie interesujących się techniką filmową etnografów przez umożliwienie im korzystania z kursów kinooperatorskich i reżyserskich oraz odbywania praktyki w instytucjach zajmujących się produkcją filmów naukowych. Rss. 1 T . Zygler: Polskie tańce ludowe i ich badanie, Pol, Szt. L u d . 1948, nr 1, s. 10. 2 R . Reinfuss: Etnografia w produkcji F i l m u P o l ­ skiego, L u d 1947, s. 340—348. 3 R . Reinfuss; Uwaga! Kręcimy film! (Reportaż ze zdjęć w terenie), Orli Lot 1947, s. 50—53. GAWRAK O FILMOWE ARCHIWUM POLSKIEJ TWÓRCZOŚCI L U D O W E J Nasi etnografowie i badacze, dokumentujący dla ce­ lów naukowych i archiwalnych plastykę ludową i folk­ lor, posługują się w swej działalności dość ubogim asortymentem środków; fotografią, rysunkiem, zapisem słownym, a z metod bardziej nowoczesnych — t a ś ­ mą magnetofonową. Nie dostrzegają oni na ogół czynnika, który w całym świecie wybija się w do­ kumentacji naukowej na pierwszy plan — kamery filmowej. Wybór metod i środków dokumentacji musi odpo­ wiadać specyficznym potrzebom każdej dziedziny nau­ ki i sztuki. Jeżeli chodzi o plastykę ludową (malar­ stwo, rzeźbę, architekturę, zdobnictwo) — operującą elementami statycznymi, sprawę rozwiązuje w pew­ nym stopniu fotografia lub rysunek, choć rozwiązuje ją w sposób niedoskonały, pokazując dzieło w oder­ waniu od środowiska, twórcy i procesu twórczego. Gorzej z dokumentacją muzyki i pieśni ludowej. T u taśma magnetofonowa notując dźwięk oderwany od tła wizualnego, zwłaszcza od wykonawcy, daje efekt połowiczny. Całkowicie ułomny efekt z punktu w i ­ dzenia naukowej dokumentacji dają dotychczasowe metody tam, gdzie na zjawisko artystyczne, poza ob­ razem i dźwiękiem, składa się element ruchu. K l a ­ sycznym przykładem jest taniec ludowy, gdzie ruch i gest jest czynnikiem dominującym. Jakiż efekt nau­ kowy i artystyczny może tu dać fotografia? Jest rze­ czą oczywistą, że jedyną pełnowartościową i uniwer­ salną metodą, zespalającą jednocześnie elementy ob­ razu, ruchu, słowa, dźwięku i barwy jest nowoczesna taśma filmowa. Niestety, ta właśnie metoda, w nau­ kowym dokumentowaniu plastyki ludowej, folkloru i tańca najmniejszą dotychczas odgrywa rolę. Wartość dokumentacyjna taśmy filmowej polega nie tylko na mechanicznym sumowaniu walorów fotogra­ fii, tekstu i magnetofonu. Barwna i dźwiękowa taśma daje najpełniejszą i najbardziej zbliżoną do rzeczy­ wistości reprodukcję zjawiska artystycznego. Posiada ona nadto dla badacza tę wyższość nad obserwacją z natury, że pozwala dla celów naukowej analizy dowolnie zatrzymać bieg obrazu i dźwięku na stole montażowym. Drugim istotnym walorem taśmy filmowej jest jej swobodna przenośność i łatwość powielania. Stwarza to nowe możliwości nie tylko dla dydaktyki, ale i dla popularyzacji tematu w salach kinowych. J e d n o c z e ś ­ nie może rozwiązać w dużym stopniu problem nau­ kowej wymiany międzynarodowej i popularyzacji na­ szej twórczości ludowej za granicą (bądź zastępując kosztowne wystawy zagraniczne, bądź stanowiąc w a ż ­ ne uzupełnienie wystaw). Trzecią zaletą filmu jako środka dokumentacji jest trwałość. Należycie konserwowana taśma fII-nowa trwa dziesiątki lat i może b y ć przekopiowywana w nieskończoność. T a zaleta powinna b y ć poważnie brana pod uwagę m. in. przy rozpatrywaniu zagad­ nień związanych z przyszłym muzeum polskiej t w ó r ­ czości ludowej. + * * Jest rzeczą znamienną, że idea filmowego rejestro­ wania niektórych przejawów folkloru narodziła się w Polsce już przed 60 laty, niemal jednocześnie z powstaniem kinematografii, a pierwszym jej szer­ mierzem był pionier naszej kinematografii, znany w świecie propagator idei archiwów filmowych — Bolesław Matuszewski. O działalności tego warszaw­ skiego fotografa, producenta pierwszych naszych fil­ m ó w dokumentalnych i kronik, pisze w 1898 r. T y - 119 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37685bfac20923f4370916e6e1db3014.pdf b9a2922c1e10e89f501a2cd52cc7dc1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5742 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Boże Narodzenie - zwyczaje ludowe Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5340 Title A name given to the resource Rodzaj drzewka przynoszonego do izby w wigilię Bożego Narodzenia /Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.167 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 0 . Rodzaj drzewka przynoszonego do izby w wigilię Bożego Narodzenia Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Kiedy przynosili do domu gałęzie drzew lub całe drzewa? Jakie drzewa? Dlaczego? W jakim celu? Objaśnienia znaków: Przynoszono do izby: 1 —świerk; 2 —jodłę; 3 —sosnę; 4 —przynoszono drzew­ ko, brak konkretnego określenia; 5 —brak tradycji; 6 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f3c23588cbc8bedbcf3bb5552b8406e.pdf 73b943ef8c6cf0fee47bc946bbcceb96 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5743 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zielone Świątki - zwyczaje ludowe praktyki magiczno-religijne rok obrzędowy - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5341 Title A name given to the resource Rośliny zatykane w strzechy, domy itp.w Zielone Świątki, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 31. Rośliny zatykane w strzechy, domy itp. w Zielone Świątki I Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Kiedy przynosili do d o m u gałęzie drzew lub całe drzewka? Jakie drzewa? Dlaczego? W j a k i m celu? O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : Zatykano w strzechy, domy itp. gałązki: 1—brzozy; 2 — lipy; 3 — kasztana; 4 — leszczyny; 5 — zatykano gałązki, ale nie podano nazw drzew; 6 — brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/904ee35f4a84e7bb2934226d482b8be4.pdf 519fe8ee9e299a3cebcbf74bcf1e8f5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5744 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zielone Świątki - zwyczaje ludowe praktyki magiczno-religijne rok obrzędowy - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5342 Title A name given to the resource Rośliny zatykane w strzechy, domy itp. w Zielone Światki, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.173 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 2 . Rośliny zatykane w strzechy, domy itp. na Zielone Świątki II Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Kiedy przynosili do d o m u gałęzie drzew lub cale drzewka? Jakie drzewa? Dlaczego? W j a k i m celu? Objaśnienia z n a k ó w : Zatykano w strzechy, domy itp. 1 — tatarak; 2 — grab; 3 — buk; 4 — d ą b ; 5 — wiąz; 6 — osikę; 7 — jesion; 8 — gałązki drzew szpilkowych; 9 — łopian; 10 — trzcinę; 11 — inne; 12 — brak tradycji; 13 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/137f11e104648b8c8dd38201b9b4240d.pdf e24827cedb3d595e74e2e46bff5c8f94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5745 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne praktyki magiczno-religijne rok obrzędowy - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5343 Title A name given to the resource Rośliny zatykane w strzechy, ściany itp.w dniu św.Jana, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.178 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 3 . Rośliny zatykane w strzechy, ściany itp. w dniu św. J a n a , I Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Ktodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Kiedy przynosili do d o m u gałęzie drzew lub całe drzewka? Jakie drzewa? Dlaczego? W j a k i m celu? O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : Zatykano w strzechy, domy itp. 1—olchę; 2 — bylicę; 3—jałowiec; 4 — łopian; 5 — gałązki drzew szpilkowych; 6 — zioła; 7 — pokrzywę; 8 — tatarak; 9 — brak konkretnej nazwy; 10 — brak tradycji; 11 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab763d81afcee920ca36da4730902a0a.pdf 11a3575e45ca313189b565204a78d4ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5746 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne rok obrzędowy - zwyczaje praktyki magiczno-religijne kult świętych Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5344 Title A name given to the resource Rośliny zatykane w strzechy, ściany itp.w dniu św.Jana, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.179 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 34. Rośliny zatykane w strzechy, ściany itp. w dniu św. J a n a , II Oprac. Agnieszka Lebeda Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Kiedy przynosili do domu gałęzie drzew lub całe drzewka? Jakie drzewa? Dlaczego? W j a k i m celu? Objaśnienia z n a k ó w : Zatykano w strzechy, domy itp. 1 — lipę; 2 — leszczynę; 3 — b r z o z ę ; 4 — d ą b ; 5 — wierzbę; 6 — bez; 7 — jesion; 8 — jawor; 9 — klon; 10 — brak konkretnej nazwy; 11 — inne; 12 — brak tradycji; 13 — brak odpowiedzi. K � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/938460a5e2ab2f55e357c17bfe505e2e.pdf 4d34e73cf3b4117e40938815c5691b78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5747 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne palmy wielkanocne - zwyczaje praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5345 Title A name given to the resource Apotropeiczny charakter palmy wielkanocnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.192 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 35. Apotropeiczny charakter palmy wielkanocnej Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Z gałązek jakich drzew składa się palma wielka­ nocna? Co z nią potem robią? Gdzie przechowują? Objaśnienia znaków: Palma wielkanocna chroni przed: 1 — piorunem; 2 — pożarem; 3 — brak trady­ cji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9f238a780fbde53c88dd50da5119312.pdf acd80ed5e3f75597cbf16fc421862bec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5748 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5346 Title A name given to the resource Zakwitanie paproci/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.207 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 6 . Zakwitanie paproci Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadali o zakwitaniu paproci? Co się od­ krywa przed znalazcą? Objaśnienia znaków: 1 — kwiat paproci zakwita w noc świętojańską (wigilia Św. Jana); 2 — inne od­ powiedzi; 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/974eac4de7f2b3c94d77d1e24c264213.pdf af64a33b243a741ed146235d1ce366c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5749 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne praktyki magiczno-religijne kwiat paproci - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5347 Title A name given to the resource Magiczne działanie kwiatu paproci/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.208 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 37. Magiczne działanie kwiatu paproci Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadali o zakwitaniu paproci? Co się od­ krywa przed znalazcą? Objaśnienia znaków: Kwiat paproci: 1 — przynosi szczęście; 2 — bogactwo; 3 — wiedzę; 4 — pomaga w sprawach miłosnych; 5 — spełnia życzenia; 6 — zapewnia dobrą pamięć; 7 — zapewnia możliwość przepowiadania przyszłości; 8 — pomaga otwierać zamki; 9 — znalezienie go nie nie wróży nic dobre­ go; 10 — inne odpowiedzi; 11 — brak tradycji; 12 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3fa046a45a41fe8df47b97610937213b.pdf d3ca616bd8a59d65387c5c0200006b01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2004 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource sanktuaria Żmudź - muzyka sakralna Kalwaria Zebrzydowska - muzyka sakralna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1859 Title A name given to the resource Muzyka Kalwarii Żmudzkiej w Gordach(Samogitia) i Kalwarii Zebrzydowskiej : zbiezności i różnice / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.83-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Motuzas, Alfonsas Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 ALFONSAS MOTUZAS Uniwersytet Vytautas Magnus Kowno MUZYKA KALWARII ŻMUDZKIEJ W GORDACH (SAMOGITIA) I KALWARII ZEBRZYDOWSKIEJ: ZBIEŻNOŚCI I RÓŻNICE Litwę tworzą cztery regiony etnograficzne: Dzukia, Sudowia, Auksztota oraz Żmudź. Jedną z bardziej rozpowszechnionych form i miejsc modlitwy na Litwie są kalwarie albo Nowe Jeruzalem. Jak podają źródła historyczne, było ich na Litwie siedem: 7 stacji na zamkniętym dziedzińcu klasztoru Bernardynów w Wilnie, 19 stacji Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, 35 stacji Kalwarii w Wilnie-Werkach (Verkiai), 14 stacji Kalwarii w Berżorach, 7, 14 i 19 stacji Kalwarii typowych dla klasztoru bernardyńskiego w miasteczku Citowiany (Tytuvenai), 19 stacji Kalwarii typowych dla miejscowości Masiady (Mosedis), Droga Krzyżowa z 35 stacjami Kalwarii w Wepriach (Vepriai). Na Litwie kalwarie z Drogą Krzyżową pojawiły się w okresie poreformacyjnym, kiedy ta forma kultu Męki Chrystusowej dotarła do Polski. W Królestwie Polskim oraz w Wielkim Księstwie Litewskim o modlitwie Drogi Krzyżowej w źródłach pisanych pod koniec XVI wieku pierwszy wspomniał Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, zwany "Sierotką". W listach z 1582-84 roku opisał on swoją podróż do Jerozolimy oraz tamtejsze obrzędy Drogi Krzyżowej I. Najprawdopodobniej ten materiał opisowy M. K. Radziwiłła przyczynił się do utworzenia naj starszej w Polsce Kalwarii. W latach 1600-17 na krakowskich wzgórzach Żarek wojewoda Mikołaj Zebrzydowski ze swymi krewnymi założył Kalwarię Zebrzydowską z Drogą Krzyżową składającą się z 50 stacji i powierzył ją opiece miejscowych bernardynów2• Modlitwy przy tych stacjach Kalwarii zaczęto odprawiać już w 1608 roku, kiedy rozpoczęto tam świętować obchody Wywyższenia Św. Krzyża. Miejscowy bernardyn Marian Postekalski w 1611 roku pierwszy opisał tradycję obrzędów modlitewnych Kalwarii Zebrzydowskiej w pracy Viarum Redemp/ionis nos/rae in agro Zebrzydovicensi dis/inc/arum rememora/io. Cracoviae anno 1611 in off. Początkowo praca ta pojawiła się w języku łacińskim, a nieco później - po polsku. Sam autor zaznacza, że hymny, antyfony i modlitwy zaczerpnął z tradycji jerozolimskiej. Później wspo- I M. K. Radziwiłł "Sierotka", Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu (1582-84), oprac. L. KukuIski, Warszawa 1962. l Droga Krzyżowa. Dzieje nabożeństwa iantologia współczesnych tekstów, oprac. ks. 1. Kopeć ep, Poznań 1987, s. 53-56. �84 mniana praca została przez poetę Abrahama przetłumaczona na język polski Pamiątka krwawej ofiary Pana Zbawiciela Naszego Jezusa Chrystusa wedle miejsc Hierozolimskich nad Zebrzydowicami wykonterfektowanych. W roku 1611 podobną pracę wydał ksiądz Stanisław Grochowski Himny o Męce Pańskiey do obrządków Kalwariey Zebrzydowskiey y do temecznego nabożeństwa należące3. Pierwszymi pieśniami, które zabrzmiały na Drogach Krzyżowych Kalwarii, były łacińskie psalmy i hymny. Śpiewali je mnisi i pielgrzymi, znający powszechny język Kościoła. Pierwszą procesję do Kalwarii Zebrzydowskiej zorganizowano, wzorując się na autentycznych obrzędach Jerozolimskich w 1611 roku. Odtąd stały się one rytuałem, którego po dzień dzisiejszy przestrzega się w Kalwarii. Jednak było oczywiste, że łaciński obrządek, pieśni i modlitwy zrozumie tylko nie liczna grupka duchowieństwa i osób znających język liturgiczny. Dlatego też miejscowi bernardyni, którzy już od dawna w kościołach rozpowszechniali pieśni polskie, także w Kalwarii Zebrzydowskiej w roku 1611 i 1616 zaczęli modlić się i śpiewać teksty psalmów po polsku4• Dla rozwoju popularności kultu Dróg Męki Chrystusowej przyczyniły się także w 1613 roku na tej samej Drodze Krzyżowej