27 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df97a7c01850966ee48394253ceec91b.pdf c9378cd9b1fddc7a75fe10bdf6d3a925 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1750 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1620 Title A name given to the resource W poszukiwaniu symboliki pustki, ciemności i milczenia / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.131-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa W POSZUKIWANIU SYMBOLIKI PUSTKI, CIEMNOŚCI I MILCZENIA Wśród kilku do tej pory przebadanych przez archeologów starożytnych świę­ tych gór w Polsce najmniej uwagi skupia na sobie Góra Dobrzeszowska. Na szczycie tej niezbyt pokaźnej góry (367 m n.p.m.) w paśmie Dobrzeszowskim ujawniono (ekipa Eligii Gąssowskiej w połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku) tajemnicze kamienne konstrukcje i nic poza nimi (raptem kilka ułamków ceramiki oraz ślady spalenizny, które pozwoliły datować znalezisko na VIII wiek). Nie ma również żadnych informacji pisanych, które można by połączyć z tym miejscem. W takiej sytuacji zrozumiała staje się niechęć archeologów i history­ ków do ryzykowania prób interpretacji. Atoli - i to trzeba podkreślić - nie budzi wątpliwości rytualny charakter tego znaleziska. Trzy kamienne kręgi ujawnione na Górze Dobrzeszowskiej niemal idealnie otaczają spłaszczony szczyt góry, dostosowując się do geomorfologii. Pierwszy, wewnętrzny i położony najwyżej, zaokrągla się w pełną elipsę. Dwa kolejne ob­ ry sowują kształt półksiężyca, zbiegają się z pierwszym wałem i szczelnie zamy­ kają szczyt góry. Od najbardziej stromej zachodniej strony prowadzą z podnóża góry do wnętrza kręgów kamienne stopnie. Także po stronie zachodniej, na zewnątrz wałów natrafiono na spłaszczony kamień z wydrążonym rowkiem, w którym można odgadywać kamień ofiarny. Mniej więcej po środku założenia odsłonięto duży okrągły głaz, uznany za „kamień centralny". Odnaleziono rów­ nież kamienie wyznaczające „krańce" założenia: jajkowate stele wyznaczają „krańce" południowy i północno-zachodni, okrągłe płaskie kamienie wyznaczają „krańce" zachodni i południowy. Od wschodu na wysokości „kamienia cen­ tralnego" w zewnętrznych wałach pojawiają się przerwy, zaś pomiędzy wałami znaleziono grubą (3 m) warstwę spalenizny, rozpalano tu zatem duże ogniska. Ponad nimi stał - obecnie przewrócony - duży (wys. 180 cm) menhir. W dwu zaokrągleniach zewnętrznego wału natrafiono na konstrukcje w kształcie kamien­ nych skrzyń, w których także znaleziono ślady spalenizn, w dwu innych rogach widoczne są rozpadliska skalne, stanowiące być może pozostałości analo­ gicznych konstrukcji. W takim razie ognie rozpalano również z czterech stron otaczającego świata. W obrębie wewnętrznego kręgu, bliżej zachodniej strony, również na wysokości „kamienia centralnego", zidentyfikowano kamienną podwalinę, być może - jak sugeruje odkrywczyni - pod ołtarz, a nieopodal niej rodzaj schodków prowadzących w dół do usytuowanego poza wałami kamienia ofiarnego. Wyraźnie zatem daje się odczytać główna oś symboliczna założenia: �132 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Rys. 1. Plan kamiennych w a ł ó w na G ó r z e Dobrzeszowskiej, na k t ó r y m w y t y c z o n o g ł ó w n ą oś z a ł o ż e n i a w s c h ó d - z a c h ó d ; na l i n i i przerw w w a ł a c h słońce wschodzi ok. 1 maja ( w e d ł u g : Sadowski 1979, f i g . 2) wschód-zachód (patrz: plan). Być może od południa, pomiędzy pierwszym i dru­ gim wałem, biło ongiś źródełko. Do środka obiektu można również było dostać się przez przerwę w wałach od strony południowo-zachodniej. U podnóża tego kamiennego założenia i w jego wnętrzu odnaleziono różne obrobione kamienie, zdaniem odkrywczym, grające rolę „drogowskazów" dla ludzi nad­ chodzących z zewnątrz i potem poruszających się po tej wyodrębnionej prze­ strzeni. Skalę całego założenia można krótko przedstawić w liczbach: obwód pierwszego wału 262,5 m, drugiego 260 m, trzeciego 332 m. Wysokość wałów jest również znaczna: pierwszego sięga 1,66 m, drugiego 1,34 m, trzeciego 1,93 m. Warstwy spalenizny w badaniu metodą C-14 wykazują datę plus minus 795 roku, taką datację potwierdza też analiza formalna ceramiki (Gąssowska 1979). Powiedzieć jeszcze trzeba, że wyniki analizy archeoastronomicznej wska- �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 133 żują, że ogień na Górze Dobrzeszowskiej wzniecano na linii wyznaczającej wschód słońca około 1 maja (Sadowski 1979). Poza samą strukturą, rytualną funkcję tego obiektu sugeruje właśnie brak jakichkolwiek innych śladów obecności ludzi. Powtórzę, wykopano raptem kilka ułamków ceramiki w warstwie spalenizny i nic więcej. To wydaje się nieomal nieprawdopodobne, bowiem w miejscach, gdzie gromadzili się ludzie zwykle dość łatwo natrafia się na różnorodne, choćby skromne, tego dowody. Oto ktoś zgubił szpilę do włosów, komu innemu rozerwał się naszyjnik itp. Żeby znaleźć różne przedmioty, utracone najczęściej przez nieuwagę, nie trzeba nawet kopać w ziemi, wiele z nich wciąż leży na powierzchni (stąd w archeologii chętnie wykorzystywaną metodą rozpoznawania stanowisk są tzw. badania powierzch­ niowe). Ludzie przekraczający ongiś granice kamiennych wałów na Górze Dobrzeszowskiej musieli zatem zachowywać się wybitnie ostrożnie. Nie wolno im było, jak trzeba się domyślać, zakłócić idealnej próżni tego miejsca. Być może wchodzili tam tylko nieliczni wybrańcy. Wyodrębnione kamiennymi wałami miejsce święte na Górze Dobrzeszow­ skiej nie jest jedynym tego rodzaju rozpoznanym stanowiskiem archeologicz­ nym w Polsce. Wśród kilku innych wypada wymienić przede wszystkim: Ślężę, Radunię, Wieżycę oraz Łysą Górę. Bardzo wiarygodnie brzmi hipoteza Leszka P. Słupeckiego, który próbuje wykazać, że wymienione rytualne kręgi datować trzeba na ostatnie wieki I tysiąclecia i wiązać z nowymi przybyszami - Słowia­ nami. Niektóre z tych gór były już wcześniej wykorzystywane przez lokalne społeczności innych kultur, najprawdopodobniej również w celach rytualnych. Dlatego też w pobliżu, a nawet w obrębie wałów odkrywa się różne „ruchome" ślady ich obecności (przede wszystkim fragmenty ceramiki). Co jednak zdaje się bardzo znaczące, „ruchome" znaleziska łączące się ze starszymi kulturami są uderzająco liczniejsze niż takie znaleziska klasyfikowane na wczesne średnio­ wiecze. Dobitnym przykładem są rezultaty wykopalisk na Ślęży: tylko 1,883% znalezionych fragmentów naczyń można datować na wieki V - X . Najprawdo­ podobniej zatem również dostęp do tych kamiennych kręgów był ograniczony (Słupecki 1992, gdzie przywołana jest starsza literatura) i zapewne również tam starano się o zachowanie idealnej próżni miejsca świętego. Badania archeolo­ giczne na Górze Dobrzeszowskiej o tyle wyraźniej wydobyły na jaw tę próżnię, że miejsce to nie było wcześniej wykorzystywane przez ludzi starszych kultur, a potem w średniowieczu rychło popadło w zapomnienie. Tu nic nie zakłóca obrazu rytualnej rzeczywistości z końca I tysiąclecia. Doskonała próżnia czy też pustka miejsca świętego odkrywa przed nami mało znany i zarazem trudny do interpretacji wymiar starożytnych wierzeń i rytuałów - nie znamy bowiem szczegółów. Nie jest to jednak zadanie beznadziejne. Najpierw chciałbym zwrócić uwagę, że w źródłach pisanych dokumentujących wierzenia starożytnych Słowian pojawiają się informacje o ograniczeniach dostępu do najściślejszej strefy sacrum (co zauważa też Słupecki 1992, s. 8). Helmold z Bozowa (Helmmodi presbyteři Bozoviensis Chronica Slavorum I , 84) powiada, że do przybytku Prowego, "boga ziemi stargardzkiej" w jego świętym �134 JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I gaju wstęp mieli tylko kapłani, ci którzy chcieli złożyć ofiary oraz ludzie, którym groziło niebezpieczeństwo śmierci i szukali tam azylu. Adam z Bremy (Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum I I , 21 (18) ) z kolei informuje, że przez drewniany most prowadzący do świątyni Swarożyca w Radogoszczy pozwalano przejść tylko tym, którzy zamierzali złożyć ofiarę lub zasięgnąć wróżby. Ale trzeba też uczciwie powiedzieć, że z przywołanych informacji trudno jest wypro­ wadzić hipotezę, że akurat w tych świętych miejscach natrafiamy na symbolikę idealnej próżni czy pustki. Można tylko stwierdzić, że idea ta wydaje się nieobca wierzeniom i postawom rytualnym starożytnych Słowian. Niewątpliwie wymo­ wa znalezisk archeologicznych na Górze Dobrzeszowskiej jest bardziej dobitna. Jak podpowiada Rudolf Otto (1993, s. 94-96), symbolika pustki często koja­ rzy się z pokrewnymi symbolikami milczenia i ciemności. Co do rytualnej roli symboliki milczenia u starożytnych Słowian mamy co najmniej jeden wyraźny ślad w źródłach pisanych. U Saksona Gramatyka (Gesta Danorum XIV, 39, 3) czytamy, że do świątyni Swiętowita w Arkonie prawo wstępu miał wyłącz­ nie kapłan, który wchodząc musiał wstrzymać oddech, „ilekroć miał oddech wciągnąć lub wypuścić, tylekroć biegał do drzwi". Charakterystyczne, że ta wzmianka równocześnie może być łączona z symboliką idealnej próżni (kroni­ karz domyślał się, że chodziło o nieskalanie bóstwa oddechem śmiertelnika) jak i milczenia. Ciekawe informacje o symbolice milczenia ujawniają się w kręgu kultury germańskiej. Milczeniem, jak notuje Tacyt w Germanii (12), zaczynały się rytualne zgromadzenia odbywające się właśnie w miejscach świętych. Cenniejszy jest jednak inny trop prowadzący do wnętrza wierzeń starożytnych Germanów. W wierzeniach Skandynawów występuje zagadkowy bóg Hoenir, którego de Vries (1957, t I I , s. 268-271) rozszyfrował jako boga rozważnego i uroczystego milczenia oraz ceremonii kultowych. Ten nieodmiennie milczący bóg, by przemówić potrzebował wieszczej, uciętej głowy Mimira (tylko Mimir umiał przechwycić i zrozumieć jego myśli). Hoenir miał przeżyć kosmiczną katastrofę (ragnarók) i w odrodzonym świecie zjawić się z wróżebną różdżką, by - jak można odgadywać - przewodzić rytuałom (zob. też Słupecki 2003, s. 227-229). Wszelkie informacje z kręgu germańskiego są cenne zarówno z komparatystycznego, indoeuropeistycznego punktu widzenia, jak i dlatego, że chodzi tu o sąsiedni i często przenikający się ze słowiańskim krąg kulturowy (Słowianie wchodzili na tereny, gdzie musiało tlić się jeszcze żywe wspomnienie tradycji plemion germańskich). Wyraźniej ujawnia się natomiast na Górze Dobrzeszowskiej symbolika ciem­ ności - ciemności, z których wyłania się światło. Analiza archeoastronomiczna tego stanowiska ukazuje, że kiedy wejdziemy na tę górę w pierwszych dniach maja i staniemy pośrodku kręgów, przy „kamieniu centralnym", ujrzymy słońce wschodzące dokładnie na linii przerw w wałach i warstwy spalenizny. Na po­ łudniowy wschód leży Góra Siniewska, a dalej na tej samej linii Łysa Góra. Najprawdopodobniej więc rozpalano ogniska na kolejnych górach w miarę jak słońce wschodziło coraz dalej na horyzoncie (Sadowski 1979, s. 19). Na Łysej Górze już odkryto starożytny kamienny krąg, na Górze Sieniewskiej takie od- �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 135 krycie jest dopiero spodziewane (na zdjęciach lotniczych można wypatrzyć jakieś elipsoidalne założenie) (Gąssowska 1979, s. 122). Trzeba także zbadać inne góry, narzuca się bowiem hipoteza o istnieniu całego systemu takich miejsc rytualnych w Górach Świętokrzyskich. Datę około 1 maja można kojarzyć z kalendarzem celtyckim. W noc poprze­ dzającą i w dzień 1 maja Celtowie obchodzili święto Beltaine. Źródło irlandzkie z IX wieku Sans Chormaic („Glosariusz Cormaca") tłumaczy Bel-tene jako „Ognie Bela" (Sadowska bd.). Bel lub Beleños „Świecący", „Jasny" był bogiem światła i oczyszczenia, władającym mocami życia i śmierci, porównywano go do greckiego Apollona (Botheroyd 1998, s. 29). Beltaine otwierało lepszą połowę roku: porę ciepła, płodności ziemi i zwierząt. Rozpalano wtedy m.in. wielkie ogniska, w przeszłości druidzi mieli je rozpalać za pomocą promieni słonecz­ nych. Obchody tego święta miały dwie fazy. W nocy zwykli ludzie raczej nie opuszczali swoich siedzib, wtedy bowiem z zaświatów przybywali na ziemię zmarli przodkowie oraz różne demoniczne istoty. Symbolikę tej groźnej nocy, kiedy zbliżały się do siebie „ten" i „tamten" świat, doskonale obrazuje walijski Mabinogion w opowiadaniu o trzech plagach Brytanii („Opowieść o Lludd i Llevelsie"). Druga plaga ujawniała się właśnie w noc Beltaine. Mieszkańcy wyspy „przy każdym palenisku" słyszeli straszliwy krzyk, który tak ich przerażał, że mężczyźni bledli i tracili siły, dzieci traciły zmysły, a kobiety, zwierzęta, gleba i woda stawały się niepłodne. Tak przeraźliwie krzyczał jeden z dwu smoków walczących ze sobą na ziemi i w powietrzu. Szczęśliwie smoki te unieszkodliwił Lludd, chwytając w pułapkę i grzebiąc w miejscu największej mocy na wyspie (Mabinogion, s. 130-132). Niektórzy ryzykowali jednak opuszczenie domostw w tę noc, by spotkać się z groźnymi przybyszami i wypytać ich o przyszłość. W dzień ludzie gromadzili się wokół rytualnych ognisk i odpalali od nich nowy ogień, mający tlić się w ich domowych paleniskach przez cały rok. Pomiędzy rozpalonymi ogniskami przepędzano bydło, co miało je chronić przed wszelkimi chorobami i innymi wypadkami. Wreszcie wokół ognisk wirowano w tańcu w kierunku wyznaczonym przez ruch słońca, co miało uruchomić moce życia. Beltaine było przede wszystkim świętem odnowienia świata i rozpoczynania wszystkiego od nowa. Dodać jeszcze można, że w Beltaine odbywało się co roku wielkie zgromadzenie w Uisnech, „pępku Irlandii". Z wczesnego źródła (Rennes Dindsenchas, „Wiedza topograficzna") wynika, że według tradycji na wzgórzu w Uisnech rozpalono pierwszy ogień w Irlandii, od którego następnie zapłonęły ogniska na całej wyspie (Sadowska bd.). Warto również wziąć pod uwagę obszar germański. W wierzeniach ludowych znana jest tam niebezpieczna „noc Walpurgi" (z 30 kwietnia na 1 maja), kiedy zaświaty opuszczają zmarli i rozmaite demony. W tę noc czarownice gromadziły się na sabatach, natomiast ludzie chowali się przerażeni po domach - z wyjątkiem tych, którzy spodziewali się wydobyć od zaświatowych istot wróżebne przepowiednie. W etnologii wciąż utrzymuje się (np. Bandini 1999, s. 210) stara hipoteza, że „noc Walpurgii" jest wspomnieniem po wierzeniach środkowoeuropejskich Celtów. Niezależnie, od tego czy jest to hipoteza trafna czy też nie, data około 1 maja wydaje się w „barbarzyńskiej" �136 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Europie charakterystyczna dla pradawnego kalendarza dzielącego rok na dwie połowy (wtedy druga znacząca data wypada około 1 listopada) . Istotne znaczenie nocy w rytuałach „kalendarzowych" u Celtów i Germanów ukazują autorzy rzymscy, stanowiący najstarsze źródło wiedzy o tych ludach. Cezar (Wojna galijska V I , 18) pisze o Gallach, że „wszelkie podziały czasu okre­ ślają oni nie według dni, lecz nocy, aby noc zawsze poprzedzała dzień". Tę ini­ cjalną rolę nocy wyjaśnia Cezar tym, że uważają się oni za potomków „Ojca Bogactwa" (czy może raczej „Bogatego Ojca"). W interpretatio romana Dis Pater, bóg świata zmarłych oraz bogactwa i urodzaju, wydobywającego się z podziemi, utożsamiany z greckim Plutonem, zastąpił prawdopodobnie celtyc­ kiego Cernunnusa, rogatego boga wszelkiego wzrostu, życia jako takiego, który pobudzał również świat zmarłych do udzielania swych mocy światu ludzi (Botheroyd 1998, s. 65-68 i s. 106-107). Bardzo podobnie pisze o Germanach Tacyt: „noc według ich mniemania idzie przed dniem". Dlatego też „gromadzą się w oznaczonych dniach o nowiu, albo o pełni księżyca", bo taki czas uważają „za najpomyślniejszy początek dla przedsięwzięć" (Germania, 12). W tym właś­ nie ustępie Germanii czytamy, że rytualne zgromadzenia rozpoczynały się milcze­ niem nakazanym przez kapłanów, którzy też mieli prawo jego egzekwowania. Wiele z zachowań rytualnych związanych z celtyckim świętem Beltaine ma swoje odpowiedniki, bliższe lub dalsze, w wiosennych tradycjach ludowych w całej Europie. Wyraźnie wyczuwamy puls wspólnych wierzeń bijący gdzieś w indoeuropejskiej przeszłości. Te zachowania niewątpliwie mają korzenie starsze niż Celtowie, ale też warto poważnie wziąć pod uwagę, że w środkowej Europie to właśnie Celtowie i Germanie mogą być źródłem pewnych elementów tradycji rytualnych, zaadaptowanych przez kolejnych indoeuropejskich przy­ byszów - Słowian, a następnie utrzymujących się w tradycjach ludowych. Tak się ciekawie składa, że bardzo znaczące elementy tych archaicznych wio­ sennych tradycji rytualnych łączą się z przywołaną już w tym tekście Łysą Górą. To również jest dość łatwe do identyfikacji miejsce rytualnej próżni-pustki. Wykopaliska na Łysej Górze (ekipa Jerzego Gąssowskiego, zob. Gąssowscy 1970, też Gąssowska 1975) ujawniły dwa eliptyczne wały, nie łączące się ze sobą, otaczające szczyt góry z dwu stron, od zachodu i wschodu. Imponująca jest łącz na długość wałów: dzisiaj 1,5 km, a pierwotnie zapewne ok. 2 km. Szerokość wałów wraz z rozsypiskiem dochodzi do 15 m, wysokość sięga 3 m. 1 1 W z o r c o w y archaiczny p o d z i a ł r o k u w „ b a r b a r z y ń s k i e j " Europie na d w i e p o ł o w y , rozpo­ znawany j u ż przez Frazera (np. 169, s. 274), a u S ł o w i a n przez P o t k a ń s k i e g o (1924, s. 5 9 - 6 0 ) powraca w dzisiejszej etnografii. N i e d a w n o Tolstaja (1999) w y d o b y ł a p o d z i a ł r o k u u w s c h o d ­ nich i p o ł u d n i o w y c h S ł o w i a n na „ l e t n i e " i „ z i m o w e " s ł o ń c e . Najstarszym pisanym ś w i a d e c t w e m takiej w i z j i czasu w „ b a r b a r z y ń s k i e j " Europie jest celtycki kalendarz u t r w a l o n y na b r ą z o w y c h p ł y t a c h z Coligny, w k t ó r y m przeciwstawiona jest p o ł o w a c i e p ł a i jasna, p o ł o w i e zimnej i c i e m ­ nej, z n a z w a m i m i e s i ę c y z pierwszej p o ł o w y w i ą z a ł s i ę przedrostek sam-, z drugiej przedrostek gam- (Laine-Kerjean 1943, s. 258 n; za u ż y c z e n i e m i tej podstawowej, lecz trudno d o s t ę p n e j pracy d z i ę k u j ę R. M . Sadowskiemu). Kalendarz celtycki p r z y b l i ż a ł granice w czasie do dat r ó w n o nocy, gdzie indziej granice b y ł y c h ę t n i e j w i ą z a n e z datami letniego i z i m o w e g o przesilenia. �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 137 Znaczące wydaje się, że jeszcze dzisiaj granicę zalesienia na szczycie wyznacza linia wałów. Również na tym stanowisku wszelkie inne ślady obecności ludzi z epok starożytnych są nader skromne - tylko w rozsypiskach wałów znaleziono resztki wczesnośredniowiecznej ceramiki, która mogła się tam jednak przemie­ ścić z zewnątrz. Na podstawie ceramiki powstanie tego miejsca świętego można określić na V I I I - I X wiek. Pogański krąg rytualny na Łysej Górze musiał nie­ pokoić swą skalą i najpewniej nieprzypadkowo już w X I I wieku benedyktyni tu właśnie, w jego centrum, zbudowali kościół i klasztor. W 1306 r. mnisi pozy­ skali dla swego kościoła najdroższą dla chrześcijan relikwię, drzazgę z krzyża świętego, stąd bierze się inna nazwa góry i klasztoru: Święty Krzyż. Nazwa Łysa Góra na naszym terenie łączy się z wieloma górami i z punktu widzenia etnolingwistyki „łysa" to jeden z najczęściej występujących epitetów góry. „Łyssi" to wariant określenia „ciemna, czarna", w którym odbija się jej wizja jako miejsca niedostępnego, gdzie nie dociera światło lub pustego, pozbawionego życia (roślinności, zwierząt), zawsze miejsca nieczystego, gdzie czyhają demony i gromadzą się czarownice. Czarna (łysa) stanowi opozycję do białej (jasnej) góry i bez wahania rozpoznajemy tu opozycję wartościującą zła - dobra góra (Adamowski 1999a, s. 121-122; 1999b, s. 54-55). Wydaje się, że w demonicz­ nej konotacji tej akurat góry mamy dobre prawo usłyszeć echo jej pradawnej rytualnej roli. Świętokrzyska Łysa Góra pomimo usiłowań benedyktynów długo przyciągała okoliczną ludność z pobudek całkowicie obcych pobożności chrześ­ cijańskiej (informacje na ten temat były wielokrotnie zestawiane i komentowane, zob. np. Gacki 1873, s. 214 п.; Potkański 1924; Słupecki 1991; Derwich 1996; Kolankiewicz 1999, s. 329 п.; Wojciechowska 1999 i 2000, s. 88 п.). Jeszcze w X V wieku pod pretekstem jarmarku w Zielone Świątki, na samym szczycie góry, tuż pod bokiem klasztoru, wieśniacy urządzali sobie żywiołowa zabawę. Zakonnicy skarżyli się potem na niesamowity hałas, w powietrzu wibrowały dźwięki trąb, bębnów, piszczałek. Wśród tłumu nagle tworzyły się taneczne koła. Drugi jarmark, również gorszący mnichów, odbywał się w okolicy dnia św. Waw­ rzyńca (10 sierpnia). Niewiele o nim wiadomo, w każdym razie, gdy wreszcie w roku 1468 król Kazimierz Jagiellończyk zniósł jarmarki na szczycie góry i przemieścił je niżej, wyznaczył dwie ich daty: tydzień na Zielone Świątki i tydzień około dnia św. Wawrzyńca . Warto zauważyć, że św. Wawrzyniec był kojarzony przez Kościół z żywiołem ognia, jeszcze w X I X wieku jego posągi stawiano w miejscach zagrożonych przez pożar. Być może zatem również z dniem tego świętego łączyło się na Łysej Górze palenie ognisk. Wreszcie trzeba powiedzieć, że w zapiskach klasztoru świętokrzyskiego błąka się jednak data 1 maja. W ten dzień chłopi podobno mieli na górze „oddawać" jakieś ofiary. 2'a to 3 maja benedyktyni uroczyście obchodzili dzień znalezienia krzyża świętego, 2 2 N a j p i e r w M ł y n a r s k a - K a l e t y n o w a (1967), a n a s t ę p n i e D e r w i c h (1996) u w a ż a j ą , ż e ze ź r ó d e ł wprost nie w y n i k a , by o przeniesieniu j a r m a r k ó w z a d e c y d o w a ł lęk przed p o g a ń s k i m i zwyczajami c h ł o p ó w , a raczej c h o d z i ł o o s p o k ó j z a k o n n i k ó w , niepokojonych przez h a ł a ś l i w i e t ł u m y . Taki punkt w i d z e n i a jednak nie p r z y j ą ł s i ę w literaturze: niby dlaczego j a r m a r k i o d b y w a ł y się pier­ w o t n i e w tak o d l e g ł y m i n i e g o ś c i n n y m miejscu? �138 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI a odpust w tym dniu gromadził spore tłumy pielgrzymów. Czy te dwie daty łączą się ze sobą na zasadzie wymiany symboli pomiędzy starą i nową wiarą? Takie przypuszczenie zdaje się tym bardziej prawdopodobne, że jeszcze w X V I wieku istniała świadomość, że w okolicach Łysej Góry data 1 maja ma szczególne znaczenie. W Powieści istey o założeniu klasztoru na Łysej Górze czytamy, że w tym miejscu był „kościół trzech bałwanów Lado, Boda, Leli, do których prości ludzie schodzili się 1 maja". Imiona tych „bałwanów" są być może wy­ myślone, by uwiarygodnić doniesienie o żywym pogańskim kulcie w tym miejs­ cu, ale sama data zapewne nie jest podana przypadkowo. Choć późnośredniowieczne źródło więcej sugeruje niż mówi wprost o rytual­ nej roli Łyścca (w X V wieku Lissecz, najstarszy zapisany wariant nazwy Łysa Góra), jednak są to informacje tak charakterystyczne, że łatwo można je skoja­ rzyć z innymi źródłami etnohistorycznym i przede wszystkim z etnograficznym obrazem życia rytualnego chłopów. Najistotniejszą datą rytualną na tej górze były Zielone Świątki, czyli jedna z dwu elementarnych dat, w których chłopi widzieli moment przełomu w cyklu wegetacyjnym, początek pory płodnej, lata. To, jak można się domyślać, data odbijająca kalendarz lunarno-solarny i znaczącą w nim datę około 1 maja, gdy druga data, dzień św. Jana - najdłuższego dnia w roku, to data kalendarza solarnego. Te dwie daty spotkały się ze sobą gdzieś na przecięciu kultur, w nieokreślonej przeszłości, i wciąż spotykają w tradycjach ludowych. Stąd tu obchodzono wspanialej Zielone Świątki, tam znów św. Jana, czy też oba te święta równie uroczyście. Ich wspólne rysy - i to w europejskiej perspektywie - można sprowadzić do kilku węzłowych elementów: zachowań orgiastycznych, rytuałów związanych z ogniem, świadomości obecności zmar­ łych i demonów. Kolejnym charakterystycznym elementem jest to, że porą tych zachowań rytualnych jest noc. Najjaskrawszą formą zachowań orgiastycznych są tańce dziewcząt wokół rozpalonego w nocy ogniska (nasza sobótka, wschodniosłowiańska kupalnocka). Dziewczęta - niekiedy nagie, co utrzymywało się jeszcze do X I X wieku, a co najmniej bose - wirowały w koło ogniska przy rytmicznym śpiewie, aż do utraty przytomności. W chwili, gdy ogień dogasał, nagle wypadali z ukrycia chłopcy, chwytali wybrane przez siebie dziewczęta i przenosili ponad żarzącym się ogniem. Na resztę nocy pary znikały. Święto sobótki grało, to oczywiste, rolę inicjacji seksualnej, ale pierwiastek orgiastyczny ma przede wszystkim podstawowe znaczenie we wszelkich rytuałach pobudzają­ cych najogólniej pojmowane moce życia i płodności. Zresztą z płonącymi sobót­ kowymi ogniskami łączyły się także inne jeszcze charakterystyczne zachowania, w których rozpoznajemy chęć pobudzenie płodności - np. chłopcy uderzali bata­ mi o ziemię, sami skakali przez ognisko, krzyczeli, wywoływali huk wrzucając proch do ognia i in. Dziewczęta w tańcu wirowały w lewo, więc w kierunku „wstecz", „w głąb" - aż do otchłani. Każda granica, również granica w czasie, przybliża do siebie brzegi dwu światów, „tego" i „tamtego". Dziewczęta przeni­ kają na stronę zmarłych i demonów, ale ci również wdzierają się na stronę ży­ wych. W finale rytuału trzeba ich zatem z powrotem odprawić do siebie. Wydaje się, iż taki sens ma przepędzanie od ogniska, przyniesionego uprzednio w worku, �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 139 kota lub psa (o sobótkach ostatnio zob. Kalinowska-Kłosiewicz 1985). Obecność zmarłych i demonów łatwiej daje się rozpoznać w późnowiosennych tańcach dziewcząt w obszarze wschodniosłowiańskim (kupalnocka, rosalia), gdzie dziew­ częta zdają się opętane przez wchodzące w nie demoniczne dusze zmarłych, które nie chcą opuścić „tego" świata. W źródłach etnograficznych wyraźniej też utrwaliło się tam wspomnienie różnych postaw rytualnych związanych z unice­ stwieniem tych groźnych istot, w tym palenia lub topienia kukły „wiedźmy". Może to być nawet, jak sugerował już Frazer (1969, s. 470 n), wspomnienie rzeczywistych rytuałów ofiarnych. W każdy razie obecność czarownic (niezwy­ kle niebezpiecznych, bo trudnych do wykrycia demonicznych istot żyjących wśród ludzi) była w „graniczne" noce powszechnie odczuwana, i na naszych ziemiach i dalej na wschodzie czy zachodzie. Czarownice miały lękać się późno­ wiosennych, nocnych ognisk - nie mogły przeskoczyć przez ognisko, niechyb­ nie musiały wpaść do niego i spłonąć (o kupalnocce zob. zwł. Winogradowa, Tolstaja 1990). Ogniska sobótkowe rozpalano w jednych miejscach w Zielone Świątki, w innych w św. Jana, zawsze chętnie na górach lub na jakiś wzniesie­ niach. Niekiedy daje się stwierdzić, iż ogień wzniecano specjalnymi, rytualnymi technikami - świdrem ogniowym lub przez pocieranie drewien i traktowano jako nowy ogień (Tyszkiewicz 1976, s. 595). Cenną informację zapisano w XIX wieku w Małopolsce, że ogień ten rozpalano „na cztery rogi", czyli z czterech stron świata. Ogień sobótkowy miał oczyszczać i chronić ludzi, zwierzęta, otaczającą przestrzeń. Przez ognisko lub obok niego przeprowadzano bydło, by uchronić je przed zarazą. Po polach obnoszono kije z przywiązaną wiązką słomy zapaloną od ogniska, by wzmocnić i uchronić plony od szkodników czy gradobicia, a zwłaszcza pobudzić ich płodność (Kozioł, Szadura 1999, s. 286-289). Wypada jeszcze odnotować, że wiele zapisów o nowym ogniu łączy jego rozpalenie z dniem św. Wawrzyńca (10 sierpnia) (Szadura 1996, s. 290), co być może suge­ ruje tylko tyle, że Kościołowi udawało się „wyprowadzenie" tego rytuału z dat wiosennych czy wczesnoletnich. Przypomnę, że w rejonie Łysej Góry był to również ważny dzień świąteczny. Na koniec chciałbym zatrzymać się przy intrygującej informacji wypatrzonej przez Aleksandra Brucknera w anonimowym kazaniu na Poniedziałek Wielka­ nocny z 1 połowy X V I wieku. „W Zielone Świątki czynią zabawy (igrzyska) pogańskie z wymieniem demonów (djabłów), nie chcą spać pod dachem (spę­ dzają noc na dworze), nie rozmawiają z ludźmi, chodzą z bosemi nogami, jakby inaczej zbawionymi być nie mogli" (Bruckner 1902, s. 55). Nie budzi wątpliwości, iż według anonima noc poprzedzającą Zielone Świątki wieśniacy spędzali pod gołym niebem i chodzili wtedy boso, natomiast pewnego wysiłku interpreta­ cyjnego wymaga to, że „nie rozmawiali z ludźmi". Wydaje mi się, że nic nie stoi na przeszkodzie, by uchwycić tu znaczenie: zachowywali milczenie. Nie było to co prawda milczenie całkowite, bo wzywali wtedy „demony", ale właśnie na tle zachowywanej ciszy tym dobitniej brzmiały słowa kierowane do pojawia­ jących się wtedy tajemniczych istot. Bardzo znacząca jest także informacja, że w tę noc chłopi chodzili boso. To jest dobrze znany w kulturach starożytnych �140 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i ludowych rytualny sposób uzyskania bezpośredniego kontaktu ze światem pod­ ziemnym - stawiając bose stopy na ziemi człowiek czuje się równocześnie bliżej podziemi (zob. ostatnio Lebeuf 2003). Z kilku zdań późnośredniowiecznego kaznodziei wyłania się zatem całkiem sensowny scenariusz rytualny. Chłopi gromadzą się w ciemnościach nocy, w otwartej przestrzeni, są bosi i zachowują milczenie. Dzięki tym rytualnym warunkom i zachowaniom starają się znaleźć jak najbliżej, tylko w wyjątkowych chwilach widzialnego i słyszalnego, sąsied­ niego „tamtego" świata. W ciemności i ciszy tym sugestywniej brzmią słowa - i najprawdopodobniej również jawią się gesty - wywołujące przybyszów z zaświatów. Rytualna cisza wydaje się jednak charakterystyczna dla pierwszej części świątecznej nocy. W drugiej części przeciwnie panuje ostentacyjna i rados­ na wrzawa. Wszelako jest to tylko inny sposób rytualnego zachowania - w istocie, jak trafnie to ujmuje Uspienski (1998), antyzachowania - w chwilach spotkania z „tamtym" światem. Wrzawa i śmiech rozładowują lęk po przywołaniu tajemni­ czych istot oraz pomagają poruszać się wśród nich w kolejnych chwilach. Z tych różnego rodzaju informacji - archeologicznych, etnohistorycznych i etnograficznych - można już zaryzykować próbę interpretacji świętokrzyskich starożytnych świętych gór. Na szczycie gór wyizolowano wielkimi kręgami kamiennymi idealnie puste miejsce, w którym zbierały się nadprzyrodzone moce. Z tego miejsca, z jego granic, rozpalając ogniska dawano znać o wschodzącym słońcu około 1 maja, rozpoczynającym najdoskonalszą porę roku: urodzajne lato. Stąd obserwowano więc kosmos i tu kontakt z bogami, a zapewne też ze zmar­ łymi przodkami i demonami, był najpełniejszy. Wyizolowany szczyt góry był najprawdopodobniej traktowany jako miejsce w istocie nie należące do „tego" świata. Tuż poniżej, już w strefie o mniejszym potencjale świętości, która rozpraszała się w otaczającym świecie, wokół wznieconych o świcie ognisk z nowym ogniem praktykowano właściwe symbolice mocy życia i płodności orgiastyczne i hałaśliwe rytuały. Idealna pustka i cisza na szczycie góry zamie-' niały się poniżej w zgiełk i hałas tłumów. W kulturach archaicznych - jak to ukazują niezliczone przykłady - jądrem rytuałów kalendarzowych, związanych z „granicami" w czasie, była symbolika puryfikacyjna, najpierw trzeba było uwolnić otaczający świat od gromadzących się w nim „nieczystości", by potem wchłonął on nowe moce życia. Zarysowuje się zatem kolejne intrygujące pytanie: o środki wyrazu takiej symboliki w tych rytualnie idealnie czystych świętych górach. Równoczesne pojawienie się trzech składników rytualnej czystości - pustki, ciszy i ciemności - zachęca do poszu­ kiwania odpowiedzi w tajemnicach nocy, która poprzedza dzień. Być może na szczytach tych gór wypatrywano w ciemnościach oczyszczającego błysku pioruna. W każdym razie taki domysł dobrze pasuje do współczesnych rekon­ strukcji religii Słowian, w których piorunowładca i pan nieba widziany jest jako główna postać panteonu, a puryfikacyjna funkcja błyskawicy wydaje się wzorcowa (nie inaczej zresztą niż w innych kulturach kręgu indoeuropejskiego) (np. Gamkrelidze, Iwanow 1984, s. 791-799). Można też przypomnieć znany zapis Prokopa z Cezarei (Wojna gocka V I I , 14, 23), w którym powiada on �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 141 o Antach, że za najważniejszego boga uważali „twórcę błyskawicy", będącego „jedynym władcą wszystkiego". Echo oczyszczającej symboliki pioruna można także wychwycić w tradycjach ludowych związanych z sobótkami: biegano wtedy nocą po polach z zapalonymi pochodniami, „naśladując niby błyskawice", co miało uchronić potem zbiory od zniszczenia przez burze (np. Kolberg 1871, s. 373). Wyjaśnienie tego zwyczaju jest zapewne wtórne, najbardziej znacząca wydaje się sama praktyka rytualna. Wynik wykopalisk archeologicznych na Górze Dobrzeszowskiej i na Łysej Górze jest jednoznaczny: w obrębie kręgów i poza nimi, na zboczach gór i u ich podnóży nie znaleziono żadnych śladów sugerujących, że otaczano tu kultem jakieś wyobrażenia bogów czy innych nadnaturalnych istot. Ich porównanie do innej słynnej starożytnej świętej góry Słowian - Sobótki, gdzie zachowały się intrygujące kamienne rzeźby, nie jest zatem dokładne. Jak wolno odgadywać w Górach Świętokrzyskich natrafiono prawdopodobnie na miejsca rytualne, w których bije puls bardziej pierwotnych wierzeń. Dobrym punktem odniesienia dla takiego przypuszczenia wydaje się topografia rytualna Grecji i ujawniające się w niej charakterystyczne miejsca kultu uznawane przez Starożytnych za na­ der zamierzchłe oraz kryjące w sobie groźne tajemnice. Dobrym przykładem jest Góra Likejon w Arkadii (Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie V I I I , 38,6-7) ze świętym okręgiem, temenosem, Zeusa Likajosa. Było to miejsce niedostępne dla wiernych, a łamiący zakaz musieli się spodziewać nagłej śmierci w ciągu roku. „Mówi się też, że ktokolwiek z ludzi czy zwierząt znajdzie się w temenosie, nie rzuca żadnego cienia". Na samym szczycie góry znajdował się kopiec stanowią­ cy ołtarz Zeusa Likajosa, na którym składano otoczone tajemnicą ofiary, zda­ niem autorów starożytnych, ofiary z ludzi (np. Platon, Państwo V I I I 565 D). Choć nie było to miejsce idealnie puste - wykopaliska archeologiczne wydobyły fragmenty brązowych figurek Zeusa - to przecież plenerowy charakter i uderza­ jąco skromna jego oprawa zdają się znaczące w kulturze wznoszącej monumen­ talne świątynie i zaludniającej miejsca kultu licznymi posągami. Istotną poszlaką sugerującą, że w oczach Greków było to pradawne miejsce święte jest podejrze­ nie o składanie tu ofiar z ludzi - do takich praktyk Grecy bardzo niechętnie się przyznawali i wiązali je z odwiecznymi tradycjami. Innym, o wiele bliższym, punktem odniesienia jest krąg germański. Tacyt w Germanii co najmniej dwu­ krotnie (9 i 43) podkreśla pustkę miejsc świętych. Najdokładniej objaśnia ją pisząc o Swebach: „nie uważają za rzecz godną wielkości niebian zamykać bogów w obrębie świątyń lub upodabniać ich do jakiegoś wyglądu ludzkiej twa­ rzy: poświęcają im gaje i dąbrowy, a imionami bóstw nazywają ową tajemniczą istotę, którą sama tylko cześć pozwala im oglądać". Z kolei o świętym gaju Nahanarwalów, gdzie czczono bliźniaczych Alków powiada, że „żadnych nie stawia się im posągów". Do tych informacji można jeszcze dodać jego przekaz (41) o „nie tkniętym gaju" na wyspie, gdzie przechowywano święty wóz bogini Nerthus - po powrocie z rytualnego objazdu wóz ten był myty przez niewolni­ ków, którzy byli zaraz potem topieni, by nie mogli zdradzić żadnych tajemnic. W tym wypadku słyszymy o obiekcie kultu, ale tylko o jednym! Tak dosłownych �142 JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I zapisów o pustce miejsca świętego nie mamy dla świata Słowian, najłatwiej bo­ daj taki sens wychwycić u Helmoda w opisie gaju Prowego (zob. wyżej). Znale­ ziska archeologiczne, w ostatnich latach coraz częstsze, ukazują, że Germanie i Słowianie chętnie stawiali posągi bogom i budowali im świątynie. Na tym tle tym bardziej interesująco rysują się miejsca kultu pozbawione takich składników życia rytualnego. Najprawdopodobniej - wszelkie inne hipotezy zdają się mniej wiarygodne - ich źródłem są głębiej zakorzenione w dziedzictwie kulturowym wzorce wierzeń. Świętość „sama w sobie" wyodrębnionego miejsca w krajobra­ zie, zwłaszcza w konfiguracji góra (kamień) - drzewo - woda, jest wręcz jakimś prawzorcem wyobraźni religijnej, rozpoznawanym nie tylko w kręgu indoeuropejskim (ostatnio zob. Banaszkiewicz 1998, s. 362 i п.), lecz w istocie uniwersal­ nym (zob. choćby u van der Leeuwa 1979, s. 348-349). Często świętość miejsca jest podkreślana tylko bardzo prostymi środkami, przez wyznaczenie przestrzeni (to może być równie dobrze kamienny wał, jak wyorana bruzda czy rozwieszona nić) lub przez jakichś niezwykle prosty rekwizyt rytualny (np. słup czy paleni­ sko). Owa elementarna idea wyodrębnionej przestrzeni wyraźnie odbiła się w języku: pol. gaik, czes. hájik - ku, sła. hájik - ka wywodzi się od psł. *gajiti „las chroniony, gdzie nie wolno wstępować", też „ogradzać" (zob. Słownik pra­ słowiański, s. 26-29). Również gdzie indziej ujawniają się charakterystyczne tropy językowe, temat rom-, ram- występujący w nazwach miejscowych Prus i Litwy (np. święte góra Rombinus i las Rambyn) zdaje się wskazywać na miejsce „spokojne", „zaciszne", czyli wyodrębnione i dające schronienie (Banaszkiewicz 1998, s. 409-410). Starożytne celtyckie słowo określające miejsce święte lub sanktuarium, nemeton, zdaje się spokrewnione z łac. nemus, „las", „gaj" z wyrą­ banym miejscem bądź wprost wskazuje na sam wyrąb w gaju (Sadowska bd.). Pomimo różnych analogii i innych poszlak wyjaśnienie symboliki świętokrzy­ skich świętych gór jedynie ich zakorzenieniem w głębinach dziedzictwa kulturo­ wego nie wydaje się pełne. Trudno bowiem uwolnić się od wrażenia, że w tym wypadku odwieczne idee zostały podniesione z nową siłą wyrazu. Doskonała pustka tych miejsc różni się jednak od tylko umownej pustki innych i starszych miejsc świętych. W świetle doświadczeń archeologii zdumiewające wydaje się, że nie odkryto tu żadnych śladów składanych ofiar - w warstwach spalenizny wykopano okruchy ceramiki, ale nie wydobyto nawet najmniejszego fragmentu kości. Wolno zatem podejrzewać, że krwawe ofiary musiały być potem stąd usu­ nięte, święte miejsce miało pozostać rytualnie jałowe, próżne, czyste. Być może brak dowodów składania tu ofiar wiązał się również z chęcią ich ukrycia. Jeżeli jest to trafne rozpoznanie, to zarysowuje się kolejny trop w interpretacji, można bowiem te górskie temenosy przeciwstawić innym „plenerowym" świętym miejs­ com Słowian, w których właśnie nie ukrywane były krwawe rytuały, np. święte źródło wśród trzęsawisk Głomaczów (Słupecki 1994, s. 165; Rosik 2000, s. 64 n.) lub przywoływany już gaj Prowego. Nie można jednak wykluczyć, iż w ogóle nie składano tu krwawych ofiar. Rytualna czystość tego miejsca byłaby więc doprawdy doskonała i wyjątkowa. Czyż nie jest o wiele bardziej prawdopodobne, że znaleziska na Górze Dobrzeszowskiej i Łysej Górze nie są li tylko odbiciem �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 143 zwykłej inercji, „długiego trwania" zamierzchłych wyobrażeń i postaw rytual­ nych, przyniesionych przez Słowian na nowe ziemie, czy przejętych od poprzed­ nio żyjących tu kultur, lecz raczej wynikiem spotkania tych tradycji i ponownego krystalizowania się pradawnych idei. W takim ujęciu przedmiotem badania jest pewien twórczy akt homo religiosas, bardzo swoisty i zarazem dający się satys­ fakcjonująco objaśnić tylko w wielostronnym oświetleniu: znajomości uniwer­ salnych doświadczeń człowieka kultur archaicznych, narastającej wiedzy o szer­ szej indoeuropejskiej wspólnocie kulturowej, źródeł archeologicznych i pisanych mówiących o konkretnym miejscu i czasie, a wreszcie późniejszych źródeł etnohistorycznych i etnograficznych. W Świętości Rudolfa Otta czytamy, iż tym co przede wszystkim łączy trzy symboliki - pustki, ciemności, milczenia - jest negacja. Można śmiało powie­ dzieć, w duchu Otta, że jest to twórcza negacja, bowiem „usuwa wszystkie 'to i tu', aby 'coś całkiem innego' stało się aktem" (Otto 1993, s. 96). Te trzy sym­ boliki są w istocie „środkiem" do ujawnienia się numinosum. Ich negatywistyczny aspekt sprawia, że często są w ogóle niezauważane, a kiedy sieje dostrzega to zwykle bardzo opornie poddają się interpretacji, gdyż trudno je zadawalająco wyjaśniać bez znajomości szczegółów. Z tych trzech symbolik najtrudniejsza do uchwycenia wydaje się symbolika milczenia. Kłopoty, jakie pojawiają już w chwili jej poszukiwania, dobrze obrazuje świat grecko-rzymski. Na informa­ cje o niektórych znaczących rytualnych aktach milczenia natrafiamy w tekstach właściwie dzięki szczęśliwemu przypadkowi. Podstawowym źródłem wiedzy o milczeniu zapadającym w czasie składania krwawej ofiary bogom olimpijskim są autorzy sceniczni (np. Arystofanes, Ptaki, 957-959), to również z tekstu komedii (Menander, Od ludek, 433-437) wynika, że jednak nie wszystkim bo­ gom składano ofiarę w ciszy - „wiejski" Pan był wtedy czczony grą na instru­ mencie muzycznym i wrzawą (zob. też. Banek 2003, s. 36-37). Gdyby nie ocalał traktat Cycerona O wróżbiarstwie (II, 72) nie byłoby wcale oczywiste, jak istotny był dla Rzymian nakaz zachowania ścisłego milczenia, czy dokładniej zachowa­ nia idealnej ciszy (silentium), w czasie auguriów: na pytanie „czy jest cisza" padała jedyna możliwa nie kłamliwa odpowiedź: „wydaje się, że jest". Nie dziwi zatem, że ślady symboliki milczenia, które można wyszukać w źródłach pisa­ nych oświetlających „barbarzyńską" Europę, a potem w źródłach etnograficz­ nych są wyrywkowe i skromne. W „naszych" źródłach etnograficznych, jak zdążyłem już napisać, milczenie wydaje się jedną z dwu elementarnych postaw rytualnych w chwilach spotkania z istotami z „tamtego" świata (druga postawa stanowi jej przeciwieństwem i po­ lega na wywołaniu wrzawy). Można przypuszczać, że jest to postawa właściwa w sytuacji nagłego lub jeszcze nieoswojonego spotkania. Ciekawym śladem jest zapis (Gonet 1910, s. 79) pewnego „przesądu", który utrzymywał, że jeżeli w pomieszczeniu panuje cisza, to zapewne ktoś z siedzących ma założone nogi na krzyż. Bliski odpowiednik tego „przesądu" dostrzegam w wyobrażeniach Greków: jak zdradza Plutarch (O gadulstwie, 2), kiedy zapada milczenie powiada­ ją, że to wszedł Hermes (czyli przewodnik zmarłych, pojawiający się najchętniej �144 JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I w nocy) (Kerényi 1993, s. 38-44). To z pewnością jest skojarzenie bardziej po­ wszechne w świecie archaicznym. Nagłe milczenie jawi się groźnie, czas się zatrzymuje, czy raczej powstaje jakaś dziura w czasie, przez którą mogą się prze­ dostać istoty z zaświatów. Czyż nie taki właśnie zdaje się sens do dziś dobrze znanej minuty ciszy dla uczczenia zmarłych! Milczenie i ciemności nocy, takie połączenie wydaje się w kręgu archaicznej wyobraźni narzucać wręcz bezwiednie. W ciszy nocy widmowi zmarli sana pew­ no lepiej wyczuwani. Chłopi bali się jednak samych głosów zmarłych, były one dla nich śmiertelnie niebezpieczne, spodziewali się raczej jakiś znaków - mogło to być np. skrzypienie sprzętów (Bylina 1992, s. 23). Zmarli u Słowian zwykle zachowywali milczenie i przypominali zmarłych w wierzeniach Rzymian, wę­ drujące w milczeniu lary (jak u Owidiusza, Fasti V, 419). W źródłach etnogra­ ficznych, choć nie z obszaru Polski, pojawiają się zapisy dotyczące świątecznej wiosennej nocy i kojarzące praktykowane wówczas rytuały wróżebne z nakazem milczenia. Wodę do wróżb (przepowiadano np. z przedmiotów wkładanych i po­ tem wyciąganych z naczynia z wodą) trzeba było zaczerpnąć w księżycową noc, najlepiej o północy, z rzeki lub źródła, zachowując absolutne milczenie (zapisy z Niemiec). Wodę używaną w celach wróżbiarskich w noc świętojańską czer­ pano i potem zanoszono do chałupy w milczeniu. Także w czasie seansu wróż­ biarskiego należało zachować milczenie (zapisy z Bułgarii). Niezwykła wróżebna woda była znana jako „milcząca woda" (Moszyński 1967, s. 385-386). Wszelkie wody są. par excellence żywiołem podziemnym i można odgadywać, że w przy­ wołanych praktykach ciemności nocy i milczenie miały uchronić przed rozpro­ szeniem i zwielokrotnić tę zaświatową moc wody. Potencjał symboliczny ciemności nocy jest naturalnie o wiele bogatszy. Wśród istotnych skojarzeń warto wymienić symbolikę początku i końca, w wielu archa­ icznych kosmologiach świat wyłania się z ciemności i w końcu do nich powraca. Wyżej przywoływałem już przekonanie Celtów i Germanów, że to noc poprze­ dza dzień. To jest tak uniwersalna wizja, że znów można przypuszczać, iż nie­ obca była także starożytnym Słowianom. Tak jak ciemność obrazuje oczekiwa­ nie na światło, tak również milczenie, jak można odgadywać, jest postawą właściwą oczekiwaniu na jakąś zmianę, wyłonienie się czegoś nowego. Najbardziej tajemnicze jest jednak połączenie symboliki pustki i milczenia. Prawdopodobnie wkraczamy tu w pole najbardziej głębinowych doświadczeń ludzi sprzed tysiąca lat. Milczenie, wypada powtórzyć za van der Luuwem (1997, s. 377-378), wydaje się jedną z najdoskonalszych form kontaktu z sacrum. To postawa właściwa wszelkiej mistyce. „Mistyka w ogóle szuka milczenia. Potęga z którą obcuje jest tak wielka, że tylko milczenie może stworzyć jej 'sposobność' " Najpewniej na zawsze pozostanie tajemnicą to, co działo wewnątrz świętokrzy­ skich kamiennych kręgów. I wcale nie dlatego, że nie dysponujemy - bo nigdy nie istniały - źródłami pisanymi, oświetlającymi zamierzchłą historię religijną tych miejsc. W świecie greckim nawet w najwspanialszych miejscach kultu sta­ jemy wobec nie dających się rozwikłać tajemnic. Wejście w obręb murów nie­ których świętych okręgów łączyło się ze złożeniem przysięgi milczenia o wszyst- �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 145 kim, co tam można było ujrzeć i o tym, co się tam dzieje. To zdumiewające, ale w gadatliwym świecie śródziemnomorskim nikt właściwie nie złamał tej przy­ sięgi milczenia. W najlepszym wypadku odkrywamy w tekstach tylko różne mniej lub bardziej zrozumiałe aluzje. W najsłynniejsze misteria greckie w Eleusis musiało być wtajemniczonych dziesiątki tysięcy ludzi, może jeszcze więcej, a jednak nikt nie odważył się zdradzić ich tajemnic. Obok przysięgi milczenia, składanej przez inicjowanych w misteria, powszechny był w Grecji zakaz mówienia o niektórych elementach rytuałów - były one chronione przed czczą ciekawością jako aporrheta („zakazane") albo arrheta („niewysławialne") (zob. np. Kerćnyi 2000, s. 12-14, Burkert 2001, s. 49). Czytając Herodota czy Pauzaniasza, autorów najdokładniej oprowadzających po świecie greckim, co chwila złościmy się, że w materii wierzeń i rytuałów są tak ostrożni i wciąż natrafiamy u nich na irytująca formułę „o tym nie wolno mi powiedzieć". M i l ­ czenie, jak odgaduję, panujące w kamiennych kręgach w Górach Świętokrzyskich być może miało taki właśnie sens. Miało ukrywać tajemnicę, której wyjawienie groziło utratą mocy rytuałów. A jednak zawsze będziemy ciekawi co było w środku, co otaczano tajemnicą. Czasami wiemy lub możemy się domyślać, jakie to były przedmioty. Kłos zboża w greckich misteriach Demeter, wróżebny kocioł w rytualnych zgromadzeniach Celtów i Germanów, lustro w sintoistyczych świątyniach w Japonii. Na ogół są to zwykłe formy, które trzeba ukrywać, by nie rozproszyć otaczających je wyobrażeń o ich niezwykłości. Wspaniale te postawę człowieka kultur przednowoczesnych ukazał na przykładzie Japonii Alex Kerr (1999, s. 165-166): „W Izumo, najstarszym chramie sinto, przedmiot kultu przebywał w ukryciu tak długo, aż zapomniano, co to było: mówiono o nim 'obiekt'. Wiemy, że w Wiel­ kim Sanktuarium Ise takim przedmiotem było lustro, ale nikt nie widział go od co najmniej tysiąca lat. Zapytany o to dziewiętnastowieczny japonista Chamberlain powiedział: 'Nie ma tam nic do zobaczenia i nie dadzą ci tego zobaczyć". Trzeba uczciwie powiedzieć, że nie wiadomo czy kamienne kręgi w Górach Święto­ krzyskich nie chroniły jakichś świętych przedmiotów, które łatwo było stamtąd zabrać. Wtedy pustka tego miejsca nie byłaby idealna . 3 LITERATURA Adamowski - J. 1999a, Kategorie przestrzeni 1999b Ł y s a G ó r a , [ w : ] Słownik w folklorze. stereotypów Studium etnolingwistyczne, i symboli ludowych, Lublin. J. B a r t m i ń s k i (red.), L u b l i n , s. 121-122. Adam z Bremy = Gesta Hammburgensis ecclesiae pontificum, odp. fr. cyt. Strzelczyk 1998, s. 198. Arystofanes 2003, Ptaki, [ w : ] Arystofanes, Komedie, t ł u m . J. Ł a w i ń s k a - T y s z k o w s k a , t. I I , Warszawa, s. 5-100. 3 W n i n i e j s z y m t e k ś c i e r o z w i j a m drogi interpretacji w s k r ó c i e przedstawione w artykule milczenia ( K o l c z y ń s k i 2004). Góry �146 B В В В JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I a n a s z k i e w i c z J. 1998, Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadłubka, Wrocław. a n d i n i D . i G. 1999, Kleines Lexikon des Hexenwesens, München. a n e к К . 2003, Mistycy i bezbożnicy. Przełom religijny VI-V w. p.n.e. w Grecji, K r a k ó w . o t h e r o y d S. i R F. 1998, Słownik mitologii celtyckiej, Katowice. B r u c k n e r A . 1902, Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, t. 1: Kazania i pieśni. literackie i obyczajowe, Warszawa. В u г к e r t W. 2 0 0 1 , Starożytne kulty misteiyjne, Bydgoszcz. B y l i n a S. 1992, Człowiek i zaświaty. Wizje kar pośmiertnych w Polsce średniowiecznej, szawa. Cezar 1976, Wojna galijska, Szkice War­ t ł u m . E. K o n i k , W r o c ł a w . Cyceron 1960, O wróżbiarstwie, [ w : ] Cyceron, Pisma filozoficzne, t ł u m . W. K o r n a t o w s k i , t. I , Warszawa, s. 2 2 6 - 3 9 2 . D e r w i c h M . 1996, W i a r y g o d n o ś ć p r z e k a z ó w pisemnych na temat k u l t u p o g a ń s k i e g o na Ł y ś c u . A r c h e o l o g a ź r ó d ł a pisane, [ w : ] Słowiańszczyzna W r o c ł a w , s. 9 7 - 1 0 2 . F r a z e r J. G. 1969, Zlota gałąź, Warszawa. G a c k i J. 1873, Benedyktyński klasztor Świętego w Europie, Krzyża na Łysej t. I ,Z. Kurnatowska (red.), Górze, Radom. G a m к r e 1 i d z e Т. V., I v a n o v V. V. 1984, Indoevropejskij jazyk i Indoevropejcy. Rekon­ strukcja i istoriko-tipologičeskij analiz prajazyka i protokultury, t. 2, T b i l i s i . G ą s s o w s k a E. 1975, U w a g i o chronologii i funkcji Ł y s e j G ó r y , Rocznik Muzeum Święto­ krzyskiego, t. I X , K r a k ó w , s. 8 7 - 1 0 9 . - 1979 Sanktuarium p o g a ń s k i e w Dobrzeszowie, Z otchłani wieków r. X L V , nr 2, s. 122-127. G ą s s o w s c y J. i E. 1970, Łysa Góra we wczesnym średniowieczu, Wrocław. G o n e t Sz. 1910, Z A n d r y c h o w a ( l u ź n a notatka), Lud, t. 16, s. 79. Hel mod z B o z o w a = Helmodi presbyteři Bozoviensis Chronica Slavorum, odp. fr. cyt. Strzelczyk 1998, s. 164. Kalinowska-Kłosiewicz D . 1985, O b r z ę d s o b ó t k o w y . Taniec w aspekcie s y m b o l i k i ruchu obrotowego, Polska Sztuka Ludowa, R. X X X I X , nr 1-2, s. 6 7 - 7 5 . К e r é n y i К . 1993, Hermes przewodnik dusz, Warszawa Kerr 2000 Misteria Kabirów. Prometeusz, Warszawa. A . 1999, Japonia utracona, Warszawa. Kolankiewicz L . 1999, Dziady. Teatr święta zmarłych, Gdańsk. Kolberg O. \%l\,Lud. Krakowskie, t. 1. (reprint DWOK 1976). K o l c z y ń s k i J. 2004, G ó r y milczenia, Z otchłani wieków [ w d r u k u ] . K o z i o ł M . , S z a d u r a J. 1996, O g i e ń s o b ó t k o w y , [ w : ] Słownik stereotypów..., s. 2 8 6 - 2 8 9 . Laine-Kerjean C. 1943, Le calendrier celtique, Zeitschriftfur Keltische Philologie und Volksforschung, t. X X I I I , s. 2 4 9 - 2 8 3 . L e b e u f A . 2003, Stopa bosa, stopa obuta. Semantyka motywu ikonograficznego, Kraków. L e u u w v a n d e r G. 1997, Fenomenologia religii, Warszawa. Mabinogion 1976, t ł u m . J. Gantz, Harmondsworth. M e n a n d e r 1982, Odludek, [ w : ] Menander, Wybór komedii i fragmentów, t ł u m . J. Ł a n o w s k i , W r o c ł a w , s. 7 1 - 1 5 4 . M ł y n a r s k a - K a l e t y n o w a M . 1967, Targ na Zielone Ś w i ą t k i , Kwartalnik Historii Kul tuty Materialnej, R. X V , nr 1, s. 2 5 - 3 1 . M o s z y ń s k i K . 1967, Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa. O t t o R. 1993, Świętość, Warszawa. O w i d i u s z 1978, Fasti, w y d . E . H . A l t o n , D.E.W. W o r m e l l , E. Courtney, L e i p z i g . P a u z a n i a s z 1989, Wędrówka po Helladzie. U stóp boga Apollona. Z Pauzaniasza Wędrówki po Helladzie, księgi VIII, IX, X, t l u m . J. N i e m i r s k a - P l i s z c z y ń s k a , W r o c ł a w . P l u t a r c h 1954, O gadulstwie, [ w : ] Plutarch, Moralia, tłum. Z. A b r a m o w i c z ó w n a , Wrocław, s. 6 5 - 9 3 . �147 W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A Potkański K . 1924, W i a d o m o ś c i D ł u g o s z a o polskiej m i t o l o g i i , [ w : ] t e g o ż , Pisma pośmiertne, K r a k ó w 1924, s. 3-93. Prokop z Cezarei Słowian. Rosik 1989, Wojna gocka, odp. fr. cyt. Testiomonia najdawniejszych dziejów Seria grecka, z. 2, w y d . A . Brzostowska, W. Swoboda, W r o c ł a w , s. 6 0 - 6 1 . S. 2000, Interpretacja mieckich (Thietmar, Sadowska chrześcijańska religii pogańskich Adam z Bremy, Helmond), Słowian w świetle kronik E. [ w p r z y g o t o w a n i u ] Beltaine, Uisnech, nemeton, [ w : ] Słownik i wyroczni. Tradycje mantyczne nie­ Wrocław. i wizje przyszłości w Europie wróżbiarstwa i świecie śródziemnomor­ skim, J. K o l c z y ń s k i (red.), W y d a w n i c t w o P r ó s z y ń s k i i Ska. Sadowski R. M . 1979, Possible Astronomical Orientations at an Ancient East-European 'Sanc­ tuary', Archaeoastronomy Sakson Gramatyk I I : 1979, nr 4, s. 17-20. 1925 = Gesta Danorum, odp. fr. cyt. J. Ł e g o w s k i - N a d m o r s k i , B ó s t w a i w i e ­ rzenia religijne S ł o w i a n lechickich, Rocznik Słupecki Kultura średniowieczna ciolecie pracy - Nauk w Toruniu, t. 22, s. 6 8 - 6 9 . Studia ofiarowane A. Gieysztorowi. W pięćdziesię­ Warszawa, s. 3 7 7 - 3 8 6 . 1992, Ś l ę ż a , Radunia, W i e ż y c a . Miejsca k u l t u p o g a ń s k i e g o S ł o w i a n w ś r e d n i o w i e c z u , Historyczny, - 1994 Slavonic - 2003 Mitologia prasłowiański Słownik i staropolska. naukowej, Kwartalnik Słownik Towarzystwa L . P. 1991, ' P o w i e ś ć rzeczy istey' j a k o ź r ó d ł o do d z i e j ó w p o g a ń s t w a na Ł y ś c u , [ w : ] Pagan nr 2, s. 3-15. Sanctuaries, skandynawska Warszawa. w epoce Wikingów, Kraków. 1995, F. S ł a w s k i (red.), t. V I I . stereotypów... 1996, 1999, Słownik stereotypów i symboli ludowych, J. B a r t m i ń s k i , S. Niebrzegowska (red.), t. I , cz. 1, L u b l i n ; t. I . , cz. 2, L u b l i n . Strzelczyk Szadura Tacyt J. 1998, Mity, podania i wierzenia J. 1996, N o w y o g i e ń , [ w : ] Słownik 1957, Germania, [ w : ] Tacyt, Dzieła, dawnych Słowian, stereotypów..., Poznań. s. 2 8 9 - 2 9 1 . t ł u m . S. Hammer, t. I I , Warszawa, s. 2 6 5 - 2 9 0 . T o 1 s t aj a S. M . 1999, K a l e n d á ř narodnyj, [ w : ] Slavjanskije drevnosti, S.M. Tolstaja (red.), t. 2, M o s k v a , s. 4 4 2 - 4 4 6 . Tyszkiewicz J. 1976, „ N o w y o g i e ń " na w i o s n ę , [ w : ] Cultus średniowiecznej Uspienski kultury, et cognitio. Studia z dziejów Warszawa, s.591-597. B . 1998, Antyzachowanie w kulturze dawnej Rosji, [ w : ] t e g o ż , Historia i semio­ tyka, G d a ń s k , s. 8 1 - 9 4 . V r i e s de J. 1957, Altgermanische Winogradowa Religionsgeschichte, L.N., Tolstaja S.M. t. I I , B e r l i n . 1990, M o t i v u n i Č t o ž e n i j a - p r o v o d o v n e č i s t o j sily v v o s t o č n o s l o v a n s k o m kupalskom obrjade, [ w : ] Issledovanja kultury. Pogrebalnoj Wojciechowska tokrzyski. - obrjad, v oblasti balto-slavjanskoj M o s k v a , s. 99-118. В . 1999, Tradycja igrzyska „ S t a d o " na Ł y s e j G ó r z e , [ w : ] Pamiętnik Studia z dziejów 2000 Od Godów kultury chrześcijańskiej, do Świętej Łucji. Obrzędy Świę­ Kielce, s. 9 8 - 1 0 4 . doroczne w Polsce późnego średniowiecza, Kielce. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI A Q U E S T F O R T H E S Y M B O L I C M E A N I N G OF T H E V O I D , DARKNESS A N D SILENCE Summary The archaeological investigations at Dobrzeszowska M t . ( H o l y Cross M t s . area) have revealed some mysterious stone rings, being most probably the remnants o f an ancient r i t u a l site ( G ą s s o w s k a 1979, Sadowski 1979) - see Plate 1. I t seems to be very characteristic that no traces �148 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI o f human visitors were found either inside the stone w a l l s or outside them i n their v i c i n i t y , besides but a few potsherds i n the layer o f cinders, covering the entrance to this enclosure, w h i c h may be dated for the 8th century A D (this chronology has been confirmed by radiocarbon analysis o f the ashes). So this place appears to be almost ideally empty! S i m i l a r emptiness i n the sacred place may be observed at other h i l l - t o p stone rings, b u i l t i n last centuries o f the 1st m i l l e n i u m in Poland, i n particular at the nearby Ł y s a G ó r a ( B a l d M t . ) , but also at others such as Ś l ę ż a , W i e ż y c a , or Radunia. R u d o l f Otto suggested that such an emptiness used to be frequently associated s y m b o l i c a l l y w i t h silence and darkness. Therefore the A u t h o r collects here some i n f o r m a t i o n , dispersed among different ethnohistorical and ethnographical sources, w h i c h could enhance the possible applicability o f this symbolic pattern to at least some o f the Slavonic sacred mountains. To this purpose the range o f his studies has to cover not only the early medieval history o f Slavian r e l i g i o n as w e l l as ethnography o f its later surviving remnants, but to include also the numerous analogies from other Indo-European cultures, especially the Germans and Celts, whose influence i n Central and Eastern Europe proved to be really long lasting. Some important hints and ana­ logies came also from the best documented areas o f Graeco-Roman culture as w e l l . J.K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f98451d0221bb4161be26bfe48b173fb.pdf 5d8747e9c98f94569c6fa19e1896fce8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1759 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1629 Title A name given to the resource Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.122-153 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DANUTA MARKOWSKA WSPÓŁCZESNE B A D A N I A N A D RODZINĄ W POLSCE I. WIEJSKĄ WSTĘP Tego r o d z a j u omówienia są zawsze t r u d n e i kłopotliwe, a w p r z y ­ p a d k u takiego t e m a t u , j a k r o d z i n a w i e j s k a — w szczególności. Jest to b o w i e m t a komórka życia społecznego, z którą zetknąć się m u s i każdy badacz problemów w i e j s k i c h . I rzeczywiście, we w s z y s t k i c h p r a ­ wie pracach dotyczących w s i , j e j e k o n o m i k i , organizacji życia zbioro­ wego, i n s t y t u c j i społecznych czy różnych dziedzin k u l t u r y znaleźć moż­ na materiał f a k t o g r a f i c z n y czy uogólnienia odnoszące się w p r o s t l u b pośrednio do r o d z i n y . Z reguły p r a w i e w s z y s t k i e monografie w s i — z wyjątkiem wąskotematycznych — zawierają p a r t i e poświęcone r o ­ dzinie. Jeżeli p r z y t y m uświadomimy sobie, j a k wiele d y s c y p l i n z a j ­ mujących się wsią sięga z konieczności do t a k i c h czy i n n y c h aspektów życia rodzinnego, to zadanie tego artykułu wydać się może n i e w y k o ­ nalne. Toteż o d r a z u należy j e zawęzić. Wskażę t u m i a n o w i c i e t y l k o na te pozycje czy k i e r u n k i badawcze, które ujmują rodzinę wiejską jako autonomiczny p r z e d m i o t dociekań, a więc koncentrują się na ce­ chach właściwych rodzinie, na j e j f u n k c j a c h , dynamice przeobrażeń, czy też i s t o t n y c h związkach z i n n y m i i n s t y t u c j a m i czy g r u p a m i spo­ łecznymi, związkach, wyjaśniających ważne zjawiska życia rodzinnego. Natomiast liczne opracowania, w których rodzina nie jest p u n k t e m d o c e l o w y m analizy, lecz o b i e k t e m , ipoprzez który bada się inne zja­ w i s k a czy procesy społeczne (np. strukturę społeczno-zawodową czy poziom b y t o w y ludności), uwzględnię t y l k o o t y l e , o i l e dostarczają one nieodzownych danych dla w i e d z y o rodzinie, bądź też wskazują n a ważne k i e r u n k i badawcze. Szerzej z a t r z y m a m się natomiast na współczesnych koncepcjach ogólnoteoretycznych, dotyczących procesów przeobrażeń społeczno-gospodarczych w s i czy k u l t u r y w i e j s k i e j , Które stanowić mogą zarówno inspirację, j a k i szersze tło dla analizy r o d z i n y w i e j s k i e j . �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ "WIEJSKĄ II. DOROBEK 123 ZASTANY Badacz, podejmujący po I I w o j n i e światowej studia n a d współcze­ sną rodziną wiejską w Polsce, stawał wobec t r u d n e j s y t u a c j i bogactwa i ... niedoborów. Z jednej s t r o n y w nauce światowej miał już do d y s p o ­ z y c j i ogromną literaturą p r z e d m i o t u , zarówno etnologiczną dotyczącą przede w s z y s t k i m społeczeństw p i e r w o t n y c h , j a k i socjologiczną, k o n ­ centrującą uwagą zwłaszcza na rodzinie w skupiskach m i e j s k i c h i prze­ mysłowych, czy też ogólnie analizującą przeobrażenia r o d z i n y w w a ­ r u n k a c h c y w i l i z a c j i przemysłowej. Z d r u g i e j zaś s t r o n y miał przed sobą morze faktów, dotyczących r o d z i n y wiejskiej, a zebranych z p o ­ z y c j i potrzeb badawczych różnych d y s c y p l i n , włączonych w różne n u r ­ t y i n t e r p r e t a c y j n e , rozsianych po różnych p u b l i k a c j a c h . Nieporównanie słabiej zarysowywał się n u r t teoretyczny, wyjaśniający cechy specy­ ficzne r o d z i n y w i e j s k i e j , zasadnicze d e t e r m i n a n t y t y c h cech, czy t r e n ­ d y rozwojowe. T a k wiąc pomiędzy ogólnoteoretycznymi koncepcjami czy w z o r c a m i badań a m o r z e m faktów l u b cząstkowych uogólnień b r a k było jakiegoś o g n i w a pośredniego. C z y m mogła służyć badaczowi etnologia ogólna? J a k i m i stwierdze­ n i a m i ściśle ogólnymi? J a k i m i wskazówkami metodologicznymi? Dociekania n a d rodziną są w n a u k a c h etnologicznych t a k odległe, j a k początki t e j n a u k i . W y n i k a to zapewne stąd, że w s t r u k t u r z e spo­ łecznej ludów p i e r w o t n y c h rodzina i system pokrewieństwa stanowiły podstawę szerszych organizacji społecznych aż po o r g a n i z m y p l e m i e n no-państwowe włącznie. W t y c h w a r u n k a c h organizacja rodzimy w y ­ jaśniała w i e l e 'pozornie odległych dziedzin życia zbiorowego i k u l t u r y . Rodzina stanowić więc musiała p u n k t wyjściowy w i e l u analiz. XlX-wieczne zainteresowania rodziną w n a u k a c h etnologicznych obracały się woikół genezy r o d z i n y i j e j Stadiów r o z w o j o w y c h . W cen­ t r u m u w a g i były p r z y t y m t y p y s t r u k t u r y r o d z i n y i j e j wewnętrznej organizacji. Dziś już t e m a t y k a ta ustąpiła n a rzecz dociekań o g r a n i . czających się do ściśle określonej bazy empirycznej, studiów o s k r o m ­ niejszych zamierzeniach, lecz głąbiej u d o k u m e n t o w a n y c h . Przełom pod t y m względem stanowią niewątpliwie prace Bronisława M a l i n o w ­ skiego i monografie jego szkoły. Spośród prac Malinowskiego wymienić t u należy przede w s z y s t k i m pełną terenową monografię małżeństwa, r o d z i n y i pokrewieństwa wśród tubylców W y s p T r o b r i a n d z k i c h , a m i a ­ nowicie Zycie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji . Na przykładzie studiów n a d rodziną daje t u autor wykład zasad szkoły f u n k c j o n a l n e j , ograniczającej się do a k t u a l n e j rzeczywistości, badającej przede w s z y s t k i m f u n k c j e r o d z i n y i analizującej f o r m y s t r u k t u r a l n e 1 1 Warszawa 1938. �DANUTA 124 MARKOWSKA w powiązaniu z zadaniami spełnianymi przez tę instytucję. W w i e l u monografiach t e r e n o w y c h uczniów Malinowskiego znaleźć można k o n ­ tynuację badań t y p u furikcjonalistycznego nad rodziną i pokrewień­ stwem. Z i n n y c h pozycji, a m i a n o w i c i e określanych jako s t r u k t u r a l i s t y c z ne, w i e l e prac poświęcił rodzinie i systemowi pokrewieństwa RadcliffeB r o w n . Za reprezentacyjne dla jego stanowiska uznać należy wstęp do zbiorowej pracy African Systems of Kindship and Marriage czy On Social Structure i The Study of Kindship Systems . Wokół osoby prof. R a d c l i f f e - B r o w n a skupia się w W i e l k i e j B r y t a n i i r u c h n a u k o w y rozwijający s t r u k t u r a l i s t y c z n y p u n k t widzenia n a rodzinę i pokrewień­ stwo. Głównymi przedstawicielami tego k i e r u n k u są E. E. E v a n s - P r i t chard i M . Fortes. Na gruncie f r a n c u s k i m s t r u k t u r a l i s t y c z n e koncepcje badań nad rodziną i pokrewieństwem r o z w i j a C. Lévi-Strauss przede w s z y s t k i m w swojej p u b l i k a c j i Les structures élémentaires de la pa­ rante . Rzecz jasna, w s p o m n i a n o t u t y l k o przykładowo o współczesnych badaniach etnologicznych nad rodziną. Pełnej syntezy studiów etnologicznych n a d rodziną nie m a do t e j p o r y . Próby tego rodzaju dokonał amerykański antropolog k u l t u r o w y G. P. M u r d o c k , w pracy Social Structure . A u t o r przedstawił t a m dane dotyczące s t r u k t u r y i i n n y c h zjawisk życia rodzinnego zebrane w 250 różnych społeczeństwach. S t o ­ suje o n w swej analizie metodę porównawczo-ilościową, tzm. zestawia oddzielne elementy czy cechy życia rodzinnego i w y k a z u j e i c h ilościo­ we nasilenie w badanych przez siebie społeczeństwach. Praca ta może spełniać rolę szeroko zakrojonej i n f o r m a c j i , lecz nie posiada ona w y ­ raźnej koncepcji teoretycznej. 2 3 4 5 fi N i e m n i e j jednak z j a k i e g o k o l w i e k p u n k t u w i d z e n i a podejmowano b y badania etnologiczne n a d rodziną, to stwierdzić trzeba, iż wypracowały one już w i e l e p o d s t a w o w y c h ujęć zarówno metodologicznych, j a k i w a r ­ sztatowych. Dzięki o p e r o w a n i u szerokim materiałem porównawczym etnologia ogólna ustaliła bezspornie podstawowe t y p y s t r u k t u r a l n e r o ­ dziny. Otóż niezależnie o d sposobu definiowania r o d z i n y (jako i n s t y t u ­ cji społecznej czy też g r u p y ) , niezależnie o d t y p u społeczności, w której się rodzinę bada, zawsze p r z y j m u j e się stosunek małżeństwa i p o k r e ­ wieństwa jako podstawę rozważań. Wyjściowym pojęciem do rozważań n a d strukturą r o d z i n y jest pojęcie „małej r o d z i n y " (nuclear family,. 2 3 4 5 6 London 1956, ,s. 1—85. , . J o u r n a l of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l Ibidem, t. 71: 1941, s. 1—18. P a r i s 1949. New Y o r k 1949. I n s t i t u t e " , t. 70: 1940, s. 1—12. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 125 f a m i l i e élémenitaire, K e r n f a m i l i e ) , przez co należy rozumieć grupę skła­ dającą się z p a r y małżeńskiej i j e j niepożenionego potomstwa, tworzącą wspólnotę domową. Następne ważne rozróżnienie to rodzina poligamicz­ na w s w y c h d w u postaciach j a k o poligymia (jeden mąż i k i l k a żom) oraz p o l i a n d r i a (jedna żona i k i l k u mężów). Z innego p u n k t u widzenia w p r o w a d z a się pojęcie r o d z i n y wielopokoleniowej, t j . r o d z i n y składa­ jącej się z d w u l u b k i l k u r o d z i n małych (elementarnych), powstałej przez rozszerzenie stosunków: rodzice — dzieci — w n u k i i t d . (extended f a m i l y , d i e e r w e i t e r t e F a m i l i e ) . Poza rozróżnieniami s t r u k t u r a l n y m i etnologia w p r o w a d z a też rozróżnienia r o d z i n z p u n k t u widzenia i c h organizacji wewnętrznej, t j . według układu władzy i prestiżu w r o d z i ­ nie. Wyróżnia się więc r o d z i n y p a t r i a r c h a l n e , gdzie f u n k c j e 'kierowania rodziną i ośrodka władzy sprawuje ojciec, oraz m a t r i a r c h a l n e , gdzie za­ dania te spełnia m a t k a . W nowocześniejszych społeczeństwach, w r o d z i ­ nach o p a r t y c h na równości władzy małżonków, mówi się o układach e g a l i t a r n y c h . Z t y m wiąże się również sprawa dziedziczenia (majątku, nazwiska, pozycji społecznej). Jeżeli o d b y w a się ono w l i n i i męskiej, mówi się o rodzinach p a t r y l i n e a r n y c h , jeśli w l i n i i kobiecej — m a t r y l i n e a r n y c h . W zależności o d panującego w danej społeczności zwyczaju zamieszkiwania młodego małżeństwa w p r o w a d z a się też podział na r o ­ dziny p a t r y l o k a l n e (zamieszkiwanie z rodzicami męża) oraz m a t r y l o kalne, gdzie miejsce zamieszkania wyznaczone jest pochodzeniem t e r y ­ t o r i a l n y m m a t k i . Wreszcie wprowadza się pojęcie r o d z i n n e o l o k a l n y c h , które zajmują zupełnie n o w e miejsce jako siedzibę. Z u w a g i na zasady d o b o r u małżeńskiego w p r o w a d z a się rozróżnienie na małżeństwa endogamiczne i egzogamiczne w odniesieniu do jakiejś g r u p y społecznej. Endogamia to dobór małżonków wyłącznie w obrębie jakiejś g r u p y (klasy społecznej, k l a n u , kasty, p l e m i e n i a , lineażu k l a n u , 'Społeczności l o k a l n e j itp.), egzogamia — poza obrębem określonej g r u p y . I n n y m ważnym ustaleniem w y p r a c o w a n y m przede w s z y s t k i m w n a u ­ k a c h etnologicznych, a zwłaszcza w szkole fuńkcjonalizmu, jest rejestr f u n k c j i r o d z i n y . Rozumieć przez to należy określone zakresy skutków społecznych, j a k i e życie rodzinne stwarza w szerszych społecznościach. Rzecz jasna, wypełnianie t y c h f u n k c j i n a rzecz społeczeństwa łączy się jednocześnie ze spełnianiem określonych zadań wobec członków rodziny, czy też związane jest z zaspokajaniem różnego r o d z a j u — m n i e j l u b bardziej p o d s t a w o w y c h — potrzeb i popędów. F u n k c j i t y c h w y m i e n i a się w l i t e r a t u r z e etnologicznej m n i e j l u b więcej i różnie się je h i e r a r chizuje. J a k o na bezspornie podstawowe i powszechne wskazuje się n a : 1) społecznie aprobowaną formę trwałego obcowania seksualnego, l e ­ galizację społeczną rozrodczości, u t r z y m y w a n i e ciągłości biologicznej społeczeństwa; �126 DANUTA MARKOWSKA 2) u t r z y m y w a n i e ciągłości k u l t u r o w e j społeczeństwa przez p r z e k a ­ zywanie p o t o m s t w u 'dorobku k u l t u r o w e g o , wprowadzanie młodych osob­ ników do społeczeństwa, pierwszy etap b u d o w y społeczno kulturowej osobowości człowieka; 3) zaspokajanie podstawowych potrzeb emocjonalnych, potrzeb i n ­ tymnego współżycia, stwarzanie poczucia bezpieczeństwa, u t r z y m y w a n i e równowagi psychiczno-emoejonalnej, przeciwdziałanie stanom f r u s t r a ­ c j i i dezintegracji osobowości; 4) spełnianie określonych f u n k c j i ekonomicznych bądź p r o d u k c y j ­ n y c h i k o n s u m p c y j n y c h , bądź też polegających t y l k o na u n o r m o w a n e j społecznie organizacji spożycia w obrębie r o d z i n y ; 5) spełnianie w szerokim r o z u m i e n i u f u n k c j i zabezpieczających przez przekazywanie m i e n i a i pozycji społecznej, czy też poprzez k i e r o w a n i e procesem socjalizacji p o t o m s t w a ; 6i) spełnianie f u n k c j i k o n t r o l i społecznej wobec członków r o d z i n y . W naukach etnologicznych w y p r a c o w a n o też ważne wskazówki w a r ­ sztatowe do badań nad rodziną. W s p o m n i j m y t u t y l k o o zasadzie bada­ nia genealogii r o d z i n , o schemacie w y p r a c o w a n y m początkowo na uży­ tek studiów nad terminologią 'pokrewieństwa, który jednakże rozsze­ rzony do badań n a d r e a l n y m i układami r o d z i n n y m i stał się f u n d a m e n ­ t e m p r a c y terenowej. Zgoła i n n a była geneza 'zainteresowań socjologicznych rodziną. J a k o odrębna gałąź wiedzy p o j a w i a się socjologia r o d z i n y w 2 połowie X I X w . Rodzi się ona i kształtuje pod bardzo określonym naciskiem potrzeb p r a k t y c z n y c h . Gwałtowny proces i n d u s t r i a l i z a c j i krajów zachodnioeuro­ pejskich wywołał wiele r a d y k a l n y c h z m i a n w s t r u k t u r z e , organizacji wewnętrznej i f u n k c j a c h r o d z i n y . W pierwszej fazie gwałtownego u p r z e ­ mysławiania zjawiska te przybierały częstokroć postać dezorganizacji. Uwaga socjologów i praktyków społecznych kierowała się więc k u s t u ­ d i o m nad rodziną. M o m e n t h i s t o r y c z n y zaważył jednak na t y m , iż ana­ l i z y te noszą znamiona „wiedzy o k r y z y s i e " , co znajduje też odbicie w t e r m i n o l o g i i , jaką posługiwała się wówczas socjologia r o d z i n y („dezor­ ganizacja", „dezintegracja", „rozpad", „zmierzch", „rozproszenie" itp.). Proces uprzemysławiania oddziaływał na rodzinę n a d w u drogach. Z j e d ­ nej s t r o n y poprzez bezpośredni w z r o s t zatrudnienia zawodowego, który zaczął obejmować członków r o d z i n y d a w n i e j nie z a t r u d n i o n y c h poza d o m e m r o d z i n n y m ( k o b i e t y - m a t k i , młodociani). Powodowało to daleko idącą emancypację poszczególnych członków rodziny, rozpraszało r o ­ dzinę, następował wzrost rozwodów i przypadków w y m y k a n i a się m ł o ­ dzieży spod k o n t r o l i rodzicielskiej. Z d r u g i e j zaś s t r o n y społeczeństwo i n d u s t r i a l n e rozwinęło system i n s t y t u c j i ogólnospołecznych, które prze­ jęły n a siebie f u n k c j e spełniane uprzednio przez rodzinę (system s z k o l J �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 127 ny, i n s t y t u c j e zabezpieczające, i n s t y t u c j e k u l t u r a l n o - r o z r y w k o w e ) . Ro­ dzina musiała się więc przystosowywać do r a d y k a l n i e z m i e n i o n y c h w a ­ runków ogólnospołecznych. Trudności przystosowawcze były — rzecz jasna — w pierwszej fazie w i e l k i e , a obserwowane zjawiska dezorga­ nizacji nasuwały n a myśl koncepcję z m i e r z c h u r o d z i n y jako i n s t y t u c j i czy g r u p y społecznej. Minęło jednak stulecie, a r o d z i n a u t r z y m u j e się nadal w e w s z y s t k i c h społeczeństwach świata, niezależnie o d i c h stopnia r o z w o j u cywilizacyjnego. Podlega ona też dalszemu procesowi prze­ obrażeń i dalszej adaptacji do zmieniających się warunków d y n a m i c z ­ nego społeczeństwa industrialnego. Toteż późniejsi socjologowie spojrzeli na t e zjawiska jako na p r z e j a w y k r y z y s u określonego historycznie t y p u r o d z i n y — patriarehalnej r o d z i n y fazy p r z e d i n d u s t r i a l n e j , a n i e jako na s y m p t o m y k r y z y s u r o d z i n y w ogóle. T y p o w y m i s t u d i a m i socjologicznymi nowszego rodzaju, omawiający­ m i w p ł y w r e w o l u c j i przemysłowej na przekształcenie dawnej p a t r i a r ­ chalnej r o d z i n y europejskiej w nowoczesną rodzinę egalitarną, są nastę­ pujące prace: R. M . M a c - I v e r , C. H . Page, Society , i obszerne s t u d i u m poświęcone specjalnie r o d z i n i e E. W . Burgess, H . J . Locke, The Family -. Czołową pozycją z tego zakresu jest też W . E. O g b u r n , M . N . N i m k o f f , Technology and Changing Family °, oraz wiele i n n y c h prac tego t y p u . Wymieńmy t u przykładowo: R. N . Anshen, The Family: Its Functions and Destiny ; M . H o r k h e i m e r , Studien über Autorität und Familie ; R. König, Materialen zur Soziologie der Familie ; T . Parsons, R. F. B a les, Family. Socialization and Interaction Process ; H . Schelsky, Wand­ lungen der deutschen Familie in der Gegenwart ; R. F. W i n c h , R. M c . Ginnis, Marriage and the Family . J a k można b y pokrótce streścić podstawowe stwierdzenia t y c h socjo* logów, dotyczące procesu przeobrażeń r o d z i n y pod wpływem kształto­ wania się społeczeństwa industrialnego? Wskazuje się na następujące z m i a n y . Zmniejsza się liczba członków rodziny, następuje b o w i e m r e ­ gulacja urodzin,' a nadto t r a d y c y j n a rodzina w i e l o p o k o l e n i o w a ustępuje miejsca rodzinie małej (elementarnej). Występuje tendencja do wcześ­ niejszego zawierania małżeństw. Potomstwo w rodzinach staje się m n i e j liczne, a co za t y m idzie, maleje dystans w i e k u pomiędzy rodzeństwem. 7 10 11 12 1S I4 15 7 8 9 10 11 1 2 13 1 4 1 5 L o n d o n 1961, s. 250—274. N e w Y o r k 1945. B o s t o n 1955. Y o r k 1049. N e w P a r i s 1936. B e r n 1946. Glenooe 111., 1955. S t u t t g a r t 1955. N e w Y o r k 1953. �128 DANUTA MARKOWSKA D z i e c i wcześnie stosunkowo opuszczają d o m rodzicielski, usamodziel­ niając się ekonomicznie i społecznie. Źródłem u t r z y m a n i a r o d z i n y w sze­ r o k i m zakresie stają się zarobki z pracy najemnej obojga małżonków, zanika r o l a r o d z i n y jako g r u p y p r o d u k c y j n e j ; 'poszczególni członkowie pracują w różnych zakładach i miejscach p r a c y . Zmniejsza się odsetek r o d z i n zamieszkujących we własnym d o m u , lecz rosną aspiracje (i szanse ich zaspokojenia) w zakresie wyposażenia gospodarstwa domowego w n o ­ woczesne środki c y w i l i z a c y j n e . Zwiększa się odsetek r o d z i n , w których kobieta-mężatka p r a c u j e poza d o m e m zarobkowo, w związku z czym zatarciu ulega t r a d y c y j n y podział pracy i ról w rodzinie między mężczyz­ ną a kobietą. Zmieniają się też stosunki pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi. Zasada s u b o r d y n a c j i młodych ustępuje miejsca w z o r o m przyjacielskich stosunków pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi. T r a d y c y j n a odrębność ról społecznych poszczególnych członków r o d z i n y (ojca, m a t k i , córki, sy­ na itdj) ulega złagodzeniu, gdyż zatrudnienie zawodowe i emancypacja osobista w znacznym s t o p n i u n i w e l u j e t e różnice. W ślad za emancy­ pacją gospodarczą poszczególnych członków r o d z i n y idzie też i n d y w i ­ dualizacja i c h interesów. Zmniejsza się ilość zajęć wspólnych w s z y s t k i m członkom r o d z i n y (wspólne inwestycje, posiłki, życie towarzyskie itp.). A u t o r y t e t y rodzinne w s i l n i e j s z y m s t o p n i u wyznaczone są osobistymi cechami, a nie pozycją w s t r u k t u r z e r o d z i n y . Następuje proces znaczne­ go uniezależniania się r o d z i n y od k o n t r o l i i Ingerencji sąsiedztwa czy społeczności l o k a l n y c h , a rodzina współdziałać m u s i z wieloma i n s t y t u ­ c j a m i o charakterze p o z a r o d z i n n y m i p o n a d l o k a l n y m , j a k n p . szkol­ n i c t w o , organizacje młodzieżowe czy i n s t y t u c j e zabezpieczające. Ogólnie rzecz biorąc, zmniejsza się r o l a r o d z i n y w zakresie w i e l u f u n k c j i , które pełniła ona d a w n i e j na rzecz społeczeństwa i s w y c h członków. Dotyczy to zwłaszcza f u n k c j i gospodarczych, a szczególnie p r o d u k c y j n y c h . N o ­ woczesna rodzina ogranicza się coraz bardziej do zaspokajania potrzeb k o n s u m p c y j n y c h s w y c h członków, i to też w niepełnym zakresie. Systemy zabezpieczające ( r e n t y , e m e r y t u r y i t p . ) wyręczają też rodzinę w znacz­ n y m s t o p n i u w j e j zadaniach zabezpieczających, a system szkolny p o ­ zbawia ją r o l i w y c h o w a w c y i k i e r o w n i k a p r z y g o t o w a n i a zawodowego. Utrzymują się natomiast w pełni t a k i e f u n k c j e r o d z i n y , j a k legalizacja procesu o d t w a r z a n i a ludności, r o l a r o d z i n y w p i e r w s z y m zwłaszcza etapie socjalizacji młodych osobników oraz j e j r o l a jako zabezpieczenia emocjonalnego. Te ostatnie f u n k c j e — zdaniem w s z y s t k i c h p r a w i e b a ­ daczy — podlegają współcześnie procesowi i n t e n s y f i k a c j i . Z p u n k t u widzenia całego społeczeństwa mówi się o zacieraniu się różnic pomięazy t y p a m i r o d z i n , o z a n i k u r o d z i n wyraźnie określonych w s w y m charakterze w a r u n k a m i środowiskowymi. Wskazuje się też na procesy laicyzacji życia rodzinnego i wzrost t o l e r a n c j i zarówno w stosunkach �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 129 wewnątrzrodzinnych, j a k i w postawach szerszych zbiorowości wobec rodziny. Badania n a d rodziną są dziś w socjologii bardzo powszechne. W y r a ­ zem tego jest znalezienie międzynarodowej p l a t f o r m y d l a w y m i a n y doświadczeń badawczych w t y m zakresie. W ramach U N E S C O o r g a n i ­ zuje się seminaria poświęcone rodzinie, które Skupiają przedstawicieli różnych d y s c y p l i n , z przewagą socjologów. Pierwsze tego t y p u s e m i n a ­ r i u m odbyło się w 1954 r., a r e f e r a t y o p u b l i k o w a n e zostały w specjal­ n y m w y d a w n i c t w i e : Recherches sur la familie . P u b l i k a c j a ta zasłu­ guje na uwagę, gdyż zawiera próby całościowego spojrzenia na k i e r u n k i przeobrażeń r o d z i n y w w a r u n k a c h industrializacji, p r z y czym r e f e r o ­ wane t a m są prace najnowsze. W zasadzie jednak ustalenia tego semi­ n a r i u m potwierdzają k i e r u n k i przeobrażeń wyżej wskazane. I c h zasługą jest ukazanie wariantów r e g i o n a l n y c h czy środowiskowych tego procesu w realiach h i s t o r y c z n y c h i gospodarczych różnych krajów. D r u g i e tego t y p u s e m i n a r i u m odbywało się w 1958 r . i dotyczyło pozycji dziecka w r o d z i n i e . W całości poświęcony przeobrażeniom r o d z i n y jest też t. 14 n r 3 z 1962 r . czasopisma „International Social Science J o u r n a l " , zawierający poza t y m obfitą bibliografię. Jednakże w e w s z y s t k i c h o m a ­ w i a n y c h t u pracach czy ośrodkach badawczych p r o b l e m a t y k a r o d z i n y chłopskiej l u b w i e j s k i e j zajmuje drugorzędne miejsce. ł S 17 Przejdźmy z k o l e i do dorobku polskiego. K t o k o l w i e k zechce dziś badać rodzinę wiejską w Polsce, sięgnąć m u s i przede w s z y s t k i m do d w u p o z y c j i o k r e s u międzywojennego: p r a c y W . I . Thomasa i F. Znanieckiego, The Polish Peasant in Europę and America , i powszechnie znanego wielotomowego dzieła J . Chałasińskiego, Młode pokolenie chłopów . The Polish Peasant..., dzieło oparte na d o k u m e n t a c h osobistych (pamiętniki, l i s t y itp.i), zawiera analizę r o l i środowiska wiejskiego i r o d z i n y w i e j s k i e j w życiu mieszkańca w s i i m i ­ granta. Jako cechę specyficaną r o d z i n y chłopskiej silnie podkreśla się t a m j e j związek z gospodarstwem. T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie jest połączeniem przedsiębiorstwa z gospodarstwem d o m o w y m , a zawód r o l n i k a jest t y m szczególnym zawodem, M o r y w y k o n y w a n y jest nie przez jednostkę, lecz rodzinę. W i e l e cech r o d z i n y chłopskiej m a swe źródło w t y m właśnie splocie. W i e l o t o m o w e dzieło J . Chałasińskiego, oparte na materiale pamiętnikarskim, pod w i e l o m a względami nawią­ zuje do obrazu t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej, zawartego w The Polish Peasant..., lecz jest to ujęcie znacznie szersze, dające spojrzenie na 18 ł9 16 17 Tuhimgan 1956. N a n c y 1959. 18 B o s t o n 1918—1920. 19 "Warszawa 1938. 9 - Etnografia Polska, t. r x �DANUTA 130 MARKOWSKA rodzinę i młodzież wiejską zarówno o d s t r o n y j e j związku z gospodar­ s t w e m i społecznością lokalną, j a k i charakteryzujące etapy życia l u d z ­ kiego w w a r u n k a c h w i e j s k i c h , szeroko omawiające aspiracje k u l t u r o w e , społeczne i polityczne młodzieży, r u c h y polityczne i oświatowe, ideologię młodego pokolenia w s i . Rozważania teoretyczne i l u s t r o w a n e są ż y w y m materiałem źródłowym — pamiętnikarskim. Obie w y m i e n i o n e p u b l i ­ kacje stanowią niewątpliwie syntezy, próby całościowego spojrzenia na sylwetkę człowieka w s i , na rodzinę wiejską i społeczność wioskową, p r z y c z y m w i n t e r p r e t a c j i autorzy odwołują się do ogólnospołecznych w a ­ runków, w j a k i c h ta społeczność w i e j s k a się znajduje. Próbą całościowego i syntetycznego spojrzenia na wieś okresu mię­ dzywojennego jest praca W . Bronikowskiego, Drogi postępu chłopa pol­ skiego , zawierająca także rozdział o r o d z i n i e w i e j s k i e j . Jest to j e d n a k praca przesiąknięta elementami n o r m a t y w n y m i i nie wnosząca nic n o ­ wego w zakresie wiedzy o rodzinie w i e j s k i e j . 20 O rodzinie w i e j s k i e j pisze też W . G r a b s k i w s w o i m Systemie so­ cjologii wsi . A u t o r rozważa rodzinę j a k o c z y n n i k kształtujący wieś. W rozważaniach s w y c h r e f e r u j e przede w s z y s t k i m ustalenia F. Z n a ­ nieckiego i powołuje się n a prace i obserwacje .monograficzne. Ujęcia tego nie można uznać a n i za nowatorskie, a n i n a w e t samodzielne. Natomiast etnografia polska okresu międzywojennego dała bądź t o prace rozważające p r o b l e m y ogólne r o d z i n y i systemu pokrewieństwa w świetle w i e l k i c h k o n c e p c j i etnologicznych, bądź też studia terenowe z ziem polskich, przede w s z y s t k i m dotyczące obrzędowości r o d z i n n e j . T y p o w y m i • p r a c a m i pierwszego rodzaju są: T . Szczurkiewicza, Rodzina w świetle etnosocjologii , czy też Rasa, rodzina, środowisko . N a sze­ r o k i m t l e materiału etnologicznego oparta jest praca S. Ciszewskiego, Ród ; zawiera ona też o b f i t y materiał b i b l i o g r a f i c z n y i w y p i s y z l i t e ­ r a t u r y p r z e d m i o t u . Ważniejszy jednakże z naszego p u n k t u widzenia jest d o r o b e k ' ' e t n o g r a f i i t e r e n o w e j polskiej. J a k już powiedziano, k o n ­ centrowały się ówczesne badania przede w s z y s t k i m n a obrzędach r o ­ d z i n n y c h . Spośród studiów omawiających c y k l obrzędowy w ciągu ca­ łego życia ludzkiego wymienić trzeba pracę H . Biegeleisena, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą . Jest to praca o p a r t a nie t y l k o n a m a t e ­ r i a l e p o l s k i m , ale także na materiałach współczesnych i h i s t o r y c z n y c h , spoza ziem polskich częstokroć dość p r z y p a d k o w o d o b r a n y c h . A u t o r 21 22 2S 2i 25 20 Warszawa 1934. 2 1 „Roczniki Socjologii 22 Pamiętnik I katolickiego 2 3 2 4 » W s i " , t. 1: 1936, s. 79—96. studium o rodzinie, Poznań 1935, s. 225—291. B i b l i o t e k a S o c j o l o g i c z n a , t. 2, W a r s z a w a 1938. P r a c e E t n o l o g i c z n e , t. 4, W a r s z a w a 1936. L w ó w 1929. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 131 pragnie spod późniejszych nawarstwień chrześcijańskich odnaleźć p i e r w o t n e tło wierzeniowe — pogańskiej obrzędowości r o d z i n n e j . Ten sposób analizy powoduje, iż wartość źródłowa p r a c y dla r e k o n s t r u k c j i obrzędowości r o d z i n n e j na ziemiach p o l s k i c h w cza­ sach nowszych jest n i e w i e l k a . Nieporównanie bardziej przejrzyste i cenne j a k o źródło jest opracowanie obrzędowości pogrzebowej pióra A. Fischera, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego. Zebrano t a m i usystematyzowano materiał z całej Polski, choć poszczególne r e j o ­ n y nie są w równym s t o p n i u reprezentowane. Podano dokładne n o t a t k i bibliograficzne nie t y l k o z t e r e n u polskiego, ale także l i t e r a ­ turę porównawczą z i n n y c h krajów. Jest t o o g r o m n y zbiór m a t e r i a ­ łów, p r z y c z y m strona i n t e r p r e t a c y j n a jest dość nikła. A u t o r daje w p r a w d z i e tło w i e r z e n i o w e obrzędów, ale również raczej jako relację m o t y w a c j i podawanych przez ludność wsi, a nie jako własną konstrukcję teoretyczną. Obrzędowości r o d z i n n e j poświęcona jest też praca S. D w o ­ rakowskiego, Zwyczaje rodzinne w powiecie wysoko-mazowieckim . Jest to praca opisowa, ograniczona terenowo, lecz obejmująca całokształt obrzędowości r o d z i n n e j . Spośród l i c z n y c h prac poświęconych o d d z i e l n y m obrzędom r o d z i n n y m wymienić w y p a d a pozycję C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w e j , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu pol­ skiego . T u należy też praca K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w e j , Zawarcie małżeństwa przez kupno w polskich obrzędach weselnych, ze szczegól­ nym uwzględnieniem roli orszaku pana młodego . 26 27 28 29 Rzecz jasna, wskazałam j e d y n i e przykładowo na rodzaj opracowań pozostawionych dzisiejszemu badaczowi r o d z i n y w i e j s k i e j w s p a d k u po etnografii okresu międzywojennego. Rozdział dotyczący obrzędowości r o d z i n n e j z a w a r t y też jest w pracy podręcznikowej J . S. B y s t r o n i a , Etnografia Polski . Inną kategorią prac zawierających cenne dane czy i n f o r m a c j e o życiu r o d z i n y w i e j s k i e j są monografie w s i . W okresie międzywojennym p o j a ­ wiło się i c h w i e l e . Podejmowane były z pozycji różnych d y s c y p l i n . Wspomnę j e d y n i e t e , które wnoszą szczególny wkład do studiów n a d rodziną wiejską. N i e z w y k l e cenna jest monografia K . D u d y - D z i e w i e r z , Wieś małopolska a emigracja amerykańska. Studium wsi Babica pow. rzeszowskiego ' . Jest to na ówczesne w a r u n k i n o w y t y p m o n o g r a f i i , a m i a n o w i c i e socjologiczna monografia jednoproblemowa, skupiająca 30 3 1 2 8 2 7 2 8 29 30 3 1 L w ó w 1921. W a r s z a w a 1935. W i l n o 1929. K r a k ó w 1929. Warszawa Warszawa 1947, s. 160—169. 1938. �DANUTA 132 MARKOWSKA uwagą na społeczno-gospodarczych u w a r u n k o w a n i a c h i skutkach e m i ­ g r a c j i 'zamorskiej. Spośród i n s t y t u c j i czy g r u p w i e j s k i c h a u t o r k a o m a ­ w i a t y l k o te, które w sposób bezpośredni łączą się z o m a w i a n y m zja­ w i s k i e m , to jest emigracją. Sporo miejsca poświęca więc rodzinie obok t a k i c h g r u p społecznych, j a k sąsiedztwo i społeczność lokalna. W latach 1937—1938 z r a m i e n i a I n s t y t u t u Gospodarstwa Społecznego K . Z a w i stowicz-Adamska przeprowadziła badania monograficzne we w s i Zabo­ rów, pow. brzeski, w o j . k r a k o w s k i e . Praca ta została jednakże o p u b l i ­ k o w a n a dopiero po w o j n i e (Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozwa­ żania z badań terenowych w Zaborowie i). Nie jest to klasyczna m o ­ nografia jednoproblemowa, choć niewątpliwie m o t y w e m wiążącym jest spojrzenie na wieś jako społeczność lokalną, powiązaną systemem współpracy i współdziałania zarówno gospodarczego, j a k i społeczno-towarzyskiego. A u t o r k a sporo miejsca poświęca rodzinie, a zwłaszcza podziałowi p r a c y pomiędzy płcie, czynnościom gospodarczym zwyczajo­ wo p r z y p i s a n y m do płci i w i e k u , ipracy l u d z i s t a r y c h i t p . Wymieniłam t u przykładowo t y l k o te dwie monografie. M n i e j l u b bardziej o b f i t e dane dotyczące r o d z i n y w i e j s k i e j znaleźć można w w i e l u monografiach tego okresu, lecz rodzina w żadnej z n i c h nie stanowiła autonomicznego p r z e d m i o t u badań. Z kręgu pedagogów wyszła praca zbiorowa p o d redakcją i ze wstę­ p e m Z. Mysłakowskiego, Rodzina wiejska jako środowisko wycho­ wawcze . Z a w i e r a 5 m o n o g r a f i i napisanych przez nauczycieli w i e j ­ skich. Prace te ustalają podstawowe cechy r o d z i n y w i e j s k i e j na d a n y m terenie, a następnie usiłują odpowiedzieć na pytanie, j a k i wpływ na procesy w y c h o w a n i a młodego pokolenia wywierają określone układy życia rodzinnego, j a k i e następują t a m procesy urabiania oraz świado­ mego kształtowania młodych osobników. Zagadnieniom wpływu szkoły i r o d z i n y oraz społeczności l o k a l n e j poświęcone jest s t u d i u m J . Chałasińskiego, Szkoła w społeczeństwie wiejskim . 32 33 34 Bardzo cenną pozycją dotyczącą systemu spadkobrania są prace p r a w n i k a K . Kowalskiego. Wymienić t u należy zwłaszcza Stosunki ro­ dzinne i zwyczaje spadkowe włościan oraz Prawne zwyczaje w za­ kresie wyposażania dzieci i dziedziczenia , j a k i wiele i n n y c h . W za­ kresie z b i o r u źródeł za najważniejsze z o k r e s u międzywojennego uznać należy Pamiętniki chłopów , uzyskane w k o n k u r s i e ogłoszonym przez I n s t y t u t Gospodarstwa Społecznego. 35 36 37 32 Łódź 1948. 3 3 W a r s z a w a — L w ó w 1931. 3 4 „Przegląd Socjologiczny", 35 Warszawa 1932. 3 8 Warszawa 1928. Warszawa 1935. " t. 4: 1938, z. 1—2. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 133 T a k przedstawia się w pobieżnym rzucie dorobek o k r e s u między­ wojennego. Jego najbardziej 'Charakterystyczną cechą jest chyba b r a k szerszej współpracy pomiędzy 'poszczególnymi d y s c y p l i n a m i w r o z u ­ m i e n i u wspólnego n u r t u teoretycznego w w i d z e n i u rzeczywistości r o ­ dzimy w i e j s k i e j . Inną cechą charakterystyczną jest t o , iż badania polskie nie próbowały na szerszą skalę w e r y f i k o w a n i a k o n c e p c j i w y p r a c o w a ­ n y c h w nauce światowej. III. WSPÓŁCZESNE BADANIA NAD RODZINĄ WIEJSKĄ Bezpośrednio ipo w o j n i e badania nad rodziną wiejską nie były p o ­ dejmowane. Być może zaważyła na t y m sprawa trudności związanych z s a m y m p r z e d m i o t e m badań. Ponadto brak było jakichś ogólnoteoret y c z n y c h prac nad przeobrażeniami społeczności w i e j s k i e j , do których można b y było odnieść obraz p r z e m i a n r o d z i n y . Dopiero w o s t a t n i c h l a t a c h pojawiają się coraz częściej prace o rodzinie i coraz więcej i n ­ s t y t u c j i n a u k o w y c h podejmuje badania nad t y m tematem. J a k p r z e d ­ stawia się dziś po 20 latach dorobek polskiej n a u k i w t y m zakresie? 1. Ogólnoteoretyczne rozważania nad wsią Pragnę t u omówić t y l k o te pozycje, które — m o i m zdaniem — stanowią bezpośrednią inspirację dla analizy r o d z i n y w i e j s k i e j . W y d a j e się, że do t a k i c h prac należą powojenne studia K . Dobrowolskiego, d o ­ tyczące k u l t u r y l u d o w e j i procesów d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j . Już w t . 1 „Etnografii P o l s k i e j " pojawiła się praca tego autora p t . Chłop­ ska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego zarysu na podstawie ma­ teriałów źródłowych z XIX i XX wieku z południowej Małopolski . Z a w a r t o t a m definicję t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej, systematykę j e j cech, opis m e c h a n i z m u j e j f u n k c j o n o w a n i a i u t r z y m y w a n i a się oraz omówiono związki z i n n y m i t y p a m i k u l t u r y . W i e l e p a r t i i t e j p r a c y stanowić m u s i p u n k t wyjścia bądź inspirację w badaniach n a d t r a d y ­ cyjną rodziną wiejską; w szczególności dotyczy to następujących „roz­ działów: 8. Potęga autorytetów, 10. Tendencja do u n i f o r m i z m u k u l t u ­ rowego, 13. Społeczność wioskowa w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , 14. Współ­ zależność w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . D r u g i m s t u d i u m teoretycznym K . Dobrowolskiego, inspirującym w szczególności badania n a d proce­ sami przeobrażeń k u l t u r o w y c h , jest praca Trzy studia z teorii kultury ludowej . Jest to teoretyczne s t u d i u m procesów i zjawisk d y s h a r m o ­ n i i k u l t u r o w e j , dotyczące nie t y l k o k u l t u r y m a t e r i a l n e j , ale i społecznej 38 39 3 8 39 „Etnografia P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 19—53. ..Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 11—74. �DANUTA 134 MARKOWSKA oraz sfery świadomości. Hipoteza głosząca, iż w procesie zderzenia się t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r a g r a r n y c h z przemysłowym układem c y w i l i z a ­ c y j n y m powstają zjawiska d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j , które muszą być przezwyciężone, b y k u l t u r a osiągnęła nową postać h a r m o n i i , w y d a j e się szczególnie inspirująca dla studiów nad rodziną wiejską w procesie j e j dzisiejszych przeobrażeń. Pełny, systematyczny i empirycznie u d o k u m e n t o w a n y zarys k i e r u n ­ k u przeobrażeń dzisiejszej w s i polskiej zawierają prace B . Gałęskiego. Najważniejsze z n i c h t o : Społeczno struktura wsi , stanowiąca syntezę wyników długoletnich badań p r o w a d z o n y c h przez Pracownię Socjologii W s i I n s t y t u t u E k o n o m i k i Rolnej w Warszawie na sieci r e p r e z e n t a c y j ­ n y c h w s i o łącznej liczbie iponad 10 t y s . r o d z i n . Inną pracą tego autora o charakterze teoretyczno-socjologicznym jest pozycja Chłopi i zawód rolnika . W o b u t y c h pracach autor analizuje proces p o w o j e n n y c h p r z e m i a n s t r u k t u r a l n y c h w s i polskiej i związany z t y m układ sił spo­ łecznych. Dochodzi do w n i o s k u , że w w a r u n k a c h socjalistycznej i n d u ­ strializacji k r a j u w d a w n y m podziale n a biedotę wiejską i bogatych gospodarzy n i e t k w i już dziś podstawowy zrąb konfliktów społeczno-ekonomicznych i nie w t y m podziale szukać należy układu sił spo­ łecznych na w s i . A u t o r wskazuje na średniaczenie s t r u k t u r y własno­ ściowej w r o l n i c t w i e i malejącą rolę g r u p krańcowych — p r o l e t a r i a t u rolnego i b o g a t y c h właścicieli gospodarstw. Za c z y n n i k i o pierwszo­ p l a n o w y m znaczeniu uważa o n z jednej s t r o n y wzrost z a t r u d n i e n i a p o zarolniczego ludności w i e j s k i e j , a więc kształtowanie się na wsi środo­ w i s k wielozawodowych, z d r u g i e j zaś procesy profesjonalizacji pracy r o l n i k a . W rozdziale „Społeczne osobliwości z a w o d u r o l n i k a " wska­ zuje, iż t r a d y c y j n e gospodarstwo chopskie, będące połączeniem p r z e d ­ siębiorstwa z gospodarstwem d o m o w y m , produkujące przede wszyst­ k i m dla siebie, t j . djla r o d z i n y , i słabo włączone w szersze m e c h a n i z m y r y n k o w e , gospodarstwo przejmowane z pokolenia na pokolenie w t r y b i e ważnych wydarzeń r o d z i n n y c h i obsługiwane w zasadzie przez zespół r o d z i n n y , podlega dziś wyraźnym, choć jeszcze nie m a s o w y m przeobra­ żeniom. P r z e m i a n y t e zmierzają do r o z e r w a n i a i d e n t y f i k a c j i przedsię­ b i o r s t w a z gospodarstwem d o m o w y m . W dziedzinę pracy r o l n e j wkracza coraz szerzej społeczna zasada podziału pracy, czy to na skutek n a b y ­ w a n i a przez gospodarstwo maszyn, nasion, l u b zarodników, czy też na s k u t e k w z r o s t u gospodarki t o w a r o w e j . Jest to więc 'proces nasilania się cech przedsiębiorstwa w gospodarstwie chłopskim. Ze z m i a n a m i t y m i łączą się też istotne przeobrażenia r o d z i n y w i e j s k i e j . O m a w i a je 40 41 4 2 W a r s z a w a 1962. W a r s z a w a 1963. * I b i d e m , s. 46—52. 4 0 4 1 2 �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 135 autor w odrębnym rozdziale t e j pracy zatytułowanym „Rodzina chłop­ ska, więzi rodzimno-sąsiedzkie" . Stwierdza, iż procesy przeobrażeń dzisiejszej r o d z i n y w i e j s k i e j , ogólnie rzecz biorąc, zmierzają w perspek­ t y w i e do osłabienia t y c h ceph, którymi różni się ona o d r o d z i n y m i e j ­ skiej. Wskazuje, iż profesjonalizacja pracy r o l n i k a osłabia j e j r o d z i n n y c h a r a k t e r . Aspiracje młodej generacji kształtują się na modłę stereo­ typów k u l t u r o w y c h powszechnych w mieście, jednakże r y g o r y n a r z u ­ cane przez i n d y w i d u a l n e gospodarstwo chłopskie częstokroć łamią te aspiracje, powodując — m i m o dezaprobaty — t r w a n i e p r z y t r a d y c y j ­ n y c h zasadach życia rodzinnego. A n a l i z a przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j , jaką proponuje w s w y c h studiach B . Gałęsiki, zmierza k u powiązaniu t y c h poszukiwań z analizą procesu profesjonalizacji p r a c y r o l n i k a i kształtowaniem się zróżnicowanej s t r u k t u r y zawodowej n a w s i . 43 2. Prace ujmujące całokształt przeobrażeń współczesnej r o d z i n y wiejskiej Pierwsza tego t y p u próba wyszła po w o j n i e spod pióra p u b l i c y s t y J . A . Króla i nosiła tytuł Rodzina chłopska . N i e była to, rzecz jasna, praca o p a r t a na k o n k r e t n y c h studiach e m p i r y c z n y c h , lecz próba uogól­ nienia z j a w i s k sygnalizowanych przez prasę czy l i s t y do r e d a k c j i . J e d ­ n y m ze spostrzeżeń, szczególnie g o d n y m u w a g i , które było następnie przez badaczy t e r e n o w y c h w e r y f i k o w a n e , jest hipoteza, iż dzisiejsze modele życia rodzinnego wyprzedzają rozwój warunków l o k a l n y c h i proces m o d e r n i z a c j i r o l n i c t w a . Pozostają więc w d y n a m i c z n y m k o n ­ flikcie z a k t u a l n y m i w a r u n k a m i b y t u / Następną próbą całościowego spojrzenia na proces p r z e m i a n współ­ czesnej r o d z i n y w i e j s k i e j jest artykuł M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Z badań nad rodziną wiejską' . Napisany o n został n a podstawie badań sondażowych w czterech w s i a c h różniących się pomiędzy sobą strukturą społeczno-zawodową ludności. A u t o r k a omawia przede w s z y s t k i m t e n ­ dencje wspólne, zarysowujące się we w s z y s t k i c h badanych z b i o r o w o ściach. Nawiązując do ogólnoekonomicznego tła przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j wskazuje ona przede w s z y s t k i m , iż ziemia' jako najpewniejsze źródło u t r z y m a n i a uległa dziś deprecjacji, a młoda generacja w s i sposo­ b i się częstokroć do odejścia o d r o l n i c t w a . A u t o r k a wskazuje też n a źródła i elementy nowego m o d e l u r o d z i n y stwierdzając, iż jest to k o m ­ p r o m i s pomiędzy tradycyjną kulturą ludową a z dawna oddziaływającymi na wieś w z o r a m i k a r i e r drobnomieszczańskich oraz stereotypo44 15 43 Ibidem, s. 139—147. 44 „Wieś Współczesna", nr 1: 1960. 4 5 ..Wieś Współczesna", nr 6: 1961. �DANUTA 136 MARKOWSKA w y m i m o d e l a m i współczesnej k u l t u r y masowej. Analizę tego nowego m o d e l u przeprowadza a u t o r k a na poszczególnych jego częściach skła­ d o w y c h , a więc o m a w i a aspiracje związane z małżeństwem, d o m e m m i e s z k a l n y m , rolą społeczną dzieci i młodzieży w rodzinie, podziałem pracy i czasem w o l n y m , pracą n a r o l i i zawodem. A n a l i z a t a wskazuje na k i e r u n k i przeobrażeń, lecz nie daje pełniejszego wglądu w mecha­ n i z m z m i a n czy k o n f l i k t y w realizacji nowego m o d e l u życia rodzinnego. Próbą syntetycznego zarysu współczesnych p r z e m i a n r o d z i n y w i e j ­ skiej jest krótki szkic D . M a r k o w s k i e j , Les voies d'évolution d'une fa­ mille rurale contemporaine . Na podstawie badań monograficznych w czterech w y b r a n y c h regionach P o l s k i ( w 10 wsiach o łącznej liczbie 757 zbadanych r o d z i n ) próbuje a u t o r k a dać zarys najważniejszych współczesnych przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j . O m a w i a takie kwestie, j a k związek pomiędzy c h a r a k t e r e m społeczności l o k a l n e j a t y p e m r o ­ dziny w i e j s k i e j , f u n k c j e gospodarcze r o d z i n y , f u n k c j e wychowawcze oraz f u n k c j e asekuracyjne. 48 3. Współczesne monograficzne studia terenowe nad rodziną wiejską Już w okresie międzywojennym k r a k o w s k i ośrodek etnograficznosocjologiczny przeprowadzał pod k i e r u n k i e m prof. K . Dobrowolskiego studia historyczno-terenowe nad rodziną wiejską w K r a k o w s k i e m i n a Górnym Śląsku. Zebrane materiały nie doczekały się jednak p r z e d w o j ­ ną p u b l i k a c j i . Dopiero w latach pięćdziesiątych podjęto j e p o n o w n i e w Katedrze E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J . W 1957 r . Ukazała się praca M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Sytuacja społeczna kobiety wiej­ skiej w ziemi krakowskiej w latach 1880—1914 . Jest to s t u d i u m m o ­ nograficzne oparte na badaniach a u t o r k i w 9 wsiach na terenie K r a ­ kowskiego oraz na m a t e r i a l e a n k i e t o w y m (597 w y p o w i e d z i kobiet w i e j ­ skich). J a k k o l w i e k w t y t u l e pracy m o w a jest nie o rodzinie w i e j s k i e j , a t y l k o o kobiecie, to jednak praca w swej treści jest znacznie szersza i bogatsza, gdyż analizuje sytuację społeczną kobiety w i e j s k i e j na t l e cech t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej i społeczności w i o s k o w e j . Układ tego s t u d i u m jest 'przejrzysty, s k o n s t r u o w a n y w e d l e zasady t o k u życia ludzkiego. A u t o r k a o m a w i a więc sytuację dziecka w rodzinie, okres dojrzewania, okres poprzedzający małżeństwo, samo małżeństwo, sy­ tuację społeczną i pozycję w r o d z i n i e młodej mężatki, rolę społeczną gospodyni-matki, sytuację w d o w y i wreszicie starość k o b i e t y . Jest to przede w s z y s t k i m s t u d i u m społeczno-obyczajowe. Praca i l u s t r o w a n a 47 La Pologne Ethnologiques, 46 et 4 7 au VII Wrocław P r a c e i Materiały e Congrès International 1964, s. 83—89. des Sciences E t n o g r a f i c z n e , t. 10, >z. 2, W r o c ł a w Anthropologiques 1957, s. 129—205. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 137 jest obficie materiałem t e r e n o w y m i opisami ze źródeł zastanych. Skró­ towe i n f o r m a c j e o i n n y c h badaniach monograficznych r o d z i n y w i e j s k i e j już n i e r e j o n u , lecz poszczególnych w s i , przeprowadzanych pod k i e r u n ­ k i e m K . Dobrowolskiego, zawarte są w ,,Sprawozdaniach z Posiedzeń Polskiej A k a d e m i i N a u k . Oddział w K r a k o w i e " . Zamieszczono t a m streszczenia d w u prac magisterskich: D . M a r k o w s k i e j , Gospodarcze funkcje rodziny wiejskiej na przykładzie wsi Modlnicy w pow. krakow­ skim w latach 1880—1960 , oraz K . C h o l e w i a n k i , Przeobrażenia ro­ dziny chłopskiej na Orawie w latach 1880—1957 na przykładzie wsi Piekielnik . Sprawozdania t e poprzedzone są skrótem r e f e r a t u K . D o ­ browolskiego, Badania nad rodziną. Uwagi wstępne , gdzie a u t o r o m a w i a stosowaną w pracach K a t e d r y E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J metodą historyczno-terenowych studiów n a d rodziną, p u b l i k u j e kwestionariusz do badań genealogii r o d z i n oraz daje ważniejsze w s k a ­ zówki metodologiczne. Zaleca w badaniach nad rodziną zwrócenie u w a ­ gi na: a) powiązanie r o d z i n y ze społecznością lokalną, b) z m i a n y w r o ­ d z i n n y m podziale p r a c y związane z wprowadzeniem udoskonalonych narzędzi r o l n i c z y c h , c) z m i a n y wywołane przechodzeniem członków r o d z i n y do pracy pozarolniczej, dl) rolę i n s t y t u c j i zewnętrznych w p r z e ­ obrażeniach f u n k c j i r o d z i n y , e) motoryczną rolę k o n f l i k t u pomiędzy starą a młodą generacją ludności w i e j s k i e j , f) ścieranie się tendencji i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h i k o l e k t y w i s t y c z n y c h w życiu z b i o r o w y m społecz­ ności w i e j s k i e j . Spośród prac magisterskich K a t e d r y E t n o g r a f i i Ogól­ nej i Socjologii U J ukazała się p u b l i k a c j a książkowa D . M a r k o w s k i e j , Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej . Jest to poszerzona w e r s j a wspomnianej wyżej m o n o g r a f i i w s i p o d k r a k o w ­ skiej, M o d l n i c y . To s t u d i u m historyczno-terenowe u j m u j e proces p r z e ­ m i a n r o d z i n y w i e j s k i e j na przestrzeni l a t 1880 do 1963 w trzech o k r e ­ sach h i s t o r y c z n y c h : w l a t a c h 1880—1919, w okresie 1919—1945 oraz współcześnie, t j . w latach 1945—1963. Schemat opisu r o d z i n y w i e j s k i e j w każdym z t y c h okresów przedstawia się następująco: I . Pozycja r o ­ dziny w społeczności wioskowej. S t r u k t u r a r o d z i n y ; I I . Typologia r o ­ dziny; I I I . F u n k c j e r o d z i n y : 1. F u n k c j e p r o k r e a t y w n e , 2. F u n k c j e go­ spodarcze, 3. Rodzina a dom mieszkalny, 4. Rodzina jako system w z a j e m n y c h zabezpieczeń, 5. Wychowawcze f u n k c j e r o d z i n y ; I V . Głów­ ne różnice i podobieństwa w t y p a c h r o d z i n . Całość rozważań zamykają 4 8 i9 so 51 52 46 lipiec 49 5 0 5 1 5 2 „Sprawozdania z Posiedzeń P o l s k i e j — grudzień 1960, K r a k ó w 1961. I b i d e m , s. 289—296. Ibidem,, s. 2&6—298. I b i d e m , s. 285—289. Wrocław—(Kraików 1964. A k a d e m i i N a u k . Oddział w Krakowie'', �DANUTA 138 MARKOWSKA u w a g i końcowe. Jest to analiza w s i , która z rolniczej przekształciła się w chłopsko-robotniczą, wielozawodową. A u t o r k a próbuje odpowiedzieć na pytanie, jakie z m i a n y w życiu r o d z i n y wywołał t e n rozwój. Badania nad rodziną wiejską są w Katedrze E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J nadal prowadzone, m . i n . na Podhalu, a ostatnio także w uprzemysła­ w i a n y m r e j o n i e Tarnobrzegu. Wśród dzisiejszych m o n o g r a f i i wsi ważkie miejsce zajmuje niewąt­ p l i w i e książka Z. T. Wierzbickiego, Żmiąca w pół wieku później . A u t o r podjął badania już w 1952 r., pragnąc stwierdzić zmiany, j a k i e na przestrzeni pół w i e k u dokonały się we w s i opisywanej niegdyś przez F. B u j a k a . Zarówno niezwykła staranność t e j pracy, j a k i f a k t , że nawiązuje ona do m o n o g r a f i i t e j samej w s i sprzed pół w i e k u , nadaje j e j pozycję niezwykłą wśród p o w o j e n n y c h m o n o g r a f i i w s i . W p r z e d ­ m o w i e do książki p r o f . J . Szczepański wskazuje n a t r z y zawarte w n i e j zagadnienia. Pierwsze to porównanie z opisem B u j a k a . D r u g i p r o b l e m polega na u c h w y c e n i u przeobrażeń. „Trzecim p r o b l e m e m są zagadnie­ nia r o d z i n y . Występują one p r a w i e w e w s z y s t k i c h rozdziałach" . Cała część trzecia „Przeobrażenia w s t r u k t u r z e klasowo^warstwowej i o b y ­ czajach" jest p r a w i e wyłącznie poświęcona rodzinie. O t e j n i e z w y ­ k l e cennej m o n o g r a f i i można b y powiedzieć, że jest to s t u d i u m prze­ m i a n społeczności wioskowej, p r z e m i a n u c h w y c o n y c h t a k , j a k przeja­ wiają się one w życiu r o d z i n y . Badania nad rodziną wiejską podjął też Zakład E t n o g r a f i i Polski I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N w Warszawie. Pod k i e r u n ­ k i e m doc. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j przeprowadza się o d 1954 r . bada­ nia monograficzne r e j o n u dawnej Puszczy Zielonej. Wśród różnych dzie­ d z i n k u l t u r y podlegających badaniom uwzględniono również rodzinę i kulturę dnia codziennego. Wstępną informację z t y c h badań p u b l i ­ k u j e L . M . Szwengrub, Kształtowanie się kultury dnia codziennego współczesnej wsi kurpiowskiej . W t. 3 p r a c y zbiorowej Kurpie — Puszcza Zielona znajdują się d w i e r o z p r a w y poświęcone rodzinie, a m i a n o w i c i e L . M . Szwengrub, Kultura dnia codziennego współczes­ nej wsi kurpiowskiej, oraz D . M a r k o w s k i e j , Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej. Prace monograficzne n a d przeobrażeniami r o d z i n y w i e j s k i e j czy nad adaptacją r o d z i n w i e j s k i c h migrujących do m i a s t podejmowane są ostatnio coraz częściej w r a m a c h prac K o m i t e t u Badań Rejonów U p r z e 53 5 4 5S 5 6 51 5 3 W r o c ł a w 1963. 