wprowadzone dróżki Męki Przenajświętszej Maryi Panny. Oficjalne nabożeństwa i procesja z modłami oraz muzyką miały miejsce podczas świąt Odnalezienia i Podwyższenia Św. Krzyża, a także w piątki Wielkiego Postu. To bardzo wyraźnie ilustruje, jak Polacy w swej ojczyźnie rozpowszechniali kult Męki Chrystusa i Maryi w języku narodowym. Od 1617 roku syn Mikołaja Zebrzydowskiego, Jan, stawiając kaplicę ze schodami Chrystusowej Męki, rozpowszechnił w Kalwarii kult świętych schodów5• Na Polakach wzorowali się także bernardyni wileńscy, którzy w latach 1607-1610 w swym opactwie założyli Drogę Krzyżową składającą się z siedmiu stacji. Na Litwie za prekursora fonny nabożeństwa kultu nawiązującego do Drogi Krzyżowej Kalwarii uważany jest biskup żmudzki Jerzy Tyszkiewicz, który w 1637 roku, po powrocie z Krakowa, wzniósł w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach Drogę Krzyżową składającą się z 19 stacji i oddał ją w pieczę miejscowym mnichom dominikańskim, których także on sam tutaj zaprosił. Po założeniu słynnej Kalwarii na Żmudzi, biskup żmudzki Jerzy Tyszkiewicz polecił jednemu z księży napisanie modlitw i pieśni przeznaczonych do odprawiania w tymże świętym miejscu6• Autor niniejszego artykułu przeprowadził badania i podsumował je w artykułach: Pochodzenie pieśni w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach (tłumaczenie), oraz Pieśni procesji i obrzędów pogrzebowych w Kalwarii Żmudzkiej w Gor- ) Tamże, s. 51. • A. Chadam, Śpiewnik Kalwaryjski, Kalwaria Zebrzydowska 1984, s. 31. l Droga Krzyżowa, jw., s. 50-53. • M. Wolonczewski, Żemaitjiu wiskupiste, t. II., Wilniuj 1848, s. 42. �85 dach: ich zbieżności i różnice (tłumaczenie), udowodnił, że z wyjątkiem trzech pieśni Zakończenia, które ukazały się dopiero w XIX wieku, modlitwy te oraz pieśni i ich muzyka nie były specjalnie przeznaczone dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach. Uwzględniając ich treść i odległości pomiędzy stacjami, można przypuszczać, iż były one zebrane i złożone w jedną całość z różnych śpiewników i modlitewników wydanych wówczas w Europie i miały służyć jako przewodnik w obchodzeniu Kalwarii Żmudzkiej w Gordach7• Przyjrzawszy się materiałowi opisowemu dotyczącemu Dróg Krzyżowych Kalwarii Żmudzkiej i Zebrzydowskiej, zauważymy, że miejscowości te łączy bardzo podobny do jerozolimskiego krajobraz. Tutaj krzyżują się drogi polityczne, religijne, ekonomiczne, przeważają wyżyny, jeziora, rzeczki, źródła i lasy. Ale w odróżnieniu od Kalwarii Zebrzydowskiej, w Kalwarii Żmudzkiej nie było nabożeństw obchodzenia ścieżek Męki Najświętszej Maryi Panny ani kaplicy ze świętymi schodami. Polscy naukowcy twierdzą, iż śpiewy i modły charakterystyczne dla Kalwarii, które wzbogacone są o melodię i pomagają przy rozmyślaniu nad Męką Chrystusa, są typowo polskie. W innych krajach ich po prostu nie ma i dlatego jest to wyraz nabożeństwa absolutnie polskiego pochodzenia, w którym myśl modlitw podkreśla melodia śpiewów. Do tych pieśni i modłów należą: a) modlitwy z tekstem-refleksją nad każdą stacją; b) części śpiewów wstępu i zakończenia, jak "Wielbimy Ciebie, Jezu Chryste Panie" (łac. Adoramus te Christe et benedicimus tibi); c) aklamacje-odpowiedzi, jak np. "Panie, zmiłuj się nad nami" (łac. miserere nobis)8. Poruszając ten temat, pojawia się pytanie: co łączy i różni muzykę Drogi Krzyżowej w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej? Opierając się na naj starszych i naj nowszych śpiewnikach, dokonałem szczegółowej analizy ciągu chronologicznego modlitw i śpiewów Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz zebrałem materiał nototeczny w czasie ekspedycji, przestudiowałem zbiór analogicznych modlitw i pieśni Kalwarii Zebrzydowskiej oraz innych, znajdujących się w polskich modlitewnikach i śpiewnikach; przeprowadzi wszy analizę porównawczą muzyki modlitw i pieśni fenomenu Kalwarii Drogi Krzyżowej w Gordach, spróbowałem odnaleźć punkty styczne z litewskim etnosem - pieśniami ludowymi, oraz starałem się przedstawić podobieństwa i różnice instrumentów muzycznych polskiej i litewskiej kultury religijnej. Niniejszy tekst (materiały były zbierane przez ponad dziesięć lat) zupełnie inaczej przedstawia historię Drogi Krzyżowej kalwarii w Polsce i na Litwie. Spoglądając na te obrzędy modlitewne w aspekcie etnomuzykologicznym, po- 7 M A. Motuzas, temaićil/ Kalvarijos Kalnai ir Kryźiaus kelias, Kretinga 1993, s. 3. R. Rak, Śpiewy w czasie Drogi Krzyżowej, w: Droga Krzyżowa, jw., s. 439. �86 winniśmy je porównać z obrzędami sąsiednich krajów, gdzie ta tradycja była żywa i być może stamtąd się wywodzi. We współczesnej etnomuzykologii w Polsce i na Litwie niniejsze badanie jest pod tym względem nowe i oryginalne. Temat ten częściowo już rozpatrywałem w swych pracach wcześniejszych: Instrumenty narodowe i górskie pieśni w Kalwarii Żmudzkiej; Góry Kalwarii Żmudzkiej. Pieśni pogrzebowe; Góry Kalwarii Żmudzkiej i Droga Krzyżowa; Pochodzenie pieśni w Górach Kalwarii Żmudzkiej; Pochodzenie nabożeństw Drogi Krzyżowej i pogrzebowych obrzędów śpiewanych Kalwarii Żmudzkiej w Górach: ich podobieństwa i różnice. Także wiele materiałów notograficznych zebrał w latach 1995-1997, podczas ekspedycji na Żmudzi, Instytut Studiów Religijnych Św. Antoniego przy fakultecie teologii katolickiej Uniwersytetu Vytautas Magnus. W artykule tym nawiązuję do naj nowszych prac opublikowanych w Polsce na ten temat: monografii-antologii Droga Krzyżowa ks. 1. Kopcia CP, antologii ks. A. Chadama OFM Śpiewnik Kalwaryjski oraz polskich śpiewników i modlitewników liturgicznych jak Śpiewnik Liturgiczny oraz Śpiewnik Kościelny. Modlitwy Modlitwy Kalwarii Żmudzkiej w Gordach składają się z aklamacji "Kłaniam się Tobie"; odpowiedzi "Zmiłuj się nad nami, Boże" albo "Zmiłuj się nad zmarłymi, Boże" oraz "Amen". Inna modlitwa to nawoływanie lub inwokacja - "Módlmy się". Jak podają źródła historyczne Kościoła, po raz pierwszy te formy modlitwy i rozmyślania w litewskich źródłach pisanych pojawiły się w modlitewniku Droga Krzyżowe Pana Jezusowe, które w dzień męki swoiey dla zbawienia naszego odprawił, napisanym w języku polskim, wydanym w 1634 roku w Wilnie i przeznaczonym dla działającego w Wilnie bractwa św. Józefa z Arymatei i św. Nikodema, które praktykowało Drogę Męki Chrystusowej i troszczyło się o chrześcijańskie grzebanie zmarłycW Wraz z upływem czasu ta praktyka liturgiczna wrosła w nawyki modlitewne ludu i była stosowana podczas grzebania zmarłych oraz obchodzenia Drogi Krzyżowej nie tylko na ziemiach wileńskich, lecz także na Żmudzi. Oznacza to, że ta część obrzędów Drogi Krzyżowej i zwyczajów pogrzebowych przywędrowała na Litwę z Polski. W polskiej kulturze kościelnej modlitwy te razem z ich melodiami znane są już na przełomie XV-XVI wieku1o• 9 lO Dmga Krzyżowa,jw., R. Rak,jw., s. 439. s. 31-32. �87 Teraz przyjrzyjmy sil( polskiej i litewskiej linii melodycznej tych modlitw: aklamacji i odpowiedzi "Kłaniam sil( Tobie"; "Zmiłuj sil( nad nami, Boże" albo "Zmiłuj sil( nad zmarłymi, Boże", "Amen", oraz modlitwy "Módlmy się'. Wariant polski": -~:##-#. oj: -. ·.-c·-----o •• . .: . _'0" ,., "'",' -- ~ - .•~- ···::1- J----.-.-:::.:~.: ..: ... ---- _o: J-::_---=:::-.-::::'_:::_-=jl ... -.-.- ...--.... -J.. -----J--.-.-.-.-.-J.----- -·1--.-:J:-:.-::::'-:--:J-.--:::':'::~-'::-::~. -..---- ----.-----.------ --d:-.-..--;;J-------.:'--" -----' "- __ •• "'0_' ", •.••...•• ._,.. '. •..••.•.•• ,., __ •• ' ••••• ..•...... _'.'_ •. _._ ,",_ •• ••••.. •• ",. ',".'_." 0.0 _. __ .••.•.• •••• •.••• __ ••.• _ •. ,_ •• • ••••• . •• __ ...• '''' ""' ••••• _"0_0_' """""'~'. .,. _ •••••.•••• ••• __ • __ _ •••••• --_""0 ." •••. __ .. _. ." •..••••••• _. ~-:###.:t-F~¥--:-r:.;It-~::=~=0r~:~-~~I~rH0I/--~~~-=:fEt~~f~i~~f-:::--: -j •.-..:JtJ~j- j(~:J:iT;J:~~:~~:-J:;-~f4~:.d#E~~:~f~-~ "---" -----' ~#i#-J Wariant żmudzki'2: -~-'K-8~)::-·-=-.•·:::::·:-~:::-;::-:;-::::-:u~:--:·:-r=::~:-:~:: __It~~~::::~~=-~~~:::f~~~~ - ::~-b ~----:~·----r-.-- -.-L:::f?~::~-I:\~: ::::I=-~--~:~:-~::~--~~~f·----;??d::::::~':'I=.-.-~-: =~~:: •.:~:;;n =:S'. _... _-_-~__: -.~.....~~~ _ ~_._~:::~:....... :-·.=:~t.==-~£__ __.:.~~:-_!.:- £__ U •• ' '.' - .. -.: ..• " o" ._ ••• '.~ _.:-:-:: :~.·~·.-:---~:~-::-:-::t:E~~:jH~~~8=)=~:ff·:.=:::·~~~~~:-~~?~~~~~ --::r-~~-· -_::: ____:_~=:-'--·~·:r~j· ~:---':··:[l--~~l·-~--:---=-':~J.---~ :~?~0.'-: ::.::--~::_~_-~ __~~~._=._.~=--~_~= ~=._-~:~::'..__ -~-~:==_-=-.= _.. _~ _ ~_ .= =-- __ ~.l-~.---;---·~-·rt:\~::: '~.. II 12 ~tJ·· ~~-'-' .._-~ :_~_ Śpiewnik Liturgiczny, Lublin 1991, s. 279. A. Motuzas,jw., s. 16. ::---'-----.(;j' �88 ~:~.•~ ...~....·•·~· •....·ł~-:Ir: -.·-· .• l-t ~I ~.~~c~:::E{~ ~łi ... ]1.·· -. ~p.::: ••:-:- -::·:r· - .....·=·:-~h/.::8:.)...:.:•.=-=:...=..·.••.•. : .•·.:.:: _. ......_ - __ o ••• _. .... t:\ •• - __ ._---- •• ••••••••• ~ ••• 0 • ••• __ •• [ ••• •• \., _ •• ••• •• _. •••••••••• __ ._. ••••• • •••••• .. - • ••• m _. _ .::.: .•.. : ..... ••••••••• • ~. ••• , •• •••• __ •••• _ •• • __ ••• __ •• ~ ~_.:j· ._._. ··-:-:-::·~·:·=.-.==:::·R·:·:::::::-=:...• __ " ,._"' • •••••••• _ _........... •• , •• _. .. • •••• o .• Melodyka wariantu żmudzkiego konstruowana jest w oparciu o swobodną i spokojną recytację. Zachowuje ona strukturę psalmodii gregoriańskiej, lecz w każdej zwrotce pojawiają się wyraźne elementy rytmiczne i melodyczne. Opracowanie wariacyjne nadaje melodii chorałowej cechy stylu ludowego. Polscy naukowcy twierdzą, że podobny stosunek chorału gregoriańskiego i melosu pieśni ludowych jest także obecny w modlitwach i pieśniach polskich13• Odpowiedzi w Polsce śpiewane są na dwie melodie. Pierwsza z nich opiera się na intonacjach śpiewu ludowego, druga jest autorstwa kompozytora Karola Hoppesal4. Oprócz wspomnianych modlitw Kalwarii Drogi Krzyżowej są także iIUlemodlitwy, jak choćby pacierz: "Ojcze nasz"; "Zdrowaś Mario" oraz "Chwała Ojcu". Historycy, piszący o chrzcie Litwy w 1387 roku w Wilnie i w 1413 roku na Żmudzi, twierdzą, że Witold i Jagiełło "niczym dwaj apostołowie uczyli ludzi i po żmudzku mówili pacierze"'5. Po śmierci Jagiełły (31 lipca 1434) jego kapelan Mikołaj Kozłowski w Bazylei odprawił nabożeństwo żałobne i wygłosił kazanie, w którym w skład zasług Jagiełły wliczył także to, że on "na tyle poświęcił się dla zbawienia Litwinów, iż sam ich uczył Wyznania Wiary Apostolskiej (<<Wierzęw Boga Ojca») i modlitwy Pańskiej (<<Ojczenasz»), oraz prze- Il W. Bartkowski, Polskie śpiewy relijne w żywej tradycji. Style i formy, Kraków 1987, s. 121. 14 R. Rak,jw., s. 439. IS M. Wolonczewski,jw., s. 37. �89 tłumaczył je z języka naszego (polskiego) na ich (litewski), by łatwiej mogli je pojąć i zapamiętać"16. Jak widzimy, wśród tych dwóch pacierzy, których nauczano chrzczonych Litwinów, nie wspomina się o "Zdrowaś Mario". Pierwsza wiarygodna wiadomość o tej modlitwie sięga roku 1430. W Wilnie tego roku, gdy zmarł Witold, przy kościele św. Jana było założone bractwo, członkowie którego w dni świąteczne śpiewali w kościele dziesiątkę "Ojcze nasz" i "Zdrowaś Mario". To znaczy, że modlitwa ta była ceniona na równi z "Ojcze nasz", a jej śpiewanie czy głośne odmawianie w miejscu publicznym miało innym pomóc w nauczeniu się jej. Należałoby zatem sądzić, iż dzięki ustnej tradycji rozprzestrzeniała się (z Polski) ona po Litwie, aż dotarła na Żmudź wraz z jej chrztem. Inna przez nas wspomniana modlitwa to "Chwała Bogu Ojcu" lub mała doksologia, poświęcona chwale Trójcy Najświętszej. Od kiedy modlitwa ta jest znana na Litwie, a szczególnie na Żmudzi? Obecnie brakuje jeszcze materiałów, by odpowiedzieć na to pytanie, lecz należy przypuszczać, że przywędrowała ona na Litwę z Polski wraz z pierwszymi franciszkanami i dominikanami. Z biegiem czasu porządek ten przyjął się we wszystkich kościołach na Litwie i dlatego razem z chrześcijaństwem dotarł na Żmudź. Jest oczywiste, że wszystkie te modlitwy były znane znacznie wcześniej, aniżeli założono Kalwarię Żmudzką w Gordach i sporządzono modlitewnik-śpiewnik do obchodzenia w niej Drogi Krzyżowej. Badania ujawniły, że modlitwy Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej nie są specjalnie dla nich przeznaczonymi utworami autorskimi, lecz są starą formą nabożeństw Kościoła katolickiego, która przywędrowała z Zachodu w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Pieśni Źródła historyczne podają, że w średniowieczu w krajach Europy Zachodniej rozwijała się muzyka obrzędowa prostego ludu (modlitwy i pieśni), przeznaczona dla kultu Męki Chrystusowej, chociaż wzmianki o pojęciu sztuki w Kościele są znacznie wcześniej sze wzmianki. Po raz pierwszy uczynił to synod w Arras z roku 1025: "Umiejący czytać poprzez sztukę (malarstwo i muzykę) dostrzega to wszystko, czego nie może dowiedzieć się z Pisma Świętego"I? W Polsce około I połowy XVI wieku po raz pierwszy zaczęto śpiewać pieśni podczas procesji, idąc z jednego kościoła do drugiego. Były one przezna- I. Monumenta medii aevi historica (1891), Cracoviae, w: Archivum Secretum Vaticanum, Nunz. Di Warsavia. 171. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 345. �90 czone do śpiewania w okresie Wielkiego Postul8• W XVI-XVII wieku nabożeństwa Drogi Krzyżowej w Królestwie Polskim oraz w Księstwie Litewskim wprowadzały różne klasztory zakonne oraz bractwa. Jednymi z pierwszych były: Krakowskie Bractwo Męki Chrystusowej utworzone w 1595 roku przy kościele św. Franciszkal9 oraz działające w Wilnie w 1634 roku Bractwo św. Józefa z Arymatei20. Krakowskie Bractwo Męki Chrystusowej praktykowało nabożeństwo Drogi Krzyżowej, opierając się na listach M. K. Radziwiłła "Sierotki", które dotarły do Krakowa około 1607 roku21. Te bractwa razem z bernardyńskimi zakonnikami prowadziły procesje z kościoła do kościoła, śpiewając pieśni pokutne, litanie i psalmy22. Bernardyn z Kalwarii Zebrzydowskiej dla wzbudzenia większej pobożności w tej miejscowości w 1791 roku wydał książeczkę modlitewną Uwagi stosowne. W 1831 roku modlitewnik ten został przez księdza Jonasa Mikasa przerobiony i przystosowany do obchodzenia Kalwarii z modlitwą za zmarłych. Dopiero od 1831 roku w Drodze Krzyżowej Kalwarii Zebrzydowskiej przyjmują się i zakorzeniają zwyczaje obrzędowe charakterystyczne dla tej miejscowości23. Dążąc do bardziej szczegółowego przedstawienia postawionego wyżej problemu, będę posługiwał się swym już opublikowanym artykułem Pieśni procesji i obrzędów pogrzebowych w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach: ich zbieżności i różnice, w którym opisałem pochodzenie pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, oraz śpiewnikiem ks. A. Chadama Śpiewnik kalwaryjski, przeznaczonym do obchodzenia Drogi Krzyżowej Kalwarii Zebrzydowskiej. Pierwszą, inaczej wstępną pieśnią, jest Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. Autorstwo jej przypisywane jest jezuicie Jakubowi Wujkowi w XVI wieku, a melodia pojawiła się po raz pierwszy w 1587 roku24• Pieśń Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie jest zaliczana do pieśni pokutnych i błagalnych śpiewanych w okresie Wielkiego Postu. " M. Bobowski, Polskie pieśni katolickie od najdawniejszych czasów do końca XVI wieku, Kraków 1893, s. 254-262. 19 K. Rosenbeiger, Dzieje Kościola 00. Franciszkanów w Krakowie w wiekach średnich, "Biblioteka Krakowska" 1979, s. 82. 20 Droga Krzyżowa. jw., s. 31. 21 S. Grochowski, Hierozolimska processia w kościele chwalebnego Grobu Pana Jezusowego zwyczajna, Kraków 1607, s. 42. 22 Droga Krzyżowa,jw., s. 41-42. 23 A. Chadam,jw., s. 18. 24 A. Motuzas, temaićill Kalvarijos Kryźiaus kelill apvaikśćiojimo ir per śermenll apeigas giedamll Ka/nll ki/me: sąsajos ir skirtumai, w: 7iltai. Klaipooos universitetas, 1998, nr 2-3 (4-5), s.73. �91 Wariant żmudzki pieśni25: J=112 ~~CJ .