54 F. B u j a k , 55 5 6 • 7 Żmiąca. Z. T. W i e r z b i c k i , I b i d e m , s. 211—369. „Etnografia Wieś powiatu Żmiąca limanowskiego, w pół u-ieku P o l s k a " , t. 2; 1959, s. 268—274. później, K r a k ó w 1903. W r o c ł a w 1963, s. I V . �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 139 mysłaiwianych P A N . W okręgu Nowego K o n i n a badania takie w trzech w y b r a n y c h wsiach przeprowadził B. Ławniczak pod k i e r u n k i e m iprof. T . Szczurkiewicza. W postaci wstępnych doniesień p u b l i k u j e o n w y n i k i w a r t y k u l e p t . Z badań nad przeobrażeniami struktury i funkcji rodzi­ ny wiejskiej w Malińcu i wsiach sąsiednich . A u t o r omawia zmiany wywołane w życiu r o d z i n y w i e j s k i e j w z r o s t e m z a t r u d n i e n i a p o z a r o l n i czego, a m i a n o w i c i e : zanikanie t r a d y c y j n e j chłopskiej r o d z i n y w i e l o p o ­ k o l e n i o w e j , burzenie dawnego rygorystycznego podziału pracy mię­ dzy poszczególnymi członkami rodziny, emancypację ekonomiczną d o ­ rosłej młodzieży, a co za t y m idzie emancypację kulturalną, osłabienie d a w n y c h więzi rodzinno-sąsiedzkich w obrębie w s i i z a n i k t r a d y c y j n y c h f o r m życia towarzysko-obrzędowego zarówno w rodzinie, j a k i w spo­ łeczności wioskowej. Badania nad rodziną podjął też w okręgu koniń­ s k i m Z. Tyszka. Hipotezy badawcze i p r o j e k t badań zostały o p u b l i k o ­ w a n e p t . Przeobrażenia społeczne rodziny pod wpływem industrializacji i urbanizacji . 58 59 Na szczególną uwagę zasługują badania podjęte przez łódzkie śro­ dowisko naukowe w uprzemysławianym okręgu Bełchatowa. T a m bo­ w i e m podjęto prace kompleksowe, w których szczególnie blisko współ­ pracują etnografowie z socjologami, i to w badaniach t y c h samych problemów. J e d n y m z n i c h jest rodzina. P r o j e k t odnośnych badań so­ cjologicznych przedstawia J . Lutyński, Rodzina, więź pokrewieństwa, życie domowe i ich przemiany w związku z procesem industrializacji . A u t o r bierze za p u n k t wyjścia hipotezy socjologów zachodnioeuropejskich i amerykańskich, którzy badali p r z e m i a n y r o d z i n y pod wpływem i n d u ­ strializacji. Te hipotezy pragnie weryfikować na m a t e r i a l e p o l s k i m w t o ­ k u studiów monograficznych w rejonie Bełchatowa. P r o j e k t etnograficz­ n y c h badań n a d rodziną przedstawia J . K u c h a r s k a . P r o b l e m a t y k a etnograficznych badań t e r e n o w y c h w okręgu bełchatowskim dotyczy: 1) w i e l o s t r o n n y c h powiązań i współzależności gospodarczych r o d z i n z szerszą społecznością lokalną, 2) r o d z i n y jako i n s t y t u c j i społecznej d o ­ stosowującej swoją strukturę, n o r m y postępowania, postawy życiowe do obowiązujących na w s i t r a d y c y j n y c h wzorów i a k t u a l n e j s y t u a c j i spo­ łeczno-gospodarczej. Łódzki ośrodek etnograficzny nie d u b l u j e więc p r a c y socjologów, lecz podejmuje w dalszym ciągu z dawna prowadzone pod k i e r u n k i e m prof. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j n i e z w y k l e cenne s t u ­ d i a nad społecznością wioskową, współdziałaniem i współpracą. S t u d i a te od dawna już dostarczają w i e l e materiału i pomysłów badaw60 6 1 58 59 60 61 Rejonów Uprzemysławianych", n r 4: 1963, s. 229—241. „Zeszyty Badań Rejonów Ibidem, s. 283—287. Ibidem, s. 330—337. „Zeszyty Eadań Uprzemysławianych", nr 5: 1963, s. 239—244. �DANUTA 140 MARKOWSKA czych do dociekań n a d rodziną wiejską, o czym m o w a będzie p o n i ­ żej. Etnograficzne badania n a d rodziną wiejską w okręgu bełchatows k i m ujmują więc procesy p r z e m i a n tej komórki życia społecznego na tle i w p o d s t a w o w y c h u w a r u n k o w a n i a c h , j a k i e stwarza wiejskie środowisko lokalne. Badania nad rodziną wiejską zostały także podjęte w okręgu uprze­ mysławianym Płocka. Poprzedziły je w i e l k i e badania masowe dokonaneprzez Pracownię Socjologii W s i I n s t y t u t u E k o n o m i k i Rolnej w W a r ­ szawie już w 1961 r . Szeroką akcją ankietową objęto łącznie 4038 r o ­ dzin w i e j s k i c h . W postaci tablic statystycznych opatrzonych k o m e n ­ tarzem w y n i k i t y c h badań zostały o p u b l i k o w a n e w zbiorze Społeczno-ekonomiczna struktura wsi w rejonie Płocka . W pracy t e j zawarto m . i n . dane dotyczące s t r u k t u r y r o d z i n y oraz poziomu bytowego. Jako uzupełnienie t y c h badań podjęto w 1962 r. w jednej ze w s i , a m i a n o ­ wicie w B r u d z e n i u Dużym, pow. Płock, badania monograficzne. I n n y m źródłem inspiracji t y c h badań były studia A . Kłoskowskiej nad rodziną w łódzkim środowisku r o b o t n i c z y m . Badania we w s i płockiej nawią­ zywały więc z jednej s t r o n y do obiektywnego obrazu s t r u k t u r y i pozio­ m u bytowego oraz i n n y c h danych o rodzinie, zyskanych w t o k u badań a n k i e t o w y c h , z drugiej zaś podejmowały w p e w n y m sensie analizę po­ równawczą mechanizmu kształtowania się współczesnych m o d e l i k u l t u ­ r o w y c h . W y n i k i t y c h badań zostały już o p u b l i k o w a n e (D. M a r k o w s k a : Rodzina wiejska w rejonie Płocka oraz Family Patterns in a Polish Village ). Wśród współczesnych prac p o p u l a r n o n a u k o w y c h zwraca uwagę p o ­ zycja A . Olszewskiej-Ładykowej Rodzina , omawiająca stan w i e d z y o współczesnej rodzinie w Polsce, gdzie m . i n . zawarte są dane o w y ­ nikach badań nad rodziną wiejską. A u t o r k a o m a w i a t a k i e kwestie, j a k rodzina a gospodarstwo, model r o d z i n y w środowisku w i e j s k i m , k i e r u n ­ k i przemian r o d z i n y w i e j s k i e j . 62 6 3 04 65 66 4. P r o b l e m y szczegółowe r o d z i n y wiejskiej W y b r a n e zagadnienia r o d z i n y chłopskiej czy w i e j s k i e j stanowią bardzo o b f i t y dział powojennej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u , dział znacznie 62 W a r s z a w a 1963. 6 3 A. K ł o s k o w s k a , „Studia w Socjologiczne", łódzkim środowisku Wzory i modele w socjologicznych nr 2(5): 1962, s. 35—49; t e n ż e , robotniczym, „Przegląd badaniach Badania Socjologiczny", modelu t. „Zeszyty 65 „The P o l i s h S o c i o l o g i c a l B u l l e t i n " , n r 2: 1963, s. 97—110. Badań 66 Warszawa 1964. Rejonów Uprzemysławianych", rodziny 14: 1962, z. 1, s. 117—124. 6 4 rodziny, n r 6: 1963, s. 5—50. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 141 obszerniejszy niż studia całościowe nad t y m t e m a t e m . W omówieniu t y m zastosuję więc ograniczenia zapowiedziane we wstępie. Sporo materiału bezpośrednio przydatnego do dociekań nad r o d z i ­ ną wiejską przynoszą prace ekonomistów i demografów. W t e j grupie na uwagę zasługuje s t u d i u m ekonomisty W. Stysia, Współzależność, rozwoju rodziny chłopskiej i jej gospodarstwa . Na szerokim m a t e r i a l e z e b r a n y m drogą badania h i s t o r i i r o d z i n , z w y k o r z y s t a n i e m materiałów statystycznych i katastrów w 20 wsiach na terenie byłej G a l i c j i W s c h o d ­ n i e j , śledzi autor zmiany obszaru gospodarstwa w powiązaniu z c y k l e m r o z w o j o w y m r o d z i n y : od m o m e n t u j e j powstania aż po wyposażenie dzieci i rozpad gospodarstwa macierzystego na rzecz n o w y c h jednostek rodzinno^gospodarczych. Analiza ta m u s i być brana pod uwagę przez każdego badacza zajmującego się systemem dziedziczenia oraz w e w s z e l k i c h analizach t z w . „małej d y n a m i k i ' r o z w o j o w e j r o d z i n y . Wśród prac demografów wymienić w y p a d a artykuł E. Rosseta, Sta­ rzenie się ludności produkcyjnej w Polsce i w świecie , oraz pozycję książkową tegoż autora, Perspektywy demograficzne Polski . Dalsze prace demograficzne t o : M . L a t u c h , Ludność wiejska w latach 1960—1970 ; A . W y d e r k o , Zmiany w strukturze wieku ludności rolni­ czej w latach 1947—1957 . T u też wymienić w y p a d a opracowanie sta­ tystyczne materiałów a n k i e t o w y c h P r a c o w n i Socjologii W s i I E R w p r a ­ c y zbiorowej pod redakcją B. Gałęskiego, Społeczno-ekonomiczna struk­ tura wsi w Polsce Ludowej , gdzie M . L a t u c h i M . Pohoski o p r a c o w a l i dział V I „Struktura gospodarstw d o m o w y c h " . Na uwagę zasługuje też artykuł M . Pohoskiego, Wychodźstwo ze wsi do, miast a obszar gospodarstwa i rozmiar rodziny . Problemy r o ­ d z i n y w i e j s k i e j porusza t e n sam autor w swej książce Migracje ze wsi do miast , zwłaszcza w rozdz. I I I 1 „Selekcja wychodźców z p u n k t u widzenia w i e k u , płci i pokrewieństwa w s t o s u n k u do głowy r o d z i n y " oraz w rozdz. V I 6 „Próba określenia pozycji z a j m o w a n y c h przez różne kategorie synów chłopskich w h i e r a r c h i i dochodu i poważania społecz­ nego" . 61 68 69 70 71 72 7 3 74 75 7 6 77 67 6 8 63 W r o c ł a w 1959. „Kultura i Społeczeństwo", W a r s z a w a 1962. n r 1: 1961. 7 0 „Wieś Współczesna", n r 5: 1958, s. 71—77. 7 1 „Wieś Współczesna", 7 2 73 7 4 7 5 76 7 7 n r 10: 1961, s. 94—102. W a r s z a w a 1961. Ibidem, s. 198—214. „Wieś Współczesna", n r 9: 1960, s. 75—90. W a r s z a w a 1963. Ibidem, s. 71—80. I b i d e m , s. 177—181. �DANUTA 142 MARKOWSKA Z kręgu ekonomistów wyszła niezmiernie cenna praca M . C z e r n i e w skiej, Budżety domowe rodzin chłopskich , o p a r t a na materiałach u z y ­ skanych o d gospodarstw chłopskich prowadzących rachunkowość. Sam tytuł pozycji mówi o j e j ważności dla studiów n a d rodziną. Budżety domowe są przecież w y m i e r n y m obrazem zadań i f u n k c j i spełnianych przez rodzinę. D o d a j m y , iż a u t o r k a omawia strukturę budżetów w róż­ n y c h t y p a c h r o d z i n i daje dynamikę zjawiska n a przestrzeni o s t a t n i c h 15 l a t , porównanie z okresem międzywojennym i zestawienie z n o r m a ­ m i wyżywienia dostatecznego. Jedyną pozycją w -powojennej l i t e r a ­ t u r z e dotyczącą pracy k o b i e t y w i e j s k i e j jest s t u d i u m e k o n o m i s t k i S. Śliwińskiej, Próba analizy warunków życia i pracy kobiet gospodyń wiejskich w Polsce . Na materiałach spisów powszechnych oraz na ze­ b r a n y c h danych a n k i e t o w y c h z t e r e n u całego k r a j u przeprowadza autorka obliczenia czasu pracy k o b i e t y w i e j s k i e j , daje przegląd j e j obowiązków p r o d u k c y j n y c h , d o m o w y c h i w y c h o w a w c z y c h . Rozważania zamykają p o s t u l a t y pod adresem praktyków. 78 79 W rejestrze ważniejszych prac poświęconych w y b r a n y m zagadnie­ n i o m r o d z i n y w i e j s k i e j wymienić trzeba artykuł A . Olszewskiej-Ład y k o w e j i K. Żygulskiego, Małżeństwa mieszane na Śląsku Opolskim . Jest to omówienie małżeństw z a w i e r a n y c h we w s i opolskiej pomiędzy autochtonami a ludnością napływową. W s p o m n i j m y t u jeszcze pracę M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Za­ groda wiejska jako środowisko pracy A u t o r k a o m a w i a t a m związek pomiędzy c h a r a k t e r e m r o d z i n y chłopskiej i j e j gospodarstwa a t y p e m zagrody i j e j cechami f u n k c j o n a l n y m i . We w s z y s t k i c h wyżej omówionych czy też w s p o m n i a n y c h t y l k o p o ­ zycjach rodzina wiejska nie była a u t o n o m i c z n y m p r z e d m i o t e m analizy,, bądź też badaniom poddano t y l k o w y b r a n e j e j aspekty. Wiele cennego materiału d l a p r o b l e m a t y k i związku pomiędzy spo­ łecznością lokalną a rodziną wiejską dostarczają prace łódzkiego śro­ dowiska etnograficznego, kierowanego przez prof. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m ską. Poza wspomnianą już wyżej monografią Zaborowa wymienić t u trzeba artykuł K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , Pomoc wzajemna i współ­ działanie w kulturach ludowych . W K a t e d r z e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e ­ t u Łódzkiego podejmuje się wiele prac magisterskich, dotyczących zajęć k o b i e t y w i e j s k i e j , podziału obowiązków gospodarczych w r o d z i n i e i t p . so 81 92 7 8 Warszawa 1963. 7 9 „Roczniki Nauk 8 0 „Przegląd Socjologiczny", 81 Jak pracuje 8 2 Prace R o l n i c z y c h " , n r 1—3: 1963. człowiek, i Materiały t. 13: 1959, s. 89—105. Warszawa Etnograficzne, 1961, s. 268—294. t. 8 — 9 . Ł ó d ź — L u b l i n 1950/1951. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 143 Ośrodkiem prowadzącym badania nad w y b r a n y m i zagadnieniami r o d z i n y jest też M u z e u m Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Z t e ­ go kręgu ukazały się prace dotyczące różnych s t r o n życia społeczności w i e j s k i e j , m . i n . J . P. Dekowskiego, Społeczność wiejska w Jasieniu ,. zawierająca wiele danych o rodzinie na t l e społeczności lokalnej i o obrzędowości r o d z i n n e j . Inną pozycją jest artykuł W . D r o z d o w s k i e j , Grupy rówieśnicze w Załęczu Wielkim . Trzecią pozycją jest praca S. Matczakowej, Dziecko w rodzinie wiejskiej . Praca o p a r t a jest n a materiałach t e r e n o w y c h zebranych w 25 wsiach pow. radomszczańskie­ go. Pierwsza część to omówienie t r a d y c y j n y c h postaw i wierzeń zwią­ zanych z urodzeniem dziecka i r o z u m i e n i e m jego r o l i w rodzinie, część d r u g a o m a w i a p r o b l e m y dotyczące r o z w o j u fizycznego i umysłowego dziecka, trzecia — udział dziecka w pracy p r o d u k c y j n e j i rolę szkoły oraz uczestnictwo dziecka w życiu społecznym w s i . 83 8i 85 Jest natomiast f a k t e m 'uderzającym, iż p r o b l e m a t y k a obrzędowości rodzinnej, która dominowała w studiach nad rodziną jeszcze w okresie międzywojennym, dziś jest coraz rzadziej podejmowana jako specjalny t e m a t prac. Do p o z y c j i p o w o j e n n y c h z tego zakresu zaliczyć trzeba n a ­ stępujące: M . Szubertowa, Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka , praca referująca w y n i k i badań we w s i Istebnej (Śląsk); J . P. Dekowskiego, Zwyczaje weselne w pow. opoczyńskim ; S. Bąka, Wesele ludowe w Grębowie. Sandomierskie . Na t y m kończą się pozy­ cje poświęcone specjalnie obrzędowości r o d z i n n e j . J a k w i d z i m y , n i e ma w l i t e r a t u r z e powojennej a n i jednej pozycji, która usiłowałaby dać zarys całościowy obrzędowości r o d z i n n e j w procesie j e j współczesnych przeobrażeń. Zainteresowanie młodzieżą wiejską było już w okresie międzywo­ j e n n y m bardzo żywe wśród p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n n a u k o ­ w y c h i publicystów. Także dzisiaj jest to temat szczegółowy w studiach n a d rodziną wiejską, który m a na s w o i m koncie ogromną liczbę pozycji w przeważającej mierze o charakterze p u b l i c y s t y c z n y m . T o ­ też nie sposób i c h w s z y s t k i c h omówić. Poprzestanę więc na w s k a z a n i u najważniejszych. Są to następujące pozycje: J . Grabowicz i B . T r y f a n , Autorytety w oczach młodzieży ze Skrzyńska , oraz t y c h samych 86 87 88 89 P r a c e i Materiały 1, Łódź 1957. 8 3 nr 8 4 Seria 85 86 8 7 8 8 89 Muzeum Archeologicznego P r a c e i Materiały M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o E t n o g r a f i c z n a , n r 5, Łódź 1961. ii E t n o g r a f i c z n e g o w . Łodzie i w Etnograficznego Łodzi, „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 5: 1963, s. 131—178. P r a c e ii Materiały E t n o g r a f i a z n e , t. 8—9, Ł ó d ź — L u b l i n 1950/1951, «. 597—616. P r a c e i Materiały E t n o g r a f i c z n e , t. 7, L u b l i n 1948/1949, s. 211—300. „ A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e " , n r 18, W r o c ł a w 1958. „Wieś Współczesna", nr 1: 1962. s. 71—82. �DANUTA 144 MARKOWSKA •autorów „Konflikt pokoleń" czy „konflikt postaw"? ; T . H u n e k , Mło­ dzież techników rolniczych o sobie i o rolnictwie ; Z. I w a n i c k i , Zawód rolnika w opinii młodzieży wsi podłódzkiej . T u należą też liczne prace publicystyczne E. Jagiełło-Łysiowej, Zawód rolnika i nowoczesne środ­ ki oddziaływania kulturalnego w oczach młodzieży oraz O czym ma­ rzy młodzież . Dalsze pozycje z tego zakresu to J . Kraśniewski, Dziewczęta wybierają zawód ; A . Sianko, Młodzież o sobie oraz Mło­ dzi rolnicy o swoim zawodzie . Młodzieży w i e j s k i e j poświęcona jest część pracy zbiorowej pod redakcją T . R y c h l i k a , Wieś, gospodarstwo, młodzież . Sporo materiału dotyczącego młodzieży na t l e społeczności w i o s k o w e j zawiera m o n o g r a f i a M . B i e r n a c k i e j , Potakówka . 90 91 92 93 94 95 9 6 97 98 99 5. P l o n k o n k u r s u n a pamiętniki młodzieży wiejskiej W 1961 r . Związek Młodzieży W i e j s k i e j p r z y udziale L u d o w e j Spół­ dzielni W y d a w n i c z e j i Zakładu Socjologii W s i P A N ogłosił k o n k u r s na pamiętnik młodego pokolenia w s i . W odpowiedzi napłynęło p r a w i e 5 500 pamiętników. I c h n a u k o w y m opracowaniem k i e r u j e prof. J . Chałasiński. T e n bogaty materiał służy w i e l u badaczom za źródło dociekań nad współczesną rodziną wiejską, n a d przeobrażeniami postaw młodzie­ ży, tak przejrzyście u c h w y t n y m i w k o n f r o n t a c j i z pamiętnikami okresu między w o j ennego. Polska h u m a n i s t y k a m a za sobą bogate t r a d y c j e posługiwania się materiałem a u t o b i o g r a f i c z n y m jako źródłem do analizy p r z e m i a n społeczno-kulturalnych. Niewątpliwie ważną pozycją w t y m d o r o b k u będzie opracowanie p l o n u ostatniego k o n k u r s u . L S W zapowiada serię p u b l i ­ k a c j i źródłowych opatrzonych k o m e n t a r z a m i specjalistów. Z okazji X X - l e c i a P R L ukazał się wstępny wybór p t . Awans pokolenia ° . Wstęp napisał prof. J . Ghałasiński pod z n a m i e n n y m tytułem Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. K i e d y w 1938 r . w y d a n o ówczesne Młode pokole­ nie, tenże p r o f . J . Chałasiński zaczynał komentarz teoretyczny od ana­ lizy r o d z i n y w i e j s k i e j i społeczności l o k a l n e j . Były to b o w i e m w ó w 1 0 9 0 „Wieś Współczesna", n r 8: 1962, s. 82—93. 9 1 „Wieś Współczesna", 9 2 9 3 n r 6: 1960, s. 42—56., „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 17: 1963 n r 1, s. 119—122. „Wieś Współczesna", n r 9: 1959, s. 48—65. 9 4 „Wieś 95 „Wieś Współczesna", n r 11: 1961, s. 65—72. 96 „Wieś Współczesna", n r 4: 1958, s. 139—142. 97 Współczesna", nr „Wieś Współczesna", n r 4: 1960, s. 3—21. T . 2, W a r s z a w a 1963. W a r s z a w a 1962. mo W a r s z a w a 1964. 9 8 99 12: 1959, s. 89—110. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 145 czas podstawowe d e t e r m i n a n t y życia młodego pokolenia wiejskiego. Dziś cały wstęp poświęcony jest rozważaniom n a d procesem autono­ m i z a c j i osobowości młodzieży w i e j s k i e j , dążnościom do autoekspresji, kształtowaniu się świadomości historycznej. „Dążenie do a u t o n o m i i oso­ by, to jest podstawowy element s t r u k t u r y w s z y s t k i c h pamiętników tego t o m u . I c h treścią są zawsze losy l u d z k i e pokazane o d s t r o n y emancypowania się i f o r m o w a n i a się osoby w j e j autonomiczności" . Z n a ­ m i e n n y jest również układ tego tomu, odpowiadający t e m u , co zawiera tytuł. Pierwsza część, „ W gospodarstwie r o l n y m " , poprzedzona jest rozważaniami E. Jagiełło-Łysiowej, Od chłopa do rolnika . Autorka o m a w i a proces profesjonalizacji p r a c y r o l n i k a , proces p r z e m i a n wiodący od s y l w e t k i tradycyjnego chłopa do nowoczesnego rolnika-przedsiębiorcy, który n i e godzi się na to, b y odrębności jego zawodu miały go skazywać na niższość cywilizacyjną i kulturalną. D r u g a część, „ W n o ­ w y c h zawodach na w s i " , zawiera wstęp B . Gołębiowskiego, Organiza­ torzy urbanizacji wsi , omawiający szanse, jakie daje młodemu p o k o ­ l e n i u rozwój zakładów p r a c y pozarolniczych związanych f u n k c j o n a l n i e ze wsią czy też placówek nowoczesnych usług r o l n i c z y c h . Trzecią część, „ W mieście", o t w i e r a k o m e n t a r z F. Jakubczaka, Awans młodego poko­ lenia wsi w mieście , omawiający procesy m i g r a c j i i adaptacji mło­ dzieży w i e j s k i e j w mieście. Materiał pamiętnikarski został także w y k o r z y s t a n y w i n n y c h p u b l i ­ kacjach. J . Chałasiński napisał artykuł Młode pokolenie wsi w proce­ sach migracji i ruchliwości społeczno-kulturalnej . Z i n n y c h waż­ niejszych pozycji o p a r t y c h n a t y m zbiorze źródeł wymienić trzeba: F. Jakubczak, Perspektywy młodzieży wiejskiej w świetle zbiorów pamiętników ; B. Weber, Ideały życiowe pamiętnikarzy ; M. Trawińska-Kwaśniewska, Zmiany społecznych funkcji szkoły w środowisku wiejskim . Na szczególną uwagę badacza współczesnej r o d z i n y w i e j ­ skiej zasługuje artykuł F. Jakubczaka, Małżeństwo i rodzina w pa­ miętnikach młodego pokolenia wsi , gdzie autor o m a w i a nowe aspi­ racje i modele życia rodzinnego, wskazując na wzrost ekspresyjno-integracyjnej funkcji rodziny. 1M 192 103 104 105 106 107 108 109 101 Ibidem, s. 21. 1 0 2 Ibidem, s. 35—50. 103 Ibidem, s. 261—273. 104 Ibidem, s. 507—523. 1 0 5 „Wieś Współczesna", n r 6: 1963, s. 22—35. 1 0 6 „Wieś Współczesna", n r 3: 1962, s. 47—57. 1 0 7 „Wieś Współczesna", n r 1 0 8 „Wieś Współczesna", n r 10: 1963, s. 17—32. 1 0 9 „Wieś Współczesna", 10 - K t n o g r a f i a Polska, t. IX nr 12: 1963, s. 19—30. 7: 1963, s. 54—64. �DANUTA 146 MARKOWSKA Bogaty zbiór pamiętników jest zaledwie w n i e w i e l k i e j cząstce o p r a ­ cowany. Dalsze jego analizy dostarczą niewątpliwie 'bogatego materiału d l a w y b r a n y c h problemów życia rodziny, jak i dla całościowych ujęć. 6. Ogólnopolska konferencja poświęcona wiejskiej przeobrażeniom rodziny Dopiero w ostatnich latach d y s c y p l i n y zajmujące się życiem spo­ łecznym i kulturą w s i znalazły szeroką płaszczyznę do w y m i a n y myśli i doświadczeń. Z i n i c j a t y w y Zakładu Socjologii W s i I n s t y t u t u F i l o z o f i i i Socjologii P A N w Warszawie organizowane są corocznie ogólnopolskie konferencje poświęcone określonym p r o b l e m o m w i e j s k i m , skupiające przedstawicieli różnych d y s c y p l i n : socjologów, etnografów, e k o n o m i ­ stów, demografów, geografów, planistów, publicystów 1 działaczy spo­ łecznych. W dniach 7—9 maja 1964 r. obradowała trzecia już tego t y p u konferencja, t y m razem poświęcona przeobrażeniom współczesnej r o ­ d z i n y w i e j s k i e j . Materiały t e j k o n f e r e n c j i w całości zamieszczono w „Rocznikach Socjologii W s i " . J a k k o l w i e k artykuły tego t o m u d a ­ łyby się zakwalifikować do różnych wyżej omówionych już typów opracowań, to jednak potraktowałam te prace oddzielnie, a t o z d w u powodów. Stanowią one m n i e j więcej pełny przegląd najnowszych studiów w t y m zakresie. Ponadto konferencja, j a k k o l w i e k skupiła przed­ s t a w i c i e l i różnych n a u k , doprowadziła do w i e l u wspólnych ustaleń. Na t y m o s t a t n i m zagadnieniu pragnę się dłużej zatrzymać. N a j p i e r w j e d n a k k i l k a u w a g o pracach z a w a r t y c h w t y m tomie. O t w i e r a go a r ­ tykuł B . Gałęskiego, Socjologiczna problematyka rodziny chłopskiej , w którym autor próbuje dać definicję t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej, systematykę j e j cech podstawowych, wyróżniających ją o d i n n y c h r o ­ dzin, oraz zarysowuje k i e r u n k i j e j dzisiejszych p r z e m i a n . Wreszcie orzeka, n a c z y m polegać w i n n a socjologiczna p r o b l e m a t y k a badań n a d rodziną chłopską. A u t o r (konkluduje w zakończeniu: „Socjologiczna p r o b l e m a t y k a r o d z i n y chłopskiej sprowadza się zatem do 1) określenia odmienności w z o r u t e j r o d z i n y , odmienności, będącej konsekwencją istnienia gospodarki chłopskiej l u b szerzej — rodzinnego m o d e l u w y ­ twarzania, a znajdującej swoje rozwinięcie w f u n k c j a c h społeczności lokalnej, 2) prześledzenia związku między rodziną a gospodarstwem dla ustalenia systemu f u n k c j o n o w a n i a t e j całości spójnej, 3) prześledzenia z m i a n współcześnie w rodzinach chłopskich zachodzących, o p i s u za­ sadniczej rozbieżności między aspiracjami członków r o d z i n y a w y m o ­ g a m i gospodarstwa, f u n k c j a m i e k o n o m i c z n y m i i pozaekonomicznymi u 0 111 1 1 0 111 „Roczniki Ibidem. Socjologii W s i " , it. 2 : 1964, W a r s z a w a 1965. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 147 r o d z i n y chłopskiej — rozbieżności, która jest 'przyczyną dysharmonicznego w z o r u współczesnej r o d z i n y 'Chłopskiej, 4) określenia czynników wpływających n a z m i a n y współczesnej r o d z i n y chłopskiej oraz f o r m , w których następuje j e j adaptacja do społeczeństwa przemysłowego i zarysowują się d r o g i rozwiązania sprzeczności rodzinę tę dziś n u r ­ tujących". Drugą pozycją jest praca J . Turowskiego, Przemiany rodziny wiej­ skiej w warunkach industrializacji i urbanizacji kraju . Praca t a jest próbą usystematyzowania najważniejszych skutków procesu u p r z e m y ­ sławiania w dziedzinie życia rodzinnego. A u t o r opiera się n a pracach t e r e n o w y c h K a t e d r y Socjologii K U L , w y n i k a c h badań I n s t y t u t u M e ­ d y c y n y P r a c y i H i g i e n y W s i w L u b l i n i e i pamiętnikach nadesłanych na k o n k u r s czasopisma „Zorza", ogłoszony w 1962 r . A u t o r w y c h o d z i od cech t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej i do n i c h odnosi dzisiejsze prze­ obrażenia. O m a w i a zanik czy ograniczenie f u n k c j i p r o d u k c y j n y c h w r o ­ dzinach w i e j s k i c h powiązanych z przemysłem i zawodami p o z a r o l n i c z y m i , pisze o wzroście zadań w y c h o w a w c z y c h r o d z i n y oraz o procesie i n t e n s y f i k a c j i więzi uczuciowych w stosunkach wewnątrzrodzinnych. 112 Trzecia z k o l e i pozycja t o artykuł D . M a r k o w s k i e j , Kierunki prze­ obrażeń współczesnej rodziny wiejskiej . Jest to synteza studiów monograficznych, przeprowadzonych w czterech różnych (regionach k r a j u . A u t o r k a o m a w i a następujące zagadnienia: 1. Pozycja r o d z i n y w społeczności w i o s k o w e j , 2. Modele i w z o r y życia rodzinnego, 3. F u n k ­ cje r o d z i n y . F. Jakubczaka Kształtowanie się integracyjno-ekspresyjnej funkcji rodziny wiejskiej to następne s t u d i u m , oparte n a materiale pamiętni­ k a r s k i m i stanowiące rozwinięcie wyżej c y t o w a n y c h już opracowań autora. I n n y dział w t y m t o m i e o t w i e r a artykuł M . Czerniewsikiej, Budżety domowe rodzin chłopskich . Praca t a oparta jest na w i e l o l e t n i c h m a ­ teriałach u z y s k i w a n y c h o d i n d y w i d u a l n y c h gospodarstw chłopskich prowadzących rachunkowość rolną (1300 gospodarstw). W pierwszej części przedstawiono strukturę budżetów idomowych r o d z i n chłopskich i robotniczych, j a k też dynamikę zarobków n o m i n a l n y c h i r e a l n y c h w gospodarce uspołecznionej oraz w gospodarstwach i n d y w i d u a l n y c h . D r u g a część o m a w i a dynamikę spożycia poszczególnych artykułów j a ­ d a l n y c h w rodzinach chłopskich w latach 1936/1937—1962/1963, j a k też poziom spożycia t y c h artykułów w zależności o d g r u p poziomu życio113 1 1 4 115 112 113 1 1 4 115 Ibidem. Ibidem. Ibidem. Ibidem. �DANUTA MARKOWSKA wego w latach 1961—1962. Nadto porównano spożycie artykułów j a ­ d a l n y c h w 1961/1962 r . w rodzinach chłopskich i r o b o t n i c z y c h na t l e n o r m wyżywienia dostatecznego. Następna pozycja to A . W y d e r k i , Zmiany w strukturze wieku lud­ ności rolniczej . Artykuł omawia te z m i a n y ujęte w t r z y kategorie: 1) głów r o d z i n , 2i) całej ludności zamieszkałej w gospodarstwach r o l ­ n y c h , 3) ludności w w i e k u p r o d u k c y j n y m zamieszkałej w gospodar­ stwach r o l n y c h . A n a l i z a obejmuje lata 1947—1957, a d l a jednego r e ­ j o n u k r a j u doprowadzona jest do 1962 r . „Starzenie się" głów r o d z i n n a j s i l n i e j notowane jest w rejonach uprzemysławianych, najsłabiej w r o l n i c z y c h , t y c h o t r a d y c y j n y m charakterze r o l n i c t w a , j a k i „nowo­ cześnie" r o l n i c z y c h . Rozważania nad strukturą w i e k u całej ludności rolniczej wskazują na wzrost udziału roczników najmłodszych i n a j ­ starszych, a malenie udziału roczników w w i e k u p r o d u k c y j n y m . Z k o l e i następuje praca J . Przychodzeń Dobór terytorialny i spo­ łeczny małżeństw wiejskich '. Jest to omówienie wyników badań P r a ­ c o w n i Socjologii W s i IER z 1957 r . Dane te wskazują, iż we w s z y s t k i c h t r a d y c y j n i e r o l n i c z y c h i zasiedziałych rejonach k r a j u w zasadach do­ b o r u małżonków u t r z y m u j e się bliskość pochodzenia t e r y t o r i a l n e g o oraz wybór p a r t n e r a z t e j samej l u b zbliżonej g r u p y obszarowej gospodar­ stwa. Konflikty małżeńskie na wsi w świetle spraw rozwodowych to p r a ­ ca J . G r a b o w i c z a . A u t o r w o p a r c i u o materiały sądowe stwierdza, iż przyczyną większości rozwodów jest brutalność współmałżonka. Wzrost rozwodów potwierdzałby owo dążenie do autonomiczności i o b r o ­ n y godności własnej, które t a k wyraźnie ujawniły omówione wyżej pamiętniki. W k o n k l u z j i J . Grabowicz stwierdza, iż wzrost rozwodów na w s i jest p r z e j a w e m k r y z y s u t r a d y c y j n e j r o d z i n y p a t r i a r c h a l n e j . n e 117 11S Następna praca jest pióra etnografa, A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j : Rola społeczna dziecka w rodzinie wiejskiej . A u t o r k a słusznie podnosi, iż na przykładzie pozycji dziecka n a j d o b i t n i e j ujawniają się aspiracje ludności w i e j s k i e j i przemiany k u l t u r o w e , jakie się już dokonały. A u t o r ­ ka stawia nowe p r o b l e m y badawcze i propozycje współpracy pomiędzy socjologami a etnografami. Daje też przegląd d o r o b k u e t n o g r a f i i t e r e ­ n o w e j w t y m zakresie. Artykuł D . Czauderny, Studia nad wiązią rodzinną w zapleczu wiej­ skim kombinatu tarnobrzeskiego ° , to omówienie wyników badań m o 119 12 116 Ibidem. 117 Ibidem. 118 Ibidem. 119 Ibidem. 120 Ibidem. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 149 nograficzinych w s i w zapleczu Tarnobrzegu. A u t o r k a o m a w i a t r a d y c y j n e f o r m y powiązań r o d z i n n y c h i sąsiedzkich w e w s i . A n a l i z u j e proces roz­ luźniania się l o k a l n y c h powiązań spowodowany p o d e j m o w a n i e m p r a c y pozarolniczej, a co za t y m idzie znaczną redukcją czasu wolnego, oraz nawiązywaniem n o w y c h kontaktów społecznych w m i e j s c u pracy. Omówieniem wyników badań m o n o g r a f i c z n y c h przysiółka wiejskiego Groohalowy Potok w s i Rzepiska na P o d h a l u jest artykuł R. Siemieńskiej, Tradycyjna rodzina spiska i jej powojenne przemiany . Autorka omawia rodzinę w t a k i c h w a r u n k a c h społeczno-ekonomicznych, które nie uległy r a d y k a l n y m z m i a n o m po w o j n i e . T r a d y c y j n e i n s t y t u c j e wiejskie zachowały t a m żywotność. A jednak społeczność ta ma świa­ domość ogólnospołecznego procesu p r z e m i a n w k r a j u i oczekuje, iż w najbliższej przyszłości także w j e j życiu nastąpią doniosłe z m i a n y . Następna pozycja t o T . Kukołowicz, Przypuszczalne kierunki prze­ mian rodzin chłopów-robotników zatrudnionych przy budowie kombi­ natu azotowego w Puławach . Jest to analiza na przykładzie 389 r o d z i n , powiązanych pracą zarobkową z nowo powstającym k o m b i n a t e m a z o t o w y m w Puławach. N a podstawie 'badań d a n y c h o b i e k t y w n y c h , j a k w i e k z a t r u d n i o n y c h , i c h sytuacja rodzinna, wielkość i charakter gospo­ darstwa rolnego, oraz badań o p i n i i , t j . motywów 'podjęcia pracy poza­ r o l n i c z e j i planów na przyszłość — stara się a u t o r k a przewidzieć p r o ­ cesy odchodzenia o d r o l n i c t w a oraz tendencje t r w a n i a p r z y n i m . Zmiany stosunku rodziny wiejskiej do szkoły związane z procesem uprzemysławiania się rejonu konińskiego , W . Galanta, to k o l e j n y artykuł. A u t o r przeprowadził badania w trzech wsiach tego okręgu, gdzie notował opinie rodziców o przydatności szkoły oraz p l a n y r o d z i ­ ców co do przyszłości zawodowej i c h dzieci. W o p i n i a c h mieszkańców w s i wykształcenie na poziomie szkoły podstawowej uznane jest jako m i n i m u m konieczne dla współczesnego człowieka w każdych w a r u n ­ kach. Jednocześnie uważa się wykształcenie podstawowe za w y s t a r c z a ­ jące d l a t y c h 'dzieci, które prowadzić mają w przyszłości gospodarstwo r o l n e . Kształcenie rolnicze n i e zyskało sobie jeszcze uznania jako n i e ­ odzowne d l a r o l n i k a i n d y w i d u a l n e g o . N a t om ia s t szkoła średnia ogólno­ kształcąca czy zawodowa pozarolniczą uważana jest za odejście o d r o l ­ n i c t w a . Także młodzież objęta ankietą zgłasza powszechnie aspiracje w k i e r u n k u zawodu pozarolniczego. m 1122 I23 Z. Tyszka w- a r t y k u l e Przeobrażenia społeczne rodziny związane z uprzemysławianiem i urbanizacją r e f e r u j e w y n i k i badań sondam Ibidem. '22 i b i d e m . 123 j b i d e m . Ibidem. 121 12i �DANUTA 150 MARKOWSKA żowych nad adaptacją r o d z i n pochodzenia wiejskiego z a t r u d n i o n y c h i zamieszkałych w mowo powstałym ośrodku przemysłowym Nowego K o n i n a . Z m i a n y w życiu t y c h r o d z i n rozważa w trzech płaszczyznach. 1. O m a w i a uczestnictwo poszczególnych członków r o d z i n y w życiu miasta i stwierdza, iż ogranicza się ono do r o l i zawodowej, co wskazuje na to, iż proces adaptacji przebiega p o w o l i . Jednocześnie r o d z i n y t e utrzymują ścisłe związki ze środowiskiem w i e j s k i m , z którego sią w y ­ wodzą. 2. Relacjonuje z m i a n y w standarcie życiowym t y c h r o d z i n . T u ofoserwuje się wyraźny awans w wyposażeniu m a t e r i a l n y m d o m u i k o ­ r z y s t a n i u z dóbr k u l t u r a l n y c h (radio, telewizor, prasaj). 3. A u t o r a n a l i ­ zuje z m i a n y stosunków wewnątrzrodzimmych. Wobec p r a c y zarobkowej mężczyzn poza domem k o b i e t y stają się f a k t y c z n y m i głowami r o d z i n . Ż y w y jest t r a d y c y j n y wzór 'podziału ról: mężczyzna zarabia na u t r z y ­ m a n i e r o d z i n y , kobieta zajmuje się prowadzeniem d o m u . Procesy a k t y ­ w i z a c j i zawodowej k o b i e t są słabo zaawansowane. I n n e zagadnienie porusza M . Trawińska w a r t y k u l e Model rodziny i małżeństwa w opiniach studentów I i IV roku studiów Wyższych Szkół Rolniczych . Jest to porównanie o p i n i i i aspiracji związanych z małżeństwem i rodzimą, zgłaszanych przez studentów I i I V r o k u studiów r o l n i c z y c h . Badana zbiorowość to w przeważającej mierze mło­ dzież pochodzenia chłopskiego, mającego w przyszłości podjąć pracę w środowisku w i e j s k i m . A u t o r k a o m a w i a : poglądy n a w i e k najodpo­ wiedniejszy do zawarcia małżeństwa, opinie co do o p t y m a l n e j liczby dzieci w rodzinie, poglądy na w y c h o w a n i e dziecka, w a r u n k i ułatwiające start młodemu małżeństwu, f u n k c j e społeczne małżeństwa i rodziny w opiniach rozmówców, wzór osobowy p a r t n e r a . Część artykułową z a m y k a L . M . Szwengrub Sytuacją zawodową ko­ biet w spółdzielniach produkcyjnych i Państwowych Gospodarstwach Rolnych^. A u t o r k a wskazuje, iż k o b i e t y w spółdzielniach p r o d u k c y j ­ n y c h i PGR-ach mają znacznie mniejsze niż mężczyźni szanse zdobycia r o l n i c z y c h k w a l i f i k a c j i zawodowych, co stwarza rozbieżność wykształ­ cenia i statusu zawodowego małżonków bądź powoduje 'bierność zawo­ dową kobiet. W s z y s t k i e prace zamieszczone w t y m tomie, j a k k o l w i e k podejmowane na różnym terenie i z pozycji różnych d y s c y p l i n n a u k o w y c h , zgodne są na ogół co do k i e r u n k u i głównych przejawów współczesnych przeobra­ żeń r o d z i n y w i e j s k i e j . Wskazano więc na rozwój pozarolniczych źródeł dochodu oraz powstawanie placówek usługowych na rzecz r o l n i c t w a j a k o na główne c z y n n i k i sprawcze w procesie p o w s t a w a n i a n o w y c h typów społeczno-ekonomiczmych r o d z i n . Jednakże zróżnicowanie zawo125 125 Ibidem. 128 Ibidem. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 151 dowe r o d z i n w i e j s k i c h n i e pociąga za sobą zróżnicowania typów k u l t u r y życia codziennego. Zbieżność s t e r e o t y p o w y c h aspiracji w zakresie go­ spodarstwa domowego, s t y l u życia codziennego, k a r i e r zawodowych dzieci jest uderzająca w e w s z y s t k i c h b a d a n y c h zlbiorowościach. "W ze­ s t a w i e n i u z w y n i k a m i badań A . Kłoskowskiej, w s p o m n i a n y m i wyżej, można mówić o zbieżności t y c h aspiracji z t y p o w y m i dążeniami l u d ­ ności robotniczej miasta. Powszechnie stwierdza się z a nik t r a d y c y j n e j r o d z i n y wielopokoleniowej, a w zakresie wewnętrznej organizacji r o ­ dziny nasilenie się typów e g a l i t a r n y c h małżeństw. Wyraża się to również dążeniem do „romantycznego" d o b o r u małżeńskiego i s t o s u n k a m i p r z y ­ jaźni, a nie s u b o r d y n a c j i w powiązaniach rodziców z dziećmi. Po­ wszechna jest też obserwacja o wzroście znaczenia codziennego s t y l u życia i f u n k c j i emocjonalno-ekspresyjnych w całokształcie więzi r o d z i n ­ n y c h . N a określenie tego zespołu cech czy aspiracji w k i e r u n k u takiego m o d e l u używa się w t y c h pracach określenia „Todzina nowoczesna" czy „rodzina p a r t n e r s k a " . O t w a r t e pozostaje natomiast p y t a n i e , czy prze­ m i a n y zachodzące dziś w rodzinie w i e j s k i e j upodabniają ją do jakiegoś określonego t y p u r o d z i n y m i e j s k i e j i do jakiego t y p u . B r a k 'bowiem dostatecznego rozeznania w s t r u k t u r z e i f u n k c j a c h r o d z i n y m i e j s k i e j czy różnych typów r o d z i n m i e j s k i c h , co nie pozwala na znalezienie układu odniesienia. W o m a w i a n y m tomie zwraca jeszcze uwagę, że większość prezentowanych studiów t e r e n o w y c h pochodzi z obszarów uprzemysławianych i siłą rzeczy o m a w i a rodzinę w procesie p r z e m i a n wywołanych industrializacją. Są to więc analogiczne czy podobne w a ­ r u n k i ekonomiczno-społeczne, j a k i e zrodziły socjologię r o d z i n y w n a u ­ kach zachodnich 2 połowy X I X w . Te relacje z badań t e r e n o w y c h n i e znajdują dostatecznej p r z e c i w w a g i w m a t e r i a l e z terenów nie objętych bezpośrednio procesem uprzemysławiania, gdzie jednak zachodzą ważne przeobrażenia życia rodzinnego zarówno pod wpływem ogólnospołecz­ n y c h procesów p r z e m i a n , j a k i w związku z modernizacją r o l n i c t w a i z m i a n a m i w środowisku c y w i l i z a c y j n y m w s i . IV. UWAGI KOŃCOWE Przedstawiony t u stan badań nasuwa k i l k a r e f l e k s j i ogólnych. P i e r w ­ sza z n i c h d o t y c z y typów studiów n a d rodziną wiejską. N i e chodzi p r z y t y m o t e c h n i k i i r o z m i a r y p r o w a d z o n y c h badań, lecz o sposób u j m o w a ­ n i a badanej rzeczywistości. Otóż można b y wskazać n a k i l k a nurtów t e o r e t y c z n y c h i metodologicznych, j a k i e się t u wyraźnie zarysowują. Pierwszy t y p to analizy k o n k r e t n o h i s t o r y c z n e , ujmujące rodzinę wiejską w procesie p r z e m i a n w ciągu trzech ostatnich generacji. T e n t y p studiów dominuje w e w s z y s t k i c h pracach t e r e n o w y c h etnogra­ ficznych. Podbudową teoretyczną do mich są niewątpliwie koncepcje �152 DANUTA MARKOWSKA szkoły K . Dobrowolskiego. W pracach tego t y p u odtwarza się jakiś o k r e ­ ślony odcinek procesu historycznego w e w s z y s t k i c h jego realiach cza­ sowych i przestrzennych, a współczesną rzeczywistość t r a k t u j e badacz jako ogniwo procesu historycznego. Dopiero porównanie w i e l u t a k i c h studiów małych społeczności l o k a l n y c h prowadzić ma do w y k r y c i a ogól­ niejszych prawidłowości. Wedle założeń tej koncepcji w i n n o się nadto szeroko uwzględnić analizę funkcjonalną, jednakże dotychczasowe m o ­ nografie charakteryzują się raczej przewagą stwierdzeń odnoszących się do d y n a m i k i przemian. Natomiast studia n a d współdziałaniem, p o ­ dejmowane przez łódzkie środowisko etnograficzne, zawierają w szer­ szym zakresie dociekania funkcjonalne i próby ujęć typologicznych. D r u g i m ważnym t y p e m badań są analizy podejmowane pod i n s p i ­ racją koncepcji socjologicznych, operujących p e w n y m m o d e l e m syste­ m u społecznego. Dociekania skierowane są t a m na ustalenie zasad f u n k c j o n o w a n i a tego m o d e l u . T a k i t y p analizy proponuje w s w y m a r t y ­ k u l e B . Gałęski. Rzecz jasna, modele te mają też charakter h i s t o r y c z ­ n y c h rozważań, ale nie są one obwarowane t a k i m i r y g o r a m i , co do r e k o n s t r u k c j i realiów historyczno-terenowych. T r z e c i m t y p e m dociekań są rozważania stawiające sobie za cel u k a ­ zanie z m i a n wywołanych industrializacją na przykładzie r o d z i n y . M o ­ żna b y zaryzykować twierdzenie, iż w y n i k i tego t y p u badań są w równej mierze p r z y c z y n k i e m d o t e o r i i rodziny, co do t e o r i i p r z e m i a n społecz­ n y c h w w a r u n k a c h i n d u s t r i a l i z a c j i . Można 'by t u jeszcze wymienić prace nie mające wyraźnych założeń teoretycznych, lecz służące rejestracji, oraz obserwacje publicystyczne, dostarczające Iwielu interesujących stwierdzeń czy stawiające hipotezy. D r u g a uwaga dotyczy procesu i n t e g r a c j i n a u k , a raczej tendencji, j a k a się w t y m zakresie 'pojawia. W p r a k t y c e oznacza to postulat b a ­ dań k o m p l e k s o w y c h . Rodzi się więc pytanie, na czym badania t a k i e w i n n y polegać. Na wspólnym 'podejmowaniu badań terenowych? N a w y m i a n i e doświadczeń badawczych? N a k o r z y s t a n i u z ustaleń z w e r y ­ f i k o w a n y c h już w i n n y c h dyscyplinach? Odpowiedzi na te p y t a n i a szu­ kano również w t o k u d y s k u s j i , jaką rozwinęła omówiona wyżej k o n ­ ferencja. Kompleksowość ujęcia —'• zdaniem B . Gałęskiego — polega na wspólnym w y p r a c o w a n i u przez przedstawicieli d y s c y p l i n p o k r e w ­ n y c h jednego n u r t u teoretycznego, do którego mogłyby nawiązywać wszystkie prace n a w e t o charakterze d r o b n y c h przyczynków. Trzecia wreszcie k w e s t i a to możliwości i zadania etnografii w b a ­ daniach n a d rodzimą wiejską. W y d a j e się, iż etnografia w i n n a ujmować proces dzisiejszych przeobrażeń w kategoriach pojęciowych t e o r i i k u l ­ t u r y , podczas g d y socjolog ujmować je będzie w kategoriach systemu społecznego. Byłaby to nie różnica p r z e d m i o t u badań, ale sposobu jego �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ W I E J S K . \ 153 widzenia. I n n y jest chyba też dalekosiężny cel t y c h analiz. Poprzez generalizacje historyczne, j a k i e rodzą się w w y n i k u k o n k r e t n y c h s t u ­ diów terenowych, prace etnografów nawiązywać w i n n y do ogólnej t e o r i i r o d z i n y rozwiniętej i nadaj rozwijającej się w n a u k a c h e t n o l o gicznych. D o r o b e k t e j d y s c y p l i n y jest o g r o m n y , a tło porównawcze n i e z m i e r n i e szerokie: od społeczeństw c y w i l i z o w a n y c h aż po t z w . „ludy p i e r w o t n e " . Analogicznie zresztą przedstawiciele i n n y c h d y s c y p l i n , j a k ­ k o l w i e k żywo uczestniczyliby w procesie badań k o m p l e k s o w y c h , w osta­ tecznym r a c h u n k u , na użytek r o z w o j u własnej d y s c y p l i n y nawiązywać będą do podstawowego zrębu stwierdzeń ściśle ogólnych, w y p r a c o w a ­ n y c h w i c h dyscyplinie. Ta w i z j a ogólniejszych nawiązań teoretycznych nie umniejsza p r a w d y , głoszącej, iż twórcze o d k r y c i a dokonywane są zazwyczaj n a s t y k u różnych n a u k . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b48a7ff317a71b65390274293aa7e06b.pdf 3cae3661513a4eda537c7cd878fb9169 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1628 Title A name given to the resource Etnografia a współczesność. Nieco refleksji metodologicznych w związku z badaniami na Ziemiach Zachodnich / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.41-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA A Nieco refleksji WSPÓŁCZESNOŚĆ metodologicznych na Ziemiach w związku z Zachodnich badaniami I Różnorodne mogą być źródła i n s p i r a c j i do r e f l e k s j i nad uprawianą dyscypliną naukową. Główne drogi podejścia są jednak d w i e : o d teo­ r e t y c z n y c h rozważań n a podstawie l e k t u r y odnośnej l i t e r a t u r y bądź o d strony p r a k t y c z n e j , a m i a n o w i c i e z p o t r z e b y rozwiązania bieżących k o n k r e t n y c h k w e s t i i , w t r a k c i e a k t u a l n y c h e m p i r y c z n y c h badań. D r o ­ ga pierwsza, wychodząc od t e o r i i , n i e zawsze m u s i prowadzić ido w e r y ­ f i k a c j i twierdzeń w p r a k t y c z n y m zastosowaniu, d r u g a zaś r o d z i się w e m p i r i i i zazwyczaj szuka swego u g r u n t o w a n i a oraz oparcia w l i t e ­ r a t u r z e i w efekcie zmierza do swego w y r a z u w t e o r e t y c z n y c h sfor­ mułowania ch. Do poniższych, sfcroimmych zresztą jeszcze, gdyż dopiero wstępnych, niepełnych i niewykończonych, r e f l e k s j i wyszedłem z tego drugiego, empirycznego źródła i n s p i r a c j i — o d 'badań t e r e n o w y c h . K i e d y w 1960 r . przystąpiłem do p l a n o w a n i a i organizowania b a ­ dań etnograficznych n a Z i e m i a c h Z a c h o d n i c h , stanąłem w r a z z zespo­ łem wobec w i e l u podstawowych pytań i k w e s t i i , które należało r o z ­ strzygnąć, choćby w sposób tymczasowy. T a k b o w i e m jest, że każde 1 O o r g a n i z a c j i i p r o f i l u t y c h b a d a ń zob.: J . B u r s z t a , Etnograficzne bada­ nia terenowe w Koszalińskiem. Zarys problematyki. „Zapiski Koszalińskie", n r 1 (9) : 1962; t e n ż e : Die ethnographische Erforschung des gegenwärtigen Dorfes in Grosspolen und Westpommern. „Ethnographica", t. 3 — 4 : 1 9 6 2 ; t e n ż e : Ethno­ graphische Probleme des Umsiedlungsprozesses in den polnischen Westgebieten. „Deutsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " , H . 1: 1964; t e n ż e O badaniach przeobra­ żeń kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich, w p r a c y z b i o r o w e j pod r e d . J . B u r s z t y , Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, Poznań 1964; Zob. też: J . B u r s z t a , Z. J a s i e w i c z , Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Pół­ nocnych w świetle materiałów ze wsi koszalińskich, „Polska S z t u k a L u d o w a " , n r 4: 1962. Niezależnie od t y c h z b i o r o w y c h badań prowadzę n a Z i e m i a c h Z a c h o d ­ n i c h i Północnych c o r a z to w i n n y c h p u n k t a c h b a d a n i a i n d y w i d u a l n e . 1 �JOZEF 42 BURSZTA badanie empiryczne k o n k r e t n e j czy k o n k r e t n y c h zbiorowości m u s i mieć — obok ustalonego technicznego sposobu przeprowadzania badań — także określone założenia metodologiczne. Te zaś mogą być bądź w y ­ łożone e x p l i c i t e , bądź też t y l k o założone i m p l i c i t e , ą wyrażające się. już choćby w s a m y m sformułowaniu kwestionariusza. Potrzeba zaś uświadomienia sobie p o d s t a w o w y c h założeń była w naszych badaniach szczególna. Rozpoczynaliśmy b o w i e m t a k i e 'badania, do których nie było u nas żadnego w z o r u 'i u t a r t y c h dróg. A c z k o l w i e k w obrębie naszej etnografii badania t a k i e , 'postulowano d a w n i e j , to j e d n a k n i e doszło dotąd nie t y l k o do i c h realizacji, ale n a w e t do szczegółowego określe­ n i a i c h p r o b l e m a t y k i . K o n k r e t n e badania terenowe ma Z i e m i a c h Z a ­ chodnich i Północnych 'potoczyły się n a t o m i a s t — jeśli chodzi o etno­ grafię — w r a m a c h dotychczasowych, t r a d y c y j n y c h ukierunkowań, zresztą j a k najbardziej potrzebnych, a t o : d o k u m e n t o w a n i a reliktów polskiej i słowiańskiej k u l t u r y t y c h z i e m , głównie z obrębu k u l t u r y m a t e r i a l n e j , oraz o p r a c o w y w a n i a zagadnień historycznego procesu kształ­ t o w a n i a się k u l t u r y l u d o w e j t y c h regionów. Z t y c h zakresów powstała n a w e t dość o b f i t a l i t e r a t u r a . 2 3 N a m chodziło o i n n y k i e r u n e k , a m i a n o w i c i e analizę współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h wynikających z zasiedlenia Z i e m Zachodnich i Północnych osadnikami różnego pochodzenia, reprezentującymi różne k u l t u r y regionalne. Jako 'przedmiot stacjonarnych i w i e l o l e t n i c h badań wytypowaliśmy jeden region, m i a n o w i c i e żyzny okręg r o l n i c z y pow. k o ­ szalińskiego, cechujący się dawniej swoistą kulturą regionalną (Jamno, Łabusz i okolice, znane z t z w . „kultury jamneńskiej" ). Region t e n nie miał już żadnej ludności autochtonicznej. Upraszczało t o z jednej s t r o n y zagadnienie, gdyż eliminowało konieczność badania dość s k o m ­ p l i k o w a n y c h stosunków między ludnością autochtoniczną a osadniczą, 4 Z o b . : R . B u ł a w s k i , R a d a N a u k o w a d l a zagadnień Z i e m O d z y s k a n y c h , „Przegląd Z a c h o d n i " ; n r 2: 1946; B . S t e l m a c h o w s k a , Pomorze w programie badań etnograficznych (Dział I n f o r m . N a u k Wydziału P o m o r z o z n a w c z e g o Insty­ t u t u Bałtyckiego), B y d g o s z c z 1946; J . G a j e k, Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych, „ L u d " , t. 26: 1946, s. 403—404; t e n ż e , Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-lecia, „ L u d " , t. 39: 1952, s. 606—611. Początek n a s z y c h badań miał związek z M i ę d z y n a ­ rodową Konferencją Pomorzoznawczą w S z c z e c i n i e w 1960 r. 2 Przegląd tych zagadnień dotyczących jednej tylko dzielnicy J . B u r s z t a , Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu chodnim, „ L u d " , t. 49: 1965. 3 zob.: Za­ Zob.: U . J a h n , A . M . C o h n , Jamund bei Cöslin, „Zeitschrift des V e r e i n s für V o l k s k u n d e " , t. 1: 1891, s. 77—100, 335—343; K . K a i s e r , Atlas der pomnverschen Volkskunde, Greifswald 1936; A . D o b r o w o l s k a , Strój z Jamna pod Koszalinem, „Polska S z t u k a L u d o w a " , n r 1: 1955, s. 52—59, i w i e l e i n n y c h p r a c polskich 1 niemieckich. 4 �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 43 z d r u g i e j jednak wyizolowywało, niejako eksperymentalnie, sam p r o ­ b l e m stosunków społeczno-kulturowych między różnorodnymi g r u p a m i s a m e j ludności osadniczej. Do t y c h celów, drogą rekonesansu tere­ nowego p r z y współdziałaniu i i n f o r m a c j a c h l o k a l n y c h działaczy i p r a ­ cowników różnych i n s t y t u c j i , wybraliśmy z tego r e g i o n u 6 w s i dbając 0 to, aby każda z n i c h przedstawiała inną strukturą osadniczą, t j . i n n y skład osiadłych w i c h obrębie g r u p r e g i o n a l n y c h . W wyjściowej postawie badawczej uznaliśmy więc bądź za uboczne, bądź nieistotne d l a naszego głównego p r o b l e m u t a k i e kwestie, j a k r e ­ k o n s t r u k c j a d a w n e j k u l t u r y l u d o w e j tego r e g i o n u w o p a r c i u o tereno­ we, muzealne czy a r c h i w a l n e i l i t e r a c k i e źródła, d a l e j rekonstrukcję k u l t u r r e g i o n a l n y c h poszczególnych g r u p osadników w i c h d a w n y c h miejscach p o b y t u ( n p . osadników z Wileńskiego, Białorusi, Wołynia, Podola l u b Bieszczad i t d . ) ; n i e chodziło 'też o to, aby głównie zarejestro­ wać i udokumentować wszelkie w y t w o r y t r a d y c y j n e j k u l t u r y , w n i e ­ sione z sobą przez osadników do nowego środowiska, a więc i c h stan v 1 formalną postać, dla samej i c h d o k u m e n t a c j i . Ta t r a d y c y j n a k u l t u r a wnoszona n a n o w e miejsce przez każdą z g r u p r e g i o n a l n y c h była oczy­ wiście d l a nas istotna, ale zupełnie z innego p u n k t u widzenia. I t u właśnie powstaje seria pytań. T a k więc p o d s t a w o w y m p y t a n i e m jest, co dzieje się z elementarni k u l t u r y regionalnej wniesionej przez każdą z r o d z i n czy g r u p regio­ nalnych? Jeśli w danej w s i osiedliło się k i l k a g r u p r e g i o n a l n y c h — a t a k (było w każdej ze w s i — to s w o i s t y m z j a w i s k i e m musiało być zetknięcie się, „zderzenie" w s z y s t k i c h t y c h k u l t u r w obrębie w s i . Co wówczas dzieje się w i c h obrębie? N a pewno zaczynają zachodzić w ó w ­ czas duże, gwałtowne nawet zmiany. Jakie? Czy m a m y t u do czynienia ze stopniową redukcją elementów t r a d y c y j n y c h , a (nawet z nagłym ich rozpadem i z a n i k i e m , zwłaszcza w t e d y , g d y one z b y t różnią się w swej tradycyjności o d jakiegoś nowego, utworzonego już w n o w y m m i e j s c u modelu? Czy d o t y c z y to w s z y s t k i c h elementów, czy t y l k o pewnych? Jakich? C z y są też t a k i e elementy, które — wręcz p r z e ­ c i w n i e — dyfundują w obręb i n n y c h g r u p i k u l t u r regionalnych? W j a ­ k i e j mierze zachodzi też dyfuzja spoza obrębu wsi? Jeśli t a k , to j a k i e c z y n n i k i kierują zarówno redukcją, rozpadem j a k i dyfuzją? Czy są one c h a r a k t e r u racjonalno-ekonomicznego, czy raczej społecznego, leżącego w obrębie n o r m i wzorów społecznych? A jeśli t a k , t o znów j a k n a n o w y m m i e j s c u dochodzi do wykształcenia się n o w y c h m o d e l i i w z o ­ rów społecznych i czy one są w ogóle l u b w j a k i e j mierze związane z wykształcaniem się modela i wzorów k u l t u r o w y c h ? Czy i jaka istnieje t u współzależność? J a k zatem m a m y patrzeć na kulturę w s i : czy jako n a zbiór luźnych, n i e powiązanych z sobą elementów, czy też jako n a �JÓZEF 44 BURSZTA pewną, powiązaną z sobą f u n k c j o n a l n i e i s t r u k t u r a l n i e całość? Czy i j a k i istnieje związek między t y m działem k u l t u r y , który t r a k t u j e m y j a k o zachowania l u d z k i e , w t e n czy i n n y sposób wyznaczane, a t y m działem, który można określić jako w y t w o r y t y c h zachowań? Czy też całą k u l ­ turę m a m y traktować jako z o b i e k t y w i z o w a n y zbiór (zespół) samych t y l k o wytworów? 5 Można b y jeszcze nadmienić dalszą serię pytań wiążących się z o b r a ­ n y m p r z e d m i o t e m badań, j a k n p . adaptacja do środowiska geograficzne­ go, wykształcanie się wspólnych elementów k u l t u r o w y c h wiążących całą społeczność wiejską na n o w y c h zasadach, proces ujednolicania się k u l t u r y r e g i o n u a p r o b l e m ogólnej k u l t u r y masowej w aspekcie t w o ­ rzenia się społeczeństwa socjalistycznego i t p . Wszystkie te ogólne i szczegółowe p y t a n i a n i e zmieniają postaci całego p r o b l e m u , gdyż leżą na t e j samej l i n i i . Nasuwają się natomiast inne myślowe konsekwencje zarysowanej w y ż e j p r o b l e m a t y k i . Jeśli badaniami o b e j m i e m y współ­ czesne przeobrażenia k u l t u r o w e , t o w j a k i e j mierze jest do t y c h badań u p r a w n i o n a etnografia i j a k r z u t u j e to na określenie j e j p r z e d m i o t u i zakresu oraz na związki etnografii z n a u k a m i sąsiednimi i poikrewnym i — zwłaszcza z historią i socjologią. Jakie m a to konsekwencje w stosunku do dotychczasowych pojęć i m e t o d badawczych etnografii? II Zastanówmy się w p i e r w n a d o w y m „uprawnieniem" etnografii do obejmowania s w o i m zakresem p r z e d m i o t u także zagadnień określanych jako „współczesne", a więc t a k i c h , j a k procesy urbanizacji, i n d u s t r i a ­ lizacji, n i w e l a c j i i adaptacji k u l t u r o w e j i t p . Bo t y l k o w obrębie t y c h współczesnych zjawisk leży przedmiot zakreślonych przez nas badań na Z i e m i a c h Zachodnich. Pojęcie „współczesności" m a treść w y b i t n i e relatywną, a pojawiło się w naukach społecznych, zwłaszcza w etnografii, stosunkowo n i e ­ dawno. Za czasów O. K o l b e r g a czy Z. Glogera „współczesność" p o k r y ­ wała się n i e m a l w pełni z całym zakresem p r z e d m i o t u e t n o g r a f i i , któ­ r y m był „ l u d " ze swoją aktualną „kulturą ludową". Tymczasem ów klasyczny przedmiot etnografii — l u d i jego k u l t u r a — od k i l k u d z i e ­ sięciu l a t począł coraz gwałtowniej się zmieniać i relatywizować. Pod pojęciem „ l u d " rozumiano dawniej (u n a s ) wyłącznie l u d w i e j s k i , 0 5 A. W związku z pojmowaniem Kłosowskiej, 6 Inne, niemieckiej, Kultura jak wiadomo, kultury masowa. było gdzie t y m m i a n e m pojęcie ludu obejmowano oo wiązało się zresztą z s i l n y m w p ł y w e m kenes Kulturgut), i odwrotnie. zob. Krytyka ostatnie i obrona, (Volk) w etnograficznej także m i e j s k i e kultury znakomite Warszawa miejskiej „stan" studium 1964. literaturze rzemieślniczy, n a wiejską (versun­ �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 45 pod „kulturą ludową" — t y l k o kulturę chłopską. Dzisiaj określenie „ l u d " nabrało już t a k różnego znaczenia, że oznaczanie n i m ludności chłopskiej staje się coraz bardziej anachronizmem. A znów o g r a n i ­ czenie p r z e d m i o t u badań do t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej w s y t u a c j i , gdy k u l t u r a ta całkowicie się zmienia i ginie pod w p ł y w e m w i e l u niwelujących procesów — pociągnęłoby za sobą poważne konsekwencje dla samej e t n o g r a f i i jako n a u k i . Następstwem tego byłoby m . i n . p r z e ­ kształcenie z czasem e t n o g r a f i i jako n a u k i dotąd e m p i r y c z n e j z a j m u ­ jącej się badaniem „ ż y w e j " k u l t u r y w naukę ściśle i wyłącznie h i s t o ­ ryczną, zajmującą się t y l k o — j a k archeologia — minioną przeszłością. E m p i r y c z n i e można b y wówczas badać — jeśli chodzi o l u d o w e k u l t u r y europejskie — t y l k o istniejące jeszcze w y r w a n e już ze swego życiowego k o n t e k s t u oraz coraz m n i e j liczne r e l i k t y . Etnografia — wyznają to wszystkie j e j współczesne k i e r u n k i , prócz c h y b a j e d y n i e kierunków w e t n o g r a f i i z o r i e n t o w a n y c h psychologicznie — jest przede w s z y s t k i m nauką historyczną i jako taka w c h o d z i w obręb szeregu n a u k h i s t o r y c z n y c h , nigdzie jednak nie jest t r a k t o w a n a jako nauka w y ł ą c z n i e historyczna. Właśnie t e n d y l e m a t , stojący przed etnografią n i e m a l o d czasu wkraczania epoki i n d u s t r i a l n e j , wywołał żywą i trwającą ido dziś, a u nas jeszcze stosunkowo skąpą dyskusję nad p r z e d m i o t e m , celami i m e t o d a m i współczesnej e t n o g r a f i i . Mówi się jednak, że etnografia znalazła już drogę do współczesności. Dyskusję n a d rozszerzeniem p r z e d m i o t u etnografii poza zakres t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j także n a badanie d y n a m i k i współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h rozpoczął u nas prof. K . D o b r o w o l s k i już p r z e d ostatnią w o j n ą . Stanowisko swoje kontynuował o n k o n s e k w e n t n i e w okresie p o w o j e n n y m obejmując s w y m i b a d a n i a m i zarówno współ­ czesne przeobrażenia k u l t u r o w e w s i małopolskiej, j a k i kulturę t w o ­ rzącej się k l a s y robotniczej. W metodzie badań i syntez łączył o n i łączy konsekwentnie h i s t o r y c z n y i socjologiczny sposób u j m o w a n i a z j a w i s k . Zagadnienia te stały się p r z e d m i o t e m gorących d y s k u s j i na k o n f e r e n c j i etnografów, zwołanej w K r a k o w i e w dniach 17—19 lutego 1951 r. z r a c j i nadchodzącego K o n g r e s u N a u k i Polskiej. A c z k o l w i e k 7 8 7 K. Główne Dobrowolski, zadania etnografii polskiej, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń P A U " , n r 10: 1937, s. 305—307. 8 Por.: K . D o b r o w o l s k i , Przedmowa do r e d a g o w a n e g o p r z e z niego z. 2 P r a c i Materiałów E t n o g r a f i c z n y c h , W r o c ł a w — K r a k ó w s z c z o n y c h t a m artykułów. Zob. też: K . D o b r o w o l s k i , polskiej, jej obecne zadania, metody i związki P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 72—81; t e n ż e , t. 4: 1960, s. 15—90; t e n ż e , społeczną, [w:] Robotnicy na Wrocław—Warszawa—Kraków Uwagi Studia nad teorią o badaniach wczasach w 1963, s. 5—28. z innymi Drogi rozwoju naukami, kultury nad współczesną pierwszych t. 10 1957, o r a z treść z a m i e ­ latach etnografii „Etnografia ludowej, tamże, rzeczywistością Polski Ludowej, �JOZEF 46 BURSZTA zadeklarowano wówczas konieczność wiązania e t n o g r a f i i z p r a k t y c z ­ n y m i potrzebami współczesnej rzeczywistości p o l s k i e j , to nie osiągnięto jednolitego stanowiska co do słuszności badania przez etnografię k u l ­ t u r y k l a s y robotniczej. Do dzisiaj jeszcze słyszy się o d czasu do czasu na konferencjach n a u k o w y c h głosy usiłujące bronić „samodzielności" e t n o g r a f i i w znaczeniu zawężonym, mającej zajmować się t y l k o t y m i zagadnieniami, które mają bezpośredni związek z p o d s t a w o w y m i p r o ­ b l e m a m i etnogenetycznymi. Głosy t e odżegnywują się zdecydowanie od j a k i e g o k o l w i e k wiązania e t n o g r a f i i z socjologią, a zatem i od badań nad współczesnością. D y s k u s j a jednak narasta. Ostatnio stanowisko w t e j sprawie zajął r e d a k t o r „Etnografii P o l s k i e j " prof. W . D y n o w s k i , uznając za konieczne „poszerzenie t r a d y c y j n e j t e m a t y k i badawczej o współczesne p r z e m i a n y w k u l t u r z e w s i , j a k i o zakres studiów n a d kulturą klasy r o b o t n i c z e j " , widząc wielką przydatność t a k i c h badań nawet dla ogólnej t e o r i i k u l t u r l u d o w y c h . Istnieją też w t e j sprawie już pierwsze odgłosy p u b l i c y ­ styczne, dotąd jednak jakoś nie k o n t y n u o w a n e . W sumie dyskusja n a d zagadnieniem współczesnej e t n o g r a f i i jest dotąd u nas dość jeszcze skąpa. Równocześnie jednak prowadzone są badania empiryczne n a d współczesnymi p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i p o d w p ł y w e m u r b a n i z a c j i i uprzemysłowienia. P r o w a d z i je etnograficzny ośrodek warszawski (region Płocka), ośrodek łódzki (Bełchatów), o d dawna ośrodek k r a ­ k o w s k i i o d pewnego czasu także poznański. B a d a n i o m t y m n i e towa­ rzyszy jednak Ibardziej szczegółowa dyskusja metodologiczna, poza ośrodkiem k r a k o w s k i m . W w y n i k u t y c h badań należy chyba j e j oczekiwać w niedługim czasie. 9 1 0 1 1 W etnografii radzieckiej interesujący nas p r o b l e m został p o s t a w i o n y p r o g r a m o w o , zdecydowanie jasno i jest konsekwentnie r e a l i z o w a n y o d szeregu już l a t w r a m a c h w y t y c z o n y c h dla e t n o g r a f i i k i l k u zadań. Etnografia uważana jest t a m — j a k w i a d o m o — za należącą do syste­ m u n a u k historycznych, w których obrębie stanowi ona pogranicze między różnymi n a u k a m i h i s t o r y c z n y m i a i n n y m i n a u k a m i h u m a n i ­ s t y c z n y m i oraz p r z y r o d n i c z y m i , w t y m głównie geografią. Etnografię p o j m u j e się jako rozgałęziony zespół d y s c y p l i n n a u k o w y c h grupują­ cych się wokół i c h c e n t r u m 'badawczego, j a k i m jest badanie współW. 9 Dynowski, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, „Etnografia B o i s k a " , t. 7: 1963, s. 15—27. Z. 11 Biały, Poza c y m i się z a w s z e ły, Etnografia wspomnianymi pożyteczna, wyżej głęboką refleksją'metodologiczną, E. Ż a r n e c k a - B i a ł y , etnograficznych, „Polityka", n r 49 (301), iz 8 X I I 1962. i innymi pracami Z zagadnień weryfikacji „Zeszyty N a u k o w e U J . P r a c e K . Dobrowolskiego, zob. c i e k a w y w terenowych Etnograficzne", cechują­ artykuł: Z . Bia­ badaniach z. 1: 1963, s. 9 — 8 1 . �ETNOGRAFIA A 47 WSPÓŁCZESNOŚĆ czesnego życia ludów za pomocą metod e m p i r y c z n y c h . O b o k tego wła­ ściwego c e n t r u m wyodrębnia się t z w . etnografię historyczną, paleoetnografię i geografię etniczną. Z trzech zaś zasadniczych problemów badawczych e t n o g r a f i i radzieckiej na czoło w y s u w a się współczesne procesy zachodzące w życiu i k u l t u r z e ludów ZSRR (zwłaszcza ludów opóźnionych w r o z w o j u ) szczególnie p o d wpływem szybkiej p r z e b u ­ d o w y gospodarki i b y t u t y c h ludów. Chodzi t u głównie o wpływ p r o ­ cesów i n d u s t r i a l i z a c j i . S. P. Tołstow przyznaje, że zagadnienia te, mające znakomite znaczenie teoretyczne i p r a k t y c z n e wobec i c h do­ tychczasowego zaniedbania w nauce — także obcej — przedstawiały znaczną trudność. Trzeba było wytyczać t u własne d r o g i ' . 12 P r o b l e m y współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h i w p ł y w postę­ p u technicznego ma życie ludności w i e j s k i e j znalazły swoje o d z w i e r ­ ciedlenie w (programie V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o ­ pologicznych i E t n o g r a f i c z n y c h w M o s k w i e , gdzie dla t y c h zagadnień u t w o r z o n o specjalną sekcję B . 9, „Etnografia stosowana". W r a m a c h n o w y c h zadań odbudowanej na n o w y c h zasadach e t n o ­ g r a f i i w N i e m i e c k i e j Republice D e m o k r a t y c z n e j wśród czterech d z i a ­ łów pracy I n s t y t u t u E t n o g r a f i i N i e m i e c k i e j ( I n s t i t u t für deutsche V o l k s ­ kunde) już na d r u g i m z k o l e i m i e j s c u w p r o g r a m i e ^badawczym znalazły się badania współczesnej k u l t u r y robotniczej i chłopskiej jako ciąg d a l ­ szy głównego p r z e d m i o t u etnografii, j a k i m jest etnos jako powstała historycznie i rozwijająca się społeczność w j e j właściwościach języko­ wych, gospodarczo-kulturowych i psychicznych . T a m również, j a k w ZSRR, woibec dotychczasowego b r a k u tego t y p u badań, i c h p r o g r a m i problematykę w y p r a c o w u j e się zupełnie o d nowa. Niektóre j e d n a k działy badań k u l t u r y robotniczej u p r a w i a n e są o d dawna (głównie w Górach K r u s z c o w y c h i na Łużycachi), czemu służą zarówno miejscowe muzea, regionalne zespoły twórców l u d o ­ w y c h , j a k i specjalne czasopisma . Ważniejszych p u b l i k a c j i z t e j n o ­ w e j p r o b l e m a t y k i dotąd jeszcze n i e ma, choć przystąpiono już do n i e ­ których badań. 13 14 S . P. T o ł s t o w , Osnownyje teoreticzeskije probliemy sowretniennoj sowietskoj etnografii, „Sowietskaja E t n o g r a f i a " , z. 6: i960, s. 10—29; por. też: Ł. P. P o t a p o w , Etnograf iczeskoje izuczenije socjalisticzeskoj kultury i byta narodów SSSR, „Sowietskaja E t n o g r a f i a " , z. 2: 1962, s. 3—19. N i e p r z y t a c z a m t u już o d ­ nośnych p r a c m o n o g r a f i c z n y c h . J e s t i c h w r a d z i e c k i e j l i t e r a t u r z e sporo. 1 2 Zob.: W. S t e i n i t z , Die volkskundliche Arbeit in der Deutschen Demo­ kratischen Republik, w y d . 2, B e r l i n 1955; W. K o h t e , Die vordlinglichsten Auf­ gaben der Ethnographie in der DDR, „Völkerforschung. Vorträge", B e r l i n 1955, s. 78—91. 1 3 Np. „HeimatkundMche Blätter für die B e z i r k e D r e s d e n , K a i r l - M a r x - S t a d t , L e i p z i g " , wychodzące od 1958 r. j a k o „Sächsische Heimatblätter". 1 4 �JOZEF 48 BURSZTA Znaczne osiągnięcia mają w t y m zakresie Czechosłowacy. W w y n i k u zespołowych badań k u l t u r y robotniczej dużych ośrodków przemysło­ w y c h ukazały się specjalne p u b l i k a c j e . O d 1948 r . bada się zespołowo przeobrażenia k u l t u r o w e niektórych nowo zasiedlonych po w o j n i e t e ­ renów p r z y g r a n i c z n y c h . N a uwagę zasługuje działalność M u z e u m Etnograficznego w B r n i e p o d k i e r u n k i e m dra L . K u n z a , gdzie nie t y l k o p r o g r a m o w o zakłada się badania współczesnych 'przemian k u l t u r o w y c h i k u l t u r y k l a s y robotniczej, ale założenia te znalazły swój zdecydowany w y r a z w stałej ekspozycji m u z e a l n e j . N a te zagadnienia zwraca się również dużą uwagę na W ę g r z e c h . 1 5 16 17 18 W s z k i c o w y m przeglądzie przejawiania się p r o b l e m a t y k i współcze­ sności w badaniach etnograficznych w niektórych k r a j a c h europejskich w a r t o zatrzymać się jeszcze n a d etnografią zachodnioniemiecką. W o k r e ­ sie p o w o j e n n y m rozwinęły się t a m mocno zarówno teoretyczne r o z w a ­ żania n a d zadaniami współczesnej etnografii, j a k i empiryczne badania d y n a m i k i p r z e m i a n społeczno-gospodarczych i k u l t u r o w y c h . Wyrosły one w bezpośrednim nawiązaniu z jednej s t r o n y do o l b r z y m i c h p r z e ­ sunięć demograficznych jako głównie e f e k t u p o w o j e n n y c h przemiesz­ czeń przesiedleńczych, z 'drugiej do gwałtownego procesu i n d u s t r i a l i ­ zacji i u r b a n i z a c j i . W teoretycznych sformułowaniach można zauważyć duży w p ł y w współczesnej amerykańskiej a n t r o p o l o g i i k u l t u r a l n e j . Czołowy etnograf zachodnioniemiecki, G. H e i l f u r t h , określając etno­ grafię jako naukę złożoną, zajmującą się strukturą i funkcją podsta­ w o w y c h f o r m społeczno-kulturowegb życia, w i d z i konieczność współ­ p r a c y k i l k u 'pokrewnych d y s c y p l i n oraz elastycznego spojrzenia na p r z e d m i o t j e j badań. Zainteresowań e t n o g r a f i i mie da się już ograniczyć do sfery chłopśko-rzemieślniczej; oczywiste stają się badania etnogra­ ficzne w i e l k i e g o miasta i ludności przemysłowej, ujęte jednak w formę badań społeczności l o k a l n y c h , gdyż w i c h obrębie o d b y w a się n o w o ­ czesna integracja p o d s t a w o w y c h f o r m k u l t u r o w y c h . W t y c h badaniach Np. 1 5 sko. Zivot 16 Banickd dedina a kultura Zob. n p . Udu Zakarovce (praca v prumyslove „Ćeskoslovenska abiorowa), oblasti Etnografie", (praca Bratislava Kladen- 1956; z b i o r o w a ) , B r a n a 1959. r o c z n i k i 1954, 1958, 1961; „Sloven- s k y N a r o d o p i s " , 1959, i inne. 17 „Btnographica", t. 2: 1960. T a r n m . i n . artykuły: noj ziemledielskoj dierievni; O. S k a l n i k o v a , Matierialnyje grafii gorniakow i promyszlennych czenie raboczego kłassa w Brno. cji muzealnej pt. Lid v peti raboczych; Etnograficze- L . K u n z, skoje i s s l e d o u m n i e i d o k u m e n t a c t j a p i e r i e m i e n , proiszedszych w bytie sowriemien- pamiatniki po K . F o j t i k, Etnograficzeskoje Odnośnie zaś do m e t o d y c z n y c h założeń generacich, zob.: „Ethnographica", t. izuekspozy­ 3 — 4 : 1962, zwłaszcza artykuły L . K u n z a . 18 etno­ Zob. poszczególne r o c z n i k i „Acta E t h n o g r a p h i c a " , zwłaszcza t. 5: 1956. �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 49 j e d n a k etnografia jako n a u k a .antropologiczno-historyczna m u s i opero­ wać pojęciami i m e t o d a m i socjologicznymi i p s y c h o l o g i c z n y m i . Do praktycznego powiązania pojęć i m e t o d etnograficznych z socjo­ l o g i c z n y m i doszło w N R F n a j p i e r w w szeroko p r o w a d z o n y c h badaniach nad przesiedleńcami, a następnie n a d procesami i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ nizacji. Ogromna w p r o s t l i t e r a t u r a powstała w związku z p r o b l e m e m przesiedleńców, przeważnie jednak są to p u b l i k a c j e małej wartości n a u k o w e j , o dużym zaś ładunku r e w i z j o n i s t y c z n y m , a n a w e t s z o w i n i ­ s t y c z n y m . N i e w a r t o n a d nią bliżej się t u zatrzymywać. Wartościowe są zaś prace z tego drugiego k i e r u n k u badań, prowadzonych — rzecz szczególna — n i e m a l wyłącznie przez socjologów. Właśnie z obrębu socjologii wyszło p r o g r a m o w e sformułowanie powiązania e t n o g r a f i i z socjologią w badaniach e m p i r y c z n y c h . T a k więc W . B r e p o h l p o s t u l u j e wyraźnie rozszerzenie e t n o g r a f i i o m e t o d y socjologiczne, b y za i c h 'po­ mocą głębiej oświetlić zarówno f u n k c j o n a l n e związki między poszcze­ gólnymi dziedzinami k u l t u r y , j a k i między w y t w o r a m i k u l t u r o w y m i a życiem społecznym, które w y k a z u j e dużą dynamikę zmian. Z r a c j i tej, że w y t w o r y k u l t u r o w e trwają z reguły dłużej niż l u d z k a generacja, istnieje w e t n o g r a f i i niebezpieczeństwo ograniczania się do filologicz­ nego — j a k to określa — sposobu i c h u j m o w a n i a , a więc jako w y t w o ­ rów o d e r w a n y c h o d społecznego k o n t e k s t u , istniejących d l a samych siebie. Tymczasem każdy w y t w ó r k u l t u r o w y jest stale j a k najściślej związany z życiem społecznym, pełni w n i m określone f u n k c j e , a bez uwzględnienia t y c h f u n k c j i etnografia nie może być nauką p e ł n ą . 19 20 Podobnie w y p o w i a d a się w związku z problematyką badania zjawisk i n d u s t r i a l i z a c j i i n n y socjolog, m i a n o w i c i e H . B a u s i n g e r , znany także z badań etnograficznonsocjologicznych nowo powstałych (głównie z osad­ n i c t w a przesiedleńców) o s i e d l i . Na t a k i c h założeniach metodologicz21 2 2 G. H e pod ired. R . Volkskunde empirischer Volkskunde K . Meisen). 19 d l f u r t h , Volkskunde, „Handbuch der e m p i r i s c h e n i S o z i a l f o r s c h u n g " , Königa, t. 1: 1962, s. 537—550. P o d o b n i e w 'rozprawie t e g o ż a u t o r a : jenseits der Ideologien. Zum Problemstand des Faches im Blickfeld Forschung, M a r b u r g 1961. Zbliżone s t a n o w i s k o z a j m u j e H . K o r e n , in der Gegenwart, Graz—Wien 1952, podobnie w i e l u i n n y c h (np. W. B r e p o h l , Das soziologische in der Volkskunde, „Rheinisches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " , 4 J h r g . B a n n 1953, s. 245—275. T u m . i n . sformułowanie: „Das W e s e n t l i c h e n i c h t a u f der p h i l o l o g i s c h e n , s o n d e r n a u f der s o z i a l e n S e i t e l i e g t " (s. 270). L u b i n n e : „Alles, w a s z u r V o l k s k u n d e gehört, h a t w i s s e n s c h a f t l i c h e i n e n soziologischen u n d p r a k t i s c h e i n e n s o z i a l e n S i n n , i s t s o m i t v o m z w i s c h e n m e n ­ s c h l i c h e n h e r z u v e r s t e h e n " (s. 249). 2 0 21 H . B a u s i n g e r, Volkskultur in der technischen Welt, H . B a u s i n g e r, M . B r a u n , H . S c h w e d t , Neue dlich-soziologische Untersuchungen des Ludwig — Uhland S t u t t g a r t 1959. 2 2 4 - Etnografia Polska, t. I X S t u t t g a r t 1961 Siedlungen. — Instituts Volkskun­ Tübingen, �JOZEF 50 BURSZTA n y c h powstało sporo i n n y c h interesujących prac wiążących ściśle e t n o ­ grafię z socjologią w badaniach współczesnych zjawisk, czy też p r a c o charakterze s y n t e t y c z n y m . Wspomniane wiązanie o b u n a u k w badaniach e m p i r y c z n y c h znajduje swoje teoretyczne 'uzasadnienie także w aspekcie szerszego zagadnie­ nia, m i a n o w i c i e współczesnej tendencji db i n t e g r a c j i n a u k społecz­ n y c h . T r u d n o się n a d t y m t u bliżej zatrzymywać. 2 3 24 III Już sto l a t t e m u narzekał O. K o l b e r g n a to, że dawna, piękna i b o ­ gata k u l t u r a l u d u wiejskiego ginie, że n i e można już znaleźć w t e r e n i e niektórych typów b u d o w l i , narzędzi, strojów, obrzędów, zwyczajów, tańców l u b m e l o d i i . Stąd też m . i n . t a k s k w a p l i w i e wykorzystywał o n wszelkie dostępne źródła pisane z d a w n i e j s z y c h czasów. A było to w t e d y , g d y k u l t u r a l u d o w a przeżywała swój szczytowy okres r o z w o j u . O d czasów K o l b e r g a r o z p a d t r a d y c y j n e j k u l t u r y w s i następował, można rzec, w 'postępie g e o m e t r y c z n y m , a i m bliżej naszych d n i , t y m jest o n coraz gwałtowniejszy. Dzisiaj wieś polska n i e m a l w e w s z y s t k i c h r e ­ gionach, w ślad za gwałtownymi i p o d s t a w o w y m i 'przeobrażeniami go­ spodarczymi i s t r u k t u r a l n y m i ' k r a j u , przeżywa wręcz rewolucję k u l t u ­ ralną. Jest t a k n i e t y l k o u nas. Cały współczesny świat, n a w e t k r a j e gospodarczo zacofane, zalewa zniwelowana, coraz b a r d z i e j j e d n o l i t a k u l ­ t u r a masowa, w której elementy k u l t u r y l o k a l n e j , regionalnej czy n a ­ rodowej coraz bardziej się cofają. Chcąc dzisiaj badać o r y g i n a l n e k u l ­ t u r y t r a d y c y j n e l u b choćby już t y l k o i c h szczątki, trzeba wyszukiwać miejsca „zabite deskami o d świata", choć t a k ie w k u l t u r a c h E u r o p y t r u d n o jest znaleźć, gdyż r e z e r w a t y k u l t u r a l n e przestały istnieć. D z i ­ siaj szuka się już i c h w w y m i a r a c h k u l i ziemskiej — w puszczach A m a z o n k i , j a k C. Lévi-Strauss, w głębi p u s t y n i a u s t r a l i j s k i e j , j a k F r e d e r i c k G. G. Rose i t d . , bo n a w e t r e z e r w a t y indiańskie przestały odpowiadać sensowi swej n a z w y . I m p a k t ogólnoświatowej k u l t u r y masowej nie t y l k o n a różnych obszarach osiąga różny stopień nasycenia, ale jest wszędzie względny. 23 Np.: dustrieller einer Wurzbacher, westdeutschen dustrievolk am G. Entwicklung, Ruhrgebiet, 2 4 von Gerrveinnde, Das an Dorf den Stuttgart in Spannungsfeld 45 Dörfern 1954; W . zur industriellen und in­ Weilern Brepohl, Daseinsform, In­ dargestellt Tübingen 1957. „Handbuch S. Ż ó ł k i e w s k i , „Kultura Pflaum, der agraren Zob. n p . : H . A l b e r t , forschung, tyki, ländlichen im Wandel R. B d . 1, Untersuchung der Integracja Probleme empirischem nauk der Wissenschaftslehre Sozialforsohung". społecznych i Społeczeństwo", z. 1/2: 1960. in der Sozial­ B d . 1: 1961, s. 3 8 — 6 3 ; i uwspółcześnienie ich problema­ �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 51 M i m o postępującej gwałtownie standaryzacji, wciskającej się coraz szerzej w e wszystkie dziedziny życia, istnieją — i chyba zawsze będą istnieć — różnice w k u l t u r a c h narodowych, r e g i o n a l n y c h , a n a w e t l o ­ k a l n y c h . Pochodzą one z c h a r a k t e r u , ze s p e c y f i k i stapiania się w j e d ­ ność n o w y c h elementów standaryzowanych z e l e m e n t a m i k u l t u r y l o ­ k a l n e j . K l a s y c z n y m przykładem może być Japonia, gdzie t a k wiele o r y g i n a l n y c h , archaicznych cech n a r o d o w e j k u l t u r y mogło zachować się i stopić z najbardziej nowoczesną cywilizacją techniczną. Wszędzie dzisiaj etnografia stoi właśnie przed t y m zagadnieniem — badaniem z jednej s t r o n y procesów n i w e l a c y j n y c h , z d r u g i e j procesów t w o r z e n i a się narodowej, regionalnej l u b l o k a l n e j i n t e g r a c j i podsta­ w o w y c h f o r m społeczno-kulturalnego życia, p o w s t a w a n i a n o w y c h j e d ­ ności s t r u k t u r a l n y c h i f u n k c j o n a l n y c h w d i a l e k t y c z n y m procesie sta­ piania się „starego" i „nowego" w nową, jakościowo inną całość. T a k jest w e t n o g r a f i i radzieckiej, w b a d a n i u k u l t u r y i życia ludów prze­ chodzących w p r o s t z epoki p i e r w o t n e j do socjalizmu, t a k jest w etno­ g r a f i i ludów A f r y k i uzyskujących samodzielność polityczną, t a k jest też, g d y m a m y do czynienia z p o w s t a w a n i e m okręgu przemysłowego konińsko-tureckiego u nas czy Schwarze Purnpe w N R D . O podobne s p r a w y chodzi — mutatis mutandis — w t e d y , g d y badamy procesy tworzenia się n o w e j k u l t u r y w s i n a Z i e m i a c h Zachodnich i Północnych. Wszędzie t a m zachodzą podstawowe procesy n i w e l a c j i k u l t u r o w e j , a za­ razem wzajemnej adaptacji i i n t e g r a c j i f o r m społeczno-kulturowych w obrębie jednostek przestrzennych. Właśnie Ziemie Zachodnie i Północne są wdzięcznym p o l e m badań t y c h współczesnych procesów k u l t u r o w y c h . M a m y t a m niejako całe l a b o r a t o r i u m socjologiczno-etnograficzne. N a s z k i c u j m y pokrótce jego składowe elementy. Przestrzennie „laboratorium" to w y d z i e l a się n a m w postaci k o n ­ k r e t n e j w s i , dopiero w dalszej mierze m a m y „kombinat" — k i l k a w s i jednego r e g i o n u , a więc w konsekwencji i większą jednostkę lokalną: region. Każda wieś — przed osiedleniem się ludności polskiej — stanowiła t y l k o określone środowisko geograficzne, posiadające podstawowe w y ­ posażenie m a t e r i a l n e : układ pól, łąk, pastwisk, ulic, ogrodów, zagród z i c h zabudowaniami i p e w n y m wyposażeniem t e c h n i c z n y m . Wszystko to stanowiło potencjalnie zdecydowane w a r u n k i życia n o w y c h osadni­ ków, po p r o s t u określone f o r m y i c h materialnego b y t u . I oto w te f o r ­ m y „wlewają się" różnorodne „treści", wykształcone w różnych i róż­ n o r o d n y c h f o r m a c h : osiedlają się w e w s i różne g r u p y osadników r e ­ prezentujące różne k u l t u r y regionalne, o d najbardziej n a w e t t r a d y c y j - �JOZEF 52 BURSZTA n y c h (np. Łemkowie, osadnicy z Wileńskiego), do zbliżonych do m i e j ­ scowej (osadnicy z Poznańskiego). Już t u t a j m a m y k i l k a płaszczyzn badań „laboratoryjnych". W p i e r w więc adaptacja do warunków środowiska geograficznego. Ta przebiega n i e t y l e w stosunkach i n t e r p e r s o n a l n y c h , g r u p o w y c h , co w i n d y w i ­ d u a l n y c h odniesieniach: człowiek — środowisko geograficzne. To p r o ­ ces długi, trwający do dziś. Już inaczej jest ze sposobem poznawania w s i i o k o l i c y i z n a d a w a n i e m poszczególnym m i e j s c o m n o w y c h nazw l o k a l n y c h . To dzieje się już w r a m a c h życia społecznego całej g r o m a dy . O d czasu zasiedlenia w s i przez różne g r u p y osadników rozpoczynają się s k o m p l i k o w a n e procesy społeczno-kulturowe. Każda g r u p a osadni­ ków wniosła oczywiście z sobą zasób własnej k u l t u r y regionalnej (pewne wyposażenie m a t e r i a l n e , różne u różnych g r u p , umiejętności techniczne i wiedzę, zinstytucjonalizowane f o r m y społecznego zacho­ w a n i a się w postaci zespołu zwyczajów, obyczajów i t d . ) . Wszystkie t e k u l t u r y regionalne miały w d a w n y m środowisku osadników określoną, względnie trwałą strukturę, cechującą się: unifikacją f o r m , m n i e j w i ę ­ cej stałymi w z o r a m i zachowań się o p a r t y m i n a względnie j e d n o l i t y c h i stałych n o r m a c h obyczajowych, m o r a l n y c h i p r a w n y c h , uważanych w d a n y m środowisku za n i e m a l a b s o l u t n e . G r u p y osadników osie­ dlając się we w s i na Z i e m i a c h Zachodnich zmieniły swe dotychczasowe środowisko k u l t u r o w e . N a n o w y m miejscu zaczęły żyć — oczywiście — swą własną, wniesioną t a m kulturą. Inaczej być nie mogło. A l e n i e ­ możliwością było pełne zrekonstruowanie swego środowiska w dawnej postaci n a n o w y m miejscu. Próby tego znane były zwłaszcza w t y c h miejscowościach Z i e m Zachodnich, które zostały zasiedlone o s a d n i k a m i pochodzącymi z jednej w s i . Co więcej, n i e można było na n o w y m miejscu zachować nienaruszonej własnej k u l t u r y , gdyż same podstawy j e j organizacji zostały, p r z y n a j m n i e j u większości g r u p osadników, zachwiane, a n a w e t rozbite. Okazało się, że k u l t u r y wniesione przez poszczególne g r u p y osadników różniły się między sobą, nieraz dość znacznie, co ujawniło się dość szybko w t r a k c i e współżycia społecznego w nowej, l o k a l n e j społeczności. W o w y m t y p o w y m „zderzeniu się" k u l t u r własne wartości, uważane dotąd n i e m a l za absolutne, zostały z r e l a t y w i z o w a n e . „Zderzenie k u l t u r " jest zarazem k o n f l i k t e m g r u p o ­ w y c h ocen i wartości. Stąd też w początkowej fazie osadnictwa, k i e d y każda g r u p a żyła przeważnie jeszcze własną, wniesioną kulturą, wieś 2 5 20 Z a g a d n i e n i e m kształtowania się w i e d z y o n o w y m środowisku g e o g r a f i c z n y m u osadników n a Z i e m i a c h Z a c h o d n i c h z a j m u j e się u c z e s t n i k mego s e m i n a r i u m doktorskiego, m g r A . J a s i e w i c z . 25 2 6 Zob. D o b r o w o l s k i , Studia nad teorią kultury ludowej. �ETNOGRAFIA A 53 WSPÓŁCZESNOŚĆ n i e stanowiła jeszcze społeczności l o k a l n e j w sensie socjologicznym. Była to t y l k o suma różniących się między sobą g r u p , wzorów, ocen, wartości i postaw, z których większość n i e miała m o c y obowiązującej całą wieś. Co więcej, między różnorodnymi systemami wartości w y ­ nikły dość nawet ostre k o n f l i k t y . Mozaika k u l t u r o w a w s i była odpo­ w i e d n i k i e m dezintegracji •społecznej w s i — i o d w r o t n i e . Nieliczne t y l k o elementy wiązały ludność w s i w jedną społeczność. T a k było jednak t y l k o na początku. N o w e środowisko geograficzne, miejscowe w a r u n k i pracy narzucające j e d n o l i t e sposoby gospodarowa­ n i a , ciągłe styczności w c h w i l a c h p r a c y i w y p o c z y n k u i t p . prowadziły do powolnego kształtowania .się nowego k o m p l e k s u wzorów i n o r m życia społecznego i k u l t u r y . Wykształcanie się tego nowego m o d e l u jest j e d n y m z najciekawszych i najbardziej pasjonujących zagadnień socjologicznych i e t n o g r a f i c z n y c h ' . O b s e r w u j e m y gwałtowny w p r o s t rozpad w i e l u t r a d y c y j n y c h elementów k u l t u r o w y c h , głównie t y c h , które n i e uzyskały dodatniej oceny powstałej już nowej o p i n i i środo­ wiska. D z i e w c z y n y z Kieleckiego szybko pochowały do skrzyń l u b szaf swe pasiaste spódnice i wełniane n a r z u t y , wzbudzające sensację w K o ­ szalinie. Znikły prędko z izb „wschodniaków" pobudowane zaraz po osiedleniu duże piece, które trzymały cały dzień ciepłą strawę, a w n o ­ cy służyły do spania. Wąskie i l e k k i e w o z y „centralniaków" budziły u osadników z Poznańskiego uśmiech p o l i t o w a n i a i k p i n y , że t a k i m i to „tylko jabłka n a t a r g wozić, a n i e jechać w pole". W miarę moż­ ności zastąpiono je też szybko w o z a m i s z e r o k i m i i ciężkimi. Łemkowie spraszali początkowo na chrzciny, d a w n y m s w o i m zwyczajem, k i l k a l u b kilkanaście p a r kumów, co u reszty osadników budziło ogromne zdzi­ wienie. „Pochwalony" w p o z d r o w i e n i u zastąpiono rychło „dzień do­ b r y m " . Krótko też oglądano po wsiach pranie b i e l i z n y k i j a n k a m i w sta­ w i e l u b w rzece. T a k i c h przykładów można dać mnóstwo. 27 K o m p l e t n y rozpad d o t y c z y t y l k o t y c h elementów, które — n i e będąc uznane — mają cechy wizualności i przez to wzbudzają w śro­ d o w i s k u określone oceny i postawy. Względy p r a k t y c z n e i ekonomiczne nie zawsze odgrywają t u rolę, n i e k i e d y zanik t a k i c h elementów o d ­ bywał się w b r e w powyższym zasadom. Takie zaś elementy k u l t u r o w e , które mogą istnieć Ibez swej w i z u a l n e j f o r m y , a zatem i bez wzbudzania wartościowania społecznego, l u b też ujawniają się t y l k o "V ścisłym gronie r o d z i n n y m — zachowały się nadal, ale t y l k o jako „wewnętrzna własność" poszczególnych r o d z i n . Do t a k i c h należą np.: obrzędowe p o ­ t r a w y w i g i l i j n e , język (np. u Łemków), treści wierzeniowe, zabiegi 2 7 Stare Niektóre z t y c h zagadnień z a w a r t e są i nowe w kulturze wsi koszalińskiej. w wspomnianej zbiorowej pracy �JÓZEF B U R S Z T A 54 magiczne i t p . Nosicielami t a k i c h elementów są niekiedy t y l k o k o b i e t y . A l e już n p . pozycja społeczna k o b i e t y w rodzinie, t o , czy jest ona w y ­ znaczona przez 'pozostałości u s t r o j u patriarchalnego (jak n p . u osadni­ ków z południowego wschodu), czy rniatriarchalnego — u j a w n i a się w środowisku różnymi d r o g a m i . Jeśli różni się ona z b y t n i o o d prze­ ciętnego w z o r u przyjętego współcześnie, ulega szybko zmianie w myśl obowiązujących n o r m . 28 J a k z t y c h przykładów widać, proces r o z p a d u t r a d y c y j n y c h ele­ mentów k u l t u r y n a Z i e m i a c h Zachodnich (podobnie j a k gdzie i n d z i e j , chociaż t u t a j przyspieszenie tego procesu wyjaskrawiło leżące u jego podłoża c z y n n i k i ) n i e da się należycie, wyjaśnić bez uwzględnienia sfery współżycia społecznego. Podobnie jest z całym złożonym procesem i n t e g r a c j i k u l t u r y g r u p y l o k a l n e j . Jest to znów proces s k o m p l i k o w a n y i bodaj bardziej złożony niż rozpad t r a d y c j i . N i e m a m z a m i a r u omówić tego w sposób w y c z e r ­ pujący, mogę zaś dać n a t y m m i e j s c u t y l k o pewne szkice tego zagad­ nienia. Zagadnieniu i n t e g r a c j i społecznej poświęcili socjologowie badający Ziemie Zachodnie sporą już literaturę . Uwzględniali o n i jednak głów­ n i e same t y l k o procesy społeczne, n i e zwracając z b y t n i e j u w a g i na zjawiska k u l t u r o w e . Integracja k u l t u r o w a g r u p y l o k a l n e j przedstawia się n a m — uprasz­ czając zagadnienie — jako z jednej s t r o n y ujednolicenie elementów k u l t u r o w y c h , z d r u g i e j zespolenie i c h różnych f o r m w jednolitą i m n i e j więcej harmonijną całość w obrębie społeczności l o k a l n e j . Upraszczając dalej, możemy powiedzieć, że integracja k u l t u r o w a zachodzi na trzech różnych drogach: 1) poprzez wzajemną wymianę i dyfuzję elementów k u l t u r o w y c h z g r u p y do g r u p y , 2) poprzez spontaniczne wykształca­ nie się elementów n o w y c h w obrębie w s i będących odpowiedzią na n o ­ w e w a r u n k i b y t u , 3) poprzez dostawanie się w obręb w s i elementów k u l t u r y ogólnej, masowej. 29 Wymianą i dyfuzją dóbr k u l t u r o w y c h rządzą społeczne mniemania, wartościowania i k o n k r e t n e postawy. Są one bądź odziedziczone, bądź 28 wych pod T a k więc np. u Łemków czynności w dom wtedy, jechać w pole, pracach kobiety wykonywały mężczyzn. N p . gdy mąż, po s k o n s u m o w a n i u podobnie odprzęganie początkowo zaprzęganie do wozu szereg i usługo­ podjeżdżanie podanego śniadania, zamierzał k o n i po p o w r o c i e i t p . Wzbudzało n y c h krytykę, s z y b k o też — j a k i i n n e podobne — zanikło, oo w e f e k c i e sło z n a c z e n i e 29 Należą kobiety w B. t u liczne prace (W. C h Tiielewska) podnio­ tych rodzinach. ośrodków: warszawskiego k o w s k i i i n . ) , łódzkiego ( K . Ż y g u l s M ) , wrocławskiego poznańskiego wy­ to u i n ­ Markiewicz, i innych. J. Ziółkowski, Z. (S Ossowski, (K. Golachowskd, Dulczewski, A. S. Nowa­ I . Tucnnatu), Kwilecki, �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 55 wykształcone na m i e j s c u drogą w i e l o k r o t n e g o doświadczenia. D o odzie­ dziczonych mniemań należą s t e r e o t y p y . Wiadomo, osadnik z Poznań­ skiego to t e n , co to urnie dobrze gospodarzyć, zna się n a maszynach r o l n i c z y c h i n a agrotechnice, jest zaradny, oszczędny i p r a c o w i t y , choć z d r u g i e j s t r o n y n i e grzeszy a n i gościnnością, a n i życzliwością, a n i w e ­ sołością w codziennym życiu. A znów osadnik z Wileńskiego l u b B i a ­ łorusi to w p r a w d z i e k i e p s k i gospodarz, z nowoczesną wiedzą rolniczą, a n a w e t z pracowitością u niego n i e za dobrze, ale za to człowiek do­ b r y , gościnny, uczynny, miły w obejściu i t d . A t e n z Kieleckiego..., a t e n Łernko... — i t d . N i e r y s u j m y dalej treści poszczególnych stereo­ typów, n i e s z u k a j m y też i c h genezy. W i e m y , że z n a j d u j e m y j e już w każdym n i e m a l t o m i e Dzieł K o l b e r g a l u b w każdej m o n o g r a f i i etno­ graficznej z X I X w . F a k t e m jest, że stereotypy, choć w części t y l k o o d ­ powiadają rzeczywistości, działają i kierują wartościowaniami i zacho­ waniami ludzkimi. Tak i w t y m przypadku. W n o w y m m i e j s c u gospodarność i wiedzę techniczno^rolniczą nauczo­ no się prędko cenić. W z o r e m do naśladowania był t u stereotyp osadnika z Poznańskiego. Wzięto też o d niego dużo, ale n a początku. Dzisiaj umieją w t y m celować przedstawiciele w s z y s t k i c h g r u p , także Łem^ ko wie. Gościnność, szerokie, o t w a r t e usposobienie Zabużan podobały się w s z y s t k i m . Przejęto też o d n i c h sporo z f o r m ugaszczania, t o w a r z y ­ skiej zabawy, pomocy sąsiedzkiej i t d . Spodobały się też niektóre w s c h o d ­ nie p o t r a w y i sposoby i c h przyrządzania. Wiele też z tego rozpowszech^ niło się na całą wieś. Taką drogą wzajemnego p r z e j m o w a n i a doszło czasami do k u m u l a c j i tego samego r o d z a j u wytworów, a więc do wzbo­ gacenia dotychczasowego zasobu k u l t u r o w e g o poszczególnych g r u p . Re­ j e s t r u j e się n a w e t wzbogacenie (zapewne przejściowe) niektórych treści typowo tradycyjnych . Rozpad j e d n y c h , znaczna r e d u k c j a d r u g i c h i wzajemne p r z e j m o w a ­ nie i n n y c h elementów k u l t u r o w y c h w dużym s t o p n i u ujednoliciło obraz k u l t u r o w y w s i . A l e nie zupełnie. W atmosferze narastającej i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j i postępującej z nią równolegle i n t e g r a c j i społecznej „pra­ w o o b y w a t e l s t w a " uzyskały różne odrębności grupowe. To jest też przejaw integracji k u l t u r y lokalnej. Wniesione w nowe środowisko k u l t u r y małych g r u p były za szczupłe, za wąskie i niewystarczające wobec bieżących potrzeb. N i e wystarczała n a w e t i c h k u m u l a c j a , zwłaszcza w s y t u a c j i t w o r z e n i a się 30 T a k z a n o t o w a n o ,np. w z a j e m n e p r z e j m o w a n i e p r z e z k o b i e t y niektórych z a ­ biegów m a g i c z n y c h związanych z g o s p o d a r s t w e m d o m o w y m . O b o k z n a n y c h sobie zabiegów m a g i c z n y c h k o b i e t y , zauważywszy u i n n y c h i n n e z a b i e g i , „na w s z e l k i w y p a d e k " zaczęły j e także stosować. 3 0 �56 JOZEF BURSZTA społeczeństwa socjalistycznego, opartego o nowe, inne o d dotychcza­ sowych podstawy organizacyjne i treści społeczno-kulturowe. Bieżące życie prowadziło wiec do powstawania n o w y c h elementów zaspoka­ jających różnorodne rosnące w y m a g a n i a . Część z n i c h jest w y t w o r e m g r u p o w y m , powstała w obrębie w s i , znaczna część jest zaś efektem w z r o s t u i postępu k u l t u r y ogólnej. Wiele można znaleźć d r o b n y c h i większych pomysłów, udogodnień w życiu d o m o w y m , w zagrodzie l u b w p o l u , p o c z y n i o n y c h przez p o ­ szczególnych osadników i upowszechnionych p o t e m we w s i . Należą t u np. sposoby w y p a s u bydła — wspólne l u b i n d y w i d u a l n e — pewns ulepszenia w narzędziach, j a k pługi, radła czy b r o n y (np. do b r o n o ­ w a n i a łąk), sposoby p r z e c h o w y w a n i a płodów r o l n y c h , urządzenia wnętrz m i e s z k a l n y c h i t d . Należą t u też 'powstające spontanicznie f o r m y 'po­ m o c y czy raczej współpracy sąsiedzkiej, n p . kolejne w y p i e k a n i e chleba, wspólne w y k o p k i , „pierzawki", dalej dość rozpowszechnione sąsiedzkie spółki maszynowe. T u też można zaliczyć organizowane ad hoc zbio­ rowe akcje do w y k o n a n i a p e w n y c h prac dla wspólnego dobra. U k o ­ r o n o w a n i e m tego wszystkiego jest powstały już wszędzie t z w . p a t r i o ­ t y z m l o k a l n y . Można t u użyć innego współczesnego t e r m i n u — neoregionalizm. Żadna wieś, j a k żadna g r u p a l o k a l n a , nie może być dzisiaj odgro­ dzona o d szerszego świata. Treści k u l t u r y ogólnej, n a z w i j m y ją współ­ czesnym m i a n e m — masowej, wciskają się na wieś coraz większym s t r u m i e n i e m . Przychodzą one przez szkołę i nauczyciela, przez świe­ tlicę wiejską, liczne czasopisma, książki, poprzez organizacje miejscowe, radio, telewizję i wreszcie drogą częstych kontaktów z miastem, za­ równo d o r y w c z y c h (targ, sklepy, urzędy), j a k i stałych (praca w mieście). I m p a k t k u l t u r y m i e j s k i e j i ogólnej (masowej) jest o c z y w i s t y i coraz silniejszy. Pod naporem t e j k u l t u r y bledną i maleją silne ongiś k o n f l i k t y wewnątrzwsiowe o podłożu k u l t u r o w y m . Wieś dzisiejsza — można rzec — jest zwrócona s w y m o b l i c z e m n a zewnątrz, bierze i chce brać z t e j k u l t u r y masowej coraz więcej. I t u powstaje jeden z najnowszych problemów — j a k przedosta­ je się na wieś k u l t u r a masowa, j a k ona stapia się z dotychczasową t r a ­ dycją kulturową w s i , j a k t w o r z y się n a t y m t l e nowa integracja k u l t u r o w a i społeczna zarówno w obrębie w s i , jąk i szerszego r e g i o n u . Tego ogromnego zagadnienia nie zamierzamy t u poruszać. Czy j e d n a k i m p a k t k u l t u r y masowej oznacza t y l k o integrację wsi? I t a k , i nie. Można t u jasno widzieć dialektyczną jedność przeciwieństw. W y s t a r ­ czy wspomnieć, że pod n a p o r e m m o d e l i k u l t u r o w y c h wnoszonych przez kulturę masową następuje d y s k r e d y t a c j a d a w n y c h wzorów i m o d e l i życia wiejskiego, uwidoczniona najwyraźniej w postawach i dążeniach �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 57 młodzieży w i e j s k i e j . Przykład: w odpowiedzi na ankietę dotyczącą pragnień i zamierzeń życiowych poszkolnych wszyscy uczniowie k l a s y V I I w Mścicach (22 uczniów) opowiedzieli się za wyjściem ze w s i do zawodów pozarolniczych. Istnieją podobne dane z i n n y c h szkół. Jest to wyraźny k o n f l i k t pokoleń, ale jest o n w y r a z e m k r y z y s u t r a d y c y j n y c h f o r m życia wiejskiego, p r z e j a w e m k o n f l i k t u wzorów i m o d e l i — dawne­ go, wiejskiego, reprezentowanego przez starsze pokolenie (choć ono samo także po części dotychczasowe w z o r y i f o r m y życia zmienia), i nowego, generalnie reprezentowanego przez młodzież. To t y l k o jeden przykład z najnowszej p r o b l e m a t y k i w i e j s k i e j . P y ­ tanie — czy t y m i zagadnieniami ma się zajmować t a k ż e współczesna etnografia? L u b inaczej: czy to t a l k ż e k u l t u r a wsi? Czy to j e s z c z e k u l t u r a „ludowa", czy już masowa? P y t a n i a powyższe wymagałyby dłuższych wywodów, do których wrócimy na i n n y m m i e j s c u . T u t a j z a j m i j m y się pokrótce j e d n y m za­ gadnieniem, ogniskującym w sobie inne. Jest n i m pojmowanie k u l t u r y . Chyba n i k t już dzisiaj nie p o t r a f i zliczyć w s z y s t k i c h nagromadzo­ n y c h w nauce d e f i n i c j i k u l t u r y . Jest też k i l k a sposobów j e j definio­ wania . W y d a j e m i się, że u podłoża w i e l u współczesnych rozbieżności w e t n o g r a f i i leży m . i n . różne p o j m o w a n i e k u l t u r y . Powiedziałbym, że etnografowie, mając na co dzień do czynienia z o d e r w a n y m i f r a g ­ m e n t a m i k u l t u r y l u d o w e j l u b też z odrębnymi j e j dziedzinami, skłonni są tę kulturę hipostazować, c z y l i pojmować ją jako b y t samodzielny i niezależny, samorozwijający się i zmieniający — i obracać się w obrę­ bie t a k p o j m o w a n e j k a t e g o r i i . U j a w n i a się t o m . i n . w d e f i n i o w a n i u k u l t u r y jako t y l k o wytworów, chociaż szeroko p o j m o w a n y c h . P o j ­ mowanie k u l t u r y może być j e d n a k inne, m i a n o w i c i e socjocentryczne, takie jakie w y c h o d z i z kręgu antropologów k u l t u r o w y c h i socjologów. W p o j m o w a n i u t y m na czoło w y s u w a się n i e w y t w o r y , lecz l u d z k i e za­ chowania. A . Kłoskowska, modyfikując określenie k u l t u r y przez R. L i n tona, pisze: „Kultura jest t o względnie zintegrowana całość obejmująca zachowania l u d z i przebiegające według wspólnych dla zbiorowości spo­ łecznej wzorów wykształconych i p r z y s w a j a n y c h w t o k u i n t e r a k c j i oraz zawierająca w y t w o r y t a k i c h zachowań" . 31 3 2 3S W e m p i r y c z n y m badaniu k u l t u r y — która jest przecież Odsyłam t u znów do s t u d i u m K ł o s o w s k i e j , do irozdz. I , „Rozumienie k u l t u r y " . 31 Kultura masowa, przedmiozwłaszcza Np. d e f i n i c j a k u l t u r y podaina p r z e z K . Moszyńskiego: „Kultura, biorąc ogólnie, to całkowity .zespół w s z y s t k i c h w y t w o r ó w powstałych w t r a k c i e r o z w o j u ludzkości w j e j łonie l u b w k o n t a k c i e z nią w p r z y r o d z i e , a n i e należących stricte i wyłącznie do b i o - i p s y c h o l o g i i człowieka". K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstąp do etnografii powszechnej i etnologii, W r o c ł a w 1958, s. 11. 3 2 3 3 Kłosowska, op. cit., s. 40. �JOZEF 58 BURSZTA tern interesujących nas t u n a u k : e t n o g r a f i i , socjologii, j a k i (jeśli uży­ j e m y zamiennego na etnografię określenia) a n t r o p o l o g i i ' k u l t u r a l n e j — chodzi w gruncie rzeczy n i e o to, co wysuwać na czoło, n i e o z i n s t y t u ­ cjonalizowane zachowania ludzkie l u b w y t w o r y t y c h zachowań, ale o to, aby w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h n i e odrywać o d zachowań, i o d w r o t ­ nie, ale traktować je jako ściśle z sobą powiązane i stanowiące s t r u k t u ­ ralną i funkcjonalną całość. O d r y w a n i e i j e d n y c h , i d r u g i c h p r o w a d z i na manowce. Były d a w n i e j w socjologii próby analitycznego r o z g r a ­ niczenia zjawisk czysto społecznych o d k u l t u r o w y c h , m i a n o w i c i e w so­ cjologii G. S i m m e l a i L . Wiesego (socjologia formalna), nie dały one j e d n a k większych efektów i sprowadziły socjologię w zaułek. A g d y (jak n i e k i e d y w etnografii) o d r y w a się w y t w o r y k u l t u r o w e o d i c h spo­ łecznego sprzężenia — nie p o t r a f i się w i e l e w k u l t u r z e wyjaśnić. W y t w o r y k u l t u r y nie są f a k t a m i j e d n o s t k o w y m i , i n d y w i d u a l i n y m i . G d y ­ b y były t a k i m i , etnografię b y n i e interesowały. Wytwarzają je ludzie zawsze w określonych w a r u n k a c h zinstytucjonalizowanego życia spo­ łecznego. T y l k o w y m y k a się z tego (po części) wynalazczość w 'powsta­ w a n i u bądź oryginalnego w y t w o r u , hądź w a r i a n t u już istniejącego. A l e g d y twór l u b w a r i a n t już istnieje, staje się p o n a d i n d y w i d u a l n y , p o n a d personalny, n i g d y natomiast n i e p r o w a d z i życia samodzielnego. Każdy wytwór żyje w społeczności, jest przez nią p r z e j m o w a n y , r e p r o d u k o w a ­ n y , z m i e n i a n y i p r z e k a z y w a n y następnym pokoleniom. Bez życia spo­ łecznego w y t w o r y k u l t u r o w e stają się niezrozumiałe i jeżeli t r a k t u j e się je jako takie — samodzielne, w y r w a n e , istniejące same d l a sie­ bie — w g r u n c i e rzeczy nic się nie wyjaśnia. Panowała kiedyś w naszej etnografii, w ślad zresztą za panującą w t e j nauce metodą filologiczną, „moda" n a u k o w a n a ustawianie w jednej płaszczyźnie, pod jeden tytuł, t a k i c h samych faktów k u l t u r o w y c h z różnych czasów, z różnych k u l t u r i z różnych punktów k u l i ziemskiej (np. prace J . G. Frazera, u nas H . Biegeleisena). Prace te nie dawały, j a k wiadomo, n i c więcej ponad zwykłe, ciekawostkowe zestawienia faktów i nic nie wyjaśniały. N i c też dziwnego, że dzisiaj n i k t już t a k i c h prac nie pisze. Można natomiast obserwować w e współczesnej e t n o g r a f i i u t r w a l e n i e się i n n e j zupełnie m e t o d y badania k u l t u r y . Bada się więc nie jakiś jeden wytwór k u l t u r o w y i n i e „kulturę w ogóle", ale k o n k r e t n e j e d ­ n o s t k i t e r y t o r i a l n e : lokalne społeczności (wieś, gmina, miasto), lokalne g r u p y etnograficzne czy k o n k r e t n y l u d (etnos). T a k jest przede wszyst­ k i m w e t n o g r a f i i radzieckiej, t a k jest też — w różnym zresztą ujęciu — w e t n o g r a f i i z a c h o d n i e j . U podłoża przejścia n a taką metodę leży 3i Zob.: J . L u t y n . s k i, Antropologiczna monografia terenowa i badania spo­ łeczno-kulturowych przeobrażeń w Polsce współczesnej, „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 15: 1961 z. 2, s. 36—59. T a m obficie c y t o w a n a l i t e r a t u r a . 3 4 �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 59 właśnie p o j m o w a n i e t a k i e j społeczności l u b g r u p y i j e j k u l t u r y jako całości zespolonych z sobą elementów. K o n s e k w e n t n i e też stosuje się w t y c h badaniach m e t o d y k o m p l e k s o w e — równoczesny udział specja­ listów z w i e l u p o k r e w n y c h d y s c y p l i n . A l e jest t u jeszcze j e d n a konsekwencja. Skoro p r z e d m i o t e m p i r y c z ­ nych badań socjologii i e t n o g r a f i i czy a n t r o p o l o g i i k u l t u r a l n e j jest m n i e j więcej t e n sam (o istniejących p e w n y c h różnicach nie będziemy t u mówili), skoro nie można i nie da się oddzielić i odrywać sfery zja­ w i s k społecznych o d czysto k u l t u r o w y c h , skoro i t u , i t a m obowiązuje j e d n a k o w y sposób t r a k t o w a n i a t y c h zjawisk, skoro — dalej — zarów­ no socjologia, j a k etnografia używa w badaniach t e r e n o w y c h także wspólnych (nie wyłącznie) zasadniczych metod, j a k obserwacji, a n k i e ­ t y i w y w i a d u — to powstaje p y t a n i e : j a k a jest między t y m i n a u k a m i różnica, jeśli chodzi o badania empiryczne? 3 5 N i e będziemy tego p y t a n i a rozwiązywali. Pewne różnice niewątpli­ w i e itnieją, ale zbliżenie i c h (oczywiście w badaniach k o n k r e t n y c h społeczności l o k a l n y c h ) jest t a k duże, że te same badania można p r o ­ wadzić pod firmą jednej l u b d r u g i e j n a u k i , choć same p u n k t y wyjścio­ we są u o b u nieco inne . A l e gdybyśmy nawet nie chcieli wyciągać aż t a k daleko idących wniosków, to pozostaje n i e o d p a r t y m f a k t e m , że w etnograficznych badaniach współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h , o j a k i c h w niniejszych rozważaniach była m o w a , nieodzowne jest — aby procesy k u l t u r o w e móc w ogóle wyjaśnić — stosowanie m e t o d socjolo­ gicznych. Co 'do tego istnieje u większości współczesnych etnografów zgodna opinia. 36 Z p r z e d s t a w i o n y c h wyżej niektórych i pobieżnych r e f l e k s j i powsta­ łych na t l e k o n k r e t n y c h badań t e r e n o w y c h nasuwają się w n i o s k i co do dalszych szczegółowych studiów i d y s k u s j i . Dotyczą one m . i n . : p r z e d m i o t u e t n o g r a f i i jako głównie n a u k i historycznej, zajmującej się czy mającej się zajmować także współczesnymi z j a w i s k a m i k u l t u r o w y ­ m i , ale znów t a k , aby n i e zakreślać e t n o g r a f i i zbyt szerokich r a m i n i e zagubić w t y m j e j zasadniczego p r z e d m i o t u ; n i e t y l e ścisłego oddzie­ lenia zakresu badań e t n o g r a f i i o d zakresu i n n y c h sąsiednich n a u k ( h i ­ s t o r i i , socjologii, e k o n o m i i itd.), ile c h a r a k t e r u i c h współpracy w bada35 nica Nieco inaczej jest w badaniach stopnia ( k w e s t i a źródeł). c z y s t o h i s t o r y c z n y c h , ale j e s t to t y l k o r ó ż ­ Z n a m i e n n e , że J . L u t y ń s k i , mówiąc o a n t r o p o l o g i c z n y c h monografiach t e r e n o w y c h , uważa j e z a równoznaczne z t e r e n o w y m i m o n o g r a f i a m i s o c j o l o g i c z ­ n y m i (op. cit., s. 37 n.). I s t n i e j e , j a k w i a d o m o , t e n d e n c j a zastąpienia t e r m i n u „etnografia" i n n y m , m. i n . właśnie antropologią kulturalną, który to t e r m i n p r z y ­ j ą ł się w U S A całkowicie. 3 6 �JÓZEF 60 BURSZTA niach k o m p l e k s o w y c h ; ustalenia, co należy rozumieć pod „zjawiskami współczesnymi" ,które m a badać etnografia. T a k j a k istnieje przyjęty schemat t r a d y c y j n y c h zagadnień etnograficznych, t a k p o w i n i e n być przyjęty odnośny układ współczesnych zjawisk k u l t u r o w y c h ; przejęcia pojęć i m e t o d ze współczesnej socjologii a d e k w a t n y c h do badań i p r o ­ blemów etnograficznych oraz z k o l e i w y p r a c o w a n i a n o w y c h pojęć i m e ­ t o d stosownie do bieżących potrzeb i t d . T y l k o w t e d y etnografia może służyć bieżącym potrzebom życia, może stać w służbie społeczeństwa — a o t o przecież także w nauce chodzi. Józef Burszta ETHNOGRAPHIE Einige methodologische UND GEGENWARTSFORSCHUNG Reflexionen in Verbindung mit Polnischen Westgebieten den Forschungen in den Z u s a m m e n f a s s u n g D e r L e h r s t u h l für E t h n o g r a p h i e d e r Universität Poznań führt u n t e r L e i t u n g des V e r f a s s e r s s e i t e i n i g e n J a h r e n u.a. F o r s c h u n g e n über die. gegenwärtigen k u l t u r e l l e n U m w a n d l u g e n i n ländlichen G e g e n d e n der p o l n i s c h e n Westgebieten. D e r A r t i k e l i s t ein skizzenartiger V e r s u c h z u r E r f a s s u n g einiger auf dem G r u n d e dieser F o r s c h u n g e n stehender methodologischer Voraussetzungen. Die Besiedlung des L a n d e s i n den polnischen Westgebieten mit Ansiedlern v o n m a n n i g f a l t i g e r r e g i o n a l e r H e r k u n f t führte z u m Z u s a m m e n s t o s s v e r s c h i e d e n e r r e ­ gionaler K u l t u r e n , i n denen begannen: eine der wissenschaft, und welche Der charakteristische Umwandlungen die F r a g e , sich Massenkultur inwieweit mit Verfasser diesen bespricht die eine gegenseitige Kulturmerkmale. methodologischen Diskussion, Bereich neuer gegenwärtigen entsteht sich von Kulturelementen, Herausbildung fluss Es Verfall auch Gleichzeitig offenbart die des auf die Kultur Ethnographie, zeitgenössichen Konsequenzen die i n v e r s c h i e d e n e n Ausdehnung der daraus anderer sich zu Ländern ethnographischen Lebens. Geschichts­ befassen ergeben und ein E i n - ländlichen als eine Erscheinungen sich zu vollziehen Übernahme hat werden. i m Gange Forschungen befindliche über den d e r t r a d i t i o n e l l e n V o l k s k u l t u i r h i n a u s z u m Gegenstände h a t : i n P o l e n , an­ der sowjetischen der westdeutschen Ethnographie, i n d a r D D R , i n der Ethnographie. Angesichts Tschechoslowakei des ungestümen Zerfalls sowie in der t r a d i ­ t i o n e l l e n Valksfculitiur, s t e h t die E t h n o g r a p h i e h e u t e überall v o r d e m P r o b l e m , e i n e r ­ seits die Ausgleichspirozesse z u u n t e r s u c h e n , a n d e r e r s e i t s s i c h d e r zesse aineir n a t i o n a l e n , r e g i o n a l e n o d e r l o k a l e n V e r e i n i g u n g des gesellschaftlich-kulturellen funktioneller „Neuen" zu einem Einen nungen schnelle Einheiten der Entstehung neuer i m dialektischen Verschmelzungsprozess neuen, ähnlichen Lebens, qualitativ Fragenkomplex i n d e n ländlichen Umgestaltungen: Gegenden die anderen bilden die unserer voneinander Ganzen Gestaltungspro­ grundlegender Formen struktureller und des „ A l t e n " und anzunehmen. kulturellen Westgebieten. unterschiedlichen Gegenwartserschei­ Dort vollziehen Kulturen der sich sich �ETNOGRAFIA dort niedergelassenen, Zerfall, teils einem verschiedenen gegenseitigen vollzogen Situation: von Stereotyps men, neuer Beurteilungen lokaler verschiedener alter u n d neuer einheitlichen, mehr oder sondern regionalen sich immer entstandener — also ein teilweise einem anheimge­ gesellschaftlichen neuer Verhaltungsfor- der Kulturintegration i m der sowie harmonierenden gleichzeitig 'sind in einer konkreten Kulturelemente weniger Gruppen Der Prozess Gemeinschaften 61 und Adaptationsprozess sowie und Wertungen. Bereiche konkreter Kulturprozess, WSPÓŁCZESNOŚĆ Diffusions- fallen. Diese Prozesse Wirkungen A Vereinhaitlichungsprazess die V e r e i n i g u n g Ganzen — 'gesellschaftlicher zu ist n i c h t Prozess. einem n u r ein Um diese k o m p l i z i e r t e E r s c h e i n u n g z u erklären, können w i r diese u n d j e n e P r o z e s s e voneinander turellen trennen, Erzeugnisse ebenso, nicht schaftlichen Kopplung Erzeugnisse Hieraus chung schen und ergibt solcher menschlichen einer Verhalten, Kultur die von ihrer kann. Ohne ein gesellschaftliches L e b e n kul­ gesell­ bleiben sich kul­ unverstanden. sich einerseits Erscheinungen, Untersuchungen Ergebnisse dem t r e n n e n u n d sie n i c h t a l s selbständige E r z e u g n i s s e , für selbst b e s t e h e n d , b e h a n d e l n turelle w i e man bei Untersuchung von nicht über d e r Soziologie die N o t w e n d i g k e i t andererseits das die zeitgenössischen in Anspruch einer Bedürfnis, komplexen bei den Voraussetzungen, zu nehmen. Untersu­ ethnographi­ die Methoden � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4cb5ee6ce5ec848f123ab426d2f04b3.pdf 0f467fa7cea819faf8af7d25d2f38bf7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3577 Title A name given to the resource Dział informacyjny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.3; s.35-40 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y Z BADAŃ N A D STROJEM W POWIECIE BĘDZIŃSKIM W. K O L A G O . Zawiercie „ O Ozarouice. Steuterz fuliSLOU O O 9odskale Г Vojkomce Sbxielne Sóra Sievierska o Oíñobiyunik Juczna ba iq <Saroót) 'ojkomce JíoSbr,•ne 7>цЬкошсе Q£ęka Oćosien О Srodííec ,, n ^Dąbrowa dGórn Л о! О ďuznica О О rzemíeszuce i Będzin ¡SOSNOWJEC KATOWICE Powiat będziński. koleje Podkreślone Strój ludowy powiatu będzińskiego nie zo­ stał nigdzie dotąd opisany, ani też nie zacho­ wały się o ile m i wiadomo jego egzemplarze w muzeach. Przyczynek ten jest wynikiem badań te­ renowych, dokonanych w październiku 1947 roku. Teren opisywany, leżąc w pasie Wyżyn Polskich stanowi obniżenie między Jurą Krakowską, a Wyżyną Śląską. Strefa rzad­ szego zaludnienia Jury Krakowskiej stano­ w i granicę od północo-wschodu; od zachodu i południa naturalnej granicy niema, lecz na stosunki etnograficzne wpływ wywarł daw­ ny podział zaborów. Rozwój górnictwa wę­ glowego, zbliżył jednak teren pow. będziń­ skiego do Śląska, z którym tworzy on dziś dość ścisły związek, nietrudny do zaobser­ wowania w kulturze materialnej ludu. Od chwili rozpoczęcia eksploatacji węgla (ko­ niec X V I I I w.) Śląsk przeistoczył się z krainy leśnej i rolnej w środowisko silnie uprzemy­ wsie zbadano w październiku km 1947 r . słowione. Mało urodzajne ziemie i wielkie rozdrobnienie gospodarstw zmusiły chłopa do częściowego porzucenia roli, kierując go do przemysłu. Południowo zachodnia część powiatu będzińskiego została już całkowicie zurbanizowana. Górnictwo i przemysł zmier niły przede wszystkim kulturę materialną wsi. Widać to tutaj w każdej dziedzinie głównie zaś w budownictwie i stroju. W ciągu 19 wieku prawie wszędzie zarzu­ cono samodziały i zaczęto posługiwać się ma­ teriałami fabrycznymi. Nie spotyka się już warsztatu tkackiego, nawet we wsiach w y ­ suniętych k u wschodowi powiatu (jak np, gmina Łosień, granicząca z pow. Olkuskim), gdzie spotyka się wsie czysto rolnicze jak Błędów, Łazy, Kuźnica. Pomimo większego oddalenia od miast i rolniczego charakteru strój ludowy i t u nie jest w użyciu. Wieśnia­ cy zupełnie zarzucili samodziały, kupując w miastach materiały, z których szyją sami, lub też u małomiasteczkowych krawców. 35 �Powiat będziński pod względem stroju jest obszarem przejściowym między Mało­ polską, (wpływ widoczny w opisanym stro­ j u z Łosienia) a Śląskiem, z przewagą tego ostatniego. Ślady dawnego ubioru ludowego zaginęły niemal doszczętnie. Na podstawie tradycji ustnej i zachowanych resztek stroju, możemy go zaledwie odtworzyć, sięgając wstecz nie dalej jak do 1860 roku. Według informacji, zebranych między i n ­ nymi we wsi Łosień (Kokotka Maria 1. 13, Bagińska Marianna 1. 80) około roku 1860 kobiety chodziły tam w sukmanach białych, szamerowanych czerwonym sznurkiem. Męż­ czyźni zaś w sukmanach granatowych, sza­ merowanych kolorowymi sznurkami i ozdo­ bionych po bokach „chwastami" różnego ko­ loru. Przez plecy tej „sukni" męskiej prze­ chodziło cięcie, od talii k u dołowi wiodły dwie fałdy. Domowe, codzienne ubranie tak mężczyzn jak i kobiet stanowiła sukmana z płótna lnia­ nego, zapinana z przodu na haftki, z tyłu zaś posiadająca rozporek; w pasie była ona marszczona, tworząc tak zwane „zbiry". Później weszła w użycie „kamizela" z ręka­ wami („jakla"). Na strój kobiecy oprócz sukmany skła­ dały się: koszula z długimi rękawami i koł­ nierzykiem, długa fałdzista „kiecka" (z 6 „półek") i kaftan z mocno marszczonymi rę­ kawami. A b y kiecka dobrze wyglądała za­ kładano kilka spódnic t. zw. „bielonki". „Bielonki" były z białego perkalu, ozdobione koronkową falbaną i mocno skrochmalone. Każda „kiecka" na dole musiała posiadać „listwę" zakończoną „szczoteczką". Z przodu zakrywał kieckę suto zmarsz­ czony w „obszywkę" fartuch, który nie mógł być od kiecki ani krótszy ani dłuższy, normalnie wynosił on ok. 80 cm długości i 170 cm szerokości. Fartuchy szyto z wzo­ rzystego adamaszku lub perkalu; z perkalu były też często fartuchy dziergane w ząb­ k i (ryc. 1) lub obszywane koronką maszy­ nową. RYC. 36 1 RYC. 2 W chłodne dni kobiety nosiły żakiety t.zw. „katanki" (ryc. 2), sięgające do kolan (Błędów). We wsiach położonych w północnej części powiatu (Podskale, Podwarpie, Tulisów) zna­ leźć można jeszcze i dziś, choć b. rzadko, „kieckę" przyszytą do stanika, stanowiącego z nią jedną całość („stanik") ). Drugą zasadniczą częścią stroju jest tam kaftan przeważnie tego samego koloru. Suk­ nie w kolorach brązowym, fioletowym, ciem­ nozielonym, granatowym, szyte były z ma­ teriału fabrycznego, zwanego „marynusem". W zimie używano spódnic z grubej wełny, a nawet sukna. Strój ten jest zbliżony do śląskiego; był on powszechnie noszony sto­ sunkowo jeszcze niedawno bo prze"ft 50 laty, choć pamięć o n i m ginie. Na głowie nosiły kobiety tutejsze chusteczki wiązane w węz(4 (czołowe wiązanie). 1 Elementy stroju Śląskiego, a ściśle t.zw. rozbarskiego ) przeniknęły m. innymi do wsi: Rogoźnik, Zychcice, Kamyce, a przede wszystkim do Bobrownik. W tej ostatniej — według informacji ze­ branych między innymi od Jędrzej ec Anto­ niny 1. 50 — można jeszcze widzieć wdzie­ wane przez kobiety na koszule 2 lub 3 spód­ nice białe do 3 m. szerokie z bogato zdo­ bioną falbaną. Wszystkie spódnice są mocno wykrochmalone i starannie wyprasowane; wierzchnia spódnica z jedwabiu lub wełny, a na dzień powszedni z perkalu, układana w fałdy sięga kostek. „Kieckę" wdziewa się na biały „kabotek", (ryc. 3), rodzaj bluzecz­ k i z krótkimi rękawami; posiadający ko­ ronki przy rękawach i krezę koronkową przy szyji. Na to wdziewany jest gorset „wierzcheń" czerwony (dawniej czarny), przybrany przy szyji rodzajem płaskiej k r e ­ zy z atłasowej niebieskiej wstążki, zaprasowanej w fałdki. 2 �Męski strój w B o b r o w n i k a c h jest m n i e j b a r w n y . N a koszulę białą z w y h a f t o w a n y m kołnierzykiem wkładają t a m jeszcze s t a r s i (głównie na święta i uroczystości) k a m i z e l ­ kę t . j . „brzuślak" g r a n a t o w y , z a p i n a n y n a mosiężne g u z i k i (ryc. 4). Na t o w d z i e w a się „ j a k l ę " a następnie sukmanę („suknia") zapinaną n a h a f t k i . Krój wszystkich części s t r o j u jest wcięty w t a l j i i posiada z tyłu rozcięcie, po b o k a c h z n a j d u j e m y kilkanaście fałdek zszytych r a ­ zem. N a n o g i w d z i e w a się spodnie z j e l e n i e j skóry („jelenioki") i wpuszcza w b u t y . „ W i e r z c h e ń " posiada z tyłu 4 „kaletki", obszyte wstążką i z a p i n a n y jest n a 6 złotych guzików. „Wierzcheń" noszono t y l k o w d n i świąteczne. N a dzień p o w s z e d n i używano zaś „jakli". N a wierzchnią spódnicę p r z y ­ w d z i e w a się s z e r o k i f a r t u c h z w z o r z y s t e g o a d a m a s z k u l u b białego b a t y s t u , ktéry jest t a k długi j a k spódnica. Ozdobę s z y j i stanowią p r a w d z i w e k o r a ­ l e ze złotym krzyżykiem ( k u p o w a n e z w y k l e przez narzeczonego). D o k o r a l i przywiązana j e s t z tyłu k o k a r d a z j e d w a b n e j wstążki, o zwisających końcach. N a głowie czerwona chustka p e r k a l o w a („purpurka"), wiązana z tyłu na p o t y l i c y . Strój t e n uzupełnia składany na pół szal turecki („szpigiel"), sięgający do połowy kiecki. W chłodne d n i e z i m o w e zakładano ,,jaklę" watowaną, a p r z e d sześćdziesięciu l a t y nosiły k o b i e t y „katanki". Niegdyś s u k m a n y „sieraczkowe" i spod­ nie g r a n a t o w e w d z i e w a n o t y l k o do ślubu. Uzupełnieniem s t r o j u męskiego j e s t j e d ­ w a b n a c h u s t k a , którą okręca się szyję pod kołnierzykiem k o s z u l i i wiąże z p r z o d u na w ę • zeł. Niegdyś k a w a l e r nosił chustkę czerwoną, a żonaty zieloną. N a głowie chłop z B o b r o w ­ n i k nosi c z a r n y kapelusz z szeroką „strze­ chą", w z i m i e zaś czapkę. Strój b o b r o w n i c k i s z y t y bywał n a Śląsku w K a m i e n i u l u b B y ­ tomiu. Strój śląski odznaczał się b o g a t y m uży­ w a n i e m wstążek, k o r o n e k , złotych guzików. S u k m a n y „kamzole", „brzuślaki" posiadały, oprócz guzików, w y p u s t k i z czerwonego sukna i aplikacje jedwabne. W c h w i l i obecnej j a k w s p o m n i a n o strój l u d o w y w będzińskim w y c h o d z i całkowicie z użycia. Z a c h o d n i a część p o w i a t u nosi strój śląski t y l k o w czasie świąt kościelnych l u b uroczystości n a r o d o w y c h . W e wschodniej i t y c h zwyczajów już się n i e w i d z i . N i e m a l w każdej g m i n i e p o w i a t u i s t n i e ­ ją obecnie Koła Gospodyń W i e j s k i c h (przy Z w . S a m o p o m o c y Chłopskiej). Ambicją każ­ dej prezeski jest „ m i e ć " w s w o i m okręgu własny strój, o p a r t y n a s t y l i z a c j i w z o r ó w obcych (np. k r a k o w s k i e g o , góralskiego) l u b zgoła f a n t a z j i . S t r o j e t a k i e , n i e u g r u n t o w a n e na żad­ n y c h trwałych przesłankach n i e mają p r z e d sobą szans u t r z y m a n i a się i będą zapewne t y l k o przemijającą modą. R y s u n k i wykonała W . Kolago. O p r a c o w a ł g r a f i c z n i e M a k s y m i l i a n K.ihiżny. P R Z Y P I S Y : ') Informacja od Landeckiej Józefy. 1. 7 5 Podskale. -) D o b r o w o l s c y . A . F . S t r ó j , h a f t i k o r o n k a w województwie Śląskim. K a t o w i c e 1936 s t r . 72-79. M a l i n o w s k i L u c j a n . Z a r y s y życia ludowego n a Szląsku. A t e n e u m . 1877 t o m I s t r . 357, t o m I I str. 101-112. wieś RYC. 4 37 �KONKURS WYCINANKI ŁOWICKIEJ JANINA Z i n i c j a t y w y Spółdzielni Przemysłu L u ­ d o w e g o w Łodzi z o r g a n i z o w a n o k o n k u r s n a wycinankę ludową w Łowiczu p r z y p o ­ parciu finansowym Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i w d n i a c h 19-21 X I I 1947 r. Z a d a n i e m k o n k u r s u było zbadanie wartości a r t y s t y c z ­ n y c h i c h a r a k t e r u etnicznego w y c i n a n k i łowickiej w o b e c n y m stanie w zastosowaniu d l a celów użytkowych i h a n d l o w y c h . K o n k u r s zebrał 250 p r a c z całego R e g i o ­ n u łowickiego p r z y u d z i a l e 44 u c z e s t n i ­ ków w i e k u o d 67 do 11 l a t . Po wyeli­ m i n o w a n i u 82 p r a c n i e spełniających w a ­ runków konkursu (prace n a n i s k i m p o ­ ziomie nie w charakterze regionalnym), przyznano 27 nagród n a łączną sumę 50000 zł za 113 prac, pozostałe 55 p r a c za­ k u p i o n o . Poza t y m Spółdzielnia poczyniła zamówienia n a sumę 100.000 zł. S T A N K I E W I C Z Ó W A. Pierwszą nagrodę otrzymała Marianna P i e t r z a k z Błędowa u r . 1913 r. za piękną w y ­ cinankę k o m p o z y c j i f i g u r a l n e j „Wesele", p o ­ za t y m i n n e większe n a g r o d y p r z y z n a n o Ża­ czek Elżbiecie ze Złakowa Borowego ur. 1897 r. Klimkiewiczównie J a d w i d z e z Ł o ­ w i c z a u r . 1895 r . S t r y c h a r s k i e j i i n n y m ze starszego p o k o l e n i a . Najmłodszą nagrodzoną uczestniczką była D a n u s i a Dzikówna l a t 11 ze S t r u g i e n i c y . W y s t a w a p r a c w czasie uroczystego rozda­ n i a nagród w d n i u 21.XII.1947 r. w Łowiczu, nie przesądzając dalszych następstw k o n k u r s u dowiodła, że żywa spontaniczna s z t u k a l u ­ d o w a w r e g i o n i e łowickim n i e uległa znisz­ czeniu a n i d e p r a w a c j i s w y c h wartości e t ­ n i c z n y c h . W y c i n a n k a łowicka m a tendencje r o z w o j o w e , m i m o t o , że zmniejsza się j e j za­ stosowanie użytkowe w e własnym środo­ wisku. Z DOŚWIADCZEŃ N A D N O T O W A N I E M TAŃCÓW LUDOWYCH ADAM Z chwilą, g d y po w o j n i e zaczęto o r g a n i z o ­ wać d o m y l u d o w e , świetlice i t . p. ośrodki oświatowe, a s a m wówczas prowadziłem Wielkopolską Świetlicę Ludową, p r z y c h o ­ dziło do m n i e w i e l e osób, które chciały ożywić nasze życie k u l t u r a l n e i poszukiwały w s z y s t k i e g o co r d z e n n i e polskie, słowiańskie, l u d o w e , prosząc często o tańce. P r z y k r o m i było się przyznać, ale tańców żadnych n i e miałem. B a r d z i e j z a i n t e r e s o w a n y m zalecałem odtwarzać tańce w i e l k o p o l s k i e na p o d s t a w i e opisów Jana Bzdęgi z a w a r t y c h w jego p u b ­ l i k a c j i p t . „Biskupianie". Dając te r a d y w i e ­ działem, że n i e są one dobre ale lepszych n i e miałem, b y ł y t o najlepsze n a j a k i e m n i e było stać. K i e d y przyjechał do Poznania kolega A l ­ fons K o w a l s k i w r a z z J a n e m Bzdęgą namó­ wiłem go a b y m i pomógł opisać parę tańców, t a k a b y n a p o d s t a w i e o p i s u i n u t można było w i e r n i e j e odtworzyć. Zaczęliśmy o p i s y w a ­ n i e tańców. 38 GLAPA Bzdęga, pochodzący z B i s k u p i z n y , z żoną i n a zmianę z K o w a l s k i m i ze mną tańczył a p o t e m myśmy — K o w a l s k i i j a o p i s y w a l i i stale k o n t r o l o w a l i zgodność opisu z r u c h a m i tańca i melodją. Opisywaliśmy początkowo bez podziału n a t a k t y , w f o r m i e o p o w i a d a n i a , podkładając r u c h y p o d słowa. Szło n a m w ó w ­ czas t o n i e z m i e r n i e t r u d n o . O p i s y stale p o ­ prawialiśmy, t a k że z długości k i l k u l i n i i w y ­ ciągały się n a długie s t r o n y p a p i e r u . Wkrótce po p i e r w s z y c h doświadczeniach w opisach przeszliśmy n a podział t a k t o w y w b r e w p r z y ­ jętej f o r m i e Józefa W a x m a n a (Tańce n a r o ­ d o w e — W y d a n i e trzecie — Poznań 1937). M i ł y m s t w i e r d z e n i e m k r o c z e n i a po dobrej drodze był p r z y j a z d zespołu r o d o w i t y c h B i s k u p i a n —• dziewcząt i chłopców i z a d e m o n ­ s t r o w a n i e przez n i c h o p i s a n y c h tańców. O p i s y nasze w dość w i e r n y m s t o p n i u o d p o ­ wiadały i c h p r a k t y c e tańczenia. Chcąc się wreszcie upewnić co do właściwe­ go sposobu n o t o w a n i a tańców zaraz z r o z p o - �częciem r o k u a k a d e m i c k i e g o w 45 r. z w r ó ­ ciłem się do p r o f , d r E. F r a n k o w s k i e g o po r a d y . Pokazał m i w e n c y k l o p e d i i a l f a b e t choreograficzny, który n i e s t e t y n i e miał większego zastosowania zagranicą a n i u nas, podał m i literaturę i zalecił m i zwrócić się do baletmistrzów Opery Poznańskiej z którymi się z skontaktowałem. W r o z m o w i e z b a l e t m i s t r z e m Kaplińskim i M i s z c z y k i e m przekonałem się, że c h o r e o g r a f i a w Polsce p o d względem t e o r e t y c z n y m stoi n a b a r d z o n i s k i m poziomie, że s a m i n i e stosują żadnego a l f a b e t u choereograficznego prócz n o t a t e k na własny użytek. P o z a t y m s t w i e r d z i l i , że na podstawie przedłożonych opisów można z wielką wiernością odtworzyć podane tań­ ce. D o d a t n i a ocena opisów tańców i sposobu zanotowania napełniły mnie otuchą do dalszej p r a c y , a zarazem zasmuciły. N i e mogłem pogodzić się z t y m , że w s z y s t k o co napisaliśmy jest jasne, że opisy są dobre. D l a m n i e były one jeszcze n i e wystarczające, widziałem stale b r a k i p r e c y z y j n y c h określeń ruchów, j a k również b r a k j a k i e g o k o l w i e k a l f a b e t u umożliwiającego n o t o w a n i a i r y s o ­ w a n i a w p e w n y m skrócie. сгпе p o w i t a n i e i pożegnanie opisać j e d o ­ datkowo. 9. Podać w u w a g a c h n a c z y m polega spec­ j a l n e piękno tańca, co j e s t nadzwyczaj t r u d n e do w y k o n a n i a , co należy podkreślić a b y uzyskać j a k największe w a l o r y . 10. W k o n i e c z n y c h w y p a d k a c h należy w y ­ konać r y s u n k i , oznaczając Ж partnera, /\ = partnerkę, wierzchołek trójkąta ozna­ czę k i e r u n e k tańca, przebytą drogę. Po p r z e j r z e n i u l i t e r a t u r y zagadnienia u z n a ­ łem za najlepsze opisanie tańców l u d o w y c h przez Z. Kwaśnicową ) i przejąłem o d n i e j formę n o t o w a n i a i z n a k o w a n i a rysunków. P o d d a w s z y a n a l i z i e opisy j e j tańców, j a k o c z y n n i k i składowe i niezbędne p r z y opisie tańca, uważam następujące dane: W t e n sposób opracowaliśmy „ w z o r o w o " taniec „ M ó j T a t u s i u " , który załączyłem do powyższych d a n y c h i rozesłałem do p o w i a ­ t o w y c h referentów k u l t u r y i s z t u k i , a b y z a i n t e r e s o w a l i n a t e r e n i e s w e j p r a c y osoby o d p o w i e d n i o u z d o l n i o n e i p o p r o s i l i j e o opisa­ n i e podług załączonego w z o r u m i e j s c o w y c h tańców. N a wysłanych 45 w z o r ó w z objaśnia­ jącymi d a n y m i , po k i l k u p o n a g l e n i a c h o t r z y ­ małem z t r z e c h powiatów pięć tańców i oświadczenie, że bez zapłaty w gotówce t r u d n o l u d z i wciągnąć do ważnej d l a m n i e r o b o t y . Po k i l k u miesiącach postarałem się 0 pieniądze. Rozesłałem znów 45 a n k i e t z w z o r a m i opisu tańca i zawiadomiłem, że za opisanie tańca płacę 500 — 1500 złotych. T y m r a z e m rozesłałem p i s m a do I n s p e k t o ­ rów S z k o l n y c h i osób skądinąd m i z n a n y c h , a n i e związanych ze s z k o l n i c t w e m . Po t r z e c h miesiącach otrzymałem o p i s a n y c h p o n a d 20 tańców. Pojechałem n a miejsce celem skontrolowania ich. 1 1. N a z w a tańca, miejscowość, data spisania. 2. M e l o d i a ( n u t y ) podać t e m p o n a j l e p i e j c y f r o w o podług m e t r o n o m u , l u b określić słowami szybko, w o l n o i t p . 3. Podać r y t m tańca, jeśli zachodzi potrzeba oznaczyć n u t y a k c e n t o w e oraz c h a r a k t e r y ­ stykę tańca. 4. Podać k t o spisał melodię, k t o śpiewał l u b grał. 5. Słowa do m e l o d i i (choć byłyby r u b a s z ­ ne). 6. Podać dokładnie postawę wyjściową, u s t a w i e n i e się taneczników do tańca, układ rąk, nóg, tułowia, g ł o w y i t . d . 7. W y k o n a n i e samego tańca, opisując f i ­ g u r y t a k t po t a k c i e , uwzględniając w każ­ d y m t a k c i e postawę wyjściową, oraz p o d a ­ jąc dokładnie j a k i r u c h w y k o n u j e się n a d a ­ ną wartość n u t . D l a jasności o p i s u t a k t y należy numerować i wyrzucić n a m a r g i n e s . 8. Podać zakończenie tańca, k i e d y kończą, co robią, gdzie idą tanecznicy, względnie co tańczą d o d a t k o w o . Jeśli jest c h a r a k t e r y s t y - = Powieliłem te dane k i l k a k r o t n i e i rozesła­ łem do z d o l n i e j s z y c h i a k t y w n i e j s z y c h p o ­ w i a t o w y c h referentów k u l t u r y i s z t u k i . W o d p o w i e d z i — j e d e n czy dwóch referentów poinformowało m n i e , że do t y c h d a n y c h n a ­ leżałoby dołączyć na wzór j e d e n , w t e n spo­ sób opisany taniec. W o b e c tego wyjechałem z K o w a l s k i m n a Ziemię Lubuską do W i e l k i e j Dąbrówki opisać tamtejsze tańce. Młodzież tańczyła w świetlicy, a każdy z nas opisywał na swój sposób. O p i s y później uzgadnialiś­ m y i k o n t r o l o w a l i jeszcze r a z z tańczącymi, a następnie w i e l o k r o t n i e jeszcze zgodnie z n o t a t k a m i i t y m cośmy zapamiętali, j a k m e ­ chaniką ciała i coraz dokładniej precyzującą się terminologią. Opisane i s k o n t r o l o w a n e tańce w t e r e n i e były jeszcze k i l k a k r o t n i e p r z e p i s y w a n e i p o ­ p r a w i a n e zgodnie z n o t a t k a m i , przyjętymi n o r m a m i i formą. Ostatnią naszą kontrolą było oddanie tańców do s e k c j i m u z y c z n e j P. I . B. S. L., do m g r . M . Sobieskiego w celu szczegółowego p o p r a w n e g o zanoto­ wania melodii, dokonania ewentualnych po­ p r a w e k i ocenienia w m e l o d i a c h w p ł y w ó w 1 naleciałości obcych, n i e p o l s k i c h . ') Z Kwaśnicową. Zbiór pląsów 2 t. Warszawa, 1937. Po d w u l e t n i e j p r a k t y c e w o p i s y w a n i u tań­ ców przyszedłem do p r z e k o n a n i a , że każdy 39 �taniec z wielką dokładnością da się opisać. W a r u n k a m i j e d n a k niezbędnymi jest s u b t e l ­ n y słuch, spostrzegawczość, znajomość wła­ ściwej precyzyjnej terminologii. Rysunki należy raczej traktować j a k o pomoc. D l a celów n a u k o w y c h j a k i d y d a k t y c z n y c h b a r d z o pożądanym jest nakręcenie tańców n a f i l m y , możliwie dźwiękowe i t o z k i l k u s t r o n . Wystarczającym to j e d n a k n i e jest i n i e może uchodzić za j e d y n y i i d e a l n y spo­ sób n o t o w a n i a . O p i s y l i t e r a c k i e , w y r a z o w e ze względu n a mieszczącą się w n i c h analizę terminową,' myślową, graficzną i dźwiękową są niezbędne. Poza t y m opisanie w y r a z o w e i n u t o w e m a tę zaletę, że p o i w a l a n a większe, liczniejsze r o z p r o w a d z e n i a tańców w t e r e n i e i rozpowszechnienie i c h p r z y m i n i m a l n y c h kosztach nakładczych. Ważnym c z y n n i k i e m p r z y n o t o w a n i u w y r a z o w o — n u t o w y m jest większa pewność z a c h o w a n i a opisów tańca poprzez k a t a k l i z m y dziejowe. Z l i c z n y c h egzemplarzy zawsze parę zostanie. PRACE WĘGIERSKIE ODNOSZĄCE SIĘ D O S Z T U K I L U D O W E J WĘGIERSKIEJ*) Malonyay ,,A magyar nep muveszete" (Sztuka l u d u węgierskiego), 5 tomów. Dzieło starsze, z l i c z n e m i i l u s t r a c j a m i , obejmujące całość s z t u k , l u d u węgier­ skiego. O r t u t a y G. „Magyar nepmuveszeť' (Węgier­ ska s z t u k a l u d o w a ) , Buaapeszt 1942. N o w a praca z l i c z n e m i i l u s t r a c j a m i i bogatą b i b ­ liografią. Czako E l . (red.) „Magyarorszag neprajza" ( E t n o g r a f i a Węgier) 4 t . 1933-37. W t o m i e I m . i n . s t r o j e i b u d o w n i c t w o przez B a t kyego, G y o r f f y e g o , V i s k i e g o , w t o m i e I I s z t u k a d e k o r a c y j n a przez V i s k i e g o i G y o r f fego. L u k a c s G y . (red.) „ A m a g y a r muvelodes t o r t e n e t e " (Dzieje k u l t u r y węgierskiej), B u ­ dapeszt 1940. Dzieło z b i o i o w e , obejmujące m . i n . rozdział „Magyar nepmuveszet" (Węgierska s z t u k a l u d o w a ) przez V i s k i e g o . G y o r f f y I . „Magyar nep — m a g y a r f o l d " Budapeszt 1941. G y o r f f y I . „Magyar falu — magyar haz" Budapeszt 1943. D w a z b i o r y prac, ¿-ozpraw i artykułów największego e t n o g r a f a w ę ­ gierskiego obejmują też liczne r o z p r a w y odnoszące się do s z t u k i l u d o w e j , b u d o w ­ nictwa itp. L u k o G a b o r „ A m a g y a r lelek f o r r . i a i " ( F o r m y ducha węgierskiego) Budapeszt 1942. T e o r i a z d o b n i c t w a l u d o w e g o węgierskiego. L u k o Gabor „ A magyar himzomuveszet eredete es t o r t e n e t e " Budapeszt 1939. Praca 0 pochodzeniu i dziejach węgierskich l u ­ d o w y c h wyszyć ozdobnych. Wiąże się z naszymi wzorami zdobniczymi, wyszyciami 1 haftami. G y o r f f y I . „ A c i f f r a s z u r " , Budapeszt 1930. Praca o t y p o w y m w y s z y c i u na kożuchach węgierskich, t a k zwanej „cyfrze", („u nas „cyfrowane p o r t e c k i " ) . W n-rze 2 naszego miesięcznika n i e u m i e s z c z o n o B i a ł e j " . Autorką tego artykułu j e s t p. M a r i a Żywirska, 40 S z e n t i v a n y i „Magyar mosoly", Budapeszt 1942. O węgierskim s t r o j u l u d o w y m . V i s k i „Hungarian peasant C u s t o m s " . Po angielsku o w i g i e r s k i m stroju l u d o w y m . P a l o t a y G. „ L e s elements t u r c o - o t t o m a n s des b r o d e r i e s h o n g r o i s e s " ( E l e m e n t y t u ­ r e c k i e w w y s z y c i a c h węgierskich) Budapeszt 1940. Praca po węgiersku i po f r a n c u s k u o w p ł y w i e t u r e c k i m n a w y s z y c i a węgier­ skie, l i c z n i e i l u s t r o w a n a o b e j m u j e i w p ł y w na w y s z y c i a l u d o w e . M a d a r a s s y „Dunantuli t u k r o s o k " ( L u s t r z a r z e z o k o l i c za D u n a j e m ) B u d . 1932. V i s k i „Tiszafuredi cserepedenyek" (Ceremik a z T i s z a f u r e d i u ) Budapeszt 1942. D w i e prace w y d a n e przez Komisję etnograficzną A k a d e m i i Umiejętności o b ł a m u j ą c e cera­ mikę i s z k l a r s t w o zdobnicze z p e w n y c h o k o l i c . Oba dzieła bogato i l u s t r o w a n e i za­ opatrzone w a n g i e l s k i e streszczenie. D o m a n o v s z k y G y . „Magyar paraszt b u t o r " Mała, ale bogato i l u s t r o w a n a książeczka o węgierskich m e b l a c h l u d o w y c h . B a l o g h H . „Magyar f a t o r n y o k " , Budapeszt 1935. Praca z zakresu b u d o w n i c t w a l u d o ­ w e g o o d r e w n i a n y c h wieżach, d z w o n n i c a c h . M a d a r a s s y „ A m a g y a r pasztormuveszetról" (O węgierskiej sztuce pasterskiej) B u d a ­ peszt 1932. O sztuce l u d o w e j pasterzy w ę ­ gierskich. B a t k y „Pasztor ivópoharok", Budapeszt 1928. O czerpakach p a s t e r s k i c h . R o z p r a w a ważna ze względu n a pokrewieństwa typów z czerpakami karpackimi. Zestawił i zaopatrzył w objaśnienia Jan Reychman *) '/. p o w o d u brakóuj t e . h n i -ziiuch d r u k a r n i , n a z w y w języku więgierskim w y d r u k o w a n o bez właściwych akcentóu>. przez pomyłkę n a z w i s k a a u t o r k i n a d artykułem c o z a z n a c z o n e zostało ш s p i s i e rzeczy na str. 1. ,.Hafty K u r p i o w s k i e Puszczy Redakcja �CENA E G Z E M P L A R Z \ ZŁ. Z PRZESYŁKA P O C Z T O W A 150 - (PODWÓJNEGO ZŁ. 3 0 0 . - ) WARUNKI ZŁ. 100.-WPŁATY N * PRENUMERATY : MIESIĘCZNIE K O N T O P. K. O. Nr 1-6939 POLSKA SZTUKA L U D O W A В-60802 215. 2.500 �PAŃSTWOWY I N S T Y T U T B A D A N I A S Z T L U D O U K I W E J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9414ada1e78ffaebc70a44fd992f57b.pdf 5cdef9e4d2f6b6ecf89e07afccb088c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5521 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource obywatelstwo - aspekt prawny uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5136 Title A name given to the resource Złudny status - status uchodźcy / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.207-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kość-Ryżko, Katarzyna Czerniejewska, Izabela Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15 IZABELA CZERNIEJEWSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu KATARZYNA E. KOŚĆ-RYŻKO Ośrodek Etnologii i Antropologii Współczesności IAE PAN w Warszawie ZŁUDNY STATUS – STATUS UCHODŹCY Wpływ zastanych regulacji prawnych na ludzkie losy na przykładzie uchodźców w Polsce Priviet, dzwonię, żeby przekazać dobrą wiadomość. Dostaliśmy status bieżeńca. Bardzo się cieszymy! Ale mamy też problem – szukamy mieszkania i nie możemy nic znaleźć... Wprowadzenie Niedawno zadzwoniła do mnie znajoma, która od dłuższego czasu oczekiwała na rozpatrzenie wniosku o status uchodźcy swej rodziny. Uradowana oznajmiła, że status otrzymali, ale mają problem, gdyż nie mają gdzie mieszkać. To jeden z wielu przykładów na to, w jaki sposób otrzymanie statusu uchodźcy nie oznacza zakończenia wszystkich problemów. Właściwie można powiedzieć, że wraz ze zmianą niepewnej sytuacji – z oczekującej na status, na decyzję o jego przyznaniu – zaczynają się pojawiać trudności. Fakty są bowiem takie, że rozdźwięk między oczekiwaniami i nadziejami związanymi z jego przyznaniem a późniejszymi realiami bywa dla cudzoziemców przyczyną ogromnej frustracji i rozczarowania. Wydawałoby się, iż oficjalne uznanie za uchodźcę i przyznanie praw oraz zagwarantowanie możliwości życia w danym kraju powinno wieńczyć trudy oczekiwania. Tymczasem jest to myślenie iluzoryczne i bardziej życzeniowe niż realne. �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 208 W tekście tym chcemy więc zwrócić uwagę na liczne niejednoznaczności i na niepewność sytuacji, w jakiej znajdują się osoby ubiegającej się o status uchodźcy. Celowo unikamy w tym miejscu szczegółowego opisywania kwestii prawnych związanych z procedurą ubiegania się o status uchodźcy, wiedząc, że dostęp do fachowej literatury na ten temat jest dosyć szeroki1. Zależy nam natomiast na omówieniu niektórych konsekwencji (społecznych, kulturowych, psychologicznych) wynikających z tych regulacji. Uzasadnieniem może być fakt, iż będąc antropolożkami, chcemy zwrócić uwagę na te aspekty warunków życia cudzoziemców w Polsce, które zaobserwowałyśmy podczas naszych badań, a które są często niedostrzegane i pomijane przez przedstawicieli innych nauk oraz pracowników sektora publicznego. Od 2010 r. realizujemy projekt badawczy obejmujący wielostanowiskowe badania terenowe2 (m.in. w Czerwonym Borze, Grupie k. Grudziądza, Warszawie-Targówku), dotyczący akulturacji dzieci i młodzieży uchodźczej w Polsce. Podczas spotkań z cudzoziemcami zamieszkałymi w ośrodkach uchodźczych3 wielokrotnie miałyśmy okazję obserwować ich codzienne życie i prowadzić rozmowy na temat oczekiwań i rozczarowań związanych z sytuacją, jaka stała się ich udziałem. W tekście tym będziemy więc odwoływać się do osobistych doświadczeń naszych respondentów, aby te najlepiej ilustrowały stawiane tezy i przybliżały rzeczywiste okoliczności, w jakich się znaleźli, szukając schronienia w Polsce. Dla kogo „złudny status”? Rozczarowani uchodźcy Niektórzy cudzoziemcy, będący w procedurze uchodźczej, są przekonani, że ich wyjątkowe położenie powinno gwarantować im ochronę międzynarodową, a co za tym idzie prawa, na które w swoim przekonaniu zasługują. Osoby te decydują się uczestniczyć w procedurze administracyjnej i cierpliwie oczekiwać na rozstrzygnięcia decydujące o ich losie. Niestety, bardzo często ludzie ci są nieświadomi niuansów legislacyjnych i złożoności zagadnień zwiąZob. m.in. J. C h l e b n y, Postępowanie w sprawie o nadanie statusu uchodźcy, Warszawa 2011 (Monografie Prawnicze). 2 Artykuł ten powstał na podstawie badań prowadzonych w ramach grantu badawczego pt. Identyfikacja etniczna i kultura dzieci uchodźczych w Polsce. Perspektywa antropologiczna finansowanego przez NCN (nr 109218136), kierowanego przez dr Katarzynę Kość-Ryżko przy współudziale dr Izabeli Czerniejewskiej. 3 Por. K. K o ś c i ń s k i, Warunki dotyczące lokowania i prowadzenia ośrodków dla uchodźców a prawo zamówień publicznych. Opinia Prawna, „Analizy, raporty, ekspertyzy”, 2011, nr 3. 1 �Złudny status – status uchodźcy... 209 zanych z prawną regulacją pobytu i ochrony międzynarodowej cudzoziemców przebywających na terytorium danego państwa, dlatego też mają skłonność do uproszczeń i autorskich interpretacji kwestii związanych ze „statusem uchodźcy”. Swoją wiedzę na ten temat czerpią zazwyczaj z zasłyszanych historii, plotek krążących w ich otoczeniu oraz „faktów” dotyczących sąsiadów, znajomych i dalekich członków rodziny. Powstająca w ten sposób wykładnia obowiązujących kodeksów i przepisów dotyczących uchodźstwa częstokroć różni się tej oficjalnej. Tym niemniej jednak, osoby podejmujące decyzję o opuszczeniu miejsca zamieszkania i wystąpieniu o azyl w innym państwie nie zawsze mają świadomość, że nie spełniają warunków upoważniających ich do ubiegania się o międzynarodową ochronę. Konfrontacja z brutalną rzeczywistością symbolizowaną przez paragrafy prawne i rozporządzenia urzędowe bywa przyczyną pierwszego bolesnego szoku, jakiego doświadczają po przyjeździe do obcego kraju, a następnie fali rozgoryczenia i rozżalenia na brak solidarności społecznej i nieżyczliwość wobec cudzoziemców. Osobom zaliczającym się do tej grupy wydaje się, że to, co dostają po przekroczeniu granicy wymarzonej Europy i po przyjeździe do naszego kraju, czyli skromny pokój w ośrodku, dostęp do kuchni, niewielkie kieszonkowe, opiekę medyczną i stołówkowe wyżywienie, jest dobrze zapowiadającym się początkiem. Wierzą, że na kolejnym etapie, na który z niecierpliwością czekają, może być tylko lepiej. Ta liminalna sytuacja4 niewątpliwie wpływa na sposób, w jaki osoby te funkcjonują, a także na to, jak się czują, co robią lub czego nie robią. Nie będąc jeszcze oficjalnie uznanymi za osoby, które mają prawo osiedlić się w danym miejscu, aby żyć i pracować w nim, nie starają się przygotować sobie przestrzeni i warunków do tego w przyszłości i w pewnym sensie wegetują. Po dłuższym czasie wyczekiwania na decyzję, która de facto niewiele zmienia w ich dotychczasowym życiu, zaczynają odczuwać narastające napięcie, frustrację i poczucie bezsilności, które niewątpliwie nie ułatwiają im procesu adaptacji kulturowej. Rozczarowani uchodźcami Dla części cudzoziemców stan, w którym się znaleźli, daje również sporo możliwości – można powiedzieć, że na dany moment życia odpowiada on na ich rozmaite potrzeby. Dotyczy to zwłaszcza osób, które dążą do zaspokojenia 4 W tym kontekście oznacza ona etap przejściowy, przed włączeniem w społeczeństwo przyjmujące. Jednostka straciła poprzednią rolę społeczną (mieszkańca kraju pochodzenia), ale nie nabyła jeszcze nowej (osoby uprawnionej do zamieszkania w kraju przybycia). Por. M. Z ą b e k, S. Ł o d z i ń s k i, Uchodźcy w Polsce. Próba spojrzenia antropologicznego, Warszawa 2008, s. 276–283. �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 210 swych pragnień i wiążą z wyjazdem za granicę oraz stanem oczekiwania na status konkretne plany, np. ma on ułatwić im leczenie, kontakt z bliskimi ludźmi, ucieczkę przed problemami w kraju itp. Niekoniecznie jednak wynikają one z chęci uniknięcia zagrożenia życia i zapewnienia sobie bezpieczeństwa poprzez uzyskanie międzynarodowej ochrony prawnej. W tym przypadku to raczej my (badacze, urzędnicy, osoby bezpośrednio pracujące z uchodźcami) wpadamy w pułapkę „złudności” statusu uchodźcy. Z nieuzasadnionych względów jesteśmy przekonani, że pobyt w naszym kraju jest dla nich bardzo dobrym rozwiązaniem ich problemów. Sprawia to, iż mimowolnie oczekujemy od nich zadowolenia z oferowanej pomocy i współpracy w realizacji naszego wyobrażenia o wzorowej koegzystencji. Bywa też, że nadgorliwie staramy się, by wszystkim przybyszom w równym stopniu zapewnić spokojny pobyt w ośrodkach, proponujemy programy integracyjne, lekcje języka polskiego, aktywizujemy zawodowo, a jednocześnie narasta w nas rozczarowanie ich postawą, niechęcią wobec oferowanych wzorców życia, a ostatecznie brakiem woli pozostania w Polsce. Status uchodźcy – czyli co? Z prawnego punktu widzenia, status uchodźcy to pewien zespół wzajemnych powiązań, głównie między państwem, w którym przebywa dany cudzoziemiec, innymi sprzymierzonymi państwami i społecznością międzynarodową akceptującą zasady jego przyznawania, a cudzoziemcą, który umożliwia mu ochronę na płaszczyźnie międzynarodowej i krajowej, a także zapewnia określone uprawnienia i korzyści5. Uchodźca, w odróżnieniu od innych kategorii migrantów, nie ma normalnych powiązań z własnym krajem, a właściwie z jego władzami, co uniemożliwia mu korzystanie z jego ochrony6. Będąc w tak specyficznej sytuacji i nie mogąc liczyć na korzystanie z praw kraju ojczystego oraz miejsca, do którego przybył, Konwencja Genewska (1951) oraz Pakty Praw Człowieka (1966) zapewniają mu, w przypadku pozytywnego rozpatrzenia jego wniosku o azyl i status, ochronę międzynarodową. Najważniejszymi polskimi aktami prawnymi podejmującymi problematykę cudzoziemców poszukujących schronienia są dwie ustawy: Ustawa o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP z 13 czerwca 2003 r. (Dz.U. 2012 r. nr 0 poz. 680) oraz Ustawa o pomocy społecznej z 12 marca 2004 r. (Dz.U. 2004 r. nr 64 poz. 593)7. B. Wierzbicki, Uchodźcy w prawie międzynarodowym, Warszawa 1993, s. 27. Tamże, s. 26. 7 Ł. Ł o t o c k i, Cudzoziemcy poszukujący ochrony w Polsce – wybrane aspekty prawne i instytucjonalne, w: W poszukiwaniu bezpiecznej przystani. Cudzoziemcy z Czeczenii w Polsce, red. G. Firlit-Fesnak, Warszawa 2008, s. 163–176. 5 6 �Złudny status – status uchodźcy... 211 Osoby ubiegające się o status do czasu rozpatrzenia wniosku mają zagwarantowane dwa prawa, które mają charakter bezwzględny: zakaz dyskryminacji oraz zakaz odmowy przyjęcia na granicy. W Polsce cudzoziemcowi w trakcie procedury przysługuje ponadto pomoc socjalna udzielana w ośrodku (w tym zakwaterowanie i wyżywienie) lub poza ośrodkiem (wypłata świadczenia pieniężnego). Osoba taka ma również prawo do opieki medycznej, a dzieci do ukończenia 18 roku życia obejmuje obowiązek szkolny. Korzystanie z pełnego zakresu praw określonych w Konwencji jest możliwe dopiero po prawomocnym otrzymaniu statusu uchodźcy. Cudzoziemiec zdobywa wówczas prawa osobiste, społeczne i ekonomiczne, wybrane prawa polityczne (np. do zrzeszania się) oraz ma zagwarantowaną równość wobec nich, a tym samym dostęp do organów wymiaru sprawiedliwości na równi z obywatelami tego państwa. Konwencja wprowadza również pewne standardy traktowania uchodźców. Ogólnie rzecz biorąc, powinno być ono podobne do traktowania obywateli własnego kraju i identyczne jak innych cudzoziemców mieszkających na jego terenie, a równocześnie uprzywilejowane i pod niektórymi względami korzystniejsze8. Ponadto udziela się mu pomocy socjalnej oraz finansowej w celu wspierania procesu integracji ze społeczeństwem, w trybie i na zasadach określonych w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Te pokrótce wymienione ustalenia wynikające z przepisów administracyjnych dają pewne przywileje oraz ograniczenia i w znacznym stopniu wpływają na sposoby funkcjonowania osób starających się uzyskać status uchodźcy w Polsce. Ponadto warto wspomnieć, że cudzoziemiec poddany procedurze uchodźczej przechodzi przez trzy etapy, a na każdym z nich może go wspierać inna instytucja: 1) w okresie oczekiwania na nadanie statusu przebywa pod opieką Urzędu do Spraw Cudzoziemców; 2) na etapie uznanego uchodźcy, który trwa 12 miesięcy, cudzoziemiec ma prawo otrzymać wsparcie w postaci programu integracyjnego w jednym z Powiatowych Centrów Pomocy Rodzinie; 3) po zakończeniu programu integracyjnego ma możliwość ubiegania się o wsparcie w Ośrodku Pomocy Społecznej9. Można zatem powiedzieć, że zarówno status uchodźcy, jak i status osoby oczekującej na decyzję (będącej w procedurze) jest pewnym stanem prawnym, który w istotnym stopniu wpływa na dobrostan psychofizyczny (w tym też 8 A. P o t y r a ł a, Współczesne uchodźstwo. Próby rozwiązania międzynarodowego problemu, Poznań 2005, s. 75–76. 9 Por. B. S a m o r a j - C h a r i t o n o w, Indywidualne Programy Integracji (IPI) uchodźców w Polsce. Opis i ocena skuteczności z punktu widzenia pracowników instytucji, w: Obszary i formy wykluczenia etnicznego w Polsce. Mniejszości narodowe, imigranci i uchodźcy, red. A. Jasińska-Kania, S. Łodziński, Warszawa 2009, s. 216. �212 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko subiektywnie postrzegane poczucie bezpieczeństwa) oraz ogólny sposób funkcjonowania jednostki: społeczny, materialny, tożsamościowy itp. Oddziałuje on także na postrzeganie i ocenę tej osoby przez społeczeństwo przyjmujące. Wychodząc poza definicję prawną statusu uchodźcy, wyodrębniłyśmy trzy obszary, w których naszym zdaniem, w zasadniczym stopniu się on przejawia i wpływa na specyficzny sposób funkcjonowania cudzoziemców ubiegających się o ochronę międzynarodową w Polsce. Jest to stan prawny, psychologiczny i społeczny. Stan prawny W tym przypadku określamy nim specyficzne okoliczności, w jakich znalazły się osoby będące w procedurze uchodźczej, czyli jest to sytuacja przejściowa i niedokończony proces. Bycie osobą ubiegającą się o azyl daje jednak również pewne przywileje, jak np. prawo do korzystania z bezpłatnej opieki zdrowotnej itp. Przykłady przytoczone poniżej ilustrują, w jaki sposób funkcjonowanie w tym niekomfortowym i przejściowym stanie umożliwia niektórym jednostkom realizację określonych indywidualnych celów. Nie zawsze przy tym plany cudzoziemców są zbieżne ze społecznymi wyobrażeniami o harmonijnej integracji uchodźców w kraju osiedlenia. Preferowane postawy akulturacyjne wobec nich oraz działania podejmowane w tym celu przez instytucje rządowe i pozarządowe zakładają np. wolę poddania się tym praktykom, co niejako wymusza na nich wypełnianie przewidzianych formalnie procedur. W wielu przypadkach to brak alternatyw sprawia, że cudzoziemcy decydują się na deklaracje wymagane przy ubieganiu się o status uchodźcy, który mało tego, że im się w rzeczywistości nie należy, to jeszcze oni sami go nie pragną. Ilustracje takich sytuacji przedstawiamy poniżej: Wyjazd do syna. Samotne, starsze małżeństwo z Gruzji pragnęło połączyć się z najbliższymi osobami, czyli z synem i jego rodziną, żyjącymi od ponad ośmiu lat we Francji. W obliczu desperacji postanowili sprzedać cały swój majątek, czyli mieszkanie i kilka kosztowności i udać się za nie do syna, wykupując najtańszą wizę. Tak też zrobili, jednak po pół roku wspólnego życia we Francji ktoś doniósł na nich policji imigracyjnej i zostali niemal natychmiast deportowani do Polski, gdyż był to pierwszy kraj, w którym przekroczyli granicę Unii Europejskiej. Następnie skierowano ich do jednego z ośrodków uchodźczych, gdyż ktoś im doradził, aby powołali się na chęć ubiegania się o status, jeśli chcą uniknąć powrotu do swego kraju, gdzie nikt już na nich nie czekał. W ośrodku dowiedzieli się od innych lokatorów, że ich szanse na pozostanie w Europie wzrosną, gdy będą mieć przekonywujące motywy ucieczki �Złudny status – status uchodźcy... 213 z Gruzji, gdyż mogą wtedy uzyskać jakąś formę ochrony międzynarodowej, co pozwoli im podjąć kolejną próbę połączenia się z rodziną we Francji. Taką motywacją mogłyby być np. prześladowania ze względów religijnych i stąd właśnie wzięła się nieprawdziwa opowieść o tym, że są jazydami kurdyjskiego pochodzenia. W pewnym momencie jednak wykreowana historia zaszła za daleko i zaczęła „żyć własnym życiem”, co podczas wywiadu statusowego szybko zostało ujawnione. Dostali odmowę, mimo to jednak złożyli odwołanie, bo powrót do Gruzji napawał ich autentycznym przerażeniem. Obecnie nie mają żadnych środków do życia, ani miejsca, gdzie mogliby się zatrzymać. Żyją w ogromnym stresie, mąż, który choruje na nadciśnienie, bardzo podupadł na zdrowiu. Tracą nadzieję i nie widzą sensu życia. Nie chcą pozostać w Polsce, gdyż od początku tego nie planowali, mimo to oczekuje się od nich zaangażowania w program preintegracyjny10 i naukę języka polskiego. W ostatnim akcie desperacji rozważają ponowną próbę ucieczki do Francji, ale póki co nie mają na nią pieniędzy. Muszą więc trochę odłożyć z otrzymywanych w ośrodku świadczeń, dlatego też zdecydowali się na złożenie odwołania i wyczekiwanie ponownego rozpatrzenia procedury. Zdają sobie sprawę, iż jest to gra na zwłokę i nie zależy im na statusie uchodźcy, a jedynie na połączeniu się z synem we Francji. Wyjazd do szpitala. Mężczyzna z Czeczenii, około 50 lat, chory na serce, przyjechał do polskiego szpitala, żeby się wyleczyć. Po operacji wrócił z powrotem do swego kraju. Podobnie dwudziestoośmioletnia Gruzinka, która przybyła z synem i mężem, gdyż cierpi na problemy z sercem i dyskopatię. Zdecydowała się na wyjazd i „ubieganie się o status uchodźcy”, bo chce mieć w Polsce operację na kręgosłup. W Gruzji jest to dla niej zbyt kosztowne i trudno dostępne. Sytuacje takie są znacznie częstsze niż się pozornie wydaje. Sporo ludzi deklarujących się jako aktywiści polityczni i prześladowani działacze społeczni, wyjeżdżając z kraju uwzględnia również i inne profity wynikające z tego faktu, jak chociażby lepsze warunki życia, opiekę medyczną, czy też bezpieczniejszą przyszłość swoich dzieci – i w gruncie rzeczy trudno mieć im to za złe11. Czy można bowiem winić ludzi za to, że w trosce o zdrowie swoje lub swoich bliskich korzystają z wszelkich dostępnych możliwości oraz z tego, co gwarantuje im status osoby ubiegającej się o azyl? W jednym z ośrodków, Zob. Por. A. M a c i e j k o, Z. O l s z e w s k a, Preintegracja i integracja Czeczenów w Polsce. Rzeczywistość i rekomendacje, „Analizy, raporty, ekspertyzy”, 2007, nr 5: http://www.interwencjaprawna.pl/docs/ARE-507-preintegracja.pdf [10.07.2009]. 11 Por. H. G r z y m a ł a - M o s z c z y ń s k a, Uchodźcy jako wyzwanie dla polskiego systemu opieki zdrowotnej, w: Poza systemem. Dostęp do ochrony zdrowia nieudokumentowanych migrantów i cudzoziemców ubiegających się o ochronę międzynarodową w Polsce, red. A. Chrzanowska, W. Klaus, Warszawa 2011, s. 143–161. 10 �214 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko w którym były prowadzone badania, pracownicy portierni zwykli określać takie osoby mianem „uchodźców zdrowotnych” i trzeba przyznać, że jest to w tym przypadku bardzo adekwatna i dosłowna nazwa. Ucieczka na Zachód. W 2003 r., kiedy nie funkcjonował jeszcze system EURODAC12, wielu cudzoziemców przebywających w ośrodkach, przypuszczając, iż nie otrzymają statusu uchodźcy w Polsce, podejmowało decyzję o nielegalnym wyjeździe na Zachód. Wspomnienie sprzed lat jednej z badaczek jest nadal intensywne: w ośrodku IGA w Białymstoku, w którym wraz z wolontariuszami organizowała czas wolny dla dzieci, dostrzegła wypadające przez okno ogromne pakunki i tłumoki. Następnego dnia okazało się, że jedna z rodzin, której członkowie brali udział w prowadzonych zajęciach, zniknęła. W opisywanych tutaj przypadkach uwagę zwraca dysonans pomiędzy potrzebami uchodźców (wyjazd na Zachód – jawiący się jako ostoja bezpieczeństwa i dostatku), a postawami pracowników administracji publicznej (zorganizować cudzoziemcom pobyt i zachęcić do pozostania w Polsce). Dzisiaj również nagłe wyjazdy z Polski są nagminne i trudno o ich jednoznaczną charakterystykę i uzasadnienie. Zdarza się bowiem, że wyjeżdżają zarówno osoby oczekujące na rozpatrzenie procedury statusowej i spodziewające się odmownej odpowiedzi, jak też rodziny z uregulowaną już sytuacją prawną i bytową. W przypadku tych ostatnich jest to o tyle zaskakujące i zastanawiające, że dotyczy rodzin, które zdawałoby się dobrze sobie radzą i odniosły sukces adaptacyjny, czyli nauczyły się sprawnie funkcjonować w nowym miejscu i osiągnęły wyraźną stabilizację. Na ogół tacy cudzoziemcy wyjeżdżają do któregoś z krajów Zachodniej Europy, licząc na lepsze warunki materialne, a przede wszystkim na wyższe świadczenia socjalne, które według krążących w tym środowisku opowieści, są gwarantowane każdemu nowo przybyłemu. Choć nie jest to do końca prawdą, i na ogół szybko się o tym przekonują, to skutki ich rozczarowania łagodzi fakt, że znaleźli się w kręgu bliskiej rodziny, która, jak wynika z tradycji społeczności o strukturze klanowej (rodowej), powinna w poczuciu solidarności zapewnić im wsparcie i pomoc, a ponadto w razie jakichkolwiek kłopotów i trudności można na niej polegać. Dla wielu osób jest to główną motywacją „ucieczki z Polski”, tym bardziej, że tamtejsze diaspory są liczne, dobrze zorganizowane i sprawnie funkcjonujące (np. w Austrii, Francji, Norwegii). Sprawia to, że łatwiej jest im tam przezwyciężyć 12 EURODAC to Europejski Zautomatyzowany System Identyfikacji Odcisków Palców (Rozporządzenie Rady (WE) nr 2725/2000 z dnia 11 grudnia 2000 r., Dz.U. WE L 316 z dnia 15 grudnia 2000 r.). �Złudny status – status uchodźcy... 215 poczucie wykluczenia społecznego i kulturowego, bo mogą nadal kultywować swoje tradycje i zwyczaje, które nie budzą sprzeciwu w bardziej otwartych i tolerancyjnych społeczeństwach tych państw. Gdy w ostatnim roku (2011/2012) zdarzyło się, iż z jednej z podwarszawskich miejscowości wyjechali prawie wszyscy uchodźcy, nawet tacy, którzy byli tam 5 i więcej lat, odpowiedzią przedstawiciela tej grupy o przyczyny tej „masowej dezercji” było wygłoszone z pobłażliwym uśmiechem zdanie: „A co im tutaj po takim życiu? Próbowali, próbowali i zrozumieli, że jaka przyszłość ich tu czeka? Tutaj nie da się normalnie żyć”. Z toku dalszej wypowiedzi wynikało, że prawie każdy, kto ma rodzinę na Zachodzie, wcześniej lub później będzie próbował do niej dołączyć. Przykład ten pokazuje, że do rozczarowania Polską, o którym tak chętnie i dużo mówią zarówno „kandydaci do statusu”, jak też zdawałoby się szczęśliwi jego posiadacze, przyczynia się w znacznym stopniu również idealizacja krajów Europy Zachodniej. Nie poddając w tym miejscu analizie rzeczywistych różnic w warunkach bytowo-materialnych i socjalnych w poszczególnych krajach UE, które niewątpliwie istnieją i wypadają zdecydowanie na niekorzyść Polski, to problem, na który warto zwrócić w tym kontekście uwagę, polega przede wszystkim na dużej rotacji cudzoziemców deklarujących chęć osiedlenia się w naszym kraju. Pociąga to bowiem za sobą destabilizację i brak przewidywalności, które generują sporo trudności i zawiedzionych oczekiwań po obu zainteresowanych stronach (żeby tylko wspomnieć o placówkach edukacyjnych i koordynatorach projektów integracyjnych). Ucieczka przed karą lub wymiarem sprawiedliwości. Kolejnym przykładem sytuacji, w której stan prawny, w jakim znajdują się osoby ubiegające się o status uchodźcy, stwarza możliwość nadużyć, może być opisana poniżej egzemplifikacja. Dotyczy ona czteroosobowej rodziny gruzińskiej, która w miejscu swego zamieszkania zaciągnęła spory kredyt konsumencki i nie była w stanie go spłacić, wobec tego, chcąc uciec przed bankiem, zdecydowała się na wyjazd za granicę. Zatrzymano ich jednak na wschodniej granicy Polski, gdzie poprosili o azyl i zostali skierowani do jednego z ośrodków dla uchodźców. Tam podczas rozmowy z badaczką uparcie twierdzili, że są zaangażowani politycznie i dlatego muszą uciekać, a Polska nie jest w stanie zapewnić im odpowiedniej ochrony. Dopiero podczas wywiadu z ich sąsiadami okazało się, że motywy wyjazdu tych „uchodźców” były zgoła inne od deklarowanych. Podczas kolejnego spotkania z tą rodziną zostało to też potwierdzone przez nich samych. W ośrodku przebywali oni kilka miesięcy, korzystając w tym czasie z wszelkich dostępnych świadczeń, pewnego dnia jednak, nikogo nie uprzedzając, spakowali swój liczny jak na uchodźców dobytek i wyjechali prawdopodobnie do Niemiec. �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 216 Jak można zaobserwować m.in. na podstawie prezentowanych przykładów, stan prawny, w którym znaleźli się cudzoziemcy, bywa „złudny” i zwodniczy w porównywalnym stopniu zarówno dla przybyszy, jak i społeczności przyjmującej. Domniemane, optymistyczne założenie, że jest to okres przejściowy, który szybko minie i wszystko się „cudownie” odmieni, jest niesłuszne i na wyrost. Dla niektórych cudzoziemców bycie „osobą ubiegającą się” jest jednocześnie etapem kończącym ich starania o ten status, umożliwia im bowiem realizację własnych planów, a niczego więcej nie oczekują. Stan psychologiczny Stan prawny oddziałuje pośrednio także na ogólne samopoczucie i kondycję psychofizyczną jednostki. Na część osób wpływa demotywująco i destabilizująco, co przejawia się m.in. tym, że mają one obniżony nastrój psychiczny, czują się wewnętrznie rozbite, towarzyszy im długotrwałe poczucie wewnętrznego rozdarcia oraz obniżone poczucie sprawstwa. Nie oznacza to jednak, że symptomy te występują u wszystkich uchodźców, zdarza się bowiem, choć znacznie rzadziej, że sytuacja osobista, w której się znajdują oraz znamienny dla niej stan prawny wyzwala w nich duży potencjał aktywności i mobilizuje ich do działania. Sprawia to, że w nowych i niecodziennych okolicznościach, z dala od swego dawnego otoczenia, stają się śmiałe, odważne i zdeterminowane w egzekwowaniu należnych im, w ich opinii, praw. Postronnego obserwatora, nieobeznanego z procesami psychologicznymi, którym podlegają cudzoziemcy doświadczający szoku kulturowego13 i stresu adaptacyjnego14, może wręcz zadziwiać impet, sprawność organizacyjna i kreatywność w planowaniu przez nich rzeczywistości w nowym miejscu osiedlenia. Znacznie częściej zdarza się jednak, że osoby oczekujące na zakończenie procedury uchodźczej nie podejmują zbyt wielu aktywności w celu doraźnej zmiany warunków swego życia, a wręcz zaskakują apatią i pasywnością w biernym oczekiwaniu na wyjaśniające ich położenie rozstrzygnięcia prawne15. Społeczeństwo przyjmujące nierzadko oburza i rozczarowuje fakt, że cudzoziemcy ci, będący beneficjentami rządu polskiego i organizacji pozarządowych Zob. K. O b e r g, Culture Shock: Adjustment to New Cultural Environments, „Practical Anthropology”, 7(1960), s. 177–182. 14 J.W. B e r r y, Stress perspectives on acculturation, w: The Cambridge Handbook of Acculturation Psychology, eds. D.L. Sam, J.W. Berry, Cambridge 2006, s. 43–47. 15 Więcej na ten temat w: Goście i gospodarze. Problem adaptacji kulturowej w obozach dla uchodźców oraz otaczających je społecznościach lokalnych, red. H. Grzymała-Moszczyńska, E. Nowicka, Kraków 1998. 13 �Złudny status – status uchodźcy... 217 (zarówno krajowych, jak i zagranicznych), nie czują się zmotywowani do poszukiwania pracy, kwaterunku, nauki języka polskiego, poznania kultury polskiej itp. Usprawiedliwienie przyczyn takiego postępowania, a właściwie braku jakiegokolwiek działania, niepewną ich przyszłością wielu osób nie satysfakcjonuje i nie przekonuje. Znamiennym syndromem dla opisywanego tutaj stanu, który pozostaje w związku z niejednoznacznością i „złudnością” statusu uchodźcy, których doświadczają cudzoziemcy, jest towarzyszące im poczucie, że utracili jakąkolwiek możliwość decydowania o swoim życiu oraz że nie mają żadnej niemalże kontroli nad biegiem zdarzeń, od których zależą w znacznym stopniu ich dalsze losy. Takie odczucia oraz towarzyszące im emocje pojawiają się w miarę przedłużającej się niepewności i napięcia związanego z oczekiwaniem na decyzję statusową oraz niezmiennością codziennej rutyny życia w ośrodku. Sytuacja ta i charakteryzujące ją deficyty prowadzą nierzadko do wystąpienia zjawiska zwanego „wyuczoną bezradnością”16. Brak możliwości wpływu na decyzję statusową oraz stres z tym związany, przy równoczesnym zagwarantowaniu zaspokojenia podstawowych potrzeb sprawiają, że popadnięcie w ten stan staje się wysoce prawdopodobne. Wyuczona bezradność prowadzi do porzucenia prób zmiany uprzykrzonej sytuacji i nie podejmowania ich nawet przy nowych, zdawałoby się sprzyjających, okolicznościach. Symptomatyczne dla tego syndromu są przewlekłe stany depresyjne, uczucie apatii, obniżona motywacja do działania, obezwładniająca bierność17. Poczucie wyuczonej bezradności może nasilać się nawet w przypadku otrzymania upragnionego statusu uchodźcy, np. gdy pojawią się kłopoty ze znalezieniem pracy, wynajęciem mieszkania, czy trudności w kontaktach z urzędami. Objawia się ono wtedy wzmożonym poczuciem niemocy i niezdolnością do samodecydowania. Kolejną istotną kwestią w tym kontekście jest ryzyko, zdefiniowane przez nas jako degradacja potencjałów, na które szczególnie narażeni są cudzoziemcy mieszkający przez dłuższy czas w ośrodkach. Polega ono na tym, że ludzie przebywający w zamkniętej społeczności i w rządzących się swoimi prawami Zjawisko wyuczonej bezradności polega na przekonaniu o braku związku przyczynowego między własnym działaniem a jego konsekwencjami. Zob. M.E.P. S e l i g m a n, S.F. M a i e r, Failure to escape traumatic shock, „Journal of Experimental Psychology”, 74(1967), s. 1–9. Por. K. P r z e ł o w i e c k a, Zjawisko wyuczonej bezradności u klientów instytucji pomocy społecznej – przyczyny, konsekwencje, możliwości przeciwdziałania, w: Pomoc – Wsparcie społeczne – poradnictwo. Od teorii do praktyki, red. M. Piorunek, Toruń 2010, s. 204. 17 R. N a w r a t, Bezradność bezrobotnego. Wyuczona bezradność jako psychologiczny czynnik długotrwałego bezrobocia, w: Psychologia społeczna w zastosowaniach. Od teorii do praktyki, red. K. Lachowicz-Tabaczek, Wrocław 2001, s. 189–190. 16 �218 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko wyizolowanych ośrodkach, które porównywane bywają za Ervingiem Goffmanem do instytucji typu totalnego18 (na podobieństwo więzień, domów starców, szpitali psychiatrycznych, koszarów wojskowych i klasztorów), podlegają wielu deprywacjom społecznym (tj. zdolność do pracy, samostanowienia, odpowiedzialności za rodzinę itp.) oraz nabywają nawyków, które w pewnym stopniu upośledzają ich dojrzałość i pierwotny kapitał społeczny. Przypuszczalnie, osiedlając się w innym miejscu niż ośrodek uchodźczy, z umiejętnościami, które posiadają oraz determinacją do zmiany swojej sytuacji życiowej, a także doświadczeniami, które ukształtowały ich ponadprzeciętne umiejętności przetrwania, daliby sobie radę i mogliby pracować oraz zarabiać na utrzymanie swoje i rodziny. Trafiając jednak po przekroczeniu granicy do placówek, które ich w jakimś sensie ubezwłasnowolniają, odbiera się im aktywność, zaradność i dynamizm, które odpowiadają w znacznym stopniu za sukces adaptacyjny i przebieg procesu akulturacji. Warunki tam panujące wymuszają w znacznym stopniu ich pasywność, bierną egzystencję i zadowalanie się tym, co otrzymują od społeczeństwa przyjmującego, któremu nie mogą w żaden sposób się odwdzięczyć, chociażby własną pracą, bo ta jest im zabroniona. W tych warunkach cudzoziemcy oczekujący na nadanie statusu uchodźcy praktycznie nie robią w tym czasie nic. Nie tylko, że nie doskonalą swoich umiejętności, nie rozwijają się i nie dokształcają, ale też nie nabywają doświadczenia życia w nowym miejscu osiedlenia, a to, co potrafią – zaczyna się stopniowo dezaktualizować. Utrzymywanie się takiego stanu przez dłuższy czas ma wiele konsekwencji. Analizujący je Tadeusz Kowalak twierdzi przykładowo, że osoba pozbawiona zatrudnienia narażona jest na utratę zdrowia fizycznego i psychicznego: depresję, stany niepewności, poczucie bezproduktywności, nadciśnienie tętnicze, a także na destrukcyjną kompensację braków i nieradzenie sobie ze stresem, których skutkiem może być alkoholizm i przemoc (w tym też wobec rodziny). Im dłużej człowiek pozostaje bez pracy, tym bardziej objawy te mogą się zaostrzać19. Sytuacja taka prowadzi do zmiany obrazu samego siebie, zachwiania poczucia własnej tożsamości oraz wywiera negatywny wpływ na równowagę emocjonalną i zdolność normalnego funkcjonowania w społeczeństwie20. Skutkami niezdolności do znalezienia 18 Zob. E. G o f f m a n, Charakterystyka instytucji totalnych, w: Elementy teorii socjologicznych. Materiały do dziejów współczesnej socjologii zachodniej (wyboru dokonali: W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, J. Szacki), Warszawa 1975, s. 150. 19 T. K o w a l a k, Marginalność i marginalizacja społeczna, Warszawa 1998, s. 124. 20 M. S z y l k o - S k o c z n y, Polityka społeczna wobec bezrobocia w Trzeciej Rzeczypospolitej, Warszawa 2004. �Złudny status – status uchodźcy... 219 i utrzymania stałego miejsca zatrudnienia jest zwykle bieda i bezdomność21. Takie zagrożenia dotykają również czasami cudzoziemców, którzy opuścili ośrodki. Niepokój powinien budzić fakt, iż prawdopodobieństwo narażenia na długotrwałe skutki bezrobocia jest w ich przypadku znacznie wyższe niż polskiego bezrobotnego. By zapobiec tragedii bezdomności i wykluczenia uchodźców ze statusem, trzeba te osoby powtórnie sztucznie aktywizować. Czyni się to poprzez indywidualną pracę pracowników socjalnych z beneficjentami, zachęcanie do uczestnictwa w działaniach organizacji pozarządowych i instytucji pomocowych, udział w szkoleniach i projektach integracyjnych itp. Podejście takie jest bardzo kosztowne zarówno pod względem finansowym, jak też społecznym, a przy tym stosunkowo mało efektywne. Teoretyk pracy socjalnej, Ewa Kantowicz wyjaśnia, iż praktyki te mają prowadzić do wzrostu zaangażowania osób marginalizowanych, a także zwiększenia ich udziału w życiu społecznym. Jednym zaś z głównych celów tych działań jest przezwyciężenie wyłącznie konsumpcyjnego nastawienia do pomocy społecznej22. Jednakże, na co wskazują przypadki, z którymi spotkałyśmy się w trakcie prowadzenia badań, z perspektywy cudzoziemca nie zawsze wygląda to w ten sposób i czasami skutek jest odmienny od zamierzonego. Ilustracją takiej sytuacji może być opisany poniżej przykład. Roszczeniowość jako sposób na życie. Największym dramatem dla wielu cudzoziemców oczekujących na status uchodźcy oraz z przyznanym już statusem jest to, że wytrąceni zostają z przynależnych im w ich kulturze tradycyjnych ról oraz funkcji społecznych. W konsekwencji tego czują się nieprzydatni, upokorzeni i pozbawieni godności. Dotyczy to zwłaszcza wielu czeczeńskich mężczyzn, którzy w szczycie swego wieku produkcyjnego określającego zdolność do pracy23, zamiast pracować, zmuszeni są ubiegać się o pieniądze od różnych instytucji, bo bez tego nie są w stanie zapewnić przetrwania swoim rodzinom. W ich kraju takie zachowanie na ogół nie wchodziłoby w rachubę, gdyż postrzegane byłoby jako niehonorowe i poza wyjątkowymi okolicznościami mało kto by się do tego uciekał. Tym bardziej, że w kulturze muzułmańskiej przyjętą praktyką jest raczej dawanie jałmużny Por. K. W y s i e ń s k a, N. R y a b i ń s k a, Bezdomność uchodźców w Polsce – wyniki badania pilotażowego, Warszawa 2010. 22 E. K a n t o w i c z, Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej, Olsztyn 2001, s. 133–134. 23 W Polsce jako granicę wieku produkcyjnego, określającego zdolność do pracy i szczyt efektywności zawodowej przyjęto: dla mężczyzn 18–64 lata, dla kobiet 18–59 lat. Obecnie trwają prace rządowe nad wydłużeniem tego okresu. Zob. D. J ę d r z e j c z y k, Podstawy geografii ludności, Warszawa 2001, s. 96–98. 21 �220 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko niż oficjalne z niej korzystanie, a tak traktowane są otrzymywane w Polsce świadczenia. Tutaj uczą się z czasem, że prośba o wsparcie skierowana do organizacji pomocowych jest pewną przyjętą zasadą i nierozsądnie byłoby z niej nie skorzystać. Co więcej, cudzoziemcy są szczegółowo informowani przez fachowe poradnictwo, że mają prawo ubiegać się o takie wsparcie. Tak więc przykładowy mężczyzna, pomimo oporów kulturowych, w sytuacji, w której się znalazł, decyduje się na krok, kierując się innymi wartościami niż tradycyjne, które tymczasem „zawiesza”, gdyż przestają być przydatne w nowych okolicznościach. Swoje obecne zachowanie stara się racjonalizować zgodnie z normami przyjętymi w nowej kulturze: „to mi się należy”, „nie mam innych możliwości”, „jak dają, to biorę”. Warto zastanowić się więc w tym miejscu, czy o takie właśnie przyswajanie naszych wzorców kulturowych i udzielanie pomocy nam chodzi? Pojawia się też pytanie o to, co stanowić może dla naszego społeczeństwa większą wartość uosabianą przez zaakceptowanych uchodźców: czy będą to ich wyuczone umiejętności pozyskiwania środków z instytucji publicznych, czy też normy kulturowe mające swe źródło np. w czeczeńskiej tradycji, tj. honorowość, duma, więzi rodzinne i szczodrość wobec potrzebujących. Paradoksalnie jednak, jak świadczą przypadki nagłaśniane przez media, wobec osób, które nie popadają w stan bezradności i „nicnierobienia”, stajemy się jako gospodarze równie nieufni i podejrzliwi, jak wobec tych, którym zarzucamy „drenowanie systemu socjalnego” i „pasożytnictwo społeczne”24. Można więc się zastanowić, czy przypadkiem nieświadomie nie oczekujemy od nich bezwolności i apatii, gdyż sprawiają one, że łatwiej jest takimi cudzoziemcami kierować i kontrolować ich poczynania. W sytuacjach odbiegających od opisanego schematu daje się zauważyć w naszym społeczeństwie narastające poczucie zagrożenia i skłonność do negatywnej stereotypizacji uchodźców25. Przejawia się to chociażby w tym, że obiektywnie pozytywne cechy osobowościowe, niemal natychmiast, gdy dotyczą „obcych”, zyskują pejoratywne konotacje i tak np. zaradność i innowacyjność zostają uznane za spryt i przebiegłość. Jeśli rzeczywiście tak to funkcjonuje, to nic dziwnego, że cudzoziemcy starają się sprostać naszym oczekiwaniom i nie podejmują zbyt aktywnie prób usamodzielnienia się i znalezienie sobie zatrudnienia zgodnie z ich predyspozycjami. W dłuższej jednak perspektywie powstałe w ten sposób straty społeczne i kapitałowe są niezwykle trudne do nadrobienia. 24 Por. http://www.youtube.com/watch?v=bBqGxzHGT6c [27.02.2013] oraz wiele innych stron o wręcz rasistowskim i jawnie dyskryminacyjnym przekazie. 25 Por. E. C z a p k a, Stereotyp uchodźcy, Olsztyn 2006, s. 60–69, 104–144. �Złudny status – status uchodźcy... 221 Stan społeczny Status uchodźcy ma również swoje konsekwencje na poziomie społecznym, które tutaj określamy jako „stan społeczny”. Przede wszystkim wiąże się on z takimi zagadnieniami jak postrzeganie cudzoziemców, stereotypy na ich temat, uprzedzenia wobec nich, akceptacja lub nieakceptacja26, ale też ich funkcjonowanie społeczne, pozycja w grupie własnej i wśród „gospodarzy”, możliwości rozwoju, założenia rodziny i życia zgodnego z własnymi przekonaniami religijnymi, zrzeszania się, wpływu na politykę itp. To, w jaki sposób uchodźcy są postrzegani przez społeczeństwo polskie, jest wynikiem kilku wiodących i nakładających się na siebie czynników: wiedzy i przekonań, przekazów medialnych, doświadczeń osobistych i opowieści z tzw. drugiej ręki. Z zagadnieniami tymi związane są również takie kwestie jak kategoryzowanie społeczne27 i będące jej efektem etykietowanie, które w przypadku uchodźców może oznaczać np. naznaczenie (obcością, bezpaństwowością, bezrobociem), napiętnowanie (wojną, cierpieniem, katastrofą), stygmatyzację („biorcy”, ubodzy, wielodzietni, wykluczeni), co sprawia, że zwykło się o nich mówić w pewien określony i z góry skonwencjonalizowany sposób – nie dopuszczając innych charakterystyk28. Utarło się również, że należy to robić zgodnie z zasadą poprawności politycznej, gdyż w przeciwnym razie można narazić się na ostracyzm środowiska działaczy „prouchodźczych” i spotkać się z zarzutami o nietolerancję i ksenofobię. Nie mówimy przy tym tutaj o postawach, które rzeczywiście oscylują w stronę nacjonalistycznych, dyskryminacyjnych i niechętnych obcokrajowcom, które bezwzględnie zasługują na potępienie i naganę. Chcemy natomiast zwrócić uwagę, że do niedawna, zarówno wśród badaczy, jak też pracowników organizacji pozarządowych – zasadniczo życzliwie i wspierająco usposobionych wobec uchodźców – panował trend, aby unikać krytycznych uwag na temat ich podopiecznych. Korzystniej było pisać o nich w określonej konwencji, przedstawiając ich jako bezbronnych, pokrzywdzonych, wymagających wsparcia, asysty i bezwzględnej akceptacji społecznej, aniżeli dobrze sobie radzących i potrafiących sprytnie wykorzystać polskie prawo. W takim podejściu chodziło o nieszkodzenie wizerunkowi uchodźcy. Tymczasem ich obraz Więcej na temat społecznych mechanizmów postrzegania innych zob. I. K u r c z, Stereotypy, prototypy i procesy kategoryzacji, w: Stereotypy i uprzedzenia, red. Z. Chlewiński, I. Kurcz, Warszawa 1992. 27 Por. V.L. A l l e n, D.A. W i l d e r, Categorization, belief similarity, and intergroup discrimination, „Journal of Personality and Social Psychology”, 32(1975), s. 971–977. 28 Zob. M. K a m i ń s k a - Fe l d m a n, Wokół problemu dehumanizacji innych: próba uchwycenia zjawiska stygmatyzacji, w: Poza egocentryczną perspektywą widzenia siebie i świata, red. M. Jarymowicz, Warszawa 1994, s. 63–83. 26 �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 222 wykreowany w ten sposób tylko częściowo odpowiadał prawdzie i z tego punktu widzenia był zwodniczy zarówno dla pracowników administracji publicznej, jak i dla samych cudzoziemców. Rozbieżność tę wyczuwało także społeczeństwo przyjmujące, co w konsekwencji nie przysparzało obcokrajowcom sympatii i zrozumienia oraz nie prowadziło do intencjonalnie zakładanego wzajemnego poznania i zbliżenia. Bezkrytyczność wobec tej, bardzo zróżnicowanej, grupy oraz unikanie tematów trudnych, związanych np. z niechęcią niektórych osób do akulturacji, brakiem zaangażowania w programy integracyjne itp., nie tylko nie pozwala ich rozwiązać, ale też przynosi więcej szkody niż pożytku. Stwarza bowiem przestrzeń, gdzie kiełkuje ignorancja i niezadowolenie społeczne rodzące konflikty o podłożu kulturowym. Brak szczerego i zaangażowanego dyskursu publicznego sprawia, że do głosu dochodzą niekompetentni radykałowie, którzy wykorzystują niewiedzę społeczną np. dla budowania własnego wizerunku politycznego lub szerzenia nienawiści29. W ostatnim okresie jednak coraz częściej zaczyna się otwarcie mówić, że dotychczasowa strategia działania i praktyki akulturacyjne wobec uchodźców nie przynoszą oczekiwanych rezultatów. Pojawiają się także wypowiedzi ekspertów, że jako społeczeństwo mamy nie tylko obowiązek dawać i dzielić się z potrzebującymi naszego wsparcia cudzoziemcami30, ale też wymagać od nich, np. lojalności, uczciwości i zaangażowania w budowanie dialogu międzykulturowego. Zarysowująca się zmiana postaw wobec osób oczekujących na status uchodźcy i już uznanych za uchodźców wśród wielu osób rodzi mieszane uczucia, ale co ciekawe, spotyka się często z uznaniem głównych zainteresowanych, a szczególnie tych, którzy swoją przyszłość widzą właśnie w Polsce. Prowadząc od kilku lat badania w tej grupie, dane nam było spotkać się z wypowiedziami ludzi, którzy skarżyli się, że mają już dosyć życia z brzemieniem swojego wizerunku, gdyż nie jest on im do niczego potrzebny, a znacznie ogranicza ich możliwości. Chcą bowiem funkcjonować jako „normalni” ludzie, a nie wieczne „ofiary wojny”. Odcinają się więc od swojej przeszłości, gdyż uważają ją za zamkniętą i chcieliby w końcu, po zakończeniu procedury przyznającej ochronę, rozpocząć nowy rozdział w życiu. Poza tym woleliby, aby ich dzieci nie nosiły piętna uchodźcy. Niektórzy z nich przyznają jednak szczerze, że przynależność Wystarczy wspomnieć o wydarzeniach z Łomży w 2009 roku. Zob. K o ł a k o w s k i: Zabierzcie Czeczeńców z Łomży!, na: http://www.4lomza.pl/index.php?wiad=19924 [12.06.2012], a także stosunkowo niedawne zdarzenia z Białegostoku. 30 Por. Ł. Ł o t o c k i, R. S t a w i c k i, P.W. Z a w a d z k i, M. Ż e j m i s, Kontakty wybranych instytucji lokalnych z cudzoziemcami, w: Czym chata bogata... Pomoc dla cudzoziemców poszukujących ochrony w Polsce w świetle badań społeczności i instytucji lokalnych, t. 2, red. G. Firlit-Fesnak, Ł. Łotocki, Warszawa 2008, s. 127–143. 29 �Złudny status – status uchodźcy... 223 do tej kategorii niejednokrotnie też im pomogła i nadal pomaga w licznych sytuacjach, gdyż powołując się na nią są w stanie załatwić wiele spraw. Odmienną stroną tego samego medalu jest skłonność niektórych cudzoziemców do czynienia ze statusu uchodźcy swego rodzaju sposobu na życie. Zdarza się bowiem, że ludzie na tyle przyzwyczajają się do funkcjonowania jako „osoby objęte określoną kategorią społeczną”31 i na tyle angażują się w działania na ich rzecz, że identyfikacja ta dominuje wszystkie pozostałe32. Można wręcz powiedzieć, że są to jednostki, które oficjalnie funkcjonują jako „zawodowi uchodźcy”, a etykietka ta na tyle mocno do nich przylgnęła, że zdążyli się z nią zrosnąć, gdyż nadaje ona sens i znaczenie ich egzystencji. Przykładem osób, które doskonale odnajdują się w kategoriach prawnych i społecznych związanych ze statusem uchodźcy i umiejętnie je wykorzystują w przestrzeni publicznej, są niektórzy pracownicy instytucji humanitarnych, działacze oraz liderzy organizacji pozarządowych, którzy sami przeszli przez procedurę uchodźczą. Dotyczy to czasem również osób niezaangażowanych w oficjalną działalność, a po prostu obdarzonych dużą charyzmą lub innymi przymiotami, które potrafią umiejętnie zaprezentować i wykorzystać dla dobra swojego i swojej grupy. Pod wieloma względami zasługują one za to na uznanie, gdyż pomijając szczegółowe motywy, pokazują, że uchodźcy chcą i mogą mówić „własnym głosem” i mają wiele do zaoferowania społeczeństwu przyjmującemu. Przykładem, który dobrze ilustruje opisaną sytuację, a który uważamy za ciekawy, gdyż dotyczy dziecka, jest przebojowy czeczeński chłopiec i jego wspierająca mama, których prezentujemy poniżej. Medialny uchodźca. Chłopak z mamą i rodzeństwem są w Polsce od dwóch lat. On chodzi do szkoły podstawowej, znajdującej się w pobliżu ośrodka dla uchodźców, w którym mieszkają. Dobrze się uczy, świetnie opanował język polski. Jest miłym, ładnym, a przy tym rezolutnym i dobrze zapowiadającym się młodym człowiekiem. Oczekując na wydanie decyzji statusowej, pewnego razu rodzina ta została niesłusznie przeniesiona do ośrodka strzeżonego, w którym spędzili kilkanaście dni. Wstawili się za nimi ich polscy przyjaciele – osoby z organizacji pozarządowej, w tym prawnicy i nauczyciele, w efekcie czego szybko powrócili oni do ośrodka otwartego. Ich historia stała się jednak ciekawym wydarzeniem, chętnie opisywanym przez lokalne gazety i na fali 31 Zob. M. J a r y m o w i c z, Tożsamość jako efekt rozpoznawania siebie wśród swoich i obcych. Eksperymentalne badania nad procesem różnicowania Ja-My-Inni, w: Tożsamość a odmienność kulturowa, red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre, Warszawa 1992. 32 Por. H. Ta j f e l, J.C. Tu r n e r, The social identity theory of intergroup behavior, w: Psychology of intergroup relations (2nd ed.), eds. S. Worchel, W.G. Austin, Chicago 1986, s. 7–24. �224 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko tego syn z matką zostali zaproszeni do telewizji publicznej. W tym miejscu pojawia się jednak pytanie, czy kreowanie przez media ich statusu celebryty nie wynika wyłącznie z faktu, że są „biednymi, pokrzywdzonymi cudzoziemcami, którym dzieje się w naszym kraju niesprawiedliwość”? Przypuszczalnie w tym przypadku nie było to bez znaczenia. Podobnie zresztą jak to, że chłopiec ma bardzo dobrą prezencję, jest komunikatywny i doskonale mówi po polsku. Sama jego mama nie byłaby tak „łakomym medialnym kąskiem”, gdyż ma znacznie mniejsze od syna umiejętności językowe, a poza tym jest jedną z wielu kobiet uchodźczyń, którym nie jest łatwo tutaj żyć. Funkcjonujące w Polsce przekonania społeczne na temat uchodźców nie prowadzą zasadniczo do zbliżenia między ludźmi i nie rozbudzają wzajemnej potrzeby poznania się, gdyż utrwalają pewien konkretny obraz i zabijają naturalną ciekawość drugiego człowieka. W konsekwencji tego dla wielu przedstawicieli społeczności przyjmującej bardziej istotne staje się to, ile pieniędzy dostają oni co miesiąc, czemu tak dużo i z „czyjej to idzie kieszeni” niż kim są, jaki kapitał (społeczny, intelektualny) mają do zaoferowania i co chcieliby zrobić na rzecz wspólnego dobra. Prowadzi to do kilku istotnych skutków, a jednym z nich jest bardzo słaba znajomość realiów życia uchodźców w Polsce wśród naszego społeczeństwa. Zamiast tego krążą liczne mity na ten temat i fantastyczne opowieści, w których roi się od przestępców, skandali o podłożu seksualnym (wielożeństwo, porwania, poślubianie nieletnich itp.), terrorystów i bogaczy handlujących bronią lub narkotykami. Poziom wiedzy społecznej oraz kompetencji kulturowych Polaków nie napawa optymizmem, choć nadzieję na zmianę stereotypowych opinii budzi zaangażowanie wielu jednostek w ich rozwój i zmianę oraz wzrastająca liczba kontaktów międzykulturowych naszych rodaków. Jeśli chodzi o analizę społecznych konsekwencji związanych ze „statusem uchodźcy”, to tym, co niewątpliwie zwraca uwagę w kontekście relacji społeczności przyjmującej i przybywającej, jest ogromny dystans osobniczy. Większość uchodźców pytanych o to czy mają jakieś nieformalne kontakty z Polakami lub znajomych wśród nich i czy bywają zapraszani do ich domów, zdecydowanie odpowiada, że nie lub wspomina o powierzchownych znajomościach, np. z pracy lub szkoły. Sporadyczne projekty integracyjne, jak zajęcia artystyczne w świetlicy dla kobiet33, są kroplą w morzu potrzeb, a i tak 33 Zajęcia dla kobiet polskich i uchodźczyń z ośrodka w Grupie zostały szerzej opisane w innym naszym tekście. Zob. I. C z e r n i e j e w s k a, K. K o ś ć - R y ż k o, Uchodźcy w Grupie i Czerwonym Borze – różne miejsca i różne światy? Wpływ warunków osiedlenia na proces adaptacji, w: Imigranci: między integracją a izolacją, red. M. Buchowski, J. Schmidt, Poznań 2012, s. 204–205. �Złudny status – status uchodźcy... 225 w sytuacji zakończenia procedury relacje między Polkami a uchodźczyniami mogą się rozluźnić na skutek wyprowadzki z ośrodka. Zjawisko to jest to o tyle niepokojące, że w dłuższej perspektywie stwarza podstawy separacji kulturowej lub nawet gettoizacji cudzoziemców. Okazuje się bowiem, że otrzymanie statusu i ochrony międzynarodowej nie gwarantuje zbliżenia międzyludzkiego, a wręcz przeciwnie, przyczynia się nierzadko do jeszcze większej izolacji społecznej i zamykania się we własnej grupie. Powstające w ten sposób poczucie wyobcowania i „samotności w tłumie”34 jest jedną z motywacji, jak wynika z rozmów z cudzoziemcami, do ich decyzji o opuszczeniu Polski i połączeniu się z rodziną mieszkającą w innym kraju europejskim. Kontynuując zasugerowany w temacie artykułu wątek „złudnego statusu”, można powiedzieć, że jeśli chodzi o jego społeczne aspekty, to jedną z dotkliwszych iluzji, której ulegają cudzoziemcy będący w procedurze, jest przekonanie, że gdy go otrzymają, to ich pozycja społeczna znacznie się poprawi, a prestiż wzrośnie. Wiele osób wierzy, że gdy tylko zyskają uwiarygodnienie swojej sytuacji, to pozwoli im to stać się częścią społeczeństwa, w którym zamierzają żyć i zbliży do Polaków. Gdy okazuje się, że tak się nie dzieje, a co więcej, rozluźnieniu ulegają kontakty, które mieli dotychczas, dopada ich zniechęcenie i kolejne rozczarowanie. Na własnej skórze przekonują się bowiem, że jesteśmy równie zamkniętym społeczeństwem, jak inni określani w ten sposób mieszkańcy Europy Zachodniej. Skazani na izolację i swoje własne środowisko (religijne, etniczne, narodowe, uchodźcze), uświadamiają sobie, że aby cudzoziemiec zasłużył na uznanie i aprobatę Polaków, trzeba być albo wybitnym sportowcem, albo wyróżniać się w jakichś innych dziedzinach35. Dotyczy to zwłaszcza kwestii związanych z nadawaniem obywatelstwa, które w innych krajach traktowane jest na ogół jako naturalna konsekwencja legalizacji pobytu i udanej akulturacji, a tutaj wiąże się z licznymi komplikacjami36. Zakończenie Za kreowanie wizerunku uchodźców i przekaz społeczny towarzyszący procedurze nadawania statusu uchodźcy niewątpliwie w niemałym stopniu odpowiedzialne są media, nie było jednak naszym celem analizowanie ich tutaj. Wystarczy wspomnieć, że konteksty, w jakich pojawia się ostatnio ta probleZob. D. R i e s m a n, Samotny tłum (pierwsze wyd. 1966), Kraków 2011. Zob. P. R o ż y ń s k i, Całkiem fajny kraj, „Plus Minus”, dwutygodniowy dodatek do „Rzeczpospolita”, 2–3 lutego 2013, s. 6–7. 36 Kwestie związane z nabywaniem obywatelstwa polskiego reguluje Ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2012 r. Nr 0, poz. 161). 34 35 �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 226 matyka w przestrzeni publicznej (np. strajki głodowe uchodźców, nadużycia pracowników w ośrodkach strzeżonych, detencja dzieci, nielegalny handel autami, przestępczość zorganizowana itp.)37 nie przysparzają cudzoziemcom popularności, a co więcej w znacznym stopniu odpowiedzialne są za odium i brak zaufania wobec nich. Sprowadzenie kwestii ich obecności w Polsce wyłącznie do poziomu skandali i egzemplifikacji patologii społecznych w poważnym stopniu wypacza wiedzę na temat migrantów i szkodzi większości, która żyje życiem normalnej, przeciętnej, zmagającej się z różnymi przeciwnościami rodziny. Tabloizacja informacji na temat „sposobów integracji cudzoziemców”38 oprócz tego, że tworzy im tzw. czarny PR i prowadzi do dezinformacji społecznej, to również rodzi lęki i fobie społeczne, a także odbiera szansę wielu ludziom na przełamywanie uprzedzeń, rozwój kompetencji kulturowych, czy też po prostu zadzierzgnięcie ciekawych i wartościowych przyjaźni. Uwzględniając wszystkie omówione tu przykłady oraz refleksje badawcze, pozostaje żywić nadzieję, że i w Polsce z biegiem czasu dostrzeżone zostaną straty, jakie wiążą się z różnymi złudzeniami i iluzjami wynikającymi z dotychczasowych ustaleń i praktycznych rozwiązań przyjętych w ramach procedury przyznawania statusu uchodźcy. Liczyć można też na to, że kapitał społeczny cudzoziemców oraz posiadany przez nich potencjał zostanie w końcu doceniony i właściwie wykorzystany „na rzecz wspólnego dobra” (na podobieństwo przysłowiowych już działań „na rzecz uchodźców”), co przyczyni się również do rozwoju miejsca, w którym przyjdzie nam razem żyć i pracować. Wystarczy poczytać fora internetowe umieszczone pod dziennikarskimi relacjami dotyczącymi tego typu wydarzeń, aby doskonale poznać opinię pewnej części społeczeństwa na ich temat. Jako że są one ogólnodostępne oraz ze względu na treści, z którymi się nie zgadzamy, nie będziemy ich tutaj propagować. 38 Por. Środki masowego przekazu i integracja, w: Podręcznik integracji dla osób odpowiedzialnych za kształtowanie i wdrażanie polityki, red. Dyrekcja Generalna ds. Sprawiedliwości, Wolności i Bezpieczeństwa, Luksemburg 2010, s. 25–49. 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f77738bb5136c4ee1a113c326841737.pdf bb4bdc953e4bdb52d0172507d57aea3a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5520 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource uchodźcy Tybet - uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5135 Title A name given to the resource Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.199-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bloch, Natalia Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14 NATALIA BLOCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu WYOBRAŻONY STATUS UCHODŹCY I NIECHCIANE OBYWATELSTWO Dekonstrukcja naturalizacji jako zwieńczenia integracji na przykładzie diaspory tybetańskiej w Indiach Niniejszy tekst jest dekonstrukcją, z jednej strony, kategorii obywatelstwa jako źródła wzmocnienia (empowerment) i podmiotowości, z drugiej natomiast uchodźstwa jako kategorii stygmatyzującej. Celem tego zabiegu jest ukontekstowiona próba zrelatywizowania pewnych kategorii często traktowanych jako uniwersalne i jednoznacznie waloryzowanych – przykładem jest tutaj naturalizacja ukazywana jako zjawisko pozytywne pozwalające zakończyć uchodźstwo postrzegane jako stan anormalny – oraz ukazanie możliwości, jakie z takiej dekonstrukcji wynikają dla projektowania polityki integracyjnej wobec uchodźców i imigrantów. Artykuł został oparty na wielostanowiskowych, częściowo wahadłowych badaniach terenowych, które prowadziłam w diasporze tybetańskiej w Indiach na przestrzeni lat 2002–20081. Diaspora tybetańska w Indiach Tybetańczycy zaczęli uciekać na subkontynent indyjski po fiasku powstania przeciwko władzy Chińskiej Republiki Ludowej, które wybuchło w Tybecie w roku 1959. W efekcie tej pierwszej fali uchodźstwa schronienie w Indiach, Nepalu i Bhutanie znalazło około 80 tys. osób. Kolejna fala napłynęła wskutek represji, do których doszło po demonstracjach niepodległościowych w latach 1 Zasadnicza część badań została zrealizowana przy wsparciu finansowym Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach grantu promotorskiego nr N N109 3683 33 zatytułowanego „Kultura a polityka. Na przykładzie młodego pokolenia uchodźców tybetańskich w Indiach” (2007–2009). Pełne efekty tych badań zostały zaprezentowane w książce: N. B l o c h, Urodzeni uchodźcy. Tożsamość pokolenia młodych Tybetańczyków w Indiach, Wrocław 2011. �198 Natalia Bloch 1987 i 1989, zakończonych wprowadzeniem stanu wojennego2. W rezultacie w Indiach mieszka obecnie ponad 95 tys. Tybetańczyków3, a ośrodek recepcyjny w Dharamsali – nieformalnej stolicy diaspory – rejestruje rocznie napływ 3–4 tysięcy nowych uchodźców. Na terytorium Indii utworzono około 35 obozów tybetańskich, rozrzuconych po całym subkontynencie: od południowego stanu Karnataka po himalajski Ladakh. W położonej na północy Dharamsali mieści się siedziba rządu uchodźczego oraz tybetańskich organizacji pozarządowych. Obywatelstwo w studiach uchodźczych Uzyskanie obywatelstwa kraju przyjmującego jest ukazywane w klasycznej literaturze przedmiotu oraz w politykach państw jako przypieczętowanie pomyślnej integracji uchodźców i imigrantów z ich „nową ojczyzną”4. W kategoriach dyskursu narodowego oznacza deklarację lojalności i ponowne wpisanie ludzi określanych jako wymiejscowieni (displaced) w ramy, które Liisa Malkki nazywa „narodowym porządkiem rzeczy”5. Porządek ów, ukształtowany na fali rodzących się nacjonalizmów w XIX-wiecznej Europie, każe nam postrzegać świat jako wielkie puzzle złożone z państw narodowych. Sam związek państwa o określonych granicach i zamieszkującego w ich obrębie narodu jawi się jako naturalny, a przez to oczywisty. To właśnie implikuje termin „naturalizacja”: przywrócenie do naturalnego stanu bycia obywatelem państwa narodowego6. W zamian zyskuje się prawa przysługujące obywatelom i ochronę państwa. Stanie się obywatelem ma zakończyć liminalność stanu uchodźstwa, interpretowanego przez antropologów jako obrzęd przejścia pomiędzy dawnym życiem w kraju pochodzenia a „zakorzenieniem” w kraju przyjmującym7. Ten 2 T. P h u n t s o, Government in Exile, w: Exile as Challenge. The Tibetan Diaspora, eds. D. Bernstorff, H. von Welck, New Delhi 2004, s. 142. 3 P. T h i n l e y, Planning Commission Releases Report on Tibetan Demographic Survey, 2010, http://www.phayul.com/news/article.aspx?id=28666&t=1 [26.10.2012]. 4 K. Tr z c i ń s k i, Obywatelstwo w Europie. Z dziejów idei i instytucji, Warszawa 2006. 5 L.H. M a l k k i, Refugees and Exile: From ‘Refugee Studies’ to the National Order of Things, „Annual Review of Anthropology”, 24(1995), s. 495–523. 6 Zob. P.Q. Ya n g, Explaining Immigrant Naturalization, „International Migration Review”, 28(1994), nr 3(107), s. 449–477. 7 B.E. H a r r e l l - B o n d, E. Vo u t i r a, Anthropology and the Study of Refugees, „Anthropology Today”, 8(1992), nr 4, s. 6–11. Jako narzędzia analitycznego używa się tu klasycznej kategorii rite de passage Arnolda van Gennepa: obrzęd taki jest bolesny, ale ma zapewniać temu, który przez niego przechodzi, społeczny awans (A. van G e n n e p, Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, przeł. B. Biały, Warszawa 2006). �Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo 199 rodzaj konceptualizacji jest konsekwencją krytykowanej przez coraz większą liczbę badaczy tendencji do terytorializowania ludzi i ich tożsamości, czyli „ukrytego odwzorowywania kultur na miejsca”8, a co za tym idzie – postrzegania „wymiejscowienia” jako stanu anormalnego9. Stąd zakładanie, że dążeniem każdego uchodźcy – czy szerzej każdej osoby „wymiejscowionej” – jest uzyskanie obywatelstwa kraju przyjmującego. Mamy tu więc do czynienia z tym, co Akhil Gupta i James Ferguson nazywają „naturalizmem narodowym”, czyli postrzeganiem związków obywateli państw z ich terytoriami jako naturalne, „podczas gdy w rzeczywistości są one sporne, niepewne i płynne”10. Odmowa naturalizacji jako strategia adaptacyjna Tymczasem Tybetańczycy żyjący w Indiach – nawet ci należący do drugiego i trzeciego pokolenia11 – w większości nie poddają się procesowi naturalizacji, mimo iż zgodnie z indyjskim prawem12 obywatelstwo Republiki Indii nabywa się, poza tzw. prawem krwi (ius sanguinis), również na mocy prawa ziemi (ius soli), czyli bycia urodzonym na terytorium Indii, niezależnie od narodowości rodziców. Ten drugi przypadek dotyczy osób, które przyszły na świat pomiędzy rokiem 1950 a 1987, czyli całego drugiego pokolenia uchodźców tybetańskich. Aby uzyskać potrzebne dokumenty, teoretycznie wystarczy złożyć odpowiedni wniosek i załączyć akt urodzenia. Ponadto, w odniesieniu do osób, które przyszły na świat po roku 1987 – czyli trzeciego pokolenia „indyjskich” Tybetańczyków – obywatelstwo można uzyskać w drodze naturalizacji, jeżeli cudzoziemiec zamieszkuje terytorium Indii przez okres minimum dwunastu lat (co w przypadku osób urodzonych w tym kraju nie jest długim okresem)13. The South Asia Human Rights Documentation Centre przytacza dane, według których zaledwie 1–3% wszystkich uprawnionych Tybetańczyków ubiega 8 A. G u p t a, J. Fe r g u s o n, Poza „kulturę”: przestrzeń, tożsamość i polityka różnicy, przeł. J. Giebułtowski, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, red. M. Kempny, E. Nowicka, Warszawa 2006, s. 267–283. 9 L.H. M a l k k i, National Geographic: The Rooting of Peoples and the Territorialization of National Identity among Scholars and Refugees, w: Culture, Power, Place: Explorations in Critical Anthropology, eds. A. Gupta, J. Ferguson, Durham 1997, s. 52–74. 10 A. G u p t a, J. Fe r g u s o n, Poza „kulturę”..., art. cyt., s. 273. 11 Według perspektywy etapu życia – zob. A Life-Course Perspective on Migration and Integration, eds. M. Wingens, M. Windzio, H. de Valk, C. Aybek, Dordrecht 2011. 12 Citizenship Act 1955, http://mha.nic.in/pdfs/ic_act55.pdf [26.10.2012]. 13 http://indiancitizenshiponline.nic.in/citizenshipact1.htm [31.10.2012]. �200 Natalia Bloch się o indyjskie obywatelstwo14. Tybetańczycy nie zabiegają o nie, mimo iż jako „cudzoziemcy” są pozbawieni praw wyborczych, nie mogą nabywać ziemi ani nieruchomości, korzystać z umów konsularnych czy pracować w sektorze publicznym, który w Indiach jest postrzegany za socjalnie najbezpieczniejszy. Stosunek Tybetańczyków mieszkających w Indiach do obywatelstwa kraju przyjmującego jest – moim zdaniem – rezultatem polityki tożsamości prowadzonej przez rząd uchodźczy15. W jej ramach to status uchodźcy stanowi jeden z najważniejszych czynników konstruowania tybetańskiej tożsamości w warunkach diaspory: być Tybetańczykiem to być uchodźcą. Dickey, Tybetanka wychowana w duchu chrześcijańskim w misyjnej szkole w Indiach, słabo mówiąca po tybetańsku, za to świetnie w hindi, odrzuca możliwość ubiegania się o indyjskie obywatelstwo: „RC16 jest tym, co mnie łączy z innymi Tybetańczykami, jest moim jedynym dowodem na to, że ja też jestem Tybetanką”17. Status ten jest jednak kategorią wyobrażoną – nie tylko w odniesieniu do kolejnych pokoleń Tybetańczyków urodzonych już poza Tybetem, którzy nigdy znikąd uchodzić nie musieli, ale również ich rodziców, którym oficjalnie status ten nie został nadany. Republika Indii należy bowiem do grupy krajów, które nie ratyfikowały Konwencji Organizacji Narodów Zjednoczonych z roku 1951 dotyczącej statusu uchodźców (tzw. Konwencji Genewskiej), na mocy której osobom spełniającym określone kryteria zapewniana jest międzynarodowa ochrona18. Co więcej, Indie nie wypracowały żadnej własnej polityki uchodźczej na poziomie rządu centralnego. W efekcie osoby, które mogłyby ubiegać się o nadanie statusu uchodźcy, są traktowane jak wszyscy inni cudzoziemcy. Władzom indyjskim daje to możliwość stosowania różnych polityk wobec poszczególnych grup uciekinierów i elastycznego reagowania na zmieniającą 14 Tibetan Refugees in India. Declining Sympathies, Diminishing Rights, „Human Rights Features” (Voice of the Asia Pacific Human Rights Network), 183(8), 2008, http://www.hrdc. net/sahrdc/hrfeatures/HRF183.htm [07.06.2009]. 15 Tibetan Government in Exile, oficjalnie nieuznawany przez rząd Indii, choć tolerowany jako Central Tibetan Administration. 16 Registration Certificate – dokument wystawiany uchodźcom tybetańskim przez władze indyjskie, będący odpowiednikiem polskiego zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony (wymaga corocznego odnawiania); w przypadku Tybetańczyków urodzonych już w Indiach będący często ich jedynym dowodem tożsamości. 17 N. B l o c h, Urodzeni uchodźcy..., dz. cyt., s. 328. 18 Konwencję przyjęły 144 kraje, czyli ¾ państw będących członkami ONZ (State Parties to the 1951 Convention relating to the Status of Refugees and the 1967 Protocol, 2011, United Nations High Commissioner for Refugees, s. 1, http://www.unhcr.org/protect/PROTECTION/3b73b0d63.pdf [26.10.2012]). �Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo 201 się sytuację polityczną. Samych uchodźców z kolei stawia przed takimi samymi wyzwaniami adaptacyjnymi, przed jakimi stoją społeczności imigranckie. Pielęgnowana liminalność Podtrzymywana przez diasporę tybetańską od ponad półwiecza liminalność nie prowadzi jednak – wbrew klasycznym koncepcjom – do marginalizacji tej społeczności ani do nasilania się w niej zjawisk uważanych za społecznie niepożądane (takich jak apatia, wyuczona bezradność czy przestępczość). Wręcz przeciwnie – jest źródłem afirmacji tej grupy, która na wyobrażonej kategorii uchodźstwa buduje swoje klarowne, pozytywne autoidentyfikacje. Tybetańczycy zdołali stworzyć reprezentację uchodźcy, która zyskała powszechne uznanie jako szlachetna ofiara reżimu komunistycznego, motywowana bodźcami politycznymi, a nie chęcią zysku, niewchodząca w konflikt z prawem, niestanowiąca zagrożenia ekstremizmem religijnym i otwarta na tzw. zachodnie wartości – demokracji, praw człowieka, równouprawnienia kobiet czy troski o środowisko naturalne19. Taki uchodźca cieszy się moralnym i materialnym poparciem Zachodu, które sprawczo wykorzystuje. O pozytywnej reinterpretacji statusu uchodźcy tybetańskiego i wynikających z tego korzyściach świadczą znane mi z badań terenowych przypadki podszywania się mnichów ladakhijskich kształconych w klasztorach tybetańskich w Indiach pod uchodźców czy pozostawanie Tybetańczyków, którzy zawarli związki małżeńskie z Ladakhami (obywatelami indyjskimi), przy statusie uchodźcy zamiast bardzo łatwego w tym przypadku poddania się naturalizacji. Oznaczałoby ono bowiem odcięcie dostępu do zagranicznego sponsoringu, możliwości stypendialnych i wsparcia instytucjonalnego, jakie daje diaspora20. Jednocześnie ważną rolę odgrywa tutaj kategoria rasy. Wielu Tybetańczyków obawia się bowiem, że przyjęcie indyjskiego obywatelstwa mogłoby, paradoksalnie, pociągnąć za sobą ich wizerunkową degradację w społecznej hierarchii 19 Według Emily T. Yeh i Kungi T. Lamy Tybetańczycy zinternalizowali stereotyp „modelowej mniejszości”. E.T. Ye h, K.T. L a m a, Hip-hop Gangsta or Most Deserving of Victims? Transnational Migrant Identities and the Paradox of Tibetan Racialization in the USA, „Environmental and Planning A”, 38(2006), s. 809–829. Więcej na ten temat zob. N. B l o c h, Urodzeni uchodźcy..., s. 403–482. 20 Przykładowo – do szkół. Tybetańczycy – przy wsparciu zarówno indyjskim, jak i międzynarodowym – stworzyli rozbudowany system edukacji na uchodźstwie, obejmujący ponad 80 szkół w Indiach, Nepalu i Bhutanie. Dzieci rodziców będących posiadaczami RC są w nich kształcone nieodpłatnie, istnieje też możliwość uzyskania licznych stypendiów. Więcej na ten temat zob. N. B l o c h, System świeckiej edukacji uchodźców tybetańskich w Indiach (na poziomie podstawowym i średnim), „Problemy Humanistyki”, 12(2006), s. 59–71. �Natalia Bloch 202 Indii. Miałoby się to stać poprzez przypisanie do kategorii „ludności plemiennej” o mongoloidalnych cechach, zamieszkującej stany na północnym wschodzie kraju i postrzeganej – w wyobrażeniach Tybetańczyków – przez wielu Indusów jako zacofani, dzicy „Inni”21. Samorządność w obozach W rezultacie istniejących uwarunkowań i ich wykorzystania przez uchodźców, po ponad pięćdziesięciu latach od powstania diaspory Tybetańczycy wciąż w zdecydowanej większości mieszkają w obozach. Idea obozów na gruncie studiów uchodźczych – zwłaszcza antropologii – została poddana miażdżącej krytyce. Przy użyciu koncepcji Ervinga Goffmana opisywano je jako instytucje totalne22, w których uchodźcy są koncentrowani, a następnie izolowani, kontrolowani i dyscyplinowani23. W rezultacie osoby umieszczane w ośrodkach recepcyjnych traktuje się jako niezdolne do decydowania o sobie samych, jako kogoś pomiędzy dzieckiem a przestępcą, co prowadzi do pozbawienia ich sprawczości i podmiotowości24, czyli do sprawowania nad nimi władzy w rozumieniu Michela Foucaulta. Tak jak system sądownictwa „tworzy” więźnia25, tak reżim uchodźczy „tworzy” uchodźcę już poprzez samo jego zdefiniowanie26. Jak zatem Tybetańczykom żyjącym w Indiach udało się uniknąć tej formy podporządkowania? Wydaje się, że – paradoksalnie – właśnie dzięki nieratyfikowaniu przez władze indyjskie Konwencji ONZ dotyczącej statusu uchodźców. Niezwiązany regulacjami ONZ Jawaharlal Nehru – premier Indii w czasie, gdy Tybetańczycy przybyli na uchodźstwo – umożliwił diasporze tybetańskiej samorządność na terenie obozów powstałych na obszarach wydzierżawionych od rządów stanowych, oczywiście w granicach obowiązującego w Indiach prawa. W oboTa ż, Urodzeni uchodźcy..., s. 280–281. E. G o f f m a n, Instytucje totalne. O pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych, przeł. O. Waśkiewicz, J. Łaszcz, Gdańsk 2011. 23 Zob. np. L.H. M a l k k i, Refugees and Exile..., art. cyt. 24 A.-B. S t e e n, Varieties of the Tamil Refugee Experience in Denmark and England, Copenhagen 1993. 25 M. Fo u c a u l t, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Warszawa 1993. 26 Edwin Ardener pisał, że już sam „związek pomiędzy klasyfikującym i klasyfikowanym należy do sfery relacji władzy”. E.W. A r d e n e r, Tożsamość i utożsamianie, przeł. Z. Mach, w: Sytuacja mniejszościowa i tożsamość, red. Z. Mach, A. Paluch, Kraków 1992, s. 29–30 („Zeszyty Naukowe UJ, Prace Socjologiczne”, t. 29, z. 15). Nazywanie danej grupy ludzi „uchodźcami” niesie za sobą ich etykietowanie, tj. odgórne przypisanie im szeregu zobiektywizowanych cech. Zob. R. Z e t t e r, Labelling Refugees: Forming and Transforming a Bureaucratic Identity, „Journal of Refugee Studies”, 4(1991), nr 1, s. 39–62; t e n ż e, More Labels, Fewer Refugees: Remaking the Refugee Label in an Era of Globalization, „Journal of Refugee Studies”, 20(2007), nr 2, s. 172–192. 21 22 �Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo 203 zach tych Tybetańczycy, przy materialnym wsparciu federalnych i stanowych władz indyjskich, ponadnarodowych i zagranicznych organizacji pomocowych i różnorakich grup wsparcia oraz indywidualnych sponsorów, utworzyli własne instytucje – przedszkola, szkoły, domy spokojnej starości, ośrodki opieki zdrowotnej, stowarzyszenia itd. – w większości działające pod auspicjami rządu uchodźczego. Obozy przekształciły się w sprawnie zorganizowane i z czasem względnie samowystarczalne osady, których obraz znacznie odbiega od tego znanego nam z obozów działających pod zewnętrznym nadzorem. Dawa Norbu, uchodźczy historyk i antropolog tybetański, twierdzi, że to właśnie „rdzenne przywództwo” i samodzielna społeczna organizacja stały się podstawą udanej adaptacji Tybetańczyków w Indiach i że idea ta powinna być wskazówką dla innych społeczności uchodźczych na świecie27. Innymi słowy, samorządność zagwarantowana Tybetańczykom przez kraj przyjmujący umożliwiła im stanie się bardziej sprawczymi w ramach międzynarodowego reżimu uchodźczego (International Refugee Regime), jak nazywają badacze sieć relacji władzy, w którą uwikłane są osoby objęte silnie upolitycznionym systemem ochrony uchodźców z jego przepisami prawnymi, porozumieniami, instytucjami, procedurami i praktykami28. Niepożądane obywatelstwo Postrzeganie tybetańskości przez pryzmat bycia uchodźcą prowadzi do powstawania w diasporze fałszywych wyobrażeń na temat możliwości uzyskania indyjskiego obywatelstwa29. Większość Tybetańczyków urodzonych w Indiach wierzy, że nie ma legalnej drogi, aby stać się indyjskim obywatelem i podaje to jako ewidentny przykład dyskryminacji, co stawia ich w pozycji „ofiar najbardziej zasługujących na wsparcie” (the most deserving victims)30. Jakiekolwiek podejmowane przeze mnie próby zasugerowania moim rozmówcom, że taki stan rzeczy jest rezultatem nieoficjalnego porozumienia zawartego pomiędzy rządem uchodźczym a rządem Indii, na mocy którego zapis o prawie ziemi z Citizenship Act nie dotyczy Tybetańczyków, spotykały się z oburzeniem D. N o r b u, The Settlements: Participation and Integration, w: Exile as Challenge. The Tibetan Diaspora, eds. D. Bernstorff, H. von Welck, New Delhi 2004, s. 199; t e n ż e, Refugees from Tibet. Structural Causes of Successful Settlements, „The Tibet Journal”, 2, Summer 2001, s. 3–25. 28 R.A. Z o l b e r g, A. S u h r k e, S. A g u a y o, Escape from Violence: Conflict and the Refugee Crisis in the Developing World, Oxford 1989. 29 Zob. J.M. H e s s, Statelessness and the State: Tibetans, Citizenship, and Nationalist Activism in a Transnational World, „International Migration”, 44(2006), nr 1, s. 84. 30 E.T. Ye h, K.T. L a m a, Hip-hop Gangsta..., art. cyt., s. 818. 27 �Natalia Bloch 204 i udowadnianiem mi, że to nieprawda. Tymczasem rząd uchodźczy zastrzega sobie prawo do wydawania tzw. zaświadczeń o braku zastrzeżeń (non-objection letters), wymaganych od Tybetańczyków, którzy zdecydowaliby się na taki krok. Są one jednak wystawiane niechętnie, gdyż, jak mówi jeden z tybetańskich urzędników: „To byłoby całkowicie sprzeczne z celem, jaki sobie stawiamy – a jest nim uzyskanie niepodległości dla naszego własnego kraju. Stanie się obywatelem tutaj oznaczałoby, że się poddaliśmy”31. Gdyby Tybetańczycy masowo uzyskiwali indyjskie obywatelstwo, nie tylko groziłoby to – według tybetańskich elit – asymilacją ze społeczeństwem indyjskim, ale i odebrałoby rządowi uchodźczemu moralną legitymizację do zabiegania o wolny Tybet, do którego wszyscy uchodźcy pragną przecież powrócić. Co ciekawe, przyjmowanie obywatelstw państw europejskich czy krajów Ameryki Północnej u większości uchodźców, z którymi rozmawiałam, budzi pozytywne odczucia, a władze uchodźcze, choć zaniepokojone „odpływem” Tybetańczyków na Zachód, dostrzegają ich ważną rolę jako „ambasadorów” Tybetu32. Judith M. Hess jest zdania, że przyjmowanie obywatelstw państw zachodnich jest przykładem transnarodowych „wielorakich lojalności” w diasporze tybetańskiej33, ale nie tłumaczy to, dlaczego takich lojalności uchodźcy nie odczuwają w stosunku do Indii. Moim zdaniem, Tybetańczycy traktują obywatelstwa państw zachodnich instrumentalnie, podczas gdy obywatelstwo indyjskie – ideologicznie i to rodzi różnice w ich podejściu do tej kwestii. W emigracji na „bardziej zielone pastwiska” na Zachodzie widzą oni nie tylko szansę na poprawę swojej sytuacji materialnej, a co za tym idzie możliwość udzielania wsparcia rodzinie, ale i – dzięki uzyskaniu obywatelstwa zachodniego państwa – możliwość skutecznego lobbowania na rzecz kwestii tybetańskiej czy otrzymania wizy do Tybetu i odwiedzenia, często po raz pierwszy w życiu, swojej ojczyzny. Społeczeństwo mnogie i indyjski multikulturalizm34 Stosowanie przez Tybetańczyków tej swoistej strategii separacji nie byłoby możliwe, gdyby nie sprzyjał temu model społeczeństwa indyjskiego, E. R o y, Tibetan Refugees to Cast Votes, „Express India”, 19 March 2002, za: J.M. H e s s, Statelessness and the State..., art. cyt., s. 85. 32 J.M. H e s s, Statelessness and the State..., art. cyt., s. 91–92. 33 Tamże, s. 96. 34 Zob. N. B l o c h, Poza integracją. Separacja jako uchodźcza strategia adaptacji, postkolonialny model społeczeństwa mnogiego i indyjski multikulturalizm, w: Imigranci: między integracją a izolacją, red. M. Buchowski, J. Schmidt, Poznań 2012, s. 171–186 („Prace Komitetu Nauk Etnologicznych PAN”, t. 18). 31 �Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo 205 w którym różne grupy etniczne konstytuujące indyjską wielokulturowość funkcjonują w dużej mierze autonomicznie. Nie integrują się w wymiarze kulturowym i społecznym, dążąc do podtrzymania własnej odrębności. Ich wzajemne kontakty, odwołując się do zinterpretowanej koncepcji społeczeństwa mnogiego Johna S. Furnivalla, sprowadzają się często wyłącznie do tzw. spotkań na placu targowym, czyli wymiany towarów i usług35. Tybetańczycy, wciąż umiejętnie wykorzystujący międzynarodowe wsparcie, wypracowali szereg form samozatrudnienia. Z jednej strony, stworzyli własne miejsca pracy w obrębie diaspory (w administracji, edukacji itd.), z drugiej natomiast zajęli niezagospodarowane nisze w indyjskiej gospodarce, takie jak handel swetrami. Funkcjonują jednak w obrębie tego samego systemu instytucjonalno-prawnego, co inne grupy, akceptując indyjskie prawodawstwo i z reguły nie wchodząc z nim w konflikt. Biorąc pod uwagę kształtowaną historycznie etniczną, językową i religijną złożoność indyjskiego społeczeństwa, która coraz bardziej cechuje też społeczeństwa europejskie wskutek procesów migracyjnych, trudno byłoby odpowiedzieć na pytanie, do jakiej „kultury” przybysz miałby się adaptować. Czy do większościowej „kultury hinduskiej”? Abstrahując od jej wewnętrznej złożoności, a biorąc jedynie pod uwagę hermetyczność systemu kastowego, byłoby to niemożliwe. A może do którejś z kultur różnych grup etnicznych, z którymi sąsiadują obozy? Ale czy one same są zintegrowane z jakąś większą całością? Wydaje się zatem, że separacja – przy poszanowaniu przez przybyszów prawa kraju przyjmującego oraz zapewnieniu im możliwości funkcjonowania w wymiarze ekonomicznym – nie jest wcale takim złym rozwiązaniem. Jeśli nie obywatelstwo, to co? Przedstawiony przeze mnie przykład pokazuje, że obywatelstwo wcale nie musi być celem, do którego dążą uchodźcy i imigranci. Co więcej, nie jest to wcale odosobniony „egzotyczny” przypadek z odległej od europejskiej rzeczywistości Azji. Zrealizowany między innymi przy moim udziale projekt badawczy pt. „Cudzoziemcy w Polsce. Heterogeniczność kulturowa ośrodków wielkomiejskich na przykładzie Poznania”36 pokazał, że najbardziej 35 J.S. F u r n i v a l l, Colonial Policy and Practice: A Comparative Study of Burma and Netherlands India, New York 1956, s. 304; zob. t e n ż e, Netherlands India. A Study of Plural Economy, Cambridge 1944. 36 Projekt nr N N109 224836 sfinansowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, zrealizowany w latach 2009–2012 pod kierownictwem prof. dr. hab. Michała Bu- �206 Natalia Bloch pożądanym przez imigrantów, którzy wzięli udział w naszych badaniach, statusem prawnym było nie obywatelstwo, ale zezwolenie na osiedlenie się. Bardzo liczne były przypadki cudzoziemców, którzy mieszkali w Polsce po kilkanaście, a nawet ponad dwadzieścia lat i wciąż nie posiadali polskiego obywatelstwa ani nawet nie zamierzali się o nie ubiegać. Stosunkowo niskie zainteresowanie naturalizacją zostało odnotowane przez badaczy migracji w całym kraju37. Tendencja ta jest również obserwowana w krajach europejskich, których rezydenci posiadają takie same prawa ekonomiczne i socjalne, co obywatele, za wyjątkiem praw politycznych na szczeblu państwowym. Tomas Hammar proponuje nawet osobne pojęcie do opisu osób, które przebywają w kraju przyjmującym legalnie, posiadają liczne związki z tym krajem, ale nie jego obywatelstwo: denizens38. Dzieje się tak przypuszczalnie dlatego, że sami obywatele państw należących do Unii Europejskiej coraz częściej rezygnują z udziału w demokracji na szczeblu krajowym, w tym z czynnego prawa wyborczego, a coraz chętniej angażują się w działania oddolne39. Zmiany w podejściu członków społeczeństw przyjmujących do kategorii obywatelstwa powinny pociągnąć za sobą zmianę w myśleniu o integracji z takim społeczeństwem. Warto byłoby zastanowić się, czy alternatywą dla naturalizacji nie mogłoby być wdrożenie praktyk, które pozwoliłyby na aktywizację przybyszów w sferze publicznej i współtworzenie przez nich lokalnej społeczności. Takim rozwiązaniem na poziomie Unii Europejskiej jest prawo uczestnictwa w lokalnych wyborach przysługujące wszystkim obywatelom państw członkowskich UE. Pomijając czynnik wykluczający, którym – ponownie – jest tu obywatelstwo, uznanie, że fakt zamieszkiwania przez osobę w danym miejscu stanowi podstawę do dania jej prawa wpływu na rzeczywistość, w której żyje, jest moim zdaniem właściwym kierunkiem myślenia. chowskiego w Centrum Badań Migracyjnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pełne opracowanie wyników badań można znaleźć w: Migracje a heterogeniczność kulturowa. Na podstawie badań antropologicznych w Poznaniu, red. M. Buchowski, J. Schmidt, Poznań 2012 („Poznańskie Studia Etnologiczne”, nr 10). 37 R. S t e f a ń s k a, Prawny wymiar integracji, w: Transformacja nieoczywista. Polska jako kraj imigracji, red. A. Górny, I. Grabowska-Lusińska, M. Lesińska, M. Okólski, Warszawa 2010, s. 199–201. 38 T. H a m m a r, Democracy and the Nations State: Aliens, Denizens and Citizens in a World of International Migration, Avebury 1990. Hammar wyprowadza to pojęcie od starego angielskiego słowa z połowy XIX wieku, które oznaczało „uprzywilejowanych obcych niebędących w pełni obywatelami”. 