~~fJ •. ~~.J :··.•• r..····~·J·-~l~~t~~E~:t~~(]~?~=:~=i=:~-t~~; ..~j:.:....:.:.J: ... J ~ ······c:: - •• - _, .-_. ,, • - •• . ._._---- _. •• __ • - -- •••• _ 0 ---'._-----,-- ••• 0 · -, .. _ _. f':\ ·····-~:l··.:..~·~-~::::·::::J·:~:=:::·:ll:.:..::.:--·-::=:==.:::::::..=:=::_==--=-=::.~:=~:.~.:.-:.:=::_:. •• ••.••.. ••• _ •• _ ••• ,' " __ _------- --- .• -------- ,' _ •• •.. ----_ .. __ _--_ ..• ---- ••••• __ _. ."_ _ __ •••••••• •• • __ _•. _,._. _._--------_. • • __ __ , __ ~ __ ._------_ ~ •• ." ._. __ •••. ~ •• ._._. ----------------------,-------_ _. __ ._ • __ • -.-_.'. Wariant z Kalwarii Zebrzydowskiej26 : Po porównaniu polskiej i litewskiej melodii łatwo można zauważyć, że są to rodzaje tej samej melodii, różniące się pomiędzy sobą tylko nieznacznymi melodycznymi niuansami. Czyli można twierdzić, iż pieśń ta wywodzi się z polskiej kultury. Inną pieśń, również reprezentującą pieśni wielkopostne - Ojcze, Boże wszechmogący, datuje się na XVI wiek i wywodzi także z polskiej tradycji franciszkańskiej. 25 26 A. Motuzas,jw., s. 73. A. Chadam,jw., s. 516. �92 Wariant żmudzkF7: ~~¥=ff=t~s:Jr--~=-=I~f=it=¥Fr. ···i~l ~lrqj~=:¥·=~r--~~-r1l1ll~¥.•·•·.~I ~ ..•··- ••~rJ~.=i< •••·=.~··=.rj·•.•..•.J~•••. ~•• -•·j----:]~J-: ••• J ••=•:• J_ ••.~--~ll .- --- ······r=.7---f ~ ·rrr---Ef---r-- ~~fGr}Pf~c.;~r···r=fr·~=f.1~1 Polski wariant z Kalwarii Zebrzydowskiej28: Porównując polski i żmudzki wariant, widzimy, że wyłącznie dla żmudzkiej melodii charakterystyczna jest tonacja durowa, natomiast dla polskiej - diatoniczna skala dorycka, wyróżniająca się podwyższonym stopniem VI zestrojenia (seksta doryczna), który nadaje harmonii pogodniejszy, minorowy charakter. Dlatego polska melodia ma nutkę żałobną, w odróżnieniu od majorycznie brzmiącej żmudzkiej melodii tej pieśni. Dokładniej spojrzawszy, zauważymy także, iż w żmudzkiej melodii synkopy kształtują specyficzny rytmiczno-metryczny model pieśni. Synkopa przydaje melodii pewnej chropowatości, podkreśla impulsywny ruch i jego rytm, podkreśla kulminację melodii i nasila podniosły nastrój. Podsumowując, można stwierdzić, że melodie pieśni Ojcze, 27 A. Motuzas,jw., s. 73. 28 A. Chadam,jw., s. 176. �93 Boże wszechmogący są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje swój kraj. Inna pieśń Zdrowaś Maryja jest zarazem i modlitwą. Omówiliśmy już ją, analizując modlitwy. Wariant litewski melodiF9: .~ ..'J-~-J--'-'--j'--"'--'-""--"-' -'-"'~---'---'~----=l ~- dI-:£:::-=-.C::if- ::.f'=~~ ~f!.~~f.:...:-:=t'~ -:"E.=. ':f::...-==E::=l-=--= - ..._-. ------.---.-- ··r-·----·----F=-·----I=·-·--=f~--l==.:....- - ····--·~==F=:~=f -:.,----====:3 _l:~bi--t..' -:J:.~..•'.'.-f':j.:~---~.:~~):.. '::::=1::=+::-:'::. :i':::~~:I.P::-_.:.p::==E:.:=:=p-::-::-=11 -.~.- .£1- .. F' .-":::.r·F···· -f:·:··:·::;.I:: ··::]:-:·f··::·r::'::T:::·:: ::t:':'-·:=·F:::_.:::~EF~'-:··::F·:·:':':::::] .:.~bb~·~.·:·r·.f::_:f: ·(~tf:::.::2~~r2tt=}f~~i~~rJ~·::W~~ Wariant polskiJo: :-~;~-~~t::.~-~f:~\:~~:~I~~~=:~ ~:b' ··jJ:····:·:.-.J!~..•~:(:~)::---:.:.~f:::~~:~:: .. :~I~:~~;~:~~:~~4~)~~:~==~=-WJJf~~~ ~~b...:j~~~_-_1:~~ .. 29 30 A. Motuzas,jw., s. 74. J. Siedlecki, Śpiewnik Kościelny, Kraków 1994, s. 748. �94 Przyglądając się melodiom tej pieśni widzimy, że żmudzka melodia niejako zachowuje strukturę i formę hymnu, pozostaje również linia melodyczna. Jednak melizmatyka, ekspresyjny śpiew, swobodne oddychanie, zwolnienie i przyśpieszenie tempa zamieniają hymn w swoistą piosenkę ludową. Z chorału gregoriańskiego pozostaje tylko struktura i linia melodyczna. Natomiast rytm i równa melodyka polskiej melodii wskazują, że jest ona przystosowana do śpiewania w kościele, a nie podczas wyprawy czy marszu. Po dokładniejszej obserwacji widać, że linie melodyczne są takie same, lecz jednocześnie różne (ze względu na charakter muzyki). Pieśń Jezusa Judasz sprzedał wywodzi się z kręgu franciszkańskiego, na Żmudź przywędrowała ona z Polski przez Wilno, Kowno, Kretyngę, oraz bernardyńskie Telsze. Wariant melodii żmudzkiejl': ~... .~. . .r'· ··f· ~ -r--·"·"·-···~ -·j···r· . -~~-·'I··f·'············r·_ ~.······d ..... .::~::.::l· ._._' : .. , .. ..::.. :.....::.-.=-:::::.::=~-.-J:- :,-:'.:.-.::..--.-:~' ..,-:.' . .- ..... :.--::..-:.:.-.-.. .--.-- .-.----.- :.:.- .-.-:::::.-.-:::.-: ..: : :'-::'-:-'-.: - --._- _.. .--- - ---_ - ~ .. - _ _--_ •••••• ••. _ ,-- ._ •• - -_.. .____ _ ••••.••• •• ._--- • __ ._ ._ ••••• _--- --------~-- •• .' ._- - •• __ --• -- , __ •••••• __ __ 'o _ ••. __ - • •• - _ o •••• ••. __ __ •.• •• __ ~. ._ _ •• ,. r ':' ...••.....-:::----.: .. :::.::::-.: .:::.:: :: •.•-. . .-:: .....•.:•••...:' ..- :: :'- ' ' : .. : :.-'..::.: r .. ,-r .::..::...:.....j ~. ~~ "-"f ·::I·d:: r····.... :.::'..-:':'-~I'':fJ··---~: :.:....~-···:·1:···-::·:.--:::::_:·-· "'-"b: :J...-.--.._:: ..:~:. ---- Wariant Kalwarii Zebrzydowskiejl2 : 'J'.=-.:~.--::-:~·1·::iJ:-'-':.'::~:=-::~=::·=-~'-=·:.:-.a==:~='-=3 l' ··t··-····---\····· -'~=J ···~···I··l ~ ~. ··p~C:~ ..~:. ..-::: •.~i.-~~-----:::.-.:•.' •.::-=:::'-'.- ." -- .. - --.------_.-._----------------- :)1 ~.b.~ ... li J2 . J _ _ .•... j . ._. . A. Motuzas, jW., s. 74. A. Chadam,jw., s. 501. -------_.- . __ - ... ------_ ...... __ ···I·····j····· ······.··W·· . ". _.- -, ~ .. _ .. ...__ .. _ ... - -.--- ..-.----------------_. ---_.------"_.--- ····1 , ... �95 Widzimy, że melodie tej pieśni pod względem miarowej, wyraźnej rytmiki są zbliżone, co wpływa na ich specyfikę (przeznaczone do wykonywania w marszu). Dominującą cechą charakterystyczną melodyki żmudzkiej jest przygotowany przez sekundę skok kwarty z drugiego stopnia harmonii na piąty, co jest bardzo podobne do litewskiej piosenki ludowej Gysta gaideliai ry/iuoja. A oto jej melodia33; .. , ._.__... -_ '-'-----f----._--------] . ---- --- -O----··::-D·::~::::-:D-···-~~~~-~::-::-~--=-..:.:._-._.~::.----- -'D--'.. ------. •• ..--. .-- _... -_ •• - - - • -, • --- --_... ..-- ----- ,---.-- -- -- o _ .. _-- ".-_. •• • - •••• __ • - Jj--_ ... '---1'-·-"'---" '--"-_··_'·_---'·_·· __ ·"---1"·---. :.:.::~= -_ ..-..--_.... __.. ---~'. ] . - . -.:: ~.: --~:"-'_-:-._-.::-..::::.... :_-::-J~::_.::::.._-_::._.=~.::_.. :.:..._ ._...._..::-:'. ._.. __ ••• •. __ •• .0'0- • ,_. ._ •• " ._ •• _. •• • __ •• _ •• _ ..••• _ •• _"_ • __ • ._., ••• , ._. '.,. .. - ------~. --ł~:'·-.~_._-----_._--_._..-V~---_·~--t-:----_·_---..-- Kolejna poddana badaniu pieśń to słynna sentencja - Stabet Mater do lorosa. Pieśń ta trafiła na Litwę przez Polskę jako Stała Matka Boleściwa z mnóstwem wariantów melodii. W śpiewnikach wchodzi ona w skład "Pieśni na Wielki Post", jednak nie ma jej w śpiewniku z Kalwarii Zebrzydowskiej. JJ A. Motuzas, temaićilł 1997, nr 2, s. 51. Kalvarijos Kalnlł giesmilł ki/me, w: TIltai, Klaipedos universitetas, �96 Do zbadania przedstawiamy żmudzki wariant melodii tej pieśni34: Wariant polskj35: Malowniczości obu pieśni przydaje falująca linia melodyczna. Dla żmudzkiej linii melodycznej pieśni charakterystyczne jest podnoszenie się o kwartę w górę, opuszczenie się i znów zgrabnymi falami lekko wznosząca się linia. Polska melodia jest sekwencyjnego typu, znacznie spokojniejsza, mniej w niej napięcia. To dwie różniące się charakterem, lecz zbliżone tonalnie i formalnie melodie. Pieśń O duszo wszelka nabożna Kalwarii Żmudzkiej w Gordachjest odzwierciedleniem polskiej kultury religijnej na Litwie. Zalicza się ją do pieśni wielkopostnych. 34Tenże, Źemaićil/ Kalvarijos Kryźiaus ..., jw .. s. 74. Siedlecki,jw. S., 142. 35 J. �97 Wariant żmudzki pieśnP6 : _~ 1 ~ ----~------1t----j---------J-------------~~----§F--------=- -- --~------- -.:.~: ::---J---:-::~:--~::: ~:.-:::-~--::: --::.:::-::. -e---:- ", . - •. - __. _... o.. ••• 0> _ •. .. ._" ,...... 0_._ . ._.•....• ' .,_, .•' •• _ ••• •••• ___ , .__ _ __ .__....__ ..."._ ...,.. __ '_"_0 :=:=::::::--:~::.-=:~-:::'::-::f--'::-:~~-::::::.::=--------=:::::- ..~----::-::-.-~_ "." _ __. ,.•• ,•.• ~_. .•.. _.. _. __._____ .. ...._,~ ••. __ • ••,_".' __ . ., •••• ' ••. --------:I---:l-::--------------l--------J::..-~-- -o:\, -C-~------iiE.--------------- ---:,;._~ .... ----- •. _~_ •• _ ••.• , __ ••• ~3g~.--~. _-:= __ _-- -~:::.f~-----:--:=f~-==f::~:=.--·-·- -.::.-.:: --=-- -::-: -.::~ ~ Wariant polski3? : lłcj------------j-----'!'--~~~--~----~~-~rgł)~---·:.----=--F--.-.--::::. -----. --._~::--=t=------=-- ==. ~ -: ._._----_. -'--' -- _ ------ :::: ----.--- :-::--:--F--::: ~ -- ._ •• ---_.- _. ._. __ ,_,. o •• •• __ __ __ .. ._". __ .__ _-_._------- - _. __ •• Po przeanalizowaniu melodii, widzimy, że pieśń żmudzka rozpoczyna się i kończy drugim stopniem, jednak zamiast zwykle charakterystycznej w pieśniach występującej tonacji minorowej jest tonacja majorowa, natomiast polska pieśń - pierwszym stopniem. Są to więc dwie różne melodie, odzwierciedlające meliczne utwory danego kraju. 36 37 A. Motuzas,jw. A. Chadam,jw., 75. s. 175. S., �98 Inna pieśń - Któryś za nas cierpiał rany jest pieśnią wielkopostną, która w XVI wieku była przetłumaczona z języka polskiego i śpiewana w bernardyńskich kościołach Litwy38. Żmudzka melodia tej pieśni39: lF'c =-J=~---=;J=~=c=I j:~---r~~FT------~--~~~-t--r-~--=I=r-==-I--==U :Jc~~-.J==± -~ff!~--------__--~-.:__ .~~.--=~_: --~~...-==~_:::-==~_:: ~-~----..------- ..~.-::===:::==--..:: ·--··~--··-·----~----~--F-------·--------~ ~r·····--_-------..----1~-----.---------~::-::--- =:-::==_::=---:_::::~-:_-=:::_:::--=:-:::=~-~-::-:~~o::: - - __ o __ •• ~ __ •• •• • __ ••••• ----- --_._---- ----------_._-----~_._-_. ---------~---_.- ----------- ~------• .~ • • ~_. - ------ --..--------------.--------------r------------ ------ i:...-.-;.1-..:. ..._-_.-.---_---...-..-....J_ -.---.-·--------·-1'-- - :-:~=:-.- -~- :---.---.=. t------J..·:--···--··.-E.~·-_.-...--~-- --- .. -~ ..--.. --::31 ~~~--:-:r:::::::=~=:::~::{::-~:::::-=:==:: =::-~~::-=:---=r=---=:~I= -- -:~=~:= :=='::-"':~:=:~3 .-~- ..-.-·f--- =~:: -.--.---.-r=-... -4_--.-. --~--.-.-. --~-- ~-=::--..---------F·::'-..:----~. ~-----::ł~---------~--------. ~-...----.----=] :-~-==~iJ=--~~-::=:: =::::~====-3--:- ..:: -:::~~==-=:---=.-3 - • __ • __ • •. _ •.• •••••• _ •.• r .••• 0. _~ ._. • • •• • •••• _ ._, __ ~ __ ._ •• •. ~'. _ =---==F-~-=: :-3='-::=::-':::-=:-==:;i~~ t:\ ::::1~:~-:::::::----~--..::----- - ----.--. ~---.----~-,.----_ ..,--.--.~-----,._ ..=-=ł=~~-----._e= :==t.I .-._~------------...-.-----~----.------.-.-. - .-.-.--------r-----·-------------·-·--·-~~ Polskie melodie pieśni Któryś za nas cierpiał rany40, I melodia: 38 Joanes de Komorowa, Memoriale Ordinis Fratrum Minorum, w: Monumenta Poloniae, t. V, Warszawa 1961, s. 258. 39 A. Motuzas,jw., s. 75. 401. Siedlecki,jw., s. 124. �99 II melodia: Cechą dominującą w melodyce żmudzkiej jest przygotowany przez sekundę skok kwarty z drugiego stopnia skali na stopień piąty. Uważa się, że praktykując te modlitwy, powstała "Litania do Wszystkich Świętych", według wzoru której powstały późniejsze, obecnie znane litanie. W Rzymie tę litanię śpiewali pielgrzymi w czasie procesji. Tak działo się w Wigilię Świąt Wielkanocnych, podczas obrzędów chrztu, święceń diakonów i księży, obrzędów poświęcenia kościoła, oraz podczas uroczystych ślubów zakonnych41 • ~apież Pius V (1566-1572) ustalił ostatni jej wariant i wskazał, kiedy należy ją śpiewać42• Można sądzić, że na Litwie była ona znana już w pierwszych stuleciach chrześcijaństwa, a ta tradycja nabożeństwa przywędrowała wraz z jednym z działających w Polsce zakonów. Tego mogli dokonać franciszkanie i dominikanie, którzy na Litwie propagowali szczególnie kult świętych. Melodia Litanii do Wszystkich Świętych w Kalwarii w Gordach43: Polska melodia44: A. Motuzas, 2emaićilłKalvarijos Kalnlł giesmi/ł. .. ,jw., s. 54. Lexikonfiir Theologie und Kirche, Bd. 1. Verlag Herder, Freiburg 1957, s. 350. 43 A. Motuzas, 2emaićill Kalvarijos Kryźiaus kelilJ...,jw., s. 77. 441. Siedlecki,jw., s. SIO. 41 42 �100 Obie są zaliczane do melodii starych, które przeszły z tradycji śpiewów chorału gregoriańskiego. Cechują się one szczególną strukturą metrorytmiczną· Rytm żmudzkiej melodii jest swobodny, ponieważ regulowany jest on według tempa procesji i charakteru wykonania. Dla rytmu polskiej melodii charakterystyczne są stałe złożone wzory rytmiczne. Jest tutaj obecne swobodne połączenie ze swoistą figurą rytmiczną. Wzór metrum i rytmu melodyki polskiej nie występuje w melodyce litewskiej. Po przyjrzeniu się tekstom modlitw i pieśni Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej widzimy, że wszystkie one są polskiego pochodzenia. Wszystkie te modlitwy i pieśni (z wyjątkiem kilku) zanim stały się pieśniami kalwaryjskimi, były związane z jakimś konkretnym okresem kalendarzowym Kościoła katolickiego. Większość z nich śpiewano podczas Wielkiego Postu i Wigilii Świąt Wielkanocnych, co potwierdza postawioną tezę, że wspomniane modlitwy i pieśni nie powstały specjalnie dla Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej, lecz zostały zaczerpnięte z różnych modlitewników oraz śpiewników i przystosowane lub po prostu przeniesione do tradycji nabożeństw Drogi Krzyżowej. Zauważamy, że spośród wspomnianych ośmiu pieśni Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej pięć z nich łączy wspólny tekst: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie, Ojcze. Boże wszechmogący, Zdrowaś Maryja, Jezusa Judasz sprzedał, O duszo wszelka nabożna. Pozostałe trzy pieśni (Stała Matka Boleściwa, Któryś za nas cierpiał rany oraz Litania do Wszystkich Świętych) są spotykane tylko w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i nie ma ich w Kalwarii Zebrzydowskiej, znajdujemy je jednak w polskich śpiewnikach liturgicznych. Po przeanalizowaniu linii melodycznych tych modlitw i pieśni widzimy, że obie Kalwarie łączy tylko jedna melodia. Jest to melodia pieśni: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. Melodie pozostałych pieśni oraz Litanii do Wszystkich Świętych (Litania na nabożeństwa błagalne) są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje własny kraj. Potwierdza to wysuniętą w pracy hipotezę, że tylko niewielka część melodii pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach została zapożyczona od Polaków. Większa ich część nie jest dziełem kompozytorów czy znawców muzyki, lecz ma charakter "ludowy", o swoistym, żmudzkim charakterze, z motywami wziętymi z piosenek ludowych. Muzyka instrumentalna Konkretne obrzędy oraz zwyczaje religijne, szczególnie podczas odpustów, zawsze są związane z dźwiękowym ich wyrażaniem, tj. pieśniami i muzyką instrumentalną. Zawojowały one wszystko: kościoły, kaplice, Drogi Męki Pańskiej, wzgórza i lasy. W Kalwarii Zebrzydowskiej już od 1630 roku przy ob- �101 dchodzeniu Dróg Krzyżowych pątnikom wtórowała kapela muzyczna, natomiast porządku procesji doglądał oddział wojskowy, który przy kaplicach za pomocą dział dawał sygnały. W 1846 roku w Kalwarii Zebrzydowskiej zwiększyła się liczba kapel. Opiekę nad nimi sprawowało wyższej rangi duchowieństwo, zaś od 1939 roku założone tam Seminarium Duchowne45. Analizując muzykę instrumentalną Kalwarii Zebrzydowskiej, staje się jasne, że ona także przywędrowała na Litwę z Polski. W 1525 roku bernardyni wileńscy pierwsi zaczęli prowadzić procesje z katedry (lub któregoś innego kościoła w mieście) do kościoła bernardyńskiego, przy wtórze instrumentów muzycznych. Później to najpopularniejsze święto zaczęli organizować również jezuici. O szczególnej popularności tych procesji mówi także fakt, że w 1614 roku jezuita wileński W. Bartoszewski wydał nawet oddzielną publikację, podobną do scenariusza, przeznaczoną na te święta. W publikacji przedstawiona jest wielka różnorodność instrumentów: puzony, kornety, bombardy, cytry, lutnie, przenośne organki, miedziane bębny46. Kościół za pomocą muzyki dążył do wzbudzenia u ludzi silniejszych uczuć religijnych. O tej tendencji świadczy przewaga dętych instrumentów muzycznych, powodujących silniejsze efekty i swoistą egzotykę. Poszukiwano także innych efektów dźwiękowych, zwracając uwagę na umiejscowienie kapel. Zwołujący trąbił ze schodów ratusza, a później przy każdej bramie murów miasta. Poszczególne cechy rzemieślnicze i bractwa kościelne posiadały własnych trębaczy i grających na bębnach. Wszyscy uczestniczyli w uroczystościach miejskich, uroczystych procesjach Drogi Krzyżowej oraz pogrzebach itp. Głośne dźwięki trąbek i bębnów były tolerowane przez prefektów różnych kongregacji; nawet nakazywano grać na tych instrumentach. Zastosowanie głośnych, efektownych dętych instrumentów muzycznych nie było dziełem przypadku czy zachcianką jezuitów. Było to znakiem ówczesnej epoki. Mieszczanie za pomocą trąbki byli wzywani do wysłuchania postanowień, przepisów wydanych przez magistra czy wyroków sądowych. Na przykład wykonawców kapeli rozdzielano i rozsyłano na wzgórza czy inne wzniesienia, natomiast kapela Wileńskiej Akademii w czasie największych świąt grała najczęściej we wznoszącej się nad Starówką dzwonnicy kościoła św. Jana47. To wskazuje, iż tradycja ta poszczególnym zakonom nie była obca i mogła wywodzić się z biblijnych źródeł. Pierwsze źródła pisane świadczą, że w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach już w1644 roku podczas procesji brzmiały instrumenty muzyczne48. A. Chadam,jw., s. 23-24. W. Bartoszewski, Pobudka na obchodzenie nabożne (...), Wilno 1614, s. 614. 