39 N. B l o c h, M. B u c h o w s k i, A. C h w i e d u k, J. S c h m i d t, Wnioski końcowe, w: Migracje a heterogeniczność kulturowa..., dz. cyt., s. 272. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89ab1a27098818bfa5b00b45eb83725c.pdf 8bf158f8ac94e02f537f72d132e8ddc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5519 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource obywatelstwo - aspekt antropologiczny Sudan Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5134 Title A name given to the resource Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.187-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13 MACIEJ ZĄBEK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski NARÓD I OBYWATELSTWO W PODZIELONYM SUDANIE W styczniu 2011 r., po przeszło 20 latach wojny domowej i 6-letnim rozejmie, doszło w Sudanie do referendum, w wyniku którego ponad 98% głosujących oficjalnie opowiedziało się za oddzieleniem i niepodległością południowej części tego kraju. Sześć miesięcy później, 9 lipca 2011 r., ogłoszono oficjalnie powstanie Republiki Południowego Sudanu (RPS). Nowe państwo zamieszkałe jest przez ponad osiem milionów ludzi należących do ponad 60 grup etnicznych. Liczba ludności tego kraju obecnie szybko się zwiększa w wyniku możliwego powrotu (jak się szacuje) blisko dwóch milionów tzw. uchodźców wewnętrznych z północy Sudanu oraz tysięcy uchodźców z innych państw (Kenii, Etiopii, Konga, a nawet Europy i Stanów Zjednoczonych), będących schronieniem dla Sudańczyków w czasie wojny domowej. Powroty te uznawane są za jeden z największych ruchów ludnościowych od czasów drugiej wojny światowej. W ich kontekście w obu państwach sudańskich natychmiast pojawił się problem z obywatelstwem powracających, który w dzisiejszym świecie państw narodowych rozumiany jest nie tylko jako kwestia formalno-prawna, ale też jako wyraz lojalności i przynależności do narodu-państwa, którego obywatelstwo się przyjmuje. Pytanie – kogo uznać za przedstawiciela narodu sudańskiego, a kogo południowosudańskiego – stało się dla władz tych państw jednym z ważniejszych do rozstrzygnięcia. Problem nie dotyczy tylko Sudańczyków. W sumie około piętnastu milionów ludzi na całym świecie jest pozbawionych obywatelstwa, a około dwu milionom nigdy go nie nadano. Znany jest współcześnie choćby z byłej Jugosławii czy ZSRR, gdzie doszło do rozpadu dotychczasowego państwa lub secesji różnych terytoriów. Ściśle też jest związany z problematyką uchodźstwa, kiedy to dochodzi często w praktyce do podwójnego wykluczenia – z obywatelstwa zarówno kraju pochodzenia, jak i kraju przyjmującego, a w przypadku �Maciej Ząbek 188 secesji i uchodźców wewnętrznych – pozbawienia obywatelstwa zarówno państwa-poprzednika, jak i państwa-sukcesora. W świecie podzielonym na państwa wywołuje to wiele problemów. Bez obywatelstwa ludzie często nie tylko nie mają możliwości głosowania, ale pozbawieni są skutecznej ochrony prawnej. Bezpaństwowość osłabia ich zdolność do funkcjonowania w ramach danego społeczeństwa. Mają ograniczony dostęp do możliwości podpisywania umów, prawa do edukacji, własności, zatrudnienia, korzystania z publicznych placówek zdrowia, opieki społecznej, możliwości małżeństwa oraz rejestracji urodzeń i zgonów. Zgromadzenie Ogólne ONZ w Paryżu w 1948 r., wychodząc naprzeciw tym problemom, przyjęło w artykule 15 w punkcie pierwszym Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, że „każdy człowiek ma prawo do posiadania obywatelstwa” i w punkcie drugim, że „nie wolno nikogo pozbawiać samowolnie obywatelstwa ani nikomu odmawiać prawa do zmiany obywatelstwa”. Nie podaje jednak w jakich sytuacjach i okolicznościach państwa powinny go udzielać. Poniekąd lukę tę wypełnia Konwencja Genewska dotycząca statusu uchodźców z 28 lipca 1951 r., zobowiązująca państwa do ochrony nie-obywateli przebywających w ramach ich granic i później przyjęte: Konwencja o statusie bezpaństwowców z 1954 r. oraz Konwencja o ograniczaniu bezpaństwowości z 1961 roku. Dokumenty te dają dobre podstawy prawne do ograniczenia bezpaństwowości i rozstrzygania przypadków spornego obywatelstwa na zasadzie indywidualnej. Nie wszystkie państwa są jednak ich stronami, szczególnie w przypadku tych dwóch ostatnich konwencji. Dotyczy to także Republiki Sudanu. Kraj ten nie podpisał też Konwencji Unii Afrykańskiej z 23 października 2000 r. z Kampali w sprawie ochrony i pomocy uchodźcom wewnętrznym w Afryce. * * * Rada Bezpieczeństwa ONZ wydała rezolucję1 zobowiązującą oba rządy państw sudańskich do dokładania starań, aby chronić obywateli obu krajów w zakresie tzw. czterech swobód, tj. prawa do przemieszczania się, pobytu, własności i zatrudnienia. Władze Republiki Sudanu powinny według niej zapewnić wszystkim Południowcom prawo do swobodnego określenia się, na podstawie indywidualnego przesłuchania i wyboru państwa swego obywatelstwa. Natomiast rząd Republiki Południowego Sudanu powinien po pierwsze uznawać dokumenty podróży wydane przez swe przedstawicielstwa za granicą, a po drugie zwiększyć swą zdolność do identyfikacji obywateli poprzez 1 Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 2046 (z 2 maja 2012 r.). �Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie 189 zwiększenie zatrudnienia przeszkolonych funkcjonariuszy państwowych upoważnionych do sprawdzenia i zatwierdzenia świadectwa obywatelstwa i wydawania dowodów osobistych. Władze Republiki Sudanu formalnie zaakceptowały ustalenia Rady Bezpieczeństwa. Prezydent Omar al-Baszir jeszcze w styczniu 2011 r. zapewniał uczestników referendum, że ich prawa do „czterech swobód” będą chronione. W praktyce jednak już w sierpniu 2011 r. zwolnił z pracy wszystkich urzędników pochodzących z Południa i zmienił ustawę o obywatelstwie w taki sposób, aby wykluczyć możliwość zachowania podwójnego obywatelstwa przez osoby przyjmujące obywatelstwo Sudanu Południowego. Poprawka wprowadzona do ustawy z 1994 r. zakłada, że każda osoba, która de iure lub de facto nabywa obywatelstwo Południa, automatycznie je traci na Północy. Poprawka ta jest niezgodna z Tymczasową Konstytucją Sudanu z 2005 r., przyznającą prawo do obywatelstwa każdemu, kto urodził się w Sudanie i kogo chociaż jeden z rodziców był Sudańczykiem. Jest też dyskryminująca, gdyż wyklucza z podwójnego obywatelstwa tylko obywateli Sudanu Południowego, a nie innych państw2. Zakwestionowane zostało w ten sposób prawo wszystkich obywateli Sudanu Południowego, którzy mieszkają na Północy, do obywatelstwa Republiki Sudanu. Osobom tym dano zaledwie 9 miesięcy, do dnia 8 kwietnia 2012 r., na uregulowanie statusu pod groźbą deportacji. Po upływie tej daty mieli być traktowani jak wszyscy inni cudzoziemcy przebywający w Sudanie nielegalnie. Termin ten już minął. Do tego czasu zdążyło wrócić na Południe zaledwie ok. 350 tys. ludzi, a tymczasem, jak się szacuje, co najmniej 500–700 tysięcy osób chcących uzyskać obywatelstwo Sudanu Południowego nadal zamieszkuje Republikę Sudanu, będąc de facto już bez jego obywatelstwa. Zostały go pozbawione bez prawa kwestionowania tej decyzji. Wśród najbardziej narażonych na dyskryminację jest 127 tysięcy mieszkańców Chartumu i okolicy, którzy zarejestrowali swój zamiar powrotu na Południe. Zostali oni wysiedleni z dotychczas zajmowanych domostw i wywiezieni na obrzeża Chartumu, gdzie oczekują na transport w tymczasowych obozach (way-station), w których panują wyjątkowo trudne warunki. Ludzie ci mieszkają nieraz miesiące przez długie w byle jak skleconych namiotach wykonanych z plandek i worków, wraz ze swoim skromnych dobytkiem, który chcą zabrać na Południe. 2 Ustawa z 1994 r. usuwała zakaz podwójnego obywatelstwa i obniżała w przypadku naturalizacji obowiązek zamieszkiwania w Sudanie z 10 do 5 lat. Przepisy te zostały wprowadzone przez ówczesnego Przewodniczącego Parlamentu dra Hassana at-Turabiego, zachęcającego wielu zagranicznych działaczy organizacji islamskich do osiedlania się w Sudanie i prowadzenia w nim działalności gospodarczej. �Maciej Ząbek 190 Mimo dodatkowych porozumień zawartych w lutym i marcu 2012 r.3 między oboma państwami w kwestii „dobrowolnych powrotów” i szanowania zasad dotyczących „czterech wolności”, ustalenia te nie weszły w życie z uwagi na konsekwentny brak woli politycznej władz w Chartumie, aby rozwiązać problem statusu osób mających związki zarówno z Sudanem, jak i Sudanem Południowym. Ludzie ci narażeni są na ryzyko aresztowań, kar finansowych i wydalenia z kraju jako nielegalni imigranci. Tymczasem jest wielce prawdopodobne, że wielu z nich nie znajdzie uznania swego obywatelstwa w żadnym państwie, pozostając bezpaństwowcami. Wielu z nich nie jest bowiem w stanie udowodnić swego urodzenia ani w Sudanie Północnym, ani Południowym czy też powiązań rodzinnych z tymi krajami. * * * W Republice Południowego Sudanu w kwestii przyznawania i uznawania obywatelstwa jest tylko pozornie lepiej. Do lipca 2011 r. z ponad ośmiu milionów mieszkańców tego kraju jedynie ok. 40 tys. miało wydane certyfikaty potwierdzające ich obywatelstwo, a ok. 12 tys. dysponowało „dokumentami podróży”, wydanymi przez przedstawicielstwa władz tego kraju za granicą. Te ostatnie nie są jednak traktowane jako dowód ostateczny, gdyż były wydane na podstawie uproszczonej procedury. Przyjęta ustawa o obywatelstwie Republiki Południowego Sudanu4 teoretycznie spełnia podstawowe standardy. Nawiązuje do kryteriów przyjętych w referendum i wymaga jedynie, aby osoba ubiegająca się o nadanie obywatelstwa przedstawiła świadectwo urodzenia lub ocenę wieku oraz zaświadczenie ze swego „plemienia”, które może być dowodem pochodzenia aplikanta. Definicja „obywatela południowosudańskiego” znajdująca się w tym akcie prawnym zawiera jednak stwierdzenie, że jest nim osoba wywodząca się z „rdzennych społeczności” Sudanu Południowego, której przynajmniej jeden z rodziców, dziadków lub pradziadków urodził się w Południowym Sudanie, lub też ta, której rodzice lub dziadkowie byli mieszkańcami Sudanu Południowego od 1956 roku5. To oczywiście wyklucza wielu z tych, którzy nie są w stanie udowodnić swego pochodzenia od tzw. rdzennych etnosów południowosudańskich ani wykazać, że ich przodkowie mieszkali 12 lutego 2012 r. rządy Republiki Sudanu i Republiki Południowego Sudanu podpisały Memorandum w sprawie powrotu obywateli Południowego Sudanu, w którym zgodzono się na tzw. Kartę dobrowolnego powrotu pod warunkiem, że powrót Południowców zamieszkałych na terytorium Republiki Sudanu będzie odbywać się z własnej woli i w oparciu o odpowiednią wiedzę na temat okoliczności i warunków panujących w miejscu, do którego wracają. 4 South Sudan Nationality Act wszedł w życie 9 lipca 2011 r. 5 Data ogłoszenia niepodległości Sudanu. 3 �Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie 191 w tym kraju od 1956 roku. Poza tym sam termin „rdzenne społeczności” jest co najmniej dyskusyjny. Prawo to zezwala jednak na podwójne obywatelstwo, w tym Sudanu (Północnego). Zapewnia równe prawa dla kobiet i mężczyzn, jeśli chodzi o możliwość przekazywania swego obywatelstwa dzieciom lub współmałżonkom. Zawiera też prawo zaskarżenia decyzji wydanej przez Urząd Imigracyjny6 do sądu. Innymi słowy formalnie jest dość elastyczne i teoretycznie powinno skutkować wysokimi wskaźnikami poświadczania obywatelstwa i skutecznie służyć zapobieganiu bezpaństwowości. Niestety, na skutek praktyk dyskryminacyjnych urzędników i podejmowanych przez nich arbitralnych decyzji tak się nie dzieje, a ryzyko masowego zagrożenia bezpaństwowością w Południowym Sudanie stale wzrasta. Pomijając fakt konieczności stania ubiegających się o potwierdzenie swego obywatelstwa w długich, całodziennych kolejkach, wielu z nich nie jest w stanie udowodnić, że są Południowosudańczykami. Dotyczy to zwłaszcza osób nieznanego rodzicielstwa, ludzi oddzielonych przez wojnę od swoich rodzin, kobiet i dzieci, które zostały uprowadzone. Czasem jednak pomimo dostarczenia zaświadczeń od lokalnych władz i przyprowadzenia świadków, którzy wcześniej nabyli świadectwo obywatelstwa, niektórzy urzędnicy żądają dodatkowych dowodów. Wymagają np. dostarczenia wyników badania krwi, choć nie jest ona wykazywana w dowodach osobistych. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy kolor skóry aplikanta nie jest dostatecznie czarny. Urzędnicy zakładają wówczas, że pochodzi on spoza Południowego Sudanu, nawet jeśli wszystkie inne wymogi są spełnione. Jest to postępowanie arbitralne, gdyż były jednocześnie przypadki nadania obywatelstwa nawet bez konieczności przedstawienia świadectwa urodzenia. Nie ma ono oczywiście żadnego umocowania w prawie, opierając się wyłącznie na indywidualnej percepcji danego urzędnika działającego jak widać bez jakiegokolwiek nadzoru i odpowiedzialności. Wszystko to sprawia, że procedura nadawania obywatelstwa w Południowym Sudanie jest wyjątkowo uciążliwa i czasochłonna i zniechęca tysiące ludzi do dalszego ubiegania się o nie. Tym bardziej, że prawo do odwołania do sądu jest nieskuteczne, gdyż wnioski tych nielicznych, którzy się na to decydują, są często odrzucane. Decyzja negatywna wystawiona przez Urząd stanowi więc de facto ostateczną odmowę, bez prawa do odwołania. * * * Szacuje się, że problem bezpaństwowości w obu Sudanach może dotknąć de iure lub de facto nawet do dwóch milionów uchodźców wewnętrznych i imi6 Directorate of Nationality, Passports and Immigration. �192 Maciej Ząbek grantów, a poza tym wielu innych jeszcze przedstawicieli transgranicznych populacji7, koczowniczych pasterzy, uchodźców powracających z Czadu i osób z mieszanych małżeństw. Przykładem mogą być członkowie pasterskich plemion arabskich, jak Rufa’a, od dawna zamieszkujących prowincję Górnego Nilu należącą do Republiki Południowego Sudanu. Ich prawo do udziału w referendum zostało odrzucone, tym samym nie mają oni zapewne szans na obywatelstwo Republiki Południowego Sudanu. Niewyjaśniona jest też w dalszym ciągu sytuacja mieszkańców spornej strefy Abyei, zamieszkałej przez Dinka Ngok i Arabów Misseriya. Gdyby strefa miała należeć do Północy, to tamtejsi Dinka jako przedstawiciele dominującej grupy etnicznej Południa zapewne utraciliby obywatelstwo Republiki Sudanu. W przeciwnym przypadku spotkałoby to zapewne członków plemienia Misseriya. Podział Sudanu i nowe prawo o obywatelstwie stwarza także niebezpieczeństwo jego utraty nawet dla grup dawnych imigrantów przybyłych do Sudanu przed stu laty i więcej. Przykładem mogą tu być imigranci z Afryki Zachodniej, określani w Sudanie zbiorowo jako Fellata, w tym szczególnie nomadyczni pasterze Mbororo (znani też jako Fulbe), przybyli do Sudanu Południowego z terenów Republiki Środkowoafrykańskiej lub Czadu. Mimo że wiele ich grup od dawna zamieszkuje południowosudańską prowincję Bahr al-Ghazal, są traktowani przez tamtejsze władze jako „obcy” lub co więcej jako muzułmanie i sprzymierzeńcy władz w Chartumie. Dla tych ostatnich jednak też nie są oni Sudańczykami, co stwarza klasyczną sytuację spornego obywatelstwa grożącą bezpaństwowością. * * * Należy tu zaznaczyć, że problemy związane z obywatelstwem i bezpaństwowością mają także państwa zachodnie, z których historii i kultury koncepcja obywatelstwa się wywodzi. Biorąc pod uwagę słabość państw afrykańskich i fakt, że samo pojęcie i cała filozofia związana z rozumieniem obywatelskości jest na gruncie ich kultury dość nowa, powinniśmy patrzeć na ich problemy z nieco większą wyrozumiałością. W świecie islamu słowo „obywatel” zostało po raz pierwszy użyte w Imperium Osmańskim dopiero w 1839 roku8. Warto dodać, że w języku arab7 Na pograniczu Sudanu i Sudanu Południowego istnieją grupy etniczne mieszkające po obu stronach granicy, np. Kresh, Kara, Yulu, Frogai i Bigna. 8 H. O b e i d a t, Obywatelskość w myśli islamskiej, w: Nowoczesność, Europa, islam. Religia a dylematy obywatelstwa i wykluczenia, red. S. Czazbijewicz, M. Turowski, K. Skarbek, Wrocław 2012, s. 160. �Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie 193 skim brzmi ono muwatin i wywodzi się od ojczyzny (watan). Implikuje to jego rozumienie w sensie przynależności do kraju i wspólnoty, zakorzenienia w pewnej tradycji i podzielanych wspólnie wartości, co nawiązuje do pojęcia tradycyjnej ummy (wspólnoty muzułmańskiej)9. Stąd niechęć tamtejszych elit do objęcia tym pojęciem tych, którzy do takiej wspólnoty się nie poczuwają. Na Południu sytuacja jest jeszcze bardziej skomplikowana, gdyż wśród tamtejszych 60 grup etnicznych brak jakichkolwiek wspólnych tradycji państwowych i tym samym wspólnej tożsamości. Oznacza to brak głębiej zakorzenionej idei obywatelstwa. Dla tamtejszych przedstawicieli tradycyjnych wspólnot państwo w postaci wojska, policji i urzędników, z którymi mają coraz częściej do czynienia, jest raczej symbolem prześladowań, niż czymś, z czym chcieliby się utożsamiać. Szczególnie jest to widoczne wśród tamtejszych transgranicznych społeczności. Przypisanie przymusowo np. koczowników plemienia Ateker (z grupy etnicznej Turkana), przemieszczających się ciągle swobodnie na pograniczu Sudanu Południowego, Etiopii, Kenii i Ugandy, do jednego z czterech wymienionych państw byłoby z ich perspektywy zamachem na ich wolność i tożsamość. Stąd wolą, póki co, jak pisze ich wykształcony przedstawiciel Ekuru Aukot, być bezpaństwowcami10. Dlatego w rozważaniach nad bezpaństwowością trzeba uwzględniać również punkt widzenia tych, którzy obywatelami być nie chcą, unikając przypisania im tego statusu jak ognia, którzy słowo to prędzej skojarzą z poddaństwem państwowym niż z egalitarystycznymi ideami oświecenia. Władze Republiki Sudanu Południowego pod wpływem organizacji międzynarodowych przystąpiły obecnie do projektu budowy narodu obywatelskiego, traktując to zadanie priorytetowo. Trzeba zauważyć, że nawet dla państw mających ku temu lepsze warunki byłoby ono wyjątkowo trudne. Tym trudniejsze jest dla państwa z nieuregulowaną do końca kwestią granic zewnętrznych i niemocą władz w zagwarantowaniu bezpieczeństwa na terytorium całego kraju oraz społeczeństwem, które poza pewną dozą nienawiści do Arabów niewiele tak naprawdę łączy. Nic więc dziwnego, że tzw. rdzenne pochodzenie i mający o tym świadczyć kolor skóry jest dla jego urzędników imigracyjnych często jedynym (choć pozaprawnym) przekonującym ich dowodem południowosudańskości aplikantów ubiegających się o obywatelstwo. 9 Pojawiło się już wprawdzie w krajach arabskich także pojęcie społeczeństwa obywatelskiego – mudżtama’ madani (od miasta madiny), które w tym kontekście nawiązuje do zachodniego citizen (od city). Niemniej zachodnie liberalne wizje obywatelstwa, jako ogółu wolnych i autonomicznych jednostek zaangażowanych w sprawy publiczne, są tu prawie nieobecne. 10 E. A u k o t, Am I stateless because I am nomad, „Forced Migration Review”, 2009, nr 32, s. 18. �194 Maciej Ząbek * * * Kończąc, podsumujmy powyższe rozważania uwagą, że obecnie istnienie państwa i należących doń obywateli jest traktowane jako pewna uniwersalna „normalność”. Tymczasem ludzkość przez większość swojej historii tego typu form przynależności nie znała. Niekoniecznie musiało być wówczas lepiej, ale trzeba pamiętać także, że to właśnie tzw. państwo narodowe w pewien sposób produkuje uchodźców i bezpaństwowców. Dlatego do zachodniej idei obywatelstwa trzeba podchodzić bardziej ostrożnie. Trzeba brać pod uwagę możliwość wypracowania innych jej form. W szczególności zasada jednego obywatelstwa nie musi być normą. Pamiętajmy jednak, że nie tylko kraje afrykańskie mają z tym kłopot11. Imigranci, uchodźcy, przymusowo wysiedleni, koczownicy czy transgraniczne społeczności są często problemem dla konwencjonalnych definicji obywatelstwa, grupy te walcząc jednak o swe prawa, mogą wpłynąć na ich zmianę12. 11 Podwójne obywatelstwo jest także poważnym problemem politycznym w Wielkiej Brytanii czy Niemczech. 12 L. M e h t a, R. N a p i e r- M o o r e, Citizenship and Displacement, „Working Paper”, vol. 2010, nr 354. �CZĘŚĆ III OBYWATELSTWO A STATUS UCHODŹCY �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdaeb42b267dc9fd86bef87b69c263ea.pdf d27c9ef4648a7d148912a9e4b9be8316 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5518 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource obywatelstwo - aspekt antropologiczny Kamerun Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5133 Title A name given to the resource Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie/ Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.176-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Adama Mickiewicza – Poznań KWESTIA TUBYLCZA A STATUS OBYWATELA W KAMERUNIE1 Obywatelstwo można ujmować zarówno w kategoriach statusu (jest wówczas przymiotem), jak i stanu (decydującego o jakości życia). Idea „statusu” odnosi się do zbioru praw (obywatelskich, politycznych i społecznych) oraz obowiązków (przestrzeganie prawa), którymi powinny cieszyć się osoby posiadające status obywatela2. Kategoria „stanu” nawiązuje do tożsamości jednostki, jej poczucia przynależności do wspólnoty politycznej, wyrażającej się zdolnością do korzystania ze statusu obywatela w sposób efektywny (w ramach prawa pozytywnego). Można zatem powiedzieć, że obywatelstwo ma dwa wymiary: formalny i substantywistyczny. 1) Jest konstrukcją formalną, wyrażaną poprzez członkostwo i integrację. 2) Jest kategorią substantywistyczną (ma też wymiar substantywistyczny). Materializuje się poprzez faktyczne włączenie do wspólnoty, wyrażające się rzeczywistym korzystaniem z praw obywatelskich nie tylko w wymiarze politycznym, ale także w wymiarze społeczno-ekonomicznym oraz kulturowym. Rozdzielenie obu wymiarów skutkuje pojawieniem się zjawisk opisywanych z jednej strony jako tzw. szara strefa, z drugiej zaś jako wykluczenie społeczne. Obywatelem jest zatem osoba, która na terytorium danego państwa efektywnie korzysta z praw obywatelskich oraz ich pochodnych. W niniejszym studium pragnę ukazać, jak kategoria obywatelstwa funkcjonuje we wspomnianych wcześniej dwóch wymiarach w państwie afrykańskim, 1 Niniejsze opracowanie prezentuje wstępne wyniki projektu badawczego MniSW/NCN (NN 109 055539) Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych. Konceptualizacja i strategie adaptacyjne w zakresie współpracy rozwojowej wśród afrykańskich społeczności lokalnych (Studium porównawcze). 2 Zob. M. C a s t i l l o, La Citoyenneté en question, Paris 2002, s. 8. �178 Ryszard Vorbrich w państwie odznaczającym się mnogością tożsamości kulturowych, etnicznych i językowych, a do tego o sztucznych i przenikalnych granicach. Ukażę, jak taka sytuacja przekłada się na konceptualizację obywatelskości, traktowanej jako równoważnik swojskości – tubylczości. Kamerun określany jest często mianem Afryki w miniaturze. Co uzasadniają nie tylko realia bioekologiczne, ale i społeczne. Mieszkańcy tego kraju, będącego efektem rywalizacji trzech mocarstw kolonialnych: Niemiec, Francji i Wielkiej Brytanii, tworzą prawdziwą mozaikę ras, ludów i kultur, złożoną z ok. 150 grup etnicznych, a dokładniejsze inwentarze lingwistyczne wyliczają ponad 200 miejscowych języków. W kraju tym funkcjonują, jako równorzędne, dwa języki państwowe: francuski i angielski, a także dwie religie uniwersalne: islam i chrześcijaństwo. Casus Kamerunu dobrze ilustruje fakt, że w postkolonialnej Afryce mnogość tożsamości etnicznych i lokalnych, liczonych w setkach, jeśli nie w tysiącach, zderzał się z ograniczoną liczbą kilkudziesięciu jednostek politycznych. Wobec niepowodzenia idei panafrykańskich, zwyciężył w Afryce model państwa opartego nie na wspólnocie kultury, lecz na postkolonialnych strukturach polityczno-terytorialnych3. W tych warunkach idee nacjonalistyczne przybrały zatem kształt nacjonalizmów państwowych. Można je określić jako zespół tendencji politycznych oraz ideologicznych zmierzających do wszechstronnego umocnienia państw powstałych w granicach uformowanych w epoce kolonialnej i wykształcenia społeczeństw typu narodowego w ramach poszczególnych terytoriów pokolonialnych. W Kamerunie, podobnie jak w wielu sąsiednich krajach, wykształciła się idea „narodu państwowego” – idea wspólnoty politycznej, obywatelskiej, w której, jak ją definiuje A. Posern-Zieliński „wspólnota narodowa kształtowana jest w ramach istniejącego już państwa, które zabiega różnymi środkami [...], aby ze zbiorowości swych obywateli stworzyć świadomy swej jedności, tożsamości i specyfiki naród”4. Naród państwowy nie tyle zatem odpowiada andersonowskiej koncepcji wspólnoty wyobrażonej, w ramach której rodacy „pielęgnują w umyśle obraz wspólnoty”5, ile jest „wspólnotą sfabrykowaną”, wykreowaną przez elity polityczne państwa. W ramach pluralistycznego etnicznie i kulturowo narodu państwowego kształtuje się specyficzna konceptualizacja obywatelstwa nakładająca się na 3 Zob. R. Vo r b r i c h, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postać wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012. 4 Por. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i, Etniczność. Kategorie. Procesy etniczne, Poznań 2005, s. 59–60. 5 Por. B. A n d e r s o n, Wspólnoty wyobrażone, Kraków 1997, s. 19. �Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie 179 kategorie tubylczości – autochtoniczności – przeciwstawianej allogeniczności ujmowanej w kategoriach obcości. W tym miejscu muszę wprowadzić pewne elementy perspektywy historycznej. Termin „tubylczy” był różnie pojmowany na różnych etapach rozwoju refleksji antropologicznej. W epoce kolonialnej terminy „tubylec”, „tubylczość” były stawiane w opozycji do terminu „obywatel”, „obywatelstwo” (citizen, citizenship; citoyen, la citoyenneté). Odnosiły się do określonego niższego statusu [zniewolonych tubylców], miejsca w rasowo i kulturowo podzielonej i zhierarchizowanej strukturze społeczeństwa kolonialnego i stosowane były głównie w stosunku do kategorii ludności niezasymilowanej do zachodnich wzorów kulturowych – tzw. indigènes (fr., native – ang., indigenas – port., einheimische – niem.), mających status poddanych (subject to the British crown, sujets français), a w konsekwencji pozbawionych pełni praw obywatelskich, przynależnych europejskim kolonistom i zasymilowanym Afrykanom – zwanych z francuska évolués – „rozwinięci”6. Podczas gdy ci drudzy mogli cieszyć się w coraz większym zakresie prawami politycznymi, mieli dostęp do stanowisk we władzach lokalnych, a z czasem nawet zasiadać w parlamentach w stolicach metropolii, ci pierwsi nie tylko pozbawieni byli podstawowych praw wyborczych oraz nietykalności osobistej, ale mieli także ograniczone prawa do przemieszczania się i działalności gospodarczej7. W obecnym dyskursie politologicznym i antropologicznym terminy „tubylczy” i „tubylczość” (native, indigenous, autochton, autochtonnie) kojarzone są z miejscem w strukturze globalizującego się świata, w procesach migracyjnych i modernizacyjnych i traktowane synonimicznie z „lokalnością”, „społeczeństwem lokalnym”, „ludźmi lokalnymi” (local people, population locale), czyli po prostu „miejscowymi”, czyli kategoriom społecznym przeciwstawianym kategoriom z zewnątrz danego społeczeństwa –„ludziom globalnym” (gens mondiales, global people), imigrantom, „obcym” (stranger, étranger), allochtonom (allogènes allochtony, allochton)8. W takim współczesnym ujęciu będę 6 Ich odpowiednikami w koloniach portugalskich byli assimilados („zasymilowani”), a w brytyjskich i niemieckich tzw. effendija, co oznaczało sięgniecie po tradycyjną tytulaturę stosowaną w afrykańskich prowincjach Imperium Osmańskiego (ar. afandi, tur. efendi – „pan”, „mistrz”). Por. J.S. Tr i m i n g h a m, Islam in the Sudan, London – New York – Toronto 1949, s. 258; R. Vo r b r i c h, Plemienna..., dz. cyt., s. 22n. 7 Zob. tamże. 8 Por. E. C r e w e, E. H a r r i s o m, Whose Development? An Ethnography of Aid, London – New York 1998; J.-F. B a y a r t, P. G e s c h i e r e, F. N y a m n j o h, Autochtonie, démocratie et citoyenneté en Afrique, „Critique internationale”, 2001, nr 10, s. 177–194; R. Vo r b r i c h, Rozwój dialogu – dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskurs antropologii rozwoju, „Lud”, 93(2009), s. 35–48. �180 Ryszard Vorbrich też stosował termin „tubylczy”, czyli jako odnoszący się do rdzennej ludności danego kraju (regionu). W tym miejscu pojawia się podstawowy problem metodologiczny, a mianowicie komu przysługuje ten status tubylca – obywatela na kontynencie, na którym wzmożone procesy migracyjne (pokojowe lub odbywające się w kontekście podbojów) miały miejsce do ostatnich lat epoki przedkolonialnej, aby ulec intensyfikacji wraz ze spotęgowaniem zjawiska urbanizacji w czasach dominacji europejskiej. Jak w końcu tubylczość łączyć i rozdzielać od obywatelstwa w sytuacji, gdy dzisiejsze granice polityczne przedzielają zwarte obszary etniczne i włączają zarazem w obszar unilitarnego państwa wiele grup etnicznych, często zantagonizowanych. Powoduje to sytuację, w której poszczególne jednostki mogą być traktowane jako „obcy” (którym odmawia się substantywistycznego, a nawet formalnego wymiaru obywatelstwa), w różnych prowincjach „ich” państwa, a zarazem te same osoby mogą odczuwać swojskość i akceptację społeczną po przekroczeniu granicy państwowej, przy jednoczesnym pozbawieniu formalnego statusu obywatela. Takie przeciwstawianie tubylców (autochtonów) obcym (allochtonom) w różnych częściach Afryki może odwoływać się do odmiennych kryteriów: lokalności, regionalności – jak w Kamerunie, religii (uniwersalistycznej) – w pasie Sudanu, rasy – na południu kontynentu, kultury i języka, czego przykładem jest Wybrzeże Kości Słoniowej9. 9 Na Wybrzeżu Kości Słoniowej, uformowanym z ludów gwinejskich (dominujących na południu kraju) oraz sudańskich (przeważających na północy) w ciągu 30 lat rządów prezydenta Félixa Houphouëta-Boigny, prowadzącego politykę integracji wieloetnicznego społeczeństwa, na konceptualizacji obywatelstwa tego kraju zaważył początkowo projekt budowy szeroko pojętego narodu – tzw. ivoirians – obywateli Côte d’Ivoire (Por. R. Vo r b r i c h, Plemienna..., dz. cyt., s. 82). Sukces ekonomiczny, jaki odniósł początkowo kraj, oparty na farmerskiej i proeksportowej gospodarce rynkowej, ściągnął do niego imigrantów z sąsiednich Mali i Burkina Faso, którzy osiedlali się masowo w jego północnych prowincjach, łatwo wnikając w pokrewne im środowisko etniczne i kulturowe regionu. Wraz z załamaniem gospodarczym, spowodowanym spadkiem cen skupu kawy i kakao, zwłaszcza po śmierci starego prezydenta, w latach dziewięćdziesiątych XX w. do głosu doszła ideologia ivoirité – będąca antytezą narodu państwowego. Rewitalizowała ona trybalizmy i marginalizowała ludność muzułmańską z północy kraju. Choć była wymierzona głównie w imigrantów, odbiła się także niekorzystnie na ich tubylczych „współplemieńcach”. W efekcie doszło do uaktywnienia się postaw ksenofobicznych i antyimigranckich. Doprowadziło to w końcu do zanegowania statusu obywatela mieszkańcom kraju (tak zasiedziałym tu od stuleci, jak i naturalizowanym imigrantom) o pochodzeniu innym niż gwinejskie. Wyrazem tego stało się konfiskowanie przez policję dokumentów tożsamości osobom o nazwiskach patronimicznych typowych dla strefy Sahelu (Zob. J.-F. B a y a r t, P. G e s c h i e r e, F. N y a m n j o h, Autochtonie..., dz. cyt., s. 181–182), z racji pochodzenia uznawanym za niepewne politycznie i zbyt tradycjonalistyczne, co można określić jako afrykański odpowiednik polskiego hasła „odbierz babci dowód”. �Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie 181 Wymiar formalny obywatelstwa Z formalnego punktu widzenia (wyznaczonego przez ustawę o obywatelskie z 1959 r. i rozporządzenia z 1968 r.) w prawie kameruńskim reguła ius sanguinis dominuje nad zasadą ius soli. Fakt urodzenia się na terytorium państwa nie stanowi automatycznie o przyznaniu obywatelstwa. Co najmniej jedno z rodziców musi w takim wypadku posiadać obywatelstwo tego kraju. Jedynym wyjątkiem jest, gdy rodzice dziecka są nieznani lub też oboje są bezpaństwowcami. Jednakże reguła ius sanguinis ma również swoje ograniczenia, sprowadzające się do uprzywilejowania patrylinii. Urodzenie poza granicami kraju daje możliwość nabycia obywatelstwa Kamerunu, gdy dziecko przyszło na świat związku małżeńskim, w którym ojciec jest obywatelem tego państwa. Jeśli dziecko pochodzi ze związku pozamałżeńskiego, może otrzymać obywatelstwo, gdy „ojcostwo (kameruńskiego obywatela) można potwierdzić”. Gdy urodzony poza granicami z rodziców kameruńskich otrzymał już obywatelstwo kraju urodzenia, w wieku 21 lat może ubiegać się o przyznanie paszportu kameruńskiego. Co istotne, taka osoba musi jednoznacznie wybrać jedno obywatelstwo, prawo kameruńskie nie dopuszcza bowiem podwójnego obywatelstwa. Nabycie obywatelstwa możliwe jest także poprzez małżeństwo, przy czym jest to o wiele łatwiejsze dla kobiety wychodzącej za Kameruńczyka niż odwrotnie. Prawo kameruńskie dopuszcza dobrowolne zrzeczenie się obywatelstwa, przy czym warunkiem jest przedstawienie dowodu przyznania innego obywatelstwa. Obywatelstwo Kamerunu można też stracić wbrew woli, gdy nabywa się obce obywatelstwo (brak zgłoszenia tego faktu grozi konsekwencjami prawnymi) lub dana osoba jest zatrudniona w służbie obcego rządu. Procedura naturalizacji jest długa i uciążliwa. Aplikant musi spełniać skomplikowane warunki związane z zamieszkaniem, stanem majątkowym, wiekiem, zdrowiem i moralnością. Wymiar substantywistyczny obywatelstwa Zakres praw i obowiązków przypisanych obywatelowi Kamerunu nie tylko ustawia go w relacjach z obcokrajowcami, lecz także w układach wewnątrzkrajowych. Konstytucja z 1972 r. stanowiła, iż każdy człowiek ma prawo do osiedlenia się w jakimkolwiek (miejscu) i przemieszczać się swobodnie [...]. Nikt nie może być niepokojony ze względu na swoje pochodzenie”10. Nowa 10 Zob. J.-F. B a y a r t, P. G e s c h i e r e, F. N y a m n j o h, Autochtonie..., dz. cyt., s. 186. �Ryszard Vorbrich 182 konstytucja z roku 1996, choć w preambule „deklaruje solennie”, iż mieszkańcy Kamerunu tworzą „jeden, ten sam naród”11, wprowadziła zarazem kategorię „tubylczej mniejszości” – zapożyczoną z dyskursu rozwojowego. Jej interesu chronić ma zasada „równowagi regionalnej” i wywodzona z niej ideologia „tubylczości” (autochtonie). Sortuje ona obywateli zgodnie z ich pochodzeniem regionalnym, a faktycznie etnicznym12. W praktyce idea autochtonii odnosi się nie tyle do miejsca urodzenia danej osoby, co do miejsca urodzenia rodziców i miejsca pochówku jej przodków. Uderza to w istotę praw obywatelskich, w ten sposób, że ogranicza dostęp do niektórych stanowisk w administracji terenowej lub samorządowej (np. urzędów mera lub podprefekta). Ogranicza też bierne i czynne prawo wyborcze, odsyłając elektorat oraz kandydatów na parlamentarzystów do prowincji pochodzenia. Tworzy to grupę formalnych obywateli Kamerunu mających trudności w egzekwowaniu podstawowych praw wyborczych. W praktyce bowiem coraz częściej spotyka się młodych ludzi, których rodzice przenieśli się z jednej prowincji do drugiej. Pojawiły się kategorie „swoich” (tubylczych, autochtonicznych) i „obcych” (allochtonicznych) „obywateli”, których prawa obywatelskie są honorowane w jednej, a kwestionowane w innej części unitarnego państwa. Przez jednych są oni odsyłani do grup (regionów) pochodzenia rodziców, przez drugich zaś traktowani jako niemal obcokrajowcy, bo urodzeni z dala od stron ojczystych. Ta obcość w miejscu osiedlenia może być zniwelowana dopiero w trzecim pokoleniu. Ponieważ zasada równowagi regionalnej obowiązuje także w administracji centralnej, Kameruńczycy zamieszkujący z dala od stron ojczystych są pomijani we współzawodnictwie o wysokie stanowiska państwowe. Sarkastycznie mówi się o nich, że pochodzą z jedenastej, nieistniejącej, prowincji kraju. Utrudnienia z korzystania z pełni praw obywatelskich spotykają również jeszcze jedną kategorię mieszkańców Kamerunu. Są to ludzie wiodący koczowniczy tryb życia: Pigmeje i Fulbe M’Bororo. W wymiarze formalnym dotyczy to (częstego u tych ludzi) braku dokumentów tożsamości, w wymiarze substantywistycznym zaś sprowadza się to głównie do kwestii dostępu do prawa własności ziemi. W Kamerunie występują trzy kategorie gruntów: obszary będące własnością państwa lub innych władz publicznych, ziemie prywatne oraz tzw. http://confinder.richmond.edu/admin/docs/Cameroon.pdf [30.04.11]. Formalnie mowa jest tu o regionalnej, a nie etnicznej równowadze, ponieważ dyskurs polityczny Kamerunu, w obawie przed trybalizmem, unika jak ognia kategorii etnicznych. Kraj został podzielony na 10 prowincji, których nazwy odnoszą się do kierunków geograficznych lub cech fizjograficznych, por. R. Vo r b r i c h, Trybalizm a wieloetniczne państwo afrykańskie, „Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa”, 1999, z. 14–15, s. 183–192. 11 12 �Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie 183 domeny narodowe. Ta ostatnia kategoria stanowi rodzaj rezerwy gruntowej, o części której ubiegać się mogą jako o wydzieloną własność wspólnotową społeczności lokalne, żyjące w ramach tradycyjnych struktur plemiennych13. Otrzymują one te ziemie w użytkowanie kolektywne, problem w tym, iż o taki przydział ziemi z domeny narodowej ubiegać się mogą specyficzne struktury społeczno-polityczne zwane „wodzostwami” trzeciej kategorii14. Wodzostwa posiadają rodzaj osobowości prawnej, są podmiotami własności ziemi kolektywnej, a ich wodzowie – mianowani przez prefektów (szefów departamentów) – reprezentują „swój lud” (jak ujmuje to dekret prezydencki) wobec państwa. Problem w tym, że istota życia nomadów – pasterzy, a w jeszcze większym stopniu łowców i zbieraczy – ze swej istoty nie jest lokalny w wymiarze przestrzennym. Utrudnia to wyznaczenie i przypisanie w miarę zwartego terytorium danej grupie. Sprawę utrudniają dodatkowo jeszcze dwie okoliczności. Po pierwsze, koczownicy przemieszczają się z reguły wśród terenów ludności osiadłej – rolniczej, wchodzą z nią w złożone relacje społeczne i gospodarcze. Po drugie, podczas swych sezonowych wędrówek niektóre podgrupy ignorują granice administracyjne i państwowe. W praktyce ludzie ci są lub byli do niedawna bezpaństwowcami – kategorią ludności unikającej trwałego podporządkowania się zewnętrznej, „obcej” z ich punktu widzenia, władzy państwowej i w rewanżu niechętnie przez nią traktowanej. Sytuacja zaogniła się wraz z upowszechnieniem się w Kamerunie upraw towarowych (kawy, kakao, bawełny, orzeszków ziemnych), a w ślad za nią procesu prywatyzacji ziemi. Prawo kameruńskie przewiduje procedury zmiany statusu ziem kolektywnych – przypisanych osobom prawnym – społecznościom lokalnym, na grunty prywatne – przypisane osobom fizycznym. Pojawiło się W języku ustawy „domena narodowa” to „ziemie wolne od zajęcia efektywnego”, własność narodu „administrowana przez państwo w ​​celu zapewnienia (przyszłego) racjonalnego wykorzystania i rozwoju”. 14 Braki kadrowe oraz opór lokalnych sił politycznych doprowadził do niepowodzenia idei stworzenia silnego, scentralizowanego państwa – zwanej hegemonic project – zakładającej redukcję pozycji politycznej tradycyjnych wodzów (Por. J.-F. B a y a r t, L’État en Afrique: la politique de ventre, Paris 1989). Jej miejsce, po blisko 20 latach niepodległości, zajęła doktryna wmontowująca tradycyjnych wodzów plemiennych w struktury nowoczesnego państwa, jako tzw. pomocniczą administrację. Dekret z 1977 r. ustanowił potrójną klasyfikację wodzów w zależności od znaczenia demograficznego oraz ekonomicznego przypisanych im wspólnot, także wielkości terytorium danego wodzostwa. Wodzowie poszczególnych rang różnią się skalą wpływów, wielkością zarządzanego terytorium oraz liczbą poddanych. Zależnie od rangi powołuje ich też inny organ założycielski. Wodzowie najniższej (trzeciej) rangi to przywódcy poszczególnych tradycyjnych społeczności lokalnych – wiosek. Por. R. Vo r b r i c h, Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu, „Lud”, 88(2004), s. 219–236. 13 �Ryszard Vorbrich 184 dotychczas nie znane zjawisko, swoisty wyścig w przejmowaniu na własność kolektywną nieużytków mających dotychczas status „domen narodowych”, a także wraz z rozwojem gospodarki farmerskiej i plantacyjnej uwłaszczania się osób fizycznych na części dotychczasowych ziem wspólnotowych. Wielokrotnie osoby prawne i fizyczne uwłaszczają się na domenie narodowej niejako „na wyrost”, w wymiarze przekraczającym możliwość ich efektywnego zagospodarowania. Z tej racji zjawisko to określa się często mianem „bulimii gruntowej”. Zjawisko to działa na niekorzyść Pigmejów, którym ogranicza się obszary, z których tradycyjnie pozyskiwali środki do życia, stając się zarzewiem konfliktów z ludnością Bantu. Obecna strategia Pigmejów polega na „uobywatelnieniu” swego statusu, tak w wymiarze formalnym – zabiegania o dowody tożsamości, jak i w wymiarze substancjalnym – pozyskiwania prawa własności do ziem dotychczas eksploatowanych. Działania w tym drugim wymiarze są znacznie trudniejsze. Pigmej nie „potrzebuje” ziemi prywatnej, przeznaczonej na uprawę (choć i tu się coś zmienia). Potrzebuje obszarów łowieckich, do których nie zgłaszaliby roszczeń jego sąsiedzi Bantu, co pozwoliłoby im przełamać supremację tych ostatnich i wynikające stąd relacje o charakterze klientystycznym, będące zaprzeczeniem obywatelstwa. W kameruńskim systemie prawnym jedyną drogą jest stworzenie odrębnych pigmejskich „wodzostw” – instytucji z istoty swej obcej akefalicznemu społeczeństwu zbieraczy i łowców. Pierwsze próby tego typu „uobywatelnienia” Pigmejów podjęły struktury społeczeństwa obywatelskiego, powołane do życia przez nieliczne wykształcone pigmejskie elity. W 2004 r. Centrum Środowiska i Rozwoju (Centre pour l’Environnement et le Développement – CED) rozpoczęło realizację projektu, którego celem jest stworzenie sieci „Wodzostw Wspólnoty Pigmejów”. Z racji terytorialnego charakteru instytucji wodzostwa projekt dotyczył wspólnot Pigmejów o pewnym minimalnym stopniu sedentaryzacji15. Dotychczas powstało 19 takich lokalnych struktur społeczno-terytorialnych, obejmujących od 0,4 do 1500 ha. Główną racją ich bytu jest pokonywanie barier w dostępie do gruntów i podstawowych W ostatnich dwóch dekadach wielu Pigmejów podjęło nowy sposób życia. Można go określić mianem półosiadłego. Mniej więcej pół roku spędzają oni w dżungli, żyjąc w niewielkich wspólnotach rodzinnych, tworzących odizolowane, nietrwałe obozy z rzadka rozrzucone z dala od dróg i stałych osad rolników Bantu. Pozostałe miesiące spędzają w wioskach, o trwałej (glinianej) zabudowie, rozlokowanych wzdłuż nielicznych szlaków komunikacyjnych, próbując zajęć rolniczych. Są wówczas w zasięgi instytucji państwowych i organizacji pozarządowych, które zajmują się „uobywatelnianiem” Pigmejów (R. Vo r b r i c h, Pigmeje Baka – polityka i władza w społeczeństwie bez państwa, czyli o ograniczeniach klasycznych koncepcji polityki, w: Europejczycy. Afrykańczycy. Inni. Studia ofiarowane Profesorowi Michałowi Tymowskiemu, red. B. Nowak, M. Nagielski, J. Pysiak, Warszawa 2010, s. 413–424). 15 �Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie 185 usług społecznych (edukacji, ochrony zdrowia). Co najistotniejsze, wodzostwa pigmejskie dają instytucjonalne wsparcie w pozyskiwaniu dokumentów, niezbędnych dla egzekwowania podstawowych praw obywatelskich: aktów urodzenia, dowodów tożsamości, świadectw zatrudnienia i własności gruntów16. W końcu problem obywatelstwa kameruńskiego dotyczy imigrantów (i uchodźców), przybywających z ościennych i dalszych krajów. Ich liczba się waha i nie jest zbyt wielka. Szacuje się ją na 60–100 tys. ludzi, co stanowi 04%–0,7% populacji kraju17. To, co świadczy o jej znaczeniu i specyfice, to ich transgraniczny charakter, wynikający z istnienia tzw. narodów łączników. Granice Kamerunu, ustanowione przez Niemców w epoce kolonialnej w toku rywalizacji i negocjacji z Francją i Wielką Brytanią, są nie tylko nienaturalnie skomplikowane, ale na wielu odcinkach przecinają zwarte obszary kilku grup etnicznych. Takie ludy jak Mundang, Fulbe żyły po obu, a biorąc pod uwagę zawiłość linii granicznej, po trzech stronach granicy: w Nigerii, Kamerunie i Czadzie. Dla członków tych grup przekroczenie granicy państwowej nie oznacza opuszczenia wspólnoty języka i kultury. Stąd, znaczące skądinąd, bariery formalne „uobywatelniania” (trudność w zdobyciu statusu obywatela) są tu niwelowane łatwością procesów asymilacyjnych i pozyskiwania akceptacji społecznej. Pokonywaniu lub omijaniu barier formalnych służy tu zestaw strategii adaptacyjnych odnoszących się do substatywistycznego wymiaru obywatelstwa. Sprowadzają się one do różnych sposobów wnikania imigrantów w społeczeństwo przyjmujące. Podobnie jak w przypadku koczowników koncentrują się one na zdobywaniu prawa do ziemi, traktowanego jako miara integracji społecznej. Dla osób osadzających się w mieście priorytetem jest Por. G.T. H a n n d j a, La reconnaissance des droits des communautés Pygmées du Sud Cameroun sur les resources naturelles, communication à l’atelier RRI, Douala 2007; N.B. K i m, „Avant nous avions les yeux clos, maintenant nos yeux sont ouverts. Maintenant je m’exprime. Ce n’était pas le cas avant”. Une évaluation du programme de sécurisation des droits des Bakas, des Bagyélis et des Bakola (2004–2007), Yaoundé 2007; S. M e f o u d e, Des Bagyéli propriétaires terriens, „Bubinga”, nr 117, juillet 2007, s. 6–7; J. N e l s o n, Securing indigenous land rights in the Cameroon oil pipeline zone, London 2007. 17 Wśród czynników sprzyjających napływowi cudzoziemców do Kamerunu wymienia się: względnie stabilną sytuację polityczną i ekonomiczną kraju, czyniącą z niego „oazę spokoju” w stosunku do całego regionu oraz trwałą destabilizację w krajach sąsiednich, zwłaszcza w Czadzie (na ogólną liczbę 60 tys. imigrantów i uchodźców żyjących w Kamerunie – 40 tys. pochodzi z Czadu. Niekiedy dodaje się jeszcze do tej liczby 28 tys. Fulbejów M’bororo, którzy uciekli z Nigerii przed niepokojami w tym kraju). Zob. H. M i n i c h e, Quand les immigrés se font autochtones immigration et dynamique d’appropriation de l’espace des réfugiés tchadiens au Nord Cameroun [The Ministry of Scientific Research and Innovation – MINRESI], Yaoundé (brw). 16 �186 Ryszard Vorbrich zakup (wydzierżawienie) nieruchomości, która da nie tylko schronienie, ale także stworzy materialną podstawę utrzymania. Dlatego wśród Czadyjczyków (głównie kobiet), żyjących w kameruńskich miastach najczęstszą profesją jest prowadzenie małych lokali gastronomicznych, oferujących tradycyjne dania i tanie trunki (piwo z prosa – bil bil). Bycie – tak jak w dawnej Polsce – „obcym”, ale „karczmarzem” czyni z danej osoby „swojego-obcego”, buduje sieć relacji społecznych, legitymizuje pobyt, daje pewien uznany status ekonomiczny i społeczny. Stąd już bliżej do pokonania bariery formalnej – zdobycia karty stałego pobytu (Carte de Resident), a w dalszej perspektywie „narodowej karty tożsamości” (Carte Nationale d’Identité). W środowisku wiejskim pozyskanie protektora w osobie lokalnego wodza, najlepiej należącego do tej samej grupy etnicznej (któremu z kolei zależy na budowaniu relacji klientystycznych), daje dostęp do ziemi kolektywnej – a jest to warunek założenia i utrzymania rodziny. Tutaj często strategią adaptacyjną jest wżenianie się w lokalne struktury rodowe, dające status powinowatego, a w kolejnym pokoleniu podstawę prawną uzyskania formalnego statusu obywatela. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b179aa4bfa266ee088b4aaa12126a477.pdf e3f1387e40aaa34c1ca63f5f5e58dcfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5516 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource obywatelstwo - aspekt etyczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5131 Title A name given to the resource Obywatelstwo z perspektywy społeczno-politycznej / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.145-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Balicki, Janusz Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10 JANUSZ BALICKI Międzyinstytutowy Zakład Badań nad Migracją Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego OBYWATELSTWO Z PERSPEKTYWY SPOŁECZNO-ETYCZNEJ Przypadek Wielkiej Brytanii Wprowadzenie W obszernym uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 stycznia 2012 r. dotyczącego art. 30 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim, obywatelstwo jest określone jako instytucja prawna, której istota polega na „trwaniu względnie trwałego w czasie i przestrzeni węzła prawnego łączącego jednostkę z państwem i wyznaczającego jej przynależność do tego państwa, który stwarza podstawę zaistnienia kompleksu wzajemnych praw i obowiązków jednostki i państwa”1. Jacek Jagielski, autor powyższej definicji, podkreśla także, że: „Obywatelstwo stanowi instytucję prawną i jego definiowanie powinno być dokonywane przede wszystkim w płaszczyźnie jurydycznej. Nie oznacza to, że nie może być ono przedmiotem zainteresowania również innych niż prawnicze dyscyplin i rozważane z punktów widzenia charakterystycznych dla tych dyscyplin”2. Definicja ta wskazuje więc, że jest także uprawniona refleksja nad obywatelstwem z innych perspektyw. Niniejszy artykuł podejmuje najpierw próbę zwrócenia uwagi na wybrane aspekty społeczno-etyczne, które poprzedzają proces formalnego włączania nowej osoby do wspólnoty politycznej, jaką jest konkretne państwo. Chodzić więc będzie o praktyki stosowane w niektórych krajach w odniesieniu do osób, które składają wniosek o przyznanie obywatelstwa. Następnie skupimy 1 Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 stycznia 2012 r. dot. art. 30 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim, s. 9. Definicja ta została zaczerpnięta z pracy J. J a g i e l s k i e g o, Obywatelstwo polskie. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1998, s. 20. 2 Cyt. za: J. R a c i b o r s k i, Obywatelstwo w perspektywie socjologicznej, Warszawa 2011, s. 55. �Janusz Balicki 146 się na polityce Wielkiej Brytanii w latach 1999–2005 wobec rodzin z Kosowa, których członkowie mają już obecnie obywatelstwo, i podejmiemy próbę odpowiedzi na pytanie: jak z perspektywy stanu dzisiejszego tych rodzin należy ocenić politykę Wielkiej Brytanii wobec nich? Jakie popełniano błędy i czego można było uniknąć? 1. Systemy przyznawania obywatelstwa Przyznawanie obywatelstwa jest ostatnim etapem formalnej integracji imigranta z nowym społeczeństwem. Z punktu widzenia społecznego i etycznego ważne są jednak także wcześniejsze etapy na drodze do przyjęcia do nowej wspólnoty. Można postawić pytanie, kogo państwa przyjmują na swoje terytorium, zwłaszcza na pobyt stały? Jakie stosują kryteria? Jak je oceniać z etycznego punktu widzenia? Prawo stałego pobytu otrzymują najczęściej specjaliści w zawodach, których deficyt jest wyraźnie odczuwany w kraju przyjmującym. Drugą grupę stanowią przybywający w ramach łączenia rodzin. Do trzeciej grupy zaliczają się osoby, które zakładają własną działalność gospodarczą lub są w stanie inwestować w różne przedsięwzięcia gospodarcze. Na przykład w Kanadzie można uzyskać status rezydenta, jeśli udowodni się możliwość zainwestowania 250 tys. dolarów lub posiada się konto na sumę 500 tys. dolarów. Stany Zjednoczone ponadto dają jeszcze szansę losową – można wygrać wizę pobytową w tzw. loterii wizowej (co roku do przyznania przewidzianych jest 55 tys. wiz)3. Oczywiście nie można pominąć także osób, które otrzymały prawo przebywania na terenie wymienionych państw jako uchodźcy lub z innych względów humanitarnych. Oprócz jednak legalnego wjazdu i pobytu na terenie obcego państwa mamy również do czynienia z próbami nielegalnego przekraczania granicy przez zdesperowanych ludzi, którzy chcą za wszelką cenę zmienić kraj pochodzenia, narażając się nawet na śmierć. Wśród nich są także osoby z dziećmi czy całe rodziny. Część jest w stanie pokonać wszelkie trudności, by stać się formalnie obywatelami nowego społeczeństwa. Z punktu widzenia prawa są dwa podstawowe systemy przyznawania obywatelstwa, jeden oparty na miejscu urodzenia (ius soli), a drugi na pochodzeniu rodziców (ius sanguinis). System ius soli przyznaje prawo do obywatelstwa na podstawie miejsca urodzenia. Natomiast system ius sanguinis kieruje się zasadą pochodzenia. Pełne obywatelstwo i wszystkie prawa odnoszące się do J. B a l i c k i, P. S t a l k e r, Polityka imigracyjna i azylowa. Wyzwania i dylematy, Warszawa 2006, s. 45–46. 3 �Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej 147 tego statusu (np. prawa wyborcze lub dostęp do usług/świadczeń publicznych) są przekazywane na mocy pochodzenia. W praktyce często te dwa systemy mieszają się ze sobą, ale nie zawsze. Wielka Brytania jest przykładem stosowania jednego z najbardziej otwartych systemów ius soli. Według obecnej legislacji każdy urodzony w kraju jest obywatelem brytyjskim. Podobnie jest również w USA. Niemcy – przeciwnie – przez lata preferowali system ius sanguinis. Otrzymanie obywatelstwa niemieckiego było niezwykle trudne nawet dla kolejnych pokoleń imigrantów urodzonych i mieszkających w Niemczech. W ciągu ostatnich kilkunastu lat Niemcy wprowadzili jednak do swojego systemu wiele elementów ius soli. Do 2000 r. niemieckie prawodawstwo dotyczące obywatelstwa opierało się wyłącznie na zasadzie ius sanguinis. Co więcej, naturalizacja mogła się odbyć tylko wtedy, gdy rozważano ją jako będącą w interesie Niemiec. Interes imigranta nie był brany pod uwagę. Podwójne obywatelstwo nie było dozwolone. Jednak od 2000 r. dzieci urodzone przez obcokrajowców w Niemczech mogą posługiwać się podwójnym obywatelstwem aż do ukończenia 23 roku życia, potem muszą wybrać pomiędzy obywatelstwem niemieckim a obywatelstwem rodziców. Z kolei we Francji osoby algierskiego pochodzenia protestowały przeciwko decyzji podjętej przez władze we wczesnych latach dziewięćdziesiątych, która drugiemu pokoleniu migrantów automatycznie przyznawała francuskie obywatelstwo. Uważano to za formę neokolonializmu. W 1993 r. francuskie prawo naturalizacyjne uległo zmianie. Od tego czasu dzieci migrantów urodzone we Francji muszą wyrazić zgodę na naturalizację4. System polski jest w zasadzie systemem ius sanguinis. Nie wyklucza jednak podwójnego obywatelstwa. Konstytucja RP stanowi: Art. 34. 1) Obywatelstwo polskie nabywa się przez urodzenie z rodziców będących obywatelami polskimi. Inne przypadki nabycia obywatelstwa polskiego określa ustawa. 2) Obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego, chyba że sam się go zrzeknie. Art. 35. 1) Rzeczpospolita Polska zapewnia obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury. H. E n t z i n g e r, R. B i e z e v e l d, Zasady integracji imigrantów, w: Integracja kulturowa imigrantów. Wyzwania i dylematy, red. J. Balicki, Warszawa 2007, s. 33–34. 4 �Janusz Balicki 148 2) Mniejszości narodowe i etniczne mają prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych, kulturalnych i instytucji służących ochronie tożsamości religijnej oraz do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących ich tożsamości kulturowej. Art. 137. Prezydent Rzeczypospolitej nadaje obywatelstwo polskie i wyraża zgodę na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego. Według obowiązującej obecnie ustawy z 2 kwietnia 2009 r., która weszła w życie dopiero 15 sierpnia 2012 r. ze względu na rozpatrywanie kompetencji prezydenta przez Trybunał Konstytucyjny, obywatelstwo polskie nabywa się: Art. 4. 1) z mocy prawa; 2) przez nadanie obywatelstwa polskiego; 3) przez uznanie za obywatela polskiego; 4) przez przywrócenie obywatelstwa polskiego5. 2. Utrudnienia procesu przyznawania obywatelstwa Jan-Werner Mueller z wydziału nauk politycznych Uniwersytetu Princeton (The Politics Department at Princeton University) zwraca uwagę na to, że w ostatnich dziesięcioleciach obserwować można tendencję do przeprowadzania egzaminów testowych decydujących o przyznaniu obywatelstwa oraz wprowadzanie wielu utrudnień dla zainteresowanych. Chodzi m.in. o „kursy integracyjne” i obowiązkowe nauczanie języka, zakaz noszenia chust w szkołach we Francji, czy ograniczenie praw imigrantów w Danii do poślubienia cudzoziemców. Krytycy takiej polityki upatrują w tym działania wewnętrznie sprzeczne – ograniczanie wolności imigrantów w imię ich wolności. Mamy tu według niego do czynienia z represją nowego liberalizmu, który chce niedemokratycznymi metodami narzucić imigrantom demokrację. Mueller przytacza test, skierowany wyłącznie do imigrantów z państw należących do Organizacji Konferencji Islamskiej (test został jednak wycofany), w którym było pytanie, jaka jest opinia starających się o obywatelstwo na temat twierdzenia, że w Niemczech homoseksualiści zajmują wysokie urzędy publiczne? Również w Holandii prowadzącej politykę wielokulturowości sprawdza się tolerancję przyszłych obywateli, pokazując im wizerunki całujących się mężczyzn czy kobiet kąpiących się w stroju toples w Morzu Północnym. 5 Ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2012 r. poz. 161). �Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej 149 Według Muellera rządy krajów przyjmujących imigrantów nie powinny badać ich postaw wobec kwestii moralnych i kulturowych, które są kontrowersyjne nawet dla rodowitych obywateli kraju przyjmującego. Byłoby według niego hipokryzją udawać, że w zachodnich demokracjach liberalnych każdy jest entuzjastą gejów lub naturystów – natomiast ważne jest to, żeby ich prawa były przestrzegane, a nie to, żeby wszyscy żyli tak jak oni. Wprawdzie, jak podkreśla, testy na obywatelstwo nie są czymś złym same w sobie, jednak powinno w nich chodzić o pomoc imigrantom w tym, by stali się bardziej świadomi swych praw i obowiązków w nowej ojczyźnie. Na pewno nie powinno się badać przekonań politycznych przyszłych obywateli. Pytania o preferencje polityczne mogą wywoływać nieufność. Należy również pamiętać, że testy, które rozwiązują starający się o przyznanie obywatelstwa, bardzo dużo mówią imigrantom o kraju, w którym chcą oni na stałe zamieszkać. A każdy kraj powinien bardzo dokładnie określić, co chce przekazać innym o sobie6. Również Wielka Brytania jest krytykowana za podręcznik przygotowujący do testu: Life in the United Kingdom: A Journey to Citizenship7, który podejmuje próbę uczenia kandydatów na obywateli odpowiednich manier, na przykład stania w kolejkach. Wywołuje to oburzenie i kpiny. Stawiane są pytania, jaka jest rola takiego testu? Czy ma sprawdzać, czy edukować? Jakie są granice, których się nie powinno przekraczać? Czy rezultaty takiego sprawdzianu będą zgodne z tym, co autorzy zamierzyli? 3. Wielka Brytania 3.1. Ustawodawstwo imigracyjne Według brytyjskich przepisów, aby móc złożyć wniosek o obywatelstwo, trzeba spełniać kilka podstawowych warunków: a) mieć ukończone 18 lat; b) nie cierpieć na choroby psychiczne; c) zamierzać mieszkać w Wielkiej Brytanii lub kontynuować służbę zagraniczną Wielkiej Brytanii; d) porozumiewać się na dostatecznym poziomie językiem angielskim, walijskim lub szkockim; 6 J.W. M u e l l e r, The Ethics of Citizenship Tests, http://www.project-syndicate.org/commentary/the-ethics-of-citizenship-tests. 7 Life in the UK Test, Home Office UK Border Agency, http://lifeintheuktest.ukba.homeoffice.gov.uk/. �150 Janusz Balicki e) mieć wystarczającą wiedzę o Zjednoczonym Królestwie (jest sprawdzana za pomocą testu Life in the UK test); f) okazywać szacunek dla praw i wolności, przestrzegać prawa oraz wypełniać obowiązki rezydenta; g) płacić podatki i składki na ubezpieczenie zdrowotne; h) nie być w stanie bankructwa; i) być bez przeszłości kryminalnej od 10 roku życia (wyroki w zawieszeniu, wykroczenia drogowe – mandatów nie bierze się pod uwagę, chyba że są nałożone przez sąd); j) nie należeć do grup terrorystycznych; k) nie być zaangażowanym w jakąkolwiek działalność związaną z konfliktami zbrojnymi, zbrodniami przeciwko ludzkości, przestępstwami wojennymi lub ludobójstwem. Jak to było już wyżej powiedziane, ubieganie się o obywatelstwo Wielkiej Brytanii wymaga zdania testu opartego na podręczniku: Life in the United Kingdom: A Journey to Citizenship. Test daje także możliwość sprawdzenia znajomości języka8. Rozwiązywany jest na komputerze w miejscu egzaminu. Trwa 45 minut, zawiera 24 pytania wielokrotnego wyboru, zdaje go średnio 75% cudzoziemców. Można go jednak powtarzać dowolną ilość razy. Opłata za egzamin wynosi każdorazowo 50 funtów. Test zawiera też pytania, na które jednak trudno odpowiedzieć nawet przeciętnemu Brytyjczykowi. Ponadto część pytań dotyczy zagadnień, jak się zdaje, nieprzydatnych w życiu. Poniżej podane są przykłady pytań: How many parliamentary constituencies are there? • 464 • 564 • 646 • 664 Is the following statement TRUE or FALSE? ‘Ulster Scots is a dialect which is spoken in Northern Ireland’. • True • False A quango is: • a government department • a non departmental public body 8 Niewystarczająca znajomość języka angielskiego powoduje konieczność uczęszczania na specjalny kurs językowy: English for Speakers of Other Languages (ESOL) course in English and citizenship. �Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej 151 • an arm of the judiciary • an educational establishment In which year did married women get the right to divorce their husband? • 1837 • 1857 • 1875 • 1882 Jedna trzecia starających się o obywatelstwo Wielkiej Brytanii nie zdaje testu. Poziom zdawalności różni się w zależności od narodowości. Najgorsze wyniki (poniżej 50%) osiągają imigranci z Iraku, Bangladeszu i Turcji. Ponadto każdy składający wniosek o przyznanie obywatelstwa musi mieć referencje wystawione przez dwie osoby, które są brytyjskimi obywatelami ponad 25 lat i są osobami „rozpoznawalnymi” (np. lekarz, duchowny, służba cywilna). Opłata za wniosek wynosiła 720 funtów w 2009 r. Za dodatkową opłatą w wysokości 40 funtów można uzyskać pomoc w przygotowaniu aplikacji (sprawdzenie). Zdanie testu jest warunkiem otrzymania obywatelstwa od 2004 r. Obowiązkowe jest również wzięcie udziału w ceremonii wręczania obywatelstwa. Ceremonia odbywa się w lokalnym biurze ewidencji ludności. Próbę zdania egzaminu podejmuje każdego roku około 80 tys. osób (dane z 2012 r.)9. 3.2. Droga rodzin z Kosowa do angielskiego obywatelstwa Wielka Brytania jest państwem, które od lat przyciąga imigrantów i uchodźców, warto więc przyjrzeć się polityce imigracyjnej i azylowej tego kraju pod kątem społeczno-etycznym. Refleksja na temat tej polityki odnosić się będzie do badań przeprowadzanych od stycznia 2003 r. do czerwca 2005 r. we wschodniej części Londynu, w Newham oraz Barking i Dagenham, dzielnicach najbardziej zróżnicowanych pod względem etnicznym. Celem badań była próba określenia zgodności polityki azylowej z polityką integracyjną w świetle doświadczeń rodzin z Kosowa ubiegających się o azyl10. Większość badanych 50 rodzin przybyła do Wielkiej Brytanii w 1999 r. po zakończeniu działań wojennych lub później. Ich podróż do Wielkiej Brytanii wiązała się zwykle z bardzo dramatycznymi i niebezpiecznymi doświadczeniami. Rodziny z małymi dziećmi podróżowały w zamkniętych samochodach ciężarowych z towarem, bez możliwości skorzystania choćby z toalety. Dla 9 UK Immigration Updates, http://www.misterseed.com/ IMMIGRATION% 20UPDATES/ NOVEMBER% 202005.htm. 10 Wyniki badań zawarte są w publikacji: J. B a l i c k i, A. We l l s, Asylum Seekers’ Policy v Integration Policy. Case Study of Kosovan Families in the East End of London (2003–2005), Oxford 2006. �Janusz Balicki 152 tych, którzy przedostawali się przez Albanię i Włochy łodziami, dodatkowym stresem było niebezpieczeństwo zatopienia łodzi. Niektóre rodziny wspominały groźby przemytników wypowiadane pod adresem płaczących dzieci, którym aplikowano środki nasenne, żeby uniknąć wykrycia przez Straż Graniczną. Obecnie członkowie tych rodzin uzyskali już obywatelstwo, są zintegrowani ze społeczeństwem (przynajmniej ci, z którymi autorzy badań utrzymują kontakt) i mają swój wkład w rozwój społeczeństwa, które ich przyjęło, ale na początku ich sytuacja była niezwykle trudna. Dlatego warto postawić pytanie, jak ocenić politykę Wielkiej Brytanii wobec tych rodzin w okresie, kiedy starały się one o status uchodźcy – z perspektywy ich obecnego stanu? Jakie błędy popełniano? Czego można było uniknąć? Od marca 1999 r., kiedy NATO rozpoczęło bombardowanie, Home Office przyjmowało przybyłych do Anglii Kosowian jako grupę, bez rozpatrywania poszczególnych przypadków. Od czerwca 1999 r. zaprzestano przyznawania statusu uchodźcy, ale dawano automatycznie ochronę trwającą 12 miesięcy (Exceptional Leave to Remain), jednak od grudnia 1999 r. zaniechano także tego rodzaju ochrony, wychodząc z założenia, że prowincja Kosowo jest już bezpieczna. W sumie w czasie konfliktu Kosowo opuściło około miliona mieszkańców. Kraje Unii Europejskiej przyjęły około 10%. W tym Wielka Brytania tylko 4346 osób. W konsekwencji wielu Kosowian dostało się później do Anglii w sposób nielegalny z pomocą przemytników, często z narażeniem życia. Duże ryzyko podejmowały zwłaszcza rodziny z małymi dziećmi. W przypadku 50 rodzin, które poddane były badaniu, kobiety stanowiły 82% respondentów. Ich wiek wynosił 21–40 lat. Pięć z nich było wdowami, a pięć żyło w separacji. Czterdzieści przebywało w Anglii z mężami. W trakcie badań rodziny z Kosowa mieszkały już w Wielkiej Brytanii 4–6 lat. Większość członków tych rodzin była po traumatycznych doświadczeniach. Wśród tych rodzin było w sumie 103 dzieci. Tabela 1. Termin przybycia do Wielkiej Brytanii 1997 Styczeń – marzec Kwiecień – czerwiec Lipiec – wrzesień Październik – grudzień Brak informacji Liczba rodzin 1 1 1998 1 3 3 2 4 13 1999 3 6 9 5 3 26 2000 1 3 1 1 2001 6 1 2002 1 2003 1 1 1 2 1 Źródło: J. Balicki, A. Wells, Asylum Seekers’ Policy v Integration Policy. Case Study of Kosovan Families in the East End of London (2003–2005), Oxford 2006, s. 75. �Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej 153 Dla większości powodem wyjazdu z Kosowa była wojna i jej skutki. Tabela 2. Powody opuszczenia Kosowa Wojna Prześladowanie religijne Prześladowanie polityczne Zabijanie ludzi Spalone domy Strata własnego domu Nie było bezpiecznie Napaści na cywilów Zagrożenie życia Aresztowania Gwałty dokonywane na kobietach Nadzieja na lepsze życie Głód Ubóstwo 40 11 15 24 18 20 19 9 22 8 14 3 2 2 Źródło: J. Balicki, A. Wells, Asylum Seekers’ Policy v Integration Policy. Case Study of Kosovan Families in the East End of London (2003–2005), Oxford 2006, s. 77. Nierzadko w czasie wywiadów można było usłyszeć odpowiedzi typu: „Sytuacja była straszna. Domy zostały spalone, a nasi krewni zabici”. Jedna z kobiet wyznała: „Opuściłam mój kraj, ponieważ była wojna, w której straciłam męża i rodzinę. Chciałam w ten sposób ocalić życie moje i mojego syna”. Powyższe doświadczenia nie miały większego wpływu na politykę władz wobec uchodźców z Kosowa. Badania wskazywały jednak na negatywne skutki polityki migracyjnej Wielkiej Brytanii dla zdrowia psychicznego uchodźców. Tabela 3. Największe obawy Obawy przed Przymusową deportacją Utratą kogoś bliskiego Brakiem stabilności Uczuciem samotności Poważną chorobą Ubóstwem, nędzą, bezrobociem Brakiem sukcesu w życiu Liczba respondentów 27 15 10 10 9 8 8 Źródło: J. Balicki, A. Wells, Asylum Seekers’ Policy v Integration Policy. Case Study of Kosovan Families in the East End of London (2003–2005), Oxford 2006, s. 123. �154 Janusz Balicki Tysiące rodzin z Kosowa znalazło się przez długi czas w sytuacji zawieszenia, bez decyzji co do ich pozostania w Wielkiej Brytanii, bez prawa do pracy. Po kolejnych odmowach przyznania im statusu uchodźcy czy innej formy ochrony Kosowianie narażeni byli na deportację. Ta możliwość najbardziej utrudniała im życie w Wielkiej Brytanii. Obawa przed deportacją wyprzedziła nawet obawę o utratę kogoś bliskiego. Pokazuje to wyraźnie tabela 3. Obawa przed nią była niejednokrotnie w wywiadach wyrażana w podobny sposób: „Często nie mogę spać. Zawszę myślę, że policja może przybyć tej nocy. Bardzo się boję”. W przypadku dzieci do dramatycznych wspomnień z Kosowa dochodziły także negatywne doświadczenia związane ze statusem ich rodziny w Wielkiej Brytanii. W niektórych przypadkach niełatwo im było dostać się do szkoły ze względu na brak dokumentów (świadectw szkolnych z Kosowa czy metryk urodzenia). Inną poważną trudnością była tymczasowość zamieszkania, czyli zmiana szkół i konieczność rozpoczynania całej procedury od nowa. Dla dzieci we własnym kraju zmiana szkoły wiąże się zwykle z poważnym stresem. Dla dzieci cudzoziemców znających słabo miejscowy język i zostawiających z trudem nawiązane znajomości i przyjaźnie było to szczególnie bolesne. Wśród badanych rodzin z Kosowa były przypadki przenoszenia ich z jednego miejsca zakwaterowania w drugie w najbardziej nieodpowiednim momencie, na przykład kilka dni przed świętami Bożego Narodzenia. Jedna z rodzin, która szykowała się do świąt – miała już przygotowaną choinkę, znała sąsiadów mieszkających obok – dostała decyzję o wyprowadzce do świeżo oddanego bloku w innej dzielnicy Londynu cztery dni przed świętami, do bloku, w którym jeszcze nikt nie mieszkał. 3.3. Prezentacja wybranych kazusów Rodzina „A” Historia małżeństwa z Kosowa z półtorarocznym dzieckiem. Przybyli nielegalnie do Wielkiej Brytanii w 2002 r. i złożyli podanie o przyznanie statusu uchodźcy. Otrzymali decyzję odmowną. Podobnie było z apelacją. W poniedziałek 7 kwietnia 2003 r. mąż zgłosił się jak zwykle na posterunek policji; taki miał obowiązek, ponieważ nie posiadał prawa stałego pobytu. Tym razem jednak nie zezwolono mu wrócić do domu. Został przewieziony do aresztu śledczego znajdującego się przy lotnisku Heathrow, gdzie powiedziano mu, że zostanie deportowany do Kosowa w najbliższy czwartek, czyli 10 kwietnia 2013 r. Pozwolono mu zadzwonić do żony, która była w szóstym miesiącu ciąży, i poinformować ją, aby była gotowa wraz z synem do opuszczenia Wielkiej Brytanii i powrotu do Kosowa. Dwa dni później zadecydowano, że zostanie deportowany dopiero w następnym tygodniu. Obudzono go jednak 10 kwietnia �Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej 155 o godzinie 3 w nocy i zawieziono na lotnisko. Po raz kolejny zapytał, gdzie jest jego żona i syn. Odpowiedziano mu, że czekają na niego w samolocie. Tam ich jednak nie było. Nastąpiła deportacja. Żona z dzieckiem została w Londynie. Pod koniec lipca udała się do szpitala rodzić drugie dziecko, nie mając nikogo bliskiego, kto by się zajął jej starszym synkiem. Poród był bardzo skomplikowany, a jeszcze bardziej utrudniało go to, że kobieta prawie nie mówiła po angielsku. Tłumacza nie było. W grudniu 2003 r. złożyła wniosek do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych o przyznanie jej prawa pobytu ze względów humanitarnych, co pozwoliłoby jej otrzymywać przynajmniej zasiłek na dzieci. Bardzo długo nie było żadnej decyzji. Tymczasem jej mąż dostał się ponownie nielegalnie do Wielkiej Brytanii. Musiał wynajmować mieszkanie i spotykać się z nią potajemnie. Obecnie, dzięki wielkiej determinacji i na skutek amnestii, mieszkają już legalnie w Wielkiej Brytanii11. Rodzina „B” Hanna, wdowa po muzułmaninie, opuściła Kosowo krótko po interwencji NATO. Jej dom został spalony, ona sama zgwałcona, straciła męża, a najstarszemu synowi grożono śmiercią. Gdy Hanna po raz pierwszy przybyła do Wielkiej Brytanii, została umieszczona w bardzo ubogim hotelu na okres 6 miesięcy, a następnie została przeniesiona do mieszkania socjalnego. Po raz pierwszy odmówiono Hannie przyznania statusu uchodźcy, ponieważ jej adwokat nie uprzedził jej, że musi regularnie meldować się co tydzień na komisariacie policji. Nie wiedząc o tym obowiązku, kilka razy się nie zgłosiła. W ciągu dwóch kolejnych lat pisała odwołania. Zmieniała adwokatów, gdyż nie byli w stanie jej pomóc. Pewna osoba zasugerowała Hannie skorzystanie z pomocy swojego adwokata. Zapłaciła 400 funtów, a pani adwokat obiecała jej pomóc w ciągu 6 miesięcy. Hanna poszła więc do sądu po raz drugi w sierpniu 2002 roku. Wtedy usłyszała od adwokat: „Przykro mi, ale nie ma szans na pozytywne rozstrzygnięcie”. Drugie odwołanie znów spotkało się z odmową, a po następnym odrzucono jej apelację, po raz trzeci. Hanna skontaktowała się z kolejnym adwokatem. Na szczęście przyjaciel pożyczył jej pieniądze. Zapłaciła 500 funtów, tymczasem adwokat wysłał jej apelację do sądu po terminie, co spowodowało, iż straciła możliwość odwołania się. Kiedy w 2003 r. przeprowadzano z nią wywiad, Hanna wciąż nie miała pozwolenia na pobyt, zmieniła kolejnego adwokata. Złożyła też kolejną apelację, znów bezskuteczną. Jej sytuacja zdrowotna w roku 2003 wyglądała następująco: ma wciąż bóle głowy, kłopoty z zaśnięciem, nie ma apetytu, przejawia niewielkie zainteresowanie życiem. Często się budzi 11 J. B a l i c k i, A. We l l s, Asylum Seekers’ Policy..., dz. cyt., s. 131. �Janusz Balicki 156 z powodu koszmarów, w których ktoś chce ją zabić. Wciąż też lęka się o swoich synów. Najmłodszy (14 lat) boi się spać sam, dlatego sypia z nią. Niepokoi się bardzo również o swojego najstarszego syna, który nie mając ojca, może wpaść w kłopoty. Ostatnio brat Hanny zmarł w Kosowie na skutek wypadku samochodowego. Jest nie tylko zmartwiona stratą brata, ale także tym, że nie może w żaden sposób pomóc swoim rodzicom. To potęguje jej lęki. Jej najstarszy syn, od kiedy skończył 18 lat, musi meldować się na policji w London Bridge. Wszyscy obawiają się deportacji. Dopiero w lutym 2005 r. rodzina Hanny, korzystając z amnestii, dostała prawo pobytu w Wielkiej Brytanii12. Rodzina „C” Gdy małżonkowie Mark i Lindita wraz z dziećmi poniżej 10 lat zdecydowali się na opuszczenie Kosowa w 2000 r., najpierw udali się do Albanii. Zorganizowali łódź, którą mieli popłynąć do Włoch. Była to mała jednostka przystosowana do transportu zaledwie kilku osób, ale znalazło się w niej przeszło czterdzieści. Podróż morska trwała cztery godziny i odbywała się w kompletnych ciemnościach. Noc wcześniej dwie podobne łódki zderzyły się ze sobą: jedna płynęła z Albanii, druga z Włoch, czterdzieści pięć osób utonęło. Dowiedziawszy się o tym – cała rodzina była przerażona. Przemytnicy podjęli aż trzy próby, zanim dotarli do Włoch. Stamtąd uciekinierzy mieli zostać przerzuceni samochodem ciężarowym przez Francję do Wielkiej Brytanii. Ostatecznie znaleźli się w Hiszpanii. Podróżowali w zamkniętym samochodzie ciężarowym, bez jedzenia i picia przez dwa dni i dwie noce. W Hiszpanii spytano ich, co zamierzają dalej robić. Odpowiedzieli, że chcą udać się do Anglii. Zostali więc przewiezieni samochodem do Paryża, a tam w nocy przesiedli się do samochodu ciężarowego, który zawiózł ich do angielskiego portu Dover. Podróż zaczęli z 25 tys. niemieckich marek, a gdy dotarli na miejsce, mieli tylko 5 tys. (około 1900 funtów). W Dover zgłosili się na policję, otrzymali dokument identyfikacyjny. Dzięki życzliwości wielu osób – udali się do Londynu. Zorganizowanie nauki języka angielskiego, załatwienie spraw związanych ze szkołą i adwokatem okazało się bardzo trudne. W końcu ze wsparciem pospieszył członek rodziny, który przybył specjalnie z Ameryki, aby im pomóc na terenie Wielkiej Brytanii. Został z nimi 6 miesięcy. W 2000 r. dzieci rozpoczęły naukę w szkole w Manor Park. Rodzina zaraz po przyjeździe złożyła podanie o przyznanie statusu uchodźcy, ale po roku otrzymała odmowę. Złożyli odwołanie, lecz władze odesłały ich do sądu. W styczniu 2002 r. sąd dał pozwolenie na pobyt czasowy ze względów humanitarnych, ale Ministerstwo Spraw Wewnętrznych nie zaakceptowało decyzji sądu. Ubiegali 12 Tamże, s. 138–140. �Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej 157 się w ten sposób o możliwość pozostania na terenie Wielkiej Brytanii przez 5 lat. Co tydzień Mark musiał meldować się w miejscowym komisariacie policji w Forest Gate i podpisywać dokumenty. Pewnego dnia, w grudniu 2002 r., kiedy udał się tam jak zwykle, został zatrzymany i powiedziano mu, że będzie deportowany do Kosowa. Gdy nie wrócił do domu, żona skontaktowała się z miejscowym pracownikiem organizacji pomagającej uchodźcom. Razem udali się na komisariat, ale nie pozwolono ani jej, ani adwokatowi zobaczyć się z Markiem. Wreszcie, po trzech próbach, pozwolono na to adwokatowi. Okazało się, że przyczyną zatrzymania było zaginięcie jego dokumentów na komisariacie. Na szczęście został zwolniony po 36 godzinach. Zdarzenie było jednak ogromnym stresem dla całej rodziny. Dwa miesiące później spotkali się z członkiem Parlamentu z Newham, dzielnicy, w której mieszkali. Ostatecznie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych poinformowało mężczyznę, że nie będzie deportowany, ponieważ dopatrzono się solidnych podstaw do przyznania mu ochrony czasowej. Po pięciu latach obaw cała rodzina otrzymała prawo stałego pobytu na mocy amnestii z lutego 2004 roku13. * * * Duża liczba negatywnych decyzji w sprawie wniosków o przyznanie statusu uchodźcy spowodowała falę odwołań, które utrudniły już i tak przeciążone urzędy. Dlatego w październiku 2003 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ogłosiło amnestię dla 50 tys. starających się o status uchodźcy (wielu z nich było z Kosowa), zezwalając im na jakąś formę pobytu. Dla większości rodzin z Kosowa okres od złożenia wniosku o przyznanie statusu uchodźcy do otrzymania obywatelstwa trwał około 8,5 roku. Był to czas szczególnie trudny dla uchodźców. Można powtórzyć pytanie: czy musiało tak być? Przeprowadzone badania doświadczeń rodzin z Kosowa, ilustrowane powyższymi przypadkami, wskazują, że z jednej strony władze wydawały duże sumy na utrzymanie przybyszów, zakwaterowanie i zasiłki, z drugiej zaś nie wydawały zezwoleń na podejmowanie pracy czy na uczestnictwo w programach integracyjnych. Kobiety na ogół radziły sobie lepiej, bo wykonywały zwykłe czynności domowe, podobnie jak w Kosowie. Miały też możliwość spotykania się i uczenia angielskiego w różnego rodzaju ośrodkach dla dzieci. Gorzej było z mężczyznami, którzy nie mieli prawa podejmowania pracy. Odbijało się to negatywnie na ich samopoczuciu, poza tym tracili powoli umiejętności zawodowe, z którymi przybyli z Kosowa14. 13 14 Tamże, s. 140. J. B a l i c k i, Imigranci i uchodźcy w Unii Europejskiej, dz. cyt., s. 182–183. �158 Janusz Balicki Podsumowanie Proces przyznawania obywatelstwa w wybranych krajach Europy, także w Wielkiej Brytanii, budzi wątpliwości natury społecznej i etycznej, między innymi co do celowości egzaminów, ich treści i sposobu przeprowadzania. Najistotniejszą kwestią jest jednak polityka azylowa Wielkiej Brytanii, uwidoczniona w podejściu do rodzin z Kosowa. Była ona niespójna, kosztowna i bez planów perspektywicznych. Członkowie rodzin mieli poczucie niestabilności i obawy przed deportacją. Częste zmiany zakwaterowania utrudniały dorosłym integrację ze środowiskiem oraz powodowały traumę u dzieci zmieniających szkoły. Można więc powiedzieć, że działo się to ze szkodą przyszłych obywateli i dla państwa. Proces integracji był hamowany w Wielkiej Brytanii z przyczyn formalnych, bo nie dotyczy on osób, które jeszcze nie uzyskały statusu uchodźcy. Patrząc więc z obecnej perspektywy, można powiedzieć, że nie uwzględniono w polityce imigracyjnej możliwości, iż członkowie rodzin z Kosowa zostaną w przyszłości obywatelami tego kraju, chociaż polityka wobec rodzin (rzadkie deportacje) mogła na to wskazywać. Indywidualne rozmowy z członkami badanych rodzin wskazywały na ich wielką determinację w dążeniu do uzyskania prawa do pozostania w Anglii i pracowania dla tego kraju. Były to osoby, które miały duży potencjał społeczny, co wydaje się potwierdzać ich obecne życie w nowym kraju, jeśli nawet ten ostatni wniosek jest wyprowadzony na podstawie ograniczonej obserwacji. Zatem na podstawie analizy losu rodzin z Kosowa w Wielkiej Brytanii należy stwierdzić, że polityka imigracyjna z perspektywy społeczno-etycznej powinna być: a) bardziej spersonalizowana, traktująca każdy przypadek indywidualnie; b) szanująca godność osobową imigranta; c) widząca w imigrancie potencjalnego obywatela, wnoszącego swój kapitał; d) uwzględniająca fakt, że często imigranci są bardzo oddani nowej ojczyźnie, bo jest to ich ojczyzna z wyboru. Konkludując, z analizy doświadczeń rodzin z Kosowa wynika, iż w procesie przygotowania jednostki do włączenia się do wspólnoty osobom odpowiedzialnym w praktyce za realizację polityki imigracyjnej brakuje podstawowej wrażliwości oraz wyobraźni. Zdecydowana większość przybyłych do Wielkiej Brytanii rodzin z Kosowa pozostała na stałe, otrzymawszy w końcu obywatelstwo. Niemniej jednak zostało zmarnowanych kilka lat, ze szkodą zarówno dla imigrantów, jak i dla nowego kraju, do którego przybyli. Inne kraje Unii Europejskiej powinny wyciągnąć z tego wnioski dla własnej polityki imigracyjnej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fef8a650fe8982bfaa784a7ec9e317f.pdf 2736fec4ba3293e50cbfa7623c24add3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5524 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5139 Title A name given to the resource Posłowie / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.255- 256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POSŁOWIE Książka niniejsza jest zbiorem tekstów, które powstały na podstawie referatów wygłoszonych na konferencji pt. „Zagadnienia obywatelstwa na progu XXI wieku”, która odbyła się 17 stycznia 2013 r. w Instytucie Historii PAN w Warszawie. Jej głównym organizatorem było Biuro Krajowe UNHCR w Polsce, które w związku z debatą na temat perspektyw przystąpienia Polski do konwencji o statusie bezpaństwowców z 1954 r. i konwencji o ograniczaniu bezpaństwowości z 1961 r., zainicjowało wśród badaczy reprezentujących różne kierunki naukowe dyskusję nad ideą obywatelstwa. W gronie jej współorganizatorów i zarazem uczestników znaleźli się przedstawiciele takich placówek naukowych jak: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej oraz Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu i Międzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego Uniwersytetu im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Przedstawione tu teksty poruszyły rozmaite konteksty i wymiary obywatelstwa, choć oczywiście nie wszystkie. Na pewno szkoda, że nie było więcej tekstów akcentujących i analizujących związki, jakie istnieją pomiędzy obywatelstwem a uchodźstwem. Autorzy tego zbioru byli również nad wyraz ostrożni w wyrażaniu ostatecznych wniosków, przewidywaniu kierunku zmian instytucji obywatelstwa czy udzielaniu tych czy innych rekomendacji. Zgadzano się co do jednego, że współcześnie istnieje tendencja do daleko nieraz idącego przekształcenia kategorii obywatelstwa, rozciągnięcia lub przeciwnie zawężenia jego znaczenia. Zauważono także, że wpływ na to ma w dużej mierze rozwój systemu praw człowieka, co w konsekwencji może spowodować, że zasada przynależności osoby do państwa i związany z tym zestaw uprawnień i obowiązków będzie tracił na znaczeniu. Szczególnie antropologowie, wychodząc od kontekstów lokalnych, podkreślali niedoskonałość obecnych praktyk i rozwiązań, postulując całościowe widzenie tego zagadnienia. Podkreślali znaczenie opinii wszystkich zainteresowanych, zarówno tych, którzy formalnie posiadają ten status, ale go sobie nie uświadamiają, tych, którym go bardzo brakuje, jak i tych, dla których jest on niewygodny i ograniczający. Zachęcali �Posłowie 256 do zauważenia także kontekstów pozaeuropejskich i skupienia uwagi nie tylko na normach prawnych, ale przede wszystkim na opiniach i zachowaniach zwykłych ludzi. Natomiast inni (szczególnie prawnicy) akcentowali, że mimo faktu istnienia pewnego „fermentu koncepcyjnego” w tym temacie, nie ma problemu zmierzchu obywatelstwa, a kategoria ta nadal jest podstawowym kryterium odróżniania „swojego” od „obcego”1. Faktycznie, obserwując zwłaszcza niepowodzenia nad wypracowaniem spójnej wewnętrznie koncepcji obywatelstwa europejskiego i jej kształtu prawnego w ramach Unii Europejskiej, wydaje się, że mają rację. Koncepcja obywatelstwa i państwa narodowego trzyma się z tej perspektywy bardzo dobrze. Ponadto z wprowadzenia proponowanych zmian wcale nie musiałoby wynikać coś lepszego. Nie oznacza to oczywiście, że trzeba przymknąć oczy na rzeczywiste problemy, jakie niesie istnienie tej instytucji w obecnym jej kształcie oraz fakt, że ludzie nie są i nigdy nie byli tak ściśle związani z terytoriami państw, w których przyszło im żyć. Obywatelstwo wcale też nie musi być celem, do którego dążą wszyscy uchodźcy i imigranci. Dlatego nie można nie brać pod uwagę możliwości wypracowania jeszcze innych form obywatelstwa. Maciej Ząbek 1 Patrz: art. Jacek Jagielski, Obywatelstwo w wymiarze prawnym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4ed137be5658f2970fcb9d122094951.pdf 806b1fcd3a6a13735641cf0a81ef3ae5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5523 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5138 Title A name given to the resource Río Grande - znikający punkt / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.247-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA Uniwersytet Łódzki RÍO GRANDE – ZNIKAJĄCY PUNKT Problematyka obywatelstwa i uchodźstwa łączy się na wiele sposobów. W Ameryce Łacińskiej możemy mówić o sytuacjach, w których to nie brak obywatelstwa staje się podstawowym problemem, lecz obywatelstwo kraju, które – wbrew temu, co wiadomo o położeniu i losach żyjących w tym kraju ludzi – prawie uniemożliwia otrzymanie statusu uchodźcy. Taka sytuacja dotyczy uciekających przed wojną narkotykową Meksykanów, a w szczególności meksykańskich dziennikarzy. Drugą grupą ludzi, których losy przeplatają się ze starającymi się o azyl Meksykanami, są migranci z Ameryki Środkowej. I jedni, i drudzy nadziei na ratunek, poprawę życia, a często – na jego ocalenie, upatrują w przedostaniu się na drugi brzeg Río Grande. „Río Grande” jest nie tylko nazwą rzeki, lecz także metaforą. „Na północ od Río Grande” to dla ludzi z Ameryki Środkowej i Meksyku określenie miejsca, gdzie można – według ich nadziei i wyobrażeń – godnie żyć, a przede wszystkim – przeżyć. Żeby dobrze zrozumieć sytuację tych dwóch grup ludzi, mianowicie migrantów z Ameryki Środkowej oraz meksykańskich dziennikarzy, którzy starają się o status uchodźcy w Stanach Zjednoczonych, należy znać sytuację społeczno-polityczną w regionie. Pozwolę sobie krótko ją przypomnieć. Wojna narkotykowa i życie w Ameryce Środkowej W Meksyku od 2006 roku1 trwa tzw. wojna narkotykowa, która oficjalnie jest „wojną” z kartelami narkotykowymi. Od tego czasu, czyli przez ponad 6 lat, zginęło w niej ok. 90 tys. osób2. Niektóre źródła – powołując się na wypowiedź sekretarza obrony Stanów Zjednoczonych, Leona Panetty – po1 Data ta – rozpoczynająca kadencję prezydenta Meksyku Felipe Calderona (grudzień) – najczęściej podawana jest jako początek „wojny” z kartelami narkotykowymi, choć nie wszyscy się, co do tego zgadzają uważając, że „wojna” (dalej bez cudzysłowu) rozpoczęła się już wcześniej. 2 Zob. np. „Le Monde” z 23 sierpnia 2012: informacje http://www.adnpolitico. com/2012/2012/08/23/le-monde-en-mexico-el-conflicto-mas-mortifero-en-el-mundo [01.03.2013]. �Magdalena Krysińska-Kałużna 248 dają, że wojna narkotykowa w Meksyku pochłonęła już 150 tys. ofiar3. Wojna z kartelami przekształciła się w praktyce w zamach stanu, w którym władzę przejęło wojsko4. Zostało ono wysłane przez prezydenta Meksyku Felipe Calderona do zaprowadzenia porządku w kraju. Skutkiem tego jest zupełnie bezkarne terroryzowanie cywilów, a ostatnio także policji. Przy czym policja, podobnie jak i inne struktury władzy i administracji, od dawna oskarżana jest o korupcję i współpracę z kartelami, w tym współorganizowanie porwań, zabójstw i logistyczne wspieranie narcotraficantes5. Obecnie policja w niektórych regionach Meksyku (przede wszystkim na północy) skarży się na terroryzowanie jej przez wojsko (w tym na tortury i gwałty6). Bezradność policji wobec działań wojska pozwala wyobrazić sobie, w jakim położeniu znajdują się cywile, których prawa są łamane na masową skalę przez wszystkie strony narkotykowej wojny. W kraju działa siedem głównych karteli, które walczą między sobą o strefy wpływów i rynki zbytu (tzw. plazas). Jednym z nich jest kartel Zetas. Jest to organizacja przestępcza stworzona przez byłych żołnierzy z oddziałów specjalnych7, którzy wcześniej działali na zlecenie i na rzecz kartelu z Zatoki. Z czasem stali się odrębną strukturą przestępczą o szerokich koneksjach. Zetas znani są ze szczególnego okrucieństwa i bezwzględności. Uważa się, że to przestępcy z tego kartelu zamordowali w sierpniu 2010 r. siedemdziesięciu dwóch migrantów, w tym ludzi pochodzących z Ameryki Środkowej, którzy odmówili współpracy z tą organizacją. Zamordowani migranci byli jednymi z dziesiątków tysięcy osób, które każdego roku próbują przedostać się do Stanów Zjednoczonych przez MekZob. http://www.prensalibre.com/internacional/Muertos-guerra-Mexico-EE-UU_0_ 671333136.html [01.03.2013]. 4 Zob. np. Ch. B o w d e n, Mordercze Miasto. Meksykańskie lekcje umarłych, Zakrzewo 2010, w szczególności strony: 240, 136, 104, 102, 226. Na temat bezkarności meksykańskiego wojska zob. np. raport Amnesty International z 2004 roku Meksyk. Indiańskie kobiety i wojskowa niesprawiedliwość. 5 Rzeczniczka prezydenta Felipe Calderona, Alejandra de Sota Mirafuentes, w rozmowie z dziennikarzem, Edem Vulliamym, powiedziała: „Zaczynamy od operacji militarnej, ale dążymy do tego, by do końca kadencji stworzyć uczciwą i dobrze zorganizowaną policję federalną. Na początek wysyłamy do walki wojsko, bo nie możemy liczyć na policję miejską i stanową. W wielu miejscach policję kontrolują handlarze narkotyków. [...]. Wojsko pozostanie tam dopóty, dopóki będzie to konieczne”, E. Vu l l i a m y, Ameksyka. Wojna wzdłuż granicy, Wołowiec, 2012, s. 63. 6 Ch. B o w d e n, Mordercze Miasto..., dz. cyt., s. 136. 7 Były to oddziały GAFE (Grupo Aeromóvil de Fuerzas Especiales), jednostek wykorzystywanych m.in. do walki z przestępczością narkotykową. Zetas, tworząc przestępcze struktury, budują m.in. własną sieć telefonii komórkowej (w tym celu porywają inżynierów). Chętnych do wstąpienia do kartelu rekrutują m.in. wywieszając ogłoszenia albo działając na zasadzie franczyzy. 3 �Río Grande – znikający punkt 249 syk. Pochodzą głównie z państw Ameryki Środkowej: Hondurasu, Salwadoru, Gwatemali8. W tym regionie w latach osiemdziesiątych XX w. miały miejsce wojny domowe9. Konserwatywne reżimy, ich armie i paramilitarne bojówki wspierane były przez rządy USA. Wojny miały niezwykle krwawy i okrutny przebieg. W każdym z wymienionych powyżej krajów wojny pozostawiły trwały, wyniszczający struktury społeczne, ślad. Jest on widoczny na różnych poziomach. Przede wszystkim przejawia się w skali i formach przemocy. Salwador ma jeden z najwyższych na świecie wskaźników morderstw. Jedna trzecia mieszkańców tego kraju żyje poniżej granicy ubóstwa. Wszechobecne w życiu społecznym są gangi Maras 18 i Maras Salvatrucha, które ściągają haracze od każdego, kto ma choćby najmniejszy dochód. Niedawno zamknięty został szpital mieszczący się na obrzeżach stolicy Salwadoru, ponieważ gangsterzy zażądali płacenia haraczu od każdego pracownika grożąc, że w przeciwnym wypadku zaczną zabijać znajdujących się w nim ludzi. Liczbę członków Maras Salvatrucha w samej Ameryce Środkowej szacuje się na około 100 tys. osób10. W Salwadorze szczególnie zagrożeni są obrońcy praw człowieka i dziennikarze11. Poważnym problemem jest również narastająca przemoc wobec kobiet. Jak wynika z raportu Amnesty International, pomiędzy styczniem i październikiem 2011 zostało zamordowanych 477 kobiet i dziewcząt. Jest to o 244 więcej, niż w tym samym okresie w 2008 roku. Ogromna przemoc wobec kobiet panuje również w Hondurasie12 i Gwatemali. Republika Hondurasu, której populacja liczy ok. 8 milionów mieszkań8 Zob. np. http://www.elmundo.es/america/2010/08/26/noticias/1282827254.html [01.03.2013]. 9 Zob. np. A. G r u s z c z a k, Ameryka Środkowa, Warszawa 2007. 10 Gang powstał w Stanach Zjednoczonych jako odpowiedź Salwadorczyków – którzy uciekli do USA w związku z niezwykle brutalną wojną domową, w której wielu z nich brało aktywny udział – na zagrożenie ze strony innych gangów. Deportowani przez władze USA do Salwadoru i innych krajów Ameryki Środkowej stworzyli tam bardzo groźną organizację przestępczą zajmującą się handlem ludźmi, narkotykami, bronią, zabójstwami na zlecenie. Działają w wielu krajach poza granicami Ameryki Środkowej i Meksyku, przede wszystkim w USA. 11 Zobacz np. raport Amnesty International oznaczony jako: AMR 29/002/2011. 12 Donosi o tym np. raport Human Rights Watch. Jeden z opisanych przypadków dotyczy wydarzeń, które miały miejsce w San Pedro Sula w 2009 roku. Zeznań dwóch kobiet wysłuchali przedstawiciele Biura Wysokiego Komisarza NZ ds. Praw Człowieka (OHCHR) i Między-Amerykańskiej Komisji Praw Człowieka (IACHR). Jedna z nich została zgwałcona przez policjantów, druga opowiedziała o tym, jak została obnażona od pasa w dół i bita pałkami. IACHR potwierdził, że policjanci i wojskowi obmacują piersi i narządy płciowe kobiet w aresztach. Kilka osób oskarżyło funkcjonariuszy sił bezpieczeństwa o rozkładanie nóg kobiet siłą i dotykanie ich genitaliów policyjnymi pałkami (Human Rights Watch, After the Coup. Ongoing Violence, Intimidation, and Impunity in Honduras, 2010, s. 15). �Magdalena Krysińska-Kałużna 250 ców, w 2011 r. miała najwyższy współczynnik zabójstw na świecie13. Według Komitetu Rodzin Osób Zatrzymanych-Zaginionych w Hondurasie (Comité de Familiares Detenidos-Desaparecidos de Honduras, COFADEH), między 30 stycznia a 31 lipca 2010 r. miały miejsce dwadzieścia trzy zabójstwa motywowane politycznie, zamordowano ośmiu dziennikarzy, grożono śmiercią dziewięćdziesięciu dwóm osobom, w tym pięćdziesięciu dziewięciu obrońcom praw człowieka, a siedemdziesiąt sześć osób zastraszano i prześladowano14. Zabijani są między innymi członkowie Narodowego Frontu Ludowego Oporu (Frente Nacional de Resistencia Popular, FNRP)15. Ogromna przemoc, a także brak nadziei na poprawę sytuacji ekonomicznej powoduje, że wielu mieszkańców Ameryki Środkowej decyduje się podjąć próbę nielegalnego przedostania się do Stanów Zjednoczonych przez Meksyk. Migranci podróżują głównie tzw. pociągami śmierci, które nazywają bestias. Uniknięcie licznych niebezpieczeństw grożących im w Meksyku graniczy z cudem. Napadają na nich bandyci, przede wszystkim z gangu Maras Salvatrucha, którzy okradają, gwałcą, zabijają lub porywają swoje ofiary. Zagrożeniem są meksykańscy urzędnicy imigracyjnymi, którzy – oprócz tego, że odsyłają złapanych migrantów do kraju pochodzenia – również napadają i rabują. Policja umawia się z maszynistami, którzy zatrzymują pociągi w takich miejscach, w których łatwiej jest schwytać podróżujących na dachach ludzi i sprzedać ich kartelom narkotykowym. O kartelach, w tym wspomnianych już Zetas, można powiedzieć, że prowadzą porwania migrantów dla okupu w sposób masowy. Poza tym również ich torturują i zabijają. Część migrantów to kobiety i młode dziewczyny. Czasem w podróż zabierane są dzieci. Kobiety – wiedząc, jak duże jest prawdopodobieństwo, że w drodze zostaną zgwałcone – często przed wyjazdem poddają się sterylizacji. Jadąc na dachach pociągów i będąc zmuszeni do częstych ucieczek, zmiany pociągów, szybkiego przemieszczania się, migranci zabierają ze sobą minimalny bagaż. Marzną, są bardzo zmęczeni i głodni. W związku z tym wielu spada z pociągów, są przejeżdżani albo tracą kończyny16. Niektórzy trafiają do schronisk na terenie Meksyku. Jednak tam też nie są bezpieczni. Schroniska są napadane, a migranci porywani dla okupu. Amnesty International informuje Zob. np. http://www.wiadomosci24.pl/artykul/co_18_godzin_morduja_kobiete_w_hondurasie _przez _narkotyki [01.03.2013]. 14 Raport Human Rights Watch, After the Coup. Ongoing Violence..., dz. cyt., s. 46. 15 Tamże, s. 147. 16 Zob. np. Pociąg do Meksyku. Wywiad z Barbarą Prądzyńską, rozm. M. Krysińska-Kałużna, Le Monde diplomatique – edycja polska, listopad, 2012, wydanie internetowe, http://www. monde-diplomatique.pl/index.php?id=4_1 [01.03.2013]. 13 �Río Grande – znikający punkt 251 o przypadkach, gdy mieszkańców schronisk próbowali uprowadzić policjanci. Okolice schronisk powinny być – zgodnie z prawem meksykańskim – cały czas monitorowane przez policję, ale nie są. Zdarzają się napaści i podpalenia dokonywane przez okolicznych mieszkańców17. Jeśli migrantom uda się jakimś cudem dotrzeć do granicy ze Stanami Zjednoczonymi, muszą się przedostać na drugą stronę, co – pod wieloma względami – jest bardzo trudne i niebezpieczne. Po stronie amerykańskiej czekają na nich patrole straży granicznej i amerykańskich ochotników oraz gangi wymuszające okup. Część migrantów trafia do ośrodków dla zatrzymanych, czyli w praktyce – do więzień. Inną grupą ludzi, którzy – niejednokrotnie ratując w ten sposób życie – uciekają do Stanów Zjednoczonych, są meksykańscy dziennikarze. Wraz z obrońcami praw człowieka stanowią grupę ludzi żyjących w szczególnym stanie zagrożenia życia. W Meksyku ginie „średnio” jeden dziennikarz miesięcznie. Wiele gazet – w obawie o życie pracowników – zaprzestało podawania jakichkolwiek informacji na temat zdarzeń powiązanych z handlem narkotykami i korupcją władz. Inni pracują pomimo ogromnej presji i zagrożenia, jak na przykład pobity prawie na śmierć fotograf prasowy Jaime Murrieta, z Ciudad Juarez, nieustannie ryzykujący życiem dziennikarze z „El Diario” wydawanego w tym samym mieście, czy ich koledzy z Tijuany18. Niektórzy dziennikarze, ratując życie, decydują się na ucieczkę do Stanów Zjednoczonych. Część z nich prosi o przyznanie statusu uchodźcy. Po złożeniu takiego wniosku osadzani są w obiektach, które są zakładami karnymi. Sytuacja uchodźców i imigrantów w USA Każdego roku w Stanach Zjednoczonych zatrzymywanych jest w więzieniach i obiektach przypominających więzienia ok. 400 tys. osób, które podle17 Zob. np. http://www.amnesty.org/en/for-media/press-releases/mexico-urged-tacklediscrimination-against-migrants-and-indigenous-peoples-2012-02-14; http://www.amnesty. org/en/news/mexico-migrants-making-dangerous-journey-through-mexico-desperately-needsocks-2012-01-26; http://www.amnesty.org/en/for-media/press-releases/international-migrantsday-mexico-still-failing-protect-migrants-2011-12-15. 18 Zob. np. http://www.elmundo.es/america/2011/12/02/mexico/1322826902.html [01.03. 2013]; http://internacional.elpais.com/internacional/2012/10/16/mexico/1350344717_297600. html. Jednym z głośniejszych w 2012 r. zabójstw dziennikarzy było morderstwo Reginy Martínez, dziennikarki ze znanego z bezkompromisowych tekstów pisma „Proceso”. Kilka dni po jej śmierci zginęli – także w stanie Veracruz – trzej inni dziennikarze, fotoreporterzy Gabriel Huge, Guillermo Luna oraz Esteban Rodríguez. Byli oni kolegami z pracy Miguela Angela Lópeza Velasco i jego syna, Michaela Lópeza Solany, którzy zostali zamordowani 20 czerwca 2011 r. �Magdalena Krysińska-Kałużna 252 gają prawu imigracyjnemu obejmującemu starających się o status uchodźcy19. Instytucje, które są odpowiedzialne za sytuację i los zatrzymanych, to Wydział Bezpieczeństwa Wewnętrznego (Department of Homeland Security, DHS) oraz Straż Celna i Imigracyjna (Immigration and Customs Enforcement, ICE). W 2009 r. przedstawiciele tych instytucji potwierdzili, że obiekty, w których przebywają zatrzymani, mają charakter obiektów przeznaczonych dla zatrzymanych z powodu przestępstw kryminalnych. Organizacja Human Rights First (HRF) wykazała w swoim raporcie, że w wielu obiektach, w których kary odbywają przestępcy kryminalni, warunki są mniej restrykcyjne, niż w typowych ośrodkach dla imigrantów. DHS i ICE przyznały, że w rzeczywistości tak jest20. Ubiegający się o azyl i inni imigranci są nadal w przeważającej większości (ok. 86%) umieszczani w więzieniach i obiektach posiadających cechy więzień. Obiekty te są otoczone przez ogrodzenia zazwyczaj zwieńczone drutem kolczastym. Zatrzymani noszą uniformy i żyją w warunkach charakterystycznych dla zakładów karnych. Ich swoboda poruszania się oraz możliwość kontaktowania się z osobami z zewnątrz są bardzo ograniczone (odwiedzający są oddzieleni od bliskich przez bariery z pleksiglasu). Mają niewiele lub w ogóle nie mają zapewnionej prywatności w toaletach i pod prysznicami21. Dziesięć lat temu około 10% miejsc dla imigrantów znajdowało się w prywatnych obiektach. W tej chwili jest to około połowa miejsc dla blisko 400 tys. osób22. Podatnicy amerykańscy w 2012 r. zapłacili za utrzymanie imigrantów, przebywających w około 250 placówkach, 2 miliardy dolarów. Dzień pobytu zatrzymanego w takim miejscu nielegalnego imigranta kosztuje ok. 166 dolarów (w 2004 roku było to 80 dolarów). Trzy firmy, które zdominowały rynek – Corrections Corporation of America, The GEO Group, and Management and Training Corp., według Associated Press, wydały w ciągu ostatniej dekady przynajmniej 45 milionów dolarów na dotacje kampanijne oraz na lobbing na poziomie stanowym i federalnym. Dziesięć lat temu około 3300 imigrantów z zarzutami kryminalnymi było wysyłanych do prywatnych więzień na podstawie dwóch dziesięcioletnich kontraktów o wartości 760 milionów dolarów zawartych przez Raport Human Rights Watch, After the Coup. Ongoing Violence..., dz. cyt., s. 1. Human Rights First, Jails and Jumpsuits. Transforming the U.S. Immigration Detention System – A Two-Year Review, Waszyngton – Nowy Jork 2011, s. 1. 21 Tamże, s. iii. 22 Human Rights First podaje, że w 2010 było 363 tys. zatrzymanych imigrantów (tamże, s. iii), a Associated Press podawała w 2012 roku, że w najbliższych latach planowane jest zatrzymywanie rocznie 400 tys. osób (Associated Press, Private prison companies making big bucks on locking up undocumented immigrants, Thursday, August 2, 2012, http://www.nydailynews.com/ news/national/private-prison-companies-making-big-bucks-locking-undocumented-immigrantsarticle-1.1127465 [01.03.2013]). 19 20 �Río Grande – znikający punkt 253 Federalne Biuro Więziennictwa z jedną z prywatnych firm. Obecnie agencja – po zawarciu trzynastu kontraktów – płaci prywatnym firmom 5,1 miliarda na utrzymanie 23 tysięcy imigrantów z zarzutami kryminalnymi23. Prokuratorzy federalni, celem powstrzymania napływu imigrantów, oskarżają zatrzymanych o popełnienie przestępstwa polegającego na wielokrotnym przekraczaniu granicy bez dokumentów. Takie zarzuty zmuszają nielegalnych imigrantów do odbycia kary w więzieniach specjalnie dla nich zbudowanych24. Według Human Rights First umieszczanie osób starających się o status uchodźcy i imigrantów w obiektach mających charakter zakładów karnych jest niezgodne z zobowiązaniami USA: Konwencją dotyczącą statusu uchodźców z 1951 r. i jej Protokołem, jak również z Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych25. Przypadek Emilio Gutierreza Emilio Gutierrez jest dziennikarzem, który od 2008 r. stara się o uzyskanie statusu uchodźcy w USA. Mieszkał na północy Meksyku. W 2005 r. naraził się armii meksykańskiej, opisując napad rabunkowy na hotel i restaurację, dokonany przez kilku żołnierzy. Po groźbach, które natychmiast po ukazaniu się tekstu otrzymał od generała meksykańskiego wojska, nie napisał już niczego, co mogłoby zagrozić jemu i jego rodzinie. Nie robił tego nawet po inwazji armii meksykańskiej na północ kraju w 2008 roku. Pomimo to, w 2008 r. był zastraszany przez wojsko. Wkrótce został uprzedzony przez znajomą, która miała romans z jednym z wojskowych, że żołnierze zamierzają go zabić. Natychmiast uciekł do USA z piętnastoletnim synem, którego sam wychowywał. Zaraz po przekroczeniu granicy on i syn zostali aresztowani, rozdzieleni i umieszczeni w prywatnych więzieniach. Dziennikarz spędził w więzieniu siedem miesięcy, syn – dwa i pół. Jak pisze Charles Bowden, gdyby Gutierrez wkroczył nielegalnie na teren USA i potem poprosił o azyl, zostałaby wyznaczona kaucja. Jednak, gdy potwierdził na granicy swoją tożsamość i status prawny, został umieszczony w więzieniu, ponieważ według Departamentu Bezpieczeństwa Narodowego nie udowodnił, że nie stanowi zagrożenia dla społeczeństwa26. W więzieniu – jak opowiadał Gutierrez – Meksykanie traktowani są najgorzej: Associated Press, Private prison companies making big bucks on locking up undocumented immigrants, Thursday, August 2, 2012, http://www.nydailynews.com/news/national/private-prison-companies-making-big-bucks-locking-undocumented-immigrants-article-1.1127465 [01.03.2013]. 24 Tamże. 25 Human Rights First, Jails and Jumpsuits..., dz. cyt., s. ii. 26 Ch. B o w d e n, Mordercze Miasto..., dz. cyt., s. 237. 23 �Magdalena Krysińska-Kałużna 254 „Prace w więzieniu wykonują Meksykanie i mieszkańcy Ameryki Środkowej. To ironia losu, nielegalni imigranci zostają aresztowani za pracę, a następnie wsadza się ich do więzienia i każe im pracować za darmo”27. Dziennikarz powtarzał, że wytrzymał pobyt w więzieniu ze względu na syna, o którego bardzo się bał. Emilio Gutierrez do tej pory nie otrzymał statusu uchodźcy, pomimo starań jego adwokata, wsparcia stowarzyszenia Meksykańscy Dziennikarze na Uchodźstwie i działań innych grup wsparcia. Charles Bowden pisze: „Żaden meksykański dziennikarz nigdy nie otrzymał azylu politycznego, ponieważ jeśli rząd Stanów Zjednoczonych uczciwie spojrzałby na fakty, musiałby przyznać, że Meksyk nie przestrzega praw człowieka. Jednocześnie USA znalazłyby się w kłopotach, jeśli miałyby wyjaśnić swoim obywatelom, jak można usprawiedliwić dawanie armii meksykańskiej 1,4 miliarda dolarów w ramach Planu Merida, który – co najśmieszniejsze – miał walczyć z narkotykami”28. Wnioski W USA średnio połowa wniosków o przyznanie statusu uchodźcy jest odrzucana. W El Paso jeden z sędziów orzekających odrzuca ok. 90% wniosków. Wśród nich są wnioski meksykańskich dziennikarzy, dla których powrót do ojczyzny oznacza śmierć. Rozpatrzenia wniosku oczekują w więzieniach, gdzie spotykają się z imigrantami z Ameryki Środkowej – którym udało się cudem przejechać Meksyk. Obydwie te grupy są poniżane i źle traktowane. Stany Zjednoczone mają wpływ na sytuację obydwóch grup w ich krajach – wspierając meksykańską armię, a w niedawnej przeszłości wspierając reżimy w Ameryce Środkowej, czy ostatecznie akceptując zamach stanu dokonany w Hondurasie w 2009 roku. USA są więc współodpowiedzialne za nasilenie przemocy zarówno w krajach Ameryki Środkowej, jak i w Meksyku. Kolejnym istotnym czynnikiem jest traktat o wolnym handlu (NAFTA), który pogłębił ubóstwo w krajach Ameryki Środkowej. Towary mogą swobodnie przekraczać granice, lecz nie mogą tego robić ludzie. Wszystkie te zjawiska wpływają na wzrost liczby imigrantów, w tym starających się o status uchodźcy w Stanach Zjednoczonych. Odpowiedzią jest budowa prywatnych więzień, na których zarabiają amerykańskie firmy, podobnie jak na Planie Merida zarabia amerykański przemysł zbrojeniowy. Río Grande przemieszcza się gdzie indziej – pytanie tylko, dokąd? 27 28 Tamże, s. 238. Tamże, s. 237. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66657a0fd66e520c99a9728fdd6ac2da.pdf c536bdd1b80d1423d4aad24c0b01efb1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1560 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1443 Title A name given to the resource Wczesne źródła wiedzy o Ameryce w Polsce: Jan Dantyszek i "Dekady Nowego Świata (1516)" Pietra Martire'a D'Anghiery / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.77-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE: JAN DANTYSZEK I DEKADY NOWEGO ŚWIATA (1516) PIETRA MARTIRE'A D'ANGHIERY Studia nad drogami i chronologią rozprzestrzeniania się wiadomości o Ameryce wśród mieszkańców Europy były i są prowadzone w bardzo wielu krajach. W Europie zachodniej, począwszy od zarania X I X w., zgro­ madzono w tym zakresie olbrzymią dokumentację, którą obecnie rzadko udaje się wzbogacić, zwłaszcza gdy chodzi o najwcześniejszy okres odkry­ wania i poznawania nowej części świata. W krajach Europy środkowo­ wschodniej, w tym w Polsce, sytuacja wygląda nieco inaczej. Tutaj naukowe zainteresowanie pierwocinami wiedzy o Nowym Świecie zawsze było mniej­ sze, a najszerzej nawet zakrojone dociekania pojedynczych badaczy nie mo­ gły ogarnąć całego, bardzo rozproszonego na ogół zasobu źródeł. W kon­ sekwencji na przykład w Polsce, gdzie tematyką, o której mowa, zajmowało się w sposób systematyczny zaledwie parę osób , wiele prac - czasem pod­ stawowych, ale i żmudnych - czeka jeszcze na wykonawców . Stale trwa także ujawnianie nowych źródeł i danych oraz wydobywanie na światło dzienne takich, które kiedyś zostały już ujawnione, lecz niedocenione lub przeoczone popadły w zapomnienie . 1 2 3 1 Oprócz nieżyjącego już Bolesława Olszewicza, który studia nad wczesnymi polskimi americanami rozpoczął w 1910 r. i kontynuował przez wiele dziesięcioleci, oraz Janusza Tazbira, od lat sześćdziesiątych podejmującego stale tę problematykę w rozmaitych kontek­ stach i ujęciach, kilka prac opublikował także Romuald Wróblewski. Liczba autorów pojedyn­ czych publikacji z tego zakresu jest oczywiście większa. Aby nie być gołosłownym, wskażmy na pilną potrzebę inwentaryzacji druków dotyczą­ cych Ameryki z XVT-XVTII w., przechowywanych w polskich bibliotekach. Pod tym względem sytuacja wygląda o wiele lepiej w byłej Czechosłowacji, gdzie w minionych latach w analogicz­ ną kwerendę zaangażowano sporo sił i środków, czego ostatnim efektem jest wydany w Pradze katalog źródeł do historii wypraw odkrywczych i podboju Nowego Świata, będących w posia­ daniu czeskiej Biblioteki Narodowej (Kašpar 1992; tamże na s. 12-19 obszerna bibliografía wcześniejszych publikacji). Przykładem źródeł zapomnianych może być list hiszpańskiego konkwistadora Hernana Cortesa do Jana Dantyszka z 1529 r. (mylnie datowany na rok 1547), od lat przechowywany w Bibliotece Ossolińskich we Wrocławiu, lecz wprowadzony do literatury przedmiotu dopiero w ostatnim okresie (Tomicki 1992). 2 3 �78 RYSZARD TOMICKI Szkic niniejszy należy do tego ostatniego nurtu, z jednej strony będąc przyczynkiem do wiedzy o źródłach i charakterze wczesnych wiadomości 0 Ameryce przenikających do Polski, z drugiej zaś próbą uzupełnienia kilko­ ma szczegółami biografii Jana Dantyszka, najbardziej fascynującej w kon­ tekście amerykanistycznym osobistości polskiego Renesansu. Od przypom­ nienia tej postaci wypada też zacząć nasze rozważania, gdyż zajmuje w nich ona centralne miejsce. * Jan Dantyszek (1485-1548) - z pochodzenia gdański Niemiec, Sarmata z wyboru, absolwent Akademii Krakowskiej, pisarz i sekretarz królewski (1504-1515), później głównie dyplomata w służbie Zygmunta I i królowej Bony, wreszcie biskup chełmiński (1530/1532) i warmiński (1538), a przy tym poeta i humanista - miał w swej biografii epizod raczej nietypowy dla poddanych polskich królów epoki wielkich odkryć geograficznych. Spędził mianowicie dużo czasu w Hiszpanii w charakterze stałego rezydenta; i „wżył się w nią", jak powie historyk (Kot 1987, s. 150), bardziej aniżeli którykol­ wiek z Polaków mających okazję dotrzeć w XV i X V I w. do tego odległego zakątka Europy. Za Pireneje wyruszył Dantyszek wiosną 1524 г., wysłany przez króla Zygmunta I w celu objęcia spadku należnego Bonie po jej zmarłej w Nea­ polu matce, Izabeli Aragońskiej. Kraj, do którego zmierzał, nie był mu całkowicie obcy. Na Półwyspie Iberyjskim przebywał już jako poseł dwu­ krotnie, w latach 1519 i 1522-1523, każdorazowo po kilka miesięcy. Tym razem wszakże musiał zadomowić się tam na dłużej - początkowo na skutek komplikacji spadkowych, następnie w związku z nominacją na stałego pol­ skiego przedstawiciela przy dworze cesarza Karola V, będącego jednocześnie (jako Karol I) królem Hiszpanii. Funkcję ambasadora pełnił osiem lat. Przez pięć lat, do lipca 1529 г., mieszkał nieprzerwanie w Hiszpanii. Przez pozo­ stałe trzy lata podróżował śladem cesarza po Italii, Niemczech i Niderlan­ dach. Do Polski wrócił dopiero w lipcu 1532 r. W 1528 г., w okolicznościach po dziś nie opisanych, Dantyszek zetknął się i zaprzyjaźnił z Hernanem Cortesem, sławnym już wtedy konkwistado­ rem, zdobywcą Meksyku, który przypłynął do Hiszpanii, aby bronić honoru 1 zabiegać o stosowną do zasług gratyfikację. W jakiś czas potem przyjaźń z „wielkim Cortesem" utrwalona została w paru dystychach autobiogra­ ficznego poematu Vita Ioannis Dantisci (Dantyszek 1950, s. 298). Utwór, opublikowany po raz pierwszy w 1693 r. w Gdańsku, w następnym stuleciu 4 4 Tu i w innych miejscach, gdzie mowa o życiu i działalności Dantyszka bez przywoła­ nia źródła informacji, wykorzystano publikacje Władysława Pociechy (1938; 1949-1958), Henry'ego de Vochta (1961), Inge Britte Muller-Blessing (1967-1968), Zenona Nowaka (1982) oraz dane zawarte w Nowym Korbucie (1963-196:5, I I , s. 113-119). �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE 79 dwukrotnie przedrukowany we Wrocławiu i Lipsku, umożliwił XIX-wiecznym historykom wpisanie do życiorysu Dantyszka egzotycznej bądź co bądź znajomości. Był to najwcześniejszy szerzej znany ślad pośredniego związku Dantyszka z Nowym Światem. Bardzo długo jednak przyjaźń z hiszpańskim konkwistadorem, chętnie przypominana, stanowiła wyłącznie ciekawostkę, pozbawioną w zasadzie większego znaczenia. Nie dostrzegano w niej nade wszystko żadnego odniesienia do ewentualnych ogólniejszych zainteresowań zamorskimi od­ kryciami i podbojami. Słowem nie wspomniał o takiej możliwości Michał Wiszniewski, ubiegłowieczny historyk literatury, choć udało mu się - jako pierwszemu - trafić na list Cortesa do polskiego posła, wysłany z Ameryki, z wyspy Hispanioli (Wiszniewski 1844, s. 239-240). Inny ówczesny badacz przeszłości, Ludwik Finkel, informując o znajomości z „wielkim odkrywcą, genialnym Kortezem", pisał zarazem, iż Dantyszka mało obchodziły od­ krycia w Nowym Świecie (Finkel 1879, s. 382, 383). Inkorporacja Dantyszka do stosunkowo wąskiego grona osób, które od początków X V I w. przeszczepiały na polski grunt wiedzę o nowych wyspach i lądach, trwała wiele dziesiątków lat. Na dobrą sprawę dokonała się do­ piero około połowy X X w. Obecnie, jeśli sięgnąć po opublikowane źródła i prace tematyce tej poświęcone, z gromadzonych wysiłkiem dawniejszych i współczesnych badaczy strzępów informacji, bo jednak nadal są to tylko strzępy, wyłania się dość klarowny mimo wszystko obraz. Przypomnijmy krótko podstawowe fakty, nie stroniąc tu i ówdzie od własnych komentarzy i uzupełnień. Problematyka zamorskiej ekspansji Hiszpanii znajdowała się w polu obserwacji posła Zygmunta I co najmniej od początku 1525 г., o czym świadczy kilka listów wysłanych wtedy do polskiego króla oraz podkanclerzego Piotra Tomickiego (AT VII, s. 174, 214, 244-245). Zawarte w owych listach doniesienia o bardziej lub mniej istotnych zdarzeniach związanych z Ameryką ujawniają przy okazji, że adresatom nie trzeba było specjalnie tłumaczyć, co to są „Indie" czy też „nowe wyspy" i czego szukają tam poddani Karola V. Wzmianki te, ważne same w sobie, stwarzają jednocześnie właściwą perspektywę dla oceny późniejszej znajomości z Cortesem i będącej jej owocem korespondencji. Trzy odnalezione dotychczas listy konkwistadora do Dantysz­ ka -jeden pisany w Madrycie we wrześniu 1529 г., dwa wysłane z Meksyku 5 5 Nazwą „Indie" określano wówczas - zwłaszcza w Hiszpanii - zarówno Amerykę, jak i południowo-wschodnie obszary Azji, rozróżniając je za pomocą przymiotników jako Indie Zachodnie oraz Indie Wschodnie. Niejednoznaczność nazwy bezprzymiotnikowej jest oczywis­ ta, nawet wtedy, gdy wiadomo, iż mowa o „Indiach" hiszpańskich. Z tego powodu np. Gaspar Contarini, wieloletni ambasador Wenecji w Hiszpanii, składając 16 listopada 1525 r. końcowe sprawozdanie ze swej misji przed senatem republiki, zwracał uwagę słuchaczy na dwoistość Indii należących do Hiszpanii i podkreślał geograficzną odrębność Indii Wschodnich i Zachod­ nich (Contarini 1840, s. 47-54). Terminologia używana przez Dantyszka, podobnie jak treść wskazanych wzmianek z 1525 г., zasługują na osobną analizę. �80 RYSZARD TOMICKI w siepniu 1531 r. i stanowiące to samo pismo, zdublowane dla zwiększenia prawdopodobieństwa dotarcia do adresata - oraz dodatkowo list znany Michałowi Wiszniewskiemu, dziś zaginiony, potwierdzają przyjacielski charak­ ter więzi łączących ich nadawcę i odbiorcę. Ale ukazują także pragmatyczne oczekiwania pokładane w listowych kontaktach. Cortes pragnął dowiady­ wać się o wydarzeniach w Europie, Dantyszek natomiast czekał na nowiny o działalności Hiszpanów na zachodniej półkuli, w szczególności w Meksyku, dokąd Cortes wrócił w 1530 r. (por. Niklewicz, Tazbir 1970; Axer 1990; Tomicki 1992). W tym okresie, u progu czwartej dekady XVI w., pierwszy pochodzący z Polski odbiorca listów z Ameryki (Olszewicz 1947, s. 46) dysponować już musiał znaczną wiedzą o Nowym Świecie. Trudno wyobrazić sobie, by mogło być inaczej. Choćby dlatego, iż podczas spotkań z hiszpańskim zdo­ bywcą w Madrycie i Toledo, gdzie rodziła się wzajemna sympatia i poczucie zażyłości , doświadczenia i dokonania Cortesa z pewnością stanowiły naj­ bardziej atrakcyjny temat rozmów. O poznawczych korzyściach wyniesionych ze znajomości z Cortesem, zarówno tych bezpośrednich, jak i pośrednich, nie sposób jednak wiele powiedzieć, gdyż - jak dotąd - poszukiwanie ich echa w korespondencji słanej w latach 1528-1529 z Hiszpanii do Polski nie przyniosło pozytywnych rezultatów. W istocie jedynym nawiązującym do tej kwestii świadectwem są dwa listy kanclerza wielkiego koronnego, Krzysztofa Szydłowieckiego, z których wiadomo, że ich autor zabiegał w 1529 r. u Dantyszka o przywie­ zienie mu w prezencie Indianina, jednego z wielu towarzyszących Cortesowi w podróży do Hiszpanii, lecz zamiast Indianina otrzymał w początkach roku 1530 wizerunek zdobywcy Meksyku (AT X I , s. 221; X I I , s. 110; Kieszkowski 1912, I I , s. 336-337). Można z dużym prawdopodobieństwem przy­ jąć, że chodziło o medal konkwistadora wykonany w 1529 r. przez niemie­ ckiego artystę, Krzysztofa Weiditza, działającego wówczas w Hiszpanii m.in. przy wsparciu Dantyszka . Należy tu dodać, że w tym samym czasie Weiditz sporządził serię rysun­ ków ukazujących postacie meksykańskich Indian, którzy prezentowani byli na dworze Karola V i stanowili nie lada atrakcję, skoro jednego wysłano aż do Rzymu, aby mógł obejrzeć go sobie papież Klemens V I I (por. Hampe 1927; Cline 1969). Zapewne więc i Dantyszek podziwiał indiańskich arysto­ kratów przybyłych dla oddania hołdu hiszpańskiemu monarsze, jak również uświetniającą orszak Cortesa „cyrkową trupę", złożoną z żonglerów wyko­ nujących swe sztuki nogami, graczy w piłkę odbijaną biodrami i łokciami, 6 7 6 W dwóch wymienionych miastach Dantyszek i Cortés spędzili razem najwięcej czasu w latach 1528-1529, choć nie były to jedyne miejsca, gdzie mogli się spotkać lub na pewno się spotkali. Dokładniejsze ustalenia na ten temat przedstawione zostaną w innej publikacji. O medalu Cortesa por. Babelon 1954. W Polsce o Weiditzu pisano głównie jako o auto­ rze medali Dantyszka (Kieszkowski 1919; GumoAvski 1929; Pociecha 1938, s. 428). 7 �81 WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE albinosów, karłów, garbusów itp. Zważywszy zaś na ówczesne zaintereso­ wanie wyglądem i przymiotami mieszkańców egzotycznych krajów oraz na bliskie związki Weiditza z Dantyszkiem po roku 1529, nie wykluczone, że w posiadaniu tego ostatniego znalazły się też jakieś wizerunki Indian. Na ile wiedza polskiego posła wykraczała poza doraźne obserwacje pozwala domyślać się fakt, iż opuszczając Hiszpanię w 1529 r. wysłał do Polski trzy „komentarze" poświęcone geograficznym odkryciom Hiszpanów i Portugalczy­ ków. Jakkolwiek wszelki ślad po nich zaginął i zagadką pozostaje, czy pod enigmatyczną nazwą kryły się rękopisy, czy może jakieś druki , to jednak sądzić wolno, że jako źródło informacji miały one niepoślednią wagę. W prze­ ciwnym razie nie zabiegałby pewno o ich kopię Lazzaro Buonamico, profesor łaciny i greki na uniwersytecie w Padwie, który słyszał o „komentarzach" w Bolonii, w trakcie spotkania z Dantyszkiem (podróżującym z Hiszpanii przez Italię do Niemiec), a po paru latach prosił o przysłanie mu starannego odpisu owych tekstów. Zależało mu na zapoznaniu się z nimi bardziej aniżeli na srebrze i złocie (AT XIV, s. 793-794; Pociecha 1949-1958, IV, s. 261). List w tej sprawie z grudnia 1532 r. warto zestawić z pewnym mało znanym faktem. Otóż siedem lat później, w roku 1539, spod pióra Buonamica wyszła jedna z najwcześniejszych gloryfikacji odkrycia Ameryki, jakie notują dzieje europejskiego piśmiennictwa. Przyrównał on je pod względem historycznego znaczenia (nb. wraz z wynalazkiem druku) już nie tylko do dokonań świata 8 9 8 Odsyłając w tym względzie chociażby do klasycznego już dzieła Margaret Т. Hodgen (1964, w szczególności rozdz. I V i V), dla przybliżenia realiów, o których tu mowa, warto przytoczyć fragment datowanego 12 maja 1526 r. w Sewilli listu Andrea Navagero, ambasa­ dora weneckiego w Hiszpanii, do О ю у а л ш ^ о Battisty Ramusio. W liście, oprócz różnych nowinek związanych z „Indiami", znalazły się także wrażenia z obserwacji jakiejś grupy meksykańskich Indian: „Widziałem też kilku młodzieńców z tamtych ziem, przybyłych z pew­ nym zakonnikiem, który tam głosił wiarę, w celu naprawy swoich obyczajów. Są to synowie wielkich panów pośród nich. Chodzą odziani na swój sposób, na poły nadzy, okryci czymś, co przypomina krótki kubrak. Włosy mają czarne, twarz szeroką, a nos rzymski, niczym Czerkiesi [sic!], lecz kolor ich skóry wpada w popielaty. Wydają się bardzo rozumni i biegli w wielu rzeczach, zaś gra w piłkę, jaką pokazali na modlę przyjętą w ich kraju, była nadzwyczajna. Piłka jest z rdzenia pewnego bardzo lekkiego drzewa, łatwo podskakująca, wielkości dużej brzoskwini albo większa, i odbijając ją czy też wyrzucając nie czynią tego rękami ani nogami, lecz wyłącznie biodrami. Robią to z taką zręcznością, że widowisko było cudowne. Czasem całkowicie leżeli na ziemi, aby odrzucić piłkę, a wszystko to wykonywali z ogromną zwin­ nością"; A. Navagero, Viaje por España (1524-1526), Madrid 1983, s. 124-125; cyt. za: Bustamante 1986, s. 67-68. Atrakcyjność indiańskiego „cyrku" Cortesa była jeszcze większa. 9 Na ogół „komentarze" uważane są za autorskie opracowanie Dantyszka (Tazbir 1968, s. 7; 1990, s. 67; Wróblewski 1977, s. 29). W grę wchodzić mogły jednak także kopie jakichś drukowanych, ale trudno dostępnych relacji. Przykładem uciekania się do takiej praktyki jest pochodzący z końca trzeciej dekady X V I w. - a więc współczesny „komentarzom" Dantyszka - Codex Vindobonensis S.N. 1600 {Cartas I960), przygotowany w Hiszpanii, najprawdopodob­ niej dla Ferdynanda Habsburga (Borah 1962), a zawierający m.in. odpisy pięciu listów-relacji Cortesa, wysłanych do Karola V w latach 1519-1526. Drugi, trzeci i czwarty list skopiowane zostały nie z oryginałów, lecz z ich drukowanych wersji, wydanych w Hiszpanii w latach 1522, 1523, 1525 (Ruwet 1988). �82 RYSZARD TOMICKI antycznego, czego po humaniście można się było spodziewać, lecz wprost do dzieła zbawienia . Jeśli cenne „komentarze" Dantyszka dotarły w końcu do Padwy, a wątpić w to nie ma powodu, musiały przyczynić się do powstania tej opinii, albowiem jeszcze w końcu 1532 r. - jak wynika ze wspomnianego listu - Buonamico mało co wiedział o Nowym Świecie, a i namiętność do geografii jako takiej odkrył w sobie całkiem niedawno. Wiedza i zbiory, jakimi dysponował Dantyszek, nie były tuzinkowe. Władysław Pociecha (1938, s. 427; 1949-1958, IV, s. 261) ujawnił list Marka Laurinusa Plotza z maja 1531 г., w którym ten brugijski kanonik i geograf prosił Dantyszka o dane dotyczące nowo odkrytych wysp, zamierzając je wykorzystać przy sporządzaniu globusa. Z kolei z dokumentów spadkowych rodziny Dantyszka wiadomo (Birkenmajer 1924, s. 288), iż w siedzibie biskupiej w Lidzbarku Warmińskim pozostało po nim - prócz zegarów, instrumentów astronomicznych, kolekcji obrazów, całej biblioteki i wielu cennych drobiazgów - również kilka globusów oraz prawdziwy rarytas, ręcznie wykonana mapa „Indii" (eine Indianische beschribene Mappa) . Obraz dopełnia szereg listów z lat 1534-1538, świadczących o trwałości zainteresowania szacownego już wtedy biskupa sprawami Nowego Świata. Wzmianki na ten temat, pojawiające się w korespondencji nadsyłanej z róż­ nych stron Europy przez znajomych i przyjaciół, mających łatwiejszy dostęp do aktualnych wiadomości, dają pewność, że oczekiwania Dantyszka w tej materii były szeroko znane. On zaś zdołał zapewnić sobie całkiem niezłych informatorów. Z jednej strony byli wśród nich ludzie powiązani z dwo­ rem Karola V, jak Korneliusz D. Schepper, dyplomata i humanista , czy Juan de Comalonga, cesarski sekretarz, który w kwietniu 1534 r. przesłał Dantyszkowi ni mniej, ni więcej tylko odpisy listów świeżo otrzymanych ex novo orbe (AT XVI/1, s. 421). Z drugiej strony informowali go przedsta­ wiciele działających w Hiszpanii niemieckich kupców i bankierów, z który­ mi od lat utrzymywał bliskie stosunki, w szczególności Hieronim Sailer i Henryk Ehinger, znani z tego, iż w 1528 r. jako faktorzy potężnych Welserów uzyskali od Karola V prawa do kolonizacji Wenezueli; w późniejszych latach obaj mieli bezpośrednie kontakty z Ameryką . To, co powiedziano wyżej, całkowicie wystarcza, żeby uznać Jana Dan­ tyszka za postać wyjątkową w Polsce pierwszej połowy XVI w. Biorąc pod uwagę obecny stan badań nad recepcją odkrycia Ameryki przez staropolskie 10 11 12 13 1 0 B. Feist Hirsch, Damiao de Gois, The Hague 1967, s. 103; pod. za: Elliott 1970, s. 9-10. Mapa ta, jeszcze w okresie międzywojennym identyfikowana jako „mapa Indii Zachod­ nich" (Olszewicz 1931, s. 16) lub „mapa Indii (Ameryki)" (Pociecha 1938, s. 428), w czasach nam bliższych zmieniła się, nie wiedzieć czemu, w „mapę drogi do Indii" (Olszewicz 1956, s. 340-341; 1957, s. 22; Hajdukiewicz 1960, s. 155; Tazbir 1969, s. 16; 1970, s. 34). Por. nowe dane na jej temat w: Fontán, Axer 1994, s. 269-270, 324-325, 340-341. A T XVI/1, s. 213-214; X V I / 2 , s. 333; X V I ] , s. 600, 719, 737. A T X V , s. 629; X V I I , s. 360; Pociecha 1949-1958, I V , s. 260, 410; por. też A T X V I / 1 , s. 61. Inni korespondenci: A T X V I / 1 , s. 135-136; X V I / 2 , s. 96. 1 1 1 2 1 3 �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O A M E R Y C E W POLSCE 83 14 elity w tym okresie , można bez wahania stwierdzić, że nikt inny nie był wówczas w takim stopniu zafrapowany wydarzeniami na zachodniej półkuli i nie miał tylu możliwości zdobywania o nich wiedzy. A przy tym rzeczywisty wymiar owego fenomenu nadal nie jest do końca rozpoznany. Przykładem niespodzianek, jakie kryć jeszcze mogą archiwa, niechaj będzie umykający dotąd uwadze badaczy drugi - obok Cortesa - korespondent Dantyszka spoza Atlantyku. Był nim niejaki Mendoza, którego listy z Meksyku z 1531 г., co najmniej dwa, bo mówi się o nich w liczbie mnogiej, odzyskał w 1810 r. ze Szwecji - razem z wieloma cennymi archiwaliami i książkami wywiezionymi niegdyś jako łup wojenny - książę Adam Jerzy Czartoryski . Niestety, listy nie przetrwały w zbiorach Czar­ toryskich do naszych czasów, wskutek czego trudno nawet zidentyfikować ich nadawcę, gdyż w otoczeniu Cortesa, gdzie zapewne należałoby go szu­ kać, nazwisko Mendoza nosiło kilku ludzi. Ale ktokolwiek to był, jego pisane zza oceanu listy skłaniają do wniosku, że Dantyszek starał się mieć kontakty z ludźmi działającymi w Nowym Świecie niezależnie od tego, czy łączyły go z nimi ściślejsze więzy, jak z Cortesem, czy nie. Wiele nowych danych do wizerunku Dantyszka-„amerykanisty" dostar­ czają też prowadzone od kilku lat pod kierunkiem Jerzego Axera systematy­ czne studia nad jego korespondencją, rozsianą po Europie, wcześniej badaną wyrywkowo i bez specjalnego uwzględnienia zainteresowań Nowym Świa­ tem. Wstępne analizy tego materiału doczekały się już publikacji (Axer, Tomicki 1994; Tomicki 1994). Obiecującym polem eksploracji mogą okazać się również polskie i za­ graniczne biblioteki, gdzie na pewno przetrwała jakaś część americanów z księgozbioru gromadzonego do roku 1548 w Lidzbarku Warmińskim, a później rozproszonego w zawieruchach dziejowych. Na pewien optymizm w tym względzie pozwala jedna, dość niepozorna książka, od mniej więcej czterdziestu lat przechowywana w Bibliotece Narodowej w Warszawie, a mi­ mo to nieobecna w literaturze przedmiotu. Książka, której autorem jest Petrus Martyr Angleria, nosi tytuł De orbe novo decades (Dekady Nowego Świata). Wydana została w 1516 r. w Hisz­ panii, w położonej opodal Madrytu miejscowości Alcalá de Henares. Na stronie tytułowej, u góry, widnieje doskonale zachowany podpis: Jo[annes] Dantiscus. Poniżej, sporządzona tą samą ręką adnotacja informuje o miejscu 15 1 4 Od kilkudziesięciu lat główny zrąb wiedzy o pierwszej połowie X V I w. nie uległ zasad­ niczym zmianom i obejmuje przede wszystkim wzmianki z pism Jana z Głogowa, Jana ze Stobnicy, Macieja z Miechowa, Macieja Kmity z Szamotuł oraz Mikołaja Kopernika. Ich najpełniejszą prezentację i analizę znaleźć można w pracach Bolesława Olszewicza (1931, s. 8-20), Avrahma Yarmolinsky'ego (1937, s. 10-36) i Edwarda Rosena (1934). Specyfikacya Książek i Dokumentów darowanych przez króla szwedzkiego młodemu AJ. Czartoryskiemu, Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, rkp. 1.182, s. 239 (pozycja nr 77). Listy owe znalazły się najpewniej w Puławach, skąd w jakimś momencie musiały zniknąć, być może podczas powstania listopadowego (o ówczesnych losach kolekcji puławskich por. Buczek 1930). 1 5 �84 RYSZARD TOMICKI i czasie nabycia dzieła. Obok zlatynizowanej nazwy Barcelony figuruje tam data 14 czerwca 151..., bez ostatniej cyfry, najwyraźniej odciętej przy opra­ wianiu książki, lecz z dobrze widoczną jedynką na przedostatniej pozycji. Owa jedynka rozstrzyga problem datowania aktu nabycia. W drugiej deka­ dzie X V I w. Dantyszek tylko raz przebywał w Barcelonie - w 1519 г. I był tam na pewno 14 czerwca (por. Pociecha 1938, s. 425) . To pierwsze znane dzieło ze zbiorów Dantyszka w całości poświęcone Ameryce jest nie tylko dobrym prognostykiem dla przyszłych poszukiwań. Dzięki szczęśliwemu przypadkowi mamy zarazem do czynienia z książką, która zasługuje na szczególną uwagę i to z kilku różnych powodów. Jednym z nich, może najważniejszym, jest pojawiająca się za sprawą zachowanego egzemplarza możliwość poszerzenia wiedzy o początkach Dantyszkowego zainteresowania odkryciami geograficznymi. Problem, choć intrygujący, rzadko stawiany był otwarcie, ponieważ na ogół zakładano, iż wszystko wyjaśnia tu pobyt na dworze Karola V w latach 1524-1532. Niemniej jednak przynajmniej raz wysunięto w tej sprawie całkowicie odmienną i bardzo konkretną hipotezę. Według niej, szczególną sposobność do zdobycia infor­ macji zdolnych rozbudzić trwałe zaciekawienie poczynaniami Europejczy16 1 6 Książka, dziś opatrzona sygnaturą XVI.F.2073, poprzednio była własnością głośnego w swoim czasie bibliofila, ks. dr Ludwika Zalewskiego (zm. 1952; por. Flanczewska 1972). Jedynym śladem jej wcześniejszych dziejów jest adnotacja na stronie tytułowej: Residentiae Opoliensis Scholarum Piarían 1752. Wiadomość o istnieniu tego dzieła bardzo długo nie mogła wejść do naukowego obiegu, chociaż nie brakowało ku temu okazji. W 1953 r. cenny druk został zmikrofilmowany, a stosowną informację podano w Katalogu mikrofilmów (Rok 4, Warszawa 1955, s. 16, nr 101), gdzie, niezależnie od tytułu i nazwiska autora, książka wydana w Hiszpanii w 1516 г., rzadkość w Polsce, wręcz rzucała się w oczy. W 1977 r. o posiadaniu przez Dantyszka De orbe novo decades wspomniała Krystyna Niklewiczówna (1977, s. 93), nie podając żadnych dodatkowych informacji. Piszący te słowa dotarł do dzieła Anghiery dzięki wzmiance w katalogu mikrofilmów, gromadząc dalie o XVT-wiecznych americanach w polskich zbiorach; odkrycie na stronie tytułowej autografu Dantyszka nastąpiło na początku 1992 r. Jak się następnie okazało, wcześniej książka stała się już obiektem zainteresowania dr Mieczysława Mejora z Instytutu Filologii Klasycznej Uniwersytetu Warszawskiego (o czym był uprzejmy powiadomić mnie prof. Jerzy Axer). W 1987 r. prezentowano ją ponadto na wystawie „Oprawy polskie", zorganizo­ wanej przez Bibliotekę Narodową i Oddział Warszawski Towarzystwa Przyjaciół Książki. W katalogu wystawy podano, iż książka „być może została zakupiona, gdy Dantyszek bawił w Barcelonie (styczeń-wrzesień 1519), wysłany przez Zygmunta I w poselstwie na dwór hiszpański, lub później (1524-1532), kiedy to mianowano go pierwszym polskim stałym posłem w Hiszpanii" {Oprawy polskie..., Warszawa 1987, s. 28; autor opisu - Maciej Dąbrowski). W rzeczywistości sporządzona ręką Dantyszka adnotacja: Ex Barcinonae Hispaniae XIIII Junii 151 [?] pozwala jednoznacznie datować akt nabycia, co niezależnie stwierdził również dr M . Mejor. Egzemplarz z Biblioteki Narodowej jest jednym z 32 egzemplarzy tego dzieła znajdujących się w bibliotekach Europy i Ameryki, jakie rejestruje praca Juliana M . Abada (1991, I , s. 246-248) poświęcona XVI-wiecznej produkcji wydawniczej w Alcalá de Henares. Z dwóch wyszczególnionych tam edycji z 1516 г., różniących się kompozycją tekstu na stronach a l - а б , polski egzemplarz reprezentuje typ A. Nie zawiera on, podobnie J2ik kilka innych znanych egzemplarzy, tekstu Legado babilónica, zamieszczanego na ogół po De orbe novo decades zarówno w wydaniu typu A , jak i typu B, a w tym ostatnim anonsowanego także na stronie tytułowej. �85 WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE ków na zachodniej półkuli, stworzyć miała Dantyszkowi wizyta w Anglii jesienią 1522 r. A ściślej, kontakty z Tomaszem Morusem, wtedy już auto­ rem Utopii (1516), dzieła, którego kanwę stanowi podróż na wyspy Nowego Świata, fikcyjna co prawda, lecz expressis verbis nawiązująca do wypraw Ameriga Vespucciego (Wróblewski 1977, s. 28) . Wspomniana wyżej książka pozwala zmodyfikować zasadniczo dotychcza­ sowe poglądy. Jeśli ma w ogóle sens doszukiwanie się w życiorysie Dantyszka jakiejś jednorazowej „amerykanistycznej inicjacji", to Dekady Nowego Świata pretendować mogą do miana instrumentu wtajemniczenia tak z uwagi na czas i miejsce ich nabycia, jak i ze względu na jakość nabytku. Własnością przybysza z Polski stało się bowiem w Barcelonie, w połowie 1519 г., dzieło nie mające sobie równych w tamtych latach, prawdziwe kompendium wiedzy o znanej wówczas Ameryce i o historii jej odkrywania od 1492 do 1516 r. 17 * Aby docenić walory barcelońskiego nabytku, trzeba przybliżyć genezę dzieła oraz sylwetkę jego autora. Petrus Martyr ab Angleria (lub Anglerius), a właściwie Piętro Martire d'Anghiera, gdyż był z pochodzenia Mediolańczykiem, albo Pedro Mártir de Angleria, jak zwano go w Hiszpanii, gdzie spędził większość życia , należał do czołowych propagatorów wielkich odkryć geograficznych w XVI-wiecznej Europie. Pod pewnymi względami zdystansował zresztą wszystkich pozostałych. Nie darmo, gdy mowa o postawie renesansowych humani­ stów wobec Nowego Świata, natychmiast pada jego nazwisko jako autora 18 1 7 Nie wnikając tu w szczegóły tej hipotezy, dopuszczającej również wpływ na Dantyszka szwagra Morusa, Johna Rastell, trzeba powiedzieć, iż zdaniem Janusza Tazbira (1979, s. 116) Dantyszek nigdy nie czytał Utopii. W polskiej literaturze występuje on jako: Piotr zwany Martyrem, Piotr Martyr, Piotr Martyrus, Piotr Martyr Anglerio, Piotr Martyr d'Anghierra (z łacińska zwany Anglerius), Piotr Martire d'Anghiera, Piotr Anglerius, Piotr Martyr z Anghiery (Tazbir 1969, s. 12, 27, 67; Wróblewski 1977, s. 36 i in.; Bączkowski 1993, s. 36 i in.). Różne formy, nierzadko spotykane u jednego autora, powodują czasem, iż „Piotr Martire d'Anghiera" zdaje się być kim innym niż „Piotr Anglerius" („Nie dotarła [...] do Polski [...] opowieść syna Kolumba, don Fernando Colona, o jego sławnym ojcu {Historia del Almiratné). Podobnie przedstawia się sprawa z dziełem Piotra Martire d'Anghiera De orbe novo decades, zawierającym opis drugiej [?!] wyprawy Krzysztofa Kolumba [...]. Znane były natomiast dzieje Nowego Świata pióra Szymona Grynaeusa {Novus orbis), Piotra Angleriusa {De orbe Novó)..." itd.; Tazbir 1973, s. 443; ostatnio cytowane przez Hannę Dziechcińską 1991, s. 37 przyp. 30). Mankamentem większości z używanych form jest nieuzasadnione rozbijanie dwuczłonowego imienia na spolszczonego Piotra i niespolszczonego Martyra (Martyrusa, Martire'a), podczas gdy chodzi tu o Piotra Męczennika (por. Czerny 1886, s. 24) - imiennika świętego, znanego też jako Piotr z Werony (1205-1252), otaczanego dużą czcią w Lombardii. O problemach z rozszyfrowaniem znaczenia członu d'Anghiera, bynajmniej nie będącego określeniem miejsca bezpośredniego pochodzenia, patrz: Atti 1980, s. 9-12, 63-66. W dalszym ciągu artykułu używał będę krótkiej i wygodnej formy Anghiera, zachowując jej shispanizowaną postać (Angleria) w odsyłaczach do hiszpańskojęzycznej literatury. 1 8 �86 RYSZARD TOMICKI „pierwszej ogólnej historii Ameryki"., dzieła na wskroś humanistycznego 0 wielkiej sile i zasięgu oddziaływania (Bustamante García 1992, s. 252) . Urodził się w 1457 lub 1459 r. w miejscowości Arona w księstwie me­ diolańskim. Z Italii przeniósł się do Hiszpanii w 1487 г., w wieku około trzydziestu lat, mając za sobą służbę u wielu prominentnych osobistości w Rzymie. Humanistyczne wykształcenie i dobra protekcja sprawiły, że od razu trafił na dwór królowej Izabeli Kastylijskiej. Po śmierci Izabeli znalazł sobie miejsce na dworze jej małżonka, Ferdynanda Aragońskiego, a następ­ nie ich wnuka, młodego Karola I , przyszłego cesarza. Zaraz po przyjeździe do Hiszpanii brał udział w ostatniej fazie rekonkwisty, po czym - w 1492 r. - przyjął święcenia kapłańskie, został kapelanem królowej Izabeli i zajął się kształceniem dworskiej'młodzieży (był to czas, gdy Hiszpania chłonęła idee 1 wartości włoskiego humanizmu). W latach 1501-1503 miał możność po­ smakować życia dyplomaty, bawiąc w Egipcie jako hiszpański poseł przy dworze „babilońskiego sułtana". W 1518 г., już za panowania Karola I , został jednym z królewskich doradców do spraw Indii. Dwa lata później objął urząd oficjalnego kronikarza Kastylii. W 1524 r. uzyskał nominację na członka Rady Indii (Consejo de las Indias), instytucji będącej rodzajem ministerstwa zarządzającego zamorskimi terytoriami. Kiedy obejmował tę ostatnią funkcję, mijało trzydzieści lat od zapocząt­ kowania pracy nad Dekadami Nowego Świata, dziełem, które przyniosło mu wielki rozgłos, chociaż, jak sam twierdził, powstawało w sposób zgoła nie­ zamierzony. I tak istotnie było, zwłaszcza w początkowym okresie. Dość powiedzieć, że skompletowanie pierwszego z ośmiu obszernych dziesięcioksiągów (czyli właśnie dekad), jakie Anghiera zdążył napisać przed śmiercią (1526), trwało aż szesnaście lat. Zalążkiem Dekad były dwie relacje z lat 1493-1494 poświęcone wy­ prawom Krzysztofa Kolumba i przeznaczone dla dawnego protektora Anghiery, kardynała Ascanio Sforzy. Potem nastąpiła długa przerwa. Kolej­ ne relacje, tym razem dedykowane kardynałowi Luisowi de Aragon, po­ wstały dopiero w latach 1500-1501. Łącznie z poprzednimi złożyły się one na najwcześniejszy dziesięcioksiąg, który po kilku dalszych latach ukazał się drukiem pod nazwą Occeanea decas w Sewilli w 1511 г., w tomie zatytuło­ wanym Opera, zawierającym także inne dzieła Anghiery - relację z misji dyplomatycznej w Egipcie (Legatio babilónica) oraz poematy. Publikacja, dokonana bez zgody autora, wywołała jego irytację, ponieważ nieco wcze­ śniej, w 1510 г., przygotowana została poszerzona i przeredagowana wersja powstałego przed laty dziesięcioksiągu. Ostatecznie nowy tekst, znany później jako Pierwsza Dekada, musiał czekać na druk aż do roku 1516. 19 1 9 Z obfitej literatury poświęconej Anghierze dla potrzeb tego artykułu wykorzystano głównie opracowania Alberta Marii Salasa (1964, s. 15-60), Edmunda O'Gormana (1972, s. 11-44), Ramona Alba (1980) oraz studia zebrane w Atti (1980). W Polsce pisał o nim szerzej, nie zawsze jednak ściśle, Krzysztof Bączkowski (1993, s. 36-37, 47). �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O A M E R Y C E W POLSCE 87 Sewilskie wydanie tzw. Dekady Oceanicznej nie było jednak najwcześniej­ szą edycją pism Anghiery poświęconych odkryciom hiszpańskich żeglarzy. Jego rękopiśmienne, utrzymane w formie listów relacje, powstałe do 1501 г., żyły już wtedy od dość dawna własnym życiem, rozpowszechniane po całej niemal Europie. Przyczynili się do tego przede wszystkim Wenecjanie - Domenico Pisani, ambasador Republiki Weneckiej w Hiszpanii, oraz jego sekretarz, Angelo Trevisano, który przełożył wczesne pisma Anghiery z łaciny (bo pisał on wyłącznie w tym języku) na dialekt wenecki. W takiej postaci wydano je w Wenecji w 1504 r. jako samodzielny i anonimowy druk zatytułowa­ ny Libretto de tutta la nauigatione de Re de Spagna de le isole et terreni nouamente trouati. W trzy lata później tekst ten przedrukował Fracanzano Montalboddo w zbiorze opisów egzotycznych podróży Paesi nouamente retrovati & Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino intitulato (Vicenza 1507) . Po roku antologia ukazała się w tłumaczeniu na łacinę (Mediolan 1508) i w równie błyskawicznym tempie doczekała się wydań w dwóch dialektach niemieckich (Norymberga i Lubeka 1508) . Paesi... były swoistym przeglądem żeglarskich wyczynów ostatnich kilku­ dziesięciu lat, a przy okazji i zamorskich krajów, do których docierali Euro­ pejczycy. Większość książki wypełniły opisy, relacje i listy dotyczące mor­ skich wypraw Portugalczyków (lub wypraw firmowanych przez Portugalię), poczynając od stosunkowo dawnych podróży Alvise'a Ca'da Mosto (1455, 1456) i Pera da Sintra (1462) do zachodniej Afryki, aż po całkiem współcze­ sne, sprzed kilkunastu i kilku lat. Wśród tych ostatnich uwzględniono głów­ nie, co oczywiste, wyprawy do Indii Wschodnich, z ekspedycją Vasco da Gamy (1497-1499) na czele. Ale oprócz nich w zbiorze znalazła się także reklamowana już w tytule dzieła relacja z wyprawy Ameriga Vespucciego (1501-1502), opisująca odkrycie na zachód od Afryki rozległego i zamiesz­ kanego przez ludzi lądu, nazwanego mundus novus. O nowych ziemiach odkrywanych przez portugalskich żeglarzy w południowej i północnej części Atlantyku mowa też była w relacji z wyprawy Pedra Alvaresa Cabrala (1500) oraz w liście Wenecjanina Pietra Pasqualigo, informującym o wypra­ wie Gaspara Corte Real (1501). Na tym tle relacje autorstwa Anghiery prezentowały się raczej skromnie. Zajęły trzydzieści ze stu czterdziestu dwóch rozdziałów, na jakie podzielona była książka (por. Paesi 1916, rozdz. 84-113), tworząc łącznie jedną osobną księgę (na ogólną liczbę sześciu), opatrzoną tytułem głoszącym, iż rzecz dotyczy odkryć dokonanych w imieniu króla Kastylii. Był to jedyny w całym zbiorze tekst eksponujący udział Hiszpanii w odkrywczych przedsięwzięciach 20 2 0 We Włoszech Paesi... wznawiano wiatach 1508, 1512, 1517,1519,1521. W 1515 r. wydano je w Paryżu w tłumaczeniu na francuski i s2;ybko miały kilka reedycji (por. Fumagalli 1893, s. 152-155,156-157). Wśród druków poświeconych odkryciom geograficznym, jakie ukazały się wiatach 1493-1526, Paesi... należały do niewątpliwych bestsellerów (Hirsch 1976, s. 546). �88 RYSZARD TOMICKI i pionierską rolę tego kraju w eksploracji ziem usytuowanych po zachodniej stronie Atlantyku. Czytelnik miał okazję dowiedzieć się zarówno o pierwszej (1492-1493), jak i o dwóch kolejnych (1493-1495, 1498-1500) podróżach Krzysztofa Kolumba, podczas których odkryto mnóstwo wysp oraz ląd mogący być kontynentem. Obok charakterystyki nowo poznanych krajów i ich mieszkańców było tam sporo wiadomości o kolonizacji Haiti, stosunkach z Indianami i konfliktach pomiędzy zdobywcami, zakończonych odesłaniem zakutego w łańcuchy Kolumba do Hiszpanii. Poza odkrywczą epopeją Ad­ mirała Morza Oceanicznego (rozdz. 84-108) tekst Anghiery opisywał także podjęte w latach 1499-1500 wyprawy Pedra Alonsa Niño (tu zwanego Alonso Negro; rozdz. 109-111) oraz Vincente Yafíeza i Alonsa Pinzonów (rozdz. 112-113). Obie ekspedyqe, po zbadaniu wybrzeży lądu odkrytego przez Kolumba w 1498 г., dostarczyły nowych argumentów na rzecz tezy o jego kontynentalnym charakterze. Wszystkie te informacje, z całym bogactwem szczegółów, w które nie sposób tu wnikać, weszły do prawdziwie międzynarodowego obiegu w ramach wspomnianej już łacińkiej wersji Paesi..., opublikowanej w Mediolanie w 1508 r. Jeśli warto fakt ten podkreślić, to dlatego, iż dotarły one za jej pośrednictwem między innymi do Polski, i to stosunkowo szybko, bo na pewno przed rokiem 1514. Wtedy bowiem w inwentarzu biblioteki wybitnego profesora Akademii Krakowskiej, Macieja z Miechowa (1457-1523), odnoto­ wano egzmeplarz Itinerarium Portugallensium e Lusitania in Indiom et inde in occidentem et demum ad aąuilonem (Hajdukiewicz 1960, s. 222, 418-419) . Niezbyt adekwatny do zawartości zbioru tytuł nadany łacińskiemu tłu­ maczeniu Paesi..., podobnie jak wydrukowana na karcie tytułowej mapa Afryki i części Azji południowej (por. rye. 1), odzwierciedlały bez wątpienia poznawcze preferencje ówczesnej Europy. Sam Maciej z Miechowa był ich żywym przykładem, gdyż zgromadził w swej bibliotece szereg pozycji doty­ czących Indii Wschodnich i przypisywał Portugalczykom główne zasługi w odkrywaniu nowych ziem i ludów . W niczym wszelako nie zmienia to faktu, iż jednocześnie był pierwszym Polakiem, o którym wiadomo, że miał 21 22 2 1 Cytowany tu badacz, autor monograficznego opracowania biblioteki Macieja z Miecho­ wa, nie zajmował się dokładniej zawartością Itinerarium..., stwierdzając jedynie obecność w zbiorze relacji z wypraw hiszpańskich, m.in. Krzysztofa Kolumba (analogicznie Wróblewski 1977, s. 81 przyp. 10). Autorstwo i pochodzenie tych relacji omówił ostatnio Krzysztof Bącz­ kowski (1993, s. 37), nie odnotowując z kolei faktu posiadania Itinerarium... przez Miechowitę. 0 tym najwcześniejszym poświadczonym w Polsce źródle informacji o podróżach Kolumba, nie wspomniał też Janusz Tazbir w swych studiach poświęconych „polskiej sławie" odkrywcy Ameryki (por. Tazbir 1972; 1973; 1991). O związanych z podróżami odkrywczymi pismach, drukach i mapach w zbiorach Miechowi­ ty patrz: Hajdukiewicz 1960, s. 152-155. Jego poglądy na temat odkryć znane są głównie z jednego, często cytowanego zdania ze wstępu do Tractatus de duabus Sarmatiis (Kraków 1517): „Jak kraje południowe oraz ludy nadmorskie aż do Indyj odkryte zostały przez króla Portugalii, tak niechaj 1 kraje północne wraz z ludami mieszkającymi nad Oceanem Północnym ku wschodowi, odkryte dzięki podbojom i wojnom króla polskiego, staną się światu znane" (tamże, s. 149). 2 2 �89 w rękach - i zapewne czytał - relacje Anghiery, będące wtenczas najpełniej­ szym źródłem wiedzy o hiszpańskich odkryciach z lat 1492-1501. Nie ma potrzeby omawiania w tym miejscu późniejszych losów zawar­ tych w Paesi... oraz Itinerarium... pism Anghiery. Kończąc zatem tę dygresję polskim akcentem, wróćmy do historii powstawania Dekad Nowego Świata. W drugim dziesięcioleciu XVI w. tempo pracy Anghiery znacznie wzrosło. Po nadaniu ostatecznego kształtu Pierwszej Dekadzie (1510), następne pisał w odstępach kilkuletnich. Druga ukończona została w 1514, trzecia w 1516 r. Każda z nich dedykowana była jako całość papieżowi Leonowi X. Przyspieszony rytm pracy był znakiem czasu. W Ameryce zagęszczały się wydarzenia. Kolonizacja, ograniczona przez długi okres do Haiti, objęła w końcu cały obszar Wielkich Antyli - Puerto Rico (1508), Jamajkę (1511) i Kubę (1511). W 1509 r. rozpoczęto opanowywanie Przesmyku Panamskiego i przyległego rejonu kontynentu południowoamerykańskiego. W 1513 r. Hiszpanie dotarli nad Morze Południowe (Ocean Spokojny). Poznawano i podbijano coraz to nowe ludy, poszerzała się wiedza o geografii Nowego Świata, budowano struktury administracji świeckiej i religijnej, mnożyły się problemy i konflikty. W Europie natomiast rosło zainteresowanie odkryciami, czego widomą oznakę stanowiła popularność różnego rodzaju druków na ten �90 RYSZARD TOMICKI 23 temat . Anghiera, kiedyś sięgający po pióro często pod naciskiem promi­ nentnych osobistości domagających się nowinek (głównie Włochów i ludzi z otoczenia papieży), teraz sam z coraz większą uwagą obserwował rozwój wypadków. Miał pełną świadomość, że może spełniać rolę informatora o wyjąt­ kowych kompetencjach, dysponującego nie tylko ogromną, ale i unikatową wiedzą. Przebywając stale na hiszpańskim dworze i będąc osobą zaufaną, na bieżąco czytał napływającą zza oceanu korespondencję, studiował najbardziej aktualne mapy, znał osobiście wielu żeglarzy, dowódców i uczestników wypraw, którzy nieraz przemieszkiwali nawet w jego domu . W czasie, gdy pisał Drugą Dekadę, dumny już z tego, że jako pierwszy zbierał i upo­ wszechniał wiadomości o hiszpańskich odkryciach, z nieskrywanym obu­ rzeniem skomentował sposób wykorzystania jego własnych pism w którymś z wydań Paesi..., oskarżając Alvise'a Ca'da Mosto (sic!) o przywłaszczenie sobie owoców cudzej pracy . W 1516 г., natychmiast po ukończeniu Trzeciej Dekady (ostatnia data, jaka się w niej pojawia, to 14 paźd2:iernika tego roku), spod pras dru­ karskich domu wydawniczego Guillerma Arnaldo de Brocar w Alcalá de Henares wyszły pierwsze egzemplarze De orbe novo decades, mające w kolofonie datę 5 listopada. Dzieło zawierało pełne teksty trzech istniejących wówczas dziesięcioksiągów. Poprzedzał je wstęp nie byle kogo, bo znakomi­ tego uczonego i humanisty, Elia Antonia de Nebrija, twórcy pierwszej gra­ matyki języka kastylijskiego (1492). On też sprawował pieczę nad literackim kształtem edycji. Wcześniej jeszcze, na stronie tytułowej, zachwalał i polecał 24 25 2 3 Najbardziej kompletne zestawienia odnośnego piśmiennictwa sporządził w minionym stuleciu Henry Harrisse (1967), a współcześnie John Alden (1980). Lista wspominanych na kartach Dekad informatorów Anghiery „robi wrażenie", jak to lapidarnie i trafnie ujął Ramón Alba (1989, s. X X I X ) , który zestawił nazwiska najważniejszych spośród nich. Wymieńmy tylko niektóre: Krzysztof Kolumb; jego syn i dziedzic Diego Colón; Vasco Núñez de Balboa - odkrywca Oceanu Slpokojnego; Pedro Arias de Ávila (Pedrarias Dávila) - gubernator Darién; Pedro Alonso Niño - eksplorator „Perłowego Wybrzeża" (Wenezuela); Juan Vespucci - żeglarz, bratanek sławnego Ameriga Vespucciego; Sebastian Cabot - syn Johna (Giovanniego) Cabota, który w służbie króla Anglii dotarł do wschodnich wybrzeży Ameryki Północnej w 1497 r. Spotykane czasem twierdzenie, iż Anghiera był „przy­ jacielem Kolumba, Vespucciego i Cabota" (Bączkowski 1993, s. 47), jest mylące, sugeruje bowiem, że chodzi o Ameriga Vespucciego i Johna Cabota. Tego ostatniego (zm. 1498) Anghiera na pewno nie znał; Ameriga Vespucciego, który zmarł w Sewilli w 1512 г., mógł znać osobiście, lecz w Dekadach nie ma o tym ani słowa (por. Angleria 1989, s. 140, 157, 201). Z Krzysztofem Kolumbem natomiast łączyły go faktycznie bliskie więzi (cui sum intima familiaritate deuinctus - pisał o nim w Dec. I , lib. 2; Angleria 1989, s. 26). Tyrada skierowana pod adresem Ca'da Mosto (Dec. I I , lib. 7; Angleria 1989, s. 139) była skutkiem bardzo nieuważnej lektury Paesi..., bo chociaż pisma Anghiery przedrukowano tam anonimowo, to jednak stanowiły one dość wyraźnie oddzieloną od innych całość (księgę 4). Po relacji Ca'da Mosto (księga 1) następowały zres;rtą opisy podróży Vasco da Gamy (księga 2) i Pedra Alvaresa Cabrala (księga 3), które Anghiera zdawał się także przypisywać pływającemu w służbie portugalskiej i zmarłemu w 1477 r. Wenecjaninowi. Fakt ten pokazuje doskonale, jak względna była zależność między dostępem do źródła informacji a wiedzą dzięki temu uzyskiwaną. 2 4 2 5 �91 WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE książkę czytelnikom Giovanni Ruño di Forli, arcybiskup Cosenzy, podwówczas legat papieski w Hiszpanii (por. ryc. 2). Autor ze swej strony zaopatrzył dzieło w dedykację adresowaną do Karola I . Na blisko stu pięćdziesięciu stronach, pokrytych gęsto drukiem, zapre­ zentowana została po raz pierwszy w europejskim piśmiennictwie historia odkryć dokonywanych pod auspicjami hiszpańskich monarchów od pionier­ skiej wyprawy Kolumba po wydarzenia najbardziej aktualne. Lecz powiedzieć tylko tyle, to zdecydowanie za mało. Książka była istną kopalnią wiadomości 0 wszystkim lub prawie wszystkim, co łączyło się z Nowym Światem. Od szczegółów z zakresu geografii i etnografii po krwawe porachunki między zdobywcami. Od egzotycznych roślin, owoców i zwierząt po indiańskie powstania przeciw najeźdźcom. Od plotek o Amazonkach i źródle wiecznej młodości po hiszpańsko-portugalskie spory o prawa do nowo odkrytych obszarów ziemskiego globu. Masa drobiazgowych informacji, setki nazwisk 1 nazw, dziesiątki dat... Dawka wiedzy udostępniona przez Anghierę mogła przytłoczyć każdego, gdyby nie lekki, reportażowy styl, towarzysząca szcze­ gółom ogólniejsza refleksja przetykana popisami humanistycznej erudycji oraz podejmowane od czasu do czasu próby zsyntetyzowania wiadomości. Streszczanie dzieła i wyliczanie zawartych w nim informacji nie jest naszym celem. Na pewne jego aspekty warto jednak zwrócić uwagę. Anghiera bodaj jako pierwszy użył w odniesieniu do ziem odkrytych przez Kolumba określenia novus orbis. Uczynił to w listopadzie 1493 r. w jednym ze swych listów, wyrażając w ten sposób sceptycyzm wobec twier­ dzeń Genueńczyka utrzymującego, iż dotarł do krańców Azji . Co prawda, nie miał jeszcze na myśli po prostu Nowego Świata, czyli czwartej - obok Europy, Azji i Afryki części orbis terrarum, lecz użyte przezeń określenie wyraźnie antycypowało tę ideę, upowszechnioną w pierwszej dekadzie X V I w. pospołu przez Ameriga Vespucciego i Martina Waldseemüllera. Współczesny historyk meksykański, Edmundo O'Gorman, autor efektownej tezy o „stworzeniu" (invención), & nie odkryciu Ameryki, trafnie ujął istotę stanowiska Anghiery, nazywając go „prekursorem w zwiastowaniu Ame­ ryki", Vespucciego zaś - jej „ewangelistą" (O'Gorman 1972, s. 49). Opublikowane w 1516 r. trzy Dekady odzwierciedlały problemy związane z identyfikacją nowo odkrywanych ziem w całej ich złożoności. Anghiera referował różne poglądy, rozważał je, dzielił się nurtującymi jego samego wątpliwościami. Zwłaszcza w początkowych partiach dzieła, poświęconych odkryciom Kolumba i jego bezpośrednich naśladowców, pytanie: co od­ kryto? wracało bezustannie. Mniej obeznany z ówczesnym stanem wiedzy o globie ziemskim czytelnik miał możność poznać główne źródło problemów - nieokreśloną wielkość oceanu dzielącego zachodnie krańce Europy i Afryki od wschodnich krańców Azji. Autor Dekad kwestii nie rozstrzygał, nie mając 26 2 6 Analizę poglądów Kolumba i Anghiery w szerokim kontekście historycznym prze­ prowadził m.in. Edmundo O'Gorman (1972; 1984). �RYSZARD TOMICKI 1* 1<тпш mffafottálidetib Afcbfťpfit GSCeatí nnkgsx**p<x*dleñott dtrorbc aouo. Асфе «онttotíptxám a o t a ína mondí létbefsrtypbiiИЫ gratu:gmtt* qttíoíhítotbtf яоцо« I <укх$ tatorf «remida eft gřim noftro; i řkáfaaecomfííi řtgoa uidcndi íodt. Autor. SMepokm Icflorbrimibatcwtipaft* иЬеЩ$ Иже k&ptfadpibmxtxtiiM ded mo<$ koni Poimfid Гетто infirrípta.hícтип mulu Oroaínugmi temsmtfbatąoort: lingmt Hafttau* igttocst:4tq^4am Гш(а oofect: fit geitte* nudjs experte* Гешш*1 arrfc MoctifcrJ oiromí: ge*nmif£|> tur o<$ límcem Ryc. 2. Strona tytułowa egzemplarza De orbe novo decades (Alcalá de Henares 1516), będącego własnością Jana Dantyszka, którego podpis widnieje na górnym marginesie (na reprodukcji niewidoczna jest natomiast adnotacja informująca o miejscu i czasie nabycia dzieła). Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O A M E R Y C E W POLSCE 93 ku temu wystarczających danych, lecz podkreślał arbitralność przyjętego przez Kolumba założenia, iż jest to dystans stosunkowo niewielki. Gdy więc na przykład odkrywca utożsamiał Haiti z biblijnym Ofirem, Anghiera przywoły­ wał autorytet kosmografów sytuujących w tym rejonie wyspę Antilia. Z drugiej strony, mając na uwadze występowanie na nowo odkrytych wyspach papug oraz wielu rzeczy podobnych do azjatyckich, przypominał, iż tezę Kolumba o względnej bliskości Indii wypowiadali już niegdyś Arystoteles, Seneka i inni mędrcy (Dec. I , lib. 1). Jego własne stanowisko w obliczu tej fundamentalnej kontrowersji było jednak, mimo ostrożności w formułowaniu sądów, zdecydo­ wanie opozycyjne w stosunku do poglądów Kolumba. Nie przypadkiem, kończąc opis pierwszej transatlantyckiej wyprawy, stwierdził, że podczas pionierskiego rejsu odkryto alterhis terrarwn orbis, o którym nikt dotychczas nie słyszał (Dec. I , lib. 1). Dość częste w Pierwszej Dekadzie odniesienia do Azji, z reguły przyta­ czane na odpowiedzialność konkretnych osób, znikały w dalszych częściach dzieła. Wyłaniał się z nich natomiast, wzbogacany coraz nowymi szczegóła­ mi, zarys odrębnej geograficznej całości, nazywanej konsekwentnie novus orbis (nigdy zaś „Indiami" czy „Indiami Zachodnimi", choć nazwy te przy­ jęły się w Hiszpanii), a składającej się z dziesiątków wysp oraz olbrzymiego lądu, będącego prawdopodobnie kontynentem, który sięgał poza równik do ponad 30 stopni szerokości geograficznej południowej . Parokrotnie próbu­ jąc opisać geografię i rozmiary nowych ziem, Anghiera podkreślał stale, że ich granice są nadal nieuchwytne. Wspominał o odkryciach Anglików na dalekiej północy (Dec. I I I , lib. 6) i Portugalczyków na południu (Dec. I I , lib. 10). Ale już wielkość samych tylko obszarów spenetrowanych przez Hiszpanów uważał za niezmierzoną, oceniając, iż trzeba będzie wielu lat, aby opanowali je „nasi ludzie, nasze języki, zwyczaje i religia". Bo przecież - j a k pisał - „tak od razu to nawet Trojanie nie zasiedlili Azji ani Tyryjczycy Libii, ani Grecy i Feniqanie Hiszpanii" (Dec. I I I , lib. 9). Jedną z cech zarysowanego przez Anghierę obrazu Nowego Świata, której nie sposób przeoczyć, była stała obecność w tle postaci Krzysztofa Kolumba. Dystans wobec jego twierdzeń i kumulujące się z biegiem czasu argumenty, świadczące o słuszności własnego sceptycyzmu, nie przesłoniły autorowi Dekad znaczenia najwcześniejszych wypraw na zachodnią półkulę. Przeciwnie, w miarę upewniania się Anghiery, że novus orbis w pełni za­ sługuje na to miano, rola Kolumba nabierała właściwego wymiaru. W Trze­ ciej Dekadzie, pisanej - przypomnijmy - w latach 1514-1516, Anghiera uznał wręcz za konieczne wrócić do przeszłości i opisać dokładnie czwartą wyprawę Kolumba (1502-1504), o której krótką jedynie wzmiankę zamieścił w pierwszej części dzieła. Teraz wyjaśniał, iż pomijając milczeniem trudy 27 2 7 Granicę ziem, o których wiedział Anghiera, wyznaczyła wyprawa Juana Diaza de Solis (1515-1516). Zbadano wówczas wschodnie wybrzeże Ameryki Południowej aż po wspólne ujście rzek Urugwaj i Parana, nazwane później Rio de la Plata. �RYSZARD TOMICKI VOCABVLA BARBARA r\ clcć1orisfngcnium barbara nouarum nationuni ucxabuIaconfcindant:fuft confílíuj ex uniucrfouolurñíneeunčh huiufcemodí bnrbara dcccrpcrcín h n n c q j o r d í n e m fed/^c i c:quo Icftoribus ř;icilior parent adftus ad coriini iMcllígcntJamrlíccf enfrp fao loco da* tus litcins Iigníhcatus.Dchtfnís autem díflionibus nulla fiiíc curarneminecrjím ii/uen tium arbirrorlaeiiianí lingua profírentem qui non ícritiar quid fib¿ uclít latina uocabula planiíicíS' aperrius cf> ego ipfe queam pa refaceré: рапса rcperíentrtre bar ban's íparíTapcr uoluiiicii qua: hic nou řintcollcctapcrordíijcrnalphabcti;haudqua(p;tamcn examufiru lubfequcníibns litrcricomnibnspoíitispcrordincínornnílMicuocabulíerma/orí íamcti ex рл rte feruatus eft ordo. Vale lector & nonas perdífee noces ac uoua n o i u u fimul cu no ais tn ¿ridisq; rebus. A d uocabnla ncníanius. ! Indpíontdíftíoncs barbarx. bibciba regulas eft daríení pro «nniisqiíJddUte íir d-íríen íno beodícemus. Abra'iba regulas fupcríorí íitú timas. Abcncmachcíusutricpfinítímiis Aburc'marcgío ć illttorc credit! cútinčtíi Adelántalas oílicíiim elt. Accatéba regio с ft Aguaneo ubić fósuítafalías baiucn ¡fula Agaeigaboii cit lacas faifas h i f p i n o l * Ациаи'ксо rc£ioeft Aíaguirni regio cft Alto be las in luh AImir.mtnspracfccłi!$ inarftírmit Alfonfusfogcda dux vrabe A m a í ú m a a f r i u u a q u o d i c u n t cxílíTe ge ñus h o m í n u m A m agucí regio hífpaníoíx Ainbori'xfunt merecnaríi quorum opes ra aarum collígítur AnoTasprajtorregíus Anacaona regina prudens ín bífpahlola Anata regalas Annuici'reglo Autropdphagf comeftores hoininuní Antiqua с 11 i ní u h Aiiígu.í mar battatx tiorncn Aramnrmegio Arabo regio Araguitm regio Arcrhuía eftfonsínuEU ínfoladeqna to* гтл diecnuif ArchipclagnicftmnJfjrudo Jnfularum Arcifcsdicitnhirríihiní Attibúiiícus unuscquarroot íluminíbut 1 arque dluídentíbns hífpanfofam Attibuníus regio л nomine ílununfc Attibuníc'ix batía tari! nonien Attabťíra п о п к и eft matrítdef Attcbeancqucn paella fuá p u Ich t i tu dint famofaq ciuu'ro bcuchíofcuiui ícpelíüit Artanica uílla aurífera Att/cí regio Azua iiícusín hifpaníob dclittcra.B. ^abarcblacuscft [Babohan il iniiui с faifas I ba/nos a inca una ex quincj prouíncíit bifpariiolx ' Baba bom'íluuiuB in hifpaníola Baiu'cca alias a guaneo ínfula ub *ft r o m nita lis Bab a bon regio Baba reo Jacú* Ba a ra' со regio Baguanúnabregfo Bacca regio Barbáta ínfula BarthoIome?colon?adclářař^hírptuío!3c Baino'a pama: eft regio Batía ra radiéis generale nomen Batratic'í regio Beuchnis nomen regís Bcra'gua flumen frpfonincia Bernardas mef3 nomen epífcopl Bclliis portas in continent/ Bintaitcllcseft nomen flmul3chrf ín/oua na boina B o n o n ü m i rrgnlut Bo'.idícírurdomnf B o n n d i d tor ukut fiu e пШж Ryc. 3. Vocabula barbara - pierwsza strona słownika zamieszczonego w De orbe novo decades (Alcalá de Henares 1516). Poza wyrazami z języków indiańskich, obejmował on i objaśniał występujące w dziele terminy, a nawet imiona własne o proweniencji europejskiej (np. na reprodukowanej stronie: Archipelagus, Bartholme Colon). Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie �95 WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE i niepokoje tego człowieka oraz niebezpieczeństwa, na jakie się narażał, popełniłby niewybaczalne przestępstwo (Dec. I I I , lib. 4). Nieco dalej, w tej samej Trzeciej Dekadzie, nazwał Kolumba „twórcą wszystkich tych odkryć" (Dec. I I I , lib. 6), co brzmiało znacznie dobitniej niż używane najczęściej określenie „pierwszy odkrywca". W sumie w trzech Dekadach, na ogólną liczbę trzydziestu ksiąg, dziewięć poświęconych było odkryciom i akcjom kolonizacyjnym Kolumba. W pozostałych księgach jego nazwisko pojawiało się w różnych kontekstach ponad trzydzieści razy, nie licząc przypadków, gdy nazywano go admirałem. W piśmiennictwie owych czasów taka po­ chwała rzeczywistego odkrywcy Ameryki była ewenementem . Nie od rzeczy będzie wskazać tu na jeszcze jeden aspekt dzieła Anghiery - idąc tym razem śladem Johna H. Rowe'a (1965, s. 13-14), badacza rene­ sansowych korzeni antropologii - a mianowicie na wyjątkowe zainteresowa­ nie autora tubylczą ludnością Ameryki. Od samego początku z wyraźną namiętnością gromadził on i zamieszczał w Dekadach materiały etnograficz­ ne i lingwistyczne. Najwcześniejszy podany do druku słowniczek języka Tainów, sporządzony na podstawie rozmów z Indianami przywiezionymi w 1493 r. do Hiszpanii (Dec. I , lib. 1), był zaledwie wstępem do niezliczonej ilości tubylczych wyrazów, zwrotów, nazw geograficznych, botanicznych i zoologicznych (nie mówiąc o nazwach osobowych) kolekcjonowanych skrupulatnie w kolejnych partiach dzieła. W omawianym wydaniu Dekad to językoznawcze zacięcie o humanistycznym rodowodzie znalazło dodatkowy wyraz w opublikowanym jako aneks słowniku, zatytułowanym Vocabula barbara (por. rye. 3), który zestawił wspomniany wcześniej Elio Antonio de Nebrija (Bustamante García 1992, s. 252). Z równie dużą uwagą, co nieznane języki, opisywał Anghiera nowo poznawanych ludzi. Przy każdej okazji wydobywał z dostępnych mu pi­ semnych i ustnych relacji wiadomości o charakterze etnograficznym, czasem przekształcając je nieomal w traktaty. Tak stało się w przypadku materiału na temat wierzeń, kultów i obyczajów Indian haitańskich, pochodzącego z badań przeprowadzonych przez hieronimitę Ramona Pane w 1498 r. W ogólnym poglądzie na naturę mieszkańców Nowego Świata nie był 28 29 2 8 Nie można zgodzić się z twierdzeniem Krzysztofa Bączkowskiego (1993, s. 37), jakoby Anghiera należał do tych, którzy prędko zapomnieli o zasługach Kolumba, i choć „uprzednio tak entuzjastycznie wyrażał się o nim, a w czasie jego śmiertelnej choroby przebywał w Valladolid, nie wspomniał w swojej kronice o jego śmierci". Wzmianka o śmierci Kolumba znajduje się na samym wstępie Drugiej Dekady (Dec. II, lib. 1; Angleria 1989, s. 97), a jego nazwisko wraz z określeniem „pierwszy odkrywca" pojawia się jeszcze na przedostatniej stronie edycji z 1516 r. Znacznie rzadziej - ale jednak - wspominał Anghiera o Kolumbie w Dekadach powstałych w latach 1520-1526, gdzie najczęściej wspominanym odkrywcą i zdobywcą stał się Hernán Cortés. Materiały te, będące obecnie nadzwyczaj cennym źródłem etnograficznym (por. Pane 1978), dołączone zostały do Pierwszej Dekady podczas przygotowywania jej ostatecznej redak­ cji w 1510 г., gdy Anghiera aktualizował opis wydarzeń, pierwotnie sięgający tylko do 1501 r. Stanowiły one około połowy dopisanego wówczas tekstu. Jedna z wersji materiałów Ramona Pane dostępna jest w polskim tłumaczeniu w dziele Hernanda Colona (1965, s. 258-282). 2 9 �96 RYSZARD TOMICKI jednak Anghiera specjalnie oryginalny, przejął bowiem i rozwinął schemat stworzony przez Kolumba, który dzielił Indian - najprościej rzecz ujmując - na dobrych i złych dzikusów. Tych ostatnich reprezentowali Karibowie czyli kanibale. Pierwszych - ludy żyjące rzekomo w stanie pierwotnej szczęśliwości. Na własne konto twórcy Dekad zapisać za to należy szerokie upowszechnienie mitu złotego wieku, jaki miał być udziałem Indian nie znających uczucia wstydu (nadzy), miar i wag, „zabójczego pieniądza", praw, „kłamliwych sędziów", książek, troski o przyszłość, prawa własności itp. (Dec. I , lib. 2 i 3) . Ale gwoli ścisłości podkreślić też wypada, iż schematu tego autor nie trzymał się niewolniczo. Zmitologizowana wizja najsilniej dochodziła do głosu w po­ czątkowych partiach dzieła. Potem ustępowała miejsca bardziej realistycznemu obrazowi, uwzględniającemu zróżnicowanie językowe, kulturowe, a nawet cywilizacyjne mieszkańców Ameryki . Podsumujmy tę krótką charakterystykę wydanych w 1516 r. trzech dziesięcioksiągów, odwołując się do opinii Johna H. Rowe'a, iż w działalności Anghiery nie mniej ważne od gromadzenia i utrwalania wczesnych opisów etnograficznych było inspirowanie zainteresowania tego rodzaju obserwaqami, „tworzenie na przestrzeni lat atmosfery ogólnej ciekawości, która stymulowała innych do ogłaszania informacji zebranych w odległych kra­ jach" (Rowe 1965, s. 13). Spostrzeżenie to z powodzeniem przenieść można i należy na pozaetnograficzne aspekty Dekad Nowego Świata, nie ulega bowiem wątpliwości, że ich czytelnicy mieli wielką szansę stać się aktywnymi współtwórcami rosnącego popytu na wszelkiego rodzaju wiadomości o Ameryce. A zachęt do lektury dzieła Anghiery nie brakowało. Gdyby odwołać się do pojęć i słów tamtej epoki, wypadałoby nazwać je nie tyle kopalnią wiadomości o Nowym Świecie, jak to uczyniliśmy wcześniej, ile zwierciadłem odbijającym tajemnice „przeogromnego obszaru Morza Za­ chodniego", odsłonięte przed ludźmi z woli Opatrzności całkiem niedawno, po kilku tysiącach lat od stworzenia świata, aby mogły zostać odkryte na chwałę króla Hiszpanii, Karola I . Tak rzecz ujmował Anghiera w dedykacji dla monarchy i słowa te pozwalają lepiej zrozumieć, w jaki sposób mógł postrzegać książkę nabytą w połowie 1519 r. poseł króla Zygmunta I . 30 31 3 0 Ángel Losada (1980) wykazał, iż pisma Anghiery były jednym z najważniejszych źródeł informacji kształtujących bezpośrednio lub pośrednio mit „dobrego dzikusa" w X V I - X V I I I w. Do zaprezentowanego tam zestawu idealnych cech mało albo zgoła nic nie byli w stanie dodać ludzie tacy, jak Bartolomé de las Casas, Antonio de Guevara, Luis Vives, Michel de Monta­ igne czy w końcu Jean-Jacques Rousseau (tamże, s. 557). Przykładem - odnotowana z uwagą wiadomość pochodząca z Darién (obecna Panama), uzyskana tam od jakiegoś Indianina przybyłego z „rozległych zachodnich krain położonych w głębi lądu", który twierdził, że w jego kraju są miasta otoczone murami, ludzie chodzą odziani, rządzą się wedle praw i posiadają księgi, podobne do hiszpańskich, acz pisane odmien­ nym pismem (Dec. I I I , lib. 10; Angleria 1989, s. 241). Była to zapowiedź wysoko rozwiniętej cywilizacji Mezoameryki, o której Anghiera miał pisać obszerniej już w Czwartej Dekadzie. 3 1 �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE 97 Mamy zatem niezbity dowód, że nie pobyt w Anglii jesienią 1522 г., lecz pierwsza podróż na Półwysep Iberyjski, do Hiszpanii „Gdzie u wód Balearskich leży Barcelona Wspaniałe miasto wśród gór Walerańskich" (tłum. A.Kamieńska; Dantyszek 1989, s. 79) - wprowadziła Jana Dantyszka w orbitę spraw amerykańskich. Poniekąd było to do przewidzenia. Gdybyśmy nawet, szukając początków jego zacie­ kawienia zamorskimi odkryciami, pozostać mieli wyłącznie w sferze domys­ łów, i tak należałoby kierować uwagę przede wszystkim ku pierwszej i od razu wielomiesięcznej wizycie w Hiszpanii w 1519 r. Kraj ten był przecież hegemonem w eksploracji i kolonizacji Ameryki i nie gdzie indziej, jak tam właśnie, istniały doskonałe źródła informacji, stosunkowo łatwo przy tym dostępne dla ludzi utrzymujących kontakty z hiszpańskim dworem. A tak było w przypadku polskiego posła. Co więcej, w czasie, gdy Dantyszek bawił w Barcelonie (od 14 stycznia do 15 września), doszło do walki o sukcesję po zmarłym w styczniu cesarzu Maksymilianie, w którą zaangażowany był także Zygmunt I oraz, siłą rzeczy, jego poseł, przypadkowo znajdujący się akurat przy dworze jednego z pretendentów do cesarskiego tytułu (por. Pociecha 1947). Zarówno przedelekcyjne rozgrywki i przetargi, jak zwłaszcza ostateczny sukces hiszpań­ skiego króla, obranego cesarzem 28 czerwca 1519 г., musiały w jakimś stopniu wpłynąć na sposób widzenia i samej Hiszpanii, i jej pozaeuro­ pejskich posiadłości. W każdym razie pojawił się wówczas obok zwykłej ciekawości dodatkowy czynnik, który zwiększał wydatnie prawdopodobień­ stwo zainteresowania się nie tylko Dantyszka, lecz także polskiego dworu nowo odkrywanymi ziemiami jako częścią władztwa i zapleczem potężnego Habsburga. Co do samego Dantyszka, to zapewne sprzyjała temu jeszcze jedna, niecodzienna okoliczność - trwające podczas jego pobytu w Barcelonie przy­ gotowania do wyprawy Ferdynanda Magellana. To śmiałe żeglarskie przedsięwzięcie, organizowane po części za królew­ skie pieniądze i pod ścisłym nadzorem Karola I , przynajmniej od lutego 1519 г., tj. od chwili, gdy król zjechał do Barcelony, było jedną ze spraw absorbujących uwagę ludzi, z którymi polski poseł musiał się kontaktować. Chociaż prace nad skompletowaniem załóg statków i wyekwipowaniem wy­ prawy koncentrowały się w Sewilli, skąd flotylla Magellana miała wypłynąć 10 sierpnia tego roku, w Barcelonie, na dworze, pilnie doglądano toku prac, podejmowano rozmaite decyzje, wystawiano dokumenty. Najnowszy zamiar dopłynięcia drogą zachodnią do wschodnioazjatyckich Wysp Korzennych był tematem rozmów i przedmiotem komentarzy. Właśnie w Barcelonie usłyszał o wyprawie jej późniejszy kronikarz, Antonio de Pigafetta, przybyły na dwór hiszpański u boku protonotariusza �98 RYSZARD TOMICKI apostolskiego i posła papieża Leona X., Francesca Chiericati. W początkach maja, uzyskawszy stosowne pozwolenia i listy polecające, Pigafetta dotarł do Sewilli, a trzy miesiące później wyruszył z Magellanem w morze. W swej wydanej w Paryżu w 1524 r. relacji z podróży dookoła świata napisał, że o odkryciach dokonywanych na „morzu zwanym oceanem" dowiedział się tyle z lektury licznych książek, co z rozmów z uczonymi, zorientowanymi w tych sprawach ludźmi z otoczenia papieskiego posła (Pigafetta 1992, s. 3-4). O ile mówiąc o książkach być może nieco przesadził, bo nie było ich wówczas wiele, o tyle w pouczające rozmowy łatwo uwierzyć, tym bardziej że toczyły się one - na co wszystko wskazuje - w Barcelonie, pod wrażeniem aktualnych wydarzeń. Dantyszek był w analogicznej sytuacji. Wielomiesięczny pobyt w atmo­ sferze sprzyjającej wybieganiu myślami poza Słupy Herkulesa i Wyspy Szczęśliwe stwarzał wyśmienitą okazję do uświadomienia sobie niezwykłości przeobrażeń, jakim podlegał tradycyjny obraz świata. Że zaś atmosfera stolicy Katalonii tamtych dni oddziaływała na wyobraźnię, niech zaświadczy jeszcze jeden przykład. Otóż Francesco Chiericati, wracając do Rzymu, nie tylko zabierał ze sobą pochodzącą z Ameryki maskę zachwycającej roboty (nb. polecaną przez Anghierę uwadze Leona X jako dowód wielkiej arty­ stycznej zręczności tubylców; por. Angleria 1989, s. 266), lecz wymógł ponadto na Giovannim Ruño, nuncjuszu apostolskim w Hiszpanii, obiet­ nicę nadsyłania mu do Italii wszelkich nowinek dotyczących Nowego Świata (Bustamante 1986, s. 56). Tę zrodzoną w Barcelonie ciekawość miał już niebawem, w marcu 1520 г., zaspokoić - lub jeszcze bardziej rozbudzić - list Ruffa opisujący Indian oraz zdumiewające bogactwem indiańskie wy­ roby, które dotarły z Meksyku i prezentowane były publicznie w Valladolid (Bataillon 1959). W jakiej mierze Dantyszek uległ ciekawości nowych ziem i ludów, trudno powiedzieć, ale barceloński nabytek daje pewność, że nie pozostał wobec nich obojętny. * Mówiąc o pobycie Dantyszka w Barcelonie, trzeba wspomnieć i o tym, że na królewskim dworze przebywał wtedy również Anghiera. Koincydencja nie daje jednak podstaw do wysnuwania dalej idących wniosków. W znanej korespondencji polskiego dyplomaty nie ma najmniejszego śladu już nie tyle nawet kontaktów z autorem Dekad, co choćby dostrzeżenia jego obecności w Barcelonie . Wprawdzie słabości wnioskowania ex silentio są doskonale znane, a potwierdza je brak w listach wysyłanych z Barcelony najdrob­ niejszej nawet aluzji do zamorskich wypraw i odkryć, niemniej ewentualną 32 3 2 Por. listy do Zygmunta I i Piotra Tomickiego w: A T V, s. 32-34, 68-70, 80-81. �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE 99 znajomość Dantyszka z Anghierą w 1519 r. zdaje się całkowicie wykluczać inne, o kilka lat późniejsze świadectwo. Jest nim list Anghiery do jednego z przyjaciół, pisany 13 marca 1525 r. w Madrycie. Na marginesie wiadomości o przybyciu poselstwa moskiew­ skiego „z północnych klimatów [...], z Rusi i Sarmacji" autor wspomniał tam o wcześniejszym pojawieniu się na cesarskim już wtedy dworze jeszcze jednego posła. Wcześniejszym, bo ten - jak czytamy w liście - przybył nie do Madrytu, lecz do Valladolid, a dwór przeniósł się z Valladolid do Madrytu przy końcu 1524 r. Anghiera nie podał imienia posła ani nie napisał skąd pochodził. Z lekkim przekąsem donosił za to, że reprezen­ towany przez niego monarcha legitymował się prawie całą stronicą tytułów i deklarował, iż pragnie utrzymania z cesarzem braterskich stosunków, takich samych, jak z jego dziadkiem, Maksymilianem (Angleria 1953-1957, IV, s. 396). W anonimowym pośle, najwyraźniej kojarzącym się piszącemu i z pół­ nocnymi chłodami, i z wysłannikami księcia Moskwy, można rozpoznać Dantyszka. Kilka miesięcy wcześniej przybył on właśnie do Valladolid, gdzie został przyjęty mało przychylnie z powodu niedawnego polsko-francuskiego zbliżenia, źle widzianego na habsburskim dworze. Następnie przeniósł się w ślad za cesarzem z Valladolid do Madrytu i tam 3 grudnia 1524 r. złożył Karolowi V hołd lenny w imieniu Zygmunta I wraz z przybyłym na krótko do Hiszpanii innym polskim posłem, Stanisławem Borkiem (Pociecha 1938, s. 426). Jeżeli proponowana identyfikacja jest trafna, to przypuszczalnie wzmian­ ka Anghiery byłaby bardziej konkretna, a pewno też cieplejsza, gdyby wcze­ śniej, kiedykolwiek, miał on sposobność poznać osobiście Dantyszka, w szczególności jako człowieka zainteresowanego Dekadami. Wygląda więc na to, iż jeszcze na początku 1525 r. Dantyszek i Anghiera byli sobie obcy. Czy sytuacja uległa zmianie w późniejszych latach, kiedy miesiącami musieli znajdować się blisko siebie, towarzysząc dworowi Karola V w wędrówce po hiszpańskich miastach? Jak dotąd, nic na ten temat nie wiadomo. Możliwości nie należy wsze­ lako z góry wykluczać, gdyż poza wspólnym zainteresowaniem Nowym Światem mieli oni także co najmniej dwóch wspólnych bliskich znajomych - Alonsa de Valdés, cesarskiego sekretarza, i kanclerza Mercurina Arborio de Gattinara . Pierwszy był najbardziej chyba zżytym z Dantyszkiem Hisz­ panem. Drugiego łączyła z polskim posłem nić wzajemnej sympatii, której dowód - złoty medal z wizerunkiem kanclerza - przechował Dantyszek aż do śmierci (Birkenmajer 1924, s. 288). Obaj mogli przy najrozmaitszych okazjach ułatwić kontakt Dantyszka z Anghierą, zanim ten ostatni zmarł 33 3 3 O związkach tych osób z Anghierą i Dantyszkiem patrz m.in.: Caballero 1875, s. 93, 110, 121; Atti 1980, s. 115-119; Pociecha 1949-1958, passim. �100 RYSZARD TOMICKI 34 na początku października 1526 r. w Grenadzie . Bez ujawnienia jakichś nowych źródeł, jeżeli takie w ogóle istnieją, nie da się na ten temat powie­ dzieć nic więcej. * Na koniec należałoby postawić jeszcze dwa pytania: czy Dantyszek prze­ studiował nabyte w Barcelonie dzieło i co mu dała ewentualna lektura? Na pierwsze z nich można z dużym prawdopodobieństwem odpowiedzieć twier­ dząco, chociaż na kartach egzemplarza z Biblioteki Narodowej w Warszawie nie ma śladów intensywnego czytania ani glos, a jedynie kilka odręcznych poprawek błędów drukarskich. Drugie pytanie pozostaje bez odpowiedzi i szanse na jej udzielenie w przyszłości nie są chyba zbyt duże. Jednak fakt, iż książka Anghiery dotarła w 1519 r. do Polski, widzieć trzeba także w wymiarze ponadindywidualnym. Znalazła się ona bowiem w zasięgu wielu potencjalnych czytelników i zapewne w jakiejś mierze współkształtowała (podobnie jak np. książki i mapy posiadane przez Macieja z Miechowa) najogólniejszą choćby świadomość dokonujących się w zakresie wiedzy o świecie przeobrażeń. Na pewno była, jednym ze źródeł informacji, które dostarczały części polskich elit intelektualnych i politycznych wiedzę o wiele bogatszą niż ta, jaką upowszechniali w pierwszych dziesięcioleciach X V I w. parający się geografią profesorowie Akademii Krakowskiej (wystarczy przy­ pomnieć, że pierwszą, zdawkową wzmiankę o udziale Hiszpanii w odkrywa­ niu nowych ziem podał w druku Maciej Kmita z Szamotuł w 1522 г.; Olszewicz 1931, s. 16-18; Wróblewski 1977, s. 23). Takich źródeł, niekonie­ cznie w postaci książek, istniało wówczas więcej, o czym świadczą m.in. echa franciszkańskiej pracy misyjnej w „Indiach czyli Nowym Świecie", utrwalo­ ne pod datą 1521 w kronice Jana z Komorowa (1888, s. 338), czy refleksy zamorskiej aktywności poddanych Karola V, odnajdowane w korespon­ dencji Dantyszka z Hiszpanii. Nie przeceniając zatem oddziaływania poje­ dynczego egzemplarza Dekad, wypada jednocześnie pamiętać, że jest on kolejnym, nader ważnym śladem szerszego potoku informacji o odkryciach geograficznych, napływających do Polski stosunkowo wcześnie i nadal w pełni nie rozpoznanych. 3 4 Wówczas istniały już w rękopisie kolejne Dekady - Czwarta (1520), Piąta (1521-1523), Szósta (1524), Siódma (1524) i Ósma (1525). Skrócona wersja Czwartej Dekady, przygotowana przez samego autora, opublikowana została w 1521 r. w Bazylei pod tytułem De nuper stab D. Carolo repertis insulis [...] enchiridion. Pod nieco zmienionym tytułem przedrukowano ją w 1524 r. w Norymberdze jako dodatek do łacińskiej edycji drugiego listu Hernana Cortesa do Karola V. Kompletne wydanie Dekad, obejmujące osiem dziesięcioksiągów, ukazało się dopie­ ro w kilka lat po śmierci Anghiery, w 1530 г., w Alcalá de Henares, pod tytułem De orbe novo Petri Martyr is ab Angler ia [...] decades. W tym samym roku i miejscu opublikowano jeszcze jedno dzieło Anghiery - jego Opus epistolarum, zbiór 813 łacińskich listów, będących fas­ cynującym dokumentem epoki i nieocenionym źródłem historycznym. �101 TY?*! J AŁI5 ГЙ&ЯАВ. I V X T A l O O B R R O t r R OlSTtNCTIORtlC вТ Е Х Т в Ш Ю Я Е в »>oionTjitoíA I N T A B V I Í вхгяяид. Ltrstviti ?яо»я1и R O ; B I S I B ? I nic V<UJWU VaUcřuj.a<Scrui» h R-enmnTTuru. г Гит^ипчаог. ™*ла. m n NVwxrvbfum. AnHU.Jbcmu. « Магт Cafpfam fol A(b«u*. u SeyUm. p CjUika,Cuuncr, y Italia. řll AOJECTU Я80ЯД ВТ »*OYI НС U I . ĎÍMOBJTRASTVW (n f_ Aлřhoi ^ с funí , . . »rrgnum ^ „ т МMulámeÜJr „Г-~ enum OrgauŁjtgnuaiNiJbie. India Aeftiomxjliic итцхпЬ Přcfto lobao; 1 pirxm Ctapyríú * Cañete. laua. Ryc. 4 i 5. Mapy świata w dwóch wydaniach dzieła Gregora Reischa Margarita philosophica (Strasburg 1504 i Strasburg 1515). Na mapie wcześniejszej (ryc. 4) nieaktualność przedstawionego obrazu świata sygnalizują napisy umieszczone przy dolnej krawędzi. Jeden z nich informuje, iż ląd afrykański ciągnie się aż do ok. 40° szerokości geograficznej południowej. Drugi, że tam, gdzie wyobrażono ziemię okalającą Ocean Indyjski, w rzeczywistości jest morze, a na nim przeogromne wyspy, nieznane Ptolemeuszowi. Mapa późniejsza (ryc. 5) przedstawia już zarys Ameryki, bardzo podobny do zaprezentowanego przez Martina Waldseemullera na pierwszej drukowanej mapie ukazującej wyłącznie Nowy Świat (Tabula ierre nove), opublikowanej w strasburskim wydaniu Geografii Ptolemeusza z roku 1513. Na południowej części amerykańskiego lądu widnieje napis: Paria seu Prisilia, będący pogłosem odkryć Krzysztofa Kolumba z 1498 r. (Paria to okolice ujścia Orinoko) oraz żeglarzy portugalskich (Prisilia = Brazylia). Mapy wg: Bargow 1951, s. 83, 107 �102 RYSZARD TOMICKI Wracając jeszcze na moment do księgozbioru Dantyszka, dodajmy, że w 1522 г., gdy przyszło mu ponownie wyruszyć w podróż do zachodniej Europy, podczas której miał zawitać po raz drugi do Hiszpanii, w jego krakowskim mieszkaniu pozostało wiele książek. 4 lipca tego roku zajęto je protokolarnie, wraz z innymi osobistymi rzeczami, na poczet nie za­ płaconych należności (Ptaśnik 1936, s. 180-181). W sporządzonym wtedy spisie nie ma dzieła Anghiery, co pozwala przypuszczać, iż być może znajdowało się u kogoś w czytaniu albo w podręcznym bagażu Dantyszka. W spisie figuruje natomiast Margarita philosophica, scholastyczna ency­ klopedia Gregora Reischa, wydana we Freiburgu w 1503 г., potem wielo­ krotnie wznawiana (Alden 1980, s. 7). W jej kolejnych wydaniach zamiesz­ czano mapę świata, zmieniającą się z biegiem lat. Początkowo informo­ wała ona o nowych odkryciach tylko za pośrednictwem napisów, z czasem ukazywała jednak również położenie nieznanych wcześniej lądów (por. ryc. 4 i 5). Aczkolwiek nie wiadomo, które z wydań encyklopedii posiadał Dantyszek, i to dzieło warto wpisać na skromną jak narazie listę książek, będących źródłami jego wiedzy o wielkich odkryciach geograficznych. LITERATURA Abad J.M. 1991 La imprenta en Alcalá de Henares (1502-1600). Introducción a la „Tipobibliografía española" J.S. Díaz, 1.1—II, Madrid. A l b a R. 1989 Pedro Mártir de Anglería: su vida y su obra. Introducción, w: Anglería 1989, s. V - X L I I I . A l d e n J . , ed. 1980 European Americana: a chronological guide to works printed in Europe relating to the America, 1493-1776, ed. by... with the assistance of D . C . Landis, New York, 1.1. A n g l e r í a P . M . de 1953-1957 Epistolario, estudio y traducción por J . López de Toro, t. I - I V , Madrid. 1989 Decadas del Nuevo Mundo, traducción del latín de J . Torres Asensio, revisada y corregida por J . Martínez Mesanza, introducción de R. Alba, Madrid. AT Acta Tomiciana, t. I - X I I I , Poznań 1852-1912; t . X I V - X V , Poznań 1952-1957; t. X V I - X V 1 I , Wrocław 1961-1966. At ti 1980 Piętro Mar tire d'Anghiera nella storia e nella cultura. Secondo Convegno Internazionale di Studi Americanistici, Genova-Arona, 16-19 Ottobre 1978. Atti, Genova. Axer J. 1990 Una carta de la correspondencia de Hernán Cortés con Jan Dantyszek (Juan Dantisco), „Estudios Latinoamericanos", t. X I I I , s. 365-377. 1994 patrz: Fontán, Axer 1994. A x e r J . , T o m i c k i R. 1994 Juan Dantisco: un amigo de Hernán Cortés, w: Fontán, Axer 1994, s. 51-59. B a b e l o n J. 1954 Un retrato verdadero de Hernán Cortés, „Memorias de la Academia Mexicana de la Historia", t. X I I I , nr 3, s. 173-178. �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE 103 Bączkowski K. 1993 Kilka uwag o recepcji odkrycia Ameryki w Europie w końcu XV i w pierwszych dziesięcioleciach XVI w., w: Europa-Ameryka od X do XX wieku. W pięćsetną rocznicę pierwszej wyprawy Krzysztofa Kolumba, red. K . Bączkowski, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego M C X X I V . Prace Historyczne, z. 108, Kraków, s. 35-51. Bagrow L. 1951 Die Geschichte der Kartographie, Berlin. Bataillon M. 1959 Les premiers Mexicains envoyés en Espagne par Cortes, „Journal de la Société des Américanistes", N.S., t. X L V I I I , s. 135-140. Birkenmajer L.A. 1924 Stromata Copernicana. Studia, poszukiwania i materiały biograficzne, Kraków. B o r a h W. 1962 The Cortes Codex of Vienna and Emperor Ferdinand I, „The Americas", t. X I X , nr 1, s. 79-92. B u c z e k К. 1930 Biblioteka Puławska w czasie walk powstania listopadowego, „Silva Rerum", t. V, nr 10-12, s. 155-170. B u s t a m a n t e J. 1986 La atracción de lo raro y peregrino. Estudio introductorio, w: Conquistador Anónimo, Relación de la Nueva España, Madrid, s. 7-74. Bustamante G a r c í a J. 1992 Retórica, traducción y responsabilidad histórica: claves humanísticas en la obra de Bernardino de Sahagún, w: B. Ares, J . Bustamante, F . Castilla, F . del Pino, Humani­ smo y visión del otro en la España moderna: cuatro estudios, Madrid, s. 243—375. Caballero F. 1875 Alonso y Juan de Valdés. Conquenses ilustres, t. IV, Madrid. Cartas 1960 Cartas de relación de la conquista de la Nueva España escritas por Hernán Cortes al Emperador Carlos V y otros documentos relativos a la conquista, años de 1519-1527. Codex Vindobonensis S.N. 1600. Geleitwort J . Stummvoll, introduction and biblio­ graphy Ch. Gibson, Kodikologische Beschreibung F . Unterkircher, Graz. Cline H . F . 1969 Hernando Cortes and the Aztec Indians in Spain, „The Quarterly Journal of the Library of Congress", t. X X V I , nr 2, s. 70-90. C o l ó n H. 1965 Dzieje żywota i znamienitych spraw Admirała don Krzysztofa Kolumba, przekład, wstęp i przypisy A. Dukanovič, Warszawa. Contarini G. 1840 Relazione di Gaspar o Contarini ritornato ambasciatore da Carlo V, let ta en Sena to a di 16 novembre 1525, w: Relazioni degli ambasciatori veneti al Senato, raccolte, annotate et edite da E . Alberi, Serie I , vol. I I , Firenze, s. 9-73. Czerny F. 1886 O wpływie wielkich odkryć geograficznych na Polskę i jej oświatę w XVI wieku, w: Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego im. J. Kochanowskiego, „Archi­ wum do dziejów literatury i oświaty w Polsce", t. V, s. 18-32. Dantyszek J. 1950 Ioannis Dantisci poetae laureáti carmina, ed. S. Skimina, Kraków. 1987 Pieśni, wybór i przekład z łaciny A. Kamieńska, wstęp Z . Nowak, Olsztyn. D z i e c h c i ń s k a H. 1991 O staropolskich dziennikach podróży, Warszawa. a a �104 RYSZARD TOMICKI Elliott J.H. 1970 The Old World and the New, 1492-1650, Cambridge. Finkel L. 1879 Poselstwa Jana Dantyszka, w: Album uczącej się młodzieży polskiej, poświęcone J.I. Kraszewskiemu z powodu jubileuszu jego pięćdziesięcioletniej działalności litera­ ckiej, Lwów, s. 331-386. F l a n c z e w s k a B. 1972 Zalewski Ludwik, w: Słownik pracowników książki polskiej, Warszawa-Łódź, s. 1003-1004. F o n t á n A., A x e r J . , eds. 1994 Españoles y polacos en la corte de Carlos V. Cartas del embajador Juan Dantisco, Madrid. Fumagalli G. 1893 Bibliografia degli scritti it alian i o stampati in Italia sopra Cristoforo Colombo, la scoperta del Nuovo Mondo e i viaggi degli italiani in America, compilata da... con la collaborazione di P. Amat di S. Filippo, Roma. G u m o w s k i M. 1929 Jan Dantyszek i jego medale, „Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu", t. VIII, nr 1, s. 3-19. Hajdukiewicz L. 1960 Biblioteka Macieja z Miechowa, Wrocław. Н а т р е Т., ed. 1927 Das Trachtenbuch des Christoph Weiditz von seinen Reisen nach Spanien (1529) und den Niederlanden (1531-32), Berlin-Leipzig. Harrisse H. 1967 Bibliotheca americana vetustissima. A description of works relating to America published between the years 1492 and 1551, Amsterdam (reprint wyd. z 1866 roku). H i r s c h R. 1976 Printed reports on the early discoveries and their reception, w: First images of America. The impact of the New World on the Old, ed. F . Chiappelli, Berkeley- L o s Angeles-London, t. I I , s. 537-562. Hodgen M.T. 1964 Early anthropology in the sixteenth and seventeenth centuries, Philadelphia. Jan z K o m o r o w a 1888 Memoriale Ordinis Fratrum Minorum a Fr. Ioanne de Komorowo compilatum, eds. X . Liske, A. Lorkiewicz, w: Monumenta Poloniae Historical Pomniki Dziejowe Polski, Lwów (reprint: Warszawa 1961), t. V, s. 64-406. K a š p a r O. 1992 Soupis pramenů к dějinám zámořských objevů a dobýváni Nového Světa ve fondech Naródni Knihovny v Praze, Praha. K i e s z k o w s k i J. 1912 Kanclerz Krzysztof Szydłowiecki. Z dziejów kultury i sztuki Zygmuntowskich cza­ sów, t. I - I I , Poznań. 1919 Medale Dantyszka, „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne", t. V I I I , nr 8-9, s. 97-111. K o t S. 1987 Polska Złotego Wieku a Europa. Studia i szkice, wybór, przygotowanie do druku i wstęp H . Baryczą, Warszawa. L o s a d a A. 1980 Consideraciones sobre la teoría del „,buen salvaje" y sus fuentes españolas de los siglos XVI y XVII, en especial Colón, Mártir de Anglería, Las Casas, Vives, Guevara y Coreal, w: Atti 1980, s. 549-593. �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE 105 Muller-Blessing I.B. 1967—1968 Johannes Dantiscus von Hofen. Ein Diplomat und Bischof zwischen Humanismus und Reformation (1485-1548), „Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands", t. X X X I / X X X I I , s. 59-238. N i k l e w i c z K., T a z b i r J. 1970 List Ferdynanda Cortesa do Jana Dantyszka z 1531 г., „Zapiski Historyczne", t. X X X V , z. 3-4, s. 111-112. Niklewiczówna K. 1977 Piśmiennictwo hiszpańskie w Polsce w okresie staropolskim, w: Literatura staropol­ ska w kontekście europejskim (związki i analogie), red. T . Michałowska, J . Slaski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 91-110 N o w a k Z. 1982 Jan Dantyszek. Portret renesansowego humanisty, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź. Nowy Korbut 1963-1965 Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut". T . 1-3. Piśmiennictwo staropol­ skie, Warszawa. O'Gorman E . 1972 Cuatro historiadores de Indias. Siglo XVI, México. 1984 La invención de América. Investigación acerca de la estructura histórica del Nuevo Mundo y del sentido de su devenir, México. O l s z e w i c z B. 1931 Poland and the discovery of America. A historical and bibliographical essay, transí, by M.Z. Arend, Poznań. 1947 Polska a odkrycie Ameryki (Studia polono-americana II), „Sprawozdania Wro­ cławskiego Towarzystwa Naukowego", rok I , z. 2, s. 44—47. 1956 Geografia polska w okresie Odrodzenia, w: Odrodzenie w Polsce, t. II: Historia nauki, cz. 2, red. B. Suchodolski, Warszawa, s. 324-360. 1957 Geografia polska w okresie Odrodzenia, Warszawa. Paesi 1916 Paesi nouamente retrovati <ft Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino intitulato (1508). Reproduced in facsimile from the McCormick-Hoe copy in the Princeton University Library, Princeton-London. P a n e R. 1978 Relación acerca de las antigüedades de los indios. El primer tratado escrito en América, nueva versión, con notas, mapa y apéndices por J.J. Arrom, México. P i g a f e t t a A. 1992 Relacja z wyprawy Magellana dookoła świata, tłum. J. Szymanowska, wstęp i przypisy B. Nowak, Gdańsk. P o c i e c h a W. 1938 Dantyszek Jan, w: Polski Słownik Biograficzny, Kraków, t. IV, s. 424-430. 1947 Polska wobec elekcji cesarza Karola V w roku 1519, Kraków. 1949-1958 Królowa Bona (1494-1557). Czasy i ludzie Odrodzenia, t. I - I V , Poznań. P t a ś n i k J . , ed. 1936 Cracovia artificum 1501-1550, w: Źródła do historii sztuki i cywilizacyi w Polsce, Kraków, t. V, z. 1 Rosen E. 1943 Copernicus and the discovery of America, „The Hispanic American Historical Review", t. X X I I I , nr 2, s. 367-371. Rowe J.H. 1965 The Renaissance foundation of anthropology, „American Anthropologist", t. L X V I I , s. 1-20. �106 RYSZARD TOMICKI R u w e t W. 1988 A historical analysis of the 'Segunda carta de relación* of Hernán Cortes, w: Smoke and mists. Mesoamerican studies in memory of Thelma D. Sullivan, eds. J . K . Josserand, K . Dakin, Oxford, 1.1, s. 99-109. Salas A.M. 1959 Tres cronistas de Indias: Pedro Mártir de Anglería, Gonzalo Fernández de Oviedo, Bartolomé de las Casas, Buenos Aires. T a z b i r J. 1968 La conque te de VAmérique a la lumiere de Vopinion polonaise, „Acta Poloniae Histórica", t. X V I I , s. 5-22. 1969 Szlachta a konkwistadorzy. Opinia staropolska wobec podboju Ameryki przez Hisz­ panię, Warszawa. 1970 patrz: Niklewicz, Tazbir 1970. 1972 Christopher Columbus in early Polish literature, „Acta Poloniae Histórica", t. X X V , s. 109-123. 1973 Krzysztof Kolumb w opinii staropolskiej, w: Studia z dziejów geografii i kartografii, red. H . Babicz, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 441-455. 1979 Rec. z: Wróblewski 1977, „Estudios Latinoamericanos", t. V , s. 113-117. 1990 La República nobiliaria polaca frente a América: opiniones y contactos, „Estudios Latinoamericanos", t. X I I I , s. 61-141. 1991 Polska sława Krzysztofa Kolumba, Warszawa. T o m i c k i R. 1992 Una carta desconocida de Hernán Cortés a Jan Dantyszek (Juan Dantisco), „Estudios Latinoamericanos", t. X V , s. 319-326. 1994 patrz: Axer, Tomicki 1994. 1994 Comentario a los fragmentos de cartas sobre el Nuevo Mundo, w: Fontán, Axer 1994, s. 334-344. V o c h t H . de 1961 John Dantiscus and his Netherlandish friends as revealed by their correspondence, 1522-1546, Louvain. Wiszniewski M. 1844 Historia literatury polskiej, Kraków, t. VI. W r ó b l e w s k i R. 1977 Znajomość Ameryki w Polsce okresu Odrodzenia, Warszawa. Y a r m o l i n s k y A. 1937 Early Polish Americana. A bibliographical study, New York. RYSZARD TOMICKI E A R L Y SOURCES OF K N O W L E D G E ABOUT AMERICA I N POLAND: J A N D A N T Y S Z E K A N D DE ORBE NOVO DECADES (1516) B Y PIETRO MARTIRE D'ANGHIERA Summary The article is a contribution to the studies on the earliest stages of widerspreading of the knowledge of the American continent in Poland. The author's inspiration came from a 16th century book entitled "De orbe novo decades" (Alcalá de Henares 1516) written by Piętro Martire d'Anghiera (in Spain, where he lived, known as Pedro Mártir de Anglería), kept in the National Library in Warsaw. The discovered copy had been purchased on 14th June 1519 in Barcelona and then belonged to Jan Dantyszek (Joannes Dantiscus). �WCZESNE ŹRÓDŁA WIEDZY O AMERYCE W POLSCE 107 In the first part of the article the reader is acquainted with the person of Jan Dantyszek (1485-1548), a Polish diplomat, poet, humanist and a bishop. He was much interested in geographical discoveries of that time, especially those of the New World and was known to be a friend of Hernán Cortés, the famous Spanish conquistador whom he had got to know in 1528 in Spain while serving as the Polish ambassador to the court of Charles V (1524-1532). Up to now historical sources have not evidenced as to when the interests of Dantyszek had begun. Owing to the above mentioned book by d'Anghiera bought in Barcelona we are able to date Dantyszek's Americanistic initiation for his first sojourn in Spain as the Polish king's legate, i.e. between January and September 1519. In the second part of the article the author presents Pietro Martire d'Anghiera and the origin of his main work, "The New World Decades", the first great compendium of the history of Spanish discoveries in America and of America itself. The copy owned by Dantyszek comprises three 'decades' describing the events from the years 1492-1516. The book reached Cracow, the capital of Polish Kingdom of that time, in 1519. It is a important evidence of the widerspreading of the global image of the world in Eastern Europe. Physically this part of Europe was as remote from the Atlantic and the New World as it could be, but still within the reach as proved also by Dantyszek's constant mail touch with Mexico, exchanging for some time letters with Hernán Cortés and another person called Mendoza, probably Cortes' companion. Moreover, De orbe novo decades is one of the earliest sources of ethnographical knowledge on America available for the Polish intellectuals of the 20ties of the 16th century, and in fact the most valuable of the period. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c6773ea55111602d8648d60579d0801.pdf 48f4c79f24fead72464c30b727cc36e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1442 Title A name given to the resource "Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii René Girarda / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.65-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa „KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA O TEORII RENE GIRARDA 1 „Réne Girard wbił krzyż w pole nauki". To zasłyszane gdzieś zdanie znakomicie charakteryzuje kłopoty, jakie rodzi refleksja nad jego teorią. W Biblii, w przekazie starożytnej tradycji judeo4)hrześcijańskiej, widzi Girard pierwsze i jedyne rozwiązanie pratajemnicy, którą wszelkie inne tradycje religijne czy filozoficzne świata cierpliwie tworzyły przez tysiąclecia. Gdy rozmaite społeczeństwa i całe kultury pogrążały się w zmistyfikowanej wiedzy o sobie samych, gdy uciekały w mity właśnie, na gruncie judaizmu i chrześcijań­ stwa rozegrał się proces odwrotny, demistyfikaqi mitów, ich demitologizacji. Stary Testament częściowo, a Nowy całkowicie rozbija mitologię i ujawnia to, co miała on kryć. Ale tajemnica rozwiązana w Biblii znów stała się tajemnicą. Mit bowiem okazał się dogodniejszy również dla chrześcijan. Na nowo grzęznąc w mitach chrześcijanie utracili tym samym umiejętność odczytywania Biblii. To, co robi Girard z tekstami biblijnymi sprowadza się do odcyfrowania ich najpierwotniejszych sensów. Ta hermeneutyka kończy się konkluzjami tak niezwykłymi i kategorycznymi, że domaga się afirmacji lub odrzucenia, olśnienia lub ostrego sceptycyzmu. Girard zmusza do opowiedzenia się po jednej z dwu stron: za lub przeciw jego odkryciom. Kto jest przeciw, tkwi nadal w kleszczach zmistyfikowanej świadomości, kto jest za, będzie odtąd bezlitośnie tropił wszelkie mity. Girard przeciwstawia więc to, co irracjonalne temu, co racjonalne. Ów racjonalizm, który odsłania u źródła, stwarza - jak sądzi - współczesnym społeczeństwom jedyną szansę na przyszłość, na harmonijny rozwój. Stąd gdy jedni obwołali go Albertem Einsteinem współczesnej nauki o człowieku (Pierre Chaunu), inni dystansując się od jego rewelacji, nazywają go z kolei Heglem chrystianizmu (Jean-Marie Domenach). 1 Niniejszy tekst powstał z notatek do wykładu o teorii R. Girarda, który przedstawiłem w maju 1986 roku w Klubie Inteligencji Katolickiej w Warszawie. Choć od chwili napisania mija nieomal dziesięć lat, to wydaje mi się, że tekst ów nie stracił na aktualności. Warto też zaznaczyć, że o pracach Girarda w naszym środowisku etnologicznym raczej mówi się niż pisze (do wyjątków należy artykuł I . Kabzińskiej-Stawarz, 1992). �66 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Chciałbym uniknąć owych kłopotów, jakie rodzi refleksja nad teorią Girarda w polu filozofii czy teologii. Wyraźnie rysują się dwie różne drogi, które bada Girard - tworzenia mitów i ich demistyfikacji. W pierwszym wypadku chodzi o wszelkie kultury świata, w drugim tylko o tradycję judeo-chrześcijańską. W każdym razie, by uchwycić girardowskie odkrycie genezy mitów i rytuałów, nie trzeba koniecznie znać jego lektury tekstów biblijnych. To jest naturalnie tylko unik, ale też interesuje mnie przede wszystkim konfrontacja teorii Girarda z klasycznymi problemami etnologii. * * * Cała teoria Girarda zawiązuje się na kanwie jego rozpoznania zjawiska mimetyzmu. W mimesis widzi on prainstynkt, silniejszy nawet od instynktu seksualnego (który niejako wszczepiony jest w mimetyzm). Pierwszą i jedyną siłę, która pchnęła naszych praprzodków na drogę hominizacji i do dzisiaj gwarantuje trwanie kultury. „Gdyby ludzie przestali nagle wzajemnie się naśladować, zaczęłyby stopniowo zanikać wszystkie formy kulturowe" (Girard 1983, s. 79). Dotąd - powiada Girard - obowiązywała platońska wykładnia mimetyzmu, lecz Platon ukazał tylko jedną stronę naśladownictwa, tę dobro­ czynną, najogólniej biorąc związaną ze zdolnością do uczenia się, przekazywa­ nia na drodze imitacji dziedzictwa kulturowego z pokolenia na pokolenie. A przecież jest jeszcze drugie, złowrogie oblicze mimesis, skoncentrowane na pożądaniu i gwałcie. Girard definiuje je jako „mimesis przywłaszczenia". Oto dwu osobników w grupie pragnie tego samego obiektu. Ta pożądliwość rodzi się z oglądania siebie w lustrzanym odbiciu drugiego. Ów drugi swoją pożądli­ wością lub faktem, że już posiadł taki a nie inny obiekt staje się „modelem" do naśladowania i zarazem „przeszkodą". „Rywalizaqa mimetyczna" to narastają­ cy konflikt kończący się nieuchronnie przemocą. Skoro każdy osobnik dąży do zniwelowania różnic dzielących go od drugiego, ostatecznie wszyscy są antago­ nistami wszystkich. W efekcie dochodzi do totalnego „kryzysu mimetycznego", eskalacji nienawiści i gwałtu, w której gubi się ich powód. Pierwszy przypadko­ wy mord rozładowuje kryzys i kładzie kres nie kończącym się aktom przemocy. Mord przypadkowy i co jest równie charakterystyczne - zbiorowy, bo dokonał się w zgiełku powszechnie rządzącej przemocy. Szok wywołany tym wydarze­ niem jest tak dogłębny, że natychmiast przecina węzeł konfliktów. Na przypad­ kowej ofierze ześrodkowuje się całanienawiść grupy, w niej dostrzega się teraz przyczynę zła. Zbiorowy mord na przypadkowej ofierze jedna wspólnotę ze sobą samą. Akt mordu okazuje się tedy wydarzeniem wręcz niezbędnym. Co do samej ofiary zrazu wydaje się ona tylko znienawidzoną przyczyną zła, ale następ­ nie pojawia się myśl, że to właśnie ona stała się źródłem pojednania. Wresz­ cie rodzi się przekonanie, że ofiara sama manipulowała własną śmiercią. Czuła się winna rozkręcenia spirali gwałtu i sama dała się zabić. Ofiara budzi więc uczucia ambiwalentne. �„KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 67 I w tych właśnie dualnych wyobrażeniach o ofierze - winnej rozpętania kryzysu mimetycznego i manipulującej własną śmiercią, która kładzie kres kryzysowi - tkwi pierwsza prarefleksja religijna ludzkości. W „koźle ofiar­ nym" widzi się kogoś przeciwstawionego wspólnocie, kto swobodnie dyspo­ nuje żywiołem zła, które tym samym staje się rzeczą. „Sacrum jest hipotezą ludzkiego umysłu - powiada Girard - który widzi, że przekraczają go ze­ wnętrzne - jak mu się wydaje moce. Ta wyobrażona moc dla jakichś nieznanych mu racji, czyni co chce z całą wspólnotą. Racje te okazują się w gruncie rzeczy raczej dobroczynne niż szkodliwe" (Girard 1983, s. 108). Mechanizm kozła ofiarnego można też - za Girardem - scharakteryzo­ wać krótko jako podwójny transfer emocji i wyobrażeń, najpierw w agresję, potem w pojednanie. Ów drugi transfer sakralizuje ofiarę, mówiąc inaczej jest to transfer w sacrum. Girard przypuszcza, iż wiele wspólnot rozpadło się ongiś, w prawieku ludzkości, bo strawił je do szczętu kryzys mimetyczny i nie doszło w nich do zwrotnego mordu, nie zadziałał mechanizm kozła ofiarnego. Przetrwały te wspólnoty, które miały na sumieniu zbiorowy mord i pojęły, że nieustannie grozi im kryzys mimetyczny. Odtąd robią wszystko, by znów nie popaść w spiralę mimetycznej rywalizacji. Przede wszystkim represjonują niebezpieczne zachowanie naśladowcze. Taka jest geneza wszelkich zakazów drobiazgowo regulująych życie archa­ icznych społeczności. Nie wolno imitować czyichś gestów, słów itd. Elemen­ tarną rolę grają zakazy seksualne i dotyczące żywności. Chodzi tu wszak o obiekty, które są w zasięgu każdego członka społeczności i łatwo stać się mogą zarzewiem rywalizacji. Rozmaitych zakazów jest doprawdy bardzo wiele. Oto tylko jeden, jakże charakterystyczny przykład - trzeba pilnować, by w ręce wroga nie dostały się skrawki paznokci czy włosów: „każda, choćby najmniejsza, część ciała od niego oddzielona jest wirtualnym ukła­ dem bliźniaczym, a więc groźbą gwałtu (Girard 1983, s. 86). Znana jest u społeczeństw archaicznych ambiwalencja uczuć wobec bliźniaków, fobia lustra i lęk, jaki budzą teatr i aktorzy. Obok zakazów drugim fundamentalnym tworem obudzonej świadomości religijnej są rytuały. Ich logika jest inna. Rytuały najpierw kreują sytuację kryzysu mimetycznego, tym samym uprzedzając to, co mogłoby się wyda­ rzyć, a następnie reżyserują jej rozwiązanie poprzez złożenie ofiary lub substytutu ofiary. Rytuały, wedle Girarda, reprodukują autentyczny kryzys, przez który przebrnęła społeczność, odtwarzają mechanizm kozła ofiarnego w warunkach możliwie najbardziej przypominających pierwsze doświadcze­ nie. Rytuały uwalniają społeczność od wciąż na nowo odżywającej w nich przemocy. Pierwotnie rytuały musiały mieć nader gwałtowny charakter. Symulowanie kryzysu mimetycznego jest tym bardziej ryzykowne, w im bardziej ostrych przebiega ono formach. Z czasem więc rytuały oczyszczają się z wszelkiego rzeczywistego gwałtu i ograniczają do czystej formy (późnoeuropejski karnawał czyli świat na opak). �68 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Z rytuałem łączy się mit. Utrwala on w świadomości społeczeństwa obraz kryzysu mimetycznego i jego nagłego końca w chwili mordu na koźle ofiarnym. Sakryfikuje ofiarę jako przodka założyciela lub bóstwo. Ukrywa przypadkowość ofiary i zarazem uzasadnia ją (różne znaki ofiarnicze postaci mitycznych jak np. kalectwo czy monstrualność). Zrzuca wszelką odpowie­ dzialność za zło na bóstwo, które w różnych wyobrażeniach charakteryzuje się niezrozumiałą mściwością czy wydaje się nieobliczalne. Mit - otaczając tajemnicą bóstwo, które manipuluje mocami zła, otacza zarazem tajemnicą pierwszą zbrodnię w historii społeczności. Analiza mitów bodaj najbardziej interesuje Girarda. Mity bowiem two­ rzy człowiek wciąż na nowo. Kryzysy mimetyczne od prawieków nękają różne społeczności. Kryzys mimetyczny, to wszak każda sytuacja „odróżnorodnienia" (terminologia Girarda), ujednolicenia, niwelacji różnic. To rów­ nież wojny, zarazy, wszelkie klęski żywiołowe, na które narażeni są wszyscy członkowie społeczności. Na przykładzie rozmaitych mitów Girard pokazuje jak człowiek nie radzi sobie z ich racjonalizacją, jak omija fakty, by ostatecz­ nie zrzucić odpowiedzialność na kozła ofiarnego i mordując go rozładować kryzys. Wzorcowym dla niego przykładem jest poetycki zapis Guillaume de Machaut z XV wieku o wybuchu epidemii w królestwie Nawarry i obwinieniu o to Żydów. Ów XV-wieczny mit ilustruje pierwszy etap działania mechanizmu kozła ofiarnego, gdy na ofierze skupia się cała nienawiść. Ale nawet w starożytnych mitach, które są finalnym produktem mechanizmu kozła ofiarnego, można rozpoznać ofiarę i prześladowców, kierujących się irracjonalnym przeświadczeniem. Za Girardem jest długa droga, którą przebył od literaturoznastwa do etnologii i z kolei do pewnej trudnej do nazwania najogólniejszej postaci nauki o człowieku. Zdążając krok po kroku do swojej teorii Girard wdawał się w coraz nowe badania i opisywał je często w językach kilku dyscyplin na raz (chętnie korzystał np. z języka psychiatrii i równocześnie etnologii lub filozofii), na koniec wypracowując własne, specyficzne pojęcia. Trzeba to wyraźnie powiedzieć: girardowska teoria jest nader złożoną konstrukcją i niełatwo podlega uproszczeniom. Ale zarazem jest to teoria skrajnie re­ dukcjom styczna! Girard całkowicie na nowo ustanawia punkt wyjścia refleksji etnologicznej. Elementarną opozycję natura - kultura traktuje jako opozycję między dwoma stanami istnienia, między ujednoliceniem a zróżnicowaniem. Siłą, która prowadzi do takich przeciwieństw jest „instynkt mimetyczny", wyraź­ nie ewoluujący u naczelnych. Girard domaga się od nauki rozróżnienia pomiędzy mimetyzmem typowym dla człowieka, a mimetyzmem zwierząt. Najbardziej radykalną, twierdzi następnie, okazała się „mimesis przy­ właszczenia". To ona stała się powodem ujednolicenia, które zagroziło by­ towi hord praludzi. Aktem różnicującym był mord na przypadkowej ofierze. Zrozumienie roli tego aktu równało się opanowaniu destrukcyjnych aspektów mime- �.KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 69 tyzmu. Pierwszy zbiorowy i spontaniczny mord popełniony na jednym członku hordy przez innych określa Girard jako „mord założycielski". W nim, i tylko w nim, widzieć trzeba praźródło kultury jako całości, a w serii takich mordów w różnych miejscach kuli ziemskiej - źródła wszelkich kultur. * * * Jak powiada Réne Girard, w jego teorię trzeba uwierzyć bez reszty lub równie doszczętnie w nią zwątpić. Krańcowy redukcjonizm nie zna „tak" i „nie" zarazem. Albo Girard istotnie wyśledził praźródło wszelkich symboli, wokół których skupiają się i trwają społeczeństwa, albo niczego nie odkrył. Jeżeli jego refleksja jest dobra, to legną w gruzach wszelkie inne teorie współczesnej etnologii. Girard nie martwi się o to, że opinia naukowa zlekceważy w całości jego teorię, obawia się raczej połowicznego uznania. Oto nie godząc się z konstytuującym teorię jednym jedynym źródłem kultury, dzisiejsza etnologia zaakceptuje mechanizm kozła ofiar­ nego jako wyjaśnienie li tylko aspektu kultury. Girard nie chce, by jego teorię widziano jako równoprawną wszelkim innym teoriom etnologicznym, kłócącym się w niejednym ze sobą, ale równocześnie kreślącym wspólnie wizję kultur archaicznych i ich reliktów w nowożytnych społecz­ nościach. Stąd chyba tak namiętnie oskarża całą nowoczesną etnologię i - co znamienne - atakuje również te nazwiska i szlaki interpretacji, od których odbił się by rozwinąć własną ideę (E. Durkheim, C. Lévi-Strauss, M . Eliade). Napada na współczesną etnologię nie po to, aby obalić jej wyjaśnienia, ale by oskarżyć o ograniczony horyzont myślowy. Etnologia dzisiejsza umie wiele powiedzieć o tym, jak egzystują różne byty kulturowe takie jak: mit, rytuał, tabu, obawia się wszelako myślenia o ich prapoczątkach, nie wierzy w swoje kompetencje, godzi się na istnienie nie­ rozwiązywalnej tejemnicy. Girard zarzuca etnologii przede wszystkim nie­ konsekwencje myślenia, zatrzymanie analizy w pół drogi i tym samym pozorne uogólnienia, słowem mistyfikację zgromadzonej wiedzy. Girard utrzymuje, iż odsłaniając ową mistyfikację pchnął naukę na właściwą drogę wyjaśnienia. Jak pisze o sobie, on tylko przemieścił pewną hipotezę, skąd­ inąd znaną, w inne obszary... (Girard 1987, s. 142). Girard uprawia swoistą hermeneutykę, którą na chwilę porzuca, by po­ wrócić do durkheimowskich „wyobrażeń zbiorowych", rozważań nad całościo­ wym faktem społecznym i zdolnością społeczeństw do mistyfikacji wyobrażeń o sobie samych, by skorzystać z odkrywanej przez Lévi-Straussa homologii struktur kulturowych, by wciągnąć w krąg swojej refleksji to, co pisze Eliade o archetypowości rytuałów i mitów, na koniec to wszystko przekracza i robi wielki krok poza heremeneutykę, by znaleźć rozwiązanie symboli nie w meta­ fizyce, lecz w instynktach i zmaterializowanej rzeczywistości społecznej. Analiza symboliki stanowi punkt wyjścia i uwieńczenie teorii Girarda. Można się o tym przekonać śledząc koleje jego badań i stopniowe formowanie �70 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI się teorii, można też od razu sięgnąć do środka teorii: „Trzeba wykazać, że nie możemy rozwiązać problemu gwałtu założycielskiego w świetle rytuału kozła ofiarnego, bez równoczesnego wypracowania teorii znaku i znaczeń" (Girard 1983, s. 114). Girard odrzuca binarny model lingwistyki strukturalnej; nie pasuje on do teorii: „Nie można wyjść od systemu strukturalistycznego z dwoma elementami o tej samej gradacji i wzajemnie się różnicującymi. Istnieje jednak model znacznie prostszy, jedyny rzeczywiście genetyczny, o którym nikt nigdy nie wspominał. Jest nim model pojawiającego się wyjątku, model jedności, w gruncie rzeczy jakiejkolwiek, zdolnej wznieść się ponad bezwładną masę, ponad jeszcze nie policzą wielość. Jest to model, według którego przebiega ciągnienie losów oraz model takich gier losowych jak ciągnienie zapałek lub wybór migdałowego króla [...] Selekcja poprzez grę przypadku ma [...] rytualną genezę, jest dokładnie tego samego typu co aleoatoryczna metoda wyboru kozła ofiarnego. Skoro model ten jest obecny w rytuale, to znaczy, że został on przeniesiony, wraz z pozostałymi instytuqami rytualnymi, z mechanizmu kozła ofiarnego. A więc przedstawia wielką wartość dydaktyczną, jest wzorcem symbolu" (Girard 1983, s. 116). Choć teoria Girarda jest nade wszystko teorią hermeneutyczną, uprasz­ czającą do jednej praformy nieogarnioną, jakby się zdawało, wielość symboli znanych wszelkim kulturom, to wszakże szuka ostatecznego uzasadnienia poza hermeneutyką i w centrum teorii tkwi refleksja nad zjawiskiem mime­ tyzmu. Mimetyzm to dla Girarda absolutnie elementarny instynkt, najradykalniejsza siła kreatywna w kondycji człowieka. O złowrogim obliczu mimesis pisaił już Girard - historyk literatury, komentujący dzieła W. Szekspira czy F. Dostojewskiego. Następnie cofnął się do tragedii greckiej i przekazów historycznych - jak ów wzorcowy dla niego utwór Guillaume de Machaut Sąd króla Nawary. Ostatecznie skupił się na analizach mitów. Wszystkie te lektury Girarda można określić jako „zamknięte", odkrywał on ukryte struktury znaczeniowe tekstu nie inspiro­ wany ideami krążącymi poza tekstem. Dopiero gdy zarysowały mu się zręby teorii i trzeba było zinterpretować inne byty kulturowe ucieleśniające się nie tylko w słowach - jak rytuały czy zakazy - zaczął się na szerszą skalę rozglądać w domenie etnologii. Ale materiał etnologiczny nie do końca dawał szansę rozbudowania teorii, niejako spuentowania i ostatecznego uwiarygodnienia dominujących intuicji. Tak więc Girard raz jeszcze cofa się w głębię czasu i dociera do pola innej dyscypliny - antropologii ogólnej, badającej procesy hominizacji. Cofa się do prapoczątków człowieka, by nie tłumaczącą się z całą oczywistością w materii kultury paradygmatyczność mimesis ujrzeć w biologii. „Powinniśmy udowodnić - powiada Girard - że już na poziomie naczelnych intensyfikacja wszechobecnej rywalizacji mimetycznej zniszczyła dominance pattern, poprzez rytuał kozła ofiarnego przy­ czyniła się także do powstania nowych, coraz to bardziej złożonych i uczło­ wieczonych form kulturowych. Właśnie wtedy, kiedy konflikty mimetyczne przebiegały na tyle gwałtownie, aby wykluczyć możliwość bezpośredniego �.KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 71 rozwiązania, które skończyłoby się powstaniem społeczności zwierzęcej, w trakcie pierwszego kryzysu czy też w czasie serii kryzysów, wyzwolił się mechanizm powołujący do życia « zróżnicowane » symbolicznie, ludzkie for­ my kulturowe" (Girard 1983, s. 111). Argumenty Girarda na definitywną - o ile można tak powiedzieć - paradygmatyczność mimesis są rozmaite. Wiele jego interpretacji wydaje się li tylko dedukcyjnych i antropologia przy dzisiejszym stanie źródeł i wiedzy nie umie ich zweryfikować. W sumie Girard cofając się do prapoczątków człowieka nie rozproszył wątpliwości, co do swojej teorii, ale lokując ostateczne wyjaśnienie w obszarze wiedzy cząstkowej i niepewnej nie zatracił też prawdopodobieństwa. Rozpoczynając od hermeneutyki, rozjaśnienia i demistyfikacji symboli, Girard dochodzi do próby wyobrażenia sobie rzeczywistości: ludzie dlatego składają ofiary, bo „pierwszy spontanicznie dokonany mord pojednał wspólnotę i położył kres rzeczywistemu kryzysowi mimetycznemu", a ofiara stała się źródłem znaczeń w kulturze (Girard 1983, s. 95). Wyniki hermeneutycznej analizy symboli redukuje nie do psychologii czy metafizyki, ale materialności wydarzenia, faktu społecznego. Symbolizm wielkich, historycznych struktur mityczno-rytualnych redukuje do konkretnego wyda­ rzenia w łonie paleolitycznej grupy łowców. Owo wzorcowe wydarzenie rekonstruuje nie ze źródeł archeologicznych, a na drodze czysto intelek­ tualnej, nieposzlakowanie logicznego i konsekwentnego - jak twierdzi - myślenia o całokształcie kultury. Uruchamiając wyobraźnię, by ujrzeć wydarzenie z prawieku ludzkości Girard idzie w ślad za Z. Freudem. To wszak Freud pierwszy wyobraził sobie zbiorowy mord na praojcu prymitywnej hordy i potem kanibalistyczną ucztę jako wydarzenie inicjujące kulturę. „Uczta totemiczna - pisał Freud - która jest zapewne pierwszym świętem ludzkości, będzie odtąd powtórze­ niem i upamiętnieniem tego pamiętnego przestępstwa, od którego jakże wiele się zaczęło - na przykład organizacja społeczna, ograniczenia moralne i religia" (Freud 1993, s. 140). Girard nie ukrywa swojej fascynacji książką Freuda Totem i tabu i drobiazgowo ją analizuje (Girard 1994, rodz. VII i VIII). Freud był już tak blisko rozwiązania tejemnicy, ale ostatecznie pomylił się, bo więziło go jego wcześniejsze odkrycie - kompleks Edypa. Rozumiał rolę przemocy w rodzeniu się kultury, ujrzał nawet pierwszy zbiorowy mord i musiał wtedy pomyśleć o synach i ojcu. „Wszystko przez tę natrętną i wszechobecną postać ojca" - powiada Girard (Girard 1994, s. 64). Różnice pomiędzy Freudem a Girardem to wszelako problem wtórny. Istotne jest przede wszystkim, że w kilkadziesiąt lat po Freudzie znów ktoś śmiało przekracza granice hermeneutyki i otwarcie używa swojej wyobraźni! Girard zarzuca współczesnej etnologii zatrzymanie się w połowie drogi analizy. Etnologia ogląda powierzchnię zjawisk i to, co widzi umie nawet nieźle opisać, wszelako opis stanu rzeczy nie równa się całkowitemu wyjaśnieniu. I tak np. etnologia trafnie rozpoznała homologię struktur kulturowych, ale pomyliła opis z interpretacją: strukturalizm ,jest zbyt �72 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI zafascynowany własnym odkryciem, ustaloną przez siebie homología struk­ tur, wyobraził sobie, że stwierdzenie faktu ich istnienia wystarczy za wytłumaczenie" (Girard 1983, s. 77). Girarda razi wiara strukturalizmu w odwieczny i nie zmieniający się umysł ludzki, razi uznanie struktur kulturowych za funkcje umysłu; jego zdaniem, takie idee zrodziły się tylko z bezradności wobec tajemnicy prapoczątków. Gdy powraca się na drogę myślenia o genezie, odkrywana przez etnologię homología struktur stanowi punkt wyjścia, zmusza do szukania struktury pierwotnej, jak gdyby matrycy wszelkich innych struktur. Girard widzi ową matrycę w strukturze aktu złożenia ofiary, w mechanizmie kozła ofiarnego. Ale określenie pierwotnej struktury nie wyjaśnia ostatecznie genezy i Girard konsekwentnie wyznacza ów czynnik, czy siłę zdolną do utworzenia struktury znaczeń - to mimesis. Na drodze refleksji Girarda odkrycia strukturalizmu łączą się z odkryciami fenomenologii religii, Lévi-Strauss z Eliadem. U Eliadego znalazł Girard koncepcję mitu i rytuału, które są odtworzeniem prapoczątku, aktu pierwo­ tnego, wzorcowego. Ale Eliade miałby również zatrzymać się w połowie drogi analizy, trafnie rozpoznać tylko morfologię i mylić się w interpretacji symboli, które były dla niego projekcją świata wyobraźni i nie wiązały się z konkretnym wydarzeniem w jakimś miejscu i czasie. Wzorzec mityczny był dla Eliadego wytworem autonomicznego świata wyobraźni. W ocenie Girarda taka koncepcja to ucieczka w mistycyzm. Wreszcie Durkheim, u którego Girard wysoko ceni odkrycie „wyobrażeń zbiorowych", a zara­ zem nie umie zrozumieć jego braku zainteresowania dla wyjaśnienia ich genezy i poszukiwania ostatecznego rozwiązania dla postawionego pro­ blemu mistyfikacji wyobrażeń grupy społecznej o samej sobie. Wśród zarzutów sformułowanych ogólnie wobec etnologii na plan pierw­ szy wysuwa Girard swoistą niewrażliwość na czas, historię: „Rezygnujemy z mitu postępu tylko po to, aby popaść w znacznie gorszy mit wiecznego powrotu" (Girard 1987, s. 84). Ale - powiedzmy od razu - zagrożenie jest znane i nie tylko Girard ukazuje drogę wyjścia (wypada wspomnieć choćby Michaela Foucult, który zademonstrował badania w pełni respektujące upływ czasu i rozwój z epoki na epokę). Po wtóre, uderza Girarda swoisty immoralizm etnologii, która nie chce widzieć wspólnych źródeł człowieczeń­ stwa. I tak np. etnologowie „trawią swój czas na minimalizowaniu winy Azteków [składających w tysiącach czy nawet dziesiątkach tysięcy ofiary z ludzi - J.K.], jeśli nie całkowitym ich rozgrzeszeniu z czynów, które słusznie potępiliby we własnym świecie" (Girard 1987, s. 93). Zarzuty Girar­ da da się w tym wypadku przełożyć na język dyskusji nie od dzisiaj aktualnej w etnologii - dyskusji o europocentryzmie. Nie ma tu miejsca na rozpisywa­ nie się o owej dobrze znanej pułapce myśli etnologicznej. Ciekawi mnie tylko, jak Girard zareagowałby na żądania np. indyjskich socjologów doma­ gających się zarzucenia w badaniach nad ich rodzimymi tradycjami kultu­ rowymi wszelkich idei spoza ich świata myślowego, np. idei ewolucji czy ucisku społecznego... �„KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 73 Przepaść pomiędzy myślą girardowską a całokształtem teorii współ­ czesnej etnologii jest tak ogromna, że wszelka polemika czy dyskusja nie ma chyba sensu. Zwolennicy strukturalizmu lub fenomenologii religii nie zwątpią przecież w swoje idee z powodu Girarda. Tak samo wyznawców Girarda nie obchodzi to, że każdą z jego interpretacji da się zakwestionować i przeciwstawić im inne. A może myśl Girarda rozmija się w ogóle ze światem etnologii? Tak nie jest. Girard skupił się na zaniedbanej ostatnio w etnologii pro­ blematyce ofiary i ukazał, że do samego aktu ofiarnego i ewokowanej prze­ zeń symboliki da się zredukować cały szereg innych aktów rytualnych i ich symboli. Odsłonił pewien pierwotny aspekt kultury, pierwotny bo obdarzo­ ny zdolnością do ustanawiania nowych zjawisk i porządkowania rzeczywi­ stości kulturowej w szerokim zakresie. Gdyby Girard nie wpadł w krańcowy redukcjonizm i nie utrzymywał, iż odkrył ów jeden jedyny, najpierwotniejszy aspekt kultury, to jego refleksja znakomicie utrafiałaby w samo centrum zainteresowań etnologii. Poszukiwanie zjawisk czy aspektów, które artyku­ łują możliwie najszerzej wartości kultury zawsze stanowiło wiodący nurt dociekań etnologicznych. Oto dwa przykłady z kręgu inspiracji girardowskich. Francuska szkoła socjologii kultury z przełomu wieków (E. Durkheim, M . Mauss) ukształtowała koncepcję całościowego faktu społecznego. „Dopiero po dokonaniu całej serii redukcji - jak charakteryzuje ową szkołę C. Lévi-Strauss - możemy się znaleźć w posiadaniu faktu całościowego, który obejmuje: 1) różne sposoby przejawia­ nia się tego, co społeczne (prawny, etyczny, gospodarczy, religijny itd.), różne momenty historii indywidualnej (narodziny, dzieciństwo, wychowanie, młodość, małżeństwo itd.), 3) różne formy ekspresji, od zjawisk fizjologicznych, jak odruchy, wydzielanie, spowolnienia i przyspieszenia, aż do nieuświadomionych kategorii i uświadomionych wyobrażeń, indywidualnych czy zbiorowych. Wszystko to jest w pewnym sensie społeczne, ponieważ tylko w postaci faktu społecznego te elementy o tak różnorodnej naturze mogą zyskać globalne znaczenia [podkr. moje - J.K.] i stać się całością" (Lévi-Strauss 1973, s. X X I X - X X X ) . W ówczesnym spojrzeniu na społeczności archaiczne takim fundamentalnym, całościowym faktem, możliwie najszerzej wydobywającym wartości kultury, była wymiana darów. Strukturalizm w etnologii odkrywając homologię struktur kulturowych zmienił poszukiwania zjawisk czy aspektów kultury „najpojemniejszych" w zainteresowanie strukturami wnoszącymi fun­ damentalny ład w świat natury (struktury pokrewieństwa) i strukturami najwyraźniej artykułującymi kultury (struktury mitów). Girard wręcz domaga się, by jego teorii nie umieszczać w takim nurcie refleksji etnologicznej. Nic wszakże nie stoi na przeszkodzie, by zignorować jego krańcowy redukcjonizm i odpowiednio okroiwszy teorię spojrzeć na mechanizm kozła ofiarnego jako zjawisko organizujące wokół siebie sporą przestrzeń kultury, ale nie całą kulturę, czy zmieniwszy trochę punkt widze­ nia - jako jeden z paradygmatów kultury. �74 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Ciekawym przykładem inspirującej roli idei Girarda dla współczesnej etnologii jest artykuł Venny Das i Ashiha Nandy'ego (1988) o rozumieniu przemocy w kulturze indyjskiej. Autorzy sięgają do książki Girarda La violence et le sacre z 1972 roku, która szkicowała już z grubsza jego teorię. Punktem wyjścia jest dla nich jednak nie girardowska idea jednego jedynego źródła kultury, lecz jego zainteresowanie wszechobecnością przemocy we wszelkich społeczeństwach. Ich zdaniem, dopiero Girard umiał w pełni do­ cenić rolę przemocy w konstytuowaniu się i trwaniu społeczności. Niemniej perspektywa porządku ofiarnego, z jakiej ogląda przemoc Girard, wydaje się im za wąska. Dla nich, badaczy tradycji kulturowych Indii, Girard zanalizo­ wał tylko jeden dyskurs: ofiary, V. Dais i A. Nandy śledzą natomiast trzy dyskursy: ofiary, przemocy i wiwisekcji, zza których wyłania się szersza struktura idei, dopiero zdolna ustanowić znaczenie przemocy. Ukazują rów­ nież - i to jest w ich badaniach najbarxbiej frapujące - że dyskursy przemocy nie zawsze muszą być czynnikiem twórczym w kulturze, przemoc może egzystować także jako siła „ślepa" i asemantyczna, która utraciła znaczenie i tym samym zdolność do budowania, może więc być złączona ze stanem chaosu. „Dla załamania się znaczenia - czytamy w ich tekście - brak języka, w którym można by było je przedstawić" (Das, Nandy 1988, s. 60). U progu etnologii sir James George Frazer w Złotej Gałęzi uczynił z rytualnego mordu króla - czarownika jeden z głównych motywów swych rozważań nad pierwotną historią religii i magii. Potem, na zakręcie współ­ czesnej nauki o człowieku, na przełomie wieków, Zygmunt Freud upatrywał pochodzenia religii i moralności w mordzie dokonanym na praojcu prymi­ tywnej hordy. Czyżby to właśnie problem rytualnego mordu był wciąż od nowa największym wyzwaniem dla etnologii? LITERATURA D a s V., N a n d y A. 1988 Przemoc, ofiara i język milczenia, tłum. A. Karp, „Człowiek i Światopogląd", nr 8. F r e u d Z. 1993 Totem i tabu, tłum. J . Prokopiuk, M . Poręba, Wydawnictwo K R , Warszawa 1993. G i r a r d R. 1974 Pragnienie trójkątne (Mesonage romantique et verité romanesque, 1961), tłum. M . Wodzyńska, [w:] Antologia krytyki literackiej we Francji, opr. W. Karpiński, Czytelnik, Warszawa, s. 342-357. 