47 A. Motuzas, temaićil{ Kalvarijos Kryźiaus kelil{...,jw., s. 66. 4" A. Motuzas, Liaudies muzikos instrumentai temaićil{ Kalvarijos Kalnl{ giesmese, w: Liaudies kultura, 1991, nr 3, s. 28. 4S 46 �102 W książce jezuickiej Annuae Literra S. Iesu z 1618 roku znajdujemy wzmiankę, że "Ochrzczeni Żmudzini, stawszy się chrześcijanami, przejęli przez wajdelotów stosowane instrumenty muzyczne: gęśle, cymbały, trąbki i trąby drewniane. W czasie pierwszych procesji podczas nabożeństw grali gęślarze i trębacze''49. Wąska amplituda melodyczna pieśni w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz prymitywne możliwości techniczne litewskich ludowych instrumentów muzycznych, których naturalny ciąg dźwiękowy nie przewyższa ambitusu, pozwoliły ładnie wzajemnie współbrzmieć. Za pomocą muzyki wspomnianych instrumentów starano się wzbogacić i urozmaicić także inne uroczystości. Opis jednej z takich uroczystości jest znany z Kolegium Jezuickiego w Paszauszach. Mówi się tam o tym, że w 1728 roku podczas uroczystych procesji uczestniczyła orkiestra z czterema parami bębnów. Wśród grających instrumentów muzycznych w czasie procesji wymienia się klarnety (litus)50. Trudno określić, co w tym okresie oznaczała wspomniana nazwa instrumentu muzycznego "litus". Mógł to być nie klarnet, lecz podobny do niego wojskowy czy sygnalizujący myśliwski instrument dęty, przypominający róg51. Bardzo możliwe jest zastosowanie takiego dziwacznego instrumentu, ponieważ w tym okresie litewscy bojarzy, szlachta, wzorując się na polskiej szlachcie, zaczęła zakładać kapele wojskowe, inaczej nazywane janczarskimi (myśliwskimi), które charakteryzowała niezwykłość, egzotyczność. Często nawet ubiór i instrumenty takich muzykantów odzwierciedlały cechy kultury ludowej. To wskazuje, że już pod koniec XVIII i na początku XIX wieku dawne instrumenty muzyczne regionu żmudzkiego wymieniane były przez miedziane dęte instrumenty muzyczne, które stanowiły podstawę pierwszych tworzących się orkiestr trębaczy i kapeli: "Wchodzący do miasteczka (Kalwarii Żmudzkiej w Gordach - uwaga autora) młodzieńcy grali na liściach paproci, bili w bębny, dęli w trąby i strzelali ze strzelb, starcy wraz z kobietami śpiewali i pokrzykiwali, ponieważ im głośniej i hałaśliwiej która gromada do miasteczka weszła, tym większy szacunek zyskiwała"52. tym, iż w Żmudzkiej Kalwarii w Gordach brzmią instrumenty muzyczne podczas Drogi Krzyżowej na dworze oraz w tamtejszym kościele, świadczą również po polsku napisane źródła historyczne: "Grzmią trąby, bębny, i organ w kościele Żmudzi ..."53. Przedstawione informacje o używaniu instrumentów muzycznych podczas procesji drogi Krzyżowej w kościele i na dworze w Kalwarii Żmudzkiej w Gor- ° 49 A. Matuzas, ŹemaiCiIl Ka/varijos Kryziaus ... , s. 64. so Tamże, s. 67. SI S2 S] C. Sachs, Historia instrumentów muzycznych. Warszawa 1975, s. 304-305. A. Matuzas,jw., s. 64. Festyna Wie/kie Ka/waryi na Żmudzi. Opoviadnies Karoliny Proniewskiej, Wilno 1856, s. 15. �103 dach pozwalają potwierdzić założenie, iż wtórowanie pieśniom za pomocą instrumentów w kulturze żmudzkiej jest odzwierciedleniem kultury polskiej. Przeprowadzone badanie wykazało, że tradycja chrześcijaństwa, która przywędrowała z Polski razem z wtórującą pieśniom muzyką instrumentalną, nie była obca Żmudzi z okresu przedchrześcijańskiego, ponieważ istniała już w pogańskiej kulturze religijnej. W odróżnieniu od innych biskupstw na Litwie, hierarchowie biskupstwa żmudzkiego nie byli kategorycznie uprzedzeni do żmudzkich instrumentów sprzed okresu chrześcijańskiego, które powoli zaczęły ustępować miejsce akademickiemu instrumentarium miedzianych trąb. Nie udało się odnaleźć materiałów o polskich ludowych instrumentach muzycznych występujących w muzycznej kulturze Kalwarii Zebrzydowskiej. Wnioski Uogólniając spostrzeżenia poczynione podczas badań, można wysunąć wnioski, które przedstawiają wzajemne podobieństwa i różnice Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz Kalwarii Zebrzydowskiej. Podobieństwa: l. Praktyka muzykowania podczas Drogi Krzyżowej w Kalwarii Żmudzkiej w Gardach przywędrowała na Litwę z Polski. 2. Po przeanalizowaniu wspólnych dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej modlitw i pieśni widzimy, że wszystkie teksty literackie posiadają konkretnych autorów, tj. są napisane przez jezuitów, dominikanów i oczywiście, najczęściej przez zakony franciszkańskie, ponieważ one chroniły Drogę Męki Chrystusowej w Jerozolimie i były twórcami oraz wielbicielami kultu Męki. Wspólne są modlitwy z tych obrzędów: "Ojcze nasz"; "Zdrowaś Mario" oraz "Chwała Ojcu", aklamacje i odpowiedzi. 3. Linie melodyczne aklamacji i odpowiedzi "Kłaniam się Tobie"; "Zmiłuj się nad nami, Boże", lub "Zmiłuj się nad zmarłymi, Boże" i "Amen", oraz modlitwy "Módlmy się", pieśni Zdrowaś, Maryja i Litanii do Wszystkich Świętych są pokrewne łacińskiemu gregoriańskiemu stylowi muzyki kościelnej. 4. Teksty następujących pieśni są wspólne dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie, Ojcze, Boże wszechmogący, Zdrowaś, Maryja, Jezusa Judasz sprzedał i O duszo wszelka nabożna. 5. Teksty pieśni Stała Matka Boleściwa, Któryś za nas cierpiał rany, oraz Litania do Wszystkich Świętych są wspólne z polskimi śpiewnikami liturgicznymi. 6. Wspólną melodię z polskimi ma pieśń: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. �104 7. Miedziane dęte instrumenty brzmiące w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach są odzwierciedleniem polskiej kultury religijnej. 8. Jednym z podstawowych wspólnych cech tych pieśni jest to, że wszystkie one spełniają następujące kryteria ludowości, mianowicie: ustna forma przekazu, anonimowość, warianty, związek z obrzędami i kultem, który wpłynął na ich długowieczność. Badanie także wykazało, że wszystkie pieśni, z wyjątkiem Zdrowaś, Maryja, zanim stały się pieśniami kalwaryjskimi, najpierw były związane z konkretnym okresem kalendarzowym Kościoła katolickiego (większość z nich z Wielkim Postem i Wigilią Świąt Wielkanocnych). To także potwierdza wysuniętą przez nas tezę, że pieśni te nie powstały specjalnie dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, lecz zaczerpnięte zostały z różnych polskich śpiewników, przeznaczonych do wykonywania w okresie Wielkiego Postu, i zostały przystosowane do obrzędów obchodzenia Kalwarii Drogi Krzyżowej. Różnice: 1. Kalwaria Żmudzka w Gordach od początku swego istnienia była pod pieczą dominikanów, natomiast Kalwaria Zebrzydowska - bernardynów. 2. Ważne miejsce w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach zajmują instrumenty ludowe. Pieśń Jezusa Judasz sprzedał śpiewana w Gordach posiada motywy litewskiej ludowej piosenki Gysta gaideliai. 3. Melodie pieśni Ojcze, Boże wszechmogący, Zdrowaś, Maryja, Jezusa Judasz sprzedał, Stała Matka Boleściwa, O duszo wszelka nabożna, Któryś za nas cierpiał rany, Litania do Wszystkich Świętych (Litania na nabożeństwa błagalne) Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje swój kraj. 4. Pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach nie były specjalnie tworzone, lecz przystosowane do tradycji obchodzenia 19 stacji kaplicznych, w Kalwarii Zebrzydowskiej do tradycji obchodzenia 50 stacji kaplicznych. To potwierdza wysuniętą w pracy hipotezę, że tylko niewielka część melodii pieśni śpiewanych w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach jest zapożyczona od Polaków. Większa ich część jest "ludowa", ze swoistymi, typowo żmudzkimi motywami piosenek ludowych. Pieśni są typowe dla kultury polskiej. Najprawdopodobniej wpływ na to mieli działający w Polsce franciszkanie i dominikanie, którzy dla tych obrzędów obchodzenia stacji postawili następujące wymagania, "by było więcej pieśni, aniżeli ciszy". Dlatego praktyka tych nabożeństw była realizowana tylko razem z pieśniami. Jak wskazuje badanie, zarówno w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, jak i w Kalwarii Zebrzydowskiej większość melodii pieśni została skomponowana przez anonimowych twórców ludowych. Są to autentyczne religijne, związane z pewnym okresem utwory ludowe, stanowiące wyraz osobistych przeżyć. Pieśni i melodyka w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz w Kalwarii Zebrzydow- �105 skiej są starsze niż same Kalwarie. Zupełnie nic nie wiemy o większości autorów melodii tych pieśni i naj prawdopodobniej nigdy się nie dowiemy. Praca ta wskazuje, jak bogata i malownicza była gama melodyczna pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz Kalwarii Zebrzydowskiej. Młodsze pokolenie powinno zrozumieć, co kiedyś pojęli stojący przy źródłach Kalwarii, że oni również powinni stare pieśni chronić, kultywować i przekazywać następnym pokoleniom nie tylko poprzez ustny przekaz, jak to czynili nasi dziadowie i ojcowie, ale także poprzez badania i różnorodne formy ich propagowania. Alfonsas Motuzas THE MUSIC OF THE SAMOGITIAN CALVARY AND ZEBRZYDOWSKA CALVARY. SIMILARITIES AND DIFFERENCES (Summary) The article aims to reveal the connections and differences in the music of Samogitian Calvary and that of Zebrzydowska Calvary, on the basis of published Catholic religious ethnomusical materials collected during various expeditions. The objects of the research are: l) Samogitian Calvary prayers, songs, and the musical instruments used in the rituals, 2) Zebrzydowska Calvary prayers, religious songs and the rituals. Casting ethnomusicologicallight on the piety rituals we must compare them with the rituals existing in the neighbouring countries, where the tradition was alive or perhaps it could have originated from there. This is why present day research is new and original in the European religious ethnomusicology. This article is like a mirror, showing the richness and colourfulness of the melodical scale of the religious songs of Samogitian and Zebrzydowska Calvaries. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b939064b7400965fe493482507d7c11.pdf 606b9e5de8770632695238381084decd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5189 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne Małopolska - religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4814 Title A name given to the resource Tradycja"ziela"w Ślęzanach / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Pabian, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Pabian 294 Barbara Pabian THE T R A D I T I O N OF „ H E R B " (ZIELE) I N ŚLĘZANY (CZĘSTOCHOWA REGION) (Summary) The Częstochowa Region is an eclectic region with respect to culture. The cult of St. Mary, connected with the shrine on Jasna Górna, affects the cultural specificity of the region. It also affects the customs and tradition. Studies conducted by the author in the region of Częstochowa have confirmed the hypothesis about the existence of the „folk type culture". One of its manifestations is the custom of „herb elevation" practiced in the village of Ślęzany. Although very interesting, the custom is little known. It is based in the folk religious tradition, however it can be related to the cult of St. Mary. Every year, on August 14, on the eve of the Mother of God of Herbs celebrations, the inhabitants of the village gather in the afternoon at a designated place. Together, they put up a spruce pole, several metres high. Atop the pole there is a special wooden structure with field crops - the so-called „herb". The height of the pole and the abundance of the „herb" are indications that the harvest was very good. It is an expression of gratitude and a tribute paid to the Mother of God. This articles not only describes the „herb" tradition in the cultural context of the region, but also interprets and describes the transformations of this custom. Key words: Częstochowa region, folk type culture, folk religious tradition, the cult of St. Mary, the Mother of God of Herbs celebrations � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abd71730f8b79e7107f6433e42bedf31.pdf 7a414d25b0b4523d5175615f8852828a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1994 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1850 Title A name given to the resource Sprawy muzealne / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.389-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 389 Sprawy muzealne Stan muzeów i zbiorów etnograficznych w Polsce Polska nigdy nie była krajem muzeów. Stan naszych mu­ zeów etnograficznych przed wojną, tak pod względem ilościowym jak też pod względem rzeczowym pozostawiał wiele do życzenia. Muzea nasze powstawały często zupełnie przypadkowo a rzadko były organizowane planowo i przejrzyście, dlatego też większość muzeów Regionalnych nie dawała rzeczywistego obrazu naszej ziemi. Muzeów i zbiorów ściśle etnograficznych było bardzo mało, na wysokości zaś wymagań naukowych stały tylko dwa muzea centralne, a to Muzeum Etnograficzne przy Muzeum Rol­ nictwa i Przemysłu w Warszawie, otwarte w roku 1888, oraz Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, otwarte w roku 1911. Wszystkie nasze muzea etnograficzne są oczywiście młode, bowiem nauka etnografii i rzeczowe zainteresowanie się kulturą ludową, jak też powołanie katedr uniwersyteckich o tym charak­ terze zaistniało dopiero w naszym stuleciu i wiązało się oczywiś­ cie z odzyskaniem niepodległości. Nasze polityczne stosunki dzie­ jowe nabrzmiałe ciągłymi powstaniami, pożogami wojennymi, uko­ ronowane rozdarciem kraju i falą powtarzających się wojen, nie sprzyjały zupełnie rozwojowi muzeów, wymagających normalnych warunków pokojowych, jednakże ostatnia wojna zadała najgłęb­ sze rany osiągnięciom polskiego muzealnictwa etnograficznego. Niektóre ośrodki zostały zupełnie zniszczone, inne muszą od no­ wa rozpoczynać. Jeśli nawet ocalały poszczególne eksponaty, to przeważnie zaginęły księgi inwentarzowe i nie sposób dziś usta­ lić metrykę przedmiotu, bez której przedmiot traci swoją war­ tość naukową i muzealną. Z dymem poszło Warszawskie Muzeum Etnograficzne w roku 1939 wraz z całym gmachem, przestały istnieć i inne pomniejsze zbiory etnograficzne, jak np. zbiory �390 sztuki ludowej Tow. Popierania Przemysłu Ludowego (Tamka 1), zbiory Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Jedyne w swoim rodzaju muzeum skansenowskie w Nowogrodzie nad Narwią, obrazujące kulturę Kurpiowszczyzny — spalone. Muzea regionalne; Podlaskie i m . Asłanowicza w Siedlcach, muzeum w Tucholi, w Golubiu i we Wdzydzach-zniszczone. Część cennych muzeów i zbiorów zostało poza naszą granicą wschodnią, do tych należą: Muzeum i m . Dzieduszyckich we Lwowie, Muzeum Pokuckie w Stanisławowie, Muzeum Huculskie w Żabiem, Zbiory Etnograficzne Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, oraz szereg pomniejszych w Grodnie, Baranowiczach, Tarnopolu, Krze­ mieńcu i innych miejscowościach. Reszta muzeów polskich oca­ lała t y l k o częściowo, większość nie jest jeszcze wciąż uporząd­ kowana, nie posiada też własnych gmachów, funduszów n i facho­ wej o p i e k i . Rekonstruowanie i uzupełnienie naszych zbiorów etnogra­ ficznych niezawsre jest dziś możliwe, jeśli się zważy, że już przed wojną rozmaite regiony Polski ulegały urbanizacji, a w dziedzinę kultury ludowej wtargnął przemysł fabryczny, który zasadniczo zmienił jej dawne oblicze, wojna zaś i jej skutki proces ten po­ głębiły. Ze zrozumiałych względów pierwsza faza działalności M i n i ­ sterstwa Kultury i Sztuki a ściślej Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków ograniczyła się do zabezpieczenia ocalałych i rozgrabionych muzeów oraz do odszukania eksponatów i zbio­ rów wywiezionych przez okupanta. Część muzeów o mniejszym znaczeniu, posiadająca lepsze warunki lokalowe jest już uporząd­ kowana i udostępniona społeczeństwu. Część jest zabezpieczona i pozostaje bądŻ w stadium organizacji, bądź przechowuje się pod opieką czynników urzędowych. W nieustabilizowanym stadium znajdują się muzea i punkty zborne na Ziemiach Odzyskanych, ulegną one częściowo likwi­ dacji lub uzupełnią muzea już istniejące, bądź też zostaną upo­ rządkowane na miejscu. W świetle danych Naczelnej D y r e k c j i Muzeów i Ochrony Zabytków, sieć muzeów i zbiorów etnogra­ ficznych w Polsce wraz z Ziemiami Odzyskanymi przedstawiać się będzie następująco: 1 �391 Wykaz muzeów etnograficznych, etnograficzny lab przyczynki muzeów dotyczące posiadających dział kultury ludowej: Woj. Lubelskie 1 . L u b l i n , Narutowicza 4, Miejskie Muzeum w Lublinie, dyr. W i k t o r Ziółkowski, etnografia, historia, sztuka, przyroda. 2. Zamość, Oszmiańska 2 6 , Muzeum Miejskie, p. o. k u ­ stosza Kabat Władysław, etnografia (700), historia (600), arche­ ologia (300), sztuka kośc. (200), przyroda (100), przem. art. (200), malarstwo (100). Woj. Kieleckie 3. Kielce, A l . Partyzantów 2, Muzeum Świętokrzyskie, dyr. dr Juliusz DłuŻewski, etnografia, prehistoria, geologia. 4. Radom, Piłsudskiego 12, Muzeum m. Radomia, p.o. dy­ rektora Jerzy Majewski, etnografia, archeologia, przem. artyst., malarstwo, prehistoria, przyroda, biblioteka. �Woj. Rzeszowskie 5. Rzeszów, Rynek 8, Muzeum m. Rzeszowa, kust. Katula Franciszek, etnografia, sztuka cerkiewna i k o ś ć , prehistoria, ma­ larstwo, broń, przemysł artystyczny, numizmatyka. 6. Przemyśl, Władycze 7, Muzeum Ziemi Przemyskiej, kust. Roman Leśniak, etnografia, archeologia, sztuka k o ś ć , przemysł art. i historia miasta. 7. Jarosław, Rynek 5, Muzeum Miejskie, kust. mgr. Got­ tfried Kazimierz, etnografia, historia region., przyroda. 8. Sanok, Zamek, Muzeum Ziemi Sanockiej, dyr. Stefan Stefański, etnografia, malarstwo kośc. i cerkiewne, tkaniny, ceramika, prehistoria, biblioteka. i ] i ] Woj. Warszawskie | 9. Płock, p l . Narutowicza 8, Muz. T o w . Naukowego, pre­ zes T . N . , sędzia Jędrzejewski, etnografia, prehistoria, historia, sztuka, przyroda. j j Woj. Łódzkie 10. Łódź, P l . Wolności 14, Miejskie Muzeum Etnograficzne, dr Krajewska Janina, etnografia ogólnoświatowa i polska z przewagą etnografii w o j . łódzkiego. 11. Łowicz, Muzeum Regionalne, Opieka, ref. K u l t u r y i Sztuki, etnografia regionu, historia miasta. 12. Sieradz, Muzeum Regionalne, Opieka, ref. Kultury i Sztuki, etnografia regionu, prehistoria, malarstwo, numizmatyka, przyroda. 13. Tomaszów Maz., Św. Antoniego 24, Muzeum Regio­ nalne, kustosz Dekowski Jan, etnografia, archeologia, przemysł, górnictwo, przyroda. 14. Piotrków, Muzeum Ziemi Piotrkowskiej, Opieka, W y d z . Kultury i Sztuki, zbiory charakteru regionalnego. Krakowskie 15. Kraków, Karmelicka 10-3, Muzeum Etnogr. i m . Seweryna Udzieli, d y r . dr Seweryn Tadeusz, etnografia europejska, dział pozaeuropejski ( A * j a , A f r y k a , Australia, W y s p y Pacyfiku i inne). Kraków, Smoleńska 9, Muzeum Rzem.-Art. i m . dr Bara- i j j j A \ i ' i Woj. j J " i I 'Ą �393 nieckiego, d y r . Witkiewicz Kazimierz, sztuka ludowa, przemysł art. europejski, wyroby ludów egzot. 20 działów technologicznych. 16. Zakopane, Krupówki, Muzeum Tatrzańskie im. Chału­ bińskiego, dyr. dr Zborowski Juliusz, etnografia, przyroda. 17. Nowy Sącz, Muzeum Ziemi Sądeckiej, p . o. kustosz Szkaradek Roman, etnografia, sztuka k o ś ć , historia miasta, nu­ mizmatyka. 18. Rabka, Muzeum Region, i m . Orkana, kust. Justyn Bularda, etnografia regionu. 19. Miechów, Muzeum Regionalne, ref. K u l t u r y i Sztuki, etnografia regionu. 20. Tarnów, Muzeum Ziemi Tarnowskiej, dyr. dr Józef Dutkiewicz, malarstwo, rzeźba, przemysł artyst., archiwum, ga­ binet rycin, biblioteka. Woj. Pomorskie 2 1 . Toruń, Stary Rynek, Muzeum Miejskie, kust. Załęska Halina, etnografia, prehistoria, rzeźba, malarstwo i grafika, rze­ miosło artystyczne, zbiór pieczęci, przyroda. 22. Bydgoszcz, Pocztowa, Muzeum Miejskie, kust. Boritcki Kazimierz, prehistoria okręgu nadnoteck., malarstwo i rzeźba X I X i X X w. numizmatyka, pamiątki cechowe bydgoskie, 23. Grudziądz, Muzeum Miejskie, kust. Błachnia J ó z e f , brak bliższych danych. 24. Włocławek, Muzeum Ziemi Kujawskiej, kierownik Kró­ likowska Henryka, etnografia, archeologia, historia sztuki, gór­ nictwo-przemysł, grafika, archiwalia. Woj. Mazurskie 25. Olsztyn, Zamek, Muzeum Mazurskie, kust, H e n r y k Skorupski, etnografia, prehistoria, przemysł artyst., malarstwo i rzeźba, przyroda. Woj. Gdańskie 26. Kartuzy, Gdańska 15, Muzeum Kaszubskie, kust. Leo­ pold Kosiński, sztuka ludowa, prehistoria, plastyka, martyrologia polska. 27. Słupsk, Muzeum-Zbiornica, Opieka, ref. Kult. i Sztuki etnografia, prehistoria. �394 28. Derłów (Dyrłowo), Zamek, Muzeum Regionalne, kier. Łęczyńska Amelia, etnografia, historia, archeologia, przyroda, biblioteka. Woj. Poznańskie 29. Poznań, A l . Marcinkowskiego 9, Muzeum W i e l k o p o l ­ skie, dyr. dr G w i d o Chmarzyński, etnografia, archeologia, h i ­ storia, kult. wschód., instrumenty muzyczne. 30. Kruszwica, Muzeum Nadgoplańskie, kust. Knoll Maks. A l b i n , prehistoria, wczesna historia. 31. Gorzów, Muzeum Ziemi Lubuskiej, p.o. kustosza Pokornowa Walentyna, przemysł artystyczny, archeologia, malar­ stwo polskie. 32. Leszno, Muz. Ziemi Płd. Wielkopolsk., dr Rajewski Zdzisław, etnografia, prehistoria, zbiory regionalne. 33. Międzyrzecze, u l . Kościelna, Pow. Muzeum Ziemi Mię­ dzyrzeckiej, Opieka, referat Kultury i Sztuki, prehistoria regio­ nu, rzeźba, meble, archiwalia. 34. Kórnik, Zamek, Dział Muzealny Biblioteki Kórnickiej, dr Orańska Józefa, etnografia australijska, malarstwo, przemysł art., prehistoria regionu, militaria, numizmatyka. 35. Gubin, P I . Matejki 2, Muzeum Miejskie, Opieka, re­ ferat Kultury i Sztuki, etnografia, prehistoria, przemył artystyczny. 36. Zielona Góra, Szkolna 2, Muzeum Miejske, kier. Łychowska Stefania, etnografia, historia miasta i regionu, cechy i rzemiosło, uprawa winogradu. 37. Koło, Muzeum Regionalne, brak danych. 38. Kępno, Muzeum w Kępnie, Opieka, ref. Kultury 1 Sztuki, zbiory regionalne. Woj. Zachód. Pom. 39. Koszalin, A r m i i Czerw. 53, Muzeum Miejskie, kustosz Rokicki J a k ó b , etnografia, prehistoria, sztuka k o ś ć , mineralogia, meble, zbiory myśliwskie egzotyczne, sztychy, archiwalia. 40. Białogród, brak bliższych danych. 4 1 . Drawsko brak bliższych danych. Woj. Śląsko-Dąbr. 42. Bytom, PI. Sobieskiego 2, Muzeum Śląskie, p. o. dyr. mgr. Longin Malicki, etnografia, prehistoria, przemysł artyst., I �395 sztuka k o ś ć , malarstwo i rzeźba, pamiątki powstańczo - ple­ biscytowe. 43. Gliwice, Dolnych Wałów 8a, Muzeum Miejskie, kier. mgr. Gładysz Mieczysław, etnografia i etnologia, przemysł arty­ styczny, prehistoria, przyroda. 44. Opole, Pl. K r a k o w s k i 9, Muzeum Miejskie, Opieka, referat Kultury i Sztuki, etnografia, prehistoria, przyroda, b i ­ blioteka. 45. Cieszyn, Regera 6, Muzeum Miejskie, kustosz Brożek Ludwik, etnografia, prehistoria, historia miasta, sztuka k o ś ć , biblioteka, archiwum, ryciny. 46. Pszczyna, Zamek, Muzeum Regionalne, kier. Kenarowa Halina, etnografia, historia, przyroda. Woj. Dolnośląskie 47. Brzeg n/Odrą, Pl. Zamkowy, Piastowskie Muzeum Miejskie, kier. Jacobini Edmund, etnografia, historia. 48. Jelenia Góra, Matejki 26, Muzeum i m . Matejki, d y r . Borkowski Borys, etnografia, archeologia, przemysł i przyroda. 49. Kożuchów, Muzeum Miejskie, Opieka, referat K u l t u r y i Sztuki, etnografia, prehistoria, rzeźba kościelna, meble zabyt­ kowe, f o r m y do pierników. 50. Wałbrzych, A l . 1-go Maja, Muzeum Miejskie, kier. Lieberman Fryderyka, etnografia, prehistoria, przemysł artystycz­ ny, przyroda. 51. Białobrzezie, P l . Szpitalny, Muzeum Miejskie, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria, stare d r u k i , przyroda (około 1000 egzempl.). 52. Kamieniogóra, Rynek 24, Muzeum Regionalne, kier. Klimecki Zygmunt, meble ludowe, prehistoria, pamiątki histo­ ryczne, przemysł artystyczny. 53. Kładzko, Czeska 30, Muzeum Miejskie, Ciechalski W a ­ cław, ref. Kultury i Sztuki, resztki zbiorów historyczno-etnograficznych, biblioteka i archiwum. 54. Kuźnica, Muzeum Etnograficzne, Opieka, ref. Kultury i Sztuki, etnografia. 55. Lubań, ul. Zgorzelicka, Muzeum w Lubaniu, dr O r l i c z , etnografia, tkactwo, broń, meble, biblioteka. �396 56. Nowa Sól, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria łużycka, rzeźba, przyroda. 57. Szprotawa, Muzeum w Szprotawie, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria, rzeźba, broń, przyroda. 58. Świdnica, Muzeum-Zbiornica, Opieka, referat Kultury i Sztuki, etnografia. Cyfry oznaczają kolejną liczbę wykazu. Wykaz powyższy, jak też mapka nie roszczą pretensji do całkowitej ścisłości i wyczerpania tematu. Szczególnie dotyczy to muzeów na Ziemiach Odzyskanych. Choć liczba muzeów wykazanych jest pokaźna, niemniej niewiele da sie. powiedzieć w świetle posiadanych materiałów, co do ich bogactwa i treści. W każdym razie omówienie niniej­ sze jest wskazówką, gdzie można szukać materiałów do badań naukowych, które podejmuje etnografia polska we wspólnym dziele odbudowy kraju. I tylko w ten sposób należy niniejsze dane traktować. Właściwej oceny muzeów jako źródeł nauko­ wych oczekiwać należy od naukowców, którzy je spenetrują. Kazimierz Pietkiewicz Warszawa, 10. V . 1946 r. Sprawozdanie Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi za okres wojenny i z działalności Muzeum od 20.1V 1945 r. do 1.V 1946 r. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Łodzi zostało przez Nie­ mców zlikwidowane, tylko z działu prehistorycznego utworzono Muzeum Prehistoryczne, które Niemcy utrzymywali. Eksponaty etnograficzne drewniane, jak stepy, przyrządy tkackie, a nawet narzędzia rybackie zostały popalone. Stroje włożone do skrzyń brudnych i nieszczelnych zostały mocno zniszczone przez mole, Część przedmiotów etnograficznych rozkradziono. Zbiory egzo­ tyczne z A f r y k i i A m e r y k i zostały sprzedane za sumę 750 Rm. Grassi Muzeum w Lipsku w 1942 r. Wysłane one były przez �397 dr Frenzla, kierownika Muzeum w Łodzi w 1941 r. Ostatecznie kupno zostało zrealizowane w 1942 r. między dr Grfinbergiem, późniejszym kierownikiem Muzeum w Łodzi, a dyrektorem Mu¬ zeum w Lipsku Prof, dr Fritzem Krauze. / tych zbiorów miało być odsprzedanych Muzeum w Kolonii i H a m b u r g u . Grassi M u ­ zeum zostało zbombardowane, więc zbiory tam będące uległy prawdopodobnie zniszczeniu. 2 3 Po wojnie z dwóch działów przedwojennego Muzeum Etno­ graficznego zostały utworzone dwa Muzea Etnograficzne i Pre­ historyczne pod oddzielnym kierownictwem. Prace nad reorgani­ zacją Muzeum zostały rozpoczęte 20 kwietnia 1945 r. z chwilą zaangażowania kierownika Muzeum. Zbiory zostały posegrego­ wane, oczyszczone, zakonserwowane l u b zabezpieczone przed dalszym niszczeniem. Część z nich wymagająca dłuższych zabie­ gów konserwatorskich, jak np. skrzynie, została narazie odłożona. Następnie wszystkie zabytki zostały zainwentaryzowane i opa­ trzone trwałymi metrykami. Niektóre przedmioty, nie posiadające metryk zostały zidentyfikowane, część jednak została wysegregowzględu na niemożność wykazania ich pochodzenia. Zostało z i n w e n t a r y z o w a n y c h 1109 przedmiotów l u b zespo­ łów. Pozostało do zainwentaryzowania około 300 przedmiotów. Zakupiono 120 zabytków i otrzymano w darze 5 przedmiotów, razem przybyło 125 przedmiotów. Pozostało z dawnego Muzeum 7 ilustracyj, wykonano nowych 33 i 4 mapy. Klisze i przeźrocza pozostałe z dawnego Muzeum nie posiadają proweniencji, wobec tego są bezużyteczne. Otwarcie Muzeum nastąpiło 17-go listopada 1945 r o k u . Zbiory wystawione są w 10 salach działami. Uwzględniono następujące działy: budownictwo, sztuka ludowa (obrazy na szkle, papierze i płótnie, wycinanki, pająki i meble ludowe, rzeźby), garncarstwo, tkactwo i stroje ludowe, rybactwo, łowiec­ two, plecionkarstwo, narzędzia rolnicze i pasterskie, przyrządy gospodarcze przedmioty obrzędowe i jedna sala, obrazująca kulturę ludów prymitywnych. Najwięcej zabytków Muzeum zgromadziło z terenu woje­ wództwa łódzkiego. Muzeum posiada magazyny, pracownię labo­ ratoryjną i stolarnię. Biblioteka podręczna składa się z 348 pozycyj. �398 Muzeum prowadzi wspólnie z Zakładem Etnografii, którego kierownikiem jest dr Kazimiera Zawistowicz, A r c h i w u m Etno­ graficzne, dla którego materiał będzie gromadzony drogą badań terenowych lub przy pomocy korespondentów. Dotychczasowe wyjazdy w teren miały charakter informa­ cyjny dla zorientowania sie. w stanie kultury ludowej na wsi lub były wykonane doraźnie dla uzupełnienia zbiorów muzealnych. Personel muzealny składa się z 12 osób, w tym 3 pracow­ ników naukowych, dyrektor, asystentka i praktykantka. Personel administracyjny: sekretarka, personel techniczny: grafik, laborant, .stolarz. Personel niższy; 3 woźnych i 2 sprzątaczki. Zbiory Muzeum Etnograficznego w Łodzi przed wojną miały zasięg ogólnoświatowy, ze szczególnym uwzględnieniem województwa łódzkiego. Program ten utrzymuje obecnie Muzeum, z t y m , że rozsze­ rzony zostanie dział ogólnopolski. Polska winna posiadać więcej niż jedno Muzeum ogólnopolskie dla wzajemnej asekuracji w ra¬ zie jakiejś klęski żywiołowej. Poza t y m Muzeum obecnie posiada głębsze uzasadnienie jako placówka naukowa ze względu na ist­ nienie katedr etnografii i etnologii na Uniwersytecie Łódzkim. Janina Krajewska Muzeum ziemi Sanockiej Muzeum Ziemi Sanockiej istnieje od roku 1934. Powstało dzięki inicjatywie dr Jadwigi Przeworskiej, referentki M i n . W . R. i О. P., oraz dr B. Skwarczyńskiego, duże też zasługi przy założeniu, organizowaniu, gromadzeniu zbiorów i rozwoju tej instytucji położył Aleksander Rybicki, kustosz tego muzeum, oraz sanoczanie prof, dr Tadeusz Sulimirski, mgr. Fastnacht, bi­ bliotekarz muzeum oraz Stefan Stefański dyrektor muzeum. Je­ dynym