1983 Rzeczy ukryte od założenia świata {Des Choses cachees depuis la Fondation du Monde, 1978), tłum. M . Goszczyńska, „Literatura na świecie", nr 12 (149), s. 74-182. 1987 Kozioł ofiarny (Le Bouc Emissaire, 1982), tłum. M.Goszczyńska, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. 1992 Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi {La route antique des hommes pervers, 1985), tłum. M . Goszczyńska, Wydawnictwo SPACJA, Warszawa. �75 JCOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 1993 Sacrum i przemoc {La violence et la sacre, 1972), część 1, tłum. M . i J. Plecińscy, Wydawnictwo Brama, Poznań. 1994 Sacrum i przemoc {La violence et le sacre, 1972), część 2, tłum. M . i J . Plecińscy, Wydawnictwo Brama, Poznań. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992 Nic w przyrodzie nie ginie, „Etnografia Polska", t. 36, z. 1, s. 135-159. L é v i - S t r a u s s С. 1973 Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, [w:] M . Mauss, Socjologia i an­ tropologia, tłum. M . Król, K . Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI "SCAPEGOAT" AND ETHNOLOGY. ON THE T H E O R Y OF RENE GIRARD Summary Rene Girard follows hermeneutic orientation. At times he gives it up to turn to the Durkheim's concept of "collective representations" and to consider total social facts and the societies' ability of mistifying the representations of themselves. He then skips to C . Lévi-Strauss to apply his concept of homology of cultural structures and to Eliade's idea of archetypal character of myths and rituals. Eventually he goes beyond the limits of hermeneutics and, following Freud, takes the risk of referring rituals to the assumed, imagined reality. He says that people make bloody sacrifices because the first spontaneous murder must have united the community and put an end to mimetic crisis. The sacrifice became the source of cultural meanings. Thus the findings of the hermeneutic analysis of symbols are reduced neither to psychology nor to metaphysics but to a material event, literal social fact. Symbolism of great historical mythical structures is reduced by Girard to a particular event in the history of paleolitic hunters. He reconstructs the assumed model event not from archaeological evidence but as a result of purely intellectual and logic reasoning. Constructing such a radically reductionist theory, reducing the origin of culture to a single event - the original murder - he demands either its absolute acceptation or rejection. The author of the article doesn't want to conform to Girard's will. In the first part he tries to reconstruct the crucial parts of Girard's theory (recognizing of mimetism, the role of rituals myths and taboos). Next he presents Girard's objections to contemporary ethnology, but all the same he tries to define his theory as a "part in the whole". By "the whole" he means search for phenomena contributing to fundamental order and articulation of cul­ tures. Referring to the studies of V. Das and A. Nande the author of the article presents the inspirational role of the "scapegoat theory" which however can lead to conclusions inconsistent with the Girard's dogmas. What is nevertheless most striking: since Freud nobody has been so bold in surpassing the limits of hermeneutics depending only on one's intuition and imagination. There is nothing wrong in that procedure - it is neither better not worse than other ones in the humanities. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ PAN � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98a4ae2720e559125e5c381d5e7bf9b5.pdf 6817bdd6b9018975ed6e07923d40e808 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1558 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1441 Title A name given to the resource Zarys tradycji stosowania pojęcia "wiedza potoczna" / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.51-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZALYGIN Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" Niniejszy szkic jest próbą ukazania sensów związanych z pojęciem „wie­ dza potoczna" („podręczna", „wiedza życia codziennego", „myślenie po­ toczne", „zdroworozsądkowe"). Pojęcie to wykorzystuję jako narzędzie badawcze w pracy dotyczącej wiedzy potocznej o sprawach publicznych, będącej interpretacją wizerunku władzy w społeczności wiejskiej. Materiałem do tej pracy są magnetofonowe zapisy rozmów prowadzonych przeze mnie i studentów Katedry Etnologii UW w wybranej gminie mazurskiej. Tema­ tem rozmów jest władza lokalna, oceny jej funkcjonowania, wyobrażenia o władzy idealnej, poglądy polityczne (i nie tylko) będące uzasadnieniem dokonywanych wyborów do władz samorządowych i do Sejmu. Jak sądzę, jest to materiał, dla którego zastosowanie proponowanej kategorii inter­ pretacyjnej może okazać się szczególnie twórcze. „Myślenie potoczne" jest przedmiotem studiów o wielowiekowej trady­ cji. Postaram się prześledzić ich wybrane fragmenty, wiedząc, że przegląd ten nie jest wyczerpujący, ani też pogłębiony. Konieczność przejrzenia wielo­ wiekowego dyskursu, narosłego wokół „wiedzy dnia codziennego" jest kon­ sekwencją przyjętej postawy hermeneutycznej, gadamerowskiej „postawy efektywnodziejowej" (Gadamer 1993), w której obcowanie z tradycją dzieła (w tym wypadku pojęcia) jest jednym ze sposobów weryfikowania „pre-sądów" interpretatora. „Myślenie zdroworozsądkowe" interesuje zarówno filozofów (zdrowy rozsądek a myślenie naukowe), jak i socjologów (społeczne ukształtowanie wiedzy potocznej), a wreszcie etnologów (jeśli myślenie mityczne uznać za formę myślenia potocznego). Postaram się pokrótce scharakteryzować wszystkie trzy perspektywy, uwydatniając podstawowe problemy badawcze, jakie się w nich zarysowują. Artykuł ten zapoczątkowuje cykl przedstawiający kategorie badawcze („wiedza potoczna"), przedmiot badań (antropologia władzy) i pomysły inter­ pretacyjne prezentowane w przygotowywanej przeze mnie pracy doktorskiej. �52 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN MYŚLENIE ZDROWOROZSĄDKOWE V E R S U S N A U K O W E 1 Pojęcie „myślenie zdroworozsądkowe" pojawia się w pismach filozofów Oświecenia, gdzie jest przeciwstawiane wiedzy naukowej. Traktowane jest jako rodzaj ułomności, „naturalny" namysł, niespełniejący wymogów logiki i racjo­ nalności. F. Bacon określa je jako: złudzenia wynikłe z naturalnej skłonności ludzkiego umysłu do popełniania błędów oraz z lenistwa intelektualnego. D. Hume odbiera wiedzy zdroworozsądkowej prawo do zaszczytnego ty­ tułu wiedzy, argumentując, że jest ona tworzona bez metody i krytycyzmu. Kartezjusz widział w myśleniu zdroworozsądkowym Demona zwodzącego poznanie na manowce obskurantyzmu, subiektywności, arbitralności. B. Russel twierdził, że korzenie zdrowego rozsądku tkwią w opieszałości; bezkrytycznie akceptuje się obiegowe poglądy, aby uniknąć wysiłku samodzielnego myślenia. A. Schopenhauer uważał, że wprawdzie niewielu ludzi umie myśleć, ale poglądy chce mieć każdy. Ludzie powtarzają więc sądy innych, zwykle nie oparte na gruntownych badaniach, popularność społeczna czyni te poglądy obowiązują­ cymi, co daje im pozory „prawdziwości" poprzez powszechność. Przeciwnicy tego stanowiska skupieni wokół tzw, szkoły szkockie (T. Reid, J. Beattie) uważali, że nie ma powodu by zakładać, że natura wyposażyła nas w zasadniczo omylny aparat poznawczy. Każdy człowiek posiada „rozumną naturę", jego umysł nie jest „tabula rasa", lecz zna pewne prawdy jeszcze przed doświadczeniem (są to tzw. „pierwsze zasady rozumu" Reida). Poznawcze konsekwencje tego stanowiska dostrzegał Ch.S. Peirce, twierdząc, że bez względu na to jak oceniamy poznanie zdroworozsądkowe, nie możemy uniknąć tego pierwotnego etapu w procesie poznania. Umysł nie może się obejść bez elementarnych założeń, bez płaszczyzny, na której nie stawia pytań. Poznanie rozpoczynamy ze wszystkimi naszymi przesądami. Najsłynniejszy z obrońców zdrowego rozsądku G.E. Moore formuował bardziej ekstremalnie swoje sta­ nowisko widząc w wiedzy potocznej nie tylko punkt wyjścia filozofii. Uważał on, że celem nauki jest wyjaśnianie, analizowanie i klarowanie mniemań zdroworozsądkowych (dostrzegał bowiem omylność wiedzy potocznej). Kon­ tynuacją tego stanowiska były poglądy S. Kornera. Podkreślał on, iż nie ma konfliktu między myśleniem zdroworozsądkowym i naukowym, które postrzegał jako kontynuację nastawienia naturalnego. W. James uwydatniał pragmatyczne, „operacyjne" zalety myślenia potocznego i uważał, że w ży­ ciu codziennym zdrowy rozsądek nie ma sobie równych. Przeciwnikiem tych poglądów był m.in. Max Scheler protestujący przeciwko traktowaniu nauki jako kontynuacji myślenia potocznego. Jego zdaniem pojęcia nauki nie są „idealizaqami" i „uściśleniami" pojęć zdroworozsądkowych. Nauka dąży do wiedzy o świecie , jaki naprawdę jest", a nie wersji „stosowanej", ułatwiającej poruszanie się w sferze praxis. Nauka nieustannie dokonuje destrukcji mniemań zdroworozsądkowych. 1 Podrozdział ten oparty jest na pracy T . H ołówki (1986). �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 53 K U L T U R O W O I SPOŁECZNIE U W A R U N K O W A N A R Ó Ż N O R O D N O Ś Ć MYŚLENIA P O T O C Z N E G O Antropologia dostarczyła dowodów na to, że wszelka wiedza jest zmien­ na czasowo i przestrzennie. To., co dotychczas nazywano wiedzą potoczną stało się zbiorem różnych rodzajów wiedzy, istniejących w określonych mo­ mentach dziejów i miejscach na mapie. „Wiedza życia codziennego" w danej kulturze jest swoista dla niej, podobnie jak religia, prawo itp i zmienia się w czasie jak inne systemy tej kultury (Geertz 1986). Kryzys jedynego ładu europocentrycznego zaczyna się, jak można sądzić, po I wojnie światowej i owocuje powstaniem nowej dyscypliny badawczej -socjologii wiedzy, plasującej się na pograniczu socjologii i filozofii. Dla twórcy pojęcia „socjologia wiedzy" - Maxa Schelera - wszystkie „świa­ topoglądy naturalne" są równie uprawnione i racjonalne (choć przymiotnik „naturalny" sugerowałby raczej uniwersalizm). Definiowane są jako „to wszystko, co w danej grupie uważa się za dane i oczywiste; wszystkie przedmioty i treści sądów posiadające strukturalną formę „danych" po­ znawanych bez spełniania jakichkolwiek osobnych, spontanicznych aktów; wszystko co uchodzi w powszechnym odczuciu za coś, co uzasadnienia nie potrzebuje i czego uzasadniać nie sposób" (Scheler 1980). Te poglądy zwykle stanowią płaszczyznę głęboką myślenia, są bowiem nabywane w pro­ cesie socjalizacji (dojrzewania w danej kulturze), a więc niekiedy bardzo wcześnie i jakby „mimochodem", przez co wydają się być oczywiste. Są one z reguły spójne ze światopoglądem i wierzeniami społeczności, „duchem" grupy, a przez to tym bardziej trudne do zakwestionowania. Tak nabyta wiedza wyraża się w kategoriach i klasyfikacjach, ujawniających się w przy­ słowiach, porzekadłach, gestach, obyczajach i podejmowanych decyzjach (a raczej ich motywacjach). Pozór „naturalności" tych poglądów jest m.in. efektem ich zinternalizowania w języku. Według B.L. Whorfa (1982) wiedza 0 rzeczywistości jest wpisana w język, który stanowi ramę dla postrzegania 1 zawiera podstawowe propozycje klasyfikacji. K. Mannheim natomiast, podkreślał zdeterminowanie „zdrowych rozsądków" przez czynniki pozapoznawcze, takie jak: interes grupowy, spójność z doktryną religijną i ca­ łością wiedzy. Wzajemne odniesienie wiedzy potocznej i naukowej ( problem filozofów od epoki Oświecenia) interesuje M . Polanyi'ego. Akceptując plu­ ralistyczną wizję wiedzy zdroworozsądkowej, wyznacza jej istotne miejsce w procesie poznawczym. Uważa., że kartezjańskie wątpienie może dotyczyć jedynie „powierzchniowej" sfery myślenia wspartego na bazie interpreta­ cyjnej („bezwiednie przyjęty idiom" M . Polanyi), która nie może zostać zakwestionowana. Zwykle jest ona nieuświadamiana i niemożliwa do wy­ artykułowania. Owe „przesądy" są podstawą wszelkiej wiedzy (o proble­ mach tych pisze szerzej Hołówka 1986). W syntetycznym przeglądzie dziejów socjologii wiedzy, którym P. Berger i T. Luckmann (1983) poprzedzają swoją pracę wyróżnione zostają trzy �54 ANNA MALEWSKA-SZAŁYG I N dominujące kierunki w ramach tej dyscypliny: marksistowski, nitzscheański i historycystyczny. Jak twierdzą autorzy, to właśnie K. Marks sformuował podstawową tezę socjologii wiedzy. „Byt kształtuje świadomość" - to do­ strzeżenie społecznego uwarunkowania wszelkiego myślenia, w tym wiedzy. P. Berger i T. Luckmann kluczowe dla teorii Marksa terminy „baza" i „nad­ budowa" interpretują w kategoriach epistemologicznych, jako związek rze­ czywistości leżącej u podłoża procesu poznawczego i myśli poznającej ową rzeczywistość. Za istotny wkład historyzmu w socjologię wiedzy, uznali przekonanie W. Dithleya o relatywności i nieuniknionej historyczności myśli ludzkiej. Społeczny charakter podstawowych kategorii ujmowania świata podkreślał w swych pracach E. Durkheim. Podstawowe kategorie, wokół których osnute jest myślenie każdej społeczności są - według jego definicji - „tworem rozległego współdziałania rozłożonego nie tylko w przestrzeni, lecz także w czasie. Aby tego dokonać, zjednoczyło się i przemieszało mnóstwo przeróżnych umysłów, łącząc własne wyobrażenia i uczucia, a długie szeregi pokoleń gromadziły w nich swe doświadczenia i wiedzę" (Durkheim 1989, s. 15) Dla „socjologii fenomenologicznej" A. Schutza wiedza potoczna jest głównym przedmiotem badań. Schutz uważa, że wyrasta ona z potrzeby widzenia świata jako uporządkowanego. Składa się z „konstruktów myś­ lowych" posiadających określoną strukturę istotności i określony sens, peł­ niących rolę schematu odniesienia, będącego podstawą interpretacji wszel­ kich doświadczeń jednostki. Wiedza „życia codziennego" zawiera: „zbiory abstrakqi, generalizacji, formalizaqi, idealizacji specyficznych dla poszcze­ gólnych poziomów organizacji myślenia" (Schutz 1984, s. 139). Ten rodzaj wiedzy budowany jest zgodnie z przyjętym „systemem istotności", zakorze­ nionym w określonej „sytuaji biograficznej". „System istotności" określa elementy mogące stanowić punkt wyjścia „generalizującej typifikacji". Intersubiektywny charakter wiedzy potocznej umożliwiają idealizacje leżące u podstaw „nastawienia naturalnego", składające się na przekonanie o wza­ jemnej „przekładalności perspektyw": „idealizacja wymienialności punktów widzenia" i „zgodności systemów istotności". A. Schutz bada społeczne źródła wiedzy, proces wrastania w nią, jest ona bowiem jednym z elementów międzypokoleniowego przekazu kulturowego. Zawiera nie tylko kulturowo ukształtowany obraz świata, zapisany w języku, typifikacjach i klasyfikaqach, ale także zasady tworzenia konstruktów typologicznych tak, by były spójne z anonimowym, zunifikowanym punktem widzenia własnej grupy. Schutza interesuje także problem społecznej dystrybucji wiedzy. Zasób wie­ dzy podręcznej jednostki jest w każdym momencie jej życia obejmujący sfery mające różny stopień jasności, wyrazistości i precyzji. W pewnych dziedzi­ nach ten sam człowiek jest „ekspertem" w innych „laikiem". „Konstrukty myślowe" powstają w skutek „obiektywizacji" i „typifikacji" narastających wraz ze zwiększaniem się pośredniości i anonimowości kontaktów z po­ strzeganym zjawiskiem. Schutz rozważa także wpływ wiedzy powszedniej na �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 55 działania ludzkie. Zabiera też głos w wielowiekowej dyspucie o stosunku wiedzy zdroworozsądkowej i naukowej. Kluczową różnicę między oboma rodzajami wiedzy widzi w odmiennych „systemach istotności", na jakich one bazują. System istotności naukowca jest wyznaczony przez temat ba­ dawczy. Badacz nie ma swojego „tu" w badanym świecie społecznym, jego pozycję wyznacza cel naukowego przedsięwzięcia. Jego wiedza jest ustrukturyzowana również ze względu na zainteresowania naukowe (choć podob­ nie jak wszelka wiedza jest odnoszona do sytuacji biograficznej). System istotności uczestnika badanej społeczności jest wyznaczony przez jego w niej obecność, pozycję i doraźne cele. „Antropologia kognitywna", „etnonauka" to dyscypliny powołane do badania procesów mentalnych. Etnometodolodzy postrzegają kulturę jako porządek fenomenalny, pod którym ukryty jest porządek ideacyjny. Kultura to idee. Wytwory materialne, społeczne czy duchowe są jedynie ich przeja­ wem. Przedmiotem badań etnometodologów są więc nie tyle zjawiska, ile postać jaką przyjmują w umysłach ludzi (Tyler 1993). Antropologia kognitywna bada ukryte w sformuowaniach językowych klasyfikacje zja­ wisk. Stosuje componential analysis by odkryć ich paradygmat. Starając się „przebić" przez oczywistość potoczności, stosuje procedury zmierzające do zburzenia struktury codziennych ludzkich czynności i wypowiedzi poprzez działania badacza, często wykraczające poza zdolność rozumienia badanych, niszczące ich oczekiwania, podważające deklarowany przez nich system war­ tości (Ziółkowski 1978). Etnometodologia interesuje się działaniami o tyle, o ile ujawniają one struktury myślowe, bada „nazwy", „etykiety", pojęcia, klasyfikacje, wierząc w możliwość odczytania zawartego w nich, kulturowo wypracowanego porządku. H. Garfinkel (za A. Schutzem) tak charakteryzuje założenia myślenia dnia codziennego: 1) „praktyczny teoretyk" zakłada, że objekty są takimi jakimi się wydają; 2) zainteresowanie światem jest zainteresowaniem prak­ tycznym, wiedza zwiększa kompetencję jednostki i pozwala jej sprawniej poruszać się w świecie społecznym, 3) w swych codziennych działaniach człowiek uprzedmiotawia strumień przeżyć dzieląc go na „kawałki", 4) za­ kłada (inaczej niż naukowiec), że wszyscy ludzie posługują się wspólnym schematem komunikacji: „naturalnymi faktami", które „każdy z nas powi­ nien znać" i przyjętymi „regułami kodowania", 5) wspólnemu, intersubiektywnemu światu towarzyszy „ukryta wiedza" będąca konstytutywnym składnikiem społecznej interakcji (Garfinkel 1989, s. 327). E. Goffman , przedstawiciel szkoły określanej mianem „socjologii dnia codziennego", uważa wiedzę zdroworozsądkową za „ramę interpretacyjną" „pozwalającą na postrzeżenie, zidentyfikowanie i nazwanie z pozoru nie­ skończonej liczby konkretnych zdarzeń" (Goffman,1984,s.363). Pierwotne ramy interpretacyjne mogą mieć charakter: 1) naturalny - „identyfikują zdarzenia ujmowane jako niesterowne, nieukierunkowane, nieożywione, nie kontrolowane, jako „czysto fizyczne", 2) społeczny - „umożliwiają �56 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN podstawowe zrozumienie zdarzeń związanych zwłaszcza z żywą istotą ludz­ ką, których elementami są: wola, dążenie, kontrolujący wysiłek umysłu" (Goffman 1984, s. 364-365). Są one jedynie bazą poznania. Pierwotne ramy interpretacji danej grupy społecznej konstytuują centralny element jej kultury. Istnieje społeczne przeświadczenie, że wszystkie zdarzenia, bez wyjątku, dadzą się ująć i wyjaśnić w obrębie konwencjonalnego systemu przekonań, bez którego nie możemy spojrzeć na nic. P. Berger i T. Luckmann (1983) przypisują wiedzy zdolność kreowania rzeczywistości społecznej. Granice wiedzy to granice rzeczywistości, wiedza ma charakter uporządkowany, twórcą tego ładu kognitywnego jest społe­ czeństwo. Anonimowości kontaktów innych niż bezpośrednie uruchamia procesy „typizaqi" ludzi i zjawisk oraz „instytucjonalizacji" „działań nawy­ kowych". „Obiektywność" instytuqonalnego świata ustala się w wyniku przekazu międzypokoleniowego. Szczególną rolę w procesie „obiektywizaq i " autorzy przypisują językowi, który „czyni moją subiektywność bardziej rzeczywistą nie tylko dla mojego partnera, ale i dla mnie". W efekcie czło­ wiek wytwarza rzeczywistość, którą jest postrzega jako coś innego niż jego własny produkt, jako „naturalną", wewnętrzną" (czy raczej „odgórną"), ,jedyną możliwa do pomyślenia". Wszelkie „instytucjonalizacje" i „typi­ zacje" muszą mieścić się w ramach „uprawomocnienia" będącego objaśnie­ niem i uzasadnieniem porządku przyjętego w danej kulturze za obowiązu­ jący. „Uprawomocnienia" odwołują się do „uniwersów symbolicznych" definiowanych jako kompleksy tradycji teoretycznych, które integrują różne obszary znaczenia i ujmują porządek instytuqonalny jako symbolicz­ ną całość. „Uniwersa symboliczne" są następstwem procesów obiektywizaqi, ustalenia i akumulacjio wiedzy, są wytworem społecznym. Berger i Luckmann opisują procesy internalizacji wzoró w potocznych poprzez socjalizację. Pokazują też,w jakim stopniu indywidualne uczestnictwo w wie­ dzy określa tożsamość jednostki. Różnicę pomiędzy wiedzą potoczną i nau­ kową widzą oni w usunięciu z poznania naukowego wszelkiego pierwiastka sakralnego lub innego rodzaju wiedzy służącej podtrzymaniu uniwersum. MYŚLENIE M I T Y C Z N E A MYŚLENIE P O T O C Z N E Myślenie „prymitywne", czy (jak określano je później) „mityczne" może być uznawane za jedną z kulturowo zdeterminowanych form potoczności (m.in.: Ziółkowski 1978). To założenie sprawia, że w nurt badań nad my­ śleniem ludzkim włączają się etnologowie. Badania „myślenia magiczno-religijnego" mają dawną, sięgającą G. Frazera (1962), tradycję. Uważał on, że podstawą logiki „magicznej" jest: sądzenie oparte na analogii (prawo podobieństwa), wiara w istnienie „subtelnych" powiązań między bytami (prawo kontaktu). „Magia jest fałszywym systemem praw przyrody i ze­ społem fałszywych wskazówek postępowania [...] jest to fałszywa nauka �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 57 i zawodna sztuka". Dla G. Frazera nauka jest kolejnym, po magii i religii stopniem w schemacie ewolucyjnym wyznaczanym przez wzrost racjonalno­ ści myślenia. Magia i religia są dla niego systemami powstałymi w reakcji na ludzką potrzebę zrozumienia i kontroli świata natury. Ze względu na tak sformułowaną funkcję oraz strukturę systemu praw, mogą być postrzegane jako prymitywna teoria i porównywane z nauką. L. Lévi-Bruhl (1992) kon­ tynuował ewolucjonistyczne ujęcie problemu, łącząc je z ujęciem systemo­ wym i z poglądami E. Durkheima o społecznym uwarunkowaniu i zróż­ nicowaniu sposobów myślenie. Czynił próby odcięcia się od europocentryzmu i spojrzenia na odmienność myślenia „prelogicznego" inaczej niż w ka­ tegoriach niższości i wyższości. Postulaty realizowane raczej w płaszczyźnie deklaratywnej, wytyczyły kontynuowany kierunek w badaniach nad myśle­ niem mitycznym. Najbardziej krytykowanym było stworzone przez Lévi-Bruhla pojęcie „myślenie prelogiczne", sugerujące, że myślenie mityczne jest wcześniejszym stadium myśli ludzkiej niż europejskie, stadium, w którym zasady logiki są nieznane. W późniejszym etapie swojej twórczości L. Lévi-Bruhl wycofał się z używania tego terminu. R. Firth (1967) natomiast bro­ nił racjonalności myślenia prymitywnego twierdząc, że człowiek prymitywny stosuje racjonalną analizę praktyczną, wierzenia wspomagają racjonalne działania i mogą wywierać konkretne i ważne skutki. C. Lévi-Strauss (1969) zaś nadał nowy wymiar badaniom nad ludzkim myśleniem. Uważał on, że myślenie prymitywne i myślenie naukowe odnoszą się do realiów innego poziomu, ale ich cel (poznanie świata) jest ten sam, a metody porównywalne. U podstaw obu systemów leży potrzeba widzenia świata jako uporządkowanego, oba posiadają wewnętrznie spójną metodę. Levi-Strauss twierdził też, że magia i nauka to systemy równoległe. Odrzucał ujęcie ewolucyjne, w którym myślenie magiczne miało być wczesnym etapem myślenia ludzkiego ewoluującego ku najbardziej racjonalnej formie, jaką jest myśl naukowa. Starał się udowodnić, że myśl nieoswojona równie skutecznie objaśnia świat, a tubylcze klasyfikacje są metodyczne, oparte na solidnej wiedzy teoretycznej i wnikliwej obserwacji. (Jakkolwiek porównywanie myślenia prymitywnego do bricollagu, zakłada pewien jego „nieprofesjonalizm" w stosunku do myślenia naukowego). Twierdził, że istnieją reguły, które rządzą „myślą nieoswojona". Reguł tych poszukiwał na płaszczyźnie głębokiej, przy zastosowaniu metody strukturalnej. Badania pierwotnych klasyfikacji (m.in. totemicznych) oraz mitów doprowadziły go do przekona­ nia, że podstawą, na której są tworzone, jest nieuświadamiana, biologicznie uwarunkowana, struktura umysłu oparta na podstawowych regułach logiki binarnej. Takie spojrzenie podkreśla jedność i naturalny (wrodzony) cha­ rakter podstaw ludzkiego myślenia ukryte pod różnorodnością kulturowo wytworzonych form, nie podważa ono jednakże prymatu racjonalności myślenia naukowego. E. Mieletinski (1984) dokonuje porządkująco-wyliczającego zestawienia właściwości myślenia mitycznego. Wymienia wiele cech „myśli nieoswojonej" �58 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN m.in.: „nieprecyzyjne rozgraniczanie" kategorii пр.: przedmiot-podmiot, materialne-idealne, rzecz-atrybuty, całość część. Mieletinsky pisze o synkretyźmie czasowo przestrzennym tego rodzaju myślenia, słabym rozwoju pojęć abstrakcyjnych, nieporadnych klasyfikacjach, słabym oddzieleniu myślenia logicznego od elementów emocjonalnych, dostrzeganiem podobieństwa na poziomie drugorzędnych cech zmysłowych i in. W określeniach jakich używa („słabe" rozróżnianie, „nierozróżnianie", „synkretyzm pojęciowy") widoczne jest nieustanne porównywanie odmiennego sposobu widzenia świata,z tym, w którym autor jest „zadomowiony". Trudno też powiedzieć, że jest to opis niewartościujący. Mieletinski porównuje myślenie mityczne z nauką, zastrze­ gając, że logika pierwotna jest równie sprawna funkcjonalnie, operacyjnie, jak naukowa, magia nie jest poprzedniczką nauki, odmienne są natomiast proce­ dury badawcze: naukowe schematy uogólniania: konkret-abstrakqa, przyczy­ ny skutki są zastąpione hipostazowaniem, hierarchią sił i istot mitycznych; nauka poszukuje reguł procesów i zjawisk na płaszczyźnie głębokiej, magia na gruncie wtórnych cech zmysłowych; w nauce struktury są pierwotne w stosunku do zdarzeń, w myśleniu mitycznym są zrodzone ze zdarzeń. E. Evans-Pritchard (1937) twierdzi, że człowiek pierwotny wyprowadza swe wnioski w sposób zbliżony do procedur, dzięki którym ludzie nauki dochodzą do twierdzeń na temat praw przyrody. Stanowisko to kontynuuje R. Horton, podkreślając, że podobnie jak zachodnią myśl teoretyczną myś­ lenie religijne cechuje ukryta jedność, prostota i regularność. Oba sposoby myślenia borykają się także z ograniczeniami narzucanymi przez myślenie potoczne. Horton uważa, że myślenie „tradycyjne" podobnie jak naukowe jest wyższym poziomem „myślenia i dyskursu". Myślenie potoczne wykazuje ogromne kulturowe zróżnicowanie, podczas gdy myślenie „teoretyczne" (drugiego stopnia) we wszystkich kulturach zachowuje bez zmian pewien generalny schemat. POTOCZNOŚĆ A RACJONALNOŚĆ Zasadność porównań magii i religii kwestonuje P.Winch (1992), nawią­ zując do stanowiska E. Cassirera, który głosił, że wszelki ogląd świata możliwy jest jedynie za pośrednictwem form symbolicznych, organizujących percepcję i myślenie jednostek w akty ekspresji. Jedną z takich form jest mit konstytuujący myślenie w fazie prenaukowej. Cassirer wyraźnie odróżniał naukową kreację wizji świata od mitycznej czy religijnej. W znanej polemice z Evans-Pritchardem P. Winch neguje prawomocność stosowania praw logiki, którymi posługuje się zachodnia nauka do badań nad wierzeniami Azande. Twierdzi, że w systemie wierzeń Azande można się dopatrywać racjonalności jedynie wówczas gdy uzna się ją za kontekstową, kulturowo zależną. Uważa,że logika jaką posługują się Azande jest odmienna od za­ chodniej i traktowanie jej przez autora Wicher aft, Oracles and Magie jako �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 59 swego rodzaju „przedłużenia" myśli zachodniej jest błędem badacza. Winch zakłada, że jest to całkowicie swoista, spójna „gra językowa". Akceptuje przesłanie Evans-Pritcharda, który (krytykując Lévi-Bruhla) twierdził, że naukowe podejście jest w takim samym stopniu funkcją naszej kultury , jak magiczne podejście Azande funkcją ich kultury. Nie podziela natomiast przekonania, że jedynie europejskie spojrzenie jest „zgodne z obiektywną rzeczywistością". Takie postawienie sprawy zakłada istnienie rzeczywistości poza kontekstem rozumowania naukowego, a do tego Winch nía zasadnicze wątpliwości. Nie zgadza się na pełną relatywizację i kontekstowość pojęcia rzeczywistości, ale nie chce też uznać jej w „obiektywnej", a więc weryfiko­ walnej doświadczalnie postaci. P. Winch twierdzi, niewątpliwie nawiązując do poglądów L. Flecka, że eksperyment posiada wartość poznawczą jedynie w kategoriach istotnych dla testowanej hipotezy. Tak więc-wierzenia Azande nie mają charakteru quasi naukowego, należą do innego rodzaju „gry". „Gry", którą rozumieć można, jak twierdzi Winch, jedynie przez odniesienie do problemu zasadniczego, organizującego myślenie w każdej kulturze, pro­ blemu znaczenia, jakie jest przypisywane (kulturowo) życiu ludzkiemu. Winch postuluje, by badania nad myśleniem w określonej kulturze ognis­ kować wokół „pojęć granicznych", a są topojęcia opisujące: narodziny, śmierć, stosunki między płciami. W nich wyrażana jest moralność społeczeń­ stwa, której kształt nadaje społecznie ukształtowana wizja sensu. Spór uwi­ docznia problem filozoficzny, który jak można sądzić z liczby publikacji, jest obecnie istotny zarówno dla filozofów, socjologów wiedzy jak i dla nauki w ogóle. Problem racjonalności, udziału rozumu w procesie poznania, wszedł w okres kiedy pytanie o istnienie niepodważalnych reguł rozumnego myślenia przestało być pytaniem retorycznym. E. Mokrzycki (1992) przyj­ muje jako umowną cezurę owej zmiany wydanie Struktury rewolucji nauko­ wych T. Kuhna. Do tego momentu utożsamiano naukę z rozumem, Kuhn (po nim Winch, a wcześniej Fleck) ukazywali społeczną i kulturową konwenqonalnosc racjonalności i logiki. PROBLEM KOHERENCJI I SYSTEMU W latach sześdziesiątych powstaje szkic C. Geertza (1986) Common sense as a cultural system, w którym wiedza potoczna traktowana jest jako jeden z podsystemów kultury jak religia, sztuka. Common sense jest interpretacją otaczającej człowieka rzeczywistości, rodzajem komentarza do obserwowa­ nych zjawisk i jako taki jest historycznie tworzony. Ten podsystem kultury może być kwestionowany, potwierdzany, odkrywany, formalizowany, sło­ wem jest systemem dynamicznym, czułym na wszelkie przemiany kultury, przeto zmiennym w czasie, zróżnicowanym przestrzennie, charakteryzują­ cym określone grupy społeczne. Niewątpliwie jest systemem, jednakże nie bardzo spójnym, uporządkowanym, bowiem dążącym do zdania sprawy �60 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN z różnorodności świata. Pomimo zróżnicowanych form, jakie przybiera w różnych kulturach można znaleźć pewne uniwersalne cechy: common sense jest wiedzą „naturalną", uznawaną za „oczywistą", „jedynie możliwą". Cecha „praktyczności" nie odnosi się do filozoficznej kategorii „praxis", oznacza raczej „utylitarność". Wreszcie „niemetodyczność" tej wiedzy rozu­ mianą jako niewytworzenie doktryn, teorii, dogmatów. Wiedza potoczna, będąca zbiorem epigramatycznie ujętych „prawd", unika refleksji nad samą sobą. Ten rodzaj wiedzy budowany jest na przekonaniu, że „wszystko na świecie jest tym, czym jest", potoczny ogląd jest miarodajny dla tworzenia interpretacji. „Prostota" jest tym, do czego dąży wiedza potoczna. Wyja­ śniać świat, to go upraszczać. Stąd „dostępność" tej wiedzy. Nie wymaga ona studiów, jej nauczycielem jest życie i każdy może (czy raczej musi) się nią posługiwać, choć nie robi tego z równą maestrią (i w tej dziedzinie są „eksperci" i „laicy"). Dla T. Hołówki „zdrowy rozsądek" jest „bezrefleksyjnie zaaprobowabym zbiorem przeświadczeń, dla których nie sposób znaleźć wspólnego mianownika: które nie tworzą żadnego „światopoglądu", nawet w najsłab­ szym sensie tego terminu: są po prostu chaotycznym rejestrem różnorakich spostrzeżeń, idei i zasad, które jednoczy wyłącznie to, że w jakiejś grupie społecznej przypadkowo wybrano takie właśnie, a nie inne sposoby inter­ pretowania zjawisk. Swe trwanie zawdzięczją po części „prawu pierwszych połączeń", po części inercji, po części naszej skłonności do ulegania jakim­ kolwiek autorytetom" (Hołówka 1986, s. 136). Główną cechą myślenia po­ tocznego jest eklektyzm i asymilowanie tego co się akurat znalazło pod ręką, „nie ma więc sensu upatrywać w nim „interesów", ani „ducha" pewnej społeczności, czy tym bardziej powoływać się nań jako na ostateczną instan­ cje bądź fundament wiedzy" (Hołówka 1986, s. 137). „Zdrowy rozsądek" banalizuje, nie dostrzega sprzeczności, dokonuje doraźnych interpretacji zja­ wisk. Jest omnipotężny, ma coś do powiedzenia w każdej dziedzinie. Nie­ spójność myślenia potocznego być może odzwierciedla niespójność rzeczywi­ stości, podczas gdy wiedza naukowa czyni „rozpaczliwe i deformujące wysił­ ki wtłoczenia jej w konsekwentne doktryny" (Hołówka 1986, s. 140). „My­ śląc potocznie poszukujemy przede wszystkim psychicznego komfortu, pły­ nącego z potwierdzenia gotowych szablonów interpretacyjnych" (Hołówka 1986, s. 152). W efekcie wiedza taka jest postrzegana jako jedyna, pewna, naturalna i oczywista, orzekająca obiektywną prawdę o rzeczywistości. Czy­ ni świat zrozumiałym poprzez uproszczenia i trywializacje. Heterogeniczności i eklektyzmu wiedzy „codziennej" nie neguje J. Niżnik (1994) wysuwając tezę, że ten rodzaj myślenia wyrasta z potrzeby widzenia świata jako jednolitego, a wiedzy jako mądrości-maksymy będącej jednym (i jedynym) kluczem do rozumienia rzeczywistości. Pisze on, że funkcją „potocznego myślenia" jest „zapewnianie spójności symbolicznego uniwersum człowieka". Tylko wiedza potoczna cechuje się spójnością, która satys-, fakcjonuje człowieka. Charakteryzuje myślenie „zdroworozsądkowe" jako �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA' 61 „integrujące elementy różnych systemów symbolicznych". Podkreślając jego zróżnicowanie morfologiczne, określa je jako „pseudohomogeniczne" do­ strzegając jego dążenie do spójnej wizji świata, potrzebę, która jest kon­ stytutywna dla tego rodzaju wiedzy. W efekcie myślenie potoczne jest przez użytkowników odbierane jako koherentny system i tylko z odmiennej per­ spektywy wydaje się eklektycznym. Zabierając głos w wielowiekowym spo­ rze wiedza „zdroworozsądkowa" versus wiedza naukowa J. Niżnik pisze: „Nauka nie jest alternatywą potoczności. Można natomiast powiedzieć, że tylko dzięki temu, że potoczność gwarantuje komfort psychiczny w postaci spójnego symbolicznego uniwersum, człowiek jest zdolny do przygody inte­ lektualnej, jaką jest nauka" (Niżnik 1991, s. 165). Ten sam autor postuluje, by socjologię wiedzy traktować nie jako subdyscyplinę socjologii czy filozofii, ale jako „swego rodzaju perspektywę teoretyczną w uprawianiu nauk społecznych", jako pewien „postulat inter­ pretacyjny" (Niżnik, 1985). Sąd2:ę, że takie twierdzenie filozofa nauki upra­ womocnia realizowaną w mojej pracy próbę wykorzystania pojęcia „wiedza potoczna" jako kategorii interpretacyjnej. Przyjmuję, że wiedza potoczna jest raqonalna i logiczną, choć uporządkowaną według innego klucza, „grą". „Grą", której zasad poszukuję. Kategoria „gry" wydaje się być trafniajsza niż np. pojęcie „systemu", lepiej zdaje sprawę z zależności całości od partnerów biorących w niej udział, od elementów przypadkowych, od zamierzonych przez grających przekłamań (blefów). W grze reguły pełnią funkcję porządkującą, ale odkrycie reguł nie jest „całą prawdą" o grze. W ramach narzuconych przez nie rygorów jeszcze wiele może się zdarzyć, gra może przybrać bardzo różny przebieg, bowiem prócz zasad kształtują ją także inne (pokrótce wyżej wymienione) czynniki. Jak sądzę, zadaniem badacza jest odczytanie „reguł" z opisu przebiegu „gry". Badana przeze mnie sfera spraw publicznych jest „grą", w której bierze udział wielu part­ nerów, a zależności pomiędzy nimi są skomplikowane. Aby opisać owe zależności i „odczytać" zasady „gry" proponuję zastosowanie metafory „teatralnej", która jest, moim zdaniem, odnalezieniem „klucza" do „gry" - interpretacji adekwatnej, choć nie jedynej możliwej. LITERATURA B e r g e r P., L u c k m a n n T . 1983 Społeczne tworzenie rzeczywistości, Warszawa. Durkheim E. 1990 Elementarne formy życia religijnego, Warszawa. Evans-Pritchard E. 1937 Witchcraft, Oracles and Magic among Azande, Oxford. F i r t h R. 1965 Społeczności ludzkie, Warszawa. Frazer G. 1962 Złota gałąź, Warszawa. �62 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN Gadamer H.G. 1993 Prawda i metoda, Kraków. Garfinkel H. 1989 Aspekty problemu potocznej wiedzy o strukturach społecznych, [w:] Fenomenologia i socjologia, Z . Krasnodębski (red), Warszawa. G e e r t z C. 1983 Common Sense as a Cultural System, [w:] Local Knowledge, New York. Goffman E. 1984 Pierwotne ramy interpretacji, [w:] Kryzys i schizma, E . Mokrzycki (red.), Warszawa. H o ł ó w k a T. 1986 Myślenie potoczne, Warszawa. Levi-Bruhl L. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, Warszawa. L e v i - S t r a u s s С. 1969 Myśl nieoswojona, Warszawa. Mieletinski E. 1984 Poetyka mitu, Warszawa. M o k r z y c k i E . (red.) 1992 Wstęp, [w:] Racjonalność i styl myślenia, Warszawa. N i ż n i k J. 1985 Czym jest socjologia wiedzy?, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1. 1991 Potoczność jako kategoria teoretyczna, [w:] Kategoria potoczności, A.Jawłowska (red.), Warszawa. Scheller M. 1980 Problems of a Sociology of Knowledge, London. S c h u t z A. 1984 Potoczna interpretacja ludzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma, E . Mokrzycki (red.), Warszawa. T y l e r S. 1993 Wprowadzenie do metod antropologii kognitywnej, [w:] Amerykańska antropologia kognitywna, M . Buchowski (red.), Warszawa. W h o r f B.L. 1982 Język, myśl, rzeczywistość, Warszawa. W i n c h P. 1992 Rozumienie społeczeństwa pierwotnego, [w:] Racjonalność i styl myślenia, E . Mokrzy­ cki (red.), Warszawa. Z i ó ł k o w s k i M. 1978 O myśleniu potocznym, „Studia Socjologiczne", nr 4. ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN ON T H E TRADITION OF T H E CONCEPT OF COMMON K N O W L E D G E Summ aгу The author's purpose is to define various meanings attached to the concepts of "common sense", "common knowledge" "everyday thinking." She gives a brief and inevitably fragmen­ tary review of the usage of these concepts in philosophical tradition. It starts with the Enlightement's belief according to which common sense was supposed to be a Demon leading human cognition astray to obscurantism and voluntarism, up to the recent view saying that every cognitive activity has its origin in common knowledge. �63 ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA' The problem of common sense emerges nowadays in connection with the philosophical debate on rationality. Is common thinking, unlike scientific thought, irrational? Or else - is it based on a rationality of different kind? More generally the problem means: is there only one, universal rationality or is rationality conventional and, according to P. Winch everything connected with human language should be considered in terms of rationality? In social sciences the problem of common knowledge belongs to sociology of knowledge studying the social constructions and social definitions of knowledge. The sociologists focus their interest on social processes of constructing knowledge and science (Schutz) or, the other way round, social constructions of reality based on knowledge. Recent sociological studies suggest common sense as one of the analytical concepts. Anthropological tradition tends to identify "common thinking" with the notion of "mythi­ cal thought". That allows for joining together the study of common sense and the anthropol­ ogical concept of "savage mind". It was in antropology where the plurality of "common senses" has been realized and that originated the view of cultural relativism - one of the most discussed issues of social sciences. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzy рек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a523a68438f9f5d70fe46c1b154ced1.pdf 0aa70fac27d300b7e3b10e3207602d91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1557 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1440 Title A name given to the resource Polacy na Białorusi - informacja o badaniach prowadzonych przez pracowników Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.33-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 I W O N A KABZIŃSKA-STAWARZ Instytut Archeologii i Etnografii PAN, Warszawa POLACY NA BIAŁORUSI - INFORMACJA O BADANIACH PROWADZONYCH PRZEZ PRACOWNIKÓW INSTYTUTU ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN W WARSZAWIE* W 1991 r. została podpisana trzyletnia Umowa o współpracy między Instytutem Archeologii i Etnologii PAN oraz Instytutem Iskusstvovedenija, Etnografii i FoPklora A N Białorusi. W latach 1992-1993, w ramach tej Umowy, razem z mgr. Dagnosławem Demskim prowadziłam na Białorusi badania terenowe, zbierając materiały na temat: „Kontakty polsko-białoru­ skie. Wyznaczniki tożsamości etnicznej i narodowej". W związku z trud­ nościami finansowymi Białoruskiej Akademii Nauk, wspomniana Umowa - mimo wcześniejszych zamierzeń - nie została przedłużona na kolejne lata. Dzięki pomocy finansowej IAE PAN oraz Komitetu Badań Naukowych w 1994 r. zorganizowaliśmy jednak dwa wyjazdy badawcze i zgromadziliśmy kolejne materiały. W minionych latach wyjeżdżaliśmy na Białoruś pięcio­ krotnie, a badania terenowe trwały w sumie ponad trzy miesiące. Materiały zbieraliśmy w 16 miejscowościach leżących na Grodzieńszczyźnie (okręgi: Woronowo, Lida i Wołkowysk) oraz w 27 wioskach i miastecz­ kach znajdujących się w granicach Puszczy Nalibockiej (obwód miński, okręg stołpecki) . Badane tereny są zamieszkałe w 25-80% przez Polaków . 1 2 * Tekst ten, w nieco zmienionej wersji, prezentowałam podczas międzynarodowej kon­ ferencji pn. „Polska wobec transformacji na Wschodzie*', zorganizowanej przez Instytut Wschodni U A M w Poznaniu w dn. 6-7 czerwca 1995 r. Były to następujące miejscowości: Bieniakonie, Poleckiszki, Konwaliszki, Brażelce, Bolcienniki, Wołkowysk, Roś, Baranowicze, Darewo, Tartaki, Iszkołdź, Porozowo, Lida, Biełogruda, Mohawicze, Trokiele (Grodzieńszczyzna) oraz: Naliboki, Niestierowicze, Szemioty, Tieriechowszczyzna, Nowosiółki, Derewno, Pilnica, Terebejno, Prudy, Kleciszcze, Rudnia Nalibocka, Jankowicze, Rudnia Pilniańska, Pilnica, Krzeczoty, Skroszczyzna, Ogrodniki, Za­ rzecze, Chotowa. Rubieżewicze, Deraźno, Litwa, Borek, Zabrodzie, Bryniczewo, Ostrowie, Białomosze, (Mińszczyzna). Według spisu ludności z 1989 г., w okręgu woronowskim mieszkało 82,9% Polaków, w okręgu lidzkim - 40,2%, w wołkowyskim - 29,3%, w okręgu stołpeckim Polacy stanowili 25% mieszkańców; dane te podaje m.in. Eberhardt (1992/93, s. 553). 1 2 �34 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W swoich pracach korzystaliśmy ze sprawdzonych technik, stosowa­ nych od lat w etnograficznych badaniach terenowych (wielowątkowe wy­ wiady, które nierzadko przybierały formę otwartego dialogu, rozmowy - także z przypadkowymi, anonimowymi informatorami, obserwacja uczestnicząca). Zastosowaliśmy ponadto rzadko dotychczas wykorzystywa­ ną przez etnologów metodę biograficzną. Umożliwia ona spojrzenie na fakty historyczne oczyma informatorów - reprezentujących określone społeczności - oraz wskazanie tzw. sytuacji progowych, tj. wydarzeń przełomowych dla poszczególnych osób i grup (rodzin, wspólnot parafial­ nych i lokalnych). Do sytuacji tych należą bez wątpienia: wojna i wywózki na Syberię lub na roboty do Niemiec, zmiany przynależności państwowej obecnej Białorusi i zmiany charakteru władzy, repatriacja, kolektywizacja, i in. Miały one znaczenie dla kształtowania poczucia tożsamości etnicznej i narodowej badanych. Przeprowadziliśmy ok. 400 rozmów, czasem kilkakrotnie wracając do tych samych osób. Informatorami byli głównie ludzie starsi, reprezentujący polską mniejszość narodową, należący do generacji dominującej wśród mieszkańców badanych miejscowości, urodzeni w okresie międzywojennym; kilkoro spośród naszych rozmówców urodziło się w czasach I wojny świato­ wej. Najmniej liczną grupę informatorów stanowili przedstawiciele średniego i młodego pokolenia. Podczas dwóch wyjazdów badawczych na Białoruś pracowaliśmy wspól­ nie, pozostałe - poświęciliśmy na realizację odrębnych zagadnień. Moje zainteresowania koncentrowały się przede wszystkim na problemie samoidentyfikacji etnicznej i narodowej badanych oraz na zagadnieniu stosunków etnicznych i funkcjonowania lokalnych wspólnot w określonych warunkach historycznych, D. Demski natomiast zajął się badaniem historii Puszczy Nalibockiej i jej mieszkańców, wykorzystując w tym celu nie tylko materiały terenowe lecz także źródła archiwalne. Przeprowadzone badania pozwoliły na określenie podstawowych wyz­ naczników samoidentyfikacji etnicznej i narodowej naszych informatorów. Do wyznaczników tych należą przede wszystkim: religia rzymskokatolicka, język, miejsce zamieszkania i świadomość posiadania polskich przodków. Badania te potwierdziły również funkcjonowanie wciąż jeszcze żywego na terenach obecnej Białorusi stereotypu, zgodnie z którym Polak to to samo, co katolik, Rosjanin, Białorusin czy Ukrainiec zaś, to prawosławny . Przed­ stawiciele tych trzech narodowości określani są najczęściej wspólnym mia­ nem „Russkije" („Rosjanie"). Prawosławie zaś nosi nazwę „ruskiej wiary", w przeciwieństwie do „wiary polskiej", tj. rzymskokatolickiej. W grupie Polaków-katolików można też wydzielić podgrupy, wyróżnia­ ne przez informatorów na podstawie miejsca zamieszkania poszczególnych 3 3 Występowanie wspomnianego stereotypu zostało potwierdzone dla co najmniej X I X w.; patrz пр.: Iwanow (1992, s. 39); Kubiak (1992, s. 26); Waldenberg (1992, s. 119) i in. �POLACY NA BIAŁORUSI 35 osób na terytorium określonego państwa lub republiki. Są to: Polacy z Bia­ łorusi, Polacy z Litwy, Polacy z Polski a także tzw. „Amerykanie", tj. Polacy, którzy urodzili się na badanych terenach przed I I wojną świato­ wą, obecnie zaś mieszkają poza granicami Białorusi (w USA, Kanadzie, Australii). Zdaniem badanych osób, grupy te łączy wyznanie, dzieli nato­ miast m.in. poziom życia i gospodarki oraz stopień znajomości języka pol­ skiego. Do niedawna dzielił je ta,kże zakres swobód religijnych. Ze zdecydowanej większości wypowiedzi wynikało, że wiara - jako pod­ stawowy wyznacznik identyfikacji z polskością - była dla naszych infor­ matorów synonimem narodowości. Stwierdzenie , jestem katolikiem" padało też często w odpowiedzi na stawiane przez nas pytanie o narodowość. Powtarzały się również następujące typy wypowiedzi: „jestem katolikiem to znaczy - Polakiem"; ,jestem Polakiem, bo chodzę do kościoła", albo: „u nas jest takie pojęcie, jak Polak to katolik". O synonimiczności, tożsamości, pojęć określających wyznanie i naro­ dowość najlepiej świadczą przykłady małżeństw mieszanych (katolicko-prawosławnych), w wyniku których następuje najczęściej przejście jednego z małżonków na wiarę drugiego. Zdaniem badanych, osoba zmieniająca wyznanie w takich okolicznościach zmienia także narodowość. Katolik, który przyjmuje prawosławie staje się „Rosjaninem", prawosławny zaś, który przechodzi na „polską wiarę" zostaje „Polakiem". Wiele wypowiedzi wskazywało na to, że Białorusini, Rosjanie czy Ukra­ ińcy, którzy uczęszczają na nabożeństwa razem z Polakami uważani są przez nich za niepełnych katolików. Tworzą grupę przejściową, pośrednią między „Rosjanami" i „Polakami". Są wprawdzie obecni w kościele, jednak np. modlą się i żegnają „po swojemu". Według niektórych informatorów, „Ro­ sjanie" to prawosławni, których przyciąga do kościoła to, czego nie ma w cerkwii, zwłaszcza nabożeństwa majowe i różaniec. Zdaniem kilku osób, część „Rosjan" przyjmuje „polską wiarę dla fasonu" (przeważnie podczas ślubu kościelnego z katolikiem). Nie są więc takimi samymi katolikami jak Polacy (por. opinie ludu polskiego o niepełnym katolicyzmie innych naro­ dów, podane przez Czarnowskiego 1958, s. 83). Warto zwrócić uwagę, że tożsamość: Polak-katolik funkcjonuje w spo­ łecznej świadomości niezależnie od rzeczywistego zaangażowania religijnego osób zaliczanych do tej kategorii. Dla wielu informatorów nieważne też było czy osoba określana jako Polak-katolik wyznawała w istocie jakąkolwiek wiarę. Tylko nieliczni wyróżniali kategorię ateistów lub niewierzących. Określenia te były najczęściej używane w stosunku do „Rosjan". Kilka osób określiło natomiast Polaków, którzy odeszli od „polskiej" wiary mianem „kałmyków". Należy również podkreślić, że pojęciem „Polak-katolik" posługiwali się nie tylko Polacy. Występowało ono bowiem także w wypowiedziach informatorów-Białorusinów. Niektóre osoby, nie znające faktów historycz­ nych, kwestionowały przy tym w ogóle możliwość istnienia Białorusinów- �36 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 4 katolików . Jedna z mieszkanek Bieniakoń (okręg woronowski) stwierdziła nawet, że Białorusin mógłby stać się katolikiem tylko z przymusu... Dodam tu, że co najmniej od lat dwudziestych naszego wieku różni działacze polityczni głoszą, że na Białorusi nie ma Polaków. Są tylko skatolicyzowani („okatoliczeni") Białorusini. Twierdzenia te, powtarzane też co­ raz głośniej w ostatnich latach - przyjmowane są z oburzeniem przez osoby uważające się za Polaków. Godzą bowiem w ich tożsamość. Pokazują nato­ miast jak dalece narodowość identyfikowana jest z wyznaniem, nie tylko na poziomie stereotypowego myślenia potocznego. Nasi informatorzy reprezentowali przede wszystkim grupę tzw. „kościel­ nych Polaków" , tj. osób zaangażowanych religijnie i związanych z Kościołem. Część wywiadów przeprowadzono też wśród działaczy Związku Polaków na Białorusi. Uzyskane wyniki są więc najczęściej mało zróżnicowane. Konieczne jest natomiast kontynuowanie badań nad tożsamością narodową i przeprowa­ dzenie ich w innych środowiskach: wśród młodzieży, inteligencji miejskiej, działaczy partyjnych, kadry kierowniczej itp. Można hipotetycznie założyć, że w tych grupach pojęcia „Polak" i „katolik" nie są synonimiczne. Inne też byłyby tu, być może, pozostałe wyznaczniki tożsamości narodowej. Z przeprowadzonych badań wynika, że informatorzy najczęściej posługi­ wali się terminami „Polak-katolik" w odpowiedzi na pytanie o ich narodo­ wość lub narodowość mieszkańców badanych miejscowości. W innego typu wypowiedziach, takich jak relacje autobiograficzne, historie rodzin i społecz­ ności lokalnych, najczęściej pojawiały się terminy: „swoi", „swoje ludzie", „nasi" i - opozycyjne wobec nich - „obcy", „czużyje ljudi", „przybłędy", „pribłudy". Szczególnie wyraźnie podział na „swoich" i „przybłędy" wy­ stąpił w wypowiedziach przedstawicieli rdzennych mieszkańców miejscowo­ ści, które miały przed wojną status miasteczka, a później spadły do rangi wioski kołchozowej - naliboczan oraz ludności Bieniakoń. Warto przy tym zauważyć, że termin „przybłędy" stosowany był zarówno w odniesieniu do Polaków, jak też przedstawicieli innych narodowości. O zaliczeniu do tej kategorii decydował przede wszystkim fakt przybycia do danej miejscowości z innych terenów, nawet z sąsiednich wiosek, po 1945 r. Istniejące podziały na „swoich" i „przybłędy" nie są najczęściej uzewnętrzniane. Nie widać ich też np. w sposobie podziału przestrzeni, charakterze osadnictwa, nie odnotowałam również faktów jawnej izolacji społecznej któregokolwiek z przybyszy. Występują jednak skrywane antagonizmy, które ujawniają się dopiero podczas kolejnych rozmów z tymi samymi osobami, w miarę prze5 4 Według danych przytoczonych przez M . Waldenberga (1992, s. 119), już w końcu X I X w. 25% Białorusinów było katolikami. Inne dane (moim zdaniem, dyskusyjne) podaje P. Kaczan (1927, s. 58-60). Twierdzi on, że przed I I wojną na terenach wschodnich województw RP mieszkało ok. 1 miliona Białorusinów-katolików. Zdaniem ks. prof. R. Dzwonkowskiego natomiast, obecnie ok. 90% katolików na Białorusi i Ukrainie utożsamia się z polskością (Dzwonkowski 1993, s. 137). Określenia tego używają np. białoruscy historycy i etnografowie. 5 �POLACY NA BIAŁORUSI 37 łamywania bariery nieufności informatora. Nieliczni już rodowici naliboczanie określają np. pogardliwie pobliskie Prudy, z których wiele osób osiedliło się w Nalibokach po wojnie, mianem „ciamna wioska". Mówiąc o ludności Terebejna wspominają zaś o proradzieckich i prokomunistycznych sympa­ tiach wielu jej mieszkańców. Naśladują też niekiedy kpiąco odmienny, „chłopski", sposób mówienia tej ludności, polegający na przeciąganiu samo­ głosek i rozwlekłym wymawianiu wyrazów. Jak wynika z moich badań, określenie „swoi" używane jest przede wszys­ tkim w odniesieniu do rdzennych mieszkańców tej samej miejscowości i ich potomków. Do „swoich" zaliczane są także te osoby, które wprawdzie zostały wyłączone ze wspólnoty lokalnej poprzez zmianę miejsca zamiesz­ kania (przymusową lub dokonaną z wyboru) lecz wywodzą się z rodzin, jakie mieszkały w badanych miejscowościach przed wojną. Mniej istotne jest w tym przypadku czy osoby te utrzymują stałe kontakty rodzinno-towarzyskie ze swą macierzystą społecznością. Zdecydowana większość in­ formatorów używała też terminów „swój", „nasz", „swoi" itp. na ozna­ czenie osób tego samego wyznania i narodowości, tj. Polaków-katolików należących do tej samej społeczności lokalnej. Według prof. Andrzeja Sadowskiego, który badał kwestię tożsamości Białorusinów mieszkających w Polsce, „podstawą więzi między «swoimi» była więź pokrewieństwa i religijna" (Sadowski 1991, s. 103). Jak wynika z moich badań, w przypadku „swoich" bardzo ważne są także więzi sąsiedzko-terytorialne. W miejscowościach zamieszkałych przez wyznawców jednej religii oba rodzaje więzi mogą się ze sobą pokrywać. Więzi sąsiedzko-terytorialne są często niezwykle trwałe. Istnieją one przy tym na poziomie wspomnień, pamięci i rzeczywistych relacji społecznych. Wskazuje na to m.in. częste w wypowiedziach starszych informatorów zjawisko lokalizowania określonych obiektów w topografii wioski nie według aktualnych numerów domów, lecz w stosunku do miejsca zamieszkania osób, które już od co najmniej kilkudzie­ sięciu lat nie są członkami lokalnej społeczności. Innym przykładem trwałości wspomnianych więzi jest też finansowy i rzeczowy udział osób, które opuściły rodzinną wioskę w czasie wojny lub w ramach tzw. repatriacji w odbudowie kościoła parafialnego i świadczona w różny sposób pomoc dla jej obecnych mieszkańców (nie tylko rodzin). Pojedyncze wypowiedzi wskazywały, że więzi sąsiedzko-terytorialne mo­ gą być czasem ważniejsze niż religijne. Dwie mieszkanki Nalibok np. zaliczy­ ły do kategorii „naszych" mieszkających tam do czasów I I wojny świato­ wej Żydów. Do kategorii „przybłędów" („obcych") zaliczani są natomiast często - jak już wspomniałam - Polacy-katolicy, którzy przybyli do Nali­ bok, Bieniakoń lub innych miejscowości po wojnie. Kategoria „swoich" jest bardzo bliska kategorii „tutejszych". Czasem też terminy te używane są wymiennie. Generalnie jednak informatorzy znacznie rzadziej posługiwali się w swych wypowiedziach określeniem „tutejsi". Ka­ tegoria ta - występująca także w postaci nazwy oznaczającej mieszkańców �38 IWONA KABZIŃS;KA-STAWARZ określonej miejscowości ( np. „Bieniakońcy") - funkcjonuje nie tylko jako synonim „swoich". W niektórych przypadkach można ją bowiem uznać za tożsamą z określeniem narodowości., Dla informatorów reprezentujących starszą generację jednym z pod­ stawowych wyznaczników polskości jest (obok wyznania) fakt urodzenia w I I Rzeczypospolitej. Dla większości osób, należących do różnych pokoleń, bardzo ważna jest też świadomość posiadania polskich korzeni. Stwierdze­ nie: „dziadowie i pradziadowie byli Polakami - znaczy i my jesteśmy" pojawiało się też najczęściej w wypowiedziach ludzi młodych. Nasuwa się tu jednak pytanie, jak dalece sięga znajomość owych przodków, a także - w jakim stopniu młodzież zna historię Polski, tradyqe narodowe czy choćby - rodzinne. Podstawowym źródłem tego typu informacji jest przekaz ustny. W większości polskich rodzin został on jednak przerwany, przede wszystkim w wyniku polityki władz nie sprzyjającej kultywowaniu tradycji przez mniej­ szości etniczne czy narodowe. Cząstką owej tradycji, którą część starszego pokolenia (głównie kobiet) przekazała swym dzieciom i wnukom była naj­ częściej religia. Wraz z nią następowała transmisja języka polskiego, ograniczo­ na ze zrozumiałych względów do sfery wiary. Dziś znajomość polskiego przez Polaków na Białorusi jest niewielka. Tylko 13,3% osób należących do tej grupy uważa też polski za swój język ojczysty, 63,9% podaje białoruski, 22,6% zaś - rosyjski . Do takiego stanu przyczynił się z pewnością brak polskiego szkolnictwa, a także prowadzona w latach powojennych, m.in. przez nauczy­ cieli, walka z przejawami polskości (głównie językiem i religią). Badania wykazały, że w przeciwieństwie do wiary, znajomość języka polskiego nie przez wszystkich uważana jest za wyznacznik polskości. Zda­ niem większości informatorów, zwłaszcza należących do średniego i młode­ go pokolenia - można nie znać polskiego, a czuć się Polakiem. Starsi nato­ miast, zwłaszcza ci, którzy zachowali dobrą znajomość języka „nauczonego w dziectwie", podkreślali najczęściej, że Polak musi znać swój język. Uwa­ żali też, że młodzież powinna się uczyć ojczystego języka, choćby dlatego, by mogła uczestniczyć w nabożeństwach, modlić się. Dodam tu, że nie­ znajomość polskiego przez osoby deklarujące narodowość polską była wy­ korzystywana np. przez urzędników podczas powojennych spisów ludności dla podważenia zasadności takich deklaracji. Drugim kontrargumentem był fakt urodzenia na Białorusi, a nie w Polsce (dotyczyło to roczników powo­ jennych). Wielu osobom - wbrew ich woli - zmieniano zapis informujący o narodowości. Komentując działania urzędników i ich argumentację jedna z informátorek (mieszkanka Porozowa koło Wołkowyska) spytała: „Czy jeżeli kotka urodzi kocięta w psiej budzie, to one będą kotami czy psami?" Pytanie to, jak sądzę, daje wiele do myślenia... 6 6 Dane te pochodzą ze spisu ludności z 1989 г., cyt. za: Szayna (1993, s. 33). W przypadku języka białoruskiego chodzi tu zapewne w znacznym stopniu o tzw. „mowę prostą", którą posługuje się ludność wiejska, jak też o tzw. „trasjankę" - mieszaninę rosyjskiego z białoruskim. �POLACY NA BIAŁORUSI 39 Rye. 1. Pani Maria Żerko, Iszkołdź Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1992 Kiedy mówimy o języku i religii jako wyznacznikach tożsamości narodo­ wej należy również wspomnieć o dokonywanych obecnie zmianach w dzie­ dzinie języka liturgicznego. Na skutek żądań działaczy Białoruskiej Katoli­ ckiej Hramady, niektórych parlamentarzystów i części inteligencji białoru­ skiej od początku obecnego dziesięciolecia trwa - na wyraźne polecenie władz Kościoła Rzymskokatolickiego i przy aprobacie wielu księży - proces zastępowania polskiego w liturgii i paraliturgii językiem białoruskim. Prze­ prowadzone przeze mnie badania wykazują jednak, że znaczna część ludno­ ści polskiej, nie tylko starszego pokolenia, nie akceptuje tych zmian. Choć językiem polskim posługuje się na co dzień niewiele osób, głównie te, które chodziły do polskiej szkoły przed wojną, dla większości Polaków pełni on funkcję języka sakralnego, a zarazem - poprzez Kościół - służy identyfikacji z polskością . Niektórzy zdawali sobie sprawę z tego, że ograniczenie języka polskiego w Kościele, a z czasem - być może, jego całkowite zastąpienie przez białoruski - jest równoznaczne z odebraniem Polakom części ich 7 7 Por. też uwagi R. Dzwonkowskiego (1994, s. 22-28) o języku jako wyznaczniku świado­ mości narodowej. �40 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ kultury, a wówczas - jak powiedział jeden z mieszkańców Bieniakoń: „po­ zostaje się tylko pozostać się Białorusinem". Wielu informatorów wyrażało też przekonanie, że nie-Polacy, którzy chodzą do „polskiego Kościoła" rozumieją po polsku, nie ma więc potn:eby wprowadzania zmian w dotych­ czasowym porządku rzeczy. Niezadowolenie części wiernych i trwający konflikt o język liturgiczny są częścią procesu transformacji, jaki dziś zachodzi w Kościele na Białorusi. Zauważalne jest przede wszystkim coraz większe zróżnicowanie wyznawców pod względem narodowości, msze odprawiane są nie tylko w języku polskim (być może język ten zostanie całkowicie zastąpiony przez białoruski), a wkrótce opuszczą pewnie Białoruś pracujący tam od kilku lat przybyli z Polski księża. Ich miejsce zajmą duchowni urodzeni na Białorusi, często uważający się za Białorusinów, kształceni obecnie w otwartym przed 4 laty seminarium w Grodnie. Wobec tych zmian rodzi się pytanie, na jakich podstawach będzie w przyszłości budowana tożsamość narodowa Polaków, jeśli ze świątyń zostanie wycofany język polski, a Kościół - do niedawna zwany „polskim" i uważany za „bastion polskości" - stanie się rzeczywiście Kościołem powszechnym. Obecne przeobrażenia w Kościele wpłyną też zapewne na zmianę dotychczasowego stereotypu: Polak-katolik. Myślę, że za kilka lat niezmiernie interesujące byłoby przeprowadzenie badań, które wykazałyby, jaki wpływ na sferę tożsamości etnicznej i narodowej mają obserwowane dziś zmiany zachodzące w Kościele. Celem naszych prac było nie tylko określenie wyznaczników tożsamości etnicznej i narodowej badanych grup lecz także ukazanie, w jaki sposób funkcjonują lokalne społeczności, których członkowie identyfikują się z określoną narodowością najczęściej poprzez wyznanie. Wiodącym tematem prowadzonych przez nas rozmów były często dzieje parafialnego kościoła i jego odbudowy z powojennych zniszczeń, jakie spo­ wodowało przede wszystkim użytkowanie obiektów sakralnych po wojnie wbrew ich przeznaczeniu (zamiana na spichrze, magazyny zboża, złomu, opału i in.) Przeprowadzone badania wykazały m.in., że starania wspólnot lokalnych o otwarcie i odbudowę kościoła, reaktywowanie parafii i ożywie­ nie życia religijnego w znacznym stopniu przyczyniły się do społecznej inte­ gracji. W niektórych miejscowościach proces ten objął nie tylko lokalną wspólnotę lecz także osoby, które mieszkały na terenie parafii przed wojną, a obecnie żyją poza jej granicami. Znakomitym przykładem takiej integracji sa dzieje odbudowy kościoła w Nalibokach. Budowę tej świątyni rozpoczęto kilka lat przed wybuchem I I wojny światowej. Wznowiono ją jednak i ukoń8 8 Jak zauważył mgr Robert Wyszyński z Instytutu Socjologii UW, „konflikt o język liturgii odzywał się na Białorusi zawsze w chwilach przełomowych, gdy o bycie narodowym choćby w części czy przejściowo mogli decydować sami Białorusini"; referat pt. „Poczucie tożsamości etnicznej a spór wokół języka liturgicznego w Kościele Rzymskokatolickim na Białorusi", wygłoszony podczas konferencji nt. konfliktów etnicznych, zorganizowanej przez Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii P A N w Warszawie, 5-7 X I I 1994 r. [w druku]. �POLACY N A BIAŁORUSI 41 czono dopiero w ostatnich latach, głównie dzięki pomocy materialnej byłych parafian, dziś mieszkających w USA, Kanadzie, Australii lub w Polsce. W lipcu 1994 r. uczestniczyliśmy w uroczystości konsekracji tego kościoła. Była to jednocześnie znakomita okazja do przeprowadzenia wywiadów z by­ łymi parafianami, którzy przybyli do Nalibok spoza Białorusi. Rozmowy te wykazały m.in., iż zasadniczym motywem udzielenia pomocy było prag­ nienie dokończenia dzieła ojców i dziadów, a także ofiarowania Polakom mieszkającym dziś w parafii nalibockiej tego, co - według niektórych infor­ matorów - dla nich najlepsze, tj. kościoła, a więc także możliwości prak­ tykowania kultu religijnego i używania języka polskiego. Badania wskazały jednocześnie na funkcję Kościoła jako łącznika międzypokoleniowego, stanowiącego zarazem symbolic2:ny pomost między przeszłością, teraźniej­ szością i przyszłością. Podczas uroczystości konsekracji kościoła w Nalibokach ekipa Telewizji Polskiej (reżyser - Józef Gębski, operator - Leszek Winnicki) nakręciła film ukazujący spotkanie obecnych i byłych członków parafii nalibockiej po dziesiątkach lat. Widoczne w nim było zderzenie różnych światów, kultur, oczekiwań, wspomnień i teraźniejszości. Pomysłodawcą i naukowym konsul­ tantem filmu, dwukrotnie wyświetlonego w I programie TVP, był D. Demski. Przykłady niektórych miejscowości świadczą, że wspomniana integracja lokalnych społeczności przy odbudowie kościoła nie była zjawiskiem trwałym. Dość szybko bowiem (nawet po kilku miesiącach) dochodziło do podziałów wewnątrz wspólnoty parafialnej. Ich przyczyną był np. konflikt spowodowany niewłaściwą gospodarką wspólnymi finansami, walką o wpływy i zasługi, ale też - co szczególnie warte podkreślenia - brakiem akceptacji części parafian dla osoby księdza. Z bardzo ostrą formą takiego konfliktu zetknęłam się w Bieniakoniach. W jednej ze swych publikacji (Kabzińska-Stawarz 1994c), ukazałam przyczyny rozpadu więzi lokalnych i powstania nowych podziałów społecznych, spowodowanych - ogólnie mówiąc - różnicą w postawach parafian wobec przybyłego z Polski księdza. Jego następca zdołał wprawdzie załagodzić ostry konflikt, nie udało mu się jednak zintegrować bieniakońskiej parafii. Badania przeprowadzone w Bieniakoniach, a także w kilku innych miejscowościach, pozwalają również mówić o częściowej zmianie tradycyjnego autorytetu księdza w parafiach katolickich. Jednym z ważniejszych efektów naszych prac jest potwierdzenie faktu występowania granicy między obszarami zamieszkałymi przez ludność kato­ licką i prawosławną na terenie Puszczy Nalibockiej w okresie między­ wojennym. Granica ta funkcjonuje do dziś w świadomości mieszkańców Nalibok i okolicznych wiosek. Ich zdaniem, w miejscowościach tych zawsze mieszkali katolicy, za Niemnem zaś (w stronę Mińska i Nowogródka) - pra­ wosławni. Do prawosławnych wiosek zaliczano: Lubcze, Korelicze, Mir, Turec, Szczorse, Szaszki. O istnieniu katolickiej „wyspy", enklawy, otoczo­ nej przez prawosławnych na terenie Puszczy Nalibockiej pisał w 1929 r. demograf Adolf Krysiński. Naliboki, obok Iwieńca, Wołmy, Rubieżewicz, �42 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 2. Członkinie amatorskiego zespołu śpiewaczego z Rubieźewicz Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 Derewna i Pierszajów zostały przez niego zaliczone do enklawy iwienieckiej. Krysiński wyznaczył także inne granice między ludnością prawosławną i katolicką, będące zarazem granicami między ludnością polską i białoruską (Krysiński 1929). Jednakże według niektórych współczesnych badaczy, np. Piotra Eberhardta, na terenie obecnej Białorusi „nie było ścisłej granicy oddzielającej ludność katolicką od prawosławnej" (Eberhardt 1994, s. 7). Tymczasem z dalszych wywodów autora wynika, że taką granicę można jednak wyznaczyć (tamże, s. 64-66; por. recenzję z cytowanej pracy, za­ mieszczoną w bieżącym zeszycie „Etnografii Polskiej"). Jak już wspomnia­ łam, także nasze badania potwierdziły istnienie granicy między ludnością katolicką i prawosławną na terenie Puszczy Nalibockiej w przeszłości i w świadomości współczesnych mies2:kańców tych terenów. Pisał o tym szerzej D. Demski (1994). Podjął on także próbę odpowiedzi na pytanie o genezę miejscowej ludności katolickiej oraz o przyczyny przetrwania tej enklawy katolików znajdującej się na terenach z przewagą prawosławia. Badacz ten zajął się również problemem kształtowania się osadnictwa na terenie Puszczy oraz przebiegiem procesów migracyjnych. Natrafił on także na bezcenne materiały dotyczące dziejów Nalibok w Archiwum Historycz­ nym Litwy w Wilnie oraz w Państwowym Archiwum Białorusi w Mińsku. Są wśród nich m.in. inwentarze kościelne z XVII i XVIII w., spisy ludności, wykazy podatków i in. �POLACY NA BIAŁORUSI 43 Rye. 3. Pani Lonia Dubicka („Ułanicha") jedna z tych, dzięki którym przetrwała „polska wiara" i język polski, Naliboki Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 Naliboki od X V I w. byly własnością Radziwiłłów i należały do ordynacji nieświeskiej. Znajdowała się tu słynna na całą Europę huta szkła ozdobnego, założona przez Annę z Sanguszków Radziwiłłowa na początku XVIII w. Działała ona do 1862 r. Należy postawić pytanie, czy w przypadku Polaków na Białorusi można mówić o przewadze świadomości etnicznej, czy narodowej. (Nie chciałabym w tym miejscu wdawać się w rozważania kwestii terminologicznych, które są przedmiotem sporów badaczy). Moim zdaniem, trudno dziś o jednoznaczną, wiarogodną i obiektywną odpowiedź, która określałaby stan świadomości całej grupy, liczącej - według ostatniego spisu (z 1989 r). - ponad 417 tys. osób, a według ocen działaczy Związku Polaków na Białorusi, ponad 2 min. Z przeprowadzonych przez nas badań wynika, że nawet na terenie jednej �44 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ miejscowości można wyróżnić kilka kategorii: od prawdziwych, zatwardzia­ łych („zakalionnych") Polaków, stanowiących swoistą subkategorię w naj­ liczniejszej grupie Polaków-katolików, do „tutejszych''/„swoich". Zdarzały się także takie określenia jak: „orusiwszijesja Poljaki", „Polacy z ruskim ukłonem", , judasze", „pieriekurszcziki" „,kałmyki" i in. W każdej z tych grup rysuje się nieco inny obraz świadomości etnicznej/narodowej. Odrębnym problemem jest zgodność samoidentyfikacji narodowej z na­ rodowością przypisywaną poszczególnym osobom przez innych członków lokalnych społeczności. Występują ponadto różnice między oficjalnym zapi­ sem w dokumentach, a deklaracją dotyczącą własnej narodowości. Jak już wspomniałam, wpisy takie dokonywane były często pod przymusem, nie mogą więc być brane pod uwagę jako jedyne i w pełni wiarogodne źródło do badania narodowości i liczebności poszczególnych grup . Bardzo ważne jest - moim zdaniem - unikanie generalizujących stwier­ dzeń, np. takich, jakie sformułował Grzegorz Hlebowicz - autor raportu nt. szkolnictwa polskiego na Białorusi, przygotowanego dla Wspólnoty Polskiej w 1992 r. Napisał on m.in., że „Polacy na Białorusi zatracili poczucie pol­ skiej świadomości narodowej". Twierdzenie to jest nazbyt uogólnione, a przez to - nieprawdziwe. Nie wiadomo też, na jakiej podstawie zostało ono oparte. Można je odnieść do tych Polaków, którzy zmienili narodowość i ulegli daleko idącej rusyfikacji czy białorutenizacji, ale z pewnością byłoby ono krzywdzące w odniesieniu do całej polskiej mniejszości. Poza tym ist­ nieją przecież spisy ludności, które - mimo prób zafałszowywania danych i zaniżania liczby Polaków w b. ZSRR - wyraźnie dowodzą, że kilkaset tysięcy osób przyznaje się do polskości. Czy osoby te także, jak chce G. Hlebowicz, „zatraciły poczucie polskiej świadomości narodowej"? W swoich badaniach próbowaliśmy ukazać stan świadomości społecznej i odnotować reakcje badanych osób na określone procesy i wydarzenia, jakie miały miejsce w przeszłości i jakie dokonują się współcześnie. Wypo­ wiedzi informatorów nie są wolne od uogólnień, sądów wartościujących, impresji, uczuć itp. Sądzę jednak, że tego typu materiały mają także wartość naukową, dokumentacyjną. Pokazują bowiem część rzeczywistości, która z trudem poddaje się poznaniu, wymaga prowadzenia prac terenowych i szczególnego przełamania bariery nieufności między badanym i badaczem. Przykładem takiego zapisu stanu świadomości oraz reakcji na okreś­ lone wydarzenia historyczne są badania, jakie przeprowadziłam w latach 1992-1993 w Bieniakoniach. W miejscowości tej, leżącej na pograniczu białorusko-litewskim, 50 km od Wilna, od kilku lat funkcjonuje posterunek graniczny i punkt kontroli celnej. Badania pozwoliły nie tylko odnotować reakcje ludności na wytyczenie obecnej granicy między Litwą i Białorusią po uzyskaniu przez nie własnej państwowości oraz na sformalizowanie 9 9 Oficjalne wyniki radzieckich spisów ludności są kwestionowane przez niektórych polskich badaczy; patrz пр.: Eberhardt (1992/93; 1994); Kubiak (1992). �POLACY N A B I A Ł O R U S I 45 Rye. 4. Domy w Nalibokach Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 zasad jej przekraczania i związane z tym utrudnienia, a także - na dokonu­ jące się od początku lat dziewięćdziesiątych w obydwu państwach przemia­ ny. Na ich podstawie można również mówić o daleko idących konsekwenqach owych zmian dla polskiej mniejszości narodowej mieszkającej na Litwie i Białorusi. Problem ten był już przeze mnie sygnalizowany podczas konferencji nt. „Pogranicze - Kultura - Tożsamość", zorganizowanej przez Katedrę Etnologii UJ w Krakowie w październiku 1994 r. Poświęciłam mu także część swego artykułu pt. „I po co ta granica?", (Kabzińska-Stawarz 1994a). W tym miejscu wspomnę tylko, że istnieją bardzo poważne prze­ słanki, by twierdzić, że obecne zmiany na Litwie i Białorusi wpływają m.in. na zmniejszenie intensyfikacji kontaktów i rozluźnienie więzi łączących dotychczas mieszkańców pogranicza, a w konsekwencji mogą doprowadzić do osłabienia jedności tej grupy. Mieszkańcy dawnych republik radzieckich znaleźli się dziś bowiem w innej niż dotychczas strefie oddziaływań, przede wszystkim politycznych, językowych, gospodarczych, i zostali zmuszeni do szukania swego miejsca (praca, udział w życiu religijnym, kulturalnym, towarzyskim) w ramach państwa, którego są obecnie obywatelami, tracąc kontakt z poprzednim środowiskiem. Znaczący wpływ na zmniejszenie dotychczasowej intensywności kontaktów mają też trudności związane z przekraczaniem granicy, wysokie ceny biletów autobusowych, kłopoty z zakupem benzyny i in. �46 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ze względu na brak miejsca dotychczasowe wyniki naszych badań omówi­ łam tu ogólnie i w dużym skrócie. Zarysowałam też zaledwie zasadnicze problemy badawcze. Część efektów została już przedstawiona w publika­ cjach lub na konferencjach. Pozostałe materiały są obecnie opracowywane. W związku z tym nie podaję tu np. danych liczbowych, które ilustrowałyby np. rozkład poszczególnych typów wypowiedzi, wielkość omawianych ka­ tegorii itp. Pragnę jednocześnie podkreślić, że celem tego szkicu było przede wszystkim ukazanie pewnych procesów i zjawisk występujących w badanych społecznościach. Dodam tu jeszcze, że w trakcie badań wykonaliśmy ok. 400 fotografii barwnych, które ukazują m.in. rodzaje budownictwa mieszkalnego, gospo­ darczego i sakralnego, wnętrza domów, cmentarze, środowisko naturalne, typy ludzkie, rejestrują też uroczystości religijne i rodzinne. Dokonane przez nas nagrania magnetofonowe są natomiast doskonałym źródłem do badań nad językiem miejscowej ludności. 2'arejestrowano ponadto kilkanaście aktualnie śpiewanych pieśni religijnych i ludowych, które świadczą o częś­ ciowym przynajmniej zachowaniu języka polskiego na Białorusi. Z perspektywy czterech lat można już bez przesady powiedzieć, że po­ dejmując badania na Białorusi stanęliśmy przed niepowtarzalną szansą prowadzenia prac w terenie dotychczas mało dostępnym dla badaczy z Pol­ ski (i nie tylko tych) nie ze względów geograficznych czy klimatycznych, ale głównie politycznych. Mieliśmy także możliwość zgromadzenia unikalnych materiałów, interesujących nie tylko dla etnologów, historyków, socjologów, znawców dziejów Kościoła, lecz także dla polityków i politologów. Myślę, że w znacznym stopniu skorzystaliśmy z tej szansy. Nie bez znaczenia dla efektywności badań był też fakt, że tzw. pieriestrojka w Związku Radzie­ ckim, a następnie powstanie niepodległej Białorusi spowodowały, iż kwestia tożsamości narodowej nabrała nowego znaczenia dla jej mieszkańców. Wiele osób też po raz pierwszy miało odwagę otworzyć się przed obcymi - bada­ czami, zrealizować potrzebę mówienia o swoich losach. Wielokrotnie nasi rozmówcy po wywiadzie ze łzami w oczach dziękowali za to, że pierwszy raz od ponad 40 lat mogli komuś opowiedzieć - często tragiczne - dzieje swoje i swoich najbliższych. Obecnie jesteśmy świadkami kolejnej transformacji Białorusi. Widoczne jest przede wszystkim wyraźnie dążenie do utrwalenia różnorakich więzi z Rosją. W tej sytuacji niezmiernie ważne byłoby - jak sądzę - konty­ nuowanie badań i przeprowadzenie ich zarówno w nowym terenie, jak też w środowiskach już przebadanych. O realizacji prac zadecydują jednak zarówno sprawy materialne (i docenienia wagi problemu przez osoby, w gestii których leży przydział funduszy na badania naukowe), jak też rozwój sytuacji za naszą wschodnią granicą. �POLACY NA BIAŁORUSI 47 LITERATURA C z a r n o w s k i S. 1958 Kultura, Warszawa. D e m s k i D. 1994 Naliboki i Puszcza Nalibocka - Zarys dziejów i problematyki, „Etnografia Pol­ ska", t. 38, z. 1-2, s. 51-78. D z w o n k o w s k i R. 1993 Za wschodnią granicą 1917-1993, Warszawa. 1994 Polacy na dawnych kresach wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religij­ nej, Lublin. E b e r h a r d t P. 1992/93 Przemiany narodowościowe na Białorusi w XX wieku, „Przegląd Wschodni", t. I I , z. 3 (7), s. 527-556. 1994 Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa. Iwanow M. 1992 Stan i potrzeby badań nad połską mniejszością narodową w Związku Radzieckim, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, Wrocław 1992, s. 35-43. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992/93 Polacy na Białorusi. Relacja z badań etnologicznych nad współczesnym procesem kształtowania się świadomości etnicznej, „Przegląd Wschodni", t. I I , z. 3 (7), s. 681-695. 1994a „/po co ta granica?", „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 79-105. 1994b Kościół w Nalibokach, „Więź", nr 12, s. 199-205. 1994c Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, „Literatura Ludowa", nr 4-6, s. 43-58. 1995 „Swoi" („nasi") i „przybłędy" („obcy") jako kategorie podziału społeczności lokalnych. Uwagi na marginesie badań etnologicznych prowadzonych wśród Polaków na Białorusi, [w:] Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, Białystok, s. 173-178. 1995 Nie tylko bastion polskości. Uwagi o miejscu i roli Kościoła Rzymskokatolickiego w życiu Polaków na Białorusi, [w:] Filozofia i religia w kulturze narodów słowiań­ skich, Rzeszów, s. 295-302. [w druku] „W kościele trzeba po polsku", „Fraza" - pismo literacko-społeczne, Rzeszów. [w druku] Granica między Litwą i Białorusią w odbiorze społecznym. Konsekwencje jej wyty­ czenia dla wspólnoty polskiej mieszkającej na pograniczu, materiały z konferencji nt. „Pogranicze - kultura - tożsamość", Kraków, 25-27 X 1994 r. K a c z a n P. 1927 Religijne położenie Białorusinów-katołików w Polsce, „Natio", nr 7-8, s. 54-70. K r y s i ń s k i A. 1929 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 5. Kubiak H. 1992 Polacy i Polonia w ZSRR: kwestie terminologiczne, periodyzacja i rozmieszczenie przestrzenne, szacunki ilościowe, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w Związku Radzieckim, Wrocław, s. 17-33. S a d o w s k i A. 1991 Narody wielkie i małe. Białorusini w Polsce, Kraków. S z a y n a T. 1993 Ethnic Poles in Lithuania and Belarus: Current situation and migrations, Santa Monica. Waldenberg M. 1992 Kwestie narodowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Dzieje. Idee. Warszawa. �49 POLACY N A BIAŁORUSI Polish population in the former USSR was interrupted and limited after 1945. The only tradition that has remained was Catholic faith and, to some extend, the language, although usually limited to the religious sphere. The command of the Polish language among the population with Polish national identity is not sufficient (mainly limited to church). Older people think that it is every Pole's duty to know his native language, young generation however does not consider it indispensable even if one defines himself as Poles. The problem of the language of liturgy in the Catholic church in Byelorussia is a compli­ cated one. Besides Polish, Russian and Byelorussian are used by the clergy as well (since there are also Russian- and Byelorussian-speaking Catholics there). Most of the local Poles don't approve of that, considering it as threatening the preservation of their national identity. Priests try to impugn the "Catholic is the same as Polish" stereotype and to replace the notion of "Polish church" with that of "universal church". If we assume that those changes in the Church itself turn out to be meaningful the question appears about the probable future base of the ethnic (national) self-definition of the Polish population in Byelorussia. Another import­ ant issue of the studies was the integration of local communities by the changing social and political system. Communities re-integrate, even if temporarily, around the reconstruction of local churches (or resuming possession of previous church buildings). Here again the Church appears as a "bastion of Polish nationality". The situation of the Polish minority in the former Polish Eastern Territories has recently been affected by the demarcation of the frontier between the two, now independent states, Lithuania and Byelorussia. The state border has contributed to the weakening of the mutual contacts of the Poles living now on two opposite sides of it, and thus may undermine the unity of the group. The inhabitants of the borderland, being now citizens of two separate states found themselves under the influence of two different political economic and linguistic spheres. They have to turn to new social networks within the country they live in and to break the previous ties. Particular interest of the author of the study has been focused on a small area within the territory under research. The area called Puszcza Nalibocka (the Naliboki Forest) had been the one where the boundary dividing Catholic and Orthodox population had run for a long time. Although, more recently the settlement: has changed and the territorial divisions are by no means well-marked any more, the border still seems to exist in the minds of the inhabitants of that area. Another conclusion of the study is, that there are many categories recognized among the Poles inhabiting the former Polish Eastern Territories, now Byelorussia and Lithuania, namely the Poles from Byelorussia, the Poles from Lithuania, the Poles from Poland, "the American Poles" etc. There are also various locally defined categories, classified according to their supposed loyalty to Polish nationality. In vernacular terms they are called: "The Poles with the Russian bow", "the Judas" who served the Soviets against their countrymen, "the Kalmuks," i.e. the Poles who have changed their Catholic faith and, at last, "zakarienionnye", i.e. the Poles faithful to their nationality against all circumstances. Each of those categories has presumably its own way of defining nationality, national identity etc. Moreover, it seems necessary to extent researches beyond the group of the "church Poles" - strongly religious peasant population and the activists of the Polish Association in Byelorussia, and to turn attention to intelligentsia, youth, urban population, people formerly active in the Communist Party and, above all, to people with Polish background who have lost their Polish identity and do not acknowledge their Polish roots any more. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �48 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ POLES I N BYELORUSSIA Summary In this article the author - the member of the staff of the Institute of Archaeology and Ethnology of the Polish Academy of Sciences, presents the results of field studies carried out in the years 1992-1994 among the indigenous Polish peasant population in particular villages of Western Byelorussia (districts Grodno and Minsk). First of all the studies allowed for ascertaining basic local criteria for ethnic (national) self-definition, with the most important role of religion. It has been proved that, according to the prevalent stereotype, still existing among the local Poles, Polish nationality is closely identified with Catholicism, while the Russians, Byelorussians and Ukrainians are considered to be exclusively of Russian Orthodox denomination. All the three mentioned non-Polish nationalities, as well as some other nations of the former USSR are defined by the local Poles with the term "Russians". "Russian faith" has the meaning of "Orthodox faith" while Catholicism is generally defined as "the Polish faith". Most of the informants' pronouncements make it clear that they conceive religion as synonimous with national identity. " I am Catholic, so it means I am Polish" was the most common answer to the question about one's nationality. Or: "I am Polish because I attend the Catholic church"; "Here, by us Polish means Catholic". The same way of thinking can be deduced from the terms in which the local Poles talk about intermarriages. In such cases one of the spouses is supposed to change religion. According to common opinion the Catholic parter who turns Orthodox "becomes Russian", and, if it is the Orthodox side who turns Catholic he or she "becomes Polish". It is clear then that changing of religion is perceived as an automatic change of nationality. It is remarkable that not only the Poles but also the Russians and Byelorussians tend to identify "Polish" with "Catholic". It seems improbable to some of them that any Byelorussian could be Catholic, and here the stereotype neglects reality since there used to be groups of the Catholic Byelorussians on those ethnically and religiously mixed areas, what has been proved by historical documents. One of informants said that any person of Byelorussian ethnicity could turn Catholic only under pressure. It is also worth noticing that the Russians who attend the Polish (i.e. Catholic) church are defined by the Poles as something like intermediate between the "real Catholics" and non-Catholic groups. It is said that they pray together with the Poles but they have their own ways of crossing themselves, confessing etc. The term "Polish-Catholic" was used by out informants mainly when they were directly asked to declare their nationality. In other, more free types of discourses (usually biographies of individuals and families) particular categories of people were usually defined by the terms "our people", "us" as opposed to "them", "the strangers", "alien people" or even "stray people", "newcomers" etc., denoting and emphasizing the difference between people born in the locality and their descendants (no matter where they actually live now) and the newcomers who had arrived after 1945. Also Jewish people who used to live in particular villages before the World War I I are defined as "our people". That reveals the importance of territorial, local ties for the local classification of people. The term "our people" is close to that of "local people", sometimes the two terms are applied interchangeably. In other cases they serve to denote ethnic identity. Older people tend to define as Polish all those persons who were born on the pre-war Polish Eastern Borderland (i.e. original Polish citizens). It is also important to have Polish ancestors. On the other hand, the knowledge of one's genealogy, family roots as well as Polish national history and cultural tradition is rather meagre. The cultural transmission among the �IRENA TURNAU EUROPEAN OCCUPATIONAL DRESS I N S T I T U T E O F T H E A R C H A E O L O G Y AND E T H N O L O G Y P O L I S H ACADEMY O F S C I E N C E S T H E L I B R A R Y O F P O L I S H ETHNOGRAPHY � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5f0e0878a64970dadecf7509bf29c78.pdf a6037bc1af092ee2ce9d65d018ca0ad8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5689 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5289 Title A name given to the resource Strój świętokrzyski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z 10;s.67 [2] Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH JANUSZ I MARIA KAMOCCY STRÓJ ŚWIĘTOKRZYSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S P O L S K I C H JANUSZ STRÓJ S T R O J Ó W I MARIA L U D O W Y C H KAMOCCY ŚWIĘTOKRZYSKI W R O C L A W Zakład Kuituroznawstwa Biblioteka. / Nr inwaritarzowy £d.gj../Jí£ £ ( 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA 6 1 LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : J Ó Z E F GAJEK. ADAM GLAPA, ANNA KUTRZE BA-POJ NARÓW A. ADAM MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIE­ WICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN REDAKTOR NACZELNY: JÓZEF GAJEK R E D A K T O R Z E S Z Y T U : T A D E U S Z SEWERYN OKŁADKA: ADAM MŁODZIANOWSKI PLANSZE BARWNE: J A N KOS NO DRUKARNIA UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO KLISZE JEDNOBARWNE: ZAKŁAD CHEMIGRAFII POLITECHNIKI KRAKOWSKIEJ TABLICE WIELOBARWNE: DRUKARNIA NARODOWA KRAKÓW Nakład 3.500 cgz. Ark. wyd. 8. Ark. druk. 4,25 \-2 tabl. Papier bezdrz. lOOg 61X86. Oddano do skład. 12. V I . 1961. Druk w grudniu 1961 Zam. 338/61 Cena zł 30.— « iluslr. ukończono K-12 �WSTĘP P o ł o ż e n i e i charakterystyka obszaru: Strój świętokrzyski występuje zwarcie po obu stronach grzbietu Łysicy, głównego pasma Gór Świętokrzyskich. W okresie wczesnowiecznym region ten należał do rdzen­ nej Małopolski i wchodził w skład lewobrzeżnej części Ziemi Sandomierskiej. Od. roku 1138 był częścią Księstwa Sandomierskiego, a po zjednoczeniu ziem polskich — województwa San­ domierskiego. Od roku 1397 — należał do powiatu Sandomierskiego. W latach 1795—1809 znalazł się przejściowo pod panowaniem austriackim (wchodząc w skład tzw. Galicji Za­ chodniej), a następnie należał do departamentu Radomskiego Księstwa Warszawskiego. Po utworzeniu tzw. Królestwa Kongresowego wszedł w skład Województwa Sandomierskiego (późniejszej Gubernii Radomskiej). Po I wojnie światowej większość obszaru świętokrzy­ skiego wcielona została do pow. kieleckiego, częściowo iłżeckiego, a skrawek do opatow­ skiego. Pod względem administracji kościelnej Świętokrzyskie należało do archidiakonatu kie­ leckiego diecezji Krakowskiej. W początkach X I X w. weszło w skład nowoutworzonej diecezji Sandomierskiej. Północna część zasięgu stroju świętokrzyskiego obejmuje obszar dość żyzny, o urodzaj­ nych glebach lessowych. Ludność tu w znacznej mierze żyje z rolnictwa. Południowa część regionu ma gleby mało urodzajne, w związku z czym mieszkańcy jej poza rolnictwem zajmują się dodatkowo pracą w przemyśle oraz obróbką drzewa (np. wyrób gontów). Charaktery­ styczną cechą rolnictwa regionu świętokrzyskiego jest uprawa lnu. Liczne nieużytki, łąki i lasy sprzyjają też rozwojowi hodowli owiec; własna wełna i len przyczyniły się zaś do rozkwitu tkactwa. W związku z tym materiały fabryczne były tu mniej rozpowszechnione niż w sąsiednich okolicach, a sam strój ludności Gór Świętokrzyskich prawie w całości wykonywany był z samodziału. Historia regionu: Górzysty region świętokrzyski skoncentrowany koło Tarczka, a następnie Bodzentyna cechuje swoista zwartość i odrębność w porównaniu do nizinnych okolic ziem sąsiednich. Liczne wykopaliska, jak np. w okolicy Słupi, mówią o odwiecznym zamieszkiwaniu tych ziem i wykorzystywaniu bogactw naturalnych. Dowodzą tego liczne znaleziska śladów kuźnic, jak również częste występowanie w tych okolicach nazwy «Huta». Ludność skupiała się głównie na obszarach lessowych w pobliżu Tarczka, czy ewentualnie wokół ośrodków hutniczych . W średniowieczu większość ziemi regionu świętokrzyskiego należała do biskupstwa kra­ kowskiego (klucz w Bodzentynie), a po sekularyzacji tychże dóbr przeszła na własność rządową jako Dobra Górnicze. Następnym co do obszaru posiadaczem było opactwo świętokrzyskie. Biorąc pod uwagę, że wiele z pozostałych wsi należało do klasztoru w pobliskim Wąchocku czy też w Miechowie, zrozumiałym jest, że pojedyncze wsie prywatne tonęły w masie dóbr duchownych. Górzystość i niedostępność terenu powodowały, iż chłop świętokrzyski dłuższy czas niż w sąsiednich okolicach był wolnym, obowiązanym jedynie do daniny i służby wojskowej . 1 2 i* 3 �W dalszym ciągu dziejów los chłopa świętokrzyskiego był naogół podobny do doli poddanych innych dóbr. Żywszy rozwój regionu świętokrzy­ skiego rozpoczął się w XV wieku, w związku ze zmianą głównych szlaków komunikacyjnych w Polsce, spowodo­ waną Unią z Litwą, a następnie odzy­ skaniem Pomorza. W tym okresie je­ den z najważniejszych traktów biegnie przez Chmielnik — Bodzentyn — Iłżę, a Bodzentyn staje się rezydencją biskupów krakowskich. Rozwój przemysłu, choć mniejszy niż na obszarach sąsiednich, nie mniej stał się przyczyną, iż część chłopów odrabiała pańszczyznę w zakładach prze­ mysłowych. Najazdy szwedzkie spowo­ dowały zniszczenie przemysłu i ogólne zubożenie. Dopiero rząd Kongresowego Królewstwa Polskiego podjął poważ­ niejsze próby odrodzenia przemysłu, głównie jednak na północ od omawia­ nego regionu. W ramach podniesienia gospodarczego usiłował też wskrzesić hodowlę owiec, mającą tu starą tra­ dycję. Po upadku powstania listopadowego Ryc. 1. Mieszczanin z Bodzentyna. A . Patkowski — Sando­ władze rosyjskie nie interesują się Swięmierskie, Poznań 1938 r., str. 49, fot. Photo-Plat Warszawa. tokrzyszczyzną, co przy równoczesnym rozwoju Zagłębia Dąbrowskiego pociąga za sobą, około połowy X I X wieku powolne zamieranie przemysłu na omawianym terenie. Sytuację gospodarczą chłopa świętokrzyskiego polepszyło uwłaszczenie dekretem Rządu Narodowego w czasie powstania 1863 r. Niemniej jednak nieurodzajność ziemi, zwłaszcza w południowej części regionu, przyczyniła się do poszukiwania zarobku poza rolnictwem. Istnienie dość silnego przemysłu tak na terenach sąsiednich (Kielce, Ostrowiec, Starachowice i in.), jak i w samym terenie świętokrzyskim — przykładem może tu być kopalnia «Staszic» w Rudkach — powodowało dalsze wytwarzanie się warstwy chłopsko-robotniczej, bardzo dziś licznej, zwłaszcza w"południowej i wschodniej części regionu. Budowa kolei WarszawskoWiedeńskiej, biegnącej przez Kielce, stała się ostateczną przyczyną żywszych kontaktów — zwłaszcza zachodniej części regionu świętokrzyskiego — z Mazowszem, co w konsekwencji spowodowało cofnięcie się elementów małopolskich w bardziej niedostępne pasma Łysicy. Cechy stroju ś w i ę t o k r z y s k i e g o : Ludność świętokrzyska posiada swój odrębny ubiór, należący do grupy strojów mało­ polskich. Świętokrzyski ubiór męski — mimo otoczenia go ze wszystkich stron przez regiony o odzieży z przewagą cech mazowieckich — był typowo małopolski. Od ubiorów są­ siednich odróżniała go brązowa sukmana o czerwonym szamerowaniu, z odwiniętą lewą klapą, koszula wyszywana czerwono, oraz płótnianka, zwana we wschodniej części obszaru świętokrzyskiego kamizielą, a w zachodniej — guńką. Podobnie jak sukmana, charaktery4 �zowała się ona odwiniętą lewą klapą. Typową była też czapka rogata granatowa, zwykle z czer­ wonymi wypustkami, a także wy­ soka czapa sukienna z kolorowym denkiem (ryc. 1, 7). W stroju kobiecym najbardziej charakterystyczne były gorsety z krótką baskinką, zdobione krzy­ żującymi się kolorowymi tasiem­ kami, kilimy, czyli rodzaj samo­ działowej płachty wełnianej, którą okrywały się kobiety w zimie oraz noszone do dziś czarne lub czerwone w czarne pionowe paski zapaski naramienne i przedsobne. Typową była też guńka płócienna, różniąca się od męskiej jedynie bogatszymi zdobieniami. Ubiory sąsiadów: Strój świętokrzyski graniczył na wschodzie z sandomierskim, a na północy z ubiorem robotni­ czym panującym na terenach by­ łego Zagłębia Staropolskiego; od zachodu i południa — ze strojem kieleckim (ryc. 9). Ryc. 2. Dziewczyna w zapasce. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. Na obszarze sandomierskim nosili mężczyźni sukmanę fałdzistą, o kroju mazowieckim, szarawą, zastępowaną w lecie często przez płócienną kamizielę. Na głowę wdziewali rogatywki granatowe, z tzw. kucotkami, czyli frędzlami. Opa­ sywali się szerokimi pasami. W stroju kobiecym najbardziej charakterystycznym był kap, czyli rodzaj mitry, noszonej przez mężatki. Zapaski naramienne występowały w Sando­ mierskiem jedynie na pograniczach: północnym, zachodnim i południowym. Na obszarze dawnej Puszczy Radomskiej nosili mężczyźni szare lub brązowe sukmany, za­ pinane na pętle lub haftki. Okryciem głowy były wścieklice, bądź też rogatywki. Kobiety nosiły wełniane zapaski przedsobne i naramienne, czarne w poziome białe prążki, a dawniej i kilimy, które rozchodziły się również i po północnej części terenu świętokrzyskiego. Strój ten był stosunkowo krótki, gdyż sięgał nieco niżej kolan. Na północ od stroju świętokrzyskiego rozciągają się tereny o starej tradycji górniczoprzemysłowej. Na tych obszarach nie występował strój ludowy. Kobiety ubierały się na wzór miejski, mężczyźni zaś na codzień chodzili w stroju roboczym, na święta zaś wkładali ro­ dzaj munduru, często przez nich samych nazywanego frakiem . Kielecki ubiór ludowy posiadał kilka odmian. Najbardziej charakterystyczną dla stroju męskiego była sukmana czarna lub granatowa z małymi trójkątnymi klapkami, umieszczo­ nymi z tyłu, na wysokości pasa. Rzadziej noszono sukmany białe, suto fałdowane, typowo mazowieckie. Głowę okrywano wścieklicą lub rogatywką. Strój kobiecy cechowały zapaski, naramienne i przedsobne, przy czym dłużej niż w świętokrzyskim, utrzymały się tu zapaski półcate. Zapaski nosi się tu czarne — podobne do postnych świętokrzyskich, bądź pasiaste, o układzie pionowym, z przewagą kolorów bordowych lub amarantowych. 3 5 �Rozdział 1 OBECNY STAN STROJU LUDOWEGO W GÓRACH ŚWIĘTOKRZYSKICH Proces zanikania świętokrzyskiego stroju ludowego rozpoczął się na przełomie X I X i X X wieku. Ubiór męski przestał istnieć po I wojnie światowej — kobiecy jest jeszcze dziś używany (ryc. 2, 3). Szczątkowe formy regionalnego stroju męskiego przetrwały jedynie w roboczym ubio­ rze starych gospodarzy. Stanowią je lniane, samodziałowe koszule z oszewką, lejbiki oraz spodnie, wykonane z tkaniny samodziałowej wełnianej. Na uwagę zasługuje tu sposób no­ szenia spodni codziennych, wpuszczanych do butów i opadających na cholewy (ryc. 8). Zimą dość powszechne jest noszenie czapek baranich; wyjątkowo można napotkać i kaszkiety. Do dziś starsi chłopi często ubierają koszule bajowe, szyte na wzór rosyjskich, a weszłe w użycie w początkach X X wieku. Nosi się je wyrzucane na wierzch spodni. Nielicz­ nych kapot używa dziś jeszcze kilkunastu starszych wieśniaków, jako zimowych płasz­ czy, głównie do kościoła. Iłżeckie kożuchy nosi się jeszcze po całkowitym wypruciu z nich wszelkich ozdób. Świętokrzyski ubiór kobiecy utrzymał się przede wszytkim w okolicy Bielin oraz na północ od pasma Łysicy, koło Dębna i Bo­ dzentyna. Wyginęła jednak np. całkowicie angiera oraz noszony jeszcze do ostatniej wojny — co prawda już tylko w jednej wsi — pasiasty kilim. Sporadycznie tylko na­ potkać można kubraki, trzewiki sznuro­ wane, haftowane koszule, serdaki czy gor­ sety. Naogół kobiety chodzą w bluzkach, w zimie nakładając na nie ręcznie robione swetry. Nieco częściej występuje gorset świę­ tokrzyski, noszony przez dziewczęta do tzw. ubioru krakowskiego, składającego się nad to z plisowanej spódniczki, zwykle czerwonej, z naszytymi kolorowymi ta­ siemkami i z podobnie zdobionego, białego fartuszka. Spódnic z sorcu samodziałowego już prawie się nie spotyka, podobnie jak i ostrych. W powszechnym użyciu są zapaski przedsobne i naramienne, a na północ od Łysogór — czarne fartuchy alpagowe. W piątki i w ogóle w okresach postu na­ kładają Świętokrzyżanki zapaski czarne, za­ równo przedsobne, jak i naramienne. W świę­ ta jednak najpospoliciej ubierają zapaski czerwone, w czarne pionowe paski, przy czym często, zwłaszcza dziewczyny i młodsze Ryc. 3. Dziewczynka w zapasce nałożonej od deszczu, mężatki, zarzucają tylko zapaskę naramienną Bieliny Kapitulne, pow. kielecki na ubiór miejski. 4 6 �Ryc. 4. Kobieta z Baszowie, pow. kielecki — rys. O. Kolberg. Ryc. 5. Kobieta z Baszowie, pow. kielecki — rys. O. Kolberg. W świętokrzyskim za najmodniejsze uchodzą czerwone w czarne pionowe paseczki, za­ paski naramienne, zielone plisowane spódniczki, sięgające do pół łydki, oraz kwieciste, zielone chusteczki z frędzlami. Zwłaszcza przestrzega się tego ubioru podczas pielgrzy­ mek i oficjalnych wystąpień. Powszechnie jest przyjęte, że mężatki nie pokazują się publicznie z gołą głową; poza barwnymi wełnianymi chusteczkami i białymi płóciennymi największą popularnością cie­ szą się kwieciste chusteczki nylonowe. Młode dziewczęta coraz częściej noszą wielobarwne zapaski krakowskie. Należy przy­ puszczać, iż moda na zapaski przetrwa jeszcze długo. Wpływa na to hodowla owiec, dająca dobrą, własną wełnę, powszechna znajomość tkactwa, oraz nieskomplikowany krój zapaski, stanowiącej doskonałe okrycie przed wiatrem czy deszczem, trwałość, a nadto ciesząca oko jej barwność. Ilość posiadanych zapasek świadczy o zamożności; weszło w zwyczaj da­ wanie córce na wiano po 3—4 zapaski, w tym zgrzebna jedna, a reszta świętalne. Niemniej tu i ówdzie daje się zauważyć pogardliwy stosunek młodzieży, zwłaszcza męskiej, do ubioru ludowego. Tak np. w Rzepinie przyjęła się pogardliwa nazwa na dziewczęta noszące za­ paski —• Kucha z Rzepina. Na podtrzymanie tradycyjnego ubioru duży wpływ ma zwyczaj wdziewania stroju re­ gionalnego przez kobiety noszące podczas procesji feretrony czy obrazy. Z drugiej strony, przyjmowanie się zapaski naramiennej wśród ludności miejskiej, głównie za pośrednictwem C. P. L. i A., umacnia nieco prestiż stroju ludowego. 7 �Ryc 6. Kobiety z Tarczka, pow. iłżecki •— fot. z archiwum Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rozdział I I ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Źródła pisane, mówiące o rozwoju stroju świętokrzyskiego są bardzo skąpe. Niewątpli­ wie, jako strój typowo małopolski, rozwijał się w swej starszej formie analogicznie do kra­ kowskiego i staro-sandomierskiego . Pominąwszy uwagi o klejnotach ludowych, pochodzące z XVUI-wiecznego opisu wotów kościelnych , najstarsze wiadomości o stroju świętokrzy­ skim podaje «Dziennik Ustaw Województwa Mazowieckiego* z roku 1821 . Znajdujący się tam list gończy daje opis stroju roboczego z Mąchocic, zbliżony w zasadzie do letniego ubioru z końca XIXwieku. Męska sukmana świętokrzyska posiada krój typowo małopolski; stąd należy przyjąć, że musiała ona wejść w użycie jeszcze przed odcięciem świętokrzyskiego regionu od reszty obszaru występowania ubioru małopolskiego. Sukmana małopolska została zastąpiona ma­ zowiecką w środkowej części kielecczyzny w połowie XIX wieku . Na tej podstawie można przyjąć, iż występowanie sukmany na terenie świętokrzyskim przypada conajmmniej na I połowę XIX wieku, a przypuszczalnie jest o wiele starsze. Po odcięciu świętokrzyskiego od strefy pozostałych ubiorów małopolskich nastąpiło równoczesne cofanie się zasięgu sukmany świętokrzyskiej z zachodu na wschód. Nie bez znaczenia był tu rozwój Kielc, jako osiedla wielkomiejskiego, silnie oddziaływającego na okoliczne wsie. W miejscowościach należących do obszaru stroju kieleckiego, a graniczących ze świę­ tokrzyskim zachowała się ustna tradycja o istnieniu sukmany typu świętokrzyskiego. W Mass 6 7 8 8 �łowię, czy Dąbrowie, należących ongi do dawnej parafii św. Wojciecha w Kielcach — wystę­ pował strój świętokrzyski na równi z kieleckim, — ale w latach 70-tych XIX wieku, na południe od pasma Łysicy noszono też sukmany typu kieleckiego . Z roku 1874 posiadamy już dość obszerny opis męskiego ubioru świętokrzyskiego . Proces zanikania tego stroju rozpoczął się na przełomie XIX i XX wieku. W tym to okresie zarzucono płótnianki, dotychczas noszone na równi z sukmaną . Te ostatnie, w początkach XX wieku zaczęły wychodzić z użycia na rzecz kapot, przy czym obie te części ubioru po 1 wojnie świa­ towej, należały już do wyjątków. Po raz ostatni sukmanę użyto w 1950 r., na powitanie bis­ kupa. Po I wojnie światowej granatowe kaszkiety zostały zastąpione przez maciejówki; zanika także baszłyk kupowany od Rosjan. W okresie międzywojennym weszły w użycie czapki miejskie, używane zresztą od około 1910 r. Ostatecznym powodem zarzucenia kubanów, podobnie jak i kaszkietów, było wymordowanie w czasie ostatniej wojny przez hit­ lerowców czapników żydowskich z Kielc, a głównie z Bodzentyna. Najstarsze wiadomości źródłowe do świętokrzyskiego ubioru kobiecego, to przede wszystkim inwentarze kościelne z polowy XVIII wieku. W wotach składanych przez wieś­ niaczki powtarzają się sznury małych i dużych korali, często z przymocowanymi do nich krzyżykami . Zamiast oryginalnych, musiano nosić też i korale sztuczne , skoro i te za­ wędrowały do kościoła jako wota, podob­ nie jak korale dętkowe , oraz paciorki szklane . Następne hrformacje dotyczące stroju kobiecego pochodzą już z połowy XIX wieku (ryc. 4, 5); w tym okresie nie różnił on od noszonego wówczas w najbliższej okolicy Kielc. Niemniej rekonstrukcja kobiecego ubioru świętokrzyskiego, na podstawie tradycji ustnej przechowanej w pamięci nielicznych starych wieśniaczek, pozwala przyjąć, że w I-szej połowie X I X wieku występował tu starszy typ odzieży. Stano­ wiła go spódnica płócienna, często druko­ wana, gorset oraz biała, płócienna zapa­ ska przedsobna i naramienna. Zachowała się też pamięć o kobiecym białym ubiorze świątecznym, z płótna fabrycznego, noszo­ nym sporadycznie do początku XX w. Za­ znaczała się w nim naramienna zapaska płócienna z koronkową wstawką, będącą niewątpliwie śladem po dawnym białym ubiorze. Niepodobna dziś stwierdzić, czy w odzieży kobiecej I połowy XIX wieku omawianego regionu występowały hafty. Można jednak przyjąć ich istnienie na podstawie relacji ks. W. Siarkowskiego . Opisywany przez niego strój z okolic Kielc (bez bliższego określenia wsi) noszony był w Świętokrzyskim, w każdym razie w jego 9 10 u 12 1S 14 1S 16 Ryc. 7. Chłopak w ubiorze świętokrzyskim. Pocztówka barwna, z przed r. 1916 — ze zbiorów archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 9 �południowej części. Opierając się na zda­ niu ks. W. Siarkowskiego, że: «Odmiana całkowita w tym ubiorze, według zdania starych ludzi, datuje się przeszło od 60 lat» opis ten odnosić wolno do okresu przed 1818 rokiem. W I połowie X I X wieku Świętokrzyżanki nosiły czarne spódnice wełniane, przykryte z przodu takiemiż zapaskami polnemi tzn. szytemi z dwóch «półek» tkanych na krosnach czteronicielnicowych, techniką drelichową. Na ramiona zarzu­ cały zapaskę również czarną. Według po­ dania ludowego czarny kolor zapasek upamiętnia żałobę po zarazie grasującej w Górach Świętokrzyskich (ryc. 6). Istnienie jednakowych gorsetów na te­ renie świętokrzyskim, jak i w okolicach Kielc, wskazuje na trądycyjność tego kroju. Opisywany tu ubiór dotrwał do I wojny światowej, na krawędziach stroju święto­ krzyskiego np. we wsi Barczy, czy w Górnie, a w Klonowie nawet do lat 1935—36. Jadąc do miasta lub idąc do kościoła kobieta na lnianą koszulę wdziewała gor­ set, na nogi kładła drewniane kurpie, na głowie wiązała czepiec. Na ramiona zarzucała kilim. Wyjątkowo, we wsi Michniów (pow. kielecki) kilim był w powszech­ nym użyciu, ażdo chwilipacyfikacji tejże wsi Ryc. 8. Męski ubiór letni. przez hitlerowców w czasie ostatniej wojny. Około połowy X I X wieku zapaski polne zostały zastąpione przez zapaski krótsze, wszyte do oszewki wzdłuż dłuższych boków. Były one o wiele cieplejsze, ponieważ długość płata materiału, z którego je wykonywano, znacznie przekraczała szerokość uzyskiwaną z szycia dwóch półek, a przez to pozwalała na lepsze okrycie. Zmiana szerokości zapaski była możliwa dzięki zastosowaniu szerszych krosien. Na dawniejszych można było tkać tkaniny o szerokości 1 łokcia. W Gazecie Kieleckiej z lat 70-tych X I X wieku posiadamy dość ogólny opis kobiecego stroju świętokrzyskiego . W drugiej połowie X I X wieku w stroju kobiecym występowały również i suknie, czyli spódnice wełniane, samodziałowe, zeszyte ze stanikiem. Wyszły z mody w końcu X I X w. W ostatniej ćwierci X I X wieku weszły w powszechne użycie zapaski czerwone w czarne pionowe paseczki. Najstarsze informacje o nich pochodzą z ok. 1867 roku z Kakonina. Określa się je powszechnie nazwą bielińskich zapasek, gdyż wykonywano je głównie w Bie­ linach. Zwano je też gidelskimi, dla podkreślenia ich kolorowości, cechującej zapaski widy­ wane w Gidlach. O żywotności stroju kobiecego w latach 80-tych X I X w. może świadczyć fakt, iż za­ można jedynaczka w Łącznej posiadała 5 gorsetów i tyleż sorców; zwłaszcza spódnic musiała mieć kilka, bo do kościoła panny kładły ich po parę, tak, aby każdą było trochę widać. Proces zanikania kobiecego stroju świętokrzyskiego rozpoczął się na większą skalę w okresie międzywojennym. 