celem ich uciążliwej i zupełnie bezinteresownej pracy było kulturalne dźwignięcie tutejszego społeczeństwa oraz ochrona i zabezpieczenie zabytków Ziemi Sanockiej. Muzeum zdobyło odrazu pełne zrozumienie i poparcie w tutejszym społeczeństwie �399 które licznymi darami i depozytami zasiliło zbiory muzealne a także niosło pomoc malerialną. Okupacyjne władze niemieckie utrzymały początkowo mu­ zeum przy Życiu, nadając mu nazwę „Kreismuseum in Sanok", jednakże w czasie swej ucieczki w lecie 1914 roku wywiozły przeszło 350 najcenniejszych eksponatów. Były to dyplomy kró­ lewskie, stara broń, obrazy, rzeźby, stroje ludowe, pamiątki ce­ chowe i inne. Niezależnie od tego, poniosło Muzeum Ziemi Sa­ nockiej straly jeszcze w roku 1939, kiedyto stroje ludowe rozgrabiła miejscowa i okoliczna ludność, oraz pod koniec 1943 г., kiedy dyrekcja muzeum musiała wskutek chwilowego zajęcia zamku sanockiego przez Czerwoną Armię, przenosić zbiory do innych budynków wśród niekorzystnych warunków atmosferycz­ nych. Wiele przedmiotów zostało wówczas zniszczonych lub za­ ginęło, w rezultacie ilość eksponatów sięgająca przed wojną cyfry 10.000 sztuk znacznie się zmniejszyła, nawet dokład­ nej cyfry strat nie da się zrekonstruować, wobec równoczesnego zaginięcia księgi inwentarzowej, kartotek i spisów. Za wywiezio­ nymi okupanta eksponatami czyni dyrekcja poszukiwania od roku 1944, wedle otrzymanej niedawno informacji (delegata Ministerstwa Oświaty), dra Sierotwińskiego zbiory sanockie mają się znajdować w mieście Jawor na Śląsku. Istnieje więc nadzieja częściowego choć ich odzyskania. Muzeum Ziemi Sanockiej posiada charakter regionalny przedstawiający dorobek kulturalny Sanoka i Ziemi Sanockiej po dzień dzisiejszy. Zasięg terenowy działalności tego muzeum obej­ muje oprócz powiatu sanockiego, powiaty: leski, krośnieński i brzozowski. Muzeum posiada następujące działy: etnograficzny, archeo­ logiczny, malarstwa i rzeźby kościelnej, historii miasta i zamku sanockiego w t y m stare portrety, wyroby starego rzemiosła, dział numizmatyczny i sfragistyczny, fotografika, biblioteka, dział ręko­ pisów. Dział etnograficzna liczy obecnie około 200 pozycyj, w t y m wiele przedmiotów codziennego użytku z zakresu rybołóstwa, garncarstwa, tkactwa. Dział strojów ludowych został zupełnie zdekompletowany; nieco eksponatów z zakresu sztuki ludo- �400 wej, takie iak obrazy, rzeźby i kapliczki. Dział prehistoryczny obejmuje około 100 pozycyj, na dział ten składa się w przeważ­ nej części wykopalisko prehistoryczne z Bachorza k. Dynowa. Z wymienionych poprzednio działów wystawiono dotąd koło 75°/ eksponatów, reszta oczekuje konserwacji w magazy­ nach. Obecnie dokonuje się inwentaryzacji oraz porządkuje b i ­ bliotekę i rękopisy. Mimo częściowego uruchomienia muzeum zwiedza je już obecnie znaczna ilość młodzieży szkolnej. Sie­ dzibą muzeum jest stary zamek królowej Волу, który został w roku 1945 odremontowany wewnątrz i stanowi piękne pomiesz­ czenie dla zbiorów muzealnych. Jan Misiewicz 0 Sanok, w maju 1946 r. Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowieckim 1! i; jS ji; " 1 We wrześniu" 1939 roku lokal w którym znajdowały się zbiory muzealne został zajęty przez pierwszą czołówkę Wehr­ machtu, który oczywiście z miejsca rozpoczął swą niszczyciel­ ską działalność. Ofiarą padła w pierwszym rzędzie kolekcja stro­ jów ludowych i samodziałów ludowych, z których znaczną część obrócono na onucze, ścierki i zasłony samochodowe. Wszelkiego rodzaju meble drewniane oraz przedmioty ze słomy zostały spa­ lone, okazy zaś przemysłu ludowego rozgrabione. Cudem prawie udało się ocalić część naukowej biblioteki, trochę sprzętów i mniej cennych eksponatów. Po przesunięciu się frontu zabrałem się wraz z artystą Stefanem Justą do uporządkowania muzeum, udało m i się też odbyć pożyteczną wycieczkę w Opoczyńskie, by zrekonstruować stroje ludowe. Wykonaliśmy 28 rysunków typów ludowych, 400 szki­ ców z zakresu budownictwa sztuki ludowej, zebraliśmy około 200 próbek tkanin i haftów oraz kilka sztuk oryginalnych oka­ zów tkactwa ludowego. Wyprawa ta pozwoliła jednocześnie na �**** ta— 401 dokładniejsze zorientowanie się w terenie i poznanie zwyczajów i tradycyj ludowych, które znajdą swoje odzwierciedlenie w muzeum. Po uzyskaniu budynku postanowiliśmy zorganizować w pierwszym rzędzie dział etnograficzny, obecnie są już uporząd­ kowane - stroje opoczyńskie i wnętrze chałupy opoczyńskiej. W obszernej, dużej sali znalazły pomieszczenie szkice przedsta­ wiające t y p y ludowe w miejscowym stroju: w białej sukmanie, „przyjaciółce", żupaniku i „wangierce". Wystawiono tu również kolekcję haftów i tkanin lnianych, wełnianych z podkreśleniem doboru barw, techniki i użytku. Udane również są tablice sta­ rych bursztynów, guzików, kamionek, siekanek i korali. W szafie znalazły pomieszczenie męskie i kobiece nakrycia głowy, z któ­ rych szczególnie ciekawe są tiulowe czepce bogato przystrojone szychem i kwiatami. W sali tej znajdą pomieszczenie figury w strojach regionalnych, wykonane przez Stefana Justę, z zazna­ czeniem różnic stroju dawnego i dzisiejszego, oraz codziennego i Świątecznego. Osobną całość przedstawia wnętrze izby ludowej wypełnione autentykami, jest więc: łóżko, piec, skrzynia malo­ wana w kwiaty, szafa z wyrzeźbioną górną nastawą na talerze, stół, ława, liczne obrazy, oryginalny „podłaźnik" ze słomy i b i ­ buły, różnobarwne wycinanki o motywach roślinnych i geome­ trycznych. Jest też ołtarzyk wykonany w drzewie przez artystę ludowego w Drzewicy, Karola Szczepanika. W zbiorach znajduje się kolekcja około 150 kraszanek, na­ czyń glinianych z głośnego niegdyś ośrodka ceramicznego w Dąbrowie nad rzeką Czarną oraz szereg innych eksponatów ludo­ wego pochodzenia. W sumie w kwietniu 1946 roku inwentarz przedstawiał się następująco: dział etnograficzny 573 eksponatów „ historyczny 136 „ przyrodniczy 364 „ archeologiczny 47 U najbliższym czasie prace muzeum obejmować będą nietylko uporządkowanie istniejącego zbioru, ale powiększenie ilości posiadanych przedmiotów. Jan Piotr Lad, T. XXXVI Dekowski 26* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04df94b9154b1e4f3aa2f0b111f2983f.pdf e42a853fe03bc7af00fdb2aaadbeea4b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1995 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1851 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.402-424 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 402 K r o n i k a Odszukanie teki podhalańskiej Oskara Kolberga W kronice X I rocz. „Wierchów" (1933) na str. 249 zamie­ ściłem notatkę p t . „Rrzekome teki Oskara Kolberga o Podhalu i Spiszu". Obecnie prostuję tę informację, ponieważ cenną tekę odnaleziono. Kolberg był sześć tygodni pod Tatrami i Pieninami w r. 1857 o czym sam pisał w warszawskim Ruchu Muzycznym (korespon- , dencja z Wiednia, 1857, 1, str. 203 — 206). j e g o Życiorysy po- j dawały, że w spuściźnie po nim pozostały wśród niewydanych i tek materiały do etnografii Podhala, Nowotaiszczyzny i Spiszą ! (por. Hieronim Łopaciński w Albumie biograficznym zasłużo­ nych Polaków i Polek wieku XIX, t . I , str. 480, Warszawa 1901; A d a m Fischer w Ziemi, 1914, V , nr 8). Za tymi góral- ! skimi materiałami na prośbę prof. Chybińskiego i moją rozpo­ czął poszukiwania ś. p . Seweryn Udziela, zmarły w 1937 r . dy­ rektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Poszukiwania nie dały wyników,, interesującej nas teki w zbiorach Komisji Etno- * graficznej Pol. A k a d e m i i Umiejętności nie znaleziono. Udziela ; zawiadomił nas o ujemnym wyniku i wyraził przypuszczenie, że f ten dział spuścizny Kolbergowskiej bezpowrotnie zaginął, że 1 jednak napewno istniał. Na podstawie tej informacji podałem Ą wówczas wiadomość o rzekomo istniejących tekach. j Tymczasem do porządkowania papierów Komisji Etnogra- J ficznej zabrał się dr Tadeusz Seweryn - i tę tekę odszukał! 1 Informuje o t y m szczęśliwym znalezieniu Karol Hławiczka w arty-., 1 kule Niewydane zbiory Oskara Kolberga („Pion" 1936, nr 47), j j Hławiczka podaje przegląd całej spuścizny Kolberga, a co do j teki; Górale — Podhalanie Beskidowi, mającej nr 1 1 , w y r a ż a j słusznie zdziwienie, że leżała tak długo w zapomnieniu. Bo oka- i �403 żuje się, że Już w 1905 r. przygotowywał ją do druku Stanisław Zdziarski. Przygotowany przez niego manuskrypt czeka od co najmniej 30 lat na wydanie. Juliusz Zborowski Na m a r g i n e s i e na programu badań Ziemiach etnograficznych O d z y s k a n y c h Odzyskane ziemie zachodnie, leżące między granicą z r o ­ ku 1939 a Odrą i Nysą stanowią dla etnografów niesłychanie ciekawy i trudny problem do rozwiązania. Powstaje pytanie co, i jak należy badać na tych ziemiach, które na skutek działań ostatniej wojny uległy zupełnemu przeobrażeniu etnicznemu. Struktura kulturowa tych ziem składa się z k i l k u warstw, nie sięgając czasów prehistorycznych, już w czasach historycznych . zalegały te ziemie plemiona słowiańskie, na które nasuwały się z biegiem czasu formacje saskie, turyńskie i frankońskie, jed­ nakże ślady kultury słowiańskiej nie znikły całkowicie, stanowią raczej stare podłoże zachowane t u i ówdzie w pewnych formach kultury społecznej i duchowej a także materialnej. Zmiany ludnościowe na tych ziemiach, jakie się dokonują w chwili obecnej spowodowały osobliwe dla etnografa zjawisko, ludność polska migrująca na północne ziemie przede wszystkim z północnego wschodu, a na p o ł u d n i o w e - z południowego wscho­ du niesie г sobą kulturę społeczną i duchową a niewątpliwie i elementy kultury materialnej sobie właściwe. Jakimi drogami kroczyć będzie synteza, jak wyglądać będzie krystalizacja sto­ sunków etno-socjologicznych na tych obszarach.trudno przewidzieć. Problem ten, tak ważny dla Polski, znalazł swój wyraz w wydanym przez Instytut Bałtycki komunikacie Działu Informacji Naukowej nr 12, w którym Bożena Stelmachowska omawia w artykule „Pomorze w programie badań etnograficznych" program przyszłych badań. A u t o r k a ujęła zagadnienie bardzo trafnie, przyszłe badania terenowe na tych ziemiach muszą dać odpowiedź jakie mieszczą się tam r e l i k t y dawnej kultury polskiej lub słowiańskiej, jakie j j j t ; �404 zarysowują się formy i kierunki dokonywującej się ewolucji et­ nicznej, oraz jakie są zadatki przyszłego rozwoju. Jeśli idzie o terytorialne wyznaczenie pewnych szlaków dla zamierzonych badań etnograficznych, wysuwa jako osobne całości: badania Prus Wschodnich z Ziemią Malborską, Warmią i Mazurami, w których zachowały się i są do dziś żywotne etniczne g r u p y polskie; badanie Pomorza zachodniego z Ziemią Lubuską po Odrę a nawet z jej przekroczeniem, po Ł a b ę aż do Wezery z jednej, a w y s p y Rugię, Uznam, Wołyń z drugiej strony, jako terenu zasięgu Słowian, L u c k ó w , Wotinian, Obodrytów, Połabian oraz Łużyczan i wreszcie badania na Dolnym Śląsku, na którym znowu zwłaszcza w dawnym pasie granicznym znajdą się zjawiska rdzennie polskie, l u b nawiązujące do Czechów i Słowaków. T y m terenowym badaniom etnograficznym muszą towarzyszyć równoległe badania etnograficzno-historyczne na całym obszarże Polski, wiadomości bowiem o kulturze ludowej z ubiegłych wieków są dotąd skąpe, byłoby zaś rzeczą wielce niebez­ pieczną operowanie analogiami występującymi w przestrzeni nie zbadawszy ich historycznego aspektu. Ramowo t y l k o nakreślony plan olbrzymich badań etnogra­ ficznych których przeprowadzenia winny się podjąć przede wszystkim katedry etnografii, instytuty: Bałtycki, Ziem Zachódnich i Śląski oraz muzea regionalne i centralne, muszą obudzić żywy oddźwięk, następstwem czego mogłaby być zwołana k o n ferencja dla przedyskutowania tych problemów oraz opracowania bardziej szczegółowych planów. Są to niezwykle ważne postulaty nietylko etnografii polskiej, ale i obecnej chwili dziejowej. Józef Gafek j j \ j i j ! : i : ' j j ' i j i ''i Sprawozdanie Etnograficznej z działalności Instytutu Śląskiego Komisji w Bytomiu W zrozumieniu doniosłych zadań, jakie ma do spełnienia nauka polska na Śląsku w zakresie etnografii, w grudniu 1945 г. (14.XH) została powołana do Życia Komisja Etnograficzna Instytutu Śląskiego. 1 i Щ Щ J Щ �405 Zadaniem nowopowstałej Komisji Etnograficznej jest stwo­ rzenie na Śląsku stałego ośrodka pracy naukowej w zakresie etnografii, oraz pozyskanie do współpracy nad t y m i zagadnienia­ mi uczonych z innych środowisk Polski. Plan prac określony na zebraniu przewiduje: I) stworzenie w Instytucie Śląskim pracowni etnogra­ ficznej, II) inwentaryzacje, etnograficznych zbiorów muzealnych, rycin, klisz fotograficznych i bibliotek etnograficznych, III) opracowanie bibliografii etnografii śląskiej, I V ) opracowanie i wydanie zbiorowej pracy etnograficznej „Lud Śląski", V ) przygotowanie i przeprowadzenie latem w r. 1946 ba­ dań terenowych, V I ) nawiązanie kontaktu i współpracy z ośrodkami uniwer­ syteckimi, V I I ) uruchomienie sieci korespondentów terenowych, V I I I ) reaktywowanie śląskiego oddziału Towarzystwa Ludo­ znawczego i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Pracami Komisji Etnograficznej kieruje przewodniczący mgr. Mieczysław Gładysz, wiceprzewodniczący mgr. Józef Ligęza, sekretarz mgr. Maria Suboczowa. Zebrania Komisji Etnograficznej odbywają się raz w mie­ siącu. Przedmiotem ich są referaty i dyskusje poświęcone zagad­ nieniom etnografii i etnologii. M. S. Etnografia bułgarska po 1944 roku Koniec wojny zastał etnografię bułgarską w stanie o wiele gorszym w porównaniu z jej stanem przedwojennym, mimo że Bułgaria nie brała udziału w samej wojnie, jak inne kraje sło­ wiańskie. Wprawdzie personalnie nie było strat w tej dziedzinie nauki, ale też nie dokonano niczego pozytywnego, a przeciwnie lakres jej i znaczenie się skurczyły. Wydawnictwa: „Izwiestija na Narodnija Etnografeki M u z e i " oraz „Bułgarski naród" przestały �406 wychodzić jeszcze w roku 1942 i nie wznowiono ich dotąd. N o ­ wa era historyczna zastała etnografię bułgarską dosłownie w rozb i c i u - s a m o muzeum etnograficzne zostało spalone podczas bom­ bardowania w dniu 30 marca 1944. Zaczęło się ono organizować na nowo w styczniu 1945 r. pod kierownictwem Vakarelskiego Chr. Z inwentarza Muzeum Etnograficznego ocalały po pożarze: tylko / eksponatów, a to przeważnie kostiumy i metalowe ozdoby kobiece. Ocalało również archiwum muzykologiczne (rę­ kopisy i diskoteka). Reszta zbiorów, t j . ok. 5000 eksponatów (całkowite kolekcje kilimów, rzeźb w drzewie, grawiury i sztampy, ceramika, naczynia miedziane, dwa domy ludowe, oręż turecki i kaukaski, chleby obrzędowe, tkactwo, obróbka drzewa, rolnic­ two, pasterstwo, łowiectwo, rzemiosło itd.) uległo zupełnemu znisz­ czeniu. Pożar zniszczył nadto doszczętnie bibliotekę, laborato­ rium fotograficzne, archiwum folklorystyczne oraz umeblowanie. 2 3 Po pokonaniu — połowicznym zresztą - najpierwszych prze­ szkód, przede wszystkim lokalowych, Muzeum zdołało zorga­ nizować: 1) Oddział odzieży i ozdoby—z 1 kustoszem i 1 asystentem, 2) „ kultury materialnej — (bez odzieży i ozdób) z 1 kustoszem i 1 asystentem, 3) „ f o l k l o r y s t y c z n y - z 1 kustoszem i 2 asystentami, 4) „ muzyki i t a ń c a - z 1 kustoszem i 2 asystentami, 5) służba artystyczna — z 5 artystami-malarzami i 1 rzeź­ biarzem, 6) służba dla architektury l u d o w e j - z 1 architektem, i 7) odpowiednia liczba technicznego i niższego personelu, • Ze względu na to, że żyjemy w czasach zaniku tradycyj1 nych zwyczajów ludu, Muzeum skierowało swoją działalność przel ważnie na teren. Praca terenowa (zbieranie, opis, szkicowanie, 4 rozsyłanie ankiet) jest dlatego choćby teraz szczególnie ważna, | że Muzeum musi uzupełnić swoje braki. j Równolegle z Muzeum działa i Towarzystwo Ludoznawcze Л (Bułgarsko Narodouczno Drużestwo), które mieści się na razie j w gmachu Muzeum. Skupia ono w s z y s t k i c h - n i e l i c z n y c h zresztą— i l �407 specjalistów etnografów oraz miłośników tej dziedziny. Zadanie Towarzystwa polega na zorganizowaniu sieci korespondentów w całym kraju, których liczba dochodzi w tej chwili do 1800 osób. Są to przeważnie nauczyciele i profesorowie gimnazjum, którzy pod kierownictwem zarządu Towarzystwa oraz dyrekcji Muzeum zbierają materiał monograficzny i eksponaty. Te właśnie ekspo­ naty mają wejść w skład inwentarza Muzeum. W ciągu l * / r o k u zebrano w ten sposób 2200 eksponatów z zakresu kultury ma­ terialnej oraz zgromadzono materiał opisowy objętości 5000 stron rękopisu. Niezależnie od tego są gotowe do druku: X V t o m „Izwiestija na Narodnija Etnografski M u z e j " , U tom „Bułgarski naród", 4 zeszyty większego tomu pt. „Odzież ludowa bułgar­ ska". A k c j a wydawnicza walczy z dużymi trudnościami, mimo to jest nadzieja ostatecznego ich pokonania. Liczbowo etnografia bułgarska przedstawia się na razie całkiem niedostatecznie. Oprócz piszącego, który zajęty jest przeważnie organizowaniem Muzeum Etnograficznego, jako jego dyrektor, oraz pełni funkcję prezesa Towarzystwa Ludoznawcze­ go, na polu etnografii pracują: R. D . K a c a r o v a - m u z y k a ludowa, M. Veleva ( M . Todorowa-Veleva) — kroje ludowe, V . Venedyk o w a - k u l t u r a materialna, E. Lepavcowa — k r o j e ludowe. Reszta nadziei, to młodzi asystenci, angażujący się z entuzjazmem do pracy na polu etnografii i folkloru. Studentom etnografii uniwersytet daje — tak jak i przed­ tem — tylko historyczno-etnograficzne wiadomości. Ostatnio jed­ nak przyjmuje się jako seminaryjne prace materiały zebrane w terenie na podstawie instrukcji Chr. Vakarelskiego. Dzięki temu zakład uniwersytecki zebrał pokaźne już archiwum, które stanowi ładną podstawę do prac syntetyczno-porównawczych. Etnografia bułgarska pragnie nawiązać ścisły i stały kon­ takt ogólny i personalny z etnografią słowiańską, szczególnie z polską. W Bułgarii jest dużo na polu etnografii do zrobienia, istnieje jeszcze żywy materiał i stosunki z polską etnografią mogą mieć dla naszych poczynań duże znaczenie. a Chr. Vakarelski �408 Polski Atlas Etnograficzny X X I walne zebranie Towarzystwa Ludoznawczego, odbyte w Lublinie dnia 22 listopada 1945 roku poleciło Zarządowi zor­ ganizować pracę badawczą i wydawniczą nad Polskim Atlasem Etnograficznym, który ma być podstawą syntezy etnografii p o l ­ skiej, tak jak jest nią dla etnografii francuskiej atlas Gillerona i dla etnografii niemieckiej „Atlas der deutschen V o l k s k u n d e " . W Polsce jedynym poważnym osiągnięciem tego rodzaju jest Atlas Kultury Ludowej opracowany przez prof. Kazimierza Mo­ szyńskiego i J. Klimaszewską, wydany przez Komisję Etnogra­ ficzną Akademii Umiejętności w Krakowie, w roku 1936. T r z y zeszyty wymienionego atlasu obejmujące 22 karty, uwzględniają w szerokim zakresie zasięg zjawisk kultury duchowej oraz zwią­ zany z nią materiał językowy. T o niezwykle ważne osiągnięcie etnografii polskiej nie obejmuje jednak całokształtu zjawisk, nie opracowana jest kultura materialna i społeczna, a także niektóre dziedziny zjawisk kultury duchowej, to też inicjatywa Towarzy­ stwa Ludoznawczego będzie j a k g d y b y przedłużeniem rozpoczę¬ tego dzieła. Kartograficzne ujęcia zagadnień etnograficznych znaleźć można tylko w niektórych dziełach i opracowaniach polskich z ważniejszych na uwagę zasługują 21 mapek odnoszących się do zasięgu zjawisk kultury materialnej w dziele „Kultura ludo­ wa Słowian" K. Moszyńskiego oraz dwie mapki tegoż autora w części I I , odnoszące się do zjawisk kultury duchowej; obejmują one jednak teren daleko szerszy, mianowicie całą Słowiańszczy­ znę. Poza dorobkiem prof. Moszyńskiego zasługują na uwagę mapki: A . Bachmanna, mapa nazw uroczystości pożniwnej w P o l ­ sce, oparta na pracy J. S. Bystronia, a zamieszczona przez A d a ­ ma Fischera w Ludzie Polskim (str. 145); A . Bachmanna, mapka rozpowszechnienia pazdurów i śparogów w pracy tegoż autora Dach w słowiańskim budownictwie ludowym (Lwów 1929); A . Bachmanna, mapka rozpowszechnienia materiałów używa- J nych do pokrycia dachów, oraz mapka typów ustawiania krokwi; �409 Jana Fałkowskiego, mapka zasięgu sochy dwupolicowej i łopatkowej, w pracy Narzędzia rolnicze typu rylcowego, (Lwów 1931), oraz Leona Popiela 26 mapek w pracy Stępa w Polsce (Lwów 1937). Do opracowań tych dodać należy pracę prof. Kazimierza Nitscha, Z geografii wyrazów polskich, Rocznik Slawistyczny 1918 T. VJII, gdyż praca ta przedstawia zasięgi nazw rozmai­ tych wytworów kultury ludowej. Oprócz tego istnieje cały sze­ reg kartograficznych ujęć rozmaitych zagadnień etnograficznych, związanych z poszczególnymi grupami etnicznymi, ale ujmujących zagadnienie na zbyt wąskim obszarze. Ujęcia te stanowią do­ skonały gotowy już materiał dla przyszłego Atlasu Etnograficz­ nego, musi być on jednak opracowany i rzutowany na cały obszar Polski i dlatego wymaga jeszcze rozszerzenia. Z przeglądu kartograficznego dorobku etnografii polskiej wynika więc, że nie przedstawia się on dostatecznie zadawala­ jąco, i wymaga poważnego wkładu pracy. O konieczności na­ tychmiastowego podjęcia akcji świadczy stanowisko prof. К. M o ­ szyńskiego, prezesa Towarzystwa Ludoznawczego, który nietylko ustosunkował się przychylnie do tego przedsięwzięcia, ale oddał do dyspozycji swoje własne archiwum materiałów, gromadzone od lat z myślą o atlasie. Doświadczenia badawcze prof. К. M o ­ szyńskiego oraz współpracownicy jego J. Klimaszewskiej staną się równie realnym wkładem w pracach nad atlasem, co i ma­ teriały. Okres pracy przygotowawczej, to jest okres gromadzenia materiałów do atlasu pójść musi dwiema drogami, wyznaczenie zasięgu poszczególnych zjawisk oprzeć się musi na bogatej, choć nierównomiernej literaturze dotychczasowej, której dane dostar­ czą kilkudziesięciu punktów informacyjnych dla poszczególnych zagadnień, oraz na zebraniu ankiet z całego obszaru etnogra­ ficznego Polski. Korzystanie z publikowanych materiałów wyma­ ga dużej ostrożności, gdyż nie wszystkie dane zasługują na wiarygodność i tu krytyka źródeł jest zagadnieniem niezwykle ważnym i p i l n y m . Trzecią grupę materiałów stanowi archiwum Towarzystwa �410 Ludoznawczego, w którym znajduje się wiełe niewyzyskanych dotychczas ankiet przeprowadzonych jeszcze za czasów A n t o ­ niego Kaliny, oraz kompletny słownik roślin, zwierząt i niektó¬ r y c h zjawisk zebrany p o d redakcją prof. A d a m a Fischera. Wszystkie te dane są niewystarczające dla stworzenia atlasu, nie reprezentują bowiem dostatecznej ilości miejscowości, wykazują pewne luki, pochodzą z różnych czasów i nie obejmują cało­ kształtu materiału etnograficznego, pozwalają jednak zorientować się w zagadnieniach i dają zasięgi pewnych zjawisk. Podstawowym źródłem materiałów dla atlasu będą odpo­ wiedzi na ankiety przeprowadzone przez stałych członków kore­ spondentów. A n k i e t y te szczegółowo opracowane, zostaną rozesła­ ne jeszcze w tym roku przez redakcję atlasu. Pewne opóźnienie w pracy tej jest usprawiedliwione tym, że rozesłanie samych ankiet musi być poprzedzone zorganizowaniem członków kore­ spondentów, przy czym postanowiono zwrócić się przede wszyst­ kim do osób znanych z zainteresowań zagadnieniami ludoznaw­ czymi, dawnych korespondentów i członków Towarzystwa. W akcji tej wezmą udział katedry etnografii, muzea regionalne i centralne, instytuty oraz szerokie rzesze nauczycielstwa, chodzi bowiem o zagadnienie pierwszorzędnej wagi. Rzecz zrozumiała, że udział w akcji ankietowej jest dobrowolny, dobrowolność bo­ wiem jest warunkiem wartości odpowiedzi, jest selekcjonującym alembikiem wszystkich tych, którzy mają bodaj amatorskie zami­ łowanie do kultury ludowej. Dotychczasowe wyniki zorganizo­ wania takiej sieci doprowadziły do liczby 234 członków k o ­ respondentów z obszarów głównie wschodnich a mianowicie w o ­ jewództwa lubelskiego, białostockiego i rzeszowskiego, w naj­ bliższym czasie zostaną zorganizowane dla akcji atlasu tereny południowe, zachodnie i północne. Osobne zagadnienie stanowi konstrukcja ankiet; wady i za­ lety akcji ankietowej są dostatecznie znane, t o też byłoby bez­ celowe rozpatrywanie tych zagadnień na t y m miejscu, idzie o t o , aby treść ankiety pozwoliła na trafne sformułowanie odpowiedzi. Ankieta obejmie obok opisu formy zjawiska i jego funkcji rów­ nież materiał językowy, dlatego też stanowić będzie materiał dla językoznawców. D o pracy nad zredagowaniem ankiet zostaną za- �4U proszeni wszyscy polscy etnografowie, z uwzględnieniem ich specjalizacji. Opracowane przez nich projekty, po zrecenzowaniu przez osobną komisję zostaną ostatecznie rozesłane w teren. Zebrany następnie materiał ankietowy zostanie opracowa­ ny i porównany z literaturą, będzie to moment podwójnej kontroli, z jednej strony zostanie skontrolowana literatura etno­ graficzna, z drugiej ankieta, w wypadkach zaś wątpliwych należy się liczyć z koniecznością wysłania w teren wyszkolonych etno­ grafów, dla całkowitego ustalenia zjawiska. Układ całego atlasu będzie się trzymał tradycyjnego po­ działu monografii etnograficznych, gdyż gwarantuje to przejrzy­ stość dzieła i planowość w pracy. Ma to jeszcze i tę dobrą stro­ nę, że na pierwszy ogień pójdzie kultura materialna, która nie sprawi członkom korespondentom takich trudności, jak inne dzie­ dziny. Konkretność realiów, konieczność jasnego i ścisłego w y ­ powiadania się będą dobrym przeszkoleniem dla szerokich rzesz współpracowników atlasu. Jeśli idzie o stronę graficzną atlasu, t o za najkorzystniej­ szy format należy uznać kontur w podziałce 1:200.000. Cięcia należy wykonać wzdłuż południków 13 i 27 oraz wzdłuż równo­ leżników 44 i 55, a więc tak, jak na mapie Szaflarskiego: Pol­ ska i obszary przyległe. Tereny leżące za granicami państwa oraz Ziemie Odzyskane zostaną opracowane na podstawie lite­ ratury, ograniczenie do obszarów ściśle etnograficznych nie da­ łoby w wielu wypadkach żadnego obrazu, a wprowadzenie stanu obecnego wprowadziłoby niesłychany chaos. Pozostaje sprawa nadająca się do szerokiej dyskusji, czy i jak należy traktować materiał z ziem zachodnich, które weszły w stadium krystalizacji nowej struktury etnicznej. Zjawiska migracyjne związane z przesiedleniem ludności są niesłychanie ciekawe i uderzające. Rejestracja tych faktów na marginesie atlasu byłaby może rzeczpożądaną, łączy się to zresztą z zagadnieniem przeprowadzenia badań tych ziem, zakrojonych na szeroką skalę a proponowanych przez Instytut Bałtycki (Dział Informacji N a u k o w e j , Л» 12, Bo­ żena Stelmachowska, Pomorze w programie badań etnogra­ ficznych). N a zakończenie dodać musie, że ogromny trud przygoto- �412 wania i przeprowadzenia prac nad atlasem etnograficznym, p o d ­ jęty przez Towarzystwo Ludoznawcze oraz przez czołowych etno­ grafów polskich wymagać będzie finansowego poparcia ze strony czynników państwowych, fundusze bowiem jakimi rozporządza Towarzystwo Ludoznawcze są o wiele za skromne do wykonania tak wielkiego dzieła, to też należy oczekiwać zainteresowania się ze strony urzędowych czynników polskich tak poważnym wydawnictwem, jakim zapowiada się Polski Atlas Etnograficzny. Józef Sprawozdania Towarzystwa XX z Walnych Gajek Zebrań Ludoznawczego Walne Zebranie T. L X X Walne Zgromadzenie Towarzystwa Ludoznawczego o d ­ było się we Lwowie, dnia 4.1V 1939, w pracowni Zakładu Etno­ logicznego Uniwersytetu Jana Kazimierza i miało przebieg na­ stępujący: Po zagajeniu zebrania przez prezesa Towarzystwa, prof, dr Jana Czekanowskiego i po wysłuchaniu sprawozdania kasowego (doc. Falkowski), na wniosek dr Poratyńskiego udzieliło Walne Zebranie ustępującemu Zarządowi pełnego absolutorium. Następnie przyjęło przez aklamację Zgłoszoną przez F. Jednoroga listę członków nowego Zarządu i Komisji Rewizyjnej. W skład nowego Zarządu weszli: prof, dr J . Czekanowski w charakterze prezesa, prof, dr Fr. Bujak i prof, dr L . Kozłówski jako wiceprezesi, prof, dr A . Fischer jako sekretarz, doc. J. Falkowski — skarbnik, mgr. W . Jagiełło - zastępca skarbnika. Członkami Wydziału wybrani zostali: dr A . Bachmann, dr St. Badeni, prof. A . Chybiński, prof. P. Dąbkowski, prof. J. Janów, dr Z . Jakubowski, ks. dr F . Konieczny, prof. J. Kuryłowicz, ks. prof. В . Rosiński. Do Komisji Rewizyjnej weszii: dr J. Rolny, W . Włodzimirski. Poratyóski, dr W - �413 W skład Komitetu Redakcyjnego weszli: prof. A . Chyblński, prof. J. Czekanowski, doc. J. Falkowski, prof. A . Fischer, prof. E. Frankowski, prof. L . Kozłowski. Zebranie zamknęła dyskusja na temat X X X V I tomu „Ludu" i proponowanych „Prac Etnograficznych". Przebieg X X Walnego Zebrania, nie umieszczony w „Księdze Protokółów" Towarzystwa, odtworzono na podstawie zachowanych odręcznych zapisek protokulanta oraz notatki w „Wieku N o w y m " z dnia 7.1V 1939, którą reprodukujemy: „Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie na swym walnym zgromadzeniu, po udzieleniu absolutorium ustępującemu Zarzą­ dowi, wybrało nowy Zarząd w nast. składzie: prezes prof. J. Czekanowski, wiceprezesi: prof. Fr. Bujak i prof. L . Kozłowski, sekretarz: prof. A . Fischer, skarbnik: doc. J. Falkowski, zast. skarbnika: mgr W . Jagiełło, członkowie: dr A . Bachmann, dr St. Badeni, prof. A . Chybiński, prof. P. Dąbkowski, prof. J. Janów, dr Z. Jakubowski, ks. dr F. Konieczny, prof, J. Kuryłowicz, ks. prof. В- Rosiński. XXI Walne Zebranie T. j j ! I L. X X I Wałne Zebranie Towarzystwa Ludoznawczego odbyło się dnia 22 listopada 1945 roku w Zakładzie A n t r o p o l o g i i i Soc­ jologii K . U , L . w Lublinie. Na zebraniu b y l i obecni członkowie: prof. Jan Czekanowski, Józef Gajek, Leon Hatban, A . Jahn, Juliusz Kleiner, Stefan Kawyn, Tadeusz Milewski, Jan Mydlarski, Mieczysław Popławski, Czesław Strzeszewski, oraz o. E. Bulanda (T. J.), 1. Badaszkówna, T . Delimat, W . Goliszewska, H . Hołdys, E. Konik, J. K o l tun, J. K u b i c k i , ; M . Kwiatkowska, Z. Lorenowicz, ks. T . M i i i k , J. PleŚniarowicz, Z. Przybylska, T . Dzierży kraj-Rogalski, M . Bechczyc-Rudnicka, H . Syska, Z. Todys, M . Żywirska. L . W o j tasińska. Przedmiotem obrad X X I walnego zebrania było wznowienie działalności Towarzystwa Ludoznawczego, ustalenie zakresu i metod pracy, omówienie środków finansowych oraz zatwierdzenie nowej siedziby, wybór nowego zarządu i uchwalenie pełnomoc­ nictw w celu usprawnienia pracy. -I i 'i j .f i i '? �414 Posiedzenie zagaił prof, dr J. Czekanowski przemówieniem w którym przedstawił w krótkim zarysie dzieje Towarzystwa L u ­ doznawczego od momentu jego założenia do chwili obecnej. Pre­ legent podkreślił, że właśnie w roku 1944 upływa 50 lat istnie­ nia Towarzystwa Ludoznawczego, przypomniał zasługi pierwszego prezesa Antoniego Kaliny, zobrazował trudy i poczynania zało­ życieli Towarzystwa oraz ich chlubne osiągnięcia, wśród których osobne zasługi ma zmarły w czasie wojny sekretarz i redaktor prof. A d a m Fischer. Profesor Czekanowski stwierdził, że j a k k o l ­ wiek chwila dzisiejsza bardzo różni się od czasów założenia T o ­ warzystwa, to jednak postawienie prac na przedwojennym pozio­ mie wymagać będzie od członków Towarzystwa dużego zapału i wytężonego wysiłku. Konieczność wzmożenia energii potęguje jeszcze fakt utraty co najlepszych członków oraz szeregu uczo­ nych polskich w czasie tak niedawno zakończonej wojny. W związku z t y m odczytał prof. Czekanowski listę zabitych, zmar­ łych lub zaginionych członków Towarzystwa Ludoznawczego, która przedstawia się następująco: prof, dr Maurycy AUerhand, 1943, obóz koncentracyjny, Jędrzej Cierniak, Palmiry, prof, dr Stanisław Głąbiński, 1944, obóz koncentracyjny, doc. dr Stanisław Klimek, 1939, w wal«e pod Umiastowero, prof, dr Leon Kozłowski, prof, dr Franciszek N o w i c k i , rozstrzelany, dr Henryk Perls, 1943, obóz koncentra­ cyjny, prof, dr Stanisław Poniatowski, 1945, obóz koncentracyjny, dr Stanisław Badeni, Kraków 1943, prof, dr A d a m Fischer Lwów 1943, ks. dr Franciszek Konieczny. Lwów 1943, dr Andrzej Lubomirski, 1945, d r Jan Poratyński, Lwów 1941, Marian Wawrzeniecki. Pamięć ich uczcili zebrani przez powstanie. Po przemówieniu prof. Czekanowskiego przeczytał prof. Józef Gajek sprawozdanie z X I X i X X walnego zebrania, po­ czerń przedstawił projekt planu pracy Towarzystwa Ludoznaw­ czego na najbliższy okres. Prace Towarzystwa pójść muszą nadal w kierunku wytkniętym przez poprzednie lata, będą one polegać na dalszym wydawnictwie „Ludu", którego ostatni t j . X X X V I tom został całkowicie w roku 1939 zniszczony. Nawiązując do słów prof. Czekanowskiego o przełomie, jaki się dokonał w redakcji �415 „Ludu" po pierwszej wojnie światowej w związku z nadaniem czasopismu ściśle etnograficznego charakteru, stwierdził, że da]szym rozwinięciem tej myśli będzie publikowanie „Prac i mate­ riałów etnograficznych", oraz przygotowanie i wydanie Polskiego Atlasu Etnograficznego. Uzasadniając wybór Lublina na nową siedzibę Towarzys­ twa Ludoznawczego podkreślił, że skupienie specjalnej uwagi na Lubelszczyźnie, uważanej za ostro wyodrębniający się teren r u ­ bieży wschodniej zjawisk kulturowych, może korzystnie się o d ­ bić na badaniach i wynikach prac słowianoznawczych. W zakończeniu przedstawił dotychczasowy przebieg prac Komitetu Reaktywującego, które poprzedziły zwołanie X X I wal­ nego zebrania. Sprawozdanie swoje zamknął wnioskiem o udzie­ lenie Komitetowi absolutorium. Wniosek ten został jednogłośnie przyjęty, poczym odczytano listę nowego zarządu, redakcji „Lu­ d u " i Komisji Rewizyjnej. Po dokonaniu wyboru skład nowego Zarządu przedstawia się następująco: Z A R Z Ą D P r e z e s - p r o f . dr Kazimierz Moszyński, Kraków, V.