11 10 �Obecnie żywym elementem dawnego ubioru pozostała wyłącznie zapaska, ekspandująca na teren kieleczczyzny i Puszczy Radomskiej. Nadto ulega ona coraz to nowym przejawom mody. Tak np. zapaska czerwona w czarne pionowe prążki, których szerokość dla każdej parafii jest inna, współzawodniczy z krakowską, rozpowszechnioną w świętokrzyskim w la­ tach 40-tych X X wieku. Czynnikiem sprzyjającym procesowi powolnego zanikania świętokrzyskiego stroju kobie­ cego są dziewczęta, których duży procent kształci się w Ostrowcu, Kielcach czy Jędrzejo­ wie. Wstydzą się one swego regionalnego stroju i starają się naśladować modę miejską, ze znajomością której powracają potem do rodzinnych wsi i krzewią tam mową modę». Rozdział I I I ZASIĘG STROJU ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Zasięg stroju świętokrzyskiego cofnął się w X I X wieku na wschód, o czym świadczą zarówno wspomniane już relikty męskiego stroju świętokrzyskiego w dawnej parafii św. Woj­ ciecha w Kielcach, jak i mapa znajdująca się w zbiorach O. Kolberga, wykazująca m. in. jednakowość ubioru w okolicach Dymin (wieś na płd. od Kielc) i Bielin. Stąd też niektóre opisy stroju z okolic Kielc odnoszą się do ubioru świętokrzyskiego. Do cech charakteryzujących strój świętokrzyski zaliczyć należy przede wszystkim suk­ manę męską, brązową, rzadziej białą, z jedną tylko klapą odwiniętą (z drugiej strony często była naszyta dodatkowa mała klapka), oraz kobiecą zapaskę naramienną i przedsobną w ko­ lorze cynobrowym w czarne, pionowe paski. Pozostałe charakterystyczne szczegóły ubioru, jak granatowe rogatywki z czerwonymi wypustkami, pokrywają się niemal całkowicie z zasięgiem sukmany — poza okolicą Bielin, w której noszono rogatywki bez wypustek. Wysoka czapa sukienna została potwierdzona tylko w okolicy św. Krzyża. Zasięgu guńki, z odwiniętą klapą — stanowiącą odmianę płótnianki w stroju świętokrzyskim, a zaginionej na początku XX wieku —• nie udało się wy­ znaczyć. Mniej uchwytne są cechy stroju kobiecego. Ogólna sylwetka Świętokrzyżanki jest po­ dobna do Kielczanki . Gorsetów, czy zapasek czarnych niepodobna rozróżnić. Główną różnicę stanowi tu czerwona zapaska oraz starsze formy haftu na koszuli. Wspomniana powyżej, znajdująca się w zbiorach O. Kolberga mapa świadczy o występowaniu na po­ łudnie i wschód od Kielc ubioru świętokrzyskiego. Dominującą cechą jest tu zapaska — to też, gdy w okresie międzywojennym rozszerzył się jej zasięg, przyjęcie zapaski było równoznaczne z przyjęciem stroju świętokrzyskiego, mimo że nie łączyło się wcale z no­ szeniem pozostałych części tegoż ubioru. Natomiast poczucie przynależności etnograficznej, mimo że stosunkowo dość rozwinięte, nie może tu służyć jako kryterium, ponieważ także w części sąsiedniego terenu kieleckiego ludność określa siebie jako pochodzącą od Świętego Krzyża. W świadomości mieszkańców terenów świętokrzyskich, dość wyraźnie łączy się fakt pokrywania się grupy terytorialnej, świętokrzyskiej, z zasięgiem stroju, a zwłaszcza czerwonej zapaski. Poczucie tej odrębności podtrzymują także pielgrzymki do Częstochowy, wśród których kolor zapasek świętokrzy­ skich zwraca powszechną uwagę. Sukmany świętokrzyskie zajmowały żyzną ziemię lessową w okolicy Bodzentyna docho­ dząc do granic lasów starachowickich i suchedniowskich, którymi biegnie granica zasięgu od Radkowie do Łącznej. Na północ od tych lasów mieszka ludność nie zachowująca tradycji odrębnego stroju ludowego. Na południu i na południowym wschodzie graniczy sukmana świętokrzyska z kielecką o kroju mazowieckim. Lima graniczna biegnie między wsiami: Ka18 11 �jctanów a Brzezinkami, Masłowem a Mąchocicami i Cedzyną a Leszczynami. Od Leszczyn dąży łukiem w kierunku południowo-wschodnim do pasma orłowińskiego; dalej na wschód pasem orłowińskim i następnie graniczy z sukmaną sandomierską, również o typie mazo­ wieckim. Granica ta biegnie między wsiami Lechowem, a Lechówkiem w kierunku północnowschodnim do Słupi Starej, w której to jednak już w latach 80-tych X I X wieku strój ludowy nie był zbyt popularny , a następnie na północ, z lekkim odchyleniem ku zachodowi, ku Radkowicom. Poza wyżej opisanym terenem sukmany świętokrzyskie występują sporadycznie w Masło­ wie oraz w jego najbliższym sąsiedztwie, a także w okolicy Górna i Skorzeczyc. 19 ZAS!E G Ł U B I O R U ' Ś W I Ę T O K R Z Y S K I E G O opp. J.Kamocki SKALA 1 : 300000 , a s 11^— II""-M granica zasiągu ubioru granica zdartego zasiągu ubioru kobiecego granica obszaru pnzeiściowego w ubiorze kobiecym granica ubioru męskiego 0 0 O ^.asta i miasteczka miciscowości w których autorzy przeprowadzali badania miejscowości z których dane uzyskano z innych źródeł - Ryc. 9. Zasięg rogatywek świętokrzyskich, granatowych z czerwonymi wypustkami pokrywa się na ogół z zasięgiem sukmany. Czerwona, w czarne pionowe paski zapaska świętokrzyska w swoim starszym zwartym zasięgu pokrywa się z zasięgiem sukmany. Ponadto obejmuje na wschodzie parafię Grzegorzewice. Poza tym, na zachód od zwartego zasięgu występowały zapaski świętokrzyskie w parafiach Tumlin i Zagnańsk. W latach 1917—1940 przyjęły się w okolicach Górna i Skorzeczyc (na południowy wschód) oraz Pawłów i Chybice (na północny wschód). We wsi Masłów wpro­ wadził modę na nie tamtejszy zespół śpiewaczy. Granica gorsetów świętokrzyskich na północy i wschodzie pokrywa się z granicą za­ paski, natomiast na południowym zachodzie i zachodzie zlewa się z gorsetem kieleckim. 12 �Ryc. 10. Koszula męska. I : 20 Śniadka, pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 12397. A — widok z przodu, B — widok z tylu, C — krój: d — p r z ó d , dl — t y ł , e — listewki, f— ćwiki, g — rękaw, h — osywka, i — kącik, j — pępek, k — kołnierzyk. 13 �R o z d z i a ł TV OGÓLNY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU MĘSKIEGO W końcu X I X i w początkach XX wieku wieśniak świętokrzyski nosił w lecie na codzień zgrzebne spodnie ściągnięte w pasie trokiem i wypuszczoną na nie koszulę, związaną pod szyją płóciennym skrawkiem. Słomiany kapelusz lub stary kaszkiet, rzemienny pasek, a na nogach drewniaki zwane kurpiami uzupełniały ubiór. W okresach chłodu, często na koszulę nakładał lejbik, a nań guńkę płócienną, pacześną. Pod ciemne samodziałowe spodnie wełniane nakładano zimą płócienne kalisony, przy czym te ostatnie spełniały rolę ubioru domowego; na koszulę i lejbik wdziewano spancer, a na wierzch guńkę lub starą sukmanę. Obuwie noszono skórzane, szyte po bo­ kach, na wysokim obcasie, bądź też buty rosyjskie wojskowe, kupowane od żołnierzy. Na głowę wkładano baranicę. Wyjeżdżając końmi odziewano się kożuchem, głowę otu­ lano w balsznik, a na buty z cholewami zakładano słomiane kalosze. Ręce chroniły papugi czyli rękawice swojskiej roboty. Ubiór świąteczny różnił się od roboczego przede wszystkim lepszym materiałem i wy­ kończeniem. Koszulę świąteczną szyto z cienkiego płótna, zdobiono czerwoną nicią na oszewce i na przodach, a pod brodą wiązano na rzeszotkę. Bied­ niejsi kładli na codzienną koszulę haftowany kar cyk, zakrywając nim widoczne spod spancera części. Na lejbik przychodził spancer, który latem rozpinano, aby spod nie­ go wyglądał lejbik. Spodnie płó­ cienne, ukraszone na czarno lub granatowo, zastępowały zimą białe wyborowe z samodziału wełnia­ nego, względnie sukniaki, wyko­ nane z tegoż sukna co i sukmana. Odzienie zwierzchnie stanowiła płó­ cienna guńka zdobiona aplikacja­ mi, szamerunkiem i wełnianymi kucotkami, a przede wszystkim charakterystyczna dla regionu świę­ tokrzyskiego brązowa a rzadziej biaława sukmana (ryc 7, 15, 18). 20 Ryc. 12. Czapka pana młodego (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela Świętokrzyskiego», w Bielinach, pow. kielecki). 14 Podobnie jak guńka, posiadała ona wyłożoną klapę z lewej strony. Tylko wyjątkowo biedni gospoda­ rze nie posiadali sukman, bądź też nosili je bez ozdób. Sukmanę czy guńkę przepasy­ wano szerokim pasem o ozdob­ nej sprzączce, nabitym kółkami mosiężnymi. Najbogatsi nosili trzosy z kieszeniami na pienią­ dze. Nogi obuwano w białe buty juchtowe, których cholewa zachodziła nieCO ponad kolano. Miały �one wysokie obcasy z szeroldmi podkówkami. Mniej zamożni nosili buty czarne, a naj­ biedniejsi — kurpie. Głowę okrywano granatową rogatywką z czerwonymi wypustkami i kucotkiem, bądź też brązową, wysoką czapą sukienną z czerwonym denkiem. Kawalerowie sukman nie nosili. Strój ich charakteryzowało bogatsze zdobienie i ja­ skrawość kolorów, w przeciwieństwie do ubioru mężczyzn żonatych. Szczególną uwagę zwracali na buty pięknie w harmonije ułożone. Czapki kawalerów zdobiły czasem pawie pióra, a słomiany kapelusz ożywiała kolorowa wstążka o swobodnie zwieszających się końcach. Ślub brał p. młody w sukmanie; przypięty do czapki bukiet z dużą białą kokardą czy szychem odróżniał go od drużbów. W miejscowościach, gdzie używano wysokich czapek sukiennych, czapkę p. młodego zdobiły upięte na niej kolorowe tasiemki (ryc. 12). Drużbowie mieli przy czapkach przypięte bukiety, czyli wionki; z czasem zaczęto je nosić na boku (na piersi). Robiły je druhny z ruty lub — kupowały sztuczne. Przy wionku umiesz­ czano małą, białą kokardkę. Starszy drużba nosił zwykle większą kokardę podwójną, białą i czerwoną. W nielicznych wsiach na płn.-wschodnim pograniczu stroju świętokrzyskiego przypinali drużbo­ wie, po prawej stronie czapek pawie pióra, tak długie że do chałupy nie wloz, bo się nie zmieścił. Takąż ozdobę z piór nosił zwykle komendant banderii, uczestnicy zaś banderii byli przepasani na ukos, przez pierś, szerokiemi wstęgami. Podczas zabaw, tańczący w sukma­ nie, lewą ręką obejmował tancerkę, a przez prawą przerzucał połę sukma­ ny. Należało to do szyku. Do trumny ubierano mężczyzn żo­ natych w ubiór świąteczny, najczęściej w sukmanę. Przy boku zmarłego kła­ dziono czapkę, a na nogi wkładano buty z cholewami. Kawalerów ubie­ rano raczej jasno, w guńkę lub spancer. Do chrztu niesiono dziecko w pie­ luchach, owinętych starą szmatą i na­ krytych chustką lub zapaską. Główkę dziecka okrywano białą chusteczką. W okresie międzywojennym rozpow­ szechnił się zwyczaj obszywania dla chłopców pieluszek niebieskimi wstąż­ kami. Małych chłopców ubierano w ko­ szule płócienne, sięgające kolan; nieco starsi chodzili w przepasywanych krajką sukienkach ze stanikiem zapina­ nym z tyłu na guziki. . Według wspomnień najstarszych gospodarzy, spodnie dostawał chłoGrabowski w latach 1880pak, dopiero gdy JUŻ myślał O Że1890. Ze zbiorów archiwum Muzeum Etnograficznego niaczce. Około 1900 roku, jeszcze gdziew Krakowie. R y c 1 3 C h ł o p w g u ń c e > f o t w 15 �niegdzie 17—18 letni parobcy po raz pierwszy zakładali spodnie. Przeważnie jednak w tym okresie dawano je już młodszym, 12—15 letnim, a czasem nawet 6—8 letnim chłopcom. Spodnie farbowano zwykle na ciemny kolor. W początkach XX w. chłopiec idąc do I Komunii Św. szedł już zawsze w spodniach, oraz guńce czy kapocie z siwego sukna. Kapotka ta sięgała kolan; zapinana na haftki, w pasie sfałdowana; miała kołnierzyk i klapki wykładane, nie ozdobione. Guńki dla dzieci szyto rzadko, starsi chłopcy donaszali zużyte po starszych, co zresztą od­ nosiło się i do innych części ubioru. Na głowę chłopcy nakładali kaszkiety. W okresie I wojny światowej nosili niskie, okrągłe czapki barankowe o denku sukiennym. Wyszły one w tym okresie z użycia u starszych. Podobnie i rogatywki noszone przez dzieci jeszcze po I wojnie światowej, starsi zarzucili już dużo wcześniej. Dla dzieci szyto je często z czerwonego sukna. V Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU MĘSKIEGO Koszula. Koszulę męską szyto z lnianego płótna samodziałowego, do roboty ze zgrze­ bnego, a na święta z cienkiego płótna lnianego. Bogatsi nosili na święta koszule z kupnego kartonu, które jeszcze do drugiej wojny światowej należały do rzadkości. W ostatnich cza­ sach większość koszul, a zwłaszcza świątecznych, szyto z materiałów kupnych. Koszule dawniejsze miały krój przyramkowy, marszczony. Starszy typ wykonywano z dwóch dużych, prostokątnych płatów płótna, tworzących przód i plecy oraz dwóch mniejszych, z których szyto rękawy; ponadto uzupełniały koszulę dwa przyramki, dwa «kąciki» zabezpie­ czające przed wydarciem się pach oraz oszewki przy rękawach i wokół szyi. Przód koszuli posiadał środkiem rozcięcie, zakończone tzw. pępkiem, czyli naszytym poprzecznie prostokącikiem. Wzdłuż obu stron rozcięcia biegły zakładki zwane przedsobkami lub listewkami. W rozcięcie przyramka na głębokość ok. 2—3 cm, w miejscu połączenia go z oszewką lub kołnierzykiem wszywano płócienne trójkąciki. Języczki te, inaczej zwane ćwikami miały na celu poszerzenie wycięcia szyi, aby zapobiegać obcieraniu się ciała (ryc. 10). Koszule odświętne często zdobiono haftem. Około 1900 roku szyto koszule także i krojem podłużnego poncho. Moda ta nie utrzymała się długo. W latach 1900—1905 zanikać zaczął zwyczaj chodzenia w koszuli wyrzuconej na spodnie czyli noszonej na wypust. Następstwem tego jest znaczne skrócenie koszuli. — W miejsce oszewki przy rękawach wszywa się mankiet, a oszewkę biegnącą dookoła szyi zastępuje coraz częściej wykładany kołnierzyk. Koszuli dawnego typu używa się jedynie do roboty na codzień. Końce oszewki biegnącej wokół szyi posiadały obdziergane dziurki, przez które przeciągano tasiemkę do wiązania. Tasiemki używano czerwonej tzw. rzeszotki, rzadziej czarnej z czerwo­ nymi brzeżkami—psiarki . Starsi gospodarze wiązali koszule nieraz tylko białym skrawkiem. Skrawkami wiązano też dawniej oszewki u rękawów. Z czasem coraz częściej miejsce tasiemki zastępowały małe guziczki, żółte lub niebieskie; były one podobno tak mocne, że nie pękały pod uderzeniem kijanki. Mankiety zapinano również na takie guziki. Zawsze dotąd otwarte rozcięcie koszuli — spina guzik. Odmianą koszul świątecznych były koszule z grubego płótna samodziałowego, z nakłada­ nym, względnie naszytym karcykiem, inaczej ślimakiem czy przedsobkiem z kupnego kartonu. Tworzył on rodzaj gorsu, bogato zdobionego haftem lub zakładkami; zapinał się na mały gu­ ziczek z tyłu, względnie — o ile był naszyty na stałe na koszulę — na parę guziczków na lewym ramieniu. Nakładane karcyki przypinano zatrzaskami, względnie przywiązywano je do krebla czy guzika u spodni. 21 16 �T a b l i c a I Stroje świętokrzyskie z końca X I X wieku Malował J. Komo �W okresie międzywojennym wyszło z mody haftowanie koszul świątecznych oraz nakła­ danie karcyków. Karcyki ciepłe, wykonane na wacie, noszone były przez starszych gospodarzy w zimie; na­ kładano je na lnianą koszulę. Zaprzestano je nosić przed I wojną światową. Między 1900 rokiem, a I wojną światową weszły w użycie ciepłe koszule bajowe. Szyto je z ciemnych materiałów, najczęściej kraciastych, na wzór rosyjskich. Krój miały zbliżony do poncho; zapięcie na lewym ramieniu. Noszono je wypuszczone na spodnie; sięgały kroku. Dziś jeszcze można spotkać starszych gospodarzy w takich właśnie koszulach, przy robocie w chłodne dni. Spodnie. Spodnie robocze letnie szyto z płótna samodziałowego, zgrzebnego, świąteczne zaś z pacześnego, zwykle ukraszonego na czarno czy granatowo — lub na jakiś inny ciemny kolor. Na zimę szyto spodnie z samodziału wełnianego; od święta najczęściej białe: wyborowe, a na codzienny użytek — ciemne. Noszono też sukniaki wykonane z takiego sukna jak suk­ many, siwe, czarne lub brązowe. Chorowici ubierali też w zimie spodnie płócienne kraszone, podbite od pasa do kolan psim futrem (ryc. 14). Najdawniejsze spodnie posiadały rozporek z lewego boku. Najstarsi z informatorów pa­ miętają już tylko spodnie z rozporkiem z przodu. W pasie posiadały oszewkę, przez którą przeciągano trok. Na końcu troka znajdował się kreblik inaczej lorcyk, czyli kołeczek długości ok. 5 cm, w środku zwężony. Kreblik pełnił funkcje guzika. Wyparte ze spodni przez guziki, utrzymały się krebliki dłużej w kalesonach, przy których używano je jeszcze w 1928 r. Strój świętokrzyski — 2 17 �Starsza forma spodni szyta była z dwóch płatów materiału, — nowsza z czterech. W kroku spodnie poszerzano romboidalnym kawałkiem tkaniny, względnie przez wszycie dwóch klinów. Nogawki, składające się z jednego (starsza forma) lub z dwóch płatów, sięgały do kostek. Ubierając buty z cholewami, wpuszczano nogawki do środka, by opadały na cholewę. Rozporek, dopóki w modzie było noszenie koszul «na wypust», nie był zapinany. Po­ czątkowo, zwłaszcza w ciemnych spodniach wełnianych, zaczęto go zasłaniać doszytą doń trój­ kątną klapką. Następnie w początku XX w. pod wpływem coraz silniejszej tendencji do noszenia koszuli wpuszczonej do spodni, zaczęto rozporki wykończać na wzór miejski i za­ pinać na guziki. Zarazem pasek przeciągnięty przez szlufki zastępował trok. Oszewka pozo­ staje nadal, lecz służy tylko do wykończenia górnej krawędzi spodni. Po bokach spodni znajdują się cięte pionowo kieszenie, wyjątkowo tylko wysunięte ku przodowi, nieco bardziej niż w spodniach miejskich. Ryc. J5. Sukmana. 1 : 30 Świętomarz, pow. iłżecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 894. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — k r ó j : d — przody, e — k l i n y , f—plecy, g — kołnierz, h — klapka, i — rękawy. W niektórych okolicach (np. w Siekiernie) spodnie wełniane białe zdobiono koło kieszeni czerwonymi sznurkami. Pod spodniami wełnianymi lub lnianymi podbitymi futrem, noszono kalisony czyli gacie. Te ostatnie zachowały najdłużej stare formy kroju. Około 1920 r. weszły w powszechne użycie szyte na wzór miejski spodnie zwężające się ku dołowi, zwane szportami. Spancer. Spancerkami, rzadziej spamerami nazywano kurtki sięgające do pasa lub nieco poniżej (ryc. 11). Letnie szyto na podszewce płóciennej, na wierzch używając płótna samodziałowego białego lub farbowanego na czarno, szaro czy granatowo. Zimowe wato­ wano i szyto z brązowego samodziału wełnianego lub z kupnego «towaru» białego, czerwo­ nego, zielonego, czarnego czy kraciastego. Zamożniejsi nosili spancery sukienne siwe (nie­ bieskie). Spancerki zapinały się na kobyły i kunie (haftki) względnie na kreble. Z czasem, gdy na­ stała moda na guziki, zaczęto je naszywać w jeden lub w dwa rzędy. Z guzików najczęściej używano tzw. kubanków w kolorze białym. Były to wypukłe guziki, z umieszczonym od spodu uszkiem, przez które przesuwało się nici. 18 �Spancery mogły mieć kołnierzyk stojący lub wykładany. W obu wypadkach zawsze zapi­ nano go pod szyją. Przody na dole miały kieszenie wpuszczone poziomo, względnie imitujące je obszycie ze sznurków, Rękawy zakończone zazwyczaj były «na okrągło» bez mankietu i rozcięcia. Brzegi spancerków dookoła obszyte były oblamówką czarną lub białawą, bądź też czer­ wonym sznurkiem kręconym z wełny. Czasem też obrzucone tylko czarną nitką «na okrętkę». Brzegi rękawów zdobiły, zresztą dość rzadko — czarne aksamitki. Najbardziej paradne spancery były czarne lub granatowe, miały przód, tył i rękawy — każde z innego materiału. Na plecy najczęściej używano materiału podszewkowego i spi- Ryc. 16. Kożuch męski. 1 : 30 Łomno, pow. iłżecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d—• przody, e — tył, f — ramiona, g — kołnierz, h — rękawy, i — kieszenie. nano je sprzączkami. Przody sukienne. Rękawy szyto zwykle z materiału w laski (prążkowanego). Ten rodzaj okrycia zwano spamerem kamizelkowym. Poszczególne okolice różniły się kolorem noszonych spancerów. Tak np. w Łącznej były modne spancery w kratę czarną lub burą, w Górnie jedno-kolorowe, w zależności od upodobania, w Bielinach — niebieskie w czarne prążki z naszytymi na rękawach czarnymi aplikacjami. Spancery wyszły z mody około 1920 roku. W ich miejsce weszły w użycie kurtki trzyćwierciowe, podobne do spancerów, ale znacz­ nie dłuższe. Pojawiły się przed I wojną światową, a z powszechnego użycia wyszły ok. roku 1935. Szyte z samodziału wełnianego, zwykle granatowe, podszewkowane, posiadały wy­ kładany kołnierz i duże klapki. Lejbik. Lejbiki (ryc. 8) noszone były wprost na koszulę, bądź jako odzież zwierzchnia lub pod spancerkiem. Największą paradą było noszenie rozpiętego spancera w ten sposób, żeby spod niego wyglądał lejbik. Lejbiki szyto z materiałów wełnianych kupnych lub samodziałowych, w kolorach ciem­ nych. Najczęściej cały wykonywano z jednakowego materiału, choć zdarzały się i z ple19 �cami z tkaniny podszewkowej, spinanymi na sprzączki metalowe. W lejbikach przeznaczo­ nych do noszenia pod spancerem, plecy szyto z płótna samodziałowego. Do pracy używano lejbików całkowicie płóciennych. W bardziej zapadłych i zbiedzonych miejscowościach, np. w Klonowie, chodzili też w nich do kościoła, zwłaszcza starsi gospodarze. Lejbik składał się z pleców i dwóch przodów. Podszywany był płótnem. Dawniejsze miały małe wycięcie pod szyją z przyszytym wykładanym niedużym kołnierzykiem. Przody miały jedną, dwie lub cztery wpuszczane poziomo kieszonki. Zapinano lejbiki na kołeczki drew­ niane, przymocowane na czerwonych tasiemkach lub na guziki (np. w Bielinach). W Dębnie świetne lejbiki miały naszyte trzy rzędy guzików, przy czym tylko środkowy służył do. zapinania. W parafii chybickiej, a więc już na terenie pogranicznym, występowały lejbiki świąteczne, zdobione szamerowaniem. Starsi gospodarze nosili je uszyte z białego płótna, kawalerowie zaś z kupnego materiału zielonego lub niebieskiego. 1 Ryc. 17. Kroje czapek męskich. 1 : 20: I . Czapka sukienna, Bieliny Poduchowne, pow. kielecki A — widok ogólny, B — otok, C — denko. I I . Wścieklica (rekonstrukcja). A — widok ogólny. B — sukienne płaty, C — otok barankowy. H I . Rogatywka (rekonstrukcja). A —widok ogólny. B — denko sukienne, C — otok barankowy. IV. Balsznik —• Mąchącice Zagórne, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 23047. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój. Lejbiki rozpowszechniły się dopiero około 1900—1905 roku. Początkowo były one ubio­ rem młodzieży, wzorującej się na ubiorze miejskim. Dopiero z czasem zaczęli je nosić ludzie starsi. Po pierwszej wojnie światowej lejbiki wyparte zostały przez kamizelki kupne, zwane lejbikami, bądź też kamizolkami. Właściwych lejbików dziś się już nie spotyka, natomiast mieszczańskie «kamizołki» noszone są przez starszych gospodarzy dość często. Według niektórych informatorów w latach 1925—30 miały być jakoby noszone lejbiki białe z prawą klapką wywiniętą, podobnie jak w sukmanach. G u ń k a . Guńką, rzadziej kamizielą zwano rodzaj letniego płaszcza uszytego z płótna samodziałowego (ryc. 13). Z pacześnego szyto guńki robocze oraz dla starszych, odświętne dla kawalerów — wyłącznie z płótna lnianego. Prawdopodobnie występowały guńki dwo20 �jakiego rodzaju: o kroju poncho, podobnie jak i w sąsiedniej Sandomierszczyźnie, oraz 0 kroju zbliżonym do sukmany. Ciekawym jest, że krój poncho występuje raczej w tych okolicach (Bieliny i Krajno) w których guńkę określa się mianem kamizieli —• tj. w pobliżu Sandomierszczyzny. Guńka na długość sięgała do cholew butów lub nieco poniżej ich górnego brzegu. W pasie wcięta, o spódnicy poszerzonej klinami, zapinała się na haftki wiejskiej roboty, wyjątkowo na guziki. Podobieństwo do sukmany podkreślały aplikacje przy mankietach i wyłożonej klapce przy kołnierzu. Poza aplikacjami guńki zdobione były obszyciem z kolorowych sznurków 1 wełnianych kucotków. Guńki wyszły z użycia w latach 1900—1905. Sporadycznie można je było spotkać i w latach późniejszych. Tak np. w Bielinach pamiętają w użyciu guńkę jeszcze w 1911 roku. Sukmany. Reprezentacyjne odzienie zwierzchnie dla gospodarza z Gór Świętokrzy­ skich stanowiła sukmana (ryc. 7, 15, 18). Szyto ją z grubego sukna samodziałowego, najczęściej brązowego —• od którego to koloru, ustaliła się nazwa czerwonej sukmany — rzadziej z szarego, przyczym ta ostatnia występowała głównie na krańcach zasięgu. Spo­ radycznie można było spotkać sukmany wykonane z czarnego sukna. Na jedną sukmanę zużywało się «siedem łokci materiału szerokiego na jeden łokieć i piędź» . Materiał, z którego wykonywano sukmany, był tak sztywny, że po zmoknięciu można było «sukmanę postawić, a ona stała dalej». Sukmana stanowiła rodzaj długiego płaszcza wełnianego, dopasowanego na piersiach, 0 spódnicy poszerzonej w dole dwoma klinami, wszytymi po bokach, poniżej bioder. Kliny te o kształcie ćwierci koła, zwykle dla oszczędności składały się z paru mniejszych odcinków materiału, zeszytych ze sobą. Tworzyły one fałdy po bokach sukmany. Część górna, czyli stan składała się z trzech kawałków: z pleców i dwóch przodów, do których doszywano kołnierz i dwa jedno-częściowe rękawy. Rękawy na końcach były nie zeszyte lecz zapinane na haftki; tak zwane podlapki czyli wyłożone klapki wykończały rękaw. Charakterystyczne dla sukman świętokrzyskich było ich wykończenie dookoła szyi. Pamięć o kołnierzu stojącym i całkowitym braku klap, zachowała się jedynie we wsi Górno. Zazwyczaj sukmana miała stojący kołnierz i wyłożoną klapę z lewej strony. Klapa ta była doszyta, przy czym w przeciwieństwie do prosto skrojonej prawej strony przodu — lewa była ścięta nieco skośnie (patrz okładka). Inną odmianę stanowiły sukmany z dwiema klapami. Lewa była wyłożona jak wyżej, prawa zaś, trochę mniejsza była wprost naszyta na materiał, półtora centymetra od brzegu, już po linii ozdób. Najrzadziej występowały sukmany z kołnie­ rzem wyłożonym i dwoma wykładanymi klapami. Sukmana posiadała kieszenie wpuszczane pionowo i zapinała się na lewą stronę, na haftki. Stanowiła ona obowiązkowy strój każdego gospodarza; zamożniejsi posiadali ich nieraz kilka. Sukmany zaczęły wychodzić z mody ok. 1905 roku. Młodzi ze względu na barwność ozdób nazywali je krakowskim ubiorem. Sukmany zdobiono wyszywaniem, szamerowaniem z kolorowych sznurków, wełnianymi pomponikami oraz aplikacją na klapkach i na podłapkach. Kapoty. W początkach X X wieku, głównie od 1905 r. miejsce sukmany, zwłaszcza u bogatych gospodarzy, coraz częściej zajmowała kapota. Był to rodzaj płaszcza szytego na wzór miejski. Wykonywano ją z cienkiego sukna fabrycznego czarnego lub ciemno­ granatowego. Stanowiła ona letni strój świąteczny. Kapoty zapinano na lewą stronę, na haftki, lub na guziki naszywane w dwa rzędy. Na biodrach były sfałdowane. Dookoła kołnierza, wzdłuż przodów, na klapach, mankietach 1 rozcięciach kieszeni obszywano je czarną taśmą. Kapota stanowiła letni strój świąteczny. Nieco wcześniej niż kapoty, weszły w użycie znane pod tą samą nazwą na terenie świę­ tokrzyskim — sukmany typu kielecko-radomskiego. Szyto je z cieńszych materiałów fabrycz­ nych w kolorach czarnym lub sieraczkowym, bądź z brązowego grubszego sukna. Te ostatnie 22 21 �używano jesienią lub w zimie. Ka­ pota podbita kożuchem, kosztowała 20 rb. : 5 rubli za robotę, 5 za ko­ żuch, a 10 za sukno. Kapoty zaprzestano szyć po I woj­ nie światowej. K o ż u c h y . W zimie powszechnie noszono kożuchy (ryc. 16). Zapinały się na lewą stronę, na pętle rzemienne i takież guziki plecione lub też na haftki. W tym ostatnim przypadku guziki naszywano dla ozdoby. Szyto je z baranów czarnych, rza­ dziej siwych. Jedne były w pasie wcięte i zszywane, drugie — nie przecinane — proste do ziemi. Oba typy miały po bo­ kach pionowo wpuszczane kieszenie, a w szwy dla większej mocy wszywane paski ze skóry. Kołnierze duże, wykła­ dane. Wyjątkowo duże zwano «sukami»; w czasie mrozów odwijano je tak, by zasłaniały głowę. Kożuchy kupowano na jarmarkach w Kielcach, Bodzentynie, Ostrowcu i Iłży. Zwłaszcza atrakcyjną była Iłża, gdzie na tradycyjne jarmarki, które odbywały się na Św. Jadwigę (15. X.) przyjeż­ dżali kupcy z Rosji, przywożąc duży wybór wielkich, sięgających do ziemi, żółtych kożuchów . Paradniejsze kożuchy kosztowały 30 do 50 rb. — były więc dostępne tylko dla bogatych. Skromniejsze kilkanaście, a nawet można je było kupić za 6—7 I rubli. Kożuchy zdobiono wyszyciami i sza­ Ryc. 18. Chłop w sukmanie ze Świętomarza, pow. iłżecki. merunkiem, Pasy. Pasy skórzane, brązowe, szerokie około 3—4 cm, zapinane były na jedną sprzączkę. Noszono je na odzieży wierzchniej. Do ubioru świątecznego używano pasów szerokich na 5—10 cm. Posiadały one czasem ozdobną sprzączkę, a ponadto krajem, wzdłuż całej długości po rzędzie nabitych kółek mosiężnych. Niektórzy nosili pasy tak długie, że opasywali się nimi dwukrotnie — przy czym za drugim razem spadały one na biodra szerokim łukiem. Inną odmianą świątecznych pasów, były robione z białej skóry, a zdobione zielonym rze­ mieniem i metalowymi gwoździkami. Jeszcze pod koniec X I X w. najbogatsi gospodarze, zwłaszcza na kresach stroju święto­ krzyskiego nosili trzosy. Były to pasy szerokie na około 20 cm, zapinane na trzy sprzączki. Używano je tylko do ubioru paradnego. Wewnątrz pasa były umieszczone kieszenie na pie­ niądze. Trzosy posiadały ozdoby z rzemienia. Na paskach, służących do zapinania, nabite były mosiężne kabzle. Uczesanie. Świętokrzyscy chłopi zaczesywali włosy do tyłu i przycinali je równo, sta­ rając się, by zakrywały ucho częściowo lub całkowicie. Tak noszone włosy nazywano żartobliwie 23 22 �obcinane po donicy. Z tyłu spadały spuścisto, a niejednokrotnie tak urosły, że aż się zawijały na karku. W końcu X I X wieku i w początkach X X przyszła moda na czesanie się w tzw. polkę; włosy podcinano wyżej i podgalano kark. Do kościoła smarowano włosy smalcem, aby błyszczały i leżały gładko. W początku XX w. niektórzy gospodarze nosili tzw. hiszpanki, czyli małe bródki pod samą wargą. Moda ta zanikła wczasie I wojny światowej. Nakrycie głowy. Jedną z najstarszych czapek (ryc. 17 I , 19) stanowiła okrągła czapa wykonana z sukna brązowego. Trudno jest dziś ustalić jej nazwę. Wysoka na dwadzieścia parę centymetrów, denko miała z czerwonego materiału, czasem zdobione kolorowym, weł­ nianym kutasikiem. Z lewego boku na szew otoku naszyta była czerwona taśma. Czapkę tę nakładało się w ten sposób, że denko opadając zakrywało ucho. W niektórych wsiach, np. w Siekiernie wierzch czapki był niebieski i przypuszczalnie, taką była wypustka otoku. Zamożniejsi gospodarze nosili zimą czapkę zwaną wściekła lub capka na zawiasach (ryc. 17 I I ) . Wysokie około 20 cm, wykonane były z sukna zwykle granatowego, rzadziej czerwonego, białego, zielonego czy burego. Główkę tych czapek wykonywano tym samym krojem, co i rogatywki. Otaczał ją otok z czarnego baranka, nie zeszyty z jednego boku, co powodowało, że rozchylał się ku górze. Otok ten związywano zwykle czerwoną, a czasem jak np. w Śniadce —• czarną wstążeczką lub sznurkiem. Nadto nieraz całość ozdabiał czer­ wony kucotek. Futro sięgało zawsze nieco wyżej niż główka czapki. Odmianę wścieklicy stanowiła rogatywka prusinowicka, granatowa lub czerwona z barankiem wyło­ żonym podobnie jak we wściekłych czapach, z tą różnicą, iż otok po­ siada z dwóch stron rozcięcia zwią­ zane wstążkami. Wyżej opisane czapki wyszły z użycia w ostatnim dwudziestole­ ciu X I X wieku. Innym typem czapek futrzanych były niskie wysokie na 5 cali (ok. 12,5 cm), okrągłe czapki o denku sukiennym niebieskim lub czerwo­ nym, a w Dębnie — niebieskim z krzyżującymi się na nim czer­ wonymi sznurkami. Otok posiadały z baranka . Kawalerowie przypi­ nali czasem z prawej strony tejże czapki pawie pióro. Zaprzestano je nosić przed I wojną światową. W latach 1897—1905 zaginęły rogatywki w cztery światy, noszone w tym okresie już tylko przez star­ ców. Według opinii ludności czapki te nosili powstaniaki tj. — te co ro­ bili powstanie, więcej jak sto lat temu . Rogatywki te szyto z su­ kienka granatowego lub czarnego, zszywając je z czterech ćwiartek ma­ teriału (ryc. 17 III). W szwy znaj. Czapka sukienna (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela dujące się na główce, Wszywano Świętokrzyskiego* w Bielinach, pow. kielecki). 24 2i R y c > 1 9 �zwykle czerwone wypustki, co w efekcie dawało krzyż na denku czapki. Otok z czarnego baranka wynosił 4—10 cm. Czapki te wykonywano na czarnej podszewce i pikowano watą. Rogi miały wyższe i większe niż w rogatywkach krakowskich. Istniało parę odmian powyższej czapki. Tak np. w Krajnie można było widzieć roga­ tywki bure, ozdobione nie tylko czerwonymi sznurkami, ale i takimż kucotkiem. Kucotek czarny lub siwy zdobił granatowe czapki w Dębnie. We Wzdole na równi z wypustką ze sznurka czerwonego używano i zielonego. W lecie powszechnie noszono kapelusze słomiane, wykonywane ze słomy żytniej (ryc. 8, 13), o główce płaskiej, rzadziej okrągłej. Dość duża kania zwykle była lekko podwinięta ku górze. Ozdobniejsze kapelusze wykończano ząbkami. Wykonanie ich wymagało dużej mitręgi, a bardzo łatwo się psuły. Wyparły je kupne kapelusze słomiane. Starsi nosili je naj­ częściej ze wstążką szeroką na dwa palce, czarną, czerwoną, zieloną lub niebieską, zakoń­ czoną kokardką. U kawalerów często końce wstęgi były dłuższe i fruwały na wietrze. Kupne kapelusze filcowe należały do rzadkości. Kawalerowie do stroju paradniejszego przypinali pawie pióra do słomianych i filcowych kapeluszy. Powracający z wojska rosyjskiego żołnierze zabierali ze sobą i nosili w czasie mrozów balszniki (ryc. 17 IV), czyli kaptury z długimi końcami, którymi obwijało się szyję. Balszniki takie w kolorze munduru wojska rosyjskiego można też było dostać na targu w Kielcach przed I-szą wojną światową. Inne okrycia głowy — to czapy: barankowe, kudłate, zwane też kubankami oraz kasz­ kiety, uważane przeważnie przez ludność za zawsze noszone chłopskie okrycie głowy (ryc 1, 18). Baranice szyto ze skóry baranków lub materiału fabrycznego, naśladującego futerko. Wy­ konywano je także szydełkiem z wełny. Nie odróżniały się one niczym od noszonych w in­ nych okolicach. Wykonywano je na wacie i podszewce. Jako czapki zimowe, zastąpiły one używane dawniej rogatywki. Zazwyczaj noszno je przełamane bez pół (załamane przez śro­ dek) lub jak donica, — czyli z czubem wbitym w środek czapki. Dawniejsze kaszkiety były duże, sztywne, o szerokim otoku i odznaczały się zwłaszcza u kawalerów dużym daszkiem. Wykonywano je z granatowego, rzadziej z czarnego sukna. Z przodu, między podszewką, a suknem wstawiano kawałek tektury, zadzierający denko do góry. Ponadto, dookoła czapki biegł drut sprężysty, usztywniający denko. Inną ich odmianę stanowiły — kaszkiety z dużym denkiem, szyte z czarnego aksamitu, a ozdobione wypustką buraczkową dookoła wierzchu czapki. Podczas pierwszej wojny światowej przyjęły się maciejówki czyli kaszkiety niższe, mięk­ kie, o małym daszku. Były one wykonywane z jasnogranatowego sukienka, na wzór czapek legionistów. Oba rodzaje kaszkietów miały lakierowane daszki i rzemienny pasek przymocowany dwoma guziczkami. Na wesele przypinali kawalerowie do kaszkietów pawie pióra. Obuwie. Najstarszym znanym obuwiem były na terenie świętokrzyskim trepy, znane też pod nazwą kurpi: Chwaliłeś się Janek, żeś ty śtraśny bogoc Pełno góra kurpi idz-że Maryś oboc 26 Składały się one z podeszwy wyciętej wraz z obcasem z jednego kawałka drzewa wierz­ bowego, olszyny, topoli czy sosny, oraz rzemiennych nosów przykrywających palce. Grubość podeszwy wynosiła ok. 1,5 cala (ok. 4 cm); obcas był dość wysoki, z lekka wyrabiany. Noszono je głównie do pracy w okresie letnim, niemniej biedni wkładali je od święta do kościoła i w zimie. Starcy nosili trepy jeszcze do I wojny światowej. Przetrwały one nieco dłużej od również odwiecznych łapci z łyka lipowego, które zaginęły w końcu X I X wieku. Z obuwia skórzanego do najstarszych należały buty wykonane z białego rzemienia; całe z jednego kawałka skóry, jednostajne, zszywane z tyłu. Obcas miały wysoki. Z przodu jęzor, 24 �czyli klapa przykrywająca kolano, tak że jak uklęknął to na tym jęzorze. Obuwie to wyszło z mody w osiemdziesiątych latach X I X wieku. Po opisanych wyżej przyszła moda na buty jednostalne, o cholewie miękkiej i tak dłu­ giej, że po wyprostowaniu, sięgała za kolana. Innym typem obuwia były także noszone w ostatnim ćwierć-wieczu XIX w. buty z bia­ łego rzemienia zszywane po bokach. Przyszwę i przód cholewy wycinano z jednego kawałka. Po wywinięciu cholewa podchodziła pod kolano, a pozostała jej część opadała poniżej połowy łydki. Widoczna po wywinięciu cholewy wewnętrzna strona, o ile but miał futrówkę była biała; w przeciwnym przypadku — czarna. W tymże okresie używano też butów z białego rzemienia szytych po bokach, o cholewie niezbyt wysokiej, tak sztywnej, że nie trzeba było futrówki. Górna część cholewy była cza­ sem z lekka zaokrąglona. Wyszły one z mody w pierwszym dziesięcioleciu X X wieku. Wykonywano je z juchtu — stąd nazywano je juchtowe. Starcy nosili tradycyjnie te buty do końca białe — młodzi czernili je pyłem otrzymanym z roztarcia kamieni szlifierskich (brusków) pochodzenia naturalnego. Buty juchtowe miały wysokie podstrugane obcasy — (takich klapów jak tera nie było. Najniższy obcas miał dwa całe). Posiadały podkówki szerokie, kowalskiej roboty, żelazne lub mosiężne. Buty o wąskich obcasach, zwłaszcza u kawalerów, miały nieraz podwójne dubełtowe podkówki, górne miedziane (miedne), a dolne żelazne, kowalskiej roboty. Z tyłu, na na­ pletku buta umieszczano huncwot o kształcie pół-księżyca odwróconego rogami do dołu. Wycięty był z jednej grubszej skórki, przykręconej mosiężną śrubką. Służył zarówno do ozdoby, jako też do łatwiejszego zdejmowania buta. Równocześnie z butami juchtowymi, noszono buty wojskowe rosyjskie, kupowane od żołnierzy. W ostatnim dziesięcioleciu X I X wieku weszły w użycie buty mające osobną szytą z tyłu cholewę oraz przyszwę. Obcas miały już niższy. W końcu XIX w. i w pierwszym dwudziestoleciu X X wieku zamożniejsi gospodarze, kawa­ lerowie, fornale oraz ci którzy służyli w kawalerii, nosili buty w harmonije. Uchodziły one za wyborowe lub za ślacheckie. Fałdy miały układane na drewnianych prawidłach w 4 lub 7 kantów. Górna część cholewy była sztywna. Obcas dość wysoki. Wyjeżdżając końmi w czasie mrozów kładziono na buty slomiaki czyli rodzaj kaloszy szy­ tych z żytniej słomy. Słomiaki używano także przy młocce cepami. Onucki robiono z kawałka płótna używanego, dobrze spranego, aby nie uwierały. W zi­ mie ponadto otulano nogę słomianym wiechciem, który codziennie przesuszano przy piecu. Sposób zakładania onucek jest dwojaki: obwijając prawą nogę koniec onucki okręcano pod duży palec i owijano stopę w prawą stronę, bądź pod mały i owijano w lewą. Przy lewej nodze zmieniano kierunek okręcania. D o d a t k i do stroju męskiego. Chłop świętokrzyski nosił pod koszulą czarny su­ kienny szkaplerz, przy nim czasem krzyżyk lub medalik. Podczas odpustów przypinano do ubrania po lewej stronie małe krzyżyki na wstążeczce. U żonatych, podczas wielkich świąt błyszczała na palcu tania, zwykle tombakowa, cza­ sem srebrna obrączka. Niektórzy nosili też pierścionki zaręczynowe lub ślubne, typu sygnetowego. Na kwadratowym oczku takiego sygnecika umieszczony byl krzyżyk. Kawalerowie nosili pierścionki odpustowe. W czasie ostatniej wojny popularne były sygneciki z orzełkami. Przed I wojną światową kawalerowie zaczęli nosić do koszul świątecznych spinki. Były one zresztą bardzo skromne; zastępowały wstążeczki, którymi gospodarze wiązali koszulę. Pieniądze trzymano w woreczku zawieszonym na sznurku, na szyi, a u bardziej przezor­ nych woreczek ten zwieszał się tak dalece, że trzymano go pod pachą. Wykonywano go ze skóry lub ze zgrzebnego płótna. Starzy gospodarze robili sobie laski ze zwykłej, odpowiednio wygiętej gałęzi jodłowej, na których się opierali. 25 �W kieszeni noszono tabakierkę, najczęściej wykonaną z rogu, a w niej tabakę zaprawioną wódką i macierzanką. Obok tabakierki nieodzowny był kozik, zwany żydkiem lub cygankiem. W zimie noszono rękawice swojskiej roboty, z jednym palcem. Nazywano je papugi. Szyto je z kawałków materiału. W końcu X I X w. do powożenia używano specjalnych rękawic. Były one wełniane, białe, o jednym palcu, plecione tak mocno, że trudno było w nich zgiąć dłoń. Przy mankiecie zdobiono je paskiem z czerwonej wełny. Rozdział VI OGÓLNY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU KOBIECEGO Letni codzienny ubiór kobiecy składał się w końcu X I X wieku z płóciennej koszuli podłużonej nadstawką oraz takiejże spódnicy zwanej ciasnochą, kraszonej na zielono czy grana­ towo. Pod koszulę, zwłaszcza panny, wdziewały stanik. Spódnicę przykrywała «zgrzebna» zapaska przedsobna, tak że widoczny był tylko wąski pas u dołu. Na głowie wiązano chustki płócienne lub perkalowe. Chodzono boso, bądź też w kurpiach. W czasie chłodu za­ rzucano na wierzch zapaskę naramienną czarną, bądź też tkaną z różnych kolorów, zawsze jednak z dominantą brązowego i czarnego, względnie płócienną guńkę. Wychodząc na wieś, wdziewano na ko­ szulę kolorowy lejbik, a roboczą zapaskę zgrzebną zastępowano czarną wełnianą. Kobiety starsze przez cały rok, a młod­ sze w chłodniejszej porze roku, zamiast lejbika nosiły kaftan. Zimą noszono serdaki oraz spódnice z baji, a biedniejsze kobiety w miejsce jednej ciepłej wdziewały po parę letnich, a na wierzch adrianową. Do wyj­ ścia używano wełnianych zapasek przedsobnych, przy czym w czasie mrozów niektóre z kobiet nosiły po dwie, zawiązując jedną z przodu, a drugą z tyłu. Na ramiona za­ rzucano zapaskę, lub kubrak, a bogatsze wdziewały kożuchy. Głowę otulano ciepłą wełnianą chustką, często domowej roboty sydełówką. Na nogi wciągano buty czarne, szyte po bokach, na obcasie słupkowym, względnie trzewiki. Strój odświętny letni stanowiła: koszula haftowana, wiązana przy szyi czerwoną ta­ siemką i obszyta koronką dookoła kołnie­ rzyka, ozdobny gorset lub adrianowy kaf­ tan oraz mocno zmarszczona spódnica z we­ łenki tzw. ostra, u biedniejszych zastępo- Ryc. 20. Dziewczyna w serdaku szydełkowym. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. 26 �warta adrianową, czy płócienną. Spódnicę okrywał zwykle fartuch biały, zdobiony haftem ażurowym i wstawkami z koronki, a w północnej Świętokrzysczyźnie — czarny, alpagowy, przystrajany zakładkami. Noszono też zapaski przedsobne wełniane, czerwone, czarno prążko­ wane, które różniły się od naramiennych tylko mniejszym wymiarem. Zamożniejsze kobiety nie zakładały na większe uroczystości naramiennej zapaski, lecz okrywały się dużą, turecką chustą na odziew. Niektóre nakładały guńki zdobione aplikacją i wyszyciami lub narzucały pasiasty kilim. Kobiety wiązały na głowach na okręgb szalinówki, spod których widoczne były ko­ ronkowe czepce. Chusty zdobiono szpilkami o dużych kolorowych główkach. Na szyi wiązano korale, których ilość i jakość świadczyła o zamożności. Strój uzupełniały czarne trzewiki na wysokim obcasie, a we wsiach biedniejszych wdziewano kurpie -'. Na zimowy strój świąteczny składała się ciemna, wehńana, a u uboższych płócienna, bo­ gato zdobiona sukienka, podbita kożuchem. Bogate wieśniaczki wdziewały szamerowane angiery, a w okresach mrozu krótkie, wyszywane kożuchy. Ryc. 21. Dziewczyna w gorsecie od Skorzeczyc, pow. kielecki. Ryc. 22. Dziewczyna w zapasce naramiennej. Bieliny Kapitulne, P - kielecki. o w 27 �Ryc. 23. Panna młoda w stroiku. Bieliny Poduchowne pow. kielecki. Czerwone, czarno prążkowane zapaski, które narzucano na ciepłe, wełniane chusty, szczel­ nie otulały całą postać wraz z głową. Spódnicę z grubego sorcu przykrywała zapaska przedsobna. Buty zazwyczaj kładziono z cholewami. W dnie postne ubierały kobiety zapaski naramienne i przedsobne wykonane z czarnej wełny, przy czym jedynie naramienne zdobiła barwna oszewka. Na głowę zawiązywały białą chustkę. Ubiór ten odpowiadał najstarszej znanej formie odzieży kobiet świętokrzyskich. Panny w lecie, w stroju odświętnym na ogół nie zakładały zapaski przedsobnej. Głowy bądź nie przykrywały, bądź też wiązały z tyłu chusteczkę, ozdobioną kwiatami i ratą. Na szyję kładły często kryzkę obszytą koronką, czasem też haftowaną. Korale związywały czerwoną lub niebieską wstążką o wzorze kwiecistym. Gorset nosiły zwykle z falbanecką, a zamożniejsze z lackami. Narzeczona, po wyjściu zapowiedzi — podobnie jak przy świątecznym ubiorze mężatek — do chustki na głowie wpinała dużo szpileczek z kolorowymi główkami. 28 �Najczęstszym kolorem w stroju panny młodej był biały lub blado zielony. Kolor spó­ dnicy, tło kwiecistego fartucha, gorset czy bluzka utrzymane były z zasady w jednm tonie . Jedynie spódnicę ożywiały barwne wstążeczki . W zimie zarzucano pannie młodej na ra­ miona chustę na odziew, najczęściej wzorzystą szalinówkę, o jasnym tle, względnie zapaskę czerwoną, czarno prążkowaną. Charakterystycznym okryciem głowy panny młodej był strojnik (ryc. 23), który zdejmowano jej dopiero podczas czepienia. Najskromniejszy strojnik, noszony głównie w północnej części Świętokrzyskiego, składał się z małego wianeczka z mirtu na głowie i wielu wstążeczek spadających na plecy. Wstążki młoda pożyczała od panien, zapraszanych na wesele. Druhny zapinały we włosy, za uszy, gałązki nurtu. Na ramionach miały zarzucone czer­ wone zapaski, czarno prążkowane. Do trumny ubierano dziewczynę w strój ślubny, a mężatki, zwłaszcza starsze na czarno. Nowo narodzoną dziewczynkę niesiono do chrztu w pieluchach, owiniętych w jakiś gałgan i dużą chustę. Główkę dziecka okrywała biała chusteczka. Po i wojnie światowej we­ szły w modę poduszeczki zdobione różowymi wstążkami. Od czasów międzywojennych weszło w zwyczaj nakładanie niemowlęciu czepeczka na głowę. Małe dziewczynki ubierano W koszulki przepasywane krajką. Nieco starsze — w sukienkę, zwaną śnurówką, składającą się z doszytego do spódniczki staniczka zapinanego na plecach na guziczki. Między spódniczkę i staniczek wszywano baskinkę. Sukienki te szyto z różnych materiałów, farbowanych na granatowo lub zielono. Na codzień, letnie wykonywano z płótna, a do kościoła szyto cajgowe, zwykle w kolorze bordo. Sukienki wełniane nosiły dziewczynki w zimie, i od święta, przy czym, o ile je szyto z materiałów kupnych, to zawsze w ciemnych kolorach, np. granatowym czy czerwonym. Wykonywano je na podszewce lnianej. Dziew­ częta nosiły je zwykle do 14—15 roku życia, w którym to czasie otrzymywały pierwszą zapa­ skę. Wyjątkowo tylko robiono małe zapaski dla dziewczynek; w razie chłodu okrywały się matczynymi zapaskami przedsobnymi, bo naramienne były dla nich za długie (ryc. 3). Idącym do I-ej Komunii dziewczynkom sprawiano czasem białą spódniczkę z płótna fabry­ cznego, o wzorze wytłaczanym, matowo-białym. Krojono ją w kliny i ozdabiano licznymi zakładkami. Z czasem zakładki te rozpuszczano, a spódniczkę poszerzano w pasie zmniejszając marszczenia w oszewce, by dziewczyna mogła jej użyć do ślubnego stroju. 28 29 Rozdział VII SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU KOBIECEGO Koszule. Koszule kobiece składały się z dwóch części: górnej, sięgającej dopasą, szytej z cienkiego płótna lnianego i dolnej, doszywanej, sięgającej do kolan, zwanej nadstawką. Nadstawek wykonywano z grubego płótna konopnego. Koszule jednostajne, szyte w całości z cieńszego płótna nosiły wyłącznie kobiety zamożniejsze. Koszule wykonywano krojem przyramkowym —• marszczonym z dwóch prostokątnych płatów płótna, tworzących przód i plecy oraz z dwu mniejszych, z których szyto rękawy. Ponadto uzupełniały koszule dwa przyramki zwane listewkami, kąciki pod pachami oraz oszewki przy rękawach i wokół szyi. Rozcięcie wzdłuż przodu koszuli kończyło się żabką, zwaną tu pępkiem. Do dziś starsze kobiety noszą tego rodzaju koszule, ale o nieco więcej rozwiniętym kroju (ryc. 24). Charakteryzuje się on ukośnymi wycięciami na ramionach obu płatów: przedniego i tylnego, a przyramki, przy szyi posiadają małe, wszywane trójkąciki, zwane ćwikami. Miejsce «pępka» zastępują czasem imitujące go zakładki, tak zaszywane, że na pierwszy rzut oka nie różnią się od niego. Rękawy przy dłoni ujęte są oszewką. Z chwilą rozpowszechnienia 29 �się mankietów przejęły te ostatnie starą nazwę, gdyż określano je jako osywecki —jeśli były małe, czy osywki—jeśli większe. Wyżej opisane koszule wzdłuż rozcięcia na piersiach zdobiły wykłady (zakładki) sze­ rokości około 3 cm. Koszule kroju poncho, rzadko w regionie świętokrzyskim występujące, wzmacniano na ramionach naszytymi listwami. Były to koszule skromniejsze, bez «wykładów» na przodzie i bez «pępka». Wokół szyi biegła oszewka haftowana i zdobiona koronką białą. Do I wojny światowej rozcięcia nie zapinano, tylko wiązano koszule czerwoną tasiemką. Rozcięcie to na ogół było nie duże tak by ino łeb włoz. Potem wiązanie zastąpiono małymi gu­ ziczkami białego koloru. Oszewkę przy szyi obszywano koronką i haftowano. Spotykało się też koszule z wykładanym kołnierzem obszytym siateczką. Dawniej częstym było zdobienie go haftem dziurkowanym. Oszewki na rękawach zawiązywano sznurkiem. Po 1920 roku weszły w użycie koszule z karcykiem, szyte zwykle z lepszego płótna niż przyramkowe, najczęściej z kartonu. Na ramionach, dla wzmocnienia, naszywano wąskie listewki, pozornie upodobniając w ten sposób koszulę, do szytych krojem pryzramkowym. Listewki te często poszerzano przy kołnierzu, wszywając w nie ćwiki. Przy szyi wy­ kończano oszewką obszytą koronką lub wykładanym kołnierzykiem. Rękaw ujmowano w mankiet. Charakterystyczną cechą koszul świętokrzyskich był haft kolorowy, zarzucony ostatecznie w okresie międzywojennym. H a l k i zwano też czasem marysia, rozpowszechniły się w pierwszym dziesięcioleciu X X wieku. Nosiły je bogate kobiety do świątecznego stroju, ale nie pod sorc. Ryc. 24. Koszula kobieca. 1 : 20 Śniadka, pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 12399. A — widok z przodu B — widok z tyłu, C — krój: d— przód, d l — t y ł , z — nadolek, f—li­ stewki, g — ćwiki, h — rękawy, i — karczki, j—pępek, k —osywki mankietu, 1 — osywka szyi, ł — koronki 30 �Szyto je zwykle z trzech prostokątnych płatów płótna, po zmarszczeniu ujętych w oszewkę z grubszego samodziału. Dolny brzeg wycinano w zęby, podszywano listwą i zdobiono haftem. Obecnie tylko nieliczne starsze kobiety noszą tego typu halki. Do tańca używano wąskich halek — aby okrywały postać, gdy w tańcu «fruwała» spódnica. Okres rozpowszechnienia się halek zbiega się z zanikaniem białych zapasek płóciennych. Te ostatnie często przerabiano na marysie. Bogatsze zdobienia oraz bryt płótna," którym poszerzano zbyt wąską zapaskę, pozwalają łatwo rozróżnić ją od właściwych halek. Stanik. Stanik, zwany często lepikiem, wykonywano z płótna lnianego, samodziało­ wego. Krojem zbliżony był do gorsetu, z przodu zapinał się na rząd białych guzików. No­ szony pod koszulą okrywał ściśle piersi. W okresie międzywojennym wyparty został przez miejskie biustonosze. S p ó d n i c a . Do początku X X wieku używano do krótkich koszul bez nadołków tzw. ciasnochę, rodzaj spódnicy w pasie marszczonej i wszywanej w oszewkę. Wykonywano ją z bielonego płótna lnianego, tak ostrego, że zmoczona deszczem drapała nogi aż do krwi. Należy przypuszczać, że nazwa ciasnocha jest pozostałością po zarzuconej na tych tere­ nach części odzieży kobiecej, używanej do dziś w niektórych okolicach południowej Polski. Z pospolitych w tym regionie spódnic samodziałowych, zachowała się w świętokrzyskim pamięć o spódnicach z czarnej wełny. Noszono je w płowie X I X wieku — z użycia wyszły w ostatniej ćwierci tegoż wieku. Spódnica ta wykonana była z jednego płatu samodziału, poszerzonego z przodu wśtukowanym płatem, tzw. półką z tańszego materiału o osnowie lnianej i wątku naprzemian lnianym i wełnianym. Szew spódnicy biegł z lewego boku i w górnej części posiadał rozpór umożliwiający jej wkładanie. W pasie spódnicę marszczono i wszywano w oszewkę zakończoną trokami, na które ją zawiązywano. Spódnice te się­ gały nieco ponad kostkę. Dolny brzeg podszywano szeroką listwą, bądź też zakładano. Noszono też lniane spódnice kraciaste w kolorach: granatowym, żółtym, brązowym, czerwonym i innym. W końcu X I X wieku rozpowszechniły się jednokolorowe łub pasiaste sorce fabryczne oraz samodziałowe. Ryc. 25. I . Gorset starego typu. 1 :20 Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. Ze zbiorów i Etnograficznego w Łodzi — Dep. 801. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, c — ramiączka, f — plecy, g — kliny poszerzające. Muzeum Archeologicznego C — krój: d — przody, Ryc. 26. I I . Gorset. 1 : 20 Skorzeczyce, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24160. A — - w i d o k z przodu, B—-widok z tyłu, C — - k r ó j : d — przody, f — plecy, h — baskinka. 31 �Tak np. jeden z sorców, pochodzący z około 1900 roku, ma tło jasnogranatowe, prze­ chodzące prawie w fiolet. Na tym tle biegną paski czarne, nie­ równej wielkości, a pomiędzy nimi po dwie nitki białe. Ca­ łość robi wrażenie luźno poroz­ rzucanych białych kresek. Często spotykało się sorce bordowe, prze­ rzucane czarnymi paskami lub wielobarwne tzw. łowickie. Sorce samodziałowe do lat 1882—1890 spotykało się wyłącz­ nie w kolorach czarnych lub czar­ nych w białe paski. W później­ szym okresie zaczęto wykonywać je także w kolorach granatowym i czerwonym, oraz w różnokolo­ rowe paski, o szerokości około 1/2 cm. Jako zestaw kolorów najczę­ ściej występował czerwony z czar­ nym. Tkano je z wełny na osno­ wie lnianej, grubszej niż na za­ paski. Przy wszywaniu sorca w oszewkę układano wszystkie Ryc. 27. Płócienna zapaska przedsobna — ze zbiorów Muzeum K u l - fałdy W jedną Stronę, przy czym tury i Sztuki Ludowej w Warszawie L . in. 2595/44. z tyłu gęściej niż Z przodu. Dolny brzeg sorca podszywano szczotką w kolorze dominującym w spódnicy. Szczotka weszła w użycie w latach osiemdziesiątych X I X wieku. Czasem zamiast niej używano do obszywania dołu spódnicy sznurka kręco­ nego z wełny, czarnego lub czerwonego zależnie od barwy sorca. W niektórych wsiach, ozdobiono sorc wstążeczkami. Z przodu sorca wstawiano zwykle płat grubego płótna. Sensu tej wstawki dzisiejsze ko­ biety nie są w stanie wytłumaczyć, zwłaszcza że spódnice wykonywano z jednego płatu materiału, więc miejsce na tzw. półkę trzeba było wycinać. Sorce były odświętnym odzieniem zimowym kobiet zamożniejszych. Około 1910 roku zaczęły wychodzić z mody. W zachodniej części Gór Świętokrzyskich rozróżniano sorce i welniaki. W tym przy­ padku sorce były pasiaste i grubsze, wełniaki natomiast lżejsze, z cieńszej wełny i zawsze w jednym kolorze np. zielone. W lecie zamożniejsze kobiety wkładały do kościoła tzw. ostre spódnice. Nazwa ta występuje głównie w południowej części obszaru świętokrzyskiego — zwłaszcza w okolicy Bielin. Były to spódnice szyte z lekkiej wełenki fabrycznej. Ten dość szorstki materiał posiadał często wytłaczany wzór, czyli wykonany w tym samym kolorze, lecz w nieco innym odcieniu. Spódnice ostre we­ szły w modę w latach siedemdziesiątych XIX wieku, a zaprzestano je nosić do pierwszej wojnie. Spódnice te oraz sorce miały z przodu wstawkę z gorszego materiału, zwykle z tego samego co i listwa na spodzie. Wykonywano je z 4, a nawet 5 półek, w pasie marszczono i wszywano w oszewkę kończącą się trokami, służącymi do zawiązywania spódnicy. Miejsce troków przejęły haftki, a z czasem zatrzaski naszyte wzdłuż rozporu spódnicy, znajdu­ jącego się w szwie na lewym boku. Krawędź dolną obszywano szczotką w kolorze spód­ nicy. Ostre spódnice zdobiły tasiemki lub zakładki. 32 �Większość obecnie spotykanych spódnic posiada już tylko dwie półki, oraz trzecią wykonaną z innego ma­ teriału. Do dolnego brzegu tej ostatniej doszywa się pas materiału takiego, jak na pozostałych, aby całą wstawkę przykrywała zapaska. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku rozpowszechniły się spódnice szyte z klinów. Moda na nie zapa­ nowała ostatecznie około 1930 roku. Do świątecznych spódnic nale­ żał fartuch, czyli biała spódnica kartonowa, ozdobiona wstawkami koronkowymi. Nosiły je panny i młode kobiety w końcu XIX wieku w okresie Bożego Ciała oraz do ślubu. Do nich to noszono zapaski białe. W zimie, na codzienny użytek szyto ciepłe spódnice z materiałów kupnych, np. z baji. Wykończano je szczotką. Biedniejsze kobiety zamiast jednej ciepłej, nosiły po parę spódnic, jedną na drugiej. Na wierzch zwy­ kle wdziewały adrianowe, letnie spód­ nice. Były cienkie, gładkie, granato­ wego koloru, wykończone szczotką, czasem zdobione wokół dołu naszy­ tymi białymi wstążeczkami. Najuboż­ sze z kobiet ubierały spódnice płó­ cienne. Kraszono je na różne kolory, najczęściej zielony lub granatowy. Używano też płócien w prążki lub w kratkę. Fartuch. Występujące na terenie świętokrzyskim fartuchy okrywały całą spódnicę, zostawiając widoczny jedynie klin z tyłu i pas wzdłuż dol­ nej krawędzi. Były one białe, płó­ cienne lub wykonane z perkalu czy kretonu, zdobione haftem ażurowym i wstawkami koronkowymi. Zwykle obszywano je dookoła «siatką». Okres największego nasilenia mody na tego rodzaju fartuchy przypadał na lata 1890—1905. Z czasem przera­ biano je na halki, serwetki czy firanki. Fartuchy szyto z 1, 2 lub 3 półek, w pasie marszczono je i wszywano w oszewkę. Brzeg dolny najczęściej zdobiły wycięcia w ząbki. Strój świętokrzyski — 3 Ryc. 28. Gorset — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludo­ wej w Warszawie L . in. 204/56. Ryc. 29. Gorset. Mąchocice, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L.in. 129. 33 �Szyte z białego płótna na­ zywano zapaskami. Noszono je do białego ubioru (ryc. 27). Wy­ konywano je z 2 pótek, a wią­ zano na troki. W północnej Świętokrzysczyźnie noszono powszechnie czarne, alpagowe fartuchy. Szyto je z trzech płatów materiału, gór­ ny brzeg przymarszczano i wszy­ wano w szeroką oszewkę. No­ szono je zarówno na sorc,jakido spódnic adrianowych, zdobiono zakładkami, a wyjątkowo obszywano także czarną siateczką. Od początku X X wieku, używano do roboty fartuchów z materiałów kupnych, bądź też płótna samodziałowego, ukraszonego zwykle na ko­ lory ciemne. Przeważnie obszywa się je falbanką z tegoż samego materiału. Wyjątkowo tylko fartuch taki zakłada się do kościoła, przy czym zawsze w innym kolorze niż spódnicę. Dawne fartuchy były dłuż­ sze od obecnych. — Od roku 1900-go sięgają poniżej kolan. Zapaska przedsobna. Nieodzowną część stroju Świętokrzyżanki stanowi zapaska Ryc. 30. Plecy gorsetu bogatej dziewczyny. Skorzeczyce, pow. kielecki — przedsobna, Wykonywana Z saze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 24160. modziału wełnianego na OSnowie lnianej. Najstarszy typ stanowią, powszechne w połowie X I X wieku, zapaski — pólcate. Zszy­ wano je z dwóch półek czarnego samodziału. Otrzymany płat materiału o podwójnej szero­ kości, wszywano w oszewkę, najczęściej wykonaną z jakiegoś starego kawałka, zakoń­ czoną trokami do wiązania. Po zmarszczeniu długość brzegu wszytego w oszewkę wynosiła około 60 cm, tak że zapaska sięgała za biodra. Zapaski do codziennego użytku na północnym terytorium świętokrzyskiego niejedno­ krotnie posiadały poprzeczne paski. W drugiej połowie X I X wieku, w związku ze zmianą typu krosien, rozpowszechniała się do dziś używana zapaska wykonywana z jednego płatu materiału, wszyta w oszewkę wzdłuż długości samodziału. Istnieją dwa rodzaje zapasek przedsobnych: zgrzebne i do chodu. Pierwsze, mniej przymarszczone, szyje się z samodziału o wymiarach 60 x 90—130 cm. Mają one osnowę z nici lnia­ nych lub konopnych, wątek z grubych nici lnianych, pakuł czy resztek wełnianych. Za­ paski te tkane są rzadko, tak że osnowa wyraźnie przebija, stąd farbuje się ją na kolor jasno granatowy. W wątku ze względów praktycznych dominują barwy ciemne — czarne lub brą­ zowe, przerywane licznymi, pionowymi paseczkami w różnych kolorach. Na północ od Ły­ sogór występuje więcej zapasek roboczych czarnych, — na południe zaś o barwach brązowych. L 34 �Zapaski do chodu szyje się z samodziału gęsto tkanego, o osnowie lnianej i wełnianym wątku. Wykonywuje się je z płatu materiału o wymiarach 70 x ok. 200 cm. W pasie marszczy się je mocniej od zapasek zgrzebnych. Zestaw barw odpowiada na ogół zapasce naramiennej (patrz str. 39 i tabl. I I ) . W niektórych tylko okolicach na północ od Łysogr, w parafii Świętomarz i Chybice, nosi się zarówno do czarnych, jak do czerwonych zapasek naramiennych —• czarne przedsobne. Zdobią je jedynie brązeczki czyli czerwone paski biegnące pojedynczo, a częściej podwójnie, wzdłuż obu boków, w odległości 6—10 cm od brzegu. W obu typach powyżej opisanych zapasek używa się oszewek z resztek materiałów fa­ brycznych. Do zawiązywania służą troki, będące końcami oszewki. Nie dba się o staranne wykończenie, gdyż bluzka przykrywa górny brzeg zapaski. Gorset. O starszym typie gorsetów (ryc. 25) pamięć zaginęła prawie zupełnie. Przypusz­ czalnie zapinał się on na haftki lub był sznurowany. Przód miał usztywniony patykami, podszewkę z grubego płótna. Gorset ten składał się z pleców, dwóch przodów i z ramiączek. W porównaniu z późniejszymi, dość długi, poniżej pasa przechodził w klapy, przy czym każdy przód kończył się jedną dużą klapą, natomiast plecy czterema mniejszymi. Każda z tylnich klap miała doszywane kliny z tejże materii, co i cały gorset. Zachowane do dziś gorsety dziewcząt i młodych kobiet były pospolicie noszone do okresu międzywojennego. Posiadały one doszytą w pasie baskinkę lub rząd tacek. Gorset ten był krótki, sięgał zaledwie pasa; jedynie baskinka przykrywała oszewkę spódnicy i zapaski. Wykonywano go z aksamitu, wełenki lub pluszu w kolorze ciemnym, najczęściej czarnym, granatowym czy zielonym. Tacki szyto z tegoż materiału co gorset, baskinki zaś (ryc. 26, 28, 29, 30) z cienkiego materiału fabrycznego. Dekolt duży, zwykle okrągły. Ryc. 31. Bluzka biała, ślubna. Bieliny, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 270. 3' 35 �Z przodu gorset zapinał się na guziki lub sznurowano go luźno cienką kolorową wstą­ żeczką, aby nie zakrywał haftu na koszuli. Wstążeczka ta była przewlekana przez haftki lub też przez okrągłe, obdziergane dziurki. O ile gorset miał guziki, to zwykle zapinano go tylko na dwa dolne. Do gorsetów używano małych, wzorzystych guziczków, różowych lub jasno brązowych. Celem usztywnienia gorsetu wszywano patyki, które pełniły role fiszbi­ nów. Podszewkę dawano z grubego płótna. Gorsety z tackami nosiły przede wszystkim dziewczęta zamożniejsze, ponieważ w prze­ ciwieństwie do falbaneczki, były one zdobione dość kosztownie. Na ogół gorsety zdobiono na plecach i przodach haftem oraz naszyciami z kolorowych tasiemek czy wstążeczek, względnie koralików i cekinów. W okresie międzywojennym zaczęły się rozpowszechniać gorsety krakowskie, dawniej no­ szone jedynie przez dziewczynki. Lejbik. Lejbikiem nazywano rodzaj gorsetu, uszytego z cienkiego, kolorowego materiału kupnego — zwykle perkalu. Bez tacekfalbanki, nie zdobiony, zapinał się z przodu na białe ko­ ściane guziki, a wyjątkowo na haftki. Obcisły, z małym wycięciem pod szyją krój miał ten sam co gorset. Noszono go powszechnie w lecie, na codzień. Wyjątkowo bywał czasem obrzucony siutażem. Serdak. Serdaki stanowią zimowe okrycie używane do dziś, zwłaszcza przez kobiety starsze. Wykonywuje się je z cienkiego materiału kupnego, na ciepłej podszewce; składają się nań trzy płaty materiału, stanowiące, plecy i dwa przody. Najzamożniejsze gospodynie nosiły serdaki aksamitne, podbjane wyporkami wełnianymi czyli wełną zgremplowaną ze starych materiałów lub flanelą. Biedniejsze z wełny i in. ma­ teriałów, jak z siwiru (bostonu), przy czym pod spód dawały pakuły. Serdaki nosi się krótkie, sięgające pasa, podobne do gorsetu. Do zapięcia służą pętle z czarnej tasiemki. Obszywane wzdłuż brzegów sztucznym barankiem, na plecach mają często haft z koloro­ wej włóczki. Około 1900 roku pojawiła się moda na krótkie serdaki z wełny, wykonywane szydełkiem (ryc. 20). Były one charakterystyczne zwłaszcza dla Krajna. Zamiast baranka dookoła ser­ daka biegł pas ozdobnie pleciony z wełny, w innym kolorze niż całość. Z przodu serdak posiadał sznurki wełniane zakończone pomponami, o które zapinając zaczepiało się pętle. Kaftan — bluzka. Kobieta, o ile nie wdziewała gorsetu czy lejbika, okrywała się kafta­ nem. Był on na ogół dość obcisły, zazwyczaj wcinany w pasie, ku dołowi «obszerny», sięgający nieco poniżej bioder. Zapinał się na jeden rząd ozdobnych guziczków, na dziurki lub pętelki. Wykonany na podszewce, szyty był z różnych materiałów; w lecie z kretonu czy adrianu, a watowany, zimowy z baji. Kaftany szyto w kolorze jednolitym lub w różnobarwne kwiaty, zawsze jasne dla młodszych, a ciemne dla starszych kobiet. Zdobień na ogół nie miały, niekiedy tylko obszywano je aksamitnymi tasiemkami, wycinanymi w ząbeczki i malowanymi w białe kropki, względnie jak w północno-wschodniej Świętokrzysczyźnie, obrzucano je siutażem. Najstarsze kaftany, o których pamięć zachowała się w północnej części regionu, były wykonywane z płótna białego lub farbowanego na siwo (jasno granatowy) lub zielono. Ostatnie tego rodzaju bluzki noszono w Siekiernie jeszcze przed I wojną światową. W kroju występowały dość znaczne różnice. Kaftan mógł mieć plecy i dwa przody skro­ jone z jednolitych kawałków materiału, względnie posiadał kliny lub wstawki. Kaftany zdobiono na przodach licznymi pionowymi zakładkami. Kołnierzyk miały wy­ kładany, rękawy ujęte w mankiet zapinany na zatrzaski; przód na całej swej długości zapinany także był na zatrzaski. Po 1904 roku wszedł w modę kołnierzyk stojący, wysoki na 3 cm, obszyty koronką kupną. Zapinano go na dwie haftki lub guziki. Moda ta przyszła z Kaliskiego lub Mazowsza. Starsze formy kaftanów zostały zarzucone już od początku XX wieku. Późniejsze wyszły ostatecznie z użycia w okresie I I wojny światowej, ustępując bluzkom miejskim. 36 �Panny nosiły zwykle kaftany szyte z lżejszych materiałów (ryc. 31), o kroju bardziej wzorowa­ nym na modzie miejskiej. Dla nich to właśnie przyjęła się nazwa bluzek. W drugiej połowie okresu mię­ dzywojennego zaczęły wchodzić w modę bluzki z krótkimi ręka­ wami. Starsze kobiety noszą jed­ nak zawsze rękawy długie. Swetry. Swetry pokazały się w regionie świętokrzyskim pod­ czas pierwszej wojny światowej. W okresie międzywojennym noszono długie swetry z wcina­ nymi plecami. Posiadały one po dwie duże kieszenie, a na nich wyszyte z różnokolorowej wełny ząbki, róże i tp. W pasie za­ wiązywały się na sznurek kolo­ rowy, wełniany, zakończony dwo­ ma fontaziami. Swetry najczęściej wykonywano z włóczki w kolo­ rze buraczkowym, rzadziej zielo­ Ryc. 32. Płócienna zapaska przedsobna. Bieliny Kapitulne, pow. kie­ nym. Kołnierze miały małe, sto­ lecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach jące. L . in. E 252. Współcześnie wykonywane swe­ try, aczkolwiek wzorowane na miejskich, wytworzyły pewne regionalne cechy w zdo­ binach wrabianych kolorową włóczką. Angiera. Angiery (ryc. 33) były ubraniem kobiet bogatszych. Wykonywano je na wacie, czasem jedynie na grubej podszewce lub pakułach. Szyto je najczęściej z kupnej wełenki koloru granatowego lub czarnego, a w okolicach Bielin — czerwonego. Z takiej wełenki, jak na ostre spódnice. Angiery sięgały do kroku, rzadziej do kolan; z przodu zapinane były na czarne guziki i takież pętelki, bo na wacie nie można robić z dziurkami, lub na haftki. Angiera składała się z dwóch przodów, dwóch boków poszerzonych klinami i pleców krojonych z dwóch części, zszytych ze sobą wzdłuż długości. U dołu pleców, w miejscu zszycia, wstawiano małe kliny, które poszerzając je tworzyły fałdy, sterczące jak kuperki. Rękawy poszerzone klinem, zwykle zmarszczone były przy dłoni i wszyte w mankiet. W pasie wcięte, po bokach miały kieszenie nakładane poziomo. Przy szyi mała oszewka. Zdobiono je lamowaniem. Kubrak. Kubrak zwany też serdakiem noszony był w zimie przez biedniejsze kobiety. Wykonywano go z kupnego materiału wełnianego, czarnego lub granatowego. Szyto go na ciepłej podszewce, podbijając watą lub pakułami; dookoła często obszywano go barankiem. Plecy krojono z jednego kawałka materiału; przody poszerzane były przez kliny biegnące po bokach i od dołu ku górze. Rękawy jednoczęściowe, zwężające się ku dłoni, gładko zakończone. Kubrak sięgał poniżej kroku. Zapinał się na jeden rząd dużych, czarnych guzików, przy czym drugi miał dla ozdoby. Kieszenie były wpuszczone pionowo lub poziomo. Kołnierzyk stojący lub wykładany, obszywano barankiem. Kubraki nie były zdobione, jedynie kieszonki lamowano czarną tasiemką. Sukienka. Bogate kobiety nosiły sukienki. Był to rodzaj sukmany, wykonanej z cien37 �Ryc. 33. Angiera. 1 :30 Bieliny, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 252 A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — - k r ó j : d — przody, e, e l — b o k i , f—plecy, i — rękaw, j — kie­ szeń, k — kliny poszerzające tył. kiego, kupnego sukna granatowego, czarnego lub zielonego. Sukienka taka sięgała równo ze spódnicą, a składała się z dwu przodów z wpuszczonymi ukośnie kieszeniami, pleców, poszerzonych od pasa ku dołowi klinami, kołnierza i dwóch trzyczęściowych rękawów. W stanie, z tyłu przecięta, dopasowana i suto marszczona. Podbijano ją futrem z baranka, którym ozdabiano także kołnierz i mankiety. Zapinała się na haftki. Sukienki zdobiono bogato szamerunkiem i mosiężnymi guzikami. Biedniejsze kobiety nosiły sukienki wykonane z płótna, podbite watą lub pakułami. Wzdłuż rozcięcia przodów i dookoła kieszeni obszywano je futrem, zwykle z królika. Nadto ozdabiano je mosiężnymi żółtymi guzikami wojskowymi. G u ń k a . Guńka kobieca nie różniła się krojem od męskiej. Wykonana z płótna, no­ szona była jako ubiór letni. Zarzucono ją przed I wojną światową. Spinano ją haftką. Z przodu i na mankietach zapinała się na białe guziki lub haftki. Guńka posiadała mały wykładany kołnierzyk. Guńki świąteczne, zdobione wyszywaniami i aplikacją, wiązały się na trzy pary wstą­ żeczek, przyszytych pod szyją, na piersi i w pasie. K o ż u c h . Bogatsze kobiety nosiły krótkie, zapinane na haftki kożuchy, niepokryte, wyszywane nićmi. Wzdłuż brzegów okładano je cienkim pasmem baranka, zwykle naj­ szerzej przy rękawach. W okresie międzywojennym rozpowszechnił się kożuszek zakopiański, noszony jedynie przez zamożniejsze gospodynie. Zapaska naramienna. Zapaski naramienne wykonuje się podobnie jak przedsobne. Najdawniejszy typ zapaski, sięgający co najmniej początku X I X wieku wykonyswano z dwu półek tkaniny, o wymiarach około 60x100 cm zszytych ze sobą wzdłuż długości. Powstały w "ten sposób płat marszczono wzdłuż szerokości materiału i wszywano w ko­ lorową, grubą oszewkę, wykonaną na krosnach tkackich. Na końcach oszewki umieszczano dwa kółka, przez które przeciągano wstążkę, związującą zapaskę pod szyją. Tego rodzaju zapaska zwana polną lub półcatą, okrywała prawie całą postać. Tkano ją z wełny czarnej, wyjątkowo tylko czasem np. w okolicach Leszczyn zdobiono poprzecznymi, wąskiemi pa38 �skanii białymi i kolorowymi, upodobniając je w ten sposób do zapasek Puszczy Radomskiej. Tak zdobione zapaski nazywano bordówkami. Zapaski półcate zaginęły w cetrum Świętokrzyskiego dawno, dłużej natomiast utrzy­ mywały się na krańcach regionu, np. w Barczy i Górnie zanikły dopiero podczas I wojny światowej, a w Klonowie ok. roku 1934—35. Do najstarszych zapasek naramiennych należy zaliczyć też płócienne. W ostatniej ćwierci XIX wieku używano je wyłącznie, jako letni ubiór świąteczny, noszony do ślubu i na procesję w oktawie Bożego Ciała, a wyjątkowo tylko na inne święta. Zapaskę powyższą wykonywano z trzech półek cienkiego płótna lnianego, bądź też kartonu (ryc. 32), które po zszyciu dają prostokąt o wymiarach ok. 250 x 64—82 cm. Jeden z dłuższych boków silnie marszczono i wszywano w białą oszewkę. Sama zapaska była zdobiona zaszywkami, haftem białym, bądź też wstawkami koronkowymi. Innym rodzajem XIX-to wiecznej zapaski, była alpagowa, czarna, wykonana z takiegoż materiału i tym samym krojem co fartuchy. Różniła się jedynie większą długością, tak by za­ rzucona na ramiona zakrywała spuszczoną rękę, aż po dłoń. Alpagowa oszewka kończyła się dziurkami, przez które przewlekano czerwoną tasiemkę służącą do wiązania. Alpagowe zapaski występowały na północ od pasma łysogórskiego. Starsze kobiety nosiły je jeszcze w latach 1900—1905. W Świętokrzyskim występowały też zapaski szyte z czerwonego materiału drukowa­ nego w czarne wzory lub też z białego w kolorowe kwiatki. Miały one dolny brzeg, a cza­ sem wszystkie trzy wycinane w półkoliste zęby, o wielkości ok. 2 cm. Słaba tra­ dycja o nich zachowała się w zachodniej części regionu. Zapaski te nazywano za­ pałowymi. W miejsce zapasek półcatych weszły w użycie, w związku ze zmianą typu krosien, zapaski szyte z jednego płatu samodziału o wymiarach 150—220 na 60—80 cm. Zapaski te są wszywane w oszewkę nie po szerokości, ale wzdłuż długości materiału. Decyduje to o jej kształcie i wzorze. W przeciwieństwie do bordówek prążki biegną tu pionowo, a nie poziomo. Rolę wstążki do wiązania spełniają końce oszewki, wykonanej z wełny. Najstarsze zestawy kolorów stanowią: czarny z białym (po dwie nici czarne i dwie białe), oraz czarny w wąskie paseczki bordowe. Te ostatnie w okolicy Leszczyn można było znaleźć jeszcze w początkach X X wieku. Miejsce koloru bordowego zajął czerwony, tak że w ostatniej ćwierci X I X w. czer­ wona, czarno prążkowana zapaska stała się charakterystyczną dla regionu świętokrzy­ skiego. Kolor czarny zredukowany jest zwłaszcza w okolicy Bielin, gdzie ogranicza się do pasków 1 mm, powtarzających się np. co 6 cm. Niezależnie od wyżej opisanych do I wojny światowej występowały w Bielinach również zapaski czarne w wąskie czerwone paseczki. W północnej części świętokrzyskiego paski czarne są nieco szersze i gęściejsze. Na terenie północno-zachodniej części (okolice Wzdołu i Łącznej) poza paskami czarnymi występują prążki zielone lub żółte. Po I wojnie światowej ustępują miejsca zapaskom czerwono-czar­ nym, z tym że wzdołskie zapaski więcej mają w tym okresie koloru czarnego niż czerwonego. Noszą je do dziś starsze kobiety — młodsze mają zapaski czerwone, czarno prążkowane. Te ostatnie weszły w modę ok. 1925—30 r. W Skorzeczycach, a zwłaszcza w Woli Jachowej do zapasek dodawano zwykle też kolor zielony, a z czasem wytworzyła się odmiana zwana iv cztery mody. Zapaski te skła­ dały się z czterech kolorów, czerwonego, zielonego, czarnego i śliwkowego (tabl.II), występują­ cych w równych paskach, szerokich mniej więcej na 0,5 cm. W czterdziestych latach X X w. powstała moda na tzw. łupane słupki, czyli układ, w którym słupek jednakowej barwy, prze­ cina prążek odmiennej. W końcu lat dwudziestych X X wieku, pojawiła się, a w czterdziestych rozpowszechniła tzw. moda krakowska. Nie liczy się ona z tradycyjnymi zestawieniami barw, charakterysty­ cznymi dla każdej okolicy, lecz wprowadza gamę kolorów, przede wszystkim zielonych i śliw39 �kowych. W oszewkach zapasek krakowskich z powrotem poja­ wiają się kółka i wstążki, na które zawiązuje się zapaskę. Układ pa­ sów jest dowolny, w przeciwień­ stwie do zapasek czerwonych, gdzie każda okolica a nawet nieraz i gromada miała swe cechy cha­ rakterystyczne. Najnowszą odmianą zapasek krakowskich, są tzw. radlińskie, iglicowane, czyli przetykane wzdłuż niektórych pasów grubą nicią weł­ nianą. Moda na nie rozeszła się z Radlina i Cedzyny. W Bielinach nazywają je krajeńskiemi, co po­ zwala prześledzić drogę, którą idzie fala mody. Charakterystyczne, że w Bielinach, stanowiących główną ostoję kobiecego stroju świętokrzy­ skiego, nie umieją tkać zapasek krakowskich. Bielinianki zama­ wiają je w okolicznych wsiach, głównie w Skorzeczycach. Oprócz zapasek barwnych są też noszone czarne, zdobione je­ dynie kolorową krajką, służącą za oszewkę. Noszą je kobiety w okre­ sie adwentu, Wielkiego postu i ża­ łoby, w piątki każdego tygodnia, Ryc. 34. Wiązanie chustki na głowie. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. ponadto prawie wszystkie Starsze — na codzień. Na południe od Łysogór nosi się zapaski krótsze, nie przykrywające opuszczonej ręki, na północ zaś dłuższe, sięgające do połowy dłoni. Kraj k i . Krajki zwane oszywkaini, używane zresztą głównie do zapasek, były na ogół kupne. Początkowo robiono je rzadko, dopiero zniknięcie krajek z handlu w czasie i po I I wojnie światowej ożywiło ich wyrób na wsi. Przeciętna długość krajki wynosi 110 cm, szerokości 3,5—4 cm. Wśród kolorów do­ minuje czerwony. Chusta na odziew. W lecie bogatsze kobiety nakładały cienkie chusty, zwykle w kwiaty, w kolorach jasnych. Były to tzw. szalinówki o boku długim na ok. 170 cm, zakończone frę­ dzlami. W zimie pospolicie nosi się duże ciepłe chusty, przeważnie w ciemną kratę. W czasie mro­ zów okrywa się wraz z głową chustą, a na wierzch narzuca zapaskę. K i l i m . Dawne, ciepłe okrycie dla kobiet stanowił kilim. Z powszechnego użycia wyszedł w pierwszych latach XX wieku, a całkowicie zarzucony został w czasie I wojny światowej (tabl. I). Kilim wykonywano z wełny na osnowie lnianej robotą drelichową. Miał on kształt pro­ stokąta, długiego na 180—200 cm i szerokiego na 144 cm. Szerokość ta powstała z zeszy­ cia ze sobą dwu płatów materiału. W początkach X I X wieku tkano kilimy czarne w poprzeczne pasy białe. W latacn 70-tych XIX wieku występowały kilimy w pasy czerwone i czarne, a nieliczne do dziś zachowane a 40 �tkano w pasy poprzeczne, bordowe i granatowe. Pasy te szerokie na 3 do 5cm były rozdzielane wąskiemi paseczkami w innych kolorach, bądź też tylko nicią białą lub żółtą (tabl. II). Obuwie. Według zachowanej tradycji kobiety nosiły dawniej łapcie z łyka lipowego. Je­ szcze w połowie XIX wieku były one w częstym użyciu. W tym też okresie noszono drew­ niane trepy. Jakkolwiek te ostatnie, jak i buty wykonywano tak samo dla kobiet, jak i dla męż­ czyzn, to dłużej przechowywały się starsze formy u kobiet. Nie zachowała się jedynie tradycja odpowiedników białych butów rzemiennych oraz butów w harmonije. Do najstarszych kobiecych butów skórzanych należy zaliczyć wspomniane przez St. Suchorowskiego wywrotki, czyli pantofle szyte, bez obcasów, nie kołkowane. Kobiece czarne buty były szyte po bokach. Miały one obcas słupkowy z podkówkami stalowemi. Huncwotów przy nich nie było. Wyszły z mody po I wojnie światowej. Od dawna noszonym na wsi świętokrzyskiej obuwiem były trzewiki , zwane też cza­ sem cizmami. Buty te, na wysokim obcasie, z długą cholewką, czasem jeszcze spotyka się w użyciu u starszych kobiet. Trzewiki zapinały się na guziki lub sznurowane były zwykłymi, czarnymi sznurówkami u mężatek, zwłaszcza starszych, albo wstążką czerwoną, żółtą, czy różową — u panien. Podkówki miały mosiężne, a cholewki u panien zdobiły nabite mosiężne oczka. Śpiewano o trzewi­ kach: 31 32 Na kieleckim polu na kieleckiej drodze Snuruje dziewucha Trzewiczek na drodze Oj da dana. Cymze go śnuruje Jedwabno wstozeckom Nie plac moja nie plac Bedzies kochaneckom Oj dana... 33 Trzewiki takie wyszły z po­ wszechnego użycia w okresie międzywoj enny m. Uczesanie i nakrycie głowy. Panny nosiły włosy uczesane w warkocze, czasem spuszczone wolno, najczęściej zaś upięte w koronę, czy w ósemkę z tyłu głowy. W le­ cie zdobiły głowy kwiatkami czy rutą, w zimie zaś tylko ru­ tą, przypinaną z boku do chu­ steczki wywiązanej z tyłu głowy. Kwiaty te przytrzymywały szpilki o dużych kolorowych główkach; ozdoba ta była używana zwła­ szcza przez druhny. Podczas oczepin, obcinano dawniej młodej pani warkocze, pozostawiając równo przyciętą grzywkę nad brwiami. Odrasta- Ryc. 35. Chustka zawiązana na głowie. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. 41 �jące z tyłu głowy włosy splatała mężatka w warkoczyki, kryjąc je pod chustką. Zwyczaj obci­ nania włosów zaczął zanikać w ostatnim dwudziestoleciu X I X wieku, a całkowicie wyszedł z użycia w początkach X X w. Starsze kobiety zapuszczały ponownie warkocze, upinając je na kupkę z tyłu głowy. Panny i mężatki okrywały głowy chustkami, przeważnie wiązanymi z tyłu na luźny węzeł (ryc. 34, 35). Do pracy czasem, wiążą kobiety chustki pod brodą. Są to zwykle chustki kupne, białe, bez frędzli; nosi sieje też do ubioru postnego. W zimie często zakładają po dwie chustki, przy czym jedną wiąże się z tyłu, drugą, wierzchnią, owija się głowę i szyję. Niektóre ze star­ szych kobiet, podczas mrozów wiązały ciepłe chusty w ten sposób, że po skrzyżowaniu koń­ ców pod brodą owijały nimi szyję i dopiero potem zawiązywały z przodu. Istniał też — obecnie już całkowicie zarzucony zwyczaj, iż mężatki chodziły do kościoła w dużych chustkach szalinówkach a rzadziej orłówkach, wywiązywanych na czepkach na okręglo, jak skopek. Był to specjalny sposób, dzięki któremu po zawiązaniu węzła na czole, końce szły w tył i tam formowały rodzaj rogów. Obecnie kobiety nie umieją wiązać tak chust. Poza kwiecistymi szalinówkami, o brze­ gach zdobionych frędzlami, w tenże spo­ sób wiązano i chusty tureckie. Na święto i w zimie nosi się zwykle chustki wełniane, do roboty zaś tańsze, perkalowe. Są one w różnych kolorach, najczęściej czerwone w kolorowe kwiatki lub takież zielone. Te ostatnie weszły w modę przed I wojną światową i dziś są najpopularniejsze, tak że powszechnie uważa się, że strój świętokrzyski cechuje czerwona zapaska i zielona chustka. W dziewięćdziesiątych latach X I X w. były też w użyciu sydełówki tj. chusty ro­ bione przez wieśniaczki szydełkiem. Wy­ konywano je z czerwonej wełny, rzadziej z innej. Najbogatsze nosiły kupne ba­ rankowe, czarne lub zielone. Przypomi­ nały nisko strzyżony kożuszek. Dno miały niciane. Przed I wojną światową weszły w modę chustki wyszywane w kwiaty, na różnych tłach, zwykle zielonym czy czer­ wonym. Kupowano je po miastach. Noszono też i chustki w cztery nie­ dziele, tj. takie, w których każdy róg był w innym kolorze. Nazwa pochodzi stąd, że jej właścicielka mogła przez cztery niedziele, za każdym razem iść do koś­ cioła w tejże chustce, lecz o innej barwie. Mężatki, jeszcze w początkach X X w. zdobiły swe chustki świąteczne z przodu licznymi szpilkami, o kolorowych głów­ kach. W piędziesiątych latach XX wieku ro„ „ „ . „ , . . , zeszła się z Psar moda na chusty trójRyc. 36. Szpilka aluminiowa wykonana w Skorzeczycach. Bieliny Kapitulne, pow. k i e l e c k i - z e zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24161. 42 , kątne, wełniane, wykonywane na specjalnych, bardzo zresztą prymitywnych �Ryc. 37. Haft koszuli męskiej, Śniadka, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12397. krosnach. Chusty te w kratę, z frędzlami z dwu stron, nosiły kobiety do zapasek świą­ tecznych. W siedemdziesiątych latach ubiegłego wieku niektóre starsze kobiety nosiły duże czepce, białe, zawiązywane pod brodą na wstążki. Do I wojny światowej utrzymały się niewielkie, białe czepki niciane, noszone pod chustką w ten sposób, by przód czepka był spod niej widoczny. Czepek taki był symbolem mężatki: Oj za mną chłopcy, za mną Dopóki jestem panną, Oj bo jak cepiec założę, To nic już nie pomoże 34 Czepiec składał się w płóciennego otoku, zdobionego często ząbkami lub kolorowymi wstążeczkami oraz z wierzchniej części siatkowej. Po włożeniu na głowę, czepek ściągano sznurkiem wpuszczonym w otok i zawiązywano w tyle głowy. Początkowo noszony przez mężatki zawsze do kościoła, w XX wieku, w okresie zanikania, używany był tylko do oczepin i do trumny. Zasło słonecko w ciemny las, Zdyjmuj wionecek bo już cas, Zdyjmuj wionecek ruciany, Wlozys cypecek niciany 35 Charakterystycznym okryciem głowy panny młodej był strojnik (ryc. 23), który zdejmo­ wano jej dopiero podczas oczepin. Najskromniejszy strojnik, noszony głównie w północnej części świętokrzyskiego, składał się jedynie z małego wianeczka z mirtu na głowę, i wielu wstążek, opadających na plecy. Zwykle jednak strojnik posiadał tekturową wysoką opaskę, zdobioną upiętymi wstążkami, między którymi znajdowały się liczne błyskotki, szpilki itp. Na plecy, aż poniżej pasa spadały liczne, kolorowe wstążki. W zależności od wysokości opaski, strojnik nazywano strefieniem (ok. 11 cm) lub kornetem (ok. 40 cm). Strojniki wy­ pierane przez 'welony już w końcu XFX wieku, ostatecznie wyszły z użycia podczas I wojny światowej. 43 �Kryzka. Strój świąteczny panny, rzadziej młodej mężatki, uzupełniała kryzka. Był to duży osobny kołnierzyk, nakładany na koszulę. Kryzka zaczęła za­ nikać w pierwszych latach XX wieku. Kryzkę wykonywano z pro­ stokątnego kawałka płótna, zwy­ kle «kartonu», wszytego w wą­ ską oszewkę i obszytego ko­ ronką kupną, bądź też robioną szydełkiem. Czasem oszewka była też obszyta koronką. Samą kryzkę zdobiono nieraz haftem białym, a wyjątkowo i koloro­ wym. Zewnętrzny jej brzeg czę­ sto wycinano w ząbki, zdobione ażurem, spadające aż na piersi. I Zapinano ją na mały guziczek 1/ z przodu lub na karku. Miejsce kryzki z czasem zajął kupny kołnierzyk, obszyty białą tasiemką. Klejnoty. Najbardziej roz­ powszechnionymi klejnotami były korale. Kosztowały nieraz 40, 80, a nawet 120 rubli (równo­ wartość 4 krów). Zwykle noszono 4—5, a nie­ raz i po 7—8 sznurków, przy czym najwyższy sznur biegł tuż pod szyją. Do korali przy­ Ryc. 38. Haft «okrągły». czepiano czasem krzyżyk, nie­ raz ze szkiełkiem w środku, lub medalik. Środkowe największe korale były niekiedy, obite okówkami ze srebra. Panny wiązały korale czerwoną lub niebieską wstążką w kwiatki. Biedniejsze kobiety nosiły paciorki o białym rdzeniu, pokrytym zewnątrz farbą czer­ woną. Sznury tych paciorków wyglądały podobnie jak korali, jednakże na poprzecznych ściankach wyraźnie było widać rdzeń —• to też pospolicie nazywano je koralami z białą dupką. Niezależnie od wyżej wymienionych noszono też kamieniaki tj. sztuczne korale. Naj­ bardziej były one rozpowszechnione po I wojnie światowej. Na palcach nosiły panny pierścionki z kolorowymi oczkami, kupowane przez ka­ walerów na jarmarkach i odpustach. Mężatki wkładały obrączki tombakowe lub srebrne, bądź też pierścionki ślubne, typu sygnetowego, z kwadratowym oczkiem. Różniły się od męskich jedynie tym, że na oczku, zamiast krzyżyka była wyryta Matka Boska. D o d a t k i do stroju kobiecego. Pod koszulą nosiły kobiety często szkaplerze. We włosy wpinały świętokrzyżanki dość pospolicie długie na 11 cm szpilki aluminiowe, zdobione rytem (ryc. 36). Szpilki te najbardziej modne były w latach 1925—30. Kobiety i dziewczęta idąc do kościoła niosły książeczki do nabożeństwa w małych chusteczkach, szytych z kartonu i haftowanych po rogach w kwiatki. WWK 44 w: �r W zimie noszono rękawice z sukna lub wełny. Na początku XX wieku modne były pończochy ceglaste, które wyszły zużycia w la­ tach 1914—15. Potem noszono już cieliste. Wiąże się je na skrawek nad kolanem. Starsze kobiety kładą czasami jeszcze do butów onucki, a w zimie i wiechcie, analo­ giczne do używanych przez mężczyzn. R o z d z i a ł VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Podstawowym materiałem do wyrobu ubrań na terenie Gór Świętokrzyskich stanowiły samodziały — płócienne i wełniane . Praca związana z otrzymaniem surowca, jak i z sa­ mym tkactwem spoczywała, a zasadniczo i do dziś pozostaje w rękach kobiet . Pierwszy jej etap stanowi przygotowanie włókna. Rozpoczyna się ono od międlenia lnu, które odbywa się w październiku. Jest to praca wykonywana zbiorowo przez kilka wieśniaczek, którym po­ maga mężczyzna, obsługując ognisko, służące do przesuszania lnu. Po odpowiednim przygoto­ waniu, nici lniane przędzie się na wrzecionach lub kołowrotkach. Krosna znajdują się prawie w każdym domu ; posiadają po cztery płochy —jedna do płótna zgrzebnego, druga do lnianego, trzecia do zapasek i czwarta do tkanin na ubra­ nia męskie. Płocha lniana jest niezbyt szeroka, ale zato gęsta. Przy zakładaniu osnowy na płótno lniane wychodzi 15 «kłebków» (kłębków). Szerokość otrzymanego płatu wy­ nosi — 60 do 70 cm. Płótno do niedawna mierzono na łokcie, dzielące się na trzy pię­ dzie; jeden łokieć odpowiada 58 centymetrom. Płótno tka się w trzech gatunkach: cienkie, lniane, służące do szycia koszul; z grubego lnu, tzw. pacześne — na kalesony i nadołki, oraz zgrzebne służące do wykonywania wor­ ków itp. Płótno tka się białe, a na robocze, codzienne spódnice kobiet i na sukienki dziewcząt robiono do niedawna lniane tkaniny w kratę. Tkactwem zajmują się kobiety na domowy użytek dość powszechnie; istnieją też za­ wodowe tkaczki, mieszkające po wsiach . Zręczna tkaczka wykonuje w dwa i pół dnia sztukę 25-cio metrową płótna, a zapaskę robi przez dwa dni. Dopiero od początku X X wieku zaczęto oddawać wełnę do gremplarni w Kielcach; uprzednio gremplowano ją w rękach. Obecnie znajdują się po wsiach małe gremplarnie. Do dziś powszechnie przędą kobiety wełnę na wrzecionach, gdyż kołowrotek ma wpływać na pogorszenie jej jakości. Pracą tą zajmują się przede wszystkim w zimie. Samodziały wełniane tka się na ogół na osnowie lnianej. Na towar dla mężczyzny zakłada się osnowę z 8 kłębków; na zapaskę — z 5. W kłębek wchodzi 15 pasm po 32 nitki, mające około 6 metrów. Ilość kłębków jest uzależniona od gęstości tkaniny. Materiał na lejbiki, spodnie czy spancery, tka się rzadziej niż na sukmany. Ten ostatni wykonywano na czterech nicielnicach i czterech podnóżach. Samodział na sukmany miał wątek i osnowę wełnianą, z wełny owiec czarnych, a rzadziej białych. Z czar­ nych otrzymywano sukno czerwone czyli brązowe. Wykonywano również i sukno czarne — nie cieszyło się popularnością, gdyż szybko rudziało. Po utkaniu materiału zanoszono go do folusza, znajdującego się zwykle przy młynie. Najbardziej znanym był folusz w Bo­ dzentynie, ale były też i w Plewie k/Jeziorka, na Zawadzie k/Pawłowa i w innych miejsco­ wościach, a często też bili sukno w Iłży. Foluszników nazywano knapfami. W południowej części terenu świętokrzyskiego foluszów nie pamiętają. Twierdzą, iż sukno sprowadzano z za góry, czyli z okolic położonych na północ od pasma Łysogórskiego i tam też szyto sukmany. Zapaski wełniane wykonuje się na osnowie lnianej. Dawniej zapaski robiono na tych samych płochach co płótno, ale tkano je w jedną nitkę, podczas gdy płótno tka się w dwie nitki. Otrzymany samodział był wąski i musiano go zszywać z dwóch płatów. 3e 37 38 39 45 �W drugiej połowie X I X wieku, w związku ze zmianą typu krosien, samodział na zapaski zaczęto robić szerszy, odpowiadający dzisiejszemu. W okresie tym zapaski oraz kilimy wykonywano «robotą drelichową», czyli na czterech nicielnicach. Uzyskany w ten sposób samodział z jednej strony był jednolity, wełniany, a z drugiej przebijała lniana osnowa. W niektórych wsiach, jak np. w Hucisku tkano go tak, że zapaska po prawej stronie była całkowicie czer­ wona, po lewej zaś czerwona w czarne paski. Tkaninę dre­ lichową określano, jako szczeHHf golnie mocną, ciepłą i nie­ przemakalną. Dzisiejsze zapaski posia­ dają obie strony jednakowe i dopiero zaobrębienie decy­ duje która strona lewa, a która prawa. Tka się je w dwie ni­ cielnice na osnowie lnianej. Na zapaskę naramienną wy­ chodzi około 1,5 kg wełny, czyli 25—28 pasm; na polną wychodziło jej więcej. Na za­ paski przedsobne—ok. 1 kg, na półcate W przeciwieństwie do Ryc. 39. Haft «okragfy», ze wstawką koronkową. naramiennych—nieco mniej . Do początków wieku XX, obok kupnych fabrycznych, wykonywały też kobiety samo­ działowe sorce. Na spódnicę taką wychodziło, w zależności od grubości wełny, 12 do 40 pasm. Oprócz tkanin lnianych i wełnianych tka się także i dwunitki, używane głównie na za­ paski robocze. Wykonywane na osnowie lnianej mają wątek naprzemian z dwóch nici weł­ nianych i dwóch zgrzebnych. Współcześnie rozwinęły się na terenie świętokrzyskim, dawniej mało znane, dwie nowe specjalności z zakresu tkactwa. Jest to przede wszystkim wyrób krajek używanych na oszywki do zapasek. Zaczęto je wyrabiać na większą skalę w czasie I I wojny światowej. Krajki wykonuje się na osnowie wełnianej, nicią wełnianą na krosnach tkackich, bądź też na zwykłej ławce, w którą wbija się parami cztery gwoździe, umieszczone od siebie w takiej odległości, jak długą ma być wykonywana krajka. Między gwoźdźmi każdej pary przeciąga się druciki, na które nasnuwa się nici osnowy. Wątek przesuwa się między nimi, dużą igłą rymarską. Innym rodzajem tkactwa jest wykonywanie wełnianych chust trójkątnych na specjal­ nych, bardzo zresztą prymitywnych krosnach. Wytwórczość ta powstała w pięćdziesiątych latach XX wieku. W celu utkania takiej chusty zbija się ramę z drewnianych listew, (szerokich na 3—4 cm) na kształt trójkąta równoramiennego, o ramionach dł. do 90 cm i podstawie — około 40 46 �110 cm. Listwy nabija się drob­ nymi gwoździkami, między który­ mi przeciąga się nitki od ramion do podstawy. Utworzoną w ten spo­ sób osnowę, przeplata się nićmi, przeprowadzonymi pomiędzy ramio­ nami trójkąta. Po wykonaniu ca­ łości, chustę odcina się od ramy. Końce nici pozostające przy ra­ mionach trójkąta zawiązuje się jako frędzle, przy podstawie zaś wciąga i wplata w materię. Od dawna używano też w tym regionie sydełówek, czyli chust wy­ konywanych przez wieśniaczki szy­ dełkiem. Takąż techniką robiły ko­ biety także i rękawice. W czasie 1 wojny rozpowszechniła się znajo­ mość robót na drutach, przydatna do wyrobu swetrów. Wełnę i materiały lniane kra­ szono, tj. barwiono barwnikami kup­ nymi, nazywanymi ogólnie brazylyją. Głównym ośrodkiem farbiarskim w drugiej połowie X I X wieku był Bodzentyn. Około 1890 roku osiedlił się tam Nie­ miec, nazwiskiem Schein, który wzbogacił się na farbiarstwie. Po jego śmierci zakład pro­ wadzili synowie. Obecnie wełnę do barwienia na zapaski czerwone lub krakowskie wozi się do farbiarni w Kielcach lub Bodzentynie; a na mniej paradne ubiory — krasi samemu w domu. Zachowała się ustna tradycja, jakoby pod Bodzentynem uprawiano indygo na potrzeby farbiarni. Materiały na sukienki dla dzieci kraszono na kolor jasno granatowy, gotując je w soku z jagód czeremchy. Odzież mniej skomplikowaną na ogół szyły wieśniaczki ręcznie, spo­ sobem domowym. Zaliczyć tu należy przede wszystkiem koszule, płócienne spodnie, za­ paski, codzienne spódnice, a wyjątkowo i lejbiki. Ryc. 41. Haft płaski na kołnierzu koszuli kobiecej, obszytej koronką. Bieliny Poduchowne, pow. kielecki. 47 �Ryc. 42. Zdobienie przodu koszuli kobiecej. Śniadka, pow. kielecki — ze zbiorów w Krakowie L. in. 12399. Muzeum Etnograficznego Trudniejsze rzeczy, zwłaszcza sukmany, szyli Żydzi, lub wsiowi krawcy. Ci ostatni na 7a lepszych fachowców. Zwłaszcza popularnością cieszył się Franciszek Lesie z Dębna, zmarły przed I wojną światową. Sukmany wykonywane przez krawców ży­ dowskich uchodziły za mniej zgrabne i określano je, jako szyte modą żydowską. Krawcy tak chrześcijańscy, jak i żydowscy wędrowali za pracą od domu do domu. Szyli w rękach, przy czym przy sukmanie stosowali najczęściej szew na okrętkę podwójną i szew na przód igły . Krawcy żydowscy zajmowali się głównie przerabianiem starzyzny. Jed­ nego z tego rodzaju wędrownych krawców pospolicie nazywano Przeróbką. Po miasteczkach, to jest w Bodzentynie i Słupi Nowej, mieszkali krawcy żydowscy szyjący na zamówienie oraz rozwożący swój towar, zwłaszcza spodnie, na sprzedaż po jarmarkach. W początkach XX wieku objeżdżali wsie świętokrzyskie krawcy, żydowskiego pocho­ dzenia, wożąc ze sobą maszynę do szycia. Podczas swego pobytu żywili się u gospodarza dla którego pracowali. Kaftany i bluzki kobiece szyły na ogół specjalistki wiejskie w Bielinach i Hucie Podłysickiej. Krawcowymi były też niekiedy Żydówki. Jedna z nich Fajga Spiewok z Bielin wprowa­ dziła modę na bluzki z szeroką wstawką z przodu, zapinającą się nie jak zwykle środkiem, lecz na krawędzi wstawki. W przeciwieństwie do krawców, krawcowe szyły zwykle u siebie. Z materiałów fabrycznych najpospoliciej kupowano wełenki i sorce na spódnice, oraz kreton, adrian i perkal na bluzki, a także sukno na kapoty . W materiały zaopatrywano się w Kielcach, Bodzentynie, Słupi Nowej, a także w Łagowie. Czapnictwem zajmowali się wyłącznie Żydzi. Jedynie czapki barankowe z wełny wy­ konywały czasem kobiety szydełkiem. Tradycyjne kapelusze słomiane były dziełem gospodarzy, względnie parobczaków. W tym celu w czasie zbierania żyta część jego młócono tylko po kloszach, tak aby nie psuć słomy. Wyjątkowo robiono też kapelusze ze słomy zielonkawej, czerwcowej, jeszcze niedostalej, gdyż te ostatnie nie żółkły. Z otrzymanej słomy pleciono taśmę długą na trzydzieści kilka metrów, wykonaną z 4, 5, 6 lub 8 źdźbeł. Z niej nitką lnianą zszywano kapelusz, począwszy od środka główki. ^2^1 % 1 ; u w i j a n i a 42 48 �T a b l i c a II Raporty tkanin wełnianych na zapaski i kilimy Malował J. Kosno �Ryc. 43. Zdobienie mankietu koszuli kobiecej. Śniadka, pow. kielecki — ze zbiorów w Krakowie L . in. 12399. Muzeum Etnograficznego Słomiaki wykonywano z warkocza uplecionego ze słomy żytniej. Zszywano je przy pomocy igły drucianej, swojskiej roboty. Igłę taką z jednego końca sklepywano na siekierze, na okrągło i ostrzono pilnikiem, a z drugiego rozpłaszczano i wybijano w nim otwór. Istnienie w Bodzentynie starego cechu szewców świadczy o dawności polskiego rze­ miosła szewskiego na tym terenie. W końcu XIX wieku buty wykonywali szewcy, przeważnie żydowscy, w Kielcach i Bo­ dzentynie. Po wsiach, głównie w Bielinach, było sporo szewców żydowskiego pochodzenia u których terminowali Polacy. Rzemiosło szewskie rozpowszechniło się ponownie wśród Polaków dopiero przed I wojną światową. Łączy się to ze sprowadzeniem przez Żydów do Bodzentyna kopyciarza Hofmanna, który wykonywał kopyta również dla lataczy wiejskich, a dbając o zbyt, uczył ich szewstwa. W drugiej połowie X I X wieku do butów najpospoliciej wykonywanych przez szewców należały wywrotki oraz buty ze szwami po bokach. Przed ostatecznym skrojeniem, na­ moczoną skórę naciągano na formę, wałkowano, suszono, następnie przykrawano i zszy­ wano ręcznie. Szyto dratwą przyrządzoną z lnu przez kobiety, względnie przez siebie samych. Dratwę po skręceniu smołowano. Kołeczków używano mało. Wykonywali je szewcy własnoręcznie z brzeziny. Po rozpowszechnieniu się maszyn do szycia, buty zszywano na maszynach krawieckich, przy czym w dość szybkim czasie, przejęli tę pracę kamasznicy żydowscy. Chłopi kupowali najczęściej buty szydłowieckie po 5 rubli. Bodzentyńskie, giemzowe kosztowały 6 rubli, a zwykłe 3. Noszone pospolicie w X I X wieku kurpie wykonywali gospodarze lub parobczacy na własny użytek, z drzewa wierzbowego, olszyny czy sosny. Kuśnierstwo na terenie regionu świętokrzyskiego nie było rozpowszechnione. W kożuchy zaopatrywano się na okolicznych jarmarkach. Strój świętokrzyski — 4 49 �Ryc. 44. Haft krzyżykowy na mankiecie koszuli kobiecej. Skorzeczyce, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24163. Kowale wykonywali podkówki do butów zanim weszły w modę fabryczne. Ostatnim z robiących je ręcznie był Sydon w Bodzentynie, zmarły w 1958 r. Wykuwał on w czasie I wojny światowej podkówki stalowe na specjalnym kowadełku. Inny kowal, Teofil Ogoński ze Skorzeczyc, wykonywał głównie aluminiowe szpilki do włosów, z dostarczanego mu materiału. Za wykonanie jednej pary brał ćwiartkę wódki. Metal przekuwał on na drut, z którego wykręcał szpilki o długości 11 cm. W miej­ scu zgięcia były one przeważnie rozklepywane i zdobione rytem. Ogoński umarł w czasie ostatniej wojny jako stary człowiek. Jeszcze w ostatnich latach swego życia wykonywał szpilki, posługując się do tego celu materiałem uzyskanym z rozbitego niemieckiego samolotu. Koziki najczęściej wykonywali cyganie . Nabywano je głównie w straganach podczas odpustów. 43 R o z d z i a ł IX ZDOBINY Ludność zamieszkującą region świętokrzyski cechuje stosunkowo duże odczucie piękna barwy i formy ubioru, wyrażające się w dobieraniu kolorów podczas wykonywania zapa­ sek, a dawniej przede wszystkiem w haftach, lamowaniu i szamerunkach, którymi zdobiono większość odświętnych strojów. Pospolitym na omawianym terenie był haft biały, angielski, zwany tu okrągłym (ryc. 38, 39). Wyszedł on z użycia w końcu XIX w. Haftowano nim motywy geometryczne i roś­ linne. Haftu białego używano głównie do zdobienia zapasek naramiennych, halek, oraz koł­ nierzy u koszul kobiecych. Brzeg odzieży w części zdobionej haftem wycinano zazwyczaj w ząbki, wykańczane haftem. Niezależnie od haftu, na zapaskach i halkach wszywano nieraz koronkowe wstawki kupne (ryc. 39). Co najmniej od początku X I X w., równolegle z haftem białym stosowano zdobienia wyszywane nićmi kolorowymi, zwłaszcza czerwonymi i niebieskimi, rzadziej czarnymi, żół­ tymi czy innymi. Największy rozkwit haftów wielobarwnych przypada na lata 70-te X I X wieku. Posługiwano się haftem płaskim i krzyżykowym wykonywanym na kanwie, zdobiąc powszechnie odświętne koszule, zwłaszcza kobiece i kawalerów . W końcu X I X wieku dominował haft krzyżykowy — który wyszedł z użycia w znacznej części terenu święto4 4 45 50 �Ryc. 45. Haft krzyżykowy na rękawie koszuli kobiecej. Skorzeczyce, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie L . in. 24163. krzyskiego na początku I wojny światowej. W okresie międzywojennym zarzucono zdo­ bienie odzieży haftem. Szczególnie bogato zdobiono koszule kobiece , pokrywając haftem oszewki, przyramki, przody i mankiety. Wyszywając krzyżykami, posługiwano się motywami geometrycznymi o układach pasowych lub składających się z szeregu linii biegnących zygzakowato, a two­ rzących trójkąty. Linię łamaną określano nazwą drabinki. Częstym motywem był pas z szeregu rombów (ryc. 44) o środkach wypełnionych rodzajem ośmioramiennej gwiazdy. Całość ujmowano najczęściej w obramowanie, które stanowiła czarna, czy czerwona stebnówka, względnie imitujący ją ścieg za igłą. Przed stebnowaniem wyciągano z materiału nitkę, śladem której przeciągano igłę z kolorową nitką. Stebnowania używano też jako samodzielnej ozdoby, zwłaszcza na przyramkach koszul. W hafcie płaskim poza często spotykanymi motywami geometrycznymi, jak gwiazdki ośmioramienne, litery V (ryc. 37,40, 43) itp„ — występują motywy roślinne, szczególnie na przodach koszul. Przez pewien czas utrzymywała się moda na chusty wyszywane w różnokolorowe kwiatki ściegiem łańcuszkowym, zwanym tu koronką. Haft krzyżykowy wykonywany wełną występował często na gorsetach. Dziurki gorse­ tów obszywano kolorową wełną, najczęściej każda w innym kolorze. Kolorowe kwiatki z żółtymi środkami wyszywano wełną na kobiecych kożuchach. Hafto­ wano je przeważnie wzdłuż rozcięcia na piersiach w dwa rzędy. W sukmanach męskich, między szamerowanymi wolutami pospolite było naszywanie gwiazdek z czerwonych nici. Kołnierz guńki kobiecej zdobiły wyszycia z czerwonych i niebieskich nici, o podobnych wzo­ rach, jak na koszuli. W Barczy, guńki dla dzieci zdobiono białymi wyszyciami z wełny, na czerwonych klapach. Od dawna robiono w Górach Świętokrzyskich koronki szydełkiem służące do obszycia koł­ nierzy od koszul kobiecych. Używano też koronki kupnej zwanej siatką. W stroju kobiecym charakterystyczne są naszycia z kolorowych tasiemek. Brzegi haftowanego kołnierzyka czy mankietu obszywano często drobnymi białymi ząbkami, wykonanymi z założonej odpowiednio tasiemki. Podobne ząbki, tylko większe i kolorowe, wykonane z szerszych tasiemek, używano do wykończania brzegów gorsetu, wokół zapięcia, szyi i pach. Nadto różnokolorowe tasiemki szeroko pokrywały przody (ryc. 28,29) oraz wszystkie szwy. Używa się w tym celu także kolorowych bort czyli tasiemki ząb­ kowanej oraz czarnych aksamitek jednostronnie ząbkowanych z biało malowanymi wzorami. U bogatych gorsety obszywano siutaziem. Często spotykało się gufrowaną wstążkę, zwykle czerwoną lub różową, biegnącą wzdłuż szwów. Spódnice zdobiono pliskami czyli naszytymi nad obrębem tasiemkami. Najczęściej uży­ wano tasiemek białych, gdyż te nadawały się do wszystkich spódnic; kolor plisek dobierano do spódnicy, tak np. czarne tasiemki występowały jedynie na niebieskich. Pliski łączyły się w jeden system ozdób z zakładkami, które występowały zwłaszcza na spódnicach panień­ skich. Według informatorek, zakładki były potrzebne do wydłużenia spódnicy w miarę rośnięcia dziewczyny. Rozpoczynały się na wysokości kolan, skąd biegły ku obrębowi: trzy 46 4* 51 �zakładki — 4, 3 pliski i znów trzy zakładki. Także charakter zdobni­ czy posiadała szczotka tj. specjalna obszywka, najczęściej w kolorze spódnicy, nieco spod niej wysta­ jąca, a chroniąca brzeg spódnicy przed strzępieniem. W gorsetach między tasiemka­ mi naszywano paciorki i błyski czyli cekiny. Specjalnie bogato zdobiono nimi gorsety w parafii Leszczyny. Błyski te naszywano w ten sposób, że umieszczano w środku każdego koralik, przez który przechodziła nitka przymocowywująca cekin. Bogatsze dziew­ częta nosiły gorsety wyszywane kolorowymi paciorkami szklany­ mi, ułożonymi w ornament ro­ ślinny, zwykle z dużymi kwiatami na piersiach. Często spotykaną ozdobą było lamowanie, czyli obrzucanie ko­ lorową tasiemką brzegów odzie­ ży. Spotykało się to zwłaszcza w lejbikach oraz niektórych spancerach i kaftanach. Tak np. w oko licy Chybie występowały lejbiki świąteczne zdobione na kołnie­ rzyku, dookoła pach i wzdłuż roz­ cięcia tasiemką siwą lub czerwoną. Tasiemki naszywano zygzakowato po obu stronach rozcięcia. Po­ nadto, po bokach przodów biegły naszycia imitujące kieszenie. Ryc. 46. Haft krzyżykowy i naszywanie wstążkami na przodzie gor­ Także kobiece sukienki obrzu­ setu. Mąchocice, pow. kielecki—ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki cano taśmami po szwach. Taśmy Ludowej w Warszawie L . i n . 4044. te przerabiane były jaśniejszymi nitkami. Końce taśm ozdabiały plecionki ze sznurków, zakończone krótkimi frędzlami czer­ wonymi. Z przodu przy haftkach posiadały sukienki szamerowanie czyli naszycia ze sznure­ czków granatowych, zdobionych frędzlami. Kieszenie obrzucano niebieskim sznurkiem i zdodiono podobnie jak przody, ale w całości motyw był mniejszy. Także sukmany i guńki zdobiono szamerowaniem (ryc. 18, okładka) na przodach, bio­ drach, kołnierzu, klapach, mankietach i przy kieszeniach. Do celu tego sh żyły kolorowe sznurki wełniane, ręcznej roboty. W Mąchocicach były one podwójne, zielone, w Krajnie czarne lub czerwone, w Jeleniowie i Bielinach — czerwone. Najczęściej spotykanym motywem była woluta. Na każdej klapie sukmany znajdowały się po trzy woluty, a kołnierz, podzie­ lony był sznurkami na trójkąty, z których każdy zdobiła woluta. Ponadto po lewej stronie sukmany był naszyty sznurek w kształcie odwróconej litery L. Górny punkt L . leżał koło klapy sukmany, następnie linia biegnie ukosem ku lewej stronie aż do pasa, gdzie załamuje się i wzdłuż pasa prowadzona jest do rozcięcia sukmany. Pionowa linia tej ozdoby pokrywa się całkowicie z prawym brzegiem góry zapiętej sukmany. Zwłaszcza bogato zdobiona była 52 �prawa strona przodu. Jeden czerwony sznu­ rek, o grub.2—4 mm, biegł wzdłuż roz­ cięcia przez całą długość przodu; drugi — w odległości paru centymetrów od pierw­ szego zdobił przód od kołnierza aż do pasa. Środkiem był naszyty zygzakiem zwykle trzeci sznurek. W pasie całość wykończały trzy woluty. Na mankietach woluty wy­ stępowały rzadziej. W miejscu zbiegania się paru szwów na biodrach koncentro­ wały się czerwone sznurki, którymi czę­ ściowo szwy są obszyte. Jeden ze sznur­ ków biegł do kieszeni, otaczając jej roz­ cięcie. Sukmany oraz guńki na klapach man­ kietów i przy kołnierzach były apliko­ wane materiałem kupnym czarnym lub ciemno-niebieskim, przechodzącym w lila, na guńkach i sukmanach białych — cza­ sami czerwonym. Aplikacje te stanowiły podkład pod szamerowanie. Frędzlami czyli kucotkami z wełny zdo­ biono sukmany , guńki i sukienki. Buty i pasy skórzane wybijano mo­ siężnymi kabzlami. Na huncwot nabijano kawałek mosiężnej blaszki. Sukienki zdo­ biły duże mosiężne guziki, naszyte wzdłuż rozcięcia i po bokach na szwach. Świą­ teczne pasy z białego rzemienia zdobiono przeplataniem po bokach zieloną, rze­ mienną taśmą, biegnącą na kształt litery X. W środku między rzemieniami pas miał dawniej być wybity błyszczącymi gwoździkami. Obecnie wykonywane swetry kobiece, modne zwłaszcza w latach 40, charak­ teryzują kolorowe motywy roślinne, geo­ metryczne, a rzadziej antropomorficzne, wiabiane z kolorowej wełny na przodach. 