-prezesi: prof, dr Jan Czekanowski, L u b l i n , prof, dr Leon Halban, L u b ­ lin, Sekretarz - prof, dr Józef Gajek, Lublin, Zast. sekr. — dr Roman Reinfuss, Kraków. CZŁONKOWSE ZARZĄDU Prof, dr J. St. Bystroń, Warszawa, prof, dr K. Dobrowol­ ski, Kraków, prof, dr E. Frankowski, Poznań, nacz. J. N . Kło­ sowski, Lublin, dr J. Zolna-Manugiewicz, Warszawa, prof, dr j . Mydlarski, Lublin, doc dr J. Obrębski, Łódź, doc. dr B. Stel­ machowska, Toruń, dyr. J. Świeży, Lublin, prof, dr L . Węgrzy­ nowicz, Kraków, mgr K . Zawistowicz, Lódź, d y r . dr J. Zboro­ wski, Zakopane. KOMITET REDAKCYJNY D r Е- Bulanda, dr W . Dynowski, prof, dr J. Gajek, mgr. M . Gładysz, mgr. J. Klimaszewska, mgr. A . Kutrzebianka, dr R. Reinfuss, prof, dr T . Seweryn, dyr. T. Szeligowski, dr M . Znamierowska-Prufferowa. �416 KOMISJA REWIZYJNA Dr M . Letki, Lublin, mgr W . Ziółkowski, Lublin. prof, d r A . M a l i c k i , Lublin, d y r . Następnie prof. L e o n Halban postawił wniosek o udzielenie Zarządowi pełnomocnictw w sprawie ustalenia wysokości i płat­ ności składek, w sprawach dotyczących majątku Towarzystwa, podejmowania przedsięwzięć w y d a w n i c z y c h i naukowych, ewen­ tualnego angażowania płatnych pracowników, dokooptowania członków do Zarządu, gdyby tego zaszła potrzeba, oraz ustale­ nia przewodniczących Zarządów prowincjonalnych. W n i o s k i te należycie umotywowane przez prof, Halbana przyjęto jedno­ myślnie. Prof. Halban w dalszym ciągu omówi! szereg poprawek w Statucie T . L . , które muszą być dokonane, Statut bowiem zatwierdzony jeszcze w roku 1894 reskryptem b. Namiestnictwa Galicyjskiego obowiązywał do r. 1939. Wobec zasadniczych zmian warunków, jakie zaszły o d tego czasu zmiany w Statucie są k o ­ niecznością a realizacja ich będzie zarazem spełnieniem postu­ latów wysuniętych na X I X walnym zebraniu w roku 1934. Szczegółową propozycję zmian i przeróbek zatwierdzono jedno­ myślnie. W wolnych wnioskach zabrał głos prof. Juliusz Kleiner proponując, aby walne zebranie złożyło podziękowanie t y m wszy­ stkim, którzy dołożyli starań nad wznowieniem działalności sta¬ rego i zasłużonego Towarzystwa. Wniosek został przyjęty przez aklamację. W dyskusji nad działalnością T. L . w najbliższym czasie ustalono, że zostaną podjęte prace wydawnicze a mianowicje: 1) zostanie wznowiona publikacja periodyku T . L . „Lud", który będzie obejmował rozprawy z zakresu przede wszystkim etnografii i etnologii oraz nauk pokrewnych antropologii, prehistorii i językoznawstwa. 2) Zostaną wydane „Prace i materiały etnografic7ne" obej­ mujące materiał etnograficzny z terenu całej Polski. 3) Projektuje się założenie Centralnego A r c h i w u m Materia­ łów Etnograficznych w Lublinie, które w oparciu o an- �417 kietę - stworzy podstawy dla Atlasu Etnograficznego Polski. 4) Przygotowanie i wydanie „Etnograficznego Atlasu Polski". Ostatni punkt należy uważać za najbardziej istotną pracę w powojennych zamierzeniach T . L . W dyskusji nad programem zabrali głos: prof. Czekanów, ski, Kleiner, Halban, Mydlarski, Stelmachowska. Ze szczegól­ nym uznaniem przyjęto wniosek dyr. T . Szelmowskiego o ko­ nieczności wszczęcia badań nad melodyką ludową, która repre­ zentuje stary, rodzimy element w duchowej kulturze ludowej. Na tym zamknięto X X I walne zebranie T. L . Odpis z protokółu. Statut Towarzystwa I. Ludoznawczego Nazwa ( sledilba. § *• „Towarzystwo Ludoznawcze- z siedzibą w Lublinie. I I . cel i trodhl. § 2. Celem Towarzystwa, obejmującego swoim działaniem cały obszar Rzeczypospolitej Polskiej, jest naukowe badanie ludu polskiego i sąsiednich, oraz rozpowszechnianie zebranych o nim wiadomości. § 3. > Środki do osiągnięcia tego celu są: 1 . zgromadzenia, odczyty, wykłady . pogadanki; 2. zbieranie wszelkich wiadomości, dotyczących ludu; 3. rozpowszechnianie zebranych wiadomości w pismach i innych wydawnictwach, tudzież za pośrednictwem wła­ snego organu i własnych wydawnictw; 4. wspieranie prac literackich, wydawnictw obrazowych, opisujących lub przedstawiających lud, oraz wszelkich innych na tym polu przedsięwzięć; 5. zakładanie księgozbiorów i muzeów; 6. ustanawianie delegatów do zbierania w danej okolicy potrzebnych wiadomości; Led, T. XXXVI 27* �418 7. zawiązywanie w powiatach oddziałów Towarzystwa; 8. tworzenie sekcyj naukowych w swym łonie. HI. Cliortkowle. § 4. Towarzystwo składa się z członków: czynnych, założycieli, honorowych i korespondentów. § 5. Członkami Towarzystwa mogą być osoby fizyczne, niepo­ szlakowanego charakteru-bez różnicy płci, oraz osoby prawne. Członkowie przyjmują zobowiązania statutem nałożone. § 6. Każdy, zajmujący się ludoznawstwem, może być członkiem czynnym, jeżeli Zarząd przyjmie jego zgłoszenie. § 7Członkiem założycielem zostaje ten, kto na cele Towarzy­ stwa złoży jednorazowo kwotę, której wysokość oznacza Walne Zgromadzenie, § 8. Członków honorowych mianuje Walne Zgromadzenie na wniosek Zarządu z pośród osób, które położyły wybitne zasługi na polu ludoznawstwa. § 9. Członków korespondentów mianuje Zarząd Towarzystwa, a) Prawa członków. % 10. I: II! Każdemu członkowi przysługuje prawo: 1. korzystania ze wszystkich urządzeń Towarzystwa; 2. brania udziału czynnego w Walnym Zgromadzeniu; 3. wyboru i wybieralności; 4. wprowadzania gości do lokalu; 5. podawania wniosków na piśmie Zarządowi; 6. otrzymywania organu Towarzystwa i innych wydawnictw po cenach zniżonych; Członkowie korespondenci korzystają z praw wymienio¬ nych pod 1 i 5. �419 Członkowie założyciele korzystają z wszelkich praw człon­ ków czynnych. Członkowie honorowi korzystają z wszelkich praw członków czynnych. b) Obowiązki § członków. 11. Każdy członek obowiązany jest do popierania celów Towa­ rzystwa, tudzież do przestrzegania postanowień tego statutu. § 12. Członkowie czynni uiszczają roczną wkładkę w wysokości oznaczonej przez Walne Zgromadzenie. Zarząd ma prawo obniżania wkładek rocznych. Członkowie założyciele, honorowi i korespondenci nie są zobowiązani der wnoszenia wkładek. c) Wystąpienie i wykluczenie § członków. 13. Członek, który ma zamiar wystąpić z Towarzystwa, winien pisemnie zawiadomić Zarząd najpóźniej na miesiąc przed koń­ cem roku kalendarzowego. Występujący jest jednak obowiązany do uiszczenia cało­ rocznej wkładki. § 14. Członkowie którzy zalegają z całoroczną wkładką, mogą być uznani za występujących z Towarzystwa; winni są jednak uiścić zaległe wkładki roczne aż do dnia, w którym Zarząd uzna ich za występujących. § 15. Wykroczenie plamiące dobre imię członka, lub działanie tegoż na szkodę Towarzystwa, wystarcza do wykluczenia go z Towarzystwa. § 16. O wykluczeniu rozstrzyga Zarząd; wolno jednak wykluczo­ nemu odwołać się do Walnego Zgromadzenia. Aż do czasu uchwały Walnego Zgromadzenia prawa człon­ ka wykluczonego zostają w zawieszeniu. �420 IV, Hafotck. § 17. Majątek Towarzystwa powstaje: 1. z wkładek członków założycieli; 2. z wpisowego; 3. z rocznych wkładek członków czynnych, 4. z rozsprzedaży wydawnictw; 5. z dochodu z odczytów i innych przedsiębiorstw Towa­ rzystwa; 6. z darów i zapisów; 7. z dochodów nadzwyczajnych. § 18. Dochody i fundusze mogą być zużywane tylko n * statutern przewidziane cele i administracje Towarzystwa. v . Władca, Sprawami i Zarząd. § 19. Towarzystwa zawiaduje a) Walne Walne Zgromadzenie Zgromadzenie. § 20. Walne Zgromadzenia są: zwyczajne i nadzwyczajnej zwo­ łuje je Zarząd. Zwyczajne odbywa się raz w roku, mianowicie w s t y c z n i u nadzwyczajne zaś, jeżeli tego zażąda przynajmniej 1/3 członków Towarzystwa, lub Zarząd uzna tego potrzebę. § 2i. j Zarząd zawiadamia członków pisemnie o Walnym Zgromadzeniu i ogłasza je co najmniej w dwu dziennikach, przynajmniej na 8 dni naprzód. § 22. Walnemu Zgromadzeniu przewodniczy prezes, lub jego zastępca. § 23. Do zakresu działania Walnego Zgromadzenia należy: 1. wybór prezesa, dwóch zastępców prezesa i członków Zarządu, oraz komisji kontrolującej, złożonej z 3 człon- , * ' I i i 1 g I I �421 2. 3. 4. 5. 6. 7. ków, a mającej po zbadaniu ksiąg kasowych Towarzy­ stwa przedkładać odpowiednie wnioski na dorocznym Walnym Zgromadzeniu; mianowanie członków honorowych na wniosek Zarządu; załatwienie rocznego sprawozdania z czynności Zarządu, oraz uchwalenie budżetu na rok następny; załatwienie wniosków Zarządu, komisji kontrolującej i członków, o ile te ostatnie przynajmniej 7 dni przed­ tem podano Zarządowi na piśmie, lub jeżeli Walne Zgromadzenie uchwali nagłość; zmiana statutu; załatwienie zażaleń członków na Zarząd; rozwiązanie Towarzystwa. § 24. Do prawomocności uchwał Walnego Zgromadzenia jest po. trzebna obecność przynajmniej 10% członków Towarzystwa, do uchwały jednak rozwiązania Towarzystwa 2/3 wszystkich członków. Jeżeli na pierwszym Walnym Zgromadzeniu nie zbierze się potrzebna ilość członków, Zarząd zwoła najdalej w ciągu 15 dni ponownie Walne Zgromadzenie, którego uchwały będą prawo­ mocne bez względu na ilość obecnych członków. % 25. Uchwały na Walnym Zgromadzeniu zapadają zwykłą więk­ szością głosów z wyjątkiem uchwał co do zmian statutu, do któ¬ rych prawomocności jest potrzebna większość 2/3 obecnych członków. W razie równości głosów rozstrzyga przewodniczący. b) Zarząd. § 26. Zarząd składa się z prezesa, z 1 zastępców prezesa i najwy­ żej 12-tu członków Zarządu, którzy wybierają ze swego grona pierwszego i drugiego sekretarza, skarbnika, redaktora „Ludu" i w miarę potrzeby innych. § 27. Walne Zgromadzenie wybiera z pomiędzy członków czyn­ nych prezesa i 2 zastępców, prezesa na rok jeden, zaś członków Zarządu na lat trzy. �422 Co roku ustępuje 1/3 członkonków Zarządu. W pierwszym r o k u po obecnym wznowieniu działalności Towarzystwa, człon­ ków ustępujących oznacza się przez losowanie. Podobnie los rozstrzyga w r o k u drugim, co do pozostałych członków. W d a l ­ szych latach ustępują co roku ci członkowie Zarządu, którzy już trzy lata w Zarządzie zasiadali. Oprócz w y b o r u ustępujących z turnusu członków Zarządu, Walne Zgromadzenie wybiera no­ wych w miejsce tych, których mandaty z jakiegokolwiek powodu wygasły poza turnusem. Jeżeli miejsce członka Zarządu zostanie pomiędzy jednym a drugim Walnym Zgromadzeniem opróżnione, Zarząd może w jego miejsce dokooptować nowego. Kooptacja musi być przedstawiona najbliższemu Walnemu Zgromadzeniu do zatwierdzenia. Oprócz wyboru ustępujących z turnusu 4 członków Zarzą­ d u , Walne Zgromadzenie przedsiębierze co roku wybór uzupeł­ niający tych członków, którzy w inny sposób z Zarządu występują. § 28. Posiedzenia miesiącu. Zarządu odbywają się przynajmniej raz w § 29, Do zakresu działania Zarządu należy: 1 . wykonywanie uchwał Walnego Zgromadzenia; 2. załatwianie bieżących spraw Towarzystwa; 3. przyjmowanie i wykluczanie członków; oraz wnioski w sprawie mianowania członków honorowych; 4. przyjmowanie darów i Zapisów, Towarzystwu poczy­ nionych; 5. postanowienia w sprawie umieszczania kapitałów; 6. zawieranie kontraktów i innych umów Towarzystwa; 7. układanie regulaminów i instrukcji; 8. przygotowywanie sprawozdań i wniosków dla Walnego Zgromadzenia; 9. mianowanie członków korespondentów; 10. mianowanie przewodniczących sekcji naukowych; 11. mianowanie delegatów do czynności przez Zarząd im wskazanych, a objętych niniejszym statutem; �423 12. obniżanie wkładek rocznych niektórym członkom, a na­ wet uwalnianie ich od płacenia tychże; 13. zawiązywanie oddziałów Towarzystwa; 14. wszelkie zarządzenia potrzebne do osiągnięcia celów Towarzystwa; 15. przyjmuje i zwalnia płatnych pracowników Towarzystwa, określa ich obowiązki i pobory. § 30. Do ważności uchwał Zarządu potrzebna jest obecność 3-ch członków i prezesa, lub jego zastępcy. § 31. Uchwały Zarządu zapadają bezwzględną większością gło­ sów. Przewodniczący obradom rozstrzyga w razie równości głosów. Prawa i obowiązki Prezesa. § 32. Prezes reprezentuje Towarzystwo na zewnątrz_ Dokumenty, zawierające prawne zobowiązania Towarzystwa, podpisuje prezes, jeden członek Zarządu i sekretarz; inne pis­ ma, z Towarzystwa wychodzące, prezes i sekretarz. § 33. Prezes czuwa nad wykonaniem statutu i regulaminu, oraz przewodniczy wszystkim zebraniom Towarzystwa. § 34. W razie przeszkody lub nieobecności prezesa, zastępuje go we wszystkich czynnościach zastępca prezesa. VI. Spory. § 35. Spory między członkami, wynikające ze stosunków Towa­ rzystwa, rozstrzyga w drodze polubownej bez dalszego odwoła­ nia Zarząd, spory zaś między członkami a Zarządem Walne Zgromadzenie. O d orzeczenia Zarządu, względnie Walnego Zgromadzenia, nie ma odwołania. Spory pomiędzy Towarzystwem, a osobami, do Towarzystwa nie należącymi wynikłe, należą do sądów cywilnych. �424 VII. Postano wlania końcowe. § 36. W razie rozwiązania Towarzystwa, majątek/jego przechodzi, o ile ostatnie Walne Zgromadzenie inaczej nie postanowi, na własność Komisji Antropologicznej, ustanowionej przy P. A . U . w Krakowie. N a mocy decyzji Wojewody Lubelskiego z dnia 15 stycz­ nia 1946 r. L . S. P. H/2321/45, wydanej na podstawie art. 21 prawa o Stowarzyszeniach z dnia 27.X 1932 r. (Dz. U . R. P., № 94, poz. 808) wpisano do rejestru Stowarzyszeń i Związ­ ków Urzędu Wojewódzkiego Lubelskiego К 21 Stowarzyszenie p n . „Towarzystwo Ludoznawcze w L u b l i n i e " . Lublin dnia 15 stycz­ nia 1946. Pieczęć okrągła: godło państwowe, Urząd Wojewódzki Lubelski. Za wojewodę: Naczelnik Wydziału Społeczno-Polity cznego St. Wojtowicz. Odpis niniejszy Statutu i treść decyzji Wojewody L u b e l ­ skiego są zgodne z oryginałem, który znajduje się w aktach Towarzystwa. | I ] i �