47 Ryc. 47. Zdobienia przodu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie L . in. 1332. Rozdział X CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Literatura etnograficzna zawiera nader mało pozycji dających wyczerpujące informacje dla monografii stroju świętokrzyskiego. Stan ten należy w znacznej mierze przypisać odcięciu Gór Świętokrzyskich od ważniejszych szlaków komunikacyjnych. Nawet O. Kolberg pisząc o ubiorze świętokrzyskim powtarza jedynie materiały uprzednio publikowane. Do najbardziej wartościowych pozycji należy zaliczyć «Materyały do etnografii Ludu Polskiego z okolic Kielc» ks. W. Siarkowskiego; opisy te, dotyczące początków X I X wieku, 53 �Ryc. 48. Zdobienie mankietu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne, pow. kielecki — ze Etnograficznego w Krakowie L . in. 12382. zbiorów Muzeum odnoszą się zarówno do ubioru kieleckiego, jako też do stroju świętokrzyskiego. Z lat 70-tych XIX w. ciekawy opis stroju daje «K.» w artykule pt. «Z wycieczki w Łysogóry». W. Ziemacki w «Materialach do historii odzieży z lat 1818—1863» cytuje jedynie jedną notatkę dotyczącą stroju świętokrzyskiego. Z pozostałych opracowań, jedne podają dość ogólne wiadomości, jak R. Reinfussa, St. Suchorowskiego, M . R. Wolskiego, a inne jak M . Wołowcówny, M . Żakowskiej, J. A. Zaręby zajmują się jedynie poszczególnymi elementami tego stroju. Pozatym,W. E. Zapałowski i W. Ziewiecka opisują ubiór z pogranicza. Region świętokrzyski stał się obiektem turystycznym dopiero w początkach XX wieku. Z tego też okresu posiadamy parę przewodników, pisanych przez T. Dybczyńskiego, ubocznie podających również informacje o ubiorze ludowym. Natomiast w momencie, gdy Świętokrzyskie stało się modne, strój męski w zasadzie już nie' istniał, a i kobiecy w większości wypadków zatracił wiele ze swych cech regionalnych. Wyzyskane w powyższym atlasie prace St. Arnolda, T. Ladenbergera, K. Moszyńskiego, A. Pawińskiego i St. Poniatowskiego posłużyły do opracowania rozdziałów teoretycznych. Z listów gończych, zamieszczonych w Dziennikach Urzędowych różnych województw, wykorzystano jedynie ogłoszony w Dz. U. Woj. Mazowieckiego z roku 1821 (opublikowany przez W. Ziemackiego), oraz w Dz. U . Guberni Radomskiej z roku 1845. Ponadto przejrzano Dzienniki Urzędowe Województwa Sandomierskiego z lat 1835; —1836; —1837, oraz Guberni Sandomierskiej z lat 1840 i 1843. Niestety nie znaleziono tam interesujących materiałów. Niewiele materiałów dostarczyło też Archiwum Państwowe w Radomiu, archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Kolbegowskie P. T. L-u oraz G. R. N . w Bodzentynie, Pań­ stwowego Instytutu Sztuki w Krakowie i archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie. Znaj­ dujące się tam lustracje kościelne zawierają wzmianki o wotach, wśród których niejedno­ krotnie figurują klejnoty ludowe; często spotyka się też wzmianki o tkaninach zdobionych haftem — niestety brak jakichkolwiek ściślejszych danych nie pozwala stwierdzić czy były to hafty ludowe. Informacje o stanie tkactwa na południowo-wschodnim skrawku zasięgu stroju święto­ krzyskiego oraz o kursie tkackim w Grzegorzewicach zawiera «Sprawozdanie z badań 54 �przemysłu chałupniczego i ludowego na terenie powiatu opatowskiego) opracowane przez H. Heilig w roku 1938. Tkactwo na północno-wschodnim terenie pogranicznym omawia W. Ziewiecka w sprawozdaniu « 0 przemyśle tkackim i ubiorach ludowych w Świętokrzyskim)) z roku 1933—4. O uprawie lnu i wyrabianiu «dosyć cienkich płócien» informuje opracowany przez W. Jarockiego w roku 1824 «Regestr pomiaru siedlisk do Miasta Narodowego Bodzentyna należących)). Jedynie archiwum P. I . S. posiada materiały z własnych badań terenowych. Z materiału ikonograficznego starszy okres reprezentują zdjęcia wykonane w «Gabinet Portrait» W. Grabowskiego z Kielc, pochodzące z przełomu XIX i XX wieku, jedna rycina z Tygodnika Ilustrowanego oraz dwa rysunki O. Kolberga. Nadto w opracowywaniu niniejszej monografii wykorzystano zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach oraz Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Wyzyskano również zbiór raportów zapasek, zebranych przez p. J. Zarembę. Największy zasób materiałów uzyskano w drodze badań terenowych przeprowadzonych w latach 1949—59, na terenie świętokrzyskim oraz w miejscowościach sąsiednich. Badania objęły 58 wsi z terenu zasięgu stroju świętokrzyskiego oraz dwa miasteczka . Ponadto wykorzystano też materiały z 8 miejscowości , skąd uzyskano dane pośrednie. Zwłaszcza ciekawe materiały zebrano we wsi Bieliny, w znacznej mierze dzięki p. La­ chowskim. Wszystkim którzy udzielili nam informacji, materiałów i pomocy, tak przy przeprowadzaniu badań, jak i podczas pisania pracy, a zwłaszcza p. prof. T. Sewerynowi składamy serdeczne podziękowanie. 48 49 50 Fotografie wykonali: Bohdan Czarnecki: N r 28, 40, 46; Michał Maśliński: Nr 8, 18, 21, 27, 29, 30, 31, 32, 36, 37, 38, 39, 42, 43, 44, 45. 47, 48; Janusz Kamocki: Nr 2, 3, 12, 19, 20, 22, 23, 34, 35, 41. �PRZYPISY 1 T. Ladenberger, «Zaludnienie Polski na początku panowania Kazimierza Wielkiego)). Lwów 1930 r. W X I V wieku można było spotkać na obszarze świętokrzyskim zarówno tereny o dość znacznej, jak na ówczesne czasy gęstości zaludnienia (10—15 osób na km ), jak też i całkowicie bezludne. A. P a t k o w s k i , «Sandomierskie, Góry Świętokrzyskie)). Poznań 1938 r. s. 36: «Długo świętokrzyscy puszczacy, odważni i czujni, przebiegli i przedsiębiorczy zachowali swą wolność. Jako «homines bellicosi» wzywani byli jeno do posług wojennych tak długo, dopóki z biegiem rzeki i karczunkiem leśnym ludność rolnicza — potem książęce i biskupie potrzeby nie poczęły się wdzierać w ich wolne, sobiepańskie władanie)). ks. W. S i a r k o w s k i w «Materyałach do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc» — Kraków 1878 r. tak opi­ suje ten ubiór na s. (213): «W miejscowościach gdzie były lub istnieją jeszcze fabryki górnicze, chłopi, chociażby trudniący się tylko rolnictwem, używają ubioru górniczego, złożonego z sukmany z ciemno-siwego sukna, bez wyłogów u klap, rękawów i oblamówki. Na tej sukmanie biegną w dwóch rzędach guziki mosiężne, na których widnieją dwa młotki na krzyż złożone. Uczęszczający na zarobek do fabryk górniczych mają takie same sukmany, tylko kołnierz u nich jest wy­ kładany z czarnego sukna manszastru pośledniego gatunku. 2 2 3 W tychże miejscowościach używają kaszkietów czarnych z wypustkami czerwonymi, a na nogi nakładają trepy z podeszwą drewnianą, na wierzchu do połowy stopy, obitą skórą». We wsi Michniów noszono kilimy, aż do spalenia tej wsi przez Niemców w czasie ostatniej wojny. Atlas Polskich Strojów Ludowych: T. S e w e r y n — - S t r ó j Krakowiaków wschodnich. Wrocław 1960 r. — J. K a m o c k i — Strój sandomierski. Wrocław 1957 r. Lustracje kościołów diecezji krakowskiej, znajdujące się w Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie. Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego 1821 r. s. 8359, cytuję za W. Ziemackim: «Materiały do h i ­ storii odzieży z lat 1818—1863». Wrocław 1956 r. s. 45. J. K a m o c k i , op. cit., s. 7, 9. Ks. W. S i a r k o w s k i , op. cit. s. (214): «W Krajnie, Kakuninie, Bielinach i Hucie, oprócz sukman ciemno-siwego koloru, opisanych wyżej (podkreślenie nasze J. i M . K.) używają w lecie zamiast kitli kaftanów z rękawami, wyrabianych z wełny. Barwa tych kaftanów czarna lub modra». K . •—• «Z wycieczki w Łysogóry)). Gazeta Kielecka 1874 r. nr 54. Zarówno sukmana jak i guńka były ubiorami jednakowo cenionymi. Stąd też Bzinkowski z Bielin Kapitulnych, wybierając się około 1900 roku z pielgrzymką do Rzymu, zabrał ze sobą oba te okrycia i dopiero przed samą audiencją u Papieża radził się kapelana co ma włożyć. Ostatecznie wybrano guńkę. Kościół w Brzezinach — «Korali wielkich nici 36. Korali mniejszych nici dwadzieścia jedna, przy nich krzy­ żyków srebrnych trzy». Kościół w Nowej Słupi, —• «Koralików nitek siedemnaście przy tych koralikach krzyżyk srebrny jeden Korali sznurków trzy — koralików prostemi paciorkami przesadzanych sznurków No 11. Przy koralikach obrączek złoci­ stych No 3». Kościół w Świętomarzy — «Lakowych koralików nitek dwie, przy tych krzyżyk mosiężny w którym cztery oczka szklane)). Kościół w Świętomarzy—«Na Passyi w ołtarzu ex opposito Ambony Votow srebrnych dwa, i korali dętkowych nici dwie». Paciorki szklane występowały np. w parafii Ćmińsk (wyżej przytaczane inwentarze kościelne podają: «paciorków różnych szklanych nitek 15» — a jak o tym piszemy poniżej, do połowy X I X wieku nie było różnicy między kobie­ cym ubiorem w Górach Świętokrzyskich, a noszonym w okolicach Kielc. Ks. W. S i a r k o w s k i op. cit. str. (212). K . •—«Z wycieczki w Łysogóry)). Gazeta Kielecka 1874 r. Nr 54. Ks. W. S i a r k o w s k i w «Materyałach do etnografii ludu polskiego z okolicy Kielc» pisze w roku 1878 na s. (214): «Na całej przestrzeni poczynając od Górnego, Krajna, Klonowa, Łysej—Góry, aż do Bielin i za Skoroszyce, za­ paski i spódnice mają krój ten sam, co koło Kielc, tylko barwę odmienną, to jest: że na tle czarnem, wełnianem, bie­ gną prążki czerwone, które co wieś to są odmienne, albo szersze, albo węższe, lub też obok jednego szerszego dwa wąziutkie)). M . R. W o l s k i w «Weselu Starosłupskim» (Radostowa 1937 r. s. 70, 71) pisze, że w Starej Słupi, około 1883 roku «Mowa, a szczególnie ubiór już więcej «miastowy» niż wiejski. Chyba starsze kobiety i to niektóre ubiorą się jeszcze na jarmark w czarne zapaski». 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 6 1 6 1 7 1 8 1 8 56 �Zarazem jednak w tym samym artykule autor cytuje: Nima ci to nima —• jak ta Słupionecka Buty z cholewami, Na plecach zapasecka. 2 0 St. S u c h o r o w s k i w «Weselu Świętokrzyskim)), Kielce 1938 r. takie daje informacje o stroju (na scenę): s. 9 — «Kluzka ubrany w biate zgrzebne spodnie, na nogach buty, koszula również biała, zgrzebna, na niej lejbik, lub guńka kolorowa, (kolorowo wyszywana — przypis nasz J. i M . K . ) pod szyją kołnierz zawiązany czerwoną wstążeczką»; s. 10 —• «Malina ubrany jest jak Kluzka, tylko na oprócz tego sukmanę brązową i «copkę wściekłą)) na sobie». Łokieć «psiarki» kosztował przed I-ą wojną światową 3 grosze. W. W o ł o w c ó w n a — «Sukmana chłopska ze Świętomarzy». Pamiętnik Świętokrzyski. Kielce 1931 r. s. 345—347. Informatorzy pamiętają jedynie, że kupcy ci mówili «z rusińska» i jechali od «Iwanogrodu» (Dęblina). Trudno mieć pewność, czy przez «od Iwanogrodu» należy rozumieć przyjazd z lubelskiego, czy też —• co prawdo­ podobniej, ze względów na słabą polszczyznę — że byli to kupcy rosyjscy, jadący szlakiem od Dęblina, jako od węzła kolejowego. Za tym ostatnim przypuszczeniem przemawiałoby przerwanie dostawy tychże kożuchów po I-ej wojnie światowej, odkąd to na jarmarkach w Iłży można było kupić jedynie kożuchy proste. T. D y b c z y ń s k i — «Góry Świętokrzyskie)). Warszawa 1919 r. s. 33 i «Przewodnik po Górach Świętokrzyskich)). Warszawa, s. 26, wspomina o występujących czasem w okolicach Świętego Krzyża, a zwłaszcza we wsi Trzciance, okrągłych czapkach barankowych własnej roboty, zdobionych wzorzystym wyszywaniem. Czy były to czapki tu opisane — nie wiadomo. Informacja ta odnosi się do powstania styczniowego. St. S u c h o r o w s k i op. cit., s. 6. St. S u c h o r o w s k i w «Weselu Świętokrzyskim)) takie podaje informacje o stroju na scenę: «Kluzcyna ma na nogach «wywrotki» (pantofle szyte bez obcasów i nie kołkowane) pończochy czarne, spódnica koloru czerwonego, na niej zapaska, na sobie bluzka tego koloru co spódnica, pod szyją korale, na głowie duża chustka związana po domowemu, również koloru czerwonego Otalija (1.11—12), jak matka, z tą różnicą, że jest bosa i zamiast bluzki ma na sobie gorset świętokrzyski, na głowie chusteczka mała związana w tył». M . R. W o l s k i «Na marginesie strojów i pieśni świętokrzyskich)) Radostowa, 1937 r. —• Kobiecy ubiór ślubny składa się z: «pięknej kremowej powłóczystej spódnicy, ze szczoteczką u dołu, o bufiastych rękawach 1 pięknym koronkowym kołnierzyku, a obcisłej w pasie bluzki». W. E. Z a p a ł o w s k i w «Wędrówce po Ziemi Świętokrzyskiej)) (Tygodnik Ilustrowany 1882 r. nr 352) tak opisuje strój panny młodej. z Chybie, w latach osiemdziesiątych X I X wieku: «Panna młoda ubrana jest w krótką po kostki, białą, perkalową spódniczkę, haftowaną lub wyszywaną tasiemkami, w gorset zgrabny, wełniany, pąsowy, z pod którego świeci czystością biała perkalową z bufiastymi rękawami koszula. W pasie okala ją duży fartuch koloru niebieskiego, na nogach białe pończochy i zgrabne ciżemki. Szyja cała literalnie zakryta rozwie­ szonymi koralami i paciorkami, związanymi z tyłu długą kolorową wstążką. Włosy rozpuszczone, na które kładą strojnik. Na całe to ubranie zarzucają różnokolorową chustkę, tak zwaną t u «szalinówkę». Jedna z typowych krajek z Siekierna ma wątek z nici czerwonych, a w osnowie znajduje się (licząc od brzegu ku środkowi): 5 nici czerwonych, 1 zielona, 1 biała, 1 fioletowa, 1 czerwona, 1 czarna, 1 zielona, 1 żółta, 2 czarne; w środku znajduje się jedna nitka zielona, poczym cały układ powtarza się aż do brzegu. Także krajka z Bielin, 0 osnowie składającej się (od brzegów ku środkowi) z 4 nici czerwonych, 2 białych, 2 niebieskich, 2 zielonych, 2 żółtych, 2 czarnych, a w środku 2 pomarańczowych — poczym idą w tymże samym układzie —• ma wątek czerwony. St. S u c h o r o w s k i op. cit., s. 9. J. K i t o w i c z ks. w «Opisie obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta 111» podaje, że rozpowszech­ nienie się trzewików na wsi przypada na okres saski. St. S u c h o r o w s k i «Gaik Świętokrzyski)) Kielce, 1938 r. s. 12. M . R. W o l s k i «Wesele Starosłupskie». M . R. W o l s k i op. cit. K . — w «Z wycieczki w Łysogóry)) pisze: «Materyał na odzienie każdego z włościan od Gór świętokrzy­ skich, oprócz czapki i zimowych butów, jest wytworem ich przemysłu. Gospodynie same przędą i tkają z lnu własnej uprawy i z wełny własnej hodowli owiec, lniane i wełniane tkaniny, służące im na odzienie jako i na sprze­ daż, jak np. płótno poszukiwane i praktyczne, wełniane zapaski i wełniane dywaniki (kilimki) najczęściej w czarne 1 czerwone pasy służące kobietom do okrycia w zimie zamiast ciepłych chustek i kupowane od nich na dywaniki dla okrycia np. bryczki. Sukno na kapoty mężczyzn również przez kobiety jest wyrabiane. Dlatego—• to w każdej prawie chacie można znaleźć warstat tkacki. W ogóle strój mieszkańców tej okolicy jest prosty i skromny». R. J a r o c k i w opracowanym w roku 1824 «Regestrze Pcmiaru Siedlisk do Miasta Narodowego Bodzen­ tyna należących)) informuje, że mieszczanie bodzentyńscy «Siwają także w znacznej ilości lnu, z którego tameczne kobiety, które są bardzo składne, pracowite i rządne, przędą i wyrabiają dosyć cienkie płótna*. Wg danych zebranych przez W. Ziewiecką z pogranicza północno-wschodniego zasięgu stroju świętokrzy­ skiego w r. 1934 2 1 2 2 3 3 2 4 2 5 2 6 27 2S 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 57 �we « « « « wsi « « « « Rzepin Jawor Zapniów Bukówka Pokrzywnica lezącej « « « « 350 kominów, było 210 krosien « « 65 « 100 « « 38 « 60 « « 86 « 125 « « 100 « 160 3 9 W okresie międzywojennym, na terenie świętokrzyskim, były organizowane kursy tkackie. Koszt zapasek związany jest ściśle z ceną wełny. Tak np. w roku 1957, na targu w Bodzentynie nowe za­ paski czerwone kosztowały po 500 zł, krakowskie po 600 i więcej, a czarne, jako mniejsze i nie tak pracochłonne po 250 zł, przy cenie wełny 130—150 zł za 1 kg. Równocześnie przedsobne zapaski zgrzebne można było nabyć w cenie około 40 zł. W. W o ł o w c ó w n a op. cit. Sorc kosztował po rublu za łokieć, przy czym na spódnicę trzeba go było 4,5 metra. Ceniono go tak wysoko, że jak w 1900 roku jeden z gospodarzy w Bielinach Kapitulnych, sprawił swej 13-letniej córce takąż spódnicę, sąsiedzi nie mogli wyjść z podziwu nad takim dowodem bogactwa. W okresie przed I-ą wojną światową, wełna na spódnicę kosztowała po 2 zł za łokieć, a adrian po 40 gr. St. Ż e r o m s k i pisze («Snobizm i postęp» Warszawa, 1923 r. s. 76, 77): «W Górach świętokrzyskich, w oko­ licy wsi Jeleniowa, istnieje naturalne w ziemi zagłębienie, rodzaj rozległej, półkolistej areny, gdzie swego czasu stale przebywały półkocownicze rodziny Cyganów, ze swymi miechami i kowadłami. Wykuwali w tym miejscu koziki z żelaznym ostrzem, osadzonym w trzonku z jałowcowego pręta, zaopatrzonym w rowek na ostrze nożyka, oraz w nacięcia zabarwione na czerwono i zielono. Koziki te, które na rzemyku zawieszonym u pasa, nosił każdy mężczyzna tamtych okolic, wykonane przez Cyganów, nosiły nazwę «Cyganków». Zdaje się, iż w kształcie zacięć rowków, w barwie ozdób cyganka mamy najpierwotniejszy chyba «prymityw» zdobienia rzeczy ludzką ręką wykonanej. A jednak i te najpierwotniejsze ozdoby — «cerwiniuśkie kieby krew, zieloniuśkie kieby trowa» — najprostszego z przyrządów, były produktem jakiegoś wzoru — a dla mieszkańca tamtych okolic cyganek był przedmiotem nie tylko pożytecznym, lecz i pięknym, ozdobą, zbytkiem, przybyszem z obcego świata do jedno­ stajnej i smutnej pustki. Twórca ozdób na trzonku cyganka nie wykonywał ich według własnego widzimisie, lecz powtarzał pewien typ, uznany za doskonały i znajdujący zatwierdzenie w powszechnym upodobaniu*. 4 9 4 1 4 2 4 3 4 4 W Bielinach kobiety narzekają, że organiścina «zepsuła» kolor w zapaskach, wożąc wełnę do kraszenia do Łodzi — ponieważ tam nie umieją wydobyć odpowiedniego «tonu w wełnie»: właściwą bowiem jest czerwień, wpadający w kolor ceglasty, a w Łodzi dają za dużo bordowego. Zdobienie koszul męskich haftem, występujące zwłaszcza w noszonych przez elegantów «parobecnych koszu­ lach:*, wytworzyło się przypuszczalnie pod wpływem służby wojskowej w armii carskiej. Przemawiałoby za tym twier­ dzenie informatorów z Bielin, gdzie na ogół rzadko haftowano: «że wojskowi (tzn. powracający po służbie wojskowej w głębi Rosji) mieli koszule całkiem wyszyte z przodu». Bardzo obszerny opis bogato haftowanej «bluzki» ze Słupi Starej podaje M . Żakowska w artykule pt. «Bluzka haftowana ze Słupi Starej» opublikowanym w Polskiej Sztuce Ludowej R. I I I 1949 r. nr 3—4, s. 125—126. Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach posiada sukmanę ze Wzdołu — zdobioną wyjątkowo bogato. Wśród ozdób spotyka się liczne czerwone pomponiki. Klapki na rękawach są wycięte w kształt odwróconego kielicha. Ponieważ badania terenowe nie potwierdziły tam występowania tego rodzaju sukmany, należy przypuszczać, że mogła to być liberia furmańska, pochodząca z miejscowego dworu, a oparta na motywach ubioru miejscowego. Miejscowości w których zbierano materiały do niniejszej monografii: pow. I ł ż e c k i : — Bostów, Chybice, Grabków, Jadowniki, Krąjków, Łomno, Pawłów, Pokrzywnica, Rzepin, Świętomarz, Tarczek, Wawrzeńczyce, pow. K i e l e c k i : — Barcza, Bartków, Belno, Bęczków, Bieliny Kapitulne, Bieliny Poduchowne, Bronkowice. Dębno, Gozd, Górno, Huta Szklana, Jeziorko, Kajetanów, Kakonin, Klonów, Krajno, Lechów, Leszczyny, Leśna, Łączna, Makoszyn, Mąchocice, Michniów, Podłysica, Podmąchocice, Porąbki, Psary — Kąty, Radlin, Siekierno, Sieradowice, Skorzeczyce, Śniadka, Święta Katarzyna, Tumlin, Wilków, Wola Jachowa, Wola Szczygiełkowa, Wólka, Wzdół-Hucisko, Wzdół-Rządowy, Zagnańsk, pow. O p a t o w s k i : — Grzegorzewice, Jeleniów, Pokrzywianka, Stara Słupia, Włochy. Miasta przebadane w pow. K i e l e c k i m : — B o d z e n t y n , Nowa Słupia. Badania terenowe uzupełniono danymi z następujących miejscowości: pow. I ł ż e c k i : — Bukówka, Jawor, Zapniów, pow. K i e l e c k i : — Mąchocice Kapitulne, Napęków, Psary, Stara Huta, pow. O p a t o w s k i : — Sarnia Zwoła. 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 58 �LITERATURA 1. St. Arnold, Podziały administracyjne województwa sandomierskiego do końca w. X V I I I — Pamiętnik Świę­ tokrzyski, Kielce 1931 r., s. 56—63. 2. T. Dybczyński, Góry Świętokrzyskie, Warszawa 1919. 3. —• Kraina puszczy jodłowej, Lwów. 4. — Przewodnik po Górach Świętokrzyskich, Warszawa. 5. Dziennik Urzędowy Gubernii Radomskiej 1845 r. 6. Z. Gloger, Geografia historyczna dawnej Polski. Kraków 1903 r. 7. J. Kamocki, Nieznany element stroju ludowego — Ziemia nr 1 (3), 1957 r. 8. — Strój Sandomierski — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Wrocław 1957 r. 9. — Sztuka ludowa województwa Kieleckiego. Katalog wystawy objazdowej. Kielce 1958 r. 10. J. Kitowicz ks., Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta I I I . 11. O. Kolberg, Radomskie. Lud seria X X , Kraków 1887 r. 12. K . , Z wycieczki w Łysogóry. Gazeta Kielecka 1874 r., nr 54. 13. K . Moszyński, Kultura Ludowa Słowian. Cz. I . Kultura Materialna. Kraków 1929 r. 14. A . Patkowski, Sandomierskie —• Góry Świętokrzyskie. Cuda Polski. Poznań. 15. A . Pawiński, Polska X V I wieku. Małopolska. Warszawa 1886 r. 16. St. Poniatowski, Etnografia Polski — Wiedza o Polsce t. 5/HI s. 191—334, Warszawa. 17. R. Reinfuss, Badania terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim. Polska Sztuka Ludowa r. V I — 1 9 5 2 nr 1 s. 35—47. 18. T. Seweryn, Strój Krakowiaków Wschodnich. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1960. 19. W. Siarkowski ks., Materyały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc. Zbiór wiadomości do antropologii krajowej. T. I I I , s. (209—259), Kraków 1878 r. 20. St. Suchorowski, Gaik Świętokrzyski. Widowisko obrzędowe w 1 odsłonie. Kielce 1938 r. 2 1 . , — Wesele Świętokrzyskie. Kielce 1938 r. 22. K . Tymieniecki, Początki Kielc w związku z pierwotnym osadnictwem Łysogór. Pamiętnik Świętokrzyski s. 64—77 Kielce 1931 r. 23. M . R. Wolski, Na marginesie strojów i pieśni świętokrzyskich. Radostowa 1937 r. 24. — Wesele starosłupskie — Radostowa 1937 r. 25. M . Wołowcówna, Sukmana chłopska ze Świętomarzy. Pamiętnik Świętokrzyski, s. 345—347 Kielce 1931 r. 26. W. E. Zapałowski, (—) Tygodnik Ilustrowany 1882 r. nr 352. 27. W. Ziemacki, Materiały do historii odzieży z lat 1818—1863, Wrocław 1956 r. 28. M . Żakowska, Bluzka haftowana ze Słupi Starej — Polska Sztuka Ludowa. Rok I I I — 1949 nr 3—4 s. 125— 126. 29. St. Żeromski, Snobizm i postęp. Warszawa 1923 r. ŹRÓDŁA NIEDRUKOWANE 1. H . Heilig, Sprawozdanie z badań przemysłu Chałupniczego i Ludowego na terenie powiatu opatowskiego Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 642. 2. W. Jarocki, Regestr pomiaru siedlisk do Miasta Narodowego Bodzentyna należących. G. R. N . w Bodzentynie. 3. Lustracje parafii — Archiwum K u r i i Metropolitalnej w Krakowie i Archiwum Państwowe w Radomiu. 4. Państwowy Instytut Sztuki — Sekcja Badania Sztuki Ludowej w Krakowie. Materiały z badań terenowych. 5. J. A . Zaremba, Zapaska Świętokrzyska — Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 645. 6. — Wzornik tkanin —• Spółdzielnia «Tkactwo Świętokrzyskie* w Bodzentynie. 7. W. Ziewiecka, O przemyśle tkackim i ubiorach ludowych w Świętokrzyskim 1933—34 Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 538, 59 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 60 1. Mieszczanin z Bodzentyna. A. Patkowski—• Sandomierskie Poznań 1938 r. str. 49 fot. Photo-Plat War­ szawa. 2. Dziewczyna w zapasce. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. 3. Dziewczynka w zapasce nałożonej od deszczu. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. 4. Kobieta z Baszowie pow. kielecki — rys. O. Kolberg. 5. Kobieta z Baszowie pow. kielecki — rys. O. Kolberg. 6. Kobiety z Tarczka pow. iłżecki — fot. z archiwum Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. 7. Chłopak w ubiorze świętokrzyskim. Pocztówka barwna, z przed r. 1916 — ze zbiorów archiwm Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie. 8. Męski ubiór letni. 9. Mapa zasięgu stroju świętokrzyskiego — opr. J. Kamocki. 10. Koszula męska. 1 : 20 Śniadka pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12397. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przód, d l — t y ł , e — listewki, f—ćwiki, g — rękaw, h — osywka, i — kącik, j — pępek, k — kołnierzyk. 11. Spancer. 1 : 20 Jeziorko pow. kielecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przody, e — plecy, f — kołnierzyk, g — rękawy. 12. Czapka pana młodego (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela Świętokrzyskiego* w Bielinach pow. kielecki). 13. Chłop w guńce. fot. W. Grabowski w latach 1880—-1890. Ze zbiorów archiwum Muzeum Etnogra­ ficznego w Krakowie. 14. Spodnie zimowe, płócienne, podbite psim futrem. 1 : 20 Bieliny Kapitulne pow. kielecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój : d—e — nogawkę, f — klin z tyłu, g — szlufki. 15. Sukmana. 1 : 30 Świętomarz pow. iłżecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 894. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój : d — przody, e — kliny, f — plecy, g — kołnierz, h — klapka, i — rękawy. 16. Kożuch męski. 1 : 30 Łomno pow. iłżecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — k r ó j : d — przody, e — ramiona, f — tył, g — kołnierz, h — rękawy, i — kieszenie. 17. Kroje czapek męskich. 1 : 20: I . Czapka sukienna, Bieliny Poduchowne pow. kielecki A — widok ogólny, B — otok, C — denko. I I . Wścieklica (rekonstrukcja). A — widok ogólny, B — sukienne płaty, C — otok barankowy. I I I . Rogatywka (rekonstrukcja). A — widok ogólny, B — denko sukienne, C — otok barankowy. I V . Balsznik — Mąchącice Zagórne pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 23047. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój. 18. Chłop w sukmanie ze Świętomarza pow. iłżecki. 19. Czapka sukienna (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela Świętokrzyskiego* w Bielinach pow. kielecki). 20. Dziewczyna w serdaku szydełkowym. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. 21. Dziewczyna w gorsecie od Skorzeczyc pow. kielecki. 22. Dziewczyna w zapasce naramiennej. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. 23. Panna młoda w stroiku. Bieliny Poduchowne pow. kielecki. 24. Koszula kobieca. 1 :20 Śniadka pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12399. A — widok z przodu B — widok z tyłu, C — krój: d — przód, d l — tył, e — nadolek, f—listewki, g — ćwiki, h — rękawy, i — karczki, j—pępek, k — osywki mankietu, 1 — osywka szyi, ł — koronki. 25. Gorset starego typu. 1 : 20 Bieliny Kapitulne pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi — Dep. 801. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przody, e — ramiączka, f — plecy, g — kliny poszerzające. 26. Gorset. 1 : 20 Skorzeczyce pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24160. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój : d — przody, f — plecy, h — baskinka. 27. Płócienna zapaska przedsobna — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie L . in. 2595/44. �Ryc. 28. Gorset — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie L. in. 204/56. Ryc. 29. Gorset. Mąchocice, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 129. Ryc. 30. Plecy gorsetu bogatej dziewczyny. Skorzeczyce pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 24160. Ryc. 31. Bluzka biała, ślubna. Bieliny pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 270. Ryc. 32. Płócienna zapaska przedsobna. Bieliny Kapitulne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzy­ skiego w Kielcach L. in. E 252. Ryc. 33. Angiera. 1 : 30 Bieliny pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 252 A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przody, e, e l — b o k i , f — plecy, i — rękaw, j — kieszeń, k — kliny poszerzające tył. Ryc. 34. Wiązanie chustki na głowie. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. Ryc. 35. Chustka zawiązana na głowie. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. Ryc. 36. Szpilka aluminiowa wykonana w Skorzeczycach. Bieliny Kapitulne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24161. Ryc. 37. Haft koszuli męskiej, Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12397. Ryc. 38. Haft «okrągły». x Ryc. 39. Haft «okrągły», ze wstawką koronkową. Ryc. 40. Haft koszuli męskiej. Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie L . in. 3302. Ryc. 41. Haft płaski na kołnierzu koszuli kobiecej, obszytej koronką. Bieliny Poduchowne pow. kielecki. Ryc. 42. Zdobienie przodu koszuli kobiecej. Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12399. Ryc. 43. Zdobienie mankietu koszuli kobiecej. Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12399. Ryc. 44. Haft krzyżykowy na mankiecie koszuli kobiecej. Skorzeczyce pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24163. Ryc. 45. Haft krzyżykowy na rękawie koszuli kobiecej. Skorzeczyce pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie L . in. 24163. Ryc. 46. Haft krzyżykowy i naszywanie wstążkami na przodzie gorsetu. Mąchocice pow. kielecki — ze zbio­ rów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie L . in. 4044. Ryc. 47. Zdobienia przodu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie L . in. 12382. Ryc. 48. Zdobienie mankietu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12382. Tablica I . Stroje Świętokrzyskie z końca X I X w. mai. J. Kosno Tablica I I . Raporty zapasek: Rząd 1: z północnej części Gór Świętokrzyskich — połowa X I X w.; czarna; z Kakonina — ok. 1867 r. Rząd 2: zapaska «wzdolska» z I I poł. X I X w.; z okolicy Wzdołu i Łącznej z pocz. X X w.; zapaska «w cztery mody» z Woli Jachowej. Rząd 3: z Wzdołu z pocz. X X w.; z Wzdołu z końca X I X w. Rząd 4: z Bielin z lat dwudziestych X X w.; z Zagnańska z przełomu X I X i X X w. Rząd 5: z Bielin z lat dwu­ dziestych X X w. Rząd 6 i 7: zapaski «krakowskie». Rząd 8: klim z Huciska (pomniejszony dwukrotnie), mai. .1. Kosno SPIS TREŚCI Wstęp s.tr. 3. — Rozdz. I . Obecny stan stroju w Górach Świętokrzyskich str. 6. — Rozdz. I I . Zarys historyczny rozwoju stroju świętokrzyskiego str. 8. — Rozdz. I I I . Zasięg stroju świętokrzyskiego str. 11. — Rozdz. I V . Ogólny opis świętokrzyskiego stroju męskiego, str. 14. — Rozdz. V. Szczegółowy opis świętokrzyskiego stroju męskiego str. 16. — Rozdz. V I . Ogólny opis świętokrzyskiego stroju kobiecego str. 26. — Rozdz. V I I . Szcze­ gółowy opis świętokrzyskiego stroju kobiecego str. 29. — Rozdz. V I H . Wytwórcy i materiały str. 45. — Rozdz. I X . Zdobiny, str. 50—Rozdz. X . Charakterystyka źródeł str. 53.—Przypisy str. 56. — Wykaz literatury str. 59. — Spis ilustracji, str. 60. —Spis treści str. 61. — Streszczenie rosyjskie str. 62. — Streszczenie angielskie str. 65. 61 �KPATKOE H3JI02KEHHE y nonHOTKbH rjiaBHoíi nenn CBCHTOKJKHCKHX I o p p a n o j K U K e i r a ¡viecTHOCTb, Ha Koropoñ >KHBCT Hapo«, HOCHIITHH KocnoMBí, oTjnniaronmecH OT Tex, KOTopbie HOCHT H a coceaHHX TeppHTopnHX (nji. I , pnc. 9). CaMbie apeBHHe OTpw- BOMHbie CBeaeHHH, o r a o c H i i n i e c í i TOJIMÍO K HapoaHMM aparoqeHHocTHM, M H Bcrpe^aeM B X V I I I B . , a S o j i e e noapo6Hoe onncaHHe KOCTKJMOB MOJKHO Han™ B Hanane X I X B e r a . B Te^eHHH X I X BeKa Ha ceBepo-3anaaHoñ TeppuTopHH M a j i o n o j i b C K H npoH30HiJiH 3HaqHTejn>Hbie H3MeHeHHH B My»CKOM HapoaHOM KoenoMe, B pe3yjibTaTe KOTOpbix cTapbiñ THn cyxmaHU — cepMara 6bui BbiTecHeH aanee Ha ror. OH coxpaHHJica TOJIÍKO H a TeppHTopHH CB6HTOK>KHCKHX Top, p a c n o n o > K e H b i x B cTopoHe OT rjiaBHbix nyTeií coo6meHHH. OaHOBpeMeHHo B >KCHCKOM Kocno.Me n p o i H o m . T H 6oiibHiHe H3¡«eHeHHH: HCMe3 cTapbiñ nojioTHHHbiH KOCTIOM, a uiepcTHHOH — CHawajia M e p H b r i i , co Bpe.MeHeM e r a n y n o T p e S i i H T b C H c npeHMymecTBOM K p a c H o r o nBeTa (raí. I I ) . B nepBoñ ^eiBepTH X X B . HCie3 My>KCKOH KOCTIOM, >KCHCKHH oanaKo coxpaHiuicH ao HacToamero B p e M e H H , a u B e T H b i e 3anacKU (neJiepiniKH) CBCHTOKJKHCKC p a c n p o c r p a H H i o T c a H a coceaHiie TeppHTopHH 11 HepeaKo « e H i n r o i b i OaeBaiOT HX H K rOpOaCKOMy KOCTIOMy. B aaHHOM ipyae aBiopbi aaic-T onncaHHe cBeHKaoKHCKoro BOCTMMa Ha ocHOBamiH HccjieaoBaraH, KOTopwe SMJIH npoBeaeHbi B r o p a x B 1949—1959 B 60 MecrHocrax (pnc. 9). M y w c K O H K O C T I O M . JleTow, B paeotnrií aeHb, CB6HTOK>KHCKH K p e c T b H H H H o a e B a j í HiTaHW H3 TOJICTOTO xojiera, CTHHyToro B noHce mHypKOM H pySaxy Ha BbinycK ( p n c . 10), CBH3aHHyio noa uieeü nojioTHHHMM. KycKOM iwaTepHH. Ha ronoBy HaaeBají cojio.MeHHyío mjumy HJHI >Ke erapbiH KauíKem (pnc. 1), a Ha H o r a o a e B a j í c a n o r a xypne. B xonoaHbie aHH oaeway aonojiHíui HiepcTHHoií jieitóuK ( p n c . 8) H HOJIOTHHHMH raiam, Ha3biBae¡wbiH K a M H 3 e j r a HJTH ryHbKa (pnc. 13). 3HMOH wyMCMHHa o a e B a a m e p c T H H b i e 6 p i o K H H T a n o i i H<e cnauuep (pnc. 11), C B e p x y H a a e B a j í ryHbKy HJIH cyKiwaHy (cepMHry). Ha H o r a H a a e B a j í K O H Q H b i e c a n o r a c rojieHHnxaMH, a H a r o j i o s y S a p a u í K O B y i o uianKy. n p a 3 a H H M H b r i i KOCTIOM OTjnwajiCH rnaBHbiM o6pa30M jiyqnreH O T a e a K O H . P y S a u í K a H3 TOHKoro n o j i o r a a 6wjia BbiuiHTa Ha otueetfe (¡najioitt, CTOOTCM BopoTmraKe) H c n e p e a n (pnc. 37, 40). X a p a K T e p H a a KopHHHeBaii cyKMaHa (pnc. 7 , 15,18) c Bbijio>KeHbiM jieBbiM oTBopoTOM, 6bijia yKpauíeHa Ha OTBopoTax, BopoTHHKe, ¡waHjKeTax, cnepean H Ha Seapax BbiHrHBKoií K p a c H W M umypKOM. U o a o 6 H b i M o 6 p a 3 0 M 6bijia yKpauíeHa H ryHbKa. 3 T H raiauíH n o a n o a c b í B a r o i H a p n a n b i M Ko>KaHbiM noHCOM — y caMbrx 6 o r a T b i x 6buni B03Jie n o a c a o c o S b i e K a p M a H b i aJW aeHer. Ha H o r a oaeBajni M e p H b i e HJTH 6ejibie canora c rojieHHmaMH. Ha roitOBy H a K J i a a b i B a j r a CHHTOIO, *ieTypeyrojibHyio u i a r r K y - p o r a T H B K y (pnc. 17 I I I ) c oSoaKOM H3 6apaHbero ¡wexa, y K p a u í e H y í o K p a c H o ñ BbiTOMKOH, HJTH >Ke K o p H ^ H e B y i o c y K O H H y í o HianKy c CHMM flOHneM ( i 2 , 15, 17 I ) . 3HMOÜ qacTO HOCHJIH BbnrrHTbie K O J K y x n (pnc. JKeHCKHH Kpa- 16). KOCTKDM. JleTOM, Ha paSoTy, H<eHHiHHbi oaeBajm n o a o T H H H y í o py6auiKy H T a K y » we K>6Ky, BMKpa- u i e H y í o a TeMHbiñ HBeT. K)6Ky npHKpbiBajiH TSMHOÍÍ paSo^eü 3anacKoñ, HJTH H<e n o H o m e H O H npasamumoii. T o a o B y « e H i H H H b i noKpMBajiH noaoTHíTHbiM HJTH CHTueBbiM naaTKOM. ECJDI 6 b i a o n p o x a a a n o , H a 6 p a c b i B a j r n H a naera H e M H o r o yanHHeHHyío Hanae^iHio 3anacKy (pnc. 22). X o a r a n í SOCHKOM JTH6O B ocoSoro poaa o6yBH Kypnnx. m e p c T H H b i e K>6KH aoMOTKaHHbie HJDI H3 n o K y m i O H MaTepHH, H a p y 6 a x H H a a e B a a H Teraibie Kyópmu, 3HMOH HOCHJIH H H o r a a KOHíyxn. Ha roaoBy HiepcTHHOH raraTOK a H a H o r a KomaHbie c a n o r a c rojieHHinaMH HJIH SOTHHKH. n p a S a H H M H b l H KOCTIOM COCTOHJI H3 BblUIHTOH p y 6 a X H (pHC. 24, 4 1 , 42, 43, 44, 45) oSlHHTOH BOKpyr BopOTHHMKa H MaroKeíoB Kpy»eBOM, HapaaHoro Kopceía (pnc. (pnc. «e 2 1 , 25, 26, 28, 29, 30, 46). nojKHjiwe jKeHTHiiHbi oaeBajm KarpTaH 3 1 , 47, 48), njioTHyío mepcTHHyío io5Ky, Ha3biBaeMyio copif, HJTH TOHKyio « o c T p y í o » noKpbiBajiH qepHbiM HJIH 6 e a b i M BbiumTbiM nepearniKOM (pnc. 32), JTH6O uiepcTHHoñ 3 a n a c K o í í H3 K p a c H o - q e p H b i x npoaoJibHbix n o a o c (raiaHin. I I ) . noao6Hbie 3anacKH cjryMCHjm To>Ke a J i i Ha6pacwBaHHH H a n a e i n , HO S o j i e e SoraTbie KpecrbHHKH BMecrro 3anacoK ynoTpe6aHJTH ñ o a b u r n e niepcTHHbie njiaTKH c BOCTOtmbiMH y3opaMH HJÍH >Ke aoMOTKaHHbie naaTKH, Ha3WB. KHJiHMaMH (njL I ) . 3 i a nocjieaHHH M a c r b KocrioMa yme coBepnreHHo H c q e 3 J i a . 3HMOH KpoMe s r o r o HaaeBajiH BepxHioio oae>Kay c o c T o n r n y i o H3 Soraro yKpauíeHOíí cyxeHKu ( n a j i b T o Ha 6apaHbeM Mexy). HJIH a H r e p y , poa, T e n a o í í KypTKit (pnc. 33). JleByniKH xoanjin c HenoKpbiToñ TOJIOBOH, 3aMV>KHHe jKeHHiHHbi HOCHJIH Sojibuine, OCO6MM o6pa30M noBH3aHbie naaTKH. Ha H o r a HaaeBajm lepHbie 6OTHHKH Ha BWCOKHX K a ó j r y K a x . 3TOT KOCTKJM aonojniHjiH 6ycbi. K BeH^arono HeBecTa oaeBaaa BCS Seaoe, a Ha ronoBy H a a e B a j i a cmpoux (pnc. 23) caeaaHHbiñ H3 KapTOHa aem H 6jléCT0K. Bo BpeMH nocra HJIH T p a y p a «ceHniHHbi HaaeBaiOT n e p H b i e 3anacKii a n a rojioBy noBH3BiBaioT 6eabrft naaTOK. 3TOT KOCTIOM cooTBeTCTByeT carnoMy crapoMy H3BecTHOMy Tnny oae>Kabi CB6HTOK>KHCKHX >KCHHIHH . 62 �CIIHCOK HJUIIOCTPAHBIH PHC. I . M e m a m i H H3 EoaaeHTbma. A . FlaTKOBCKii — CaHSoinepcKe no3Ham> 1938 r . c i p . 4 9 , rboTo TlrboTO-IljiHT, PHC. 2 . JleByniKa B 3anacKe. BejMHbi Karany jibHe, ye3A Kenbue. BapiuaBa. PHC. 3 . JJeByiHKa B 3anacKe HafleToii OT AOÄJIH. BCTHHW KaroiTyjibHe, ye3fl KeJibH.e. PHC. 4 . >KeHiHHHa H3 EamoBHH,, PHC. 5. ^KeHimma H3 BainoBHii, ye3fl Kejibu,e — p n c . O . Kojit6epr. PHC. 6 . JKeHiHHHbi H3 Tapanca, ye3fl Hn>Ka — (DOTO H3 apxHBa My3en Kyjiwypbi H IHiyKH. PHC. 7. ye33 Kenbije— p n c . O . Kojn>6epr. Majib^HK B cBeHTOKmH^KOM KOCTK»ie. H,BeTHaH OTKpbiTKa, no 1 9 1 6 r . — H3 KOJIJICKUMH apxHBa 3raorpa- (pHHecKoro M y 3 e a B KpaKOBe. PHC. 8. My>KCKoił HCTHHH KOCTKJM. PHC. 9 . KapTa pacnpocTpaHemiH CBeHTOKJKHCKoro KOcrioMa — oópaóoTKa 51. KaMOHKH. PHC. 1 0 . M y » C K a H p y ó a n i K a . 1 : 2 0 CHimKa, 12397. ye3A Kenbije.KOJUICKITHHSTHorpacpH^ecKoro Aly3en B KpaKOBe. H p . H H B . A — BHÄ cnepeflH; B — BHfl C3aflH, C — noKpoił: d — nepea, d l — 3 a f l , UsuKu, g — pyKaB, h — ocbiem, e — oSmuBKa, f — i — KJTHH, j — ByBpK, k — BOPOTHH^OK. PHC. I I . CnaHiiep. 1 : 2 0 E3ëpKO, ye3fl Kejibiie. A — cneperai; B — C3aan, C — n o K p o ü : d — Macro noKpoH ne- peaoB, e — c n i n i a , f — BOPOTHHTOK, g — pyKaBa. PHC. 1 2 . MyjKCKait uiariKa >KCHHxa (peKOHCTpyKUHH ami aHcaMOiw «Becene CBCHTOKTKHCKC» B Eejumax, ye3a KejiLuc. PHC. 13. KpecTbHHHH B r y m n e — rboTO B . FpaSoBCKH B 1 8 8 0 — 1 8 9 0 r r . KOJiJieKinra apxHBa 3raorpacpHHeCKoro M y 3 e a B KpaKOBe. PHC. 14. 3nMHHe HiTaHbi, xojicTHHbie, Ha co6a*îbeM Mexy. 1 : 2 0 BejiHHbi KanHTVJibHe, ye3a Kejibue. A — c n e p e m i , B — C3aflH, C — n o K p o i i : d, e — uiTaHHHa, f — KJIHH C3aan, g — mjiycpKH. PHC. 15. CepMHra. 1 : 3 0 CBeHTOMa>K, ye3a H j u K a . KojTJierarHH STHorpaipH^ecKoro 894. A — cnepeflH, My3ea B KpaKOBe. H p . H H B . B — c3aflH, C — noKpoii: d — nepeaHHe l a c r o , e — K j n r a b i , f — crama, g — BO- poTHHK, h — KJianaH, i — pyKaBa. PHC. 16. MyjKCKOii Ko>Kyx. 1 : 3 0 JIOMHO, ye3a H J I M O . A — cnepean, B — C3aan, C — n o K p o ñ : d — nepeaa, e — njie*ni, f — c m m a , g — BOPOTHHK, h — pynaBa, i — Kap.MaHbi. PHC. 17. n o K p o H MyjKCKHX nianoK. BHfl, B — 060HOK, 1 : 2 0 I . CyKOHHaa n i a r a í a , EeiniHbi HoayxoBHe, ye3fl Kejibuc. C — aoHbiuiKO; I I . BciieKjmna (peKOHCTpyKinra) A — OÔIHHH A — OSHTHH B H A , B — cyKOHHbie KycKH, C — ôapauiKOBbiîi oßoaoK; I I I — PoraTbiBKa (peKOHcrpyranra) A — o5mHii B H Ä , B — cyKOHHoe aoHne, C — oapaniKOBbiH OÖOAOK; I V . EajibinHHK — MoHxoixHHe 3aropHe, ye3a KejiMje. KojweKinw 3THorpad»mecKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 2 3 0 4 7 . A — BHA cnepeaH, B — BHa c3aaH, C —noKpoii. PHC 18. KpecTbHHHH B cyKMaHe H3 CßeHTOMaiKa, ye3a H j » K a . PHC. 1 9 . CyKOHHaH iuanKa (peKOHCTpyKUHH RJIX aHcaMÔJiH «Becene CßeHTOKJKHCKe» B Eenimax, PHC. 2 0 . JT,eByiHKa BO BœaHHOM KPKWKOM «cepaaKe» — xuuieTe, BejniHbi KarrHTyjibHe, ye3A Kenbue). ye3a Kejn>H.e. PHC. 2 1 . JI,eByuiKa B KopceTe H3 CKojKeniHii, ye3a Kejibne. PHC. 2 2 . JI,eBymKa B HaruieMHon 3anacKe. BenHHbi KarrHTyjibHe, ye3fl Kejibixe. PHC. 2 3 . HeBecia B ^en^HKe «CTpoHKy», BejrHHbi n o a y x o B H e , ye3fl Kenbi^e. PHC. 2 4 . >KeHCKaH copo^Ka. 1 : 2 0 CmiaKa, ye3« Kejibiie. KoiuieKHHH SmorparbiraecKoro M y 3 e H B KpaKOBe. H p . H H B . 1 2 3 9 9 . A — BHfl cnepeflH, B — raa^H, C — noKpoñ: d — nepëfl, qacTL p y ô a x H , f — O6IHHBKH, g — asiiKu, (OÔIÏÏHBKH), 1 — ooniHBKâ Bbipe3a, ł—KpyaceBa. PHC. 2 5 . Kopcei craporo m n a . 1 : 2 0 Bemrabi KamiTyjibHe, ye3ji Kejibiie. rparpH^iecKoro My3e« B JIofl3H. H p . JT,en. 8 0 1 . A — cnepejrH, e — jtadojieK — HHJKHHH nynoK, k — ocmKu MaH>KeTa dl—3ąn, h — pynaBa, i — iueiíKH, j — KojuieKinifl ApxeojiorH^ecKoro 3THO- B — C3aflH, C — n o K p o ñ : d — nepe«HHe MacTH, e — njie^HKH, f — ciraHa, g — pacrnnpinoHrne K j n m b i . PHC. 2 6 . KopceT. 1 : 2 0 CKOMceniHiie, ye3fl Kein>i(e, Kojmeranwi STHorparpHiecKoro My3eH B KpaKOBe. H p . H H B . 2 4 1 6 0 . A — cnepeflH, C — c3aflH, C — BbrKpoiÍKa: d — nepeflmie qacni, f — c m m a , h — 6acKa; PHC. 2 7 . nojioTHHHaH 3anacKa-nepeflHHK, KOjiireKirfiH My3ea KyjrbTypBi H IIlTyKH JIioflOBeft B BapmaBe. H p . H H B . 2595/44P H C 2 8 . KopceT. KojuierarnH My3ea KyjibTypbi H UlTywa JIioaoBeñ B BapmaBe. H p . H H B . 2 0 4 / 5 6 . PHC. 2 9 . KopceT. MoHxoirHH,e ye3fl Kenbiie. K o j i n e K m i H 3THorpa(biraecKoro My3eH B KpaKOBe. H p . HHB. 129. 63 �Puc. 30. CnHHa KopceTa óoraTOH fleByiHKH. C.K0H<eiiiHH.e, ye3A Kejibiie— KOJUieKiniH CBeHTOKHŒCKoro My3en B Kejibuax. H p . HHB. 270. PHC. 31. Cßa^eSHaa ö e j i a a 6jw3Ka. BejiHHM ye3A Kenwje. KoJi-ieKUHH CBeHTOKttCHCKOro M y 3 e H B Kejibijax. Hp. HHB. E 270. PHC. 32. nojioTHimaH 3anacKa-nepeAHHK. BeniiHbi KanHTyjibHe, ye3A KejiBiie. KojuieKUHH CßeHTOKÄHCKero M y 3 e n B Kenbuax. H p . HHB. E. 362. PHC. 33. AHrepa. i :3o BejiHHM, ye3A Kejibue, KojuieKUHH C,BeHTOK»cHCKoro M y 3 e a B Kejibirax. H M . HHB. E 252. A — cnepeaH, B — c3aAH, C — BbiKpoiÍKa: d — nepeAHHH MacTb, e — 6oKOBbie nacro, f — cmma, i — pyKaB, j — KapAiaH \ k — KJIKHBI noiniipHioirriie 3aAHioio MacTb. PHC. 34. C,BH3biBamie n n a T K a Ha rojioBe. Bejiimbí KanHTyjibHe, ye3A Kejibue. PHC. 35. rijiaTOK Ha rojiOBe. BejniHbi KanHTyjibHe, ye3A Kejibqe. PHC. 36. AjnoMHHHeBaH ôynaBKa, CAejiaimaH B C K O K e m i m a x , BejiHHbi KanHTyjibHe, ye3AK e j i b i i e — K o j u i e K U H H 3THOrparbiwecKoro Mv3en B KpaKcœe. H p . HHB. 24161. PHC. 37. BbiiHHBKa MV>KCKOH p y ó a i u K n . CHH^Ka, ye3fl Kejane. KojiJieKHHH STHOrpacpHHecKoro My3e« B KpaKOBe. H p . HHB. 12397. PHC. 38. «KpyrjiaH» BbiuiHBKa. PHC. 39. «KpyrjiaH» BbiuiHBKa c KpywceBHOÎi BcraBKoii. " PHC. 4 0 . BbimHBi-ca MV>KCKOH p y ó a u í K i i . CHHflKa, ye3A Kejibiie. KOJIJICKUHH M y 3 e H Kyjiwypw H UITVKH JIiOAOBeíi B BapuiaBe. H p . HHB. 3302. PHC. 41. BbiiHHBKa rjiaabio Ha BopoTHiine »ceHCKoii p y ß a n i K H , OÓUIHTOH Kpy»ceBOM. BejiHHM noAyxoBHe, ye3fl Kejibue. Pue. 42. YKpanieHue nepe^Heii M a c r o JKCHCKOH pyóaxH. Q i H A K a , ye3A Kejibue. KojiJieKiuiH M y 3 e H B KpaKOBe. H p . SroorparpHiiecKoro HHB. 12399. PHC. 43. y K p a m e m i e ,\iaH>KeTa ÄCHCKOH pyóauiKii. CnHAKa, ye3A Kejibiie. KojiJieKiniH 3THorpaipHHeeKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 12399. PHC. 44. BbiHiHBKa K p e c r a K a . ™ Ha MaH>KeTe >KeHCKOH p y o a n i K H . CKO>KeiirHiie, ye3A Kejibue. KojineKini« SmorpatpimecKoro Mv3e» B KpaKOBe. H p . HHB. 24163. PHC. 45. BbiuiHBKa KpecroKaMH H a pyraBe >KeHCKOii pySauiKH. CKOÄeniHue, ye3A Kejibu,e — KOJiJieKuna 3raorpadpH^cecKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 24163. PHC. 46. BbiiHHBKa KpecTOM H HaiiiHTbie n e H T b i c nepe^H KopceTa. MoHxouHae, ye3A Kenbiie — K O J U K K H M My3e>i KynbTypbi H IIlTyKH JBoAOBeii B BapuiaBe. H p . HHB. 4044. PHC. 47. YKpauieHHe nepeflHeii Macro » e H C K o r o Kad/raHa. MoHxorrHiie 3 a r o p H e , ye3A Kejibue. KojiJieKirHH 3THO- rpatpHMecKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 12382. P H C 48. yKpauieHHe ¡viaHJKeTa HœHCKoro KaipTaHa. MoHxoHime 3aropHe, ye3A Kejibiie. KojiJieKmw SraorpacpHMecKoro My3ea B KpaKOBe. H p . HHB. 12382. njiaHuieT I . CßeHTOK>KHCKe KOcno.Mbi KOHua X I X B . PncyHOK xyso>KHHKa Ä. KOCHO. njiaHiiieT I I . PanopTbi 3anacoK: P H A 1 : c ceBepHOH Macro CBCHTOKHŒCKHX Top — nojiOBHHa X I X Bena; MëpHaH; H3 KaKOHHHa — OKOJio 1867 r . P H A 2: 3anacKa «B3A0JibCKa» I I nojioBHHa X I X BeKa; H3 OKpecTHOCTeü B3flojia H JIoHMHeñ Hanajia X X B . ; 3anacKa «B MeTbipe MOAM» H3 BOJIH JïxoBeH. P H A 3: H3 B3A0Jia Hawajio X X B . , H3 B3flOJia KOHen, X I X B . P H A 4: H3 BejiHH ABaAuaTbie r o f l b i X X B . ; H3 3araaHbCKa nepejioM X I X H X X BB. Paß, 5: H3 EejTHH ABafluaTbie r o A M X X B. P H A 6 H 7: 3anacKH «KpaKOBCKe». P H A 8: KHJIHM H3 X y n i i c K a (AByxKpaTHoe yMeHbuieHue). PncyHOK xyAO>KHHKa il. KOCHO. COJIEPaiAHHE BBefleime CTp. 3 . r.iaaa I — CocroHime TjiaBa I I — KocriOMa B HacroHiuee KpeMH B HcTopimecKHH owepK SBO.IIOIÍHH CBCHTOK/KIICKOFO KOCTiOMa, crp. CBCHTOK>KHCKHX Topax. crp. 6. 8 . TjiaBa I I I — PacnpocTpaneHue CBeHTOK>KiicKoro KOCTio.Ma, CTp. I I . FjiaBa IV — OSmee oniicaHHe My>KCKoro KocTioMa, CTp. 14. TjiaBa V — noApoÔHOe onHcaHHe CBeHTOKMCiicKoro Aiy>KCKoro KocriOMa, CTp. 1 6 . TjiaBa V I — Oomee onncaHHe >KeHCKoro CBCHTOK»HCKoro KocTioMa, CTp. 2 6 . FjiaBa V U — noApoÔHoe onncaHHe » e H C K o r o KOCTMMa, d p . 2 9 . F.AaBa V I I I — npoH3B0AHTejiH H MaTepHajibi, CTp. 4 5 . TAaBa I X — y K p a m e i n i H , CTp. 5 0 . TjiaBa X — XapaKTepncTHKa HCTOIHHKOB, CTp. 5 3 . npHMeMaroiH, CTp. 5 6 , BHÔJmorparpHH, c r p . 5 9 . PeeCTp HAJiiocTpaii;HH, CTp. 6 0 . CoAep»aHHe, CTp. 6 1 . H3Jio>KeHHe Ha pyccKO.M H3WKe, CTp. 6 2 . IÎ3Jio>KeHHe Ha aHr.nHHCKOM a3biKe, c r p . 6 5 . 64 �ENGLISH S U M M A R Y A t the foot of the principal chain of the St. Cross Mountains (Góry Świętokrzyskie) there lies a territory i n ­ habited by a population which is wearing folk-costumes distinctly different from those used in the neighbouring districts (Table I , fig. 9). The oldest incomplete news are concerning only peasant jewelry and are dating from the 18th Century; some more detailed descriptions date from the beginning of the nineteenth. During the 19th Century important changes have taken place in the peasant costume of men on the northwestern territories of the «Malopolska» region. The old type of the coat, called sukmana, has been driven away towards the south and has survived only on the territory of the St. Cross Mountains sidewards from the main routes. A t the same tirris great changes have occurred in the costume of women: the old linen dress has disappeared whereas the woollen one — previously black — showed by and by a preponderance of red (Table I I ) . I n the first quarter of the 20th Century men's costume has completely vanished whereas women's dress is still vivid, and the coloured za­ paski — pelerines —. of St. Cross are expanding to the neighbouring territories and are even worn by the urban population. I n this work the authors intend to present the costumes of the St. Cross region, described on the ground of investigations made by them in the years 1949—1959 in 60 localities (fig. 9). MEN'S COSTUME I n summer-time, on working days, the peasant of the region of St. Cross used to wear trousers of coarse linen which he bound with a string and over them the shirt (fig. 10) tied up under the neck with a linen tape. On his head he used to put a straw hat or some old cap called kaszkiet (fig. 1), on his feet wooden shoes, called kurpie. When i t became colder this dress was supplemented by a woollen waistcoat (fig. 8) and a linen coat, called kamiziela or guńka (fig. 13). I n winter he wore woollen trousers and a woollen spencer (fig. 11), and over the latter a. guńka ot sukmana (a coat of cloth). As foot-wear he had leather boots with legs and on his head a fur cap of sheep. The festive costume differed principally by its better completion. The shirt of thin linen was embrioidered on its small and erect collar and on its breast (fig. 37, 40). The characteristic brown coat, called sukmana (fig. 7, 15, 18), having its left flap outlaid, showed embrioideries of red string on its flaps, collar, sleeve-flaps, breast and hips. The guńka (a coat as above) was also embroidered in a similar way. These coats were belted with a decorative leather belt and inside them wealthier peasants had pockets for money. The boots were long, white or black. The head was covered with a dark blue square cap (fig. 17/111) with a circumference of sheep fur, the cap itself ornamented with a red tape, or else a brown cap of cloth with a red bottom (fig. 12, 15, 17/1). I n winter one was wearing embroidered furs (fig. 16). WOMEN'S COSTUME In summer-time the women wore a linen shirt and a linen skirt, the latter coloured in dark. They used to cover the skirt with a dark week-day apron or an old sunday-apron. They covered their heads with a linen or percale kerchief. On cold days they covered their shoulders with a pelerine, which was a little longer than the apron (fig. 22). They walked bare-footed or in shoes called kurpie. I n winter they were wearing woollen skirts home-spun or bought, on their shirts a warm coat called kubrak, sometimes a fur. The head was covered with a woollen kerchief and the feet with leather boots, either boots having legs or short ones. The festive costume was composed of an embroidered shirt (fig. 24, 41, 42, 43. 44, 45) with lace round collar and cuffs, a decorative corsage (fig. 21, 25, 26, 28, 29, 30, 46) or a sort of blouse ca'led kaftan for the older women (fig. 31, 47, 48), a thick woollen skirt, called sore or a thin one ostra, covered with a black apron or an embroidered white one (fig. 32) or with woollen red aprons striped black vertically (Table I I ) . Pelerines, very alike these aprons, served for covering the back, whereas the wealthier women used instead of them great shawls with oriental designs or home-made ones called kilim (Table I ) . The latter part of the costume has completely disappeared since. Girls used to go bare-headed, married women wore big kerchiefs which were bound in a special way (fig. 4, 5). The shoes were black on high heels. The whole costume was adorned with necklaces of corals. I n winter-time and in addition to this women used to wear a coat with a fur lining called sukienka or a sort o f of warm jacket called angiera (fig. 33). The bride is dressed in white, her head surmounted with an ornament called strojnik (fig. 23), made of cardboard, ribbons and tinsel. During lent or when i n mourning women wear black aprons and pelerines and on their heads white kerchiefs. This costume constitutes the oldest known type of women's dress in the region of the St. Cross Mountains. Strój świętokrzyski — 5 65 �LIST OF PLATES Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 66 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. A citizen of Bodzentyn. A. Patkowki — Sandomierskie. Poznań 1938, p. 49 Phot. Photo — Plat Warsaw. A girl in a pelerine. Bieliny Kapitulne, district Kielce. A little girl in a pelerine used during rain. Bieliny Kapitulne, district Kielce. A woman from Baszowice, district Kielce — Drawn by O. Kolberg. A woman from Baszowice, district Kielce — Drawn by O. Kolberg. Women from Tarczek, district Iłża —• Phot, from the records of the Museum Folk Culture& A r t Warsaw. A boy in the costume of St. Cross. A coloured post-card anterior to 1916 — from the recoids of the Ethno­ graphical Museum — Cracow 8. Men's summer costume. 9. A map of the area of St. Cross' folk costume — Drawn by J. Kamocki 10. A man's shirt. 1:20 Śniadka, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum — Cracow. Inv. No 12397. A — look from the front, B — look from the back, C — cut: d —front, d l —back, e — shoulder straps, f — ćwiki, g — sleeve, h — cuff with sewing round it, i — gusset, j — pępek, k —• collar;. 11. Spencer. 1:20 Jeziorko, district Kielce. A — look from the front, B — look from the back, C—-cut: d — front parts, e — back, f —• collar, g — sleeves. 12. The bridegroom's cap (Reconstructed for the troupe of «Wesele Świętokrzyskie* (The wedding in the region of St. Cross)). 13. A peasant in a coat called: guńka. Phot. W. Grabowski in the years 1880—-1890. 14. Winter trousers of linen lined with dog's fur. 1:20 Bieliny Kapitulne, distiict Kielce. A — - l o o k from the front, B — look from the back, C — cut: d, e — leggings, f—wedge from the back, g — sliding-loops. 15. A sukmana. 1:30 Świętomarz, district Iłża. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 894. A — look from the front, B — look from the back, C —• cut: d — front parts, e — wedges, f — back, g — collar, h — flap, i — sleeves. 16. A man's fur. 1:30 Lomno, district Iłża. A — look from the front, B — look from the back, C — cut: d — front parts, e —• shoulders, f —• back, g — collar, h —• sleeves, i •— pockets. 17. Cut of men's caps. 1:20 I . Cloth cap, Bieliny Poduchowne, district Kielce. A — general view, B — circumference, C —• bottom; I I . Cap called wścieklica (reconstruction). A — general view, B — cloth pieces, C — circumference of sheepskin; U l . Square cap (reconstruction). A — general view, B — cloth bottom, C — circumference in sheepskin; IV. Hood — Mąchącice Zagórne, district Kielce, from the records of the Ethnographical Museum Cracow inv. No. 23047. A — look from the front, B — look from the back, C —• cut. 18. A peasant in a coat called: sukmana from Świętomarz, district Iłża. 19. Cap of cloth (reconstruction for the troupe «Wesele Świętokrzyskie* at Bieliny, district Kielce). 20. A girl in an awl-made corsage. Bieliny Kapitulne, district Kielce. 21. A girl in corsage from Skorzeczyce, district Kielce. 22. A girl in a pelerine. Bieliny Kapitulne, district Kielce. 23. The hair-dressing of a bride. Bieliny Poduchowne, district Kielce. 24. A women's shirt. 1:20 Śniadka, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12399. A — look from the front, B—-look from the back, C—-cut: d—-front, d l — back, e — lower part of the shirt, f — shoulder straps, g — ćwiwki, h — sleeves, i —• neck-part, j —• pępek, k —• cuff with sewing, 1 — small collar, ł —• laces. 25. Corsage of the old type. 1:20 Bieliny Kapitulne, district Kielce. From the records of the Archaeological and Ethnographical Museum Łódź — Dep. 801. A —• look from the front, B —• look from the back. C — cut: d —• front parts, e — shoulder straps, f —• back, g — enlargening wedges. 26. Corsage. 1:20 Skorzeczyce, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 24160. A —• look from the front, B —• look from the back, C —-cut: d — front parts, f —• back, h — furbelow. 27. A linen apron — from the records of the Museum Folk Culture & Art Warsaw inv. No. 2595/44.. 28. Corsage. From the records of the Museum Folk Culture & Art Warsaw. Inv. No. 204/56. 29. Corsage. Mąchocice, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 129. �Fig. 30. The back of the corsage of a wealthy girl. Skorzeczyce, district Kielce. From the records o f the Ethno­ graphical Museum Cracow. Inv. No. 24160. Fig. 31. White wedding-blouse. Bieliny, district Kielce. From the records of the St. Cross Museum Kielce. Inv. No. E 270. Fig. 32. Linen ptbrine. Bieliny Kapitulne, district Kielce. From the records of the St. Cross Museum Kielce. Inv. N o . E 362. Fig. 33. Sheepskin jacket called angiera. 1: 30 Bieliny, district Kielce. From the records of the St. Cross Museum Kielce. Inv. No. E 252. A — look from the front, B — look from the back, C —• cut: d — front parts, e — sides, f — back, i — sleeve, j — pocket, k — wedges enlargening the back. Fig. 34. Binding of a kerchief on the head. Bieliny Kapitulne, district Kielce. Fig. 35. A kerchief bound on the head. Bieliny Kapitulne, district Kielce. Fig. 36. Aluminium pin made in Skorzeczyce. Bieliny Kapitulne, district Kielce. From the records of the Ethno­ graphical Museum Cracow. Inv. No. 24161. Fig. 37. Embroidery of a man's shirt. Śniadka, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12397. Fig. 38. Round (English) embroidery. Fig. 39. Round (English) embroidery with a lace between. Fig. 40. Embroidery of a man's shirt. Śniadka, district Kielce. From the records of the Museum Folk Culture & A r t Warsaw. Inv. No. 3302. Fig. 41. Flat embroidery on the collar of a woman's shirt with a lace round it. Bieliny Poduchowne, district Kielce. Fig. 42. Embroidery on the front of a woman's shirt. Śniadka, district Kielce. From the recoids of the Ethno­ graphical Museum Cracow. Inv. No. 12399. _Fig. 43. Embroidery on the cuff of a woman's shirt. Śniadka. district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. N o . 12399. Fig. 44. Cross embroidery on the cuff of a woman's shirt. Skorzeczyce, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. N o . 24163. Fig. 45. Cross embroidery on the sleeve of a woman's shirt. Skorzeczyce, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 24163. Fig. 46. Cross embroidery and the application of ribbons on the front of the corsage. Mąchocice, district Kielce. From the records of the Museum Folk Culture & A r t Warsaw. Inv. N o . 4044. Fig. 47. Front ornament of a woman's spencer. Mąchocice Zagóme, district KidCC From tile CeCOVOS Of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12382. Fig. 48. Ornament of a cuff of woman's spencer. Mąchocice Zagórne, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12382. Table I . Costumes of the region of St. Cross at the end of the X I X century. Painted by J. Kosno. Table II.Accounts of pelerines: Row 1: From the northern part of the Mountains of St. Cross — middle of X I X century; black; from Kakonin, about 1867 —• Row 2: A n apron, called «wzdolska» from the I I half of the X I X century; from the region of Wzdoł and Łączna from the beginning of the X X century and apron «of four fashions» from Wola Jachowa —• Row 3: from Wzdoł, beginning of the X X century; from Wzdoł, eąd of X I X century — Row 4: from Bieliny, 2nd decade of the X X century; from Zagnańsk, about 1900 —-Row 5: from Bieliny, about 2nd decade of the X X century —• Row 6 and 7: Aprons called krakowskie —• Row 8: A home-omade shawl called kilim from Hucisko (twice minimized). Painted by J. Kosno. CONTENTS Introduction p. 3. Chapter I . The actual state of the folk-costume in the Mountains of St. Cross p. 6. — Chapter I I . A historical sketch of the development of the folk-costume of St. Cross p. 8 — Chapter I I I . The reach of the folk-costume of St. Cross p. 1 1 . — Chapter I V . A general description of men's costume p. 14. —• Chapter V. A detailed description of men's costume p. 16. — Chapter V I . A general description of women's costume p. 26. — Chapter V I I . A detailed description of women's costume p. 29. — Chapter V I I I . The producers and the materials p. 45. —• Chapter I X . The ornaments p. 50. —• Chapter X . The characteristic of the sources p. 53. —• Notes p. 56. — Bibliography p. 59. — List of plates p. 60. — Contents p. 61. — Russian summary p. 62. — English summary p. 65 67 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE. 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 1959 3. Franciszek Klonowski — Strój warmiński, 1960 Część I I . WIELKOPOLSKA. 1. Adam 2. Adam 3. Adam 4. Halina Glapa — Strój szamotulski, 1951 Glapa — Strój dzierżacki, 1953 Glapa — Strój lubuski, 1956 Mikułowska — Strój kujawski, 1953 Część I I I . ŚLĄSK. 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1950 Część IV. MAZOWSZE — i SIERADZKIE 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski, 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 Adam Chętnik — Stroi kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 Część V. MAŁOPOLSKA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 Edyta Starek — Strój spiski, 1954 Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 Tadeusz Seweryn — Strój krakowiaków wschodnich 1960 Janusz i Maria Kamoccy — Strój świętokrzyski 1961 W druku znajdują się: Adam CTapa — Strój kaliski �ATLAS POLSKICH STROJÓW L U D O W Y C H Zasięgi ubiorów w monografiach kolejno opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój krakowiaków wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. 27. Strój świętokrzyski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee2b7b91865b925c79de627324697fd6.pdf c586b36b6623dc2d01cdb22772204459 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1563 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1446 Title A name given to the resource Mleko w kulturze ludowej współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.159-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MICHAEL ABDALLA Akademia Rolnicza, Poznań MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW NA BLISKIM WSCHODZIE Człowiek od niepamiętnych czasów żyje w towarzystwie zwierząt. Wyko­ rzystuje je jako siłę pociągową lub juczną oraz źródło pożywienia. Pisząc o mleku i jego przetworach w kulturze ludowej Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie proponuję zacząć od epoki Sumerów, twórców podstaw kultury Mezopotamii. Dzisiejsi chrześcijanie asyryjscy uważają bowiem, że korzenie ich sięgają właśnie tego starożytnego ludu. W swych wywodach historycz­ nych traktują minione siedem tysiącleci jako jeden ciąg ich zorganizowanej bytności w dolinie międzyrzecza Tygrysu i Eufratu . Rzeźby i tabliczki klinowe Sumerów przedstawiają liczne postacie mlekodajnych zwierząt i informacje o produktach mleczarskich. Historykom sztu­ ki dobrze znany jest fryz z pierwszej połowy trzeciego tysiąclecia p.n.e. Archeolodzy nazwali go: „Mleczarnia w al-Ubaid" . Znana jest także sumeryjska harfa pochodząca z tego samego okresu, zdobiona głową krowy lub byka. Odnaleziono ją w grobach królewskich w Ur. W tysiąc lat później motywem zdobniczym były także głowy kóz, wyrzeźbione z kamienia bitu­ micznego. W ten sposób dekorowano np. nogi trójnożnych wielkich czarek . Zwierzęta gospodarskie są też tematem wielu legend sumeryjskich. Jedna z nich opowiada o władcy miasta Uruk, Enmerkarze. Kapłan imieniem 1 2 3 4 1 Według kalendarza asyryjskiego, rok 1995, odpowiada latom 6744/6745. Zaczyna się on pierwszego kwietnia. W swym kompendium Wielkość i upadek Babilonii, (1973, s. 159) znany brytyjski asyrolog H . W . F . Saggs tak komentuje przedstawioną scenę: „Sumerowie okazali się znacznie by­ strzejszymi obserwatorami zachowania zwierząt, aniżeli Scytowie w dwa tysiące lat później. Według Herodota, oślepieni niewolnicy Scytów biorą kościane dmuchawki i wtykają je w czę­ ści rodne klaczy. Gdy jeden dmie ustami, drugi doi. Czynią to, jak mówią, z następującego powodu: żyły klaczy nabrzmiewają wskutek dęcia, a jej wymię się zwiększa". (Zob. też, Herodot, 1959, s. 273). Harfa o długości i wysokości jednego metra znajduje się w Muzeum Irackim w Bagdadzie oraz w Muzeum Brytyjskim w Londynie; (Bielicki 1969, s. 401, il. 66; Saggs 1973, s. 7, il. 6 i 13. Trójnożna czarka znajduje się w Louvrze (Saggs 1973, s. 8, il. 26. 2 3 4 �160 MICHAEL ABDALLA Szamasz namawia krowy i owce w „świętej oborze i owczarni", by przestały dawać mleko bogini Nidabie, prowadząc ze zwierzętami rozmowę w taki sposób jakby były one istotami ludzkimi. W efekcie zwierzęta ulegają pod­ szeptom kapłana. Pojawiają się jednak dwaj pasterze, „bracia zrodzeni z jednej matki", którzy udaremniają knowania kapłana, wrzucając go do rzeki. W dalszej części legendy kapłan bezskutecznie chroni się w wodach Eufratu przed matką pasterzy, przybierając m.in. postać owcy, krowy i ko­ zicy (Bielicki 1969, s. 88). W Sumerze hodowano przede wszystkim owce (dominującą rasą była tłustoogoniasta). Owce były pierwszymi oswojonymi zwierzętami w Mezo­ potamii. Pojawiły się tam już w IV tysiącleciu p.n.e. (Zabłocka 1982, s. 15). Tablice z Ur podają stan pogłowia owiec w stadach. Najczęściej liczyły one 100-180 sztuk, jakkolwiek wspomina się także o większych stadach, nawet do 500 sztuk. Stada ze „świętej owczarni" wypasane były na terenie gos­ podarstw świątynnych. Speqalne pola wydzielano „ludziom od bydła, owiec, kóz", czyli na pożytek własny pasterzy. Wiemy, że owca otrzymywała dziennie ściśle określoną rację pokarmową: 1-1,5 sila ziarna (0,4-0,6 litra), trochę daktyli, a nawet chleb (Bielicki 1969, s. 284, 290). Mniej liczne nato­ miast były stada kóz i krów. Zwierzęta te dzielono na grupy według obfitości udoju, rodzaju karmy i ich stanufizjologicznego.Na ofiarę dla bogów sumeryjskich przeznaczano wyłącznie zwierzęta spełniające określone wymagania: owce tuczone jęcz­ mieniem, młode kozy, jagnięta karmione mlekiem (Mierzejewski 1979, s. 143). Obok wykazu czynności związanych z hodowlą (istniał np. „miesiąc strzyżenia owiec"), dokumenty zawierają listę produktów mleczarskich (masło, śmietana, różne gatunki sera) dostarczanych właścicielom stada przez wskazanych pasterzy (Bielicki 1969, s. 291). Ser należał do produktów gromadzonych w spichlerzach świątyni sumeryjskiej w ramach zapasów. Masło z bawolego mleka używane było do wypieku ciasta. Miksturę z miodu i zsiadłego mleka traktowano jako lek na kaszel (Saggs 1973, s. 158, 416), z dodatkiem nasion tamaryszku zaś podawano w przypadku dolegliwości żołądka i na zaostrzenie apetytu (Mierzejewski 1981, s. 257-258). Hodowla w Sumerze była ciągle odnawiana przez krzyżowanie zwierząt domowych z dzikimi. O trosce względem inwentarza świadczy pewien tekst bajki, w której lew zostaje oszukany przez sprytną owcę. Zachował się też protokół sądowy zatytułowany „Proces o 180 owiec" (Bielicki 1969, s. 293, 296, 359). Przeglądając literaturę dotyczącą historii starożytnej Mezopotamii mo­ żna stwierdzić, że w kuchni tego regionu mleko nie należało do ważnych artykułów spożywczych ani też popularnych napojów, jakim było chociażby piwo. W ogóle produkty zwierzęce ustępowały miejsca roślinnym, a mleko nie było tu wyjątkiem. Podawano je raczej w postaci sera lub mleka zsiad­ łego jako deser. Sumeryjscy cukiernicy, którzy - przypomnijmy - do wypie- �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 161 ku ciast używali masła, byli zatrudnieni głównie w świątyniach (Contenau 1963, s. 68, 88). Można więc przypuszczać, że liczba odbiorców ich wyrobów była ograniczona. Informacje o mleku w starożytnej Mezopotamii wystę­ pują w słynnym eposie o Gilgameszu. W tablicy drugiej tegoż eposu czyta­ my, że Enkidu udający się do miasta Uruk, by zmierzyć się z Gilgameszem, miał „mocniejsze kości i gęstsze włosy, bo ssał mleko dzikich zwierząt" (Dobrovits, Kakosy 1975, s. 81). Wywodzący się z Mezopotamii ród Abrahama zachował i podkreślił znaczenie mleka. Patriarchowie Izraela widzieli w mleku główne ich bogact­ wo i traktowali jako dar boski, zaś otrzymane z niego produkty stanowiły podstawę ich utrzymania. Mówi o tym Biblia w kilkudziesięciu miejscach, głównie w Księdze Rodzaju. Bóg przyrzeka Mojżeszowi wyprowadzić swój lud do krainy, która „opływa w mleko i miód", czyli do „Ziemi Obiecanej". Jednak niektórzy historycy wyrażają pogląd, iż w starożytności Sumer ucho­ dził za pierwszą krainę mlekiem i miodem płynącą (Bielicki 1969, s. 283). Również w Nowym Testamencie znajdujemy liczne wzmianki o przenośnym znaczeniu mleka jako „symbolu czystości wiary" i „daru czułej miłości Pana" (Forstner OSB 1990, s. 461^66). Zorganizowana w klasztorach Bliskiego Wschodu społeczność mnichów asyryjskich hodowała głównie owce, uchodzące za zwierzęta miłe, posłuszne i błogosławione. Niektóre klasztory dysponowały stadem owiec, rzadziej kóz. Codziennie, pod opieką innego mnicha, wypasano je na podległych klasztorowi terenach. Część owiec ofiarowywali klasztorowi wierni w intenqji wyzdrowienia chorego. Jeszcze do niedawna asyryjscy górale przemierzali duże odległości z chorym, którego transportowano na noszach, by prze­ nocować w klasztorze i ubłagać świętego o wyzdrowienie krewniaka, zo­ stawiając mnichom dorodną owcę w podzięce. Obyczaj ten jest obecnie praktykowany sporadycznie. Częściej natomiast asyryjska rodzina tuczy owcę z przeznaczeniem na ofiarę dla kościoła, np. w intencji szczęśliwego ukończenia służby woj­ skowej przez syna, wyzdrowienia chorego. Czasem mięso owcy rozdaje się pomiędzy biednych. Istnieje również zwyczaj przeznaczania pierwszego wydojonego mleka oraz wyprodukowanego masła i sera na cele charyta tywne. Asyryjczycy Wschodni z okolicy Urmii (w Iranie) tak postępują z mlekiem zebranym z całego stada, gdy urodzi się w nim co czwarta owieczka . W okresie wiosenno-letnim owce i krowy zabierane są na pastwiska skoro świt. Gdy zbliża się południe pasterze wracają z owcami na teren wsi, by tam kobiety wydoiły je, a następnie napoiły. Ta czynność nazywa się berije lub halbe. Krowy zaś przyprowadza się dopiero pod wieczór. Po wydojeniu owiec kobiety odstawiają naczynia z mlekiem, by wspólnie wyko­ nać taniec pasterza, zwany też berije (skrót od beriata - step), często przy 5 5 Szerzej pisze o tym Grant (1973, s. 182-183). �162 MICHAEL ABDALLA akompaniamencie melodii, którą pasterz gra na fujarce. Taniec wyraża ra­ dość mieszkańców wsi z daru natury, jakim jest w tym przypadku mleko . Znaczenie inwentarza w gospodarstwie wiejskim wynika przede wszyst­ kim z jego roli jako źródła ważnych dóbr konsumpcyjnych. Zwierzęta są też oznaką stabilizacji, świadectwem żywotności rodziny, która ma o co się troszczyć. Dla wielu asyryjskich wieśniaków życie na wsi bez inwentarza jest wręcz nienormalne i ubogie uczuciowo. Poniższy tekst piosenki świadczy 0 tym, że należyta troska o zwierzęta jest z reguły odwzajemniona i opłacal­ na, są one bowiem istotami wdzięcznymi: 6 Mamy krowę, którą kochamy! Daje nam mleko bardzo smaczne! Wychodzi rano i pasie się na łące. Wraca wieczorem, a z nią mleko. Krowa ryczy codziennie rano. Czemóz nie wiesz, czego chce? Mówi: Daj mi trawę i wodę, a dostaniesz mleko tłuste! A jeśli dasz więcej jęczmienia, zyskasz sery i masłoH Troska o inwentarz znajduje też odbicie w asyryjskiej magii ludowej. Pojawia się w postaci próśb i błagań o jego miłe usposobienie wobec gospo­ darza, zachowanie zdrowia i udaremnienie prób kradzieży. Na 95 asyryjsko-angielskich tekstów zaklęć, jakie zawiera wydana w roku 1976 w Amster­ damie książka pt. The Syriac Book of Protection aż 5 dotyczy ochrony inwentarza, wydajności i jakości mleka . Oto wybrane spośród nich teksty: 8 Krowie, nie lubiącej swojej gospodyni, lub nadpobudliwej W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Błagam cię Panie Wszechmogący, by Twe podniesione 1 silne ramię sprawiło, by ta bestia nabrała umiłowania i była poddana swojej gospodyni i jej synowi. Chroń ją od zazdrosnego i złego oka mocą Twego ukochanego Syna, naszego Pana, 6 Pasterz owiec nazywa się raja (u Asyryjczyków Wschodnich), rojo (u Asyryjczyków Zachodnich), a pasterz krów - odpowiednio: baąraja i baąóro. Zwierzęta te pasą się w od­ dzielnych stadach. Anonimowy autor w artykule: Al-firąatu-l-Aszurijatu lil-fúnuni-sza'bijati fi muháfadati-1-Hasaka (Asyryjski zespół folklorystyczny w prowincji al-Hasaka), „Dirasaton Isztirakija" (Studia Socjalistyczne), s. 211-217 (specjalny numer poświęcony Asyryjczykom), wymienia jeszcze 15 innych ludowych tańców asyryjskich. Tekst piosenki został wydrukowany w ukazującym się w Szwecji asyryjskim miesięczniku Hujada, Nr 19:1978, s. 14. Zarejestrowano go na taśmie magnetofonowej w wykonaniu chóru dziecięcego. Gollancz 1976 (reprint), codex A: 24, s.XL, 26, s.XLI, 44, s.LI; codex В: 10, s . L X X . Teksty zostały zebrane w latach 1802-1803 w okolicach miasta Urmia (Iran). Wygłoszono je w roku 1897 na Międzynarodowym Kongresie Orientalistów w Paryżu. Teksty skatalogował w roku 1901 dla biblioteki Uniwersytetu w Cambridge znany orientalista William Wright. Wydano je w formie książki w Londynie w 1912 r. 7 8 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 163 Jezusa Chrystusa i mocą aniołów, którzy służą przed Tobie nocą i dniem, wołając: «Święty, Święty, Święty Pan Bóg Wszechmocny, niebiosa i ziemia pełne są chwały Jego». Uczyń tę krowę pokojowo nastawioną do gospodyni A, córki B, by mogła ją doić na Twój święty i żywy rozkaz, świętość niebieskich i za sprawą ziemian poprzez modlitwę mojej Pani Dobrotliwej Maryi i Pana Jana Chrzciciela. Amen! Przeciwko zarazie wśród owiec i większych zwierząt W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Nasz Pan wszedłszy na górę Synaj i ujrzawszy owce Abrahama, które zabił szatan, powiedział jednemu z aniołów, by nie dopuścił do tego typu widoków. Niech żadne nieszczęście nie zbliży się do bydla, owiec i tego, co posiada lub posiądzie te słowa, ani nocą, ani w ciągu dnia, ani wieczorem, ani rano, ani w południe, ani w czasie snu lub jawy. Niech zaraza opuści owce i bydło tego, kto nosi te słowa. Niech żadna dolegliwość czy choroba «kus» lub choroba Mosulu, złe i zazdrosne oko i oko zdradliwe złych ludzi, nie dosięgnie ich, lecz niech złe demony i ich złe czyny oddalą się od owiec sługi Chrystusa, A syna B. Amen! Aby mleko nie zepsuło się W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. W imię Pana Artamus i Pana Balnus, święte imiona tych, którzy spędzili 40 lat w ziemskiej jamie modląc się do Boga, by stał się protektorem mleka, a zawarta w nim śmietana była niczym piasek mórz. Jak anioł, który formuje płody w łonie ich matek, tak niech się tworzy i będzie zdrowym mleko A...B. Jak Gihon niech płynie masło i śmietana niczym źródło w Edenie, w uwielbione i pochwalone imię Boga Żywego. Niech tak się stanie! Amen!. Pobłogosław sól i daj ją krowie do zjedzenia, część wrzuć do ognia i do mleka. Ochrona zagrody dla bydła Siedmiu nikczemnych braci, synowie nikczemnego, przeklęci, synowie przeklętego! Dlaczego peł­ zacie na kolanach i poruszacie się na rękach, by pić krew? Gdy to widziałem, zatrzymałem ich przed pożarciem, przekląłem i zawiązałem ich w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego, mówiąc: «Obyscie na prostą drogę nie trafili, ani do jej końca nie dotarli, niech Bóg polarnie wasze zęby i wyrwie żyły waszych szyi i ścięgna waszych karków, byście nie mogli zbliżać się do owiec ani wołów tego, kto nosi te slowa». Wiążę was w imię Gabriela i Michaela. Wiążę was przy pomocy tego anioła, który osądzi kobietę czeszącą swoje włosy w niedzielny wieczór. Niech znikną jak dym przed wiatrem na wieki wieków. Amen! M L E K O W M E D Y C Y N I E LUDOWEJ O to, czy mleko może być uważane i stosowane jako lek, należałoby spytać wychowane na bliskowschodniej wsi asyryjskie dzieci. Do dziś pamię­ tam z dzieciństwa, że ilekroć miałem zapuchnięte oczy tak, że rzęs nie było widać, matka - z trudem podnosząc moje powieki - pryskała mi do oczu mlekiem prosto z piersi, np. przy okazji karmienia. Podobnie postępowały i inne karmiące matki, gdy ich maleństwa cierpiały na oczy, a w przypadku gdy same nie były karmiące, prosiły o taką przysługę swoje sąsiadki. Ogólnie jednak panowało przekonanie, że mleko własnej matki jest do tych celów najbardzej odpowiednie. Mlekiem matki przemywano też powieki oczu dziecka, które bardzo często sklejały się wysychającą w ciągu nocy �164 MICHAEL ABDALLA ropą, zwłaszcza kiedy spano na tarasach domów w okresie letnim. Wierzono nie tylko w lecznicze działanie kobiecego mleka na oczy, lecz również w jego właściwości profilaktyczne, a nawet kosmetyczne . Mleko okazywało się pomocne przy wszelkich zatruciach organizmu oraz ukąszeniach kończyn przez wszędobylskie na Bliskim Wschodzie skor­ piony i węże. Poszkodowana osoba w takim przypadku silnie obwiązywała górną część ukąszonego narządu, by zatamować dopływ krwi do korpusu ciała. Następnie nacinała miejsce ukąszenia, brała w usta trochę mleka i pospiesznie ssała krew i jad, po czym wypluwała płyn, powtarzając tę czynność wiele razy. Podobno mleko wiąże lub rozpuszcza szkodliwy jad. Również pojawiające się na ciele wypryski, wywołane działaniem ostrych promieni słonecznych, leczy się smarując ciało maślanką lub wycierając je wewnętrzną stroną skórki arbuza. Zalecenia wczesnośredniowiecznej medycyny ludowej Asyryjczyków za­ warto w wydanym w 1913 r. w Londynie, a następnie przedrukowanym w roku 1976 w Amsterdamie, dwutomowym kompendium. Pierwsza część zawiera wprowadzenie wraz z oryginalnymi tekstami asyryjskimi zebranymi w X I X w. w okolicy Mosulu, druga - ich angielskie tłumaczenie z indeksem. Wśród ogromnej ilości ziół i mało znanych roślin leczniczych oraz substancji mineralnych, znajduje się również mleko różnego pochodzenia jako składnik wielu mikstur leczniczych. Właśnie w tej pozycji znalazłem potwierdzenie historyczności wspomnianej wyżej praktyki, której tak często poddawany byłem w dzieciństwie, tyle że autorzy dopuszczają także możliwość zastąpie­ nia mleka matki lekko podgrzanym mlekiem oślim . Długa jest lista wymienionych i opisanych w tym dziele chorób, do leczenia których stosowano m.in. mleko, głównie jako rozpuszczalnik wielu substancji wyciągowych. Na przykład na owrzodzenie języka pomocne mia­ ło być płukanie jamy ustnej ekstraktem z suszonych płatków różanych, skórki granatu i mąki pszennej, rozprowadzonych kwaśnym mlekiem. Zapa­ lenie języczka gardła leczono poprzez płukanie płynem składającym się z ser­ watki i soku winogronowego z dodatkiem soli. Dolegliwości nerwicowe łagodzono zażywając miksturę zawierającą wyciąg z żywicy, nasion pieprzu, soli kamiennej, czerwonych rodzynek i czosnku. Recepta na choroby płuc przewidywała ekstrakt z nasion kopru w mleku kozim lub napój ze śmietany owczej, jaj i nasion pieprzu. Mleko wielbłądzie z wyciągiem z grzybów rosnących na drzewach (prawdopodobnie huby) zalecano przy dolegliwo­ ściach wątroby i żołądka. Żółtaczkę zaś asyryjscy medycy próbowali leczyć mlekiem kozim z ekstraktem prażonego powoju i lebiody lub szpinaku, albo 9 10 9 Aby mieć bielszą cerę, panny i kobiety z bogatych domów kąpią się w mleku zwierzęcym - takie przynajmniej krążą pogłoski wśród Asyryjczyków. Prawdą jest natomiast, że w tym samym celu matki namawiają swoje dzieci do mycia twarzy wiosenną rosą. Osobiście prak­ tykowałem to w młodzieńczym wieku. Budge 1976, vol П, s. 85, 182, 153, 277, 421, 455, 465, 505-507, 672, 677, 682, 686, 689, 691, 693. 1 0 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 165 też miksturą ze skórki granatu, żółtego arsenu i oślego mleka, czy wreszcie wyciągiem ze szczawiu dobrze wyługowanego mlekiem. Niezmiernie ciekawy wydaje się skład drażetek stosowanych w choro­ bach śledziony. Uwzględnia on mleko szakala, prażoną cebulę morską, kardamon, gumę amoniakalną, marunę, nasiona rzepaku i mydlnicę lekar­ ską. Wśród leków na bóle okrężnicy wymienia się napój z płatków irysa i serwatki, albo lewatywę przygotowaną z rozcieńczonej pasty z aloesu, myrry, opium, śmietany koziej, kastoreum (wydzielina gruczołów bobra), rozprowadzonej w słodkim winie i dawkowanej z olejem kopru lub ruty, względnie - jako alternatywną - lewatywę z aloesu, opium, śmietany kro­ wiej, kastoreum, miękkiej smoły i kadzidła. Za dobry środek na pozbycie się robaków uważano m.im. syrop przyrządzony z powoju, miedzi, paproci, czarnuszki ogrodowej, czosnku i mleka koziego. Ale pewniejsza ma być mikstura mleczna z miedzi, powoju, paproci i soli hinduskiej, którą zażywa się dopiero po trzech dniach kuracji mlecznej. Bólom szyi można było podobno ulżyć trzymając w ustach słone mleko, a zziębniętym dłoniom lub stopom - okładem z gotowanej w mleku oślim mąki jęczmiennej. Mleko od czerwonej krowy lub napój z korzeni lukrecji, fig, daktyli i świeżego mleka zalecano karmiącej matce dla zachowania zdrowotności piersi. Cier­ piącym na serce proponowano wyciąg z kadzidła, skórki granatu i gorczycy, rozprowadzony w mleku kwaśnym i occie winnym. Na bezsenność uży­ wano okładu na czoło z nasion sałaty, oleju różanego i kwaśnego mleka . Osobom chudym, chcącym przytyć, zalecano galbanum z mlekiem kozim. Miksturę z roztartej w mleku i miodzie pietruszki skalnej stosowano prze­ ciw gorączce spowodowanej zmęczeniem po długiej podróży. Recepta na świerzb przewidywała stosowanie maści z mąki kozieradki, octu winnego i mleka kobiecego. Wczesnośredniowieczni lekarze asyryjscy wierzyli, że mleko rozpuszcza nawet truciznę, która dostała się do organizmu przez usta. Kuracja taka polegała na zażywaniu żółci gazeli rozprowadzonej w mleku kozim . Roz­ wolnienie u dzieci wstrzymano, podając im kawałek łoju z ogona owcy, gotowany w świeżym mleku i posypany sumakiem. Bulion z zająca i owcy, gotowany w mleku krowim i miodem, podawano natomiast na wstrzymanie krwawienia z brzucha. Wzdęcia zaś łagodzono stosując okład z pasty jęcz­ miennej rozrobionej w winie, mleku, occie winnym i dziecięcym moczu. Mleko wykorzystywano też do celów gospodarczych. Spryskiwanie dol­ nych części uli świeżym mlekiem i dziecięcym moczem miało chronić pszczo­ ły przed ćmami. 11 12 1 1 Obecnie wierzy się, że jogurt raczej pomaga zasnąć. Często podaje się go na kolację, zwłaszcza w okresie letnim. Przekonanie o odtruwających właściwościach mleka jest powszechne wśród dzisiejszych Asyryjczyków. 1 2 �166 MICHAEL ABDALLA PRZETWÓRSTWO I K O N S U M P C J A M L E K A Mleko i jego przetwory należą u chrześcijańskich Asyryjczyków do pro­ duktów objętych zakazem spożycia podczas postów, których jest blisko 140 dni w roku . Świeże mleko pije się rzadko w pozostałych dniach świą­ tecznych; jego surowy smak nie odpowiada każdemu. Większą popular­ nością cieszy się mleko gotowane, a szczególnie jogurt (ąatjró). Surowe mleko szybko kwaśnieje ze względu na stosunkowo wysoką temperaturę powietrza. Uważa się je wówczas za produkt zepsuty (hallo hariło), nie nadający się do spożycia. Stąd po dojeniu, z konieczności szybko poddaje się mleko gotowaniu. Kiedy gotuje się je nad ogniskiem (tfájo) - nie wolno pożyczać nikomu ognia (w postaci rozżarzonego węgla drzewnego lub grudek żaru), zanim garnek nie zostanie zdjęty. Panuje bowiem przesąd, iż przenoszenie ognia, nad którym grzeje się mleko, może być przyczyną zmniejszenia mleczności samic. Może też przynieść nieszczęście zarówno domownikom, jak i zwierzętom. Na tym etapie przetwarzania zachowuje się pewną ostrożność, unikając np. demonstracyjnego pokazywania obfitości mleka, by nie budzić zbytniego zachwytu i zazdrości innych. Przylepiający się do dna i ścian garnka osad (czasem nawet lekko przypalony) często jest powodem kłótni młodszego rodzeństwa. Każde z dzieci zabiega u matki o ten przysmak . Przypada on przeważnie chłopcom. Do warstwy osadu dodają oni okruchy chleba i jedzą je prosto z garnka. Warto tu wspomnieć, że do szczególnych przysmaków dziecięcych należy również siara (alio). Po porodzie krowy rodzice czynią starania, by uzyskaną z pierwszego udoju siarę sprawiedliwie podzielić między nowo narodzone cielę i swoje dzieci. Ten „cudowny" pokarm (ze względu na jego unikalną wartość odżywczą, wysoką zawartość żelaza i witaminy A - stąd jego żół­ tawa barwa) podaje się dzieciom gotowany; powoduje to jego ścinanie. Czy w tym tkwi (obok 2-3-letniego karmienia piersią) dodatkowa przyczyna odporności dzieci asyryjskich na Bliskim Wschodzie na różne choroby, na które tak często narażone są małe dzieci w Europie? Mleko stanowi jeden z głównych składników wielu potraw. Ddszeszto, zarda to rodzaj puddingu u Asyryjczyków Zachodnich. Jest nim mocno zagęszczona zupa mleczna z ryżem, do której dodaje się cukier i posypuje na wierzchu sproszkowanym cynamonem. Podaje się ją m.in. na kolację 13 14 1 3 O postach i kuchni postnej u Asyryjczyków zob. Abdalla 199la, s. 24-26, 199lb, s. 141-150, 1991c, s. 15-26, 1993a, s. 13-36, 1993b. Lekko przypalone lub prażone produkty mają powodzenie u dzieci. Pociągający jest chyba ich orzechowopodobny smak. Tworzy się on w wyniku interakcji resztek białkowych z kwasami tłuszczowymi. Pozostawienie ugotowanego mleka na słońcu nadaje mu smak i za­ pach podobny do orzechowego, przechodzą one również do jogurtu. Specjalizują się w tym szczególnie Beduini. Asyryjki zachęcają swoje dzieci do zjedzenia przypalonego chleba tym, że jakoby znajdą w nim hemre (korale). G r a w szklane koraliki była bardzo popularna wśród asyryjskiej młodzieży w latach sześćdziesiątych. 1 4 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 167 trzeciego, ostatniego dnia tzw. Postu Niniwy oraz w pierwszym dniu Świąt Wielkanocnych. U Asyryjczyków Wschodnich spotykamy podobną potrawę o nazwie ryzza ł-chalja. Mleka używa się też, często zamiast wody, do przyrządzania ciasta pszennego przy wypieku świątecznych i okolicznościo­ wych ciastek o nazwie kilicza, lub do wypieku chleba plackowego . 15 PRODUKCJA JOGURTU Do ugotowanego (po południu) i ostudzonego do temperatury około 40°C mleka (jego przybliżoną temperaturę sprawdza się zanurzając w nim palec) dodaje się zaprawę (ralbé) z poprzedniego jogurtu . Naczynie pozo­ stawia się w spokoju wewnątrz mieszkania i otula odzieżą, by powoli ostyg­ ło. Łagodne obniżanie się temperatury zaprawionego mleka ma pozytywny wpływ na tworzenie się skrzepu. Pod wieczór naczynie wynosi się na dwór i stawia na podwyższeniu z dala od zwierząt, zwłaszcza kotów . Napój w chłodzie nocy powoli zastyga. Otrzymany jogurt ma konsystencję zwię­ złego żelu, często w kształcie bryły. Im bardziej stabilna i zdecydowanie zżelowana masa, tym lepszy jogurt . W moich rodzinnych stronach panował przesąd, iż spożywanie nabiału, zwłaszcza zaś jogurtu, po smażonej rybie jest szkodliwe dla zdrowia. Bez uwzględnienia aspektu kulturowego chyba pewnego rodzaju uproszczeniem byłoby szukanie naukowego jednoznacznego uzasadnienia tej reguły, pra­ wdopodobnie przestrzeganej również przez Żydów i Arabów. Prawdą jest natomiast, iż oba te produkty są dość bogate w aminokwasy siarkowe, tj. cysteine i metioninę. W przewodzie pokarmowym wrażliwych organizmów mogą one wywołać pewien szok, nie mówiąc o procesach fermentacyjnych, w wyniku których tworzy się nadmiar siarkowodoru. Jogurt nie jest zwykle spożywany jako napój, lecz uchodzi za potrawę. Jedna z nich nazywa się mparszeta: w jogurcie moczy się kawałki chleba, by spęczniały i słodzi cukrem. Potrawę tę podaje się zwłaszcza bezzębnym 16 17 18 1 5 Taki chleb o nazwie chubz mda'am stanowi nowość ostatnich lat w Syrii. Wypieka się go w niewielkich ilościach w specjalnych piekarniach. M a być podobno przeznaczony dla władz, niby z powodu jego wysokiej ceny. Starsi wiekiem Asyryjczycy wyznają, że tylko raz w roku, mianowicie w dniu 1 kwietnia, mleko można jakoby zaprawić rosą. Czy niezwykłość rosy tego dnia wynika stąd, że jest to Nowy Rok Asyryjski? Koty wręcz czyhają na jogurt pozostawiony wewnątrz izby mieszkalnej. Za głównego winowajcę uważa się kota uciekającego w momencie, gdy ktoś wchodzi do izby. Takie typowe zachowanie się kotów przybrało formę porzekadła również w odniesieniu do ludzi. Często cytuje się je w rozmowach. Wyprodukowany z mleka owczego jogurt jest trwalszy i bardziej zżelowany, a masło ma wyższą wydajność aniżeli wyprodukowane z mleka koziego lub krowiego. Mleko krów czarno-białych uważane jest za lepszej jakości niż mleko krów brązowych. Najbielszy zaś jogurt daje mleko kozie. 1 6 1 7 1 8 �168 MICHAEL ABDALLA starcom i małym dzieciom jako posiłek wzmacniający. Często jogurt roz­ cieńcza się wodą, dodaje pokrojone w kostkę ogórki, czosnek, szczyptę soli i lód, tworząc rodzaj chłodnika podawanego na kolację z chlebem. Wspa­ niałe połączenie smakowe daje jogurt mieszany z syropem daktylowym, czyli z czymś bardzo słodkim. Jogurt, nabierany połówką owocu daktyli, tworzy w ustach bogaty bukiet aromatyczny, chyba przewyższający zawartość związków smakowych w każdym z obu składników oddzielnie. Przy braku daktyli nieco podobny bukiet można uzyskać popijając jogurt mocno słodzoną herbatą. Środki słodzące, a szczególnie cukier, stosuje się do po­ prawienia smaku jogurtu, który, po zostawieniu w cieple, już następnego dnia kwaśnieje. Jogurt podaje się jako deser po posiłkach lub zamiast sałatki do potraw suchych i sypkich. Jogurt stanowi też półprodukt do przyrządania przetworu o nazwie terchajno . Grubszą frakcję bulguru (burghulu: preparowanej kaszy pszennej) wsypuje się do kotła, zalewa jogurtem i dodaje małą ilość soli kuchennej. Mieszankę zostawia się w cieniu do czasu aż cała masa jogurtu zostanie wchłonięta przez bulgur. Trwa to około 24 godzin. Tworzącą się papkę o dużej lepkości przez chwilę miesza się i pozostawia na dalszą dobę. Mie­ szanie powtarza się w odstępach 24-godzinnych. Jeśli mieszanina, zwana potocznie „ciastem", zbyt szybko wyschnie, dodaje się wówczas jeszcze małe ilości jogurtu. Podczas fermentacji trwającej 5-6 dni „ciasto" nabiera cha­ rakterystycznego aromatu i smaku. Następnie formuje się z niego kulki o średnicy 2-4 cm i suszy na słońcu. Mała zawartość wody (8-10%), wysoka kwasowość oraz brak cech higroskopijności, gwarantują przechowywanie produktu przez 2-3 lata w workach z tkaniny lub otwartych komorach glinianych. Terchajno podaje się na śniadanie po rozcieńczeniu. Część jogurtu przeznacza się do produkcji masła (zebdó) w specjalnie przygotowanych bukłakach o nazwie gałdo. 19 PRZYGOTOWANIE BUKŁAKU Do tego celu stosuje się przeważnie skórę kozią. Zwierzę zabija się przez obcięcie głowy. Skórę na obu kolanach tylnych kończyn nacina się w po­ przek i dmucha w nią mocno ustami. Dostające się do środka powietrze pod ciśnieniem podnosi skórę na kolejnych odcinkach ciała zwierzęcia, oddziela­ jąc ją całkowicie od tuszy. Tworzy się coś w rodzaju dmuchanej poduszki. 1 9 Jest on dość popularny na Bliskim Wschodzie. W Syrii, Libanie, Jordanii, Izraelu i Egipcie znany jest jako kiszk, w Iraku - kuszuk, a w Turcji - tarchana. O kiszku, jego warto­ ściach odżywczych, nowoczesnych rozwiązaniach technologicznych, napisali m.in.: Al-Shabibi i inni 1982, s. 65-67; Hafez i inni 1984, s. 197-198; Hamada i inni 1982, s. 1140-1142; Abdalla 1986, s. 26-28. Temu tematowi poświęcono pracę magisterską wykonaną przez Barbarę Nadolną w 1986r. w Instytucie Technologii Żywności Pochodzenia Roślinnego Akademii Rolniczej w Poznaniu. Wykazano tam m.in. możliwość zastąpienia burghulu nasionami grochu. �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 169 Następnie przez nacięcie szyi wkłada się rękę z nożem i , nie uszkadzając skóry, wykrawa się delikatnie tuszę w kawałkach, które wyciąga się aż do pełnego wypróżnienia skóry. Mięso przeznacza się do konsumpcji, skórę zaś poddaje garbowaniu według następującej procedury: Skórę zanurza się w luźnej papce przygotowanej z popiołu i wody. Zostawia w cieniu przez tydzień. Kwaśny odczyn papki ułatwia odpadanie wełny, którą wyrywa się następnie rękoma. Po wypraniu kilkakrotnie w wo­ dzie, skórę obficie posypuje się wysuszoną i zmieloną skórką granatów, zwaną dżafłe, zmieszaną z solą. Ponownie zostawia się ją w cieniu na tydzień. Zawarte w skórce granatów garbniki nadają garbowanej skórze specyficzną barwę. Po dokładnym umyciu i wysuszeniu skórę rozciąga się za pomocą wbitego w ziemię pala (sakto). Inny sposób garbowania polega na oblepieniu skóry na kilka dni sfermentowanym ciastem z mąki pszennej (czasem dodaje się mąkę z soczewicy). Ułatwia to odpadanie resztek tłuszczu i wyrywanie włosów. Potem skórę myje się i zanurza na 15 dni w papce z gotowanej mączki żołędzi, zwanej gomare. Cztery otwory w skórze, po­ wstałe po nacięciach kończyn zwierzęcia, szyje się rzemykami ze skóry koziej (szubáqo d-mare'zo) . 20 P R O D U K C J A MASŁA I TŁUSZCZU M L E C Z N E G O Masło otrzymuje się z jogurtu. Zimny jogurt wlewa się skoro świt do bukłaku wiszącego na wystającej w stronę dziedzińca belce dachowej. Koń­ cówki strony brzusznej bukłaku, będące pozostałością obu par kończyn zwierzęcia, nawija się na drewniane uchwyty, zwane lałlabe. Te z kolei łączy się prostopadle kijem (mojutó). Trzymając lałlabe gospodyni wytrząsa jogurt przez 20-30 minut, aż kuleczki tłuszczu połączą się w grudki . Można to sprawdzić zaglądając do środka przez górny otwór szyjny (fot. 1). Czynność wytrząsania może być wykonywana przez dwie, stojące naprzeciw siebie kobiety. W warun­ kach polowych bukłak zawiesza się na trzech drewnianych belkach wbitych w ziemię, zwanych daqerjčto, tworząc rodzaj piramidy . Produkcja masła odbywa się zawsze wcześnie rano, często gdy dzieci jeszcze śpią. Jest to pierwsze zajęcie, od którego gospodynie wiejskie zaczynają 21 22 2 0 Identyczny bukłak używany do przechowywania produktów sypkich nazywa się mfido, a do wody pitnej - qarbo. Średnio z 10 kg jogurtu otrzymuje się ok. 1 kg masła. Wraz ze wschodem słońca na terenie gospodarstw wiejskich często pojawiają się roje jaskółek. Wierzenia mówią, że przyno­ szą one domownikom szczęście, a ponadto zwiększają wydajność masła. Dzieciom tłumaczy się że ich świergot jest hymnem powitalnym dla promieni słonecznych i powitalną modlitwą do Chrystusa. Często jaskółki zakładają gniazda wewnątrz izb mieszkalnych, u drewniano-słomianego sufitu. Wyrządzenie im jakiejkolwiek krzywdy uchodzi za ciężki grzech. W beduińskich wsiach północno-wschodniej Syrii bukłak z jogurtem ustawia się na materacu prosto na ziemi. Wytrząsające go kobiety zajmują pozycję siedzącą, a nie stojącą. 2 1 2 2 �170 MICHAEL ABDALLA Ryc. 1. Wytwarzanie jogurtu w bukłaku podczas produkcji masła. Wioska Habsos w Tur Abdinie, 1988 r. Fot. Simon Atto, Holandia swój normalny dzień na przełomie wiosny i lata. Poranny chłód sprzyja zlepianiu się kuleczek tłuszczu w wytrząsanym jogurcie. Otrzymane masło uchodzi za przysmak śniadaniowy, zwłaszcza gdy spo­ żywa się je posypane cukrem. Nie stosuje się go do smarowania pieczywa (takiego zwyczaju nie ma na Bliskim Wschodzie), lecz nabiera chlebem małe ilości, tworząc razem jeden kęs. Przyjął się zwyczaj ofiarowywania części świeżego masła tym ze współwieśniaków, którzy nie mają dostatecznej ilości mleka. Dzielenie się tym, co daje natura oraz smutkami i radościami, jest dość charakterystyczne dla Asyryjczyków. Głównie jednak przeznacza się masło do produkcji trwałego tłuszczu (meszhó). Uzyskiwaną codziennie porcję masła soli się i wkłada do pojem- �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 171 nika. Gdy pojemnik się napełnia (ok. 20 kg), zebrane masło przekłada się do grubościennej i ocynowanej kadzi, po czym gotuje. Gotowanie powoduje rozwarstwienie się masła; czysty tłuszcz unosi się do góry, a pod nim pozo­ staje maślanka i osad. Oddzielający się po ochłodzeniu tłuszcz ponownie gotuje się, tym razem z dodatkiem kawałka chleba. Gotowanie przerywa się, gdy ów chleb staje się lekko rumiany i chrupiący. Czysty tłuszcz przechowuje się w ceramicznych lub skórzanych pojem­ nikach. Używa się go jako dodatku do świątecznego jadła przez cały rok. Przeciętna rodzina asyryjska spożywa rocznie około 60 kg tego produktu . Rozprowadza się go w stanie rozgrzanym po wierzchu potrawy. Jest bardzo wydajny i ma wspaniały smak. Zachowania towarzyszące procesowi tworzenia się masła zostały utrwalone na taśmach magnetofonowych w formie rytmicznych piosenek. W swoim zbiorze znalazłem dwa utwory: jeden pod tytułem „Gudi majjane b-dranani" (wytrząsam bukłak siłą swych ramion) wykonany przez kobietę, drugi zaś, śpiewany przez mężczyznę, opisuje drogę, po której może chodzić ukochana, zatrzymując się m.in. w miejscu, gdzie wytrząsa się bukłak z jogurtem. 23 P O T R A W Y I P R Z E T W O R Y Z MAŚLANKI Po oddzieleniu masła w bukłaku zostaje maślanka (dałghe, dallé). Spożywa się ją jako napój (często zamiast wody), albo rozdaje potrzebującym. Jej nadmiarem poi się zwierzęta gospodarskie lub rozlewa do kontenerów i sprze­ daje w pobliskich miastach. Kupują ją głównie ci, którzy dopiero niedawno przenieśli się ze wsi do miasta. Maślankę pije się zwykle po dodaniu lodu lub po namoczeniu w niej kawałków suchego chleba. Jest to potrawa ludzi ubogich. W jadłospisie Asyryjczyków występuje kilka półproduktów i potraw zawierających maślankę. W opinii konsumentów uchodzą one za dania pełne. Labanije to letnie danie u Asyryjczyków Zachodnich, podawane na zimno na kolację: w osolonej maślance delikatnie gotuje się do miękkości obłuszczoną pszenicę, ciągle mieszając tak, aby maślanka nie zwarzyła się. Podobną potrawę, acz bogatszą, bo z dodatkiem białka jaja i drobno pokrojonej wołowiny lub baraniny (z możliwością zastąpienia pszenicy kukurydzą), znają Asyryjczycy Wschodni pod nazwą buszdla d-dalle. Gierdo to kolejna potrawa występująca w tej grupie: maślankę łączy się z jajkiem, soli i ciągle miesza doprowadzając do wrzenia. Wsypuje się opłukany ryż i pozosta­ wia na małym płomieniu. Garnek zdejmuje się i przykrywa ręcznikiem na pół godziny. Potrawę podaje się z syropem daktylowym lub roztopionym masłem. 2 3 U Asyryjczyków Wschodnich utrwalił się zwyczaj związany z ceremonią zaślubin. Do­ prowadzona do domu narzeczonego panna młoda zatrzymuje się na moment przed drzwiami, by namoczonym w meszko palcem zrobić znak krzyża na futrynie. Ma to zapewnić nowożeń­ com obfitość i szczęście. �172 MICHAEL ABDALLA Maślankę wykorzystuje się również do przygotowania ciasta pszennego, z którego wypieka się chlebki girdajje. Z niej także produkuje się odwodnioną masę szyrtan, (ąeszka) lub rodzaj sfermentowanego twarogu o nazwie dżadzieą. Aby uzyskać szyrtan, wlewa się do worków surową maślankę i zawiesza je na słońcu do odsączenia płynu. Pozostającą w worku gęstą masę soli się i formuje kulki wielkości jaja kurzego, które następnie są suszone na słońcu. W okresie zimy produkt ten stosuje się do przyrządzania czasochłonnej potrawy obiadowej gabula (u Asyryjczyków Zachodnich) lub dochła (u Asy­ ryjczyków Wschodnich). Twarde klopsiki rozciera się w wodzie o ściany ręcznie wykonanej miski drewnianej lub wypalonej z gliny o szorstkiej na­ wierzchni, aż do ich rozpuszczenia (pozostające małe grudki daje się dzie­ ciom do zjedzenia). Do półmiska wkłada się ugotowaną do miękkości obłuszczoną pszenicę garso odpowiednio spłaszczając, aby wlany do środka płyn (powstały z szyrtan) nie przelewał się; brzegi masy pszennej powinny być wyższe i grubsze. Po powierzchni tego płynu rozprowadza się rozgrzany do czerwoności tłuszcz mleczny. Do przyrządzania potrawy dochla zamiast pszenicy stosuje się obłuszczone ziarno jęczmienia. Dla otrzymania dżadzieą gotuje się maślankę, rozlewa do worków i prze­ trzymuje w cieniu przez 4-5 dni. Aby przyspieszyć ściekanie płynu, worki przyciska się kamieniem. Otrzymaną gęstą masę soli się i miesza z po­ krojonymi liśćmi zielonego czosnku. Następnie ubija się w glinianym pojem­ niku, którego otwór zalepiany jest czerwoną gliną. Pojemnik ustawia się do góry dnem w dołku wewnątrz izby mieszkalnej (aby wchłaniał wilgoć) i zakopuje w ziemi na miesiąc lub dwa. Dżadzieą ma sypką konsystencję bez widocznych pleśni. Smakuje podobnie jak spleśniały ser polski typu rokpol. Podaje się go głównie na śniadanie. PRODUKCJA SERA Ser (gleto) kojarzy mi się z powtarzaną przez matkę legendą o pewnym podróżniku, który miał ponoć pochodzić z naszych okolic. Napełnił on mlekiem manierkę zrobioną z wysuszonego żołądka owczego i wyruszył w długą podróż. Kiedy wyczerpany przystanął, by odpocząć i napić się, ogarnęło go zdumienie. Oto w manierce nie było już mleka, lecz biały skrzep - ser! Spróbował go i polubił. Podobne zdumienie, połączone z poczuciem satysfakcji, ogarnęło mnie gdy o tej samej legendzie czytałem w europejskiej literaturze przedmiotu. Niestety nie zdążyłem donieść niepiśmiennej matce o mym odkryciu. Na bliskowschodnich terenach asyryjskich wiosna przynosi radość przy­ rodzie i ludziom, ale nie każdemu zwierzęciu domowemu. Jedna z rodzących wtedy owiec, kóz lub krów musi niestety pogodzić się ze stratą swojego potomstwa, zwłaszcza jeśli będzie płci męskiej (ąarąuro, safuro, arnulo, od­ powiednie nazwy żeńskie: ąarąurto, safurto, goleke). Gospodarz pozwala mu �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 173 ssać mleko matki zaledwie przez jeden lub dwa dni. Potem przeznacza na zabicie, którego jednak dokonuje się z dala od oczu matki. Do żołądka zwierzęcia nie może się dostać ślad innego pokarmu oprócz siary. Właśnie zabija się je dla tego żołądka, a ściślej - dla skrzepu (fyrszyk) tworzącego się z mleka pod wpływem podpuszczki (enzymu żołądka). Fakt utraty potomstwa, zwierzę (szczególnie krowa) znosi chyba nie­ mniej boleśnie aniżeli człowiek. Często staje się nieposłuszna, krnąbrna i od­ mawia dodawania mleka. Oszukuje się ją w ten sposób, że skórę ofiary (wraz z kończynami) wypycha się sianem i szmatami. Zwierzę daje się nabrać na tę sztuczkę. Liżąc skórę postawionej przy nim atrapy - stawia mniejszy opór przy dojeniu. Po zabiciu zwierzęcia i stwierdzeniu, że w jego żołądku znajduje się niedostateczna ilość skrzepu, wlewa się do niego dodatkowe porcje mleka i czeka, aż skrzepnie. Właśnie owa zawartość żołądka stanowi zaprawę serową (darmdnó). Można ją stosować natychmiast, czyli w stanie świeżym. Często, nie wyjmując jej z żołądka lub wkładając ją do woreczka z białej tkaniny, soli się i utrwala przez suszenie na słońcu do dalszego stosowania. Aby otrzymać ser, zaprawę zanurza się w mleku o temperaturze do 40°, miesza i pozostawia w spokoju przez około 20 minut . Powstałą po skrzep­ nięciu serwatką poi się zwierzęta lub używa do wyrobu ciasta do produkqji okolicznościowych wypieków kilicza. Kilicza z serwatką jest rozpow­ szechniona szczególnie wśród Asyryjczyków pochodzących z miasta Urhoy (Edessa, obecnie Urfa w Turxji), zajmujących dziś jedno z osiedli miejskich w Aleppo (Syria). Ser natomiast wkłada się do białych worków o wymiarach około 20 X 40 cm i przyciska, by powoli wysychał. Otrzymane batoniki kroi się na kawałki i ściska dłońmi. Powoduje to wyciek resztek serwatki i nadaje kawałkom sera określony kształt z widocznymi po jego ostygnięciu śladami palców. Ser można też pokruszyć i porcjami wsypać na znajdującą się na ogniu patelnię z małą ilością wody. Ogrzewanie powoduje roztopienie sera i ułatwia jego rozciąganie oraz formowanie na kształt cienkich wstążeczek, które następnie plecie się w warkocz lub zwija w pętle. Ser otrzymany przy zastosowaniu obróbki cieplnej charakteryzuje się gumiastą i zwartą konsystencją, co polepsza jego walory smakowe. Wszystkie odmiany sera asyryjskiego mają białą barwę. Przechowuje się je, często z dodatkiem czarnuszki, w solance w szklanych lub metalowych pojemnikach (stężenie soli wyznacza na ogół wysokość zanurzenia jaja kurzego, którego górny biegun powinien być tylko o ok. 1 cm ponad lustrem wody) . Ser spożywa się z chlebem i herbatą lub z arbuzami jako posiłek dietetyczny. 24 25 2 4 Produkcję sera dla potrzeb rodziny zaobserwowałem w 1991 r. również u niektórych Asyryjczyków mieszkających w Holandii. Płynną zaprawę kupują oni w hurtowni produktów orientalnych o nazwie „Togo". Prowadzi ją Asyryjczyk z Turcji. Mleko doi się prosto z wy­ mion krowy do naczynia z zaprawą bezpośrednio u hodowcy na fermie. W ten sam sposób przygotowuje się zalewę do kiszenia warzyw. 2 5 �174 MICHAEL ABDALLA Ryc. 2. Wzór etykiety na 5-kilogramowych puszkach z białym serem w solance, importowanych z byłej Czecho-Słowacji do Szwecji przez Asyryjczyka (napisy w jęz. asyryjskim, arabskim i tureckim) H A N D E L NABIAŁEM W środowisku asyryjskim, w którym przebywałem w latach pięćdziesią­ tych i sześćdziesiątych, handel produktami wytwarzanymi w domu z włas­ nych surowców był zjawiskiem bardzo rzadkim. Dotyczyło to również na­ biału. Większość rodzin wiejskich przeznaczała na sprzedaż raczej część żywego inwentarza i wełnę owczą. Nabiał produkowano tylko na własne potrzeby, a jego nadwyżki rozdawano wśród krewnych i sąsiadów we wsi. „Zanim poprosisz Boga o krowę dla siebie, poproś Go o dwie krowy dla sąsiada" - brzmiała jedna z asyryjskich maksym ludowych. Ci, którzy po­ stępowali zgodnie z nią nie mogli nawet spać spokojnie wiedząc, że dzieci sąsiada nie mają dostatecznej ilości tego, co oni posiadają w nadmiarze. Przestrzegano więc dzieci, że jeśli nie podzielą się z ubogimi tym, co mają w obfitości, „ich węże będą im dokuczać we śnie" . Handel produktami mleczarskimi był dorywczym zajęciem wyłącznie biednych rodzin miejskich . Często wcześnie rano matka wysyłała na bazar 26 27 2 6 Pojawienie się węża we śnie tłumaczy się jako wyrzuty sumienia. Za przyczynę uważa się zazwyczaj nieczęstowanie towarzysza tym, co się jadło poprzedniego dnia w jego obecności. Wśród asyryjskich chłopów znad rzeki Chabur w północno-wschodniej Syrii znana jest historyjka o pewnym gospodarzu. Przez wiele lat sprzedawał on w pobliskim mieście al-Hasake fałszowane wodą mleko. Pewnego dnia nie pojawił się z dostawą u swoich klientów. Spytany po jakimś czasie o przyczyny, wyjaśnił: „Woda, którą przez tyle lat dodawałem do mleka wezbrała i porwała pasące się nad rzeką krowy". 2 7 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 175 swoje kilkuletnie dziecko z garnkiem jogurtu na sprzedaż. Niektóre rodziny, swidząc samotnie idące dziecko, bez targowania kupowały ów jogurt. Kie­ rowały się często względami humanitarnymi. O sprzedawanej w mieście maślance wspomniałem wcześniej. Na terenie zadaszonych bazarów miejskich istniały sklepy nabiałowe, umiejscowione w pobliżu punktów sprzedaży owoców. Przyciągały one prze­ chodniów przyjemną wonią jogurtu. Głównymi odbiorcami byli właściciele sklepów. Na spożywane w pracy śniadanie zamawiali utworzony na wierz­ chu jogurtu „kożuch". Słodzili go cukrem i zjadali z chlebem, popijając herbatą. Wracając do domu w przerwie obiadowej często zaopatrywali swo­ je rodziny w zakupiony w tych sklepach nabiał. Na ulicach miasta Qameszli, w którym mieszkałem w latach sześćdziesią­ tych, można było spotkać handlujących nabiałem Arabów-beduinów i Kur­ dów. Beduini hodowali duże stada owiec i słynęli z produkcji dobrej jakości tłuszczu mlecznego (samn, asyryjskie meszko). Podobno nadal uchodzi on za produkt poszukiwany . Kurdowie zaś oferowali świeży ser, który kupujący poddawali w domu dalszej obróbce: krojeniu, przygotowaniu odpowiedniej zalewy, przyprawieniu, ładowaniu do pojemników . 28 29 M L E K O W F O L K L O R Z E SŁOWNYM U Asyryjczyków, podobnie jak u większości ludów Bliskiego Wschodu, folklor związany z mlekiem jest - zdaje się - niezbyt bogaty. W mojej pamięci utrwaliły się tylko trzy przysłowia ludowe. Pytane przeze mnie starsze wiekiem osoby nie znały ich więcej. 1. Jaąed leszone buhallo, npehle baddałghe (Jego język poparzył się od mleka, dmuchnął w maślankę) Używa się go w przenośni w dwóch przynajmniej sytuaqach konfliktowych: - doznający niewinnie krzywdy, nie mogąc wyrównać rachunku z krzyw­ dzącym, przelewa swój gniew na kogoś innego, bezstronnego; 2 8 Trudno sobie wyobrazić kuchnię beduinską bez tłuszczu mlecznego. Obok daktyli i przaśnego chleba stanowi on główny pokarm Beduina. Przypisuje mu się właściwości wzmacniające organizm, zwłaszcza kości. Na potwierdzenie zalet beduińskiego jadła przytaczana jest często historyjka o bójce, w której beduin łatwo pokonał mieszkańca miasta. By przekonać go o braku wartości miejskiego jadła, beduin zaproponował, by zakopać w ziemi to, co każdy z nich najczęściej spożywa. Pokonany przyniósł owoce, beduin zaś daktyle i tłuszcz mleczny. Po kilku dniach okazało się, że - w przeciwieństwie do daktyli i tłuszczu, w owocach zalęgły się robaki. Beduin rzekł: „Tak samo dzieje się w twoim brzuchu"! W maju 1992 r. w hurtowniach z bliskowschodnimi produktami spożywczymi w mieście Sódertálje w Szwecji, pojawiły się 5-kilogramowe puszki z białym serem o nazwie balkon, w słonej zalewie. Etykieta zawierała informację również w języku asyryjskim. Ser wytwarzała jakaś firma w byłej Czecho-Słowacji na zamówienie asyryjskiego importera. 2 9 �176 MICHAEL ABDALLA - za szybkie i nieprzemyślane postępowanie, przynoszące negatywne efekty oraz nieskuteczne próby naprawienia wynikających stąd szkód. 2. Nosze lo komer u-ąatirajdi hamusojo (Nikt nie przyznaje się, że jego jogurt jest kwaśny) W tym przysłowiu wyraża się sentencję, iż ludzie zwykle ukrywają swoje błędy i słabości, chwaląc to, co mają lub robią. Asyryjski słuchacz przyjmuje to raczej z wyrozumiałością. Nieraz chcąc jakoby usprawiedliwić narratora przed innymi, sam słuchacz posługuje się takim sformułowaniem. Podobne przysłowia są znane innym narodom. W Polsce jego odpowiednikiem jest np. „każda pliszka swój ogonek chwali". 3. Kito manto bugatiro (Jest włos w jogurcie) Takie sformułowanie słyszy się, kiedy rozmówca robi wrażenie, iż ukry­ wa jakiś szczegół, lub w przypadku postępowania (działania) mającego wprowadzić człowieka w błąd. 4. Pewien asyryjski ksiądz imieniem Malke z wioski Ayn Warde w Tur Abdinie (południowo-wschodnia Turcja) (dziś obsługujący jedną z asyryj­ skich gmin w RFN) zapisał się w pamięci rodaków mówiąc: „Wszystko jest łaską bożą, ale maślanka jest łaską mojej matki. Im więcej wody do niej dodaje, tym staje się wydajniejsza". Tę anegdotę usłyszałem od asyryjskiego imigranta w Szwecji, Gabriela Kurta, pracującego w latach siedemdziesią­ tych w zakładzie krawieckim w mieście Midyat (Tur Abdin), do którego ów duchowny lubił zachodzić na pogawędki. Częstym ich tematem było mleko. 5. Przebywająca w szpitalu kobieta prosiła swego męża, by ich dzieciom nie zabrakło ulubionego jogurtu. Nie wiedziała, że prosta i prawie codziennie powtarzana technologia jego wyrobu sprawi mężowi trudności. Mąż zagoto­ wał mleko i zamiast zaprawy jogurtowej dodał do niego drożdże piekarskie (hmiro). Niestety, mleko nie skrzepło. Następnego dnia podwoił ilość droż­ dży, lecz bez skutku. Dopiero w trzecim dniu, gdy odwiedził żonę w szpitalu, dowiedział się, że drożdże piekarskie nie nadają się do produkcji jogurtu, lecz trzeba dodać pozostałą po poprzednim jogurcie zaprawę. Wyśmiany przez żonę i dzieci musiał o ową zaprawę poprosić sąsiadkę. Tę historyjkę podyktował mi asyryjski kapłan Gabro Isik w Sódertálje (Szwecja). Jej bohaterem jest niejaki Tuma z wioski Habsos (Turcja, region Mhallamije), mieszkający aktualnie w Mutala (Szwecja). 6. W połowie drogi między klasztorem Az-Zaafaran a miastem Mardin (Tur Abdin) znajdowała się niegdyś twierdza, zwana Hesno d-att_o, Qalaat Mara �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 177 (Damski Zamek), położona na wysokości ok. 1200 metrów. Dziś znajduje się tam asyryjska wioska o tej samej nazwie. Nie mogąc jej zdobyć w X I I I w. Tatarzy odcięli ją od świata oblegając ponoć przez sześć miesięcy. Dzielni gospodarze nie tylko nie poddali się, lecz zdobyli na pewne działania o cha­ rakterze psychologicznym. Wysłali wodzowi armii tatarskiej wiadro pełne jogurtu z suczego mleka. Poczęstunek bardzo wodzowi smakował, był bo­ wiem przekonany, że pochodzi z mleka owczego. Po głębokim namyśle wódz doszedł do wniosku, że oblężenie twierdzy wcale nie wpłynęło nega­ tywnie na gospodarkę broniących jej. Ów jogurt bowiem świadczy, że ich życie nadal toczy się całkiem normalnie. Zapewne muszą mieć wielkie stada owiec i zapasy broni wewnątrz ogromnej góry - pomyślał, uświadamiając sobie równocześnie bezsensowność swojej akcji. Wiadro jogurtu uratowało więc twierdzę sprytnych gospodarzy. ZNACZENIE M L E K A KOBIECEGO Znaczenie kobiecego mleka w kulturze ludowej Asyryjczyków wykracza daleko poza rolę zwyczajnego lub nadzwyczajnego pokarmu. Ma ono swoją symbolikę, która przejawia się w różnych momentach i sytuacjach życio­ wych. W rozmowach dzieci często słyszy się przysięgę: „na mleko matki!"; ma ona przekonać o prawdziwości relacji i racji mówiącego. Mające jakieś wątpliwości dziecko żąda wręcz nieraz od rozmówcy, by przysiągł na mleko matki, co daje mu gwarancję, że zasłyszane informacje lub opowiadane sytuacje są prawdopodobne. Fałszywe składanie przysięgi tego rodzaju jest ciężkim grzechem. Karmienie dziecka mlekiem matki trwa dość długo, 1-3 lata. Przerywa się je tylko wtedy, gdy zaistnieją naturalne przeszkody. Zdarza się, że ta sama kobieta karmi równocześnie dwoje dzieci, w tym jedno niekoniecznie swoje. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie pewien przesąd głoszący, iż karmione tą samą piersią dziewczynka i chłopiec nie mogą w przyszłości wejść ze sobą w związek małżeński, pomimo że ich rodzice nie są ze sobą spokrewnieni. Zauważmy więc, że wspólne mleko kobiece czyni nawet obce dzieci jakby rodzeństwem. O człowieku uczciwym, prawdomównym, lojalnym i dobrze wychowa­ nym mówi się, że „ssał prawdziwe, niczym nie skażone, mleko" (halał). Chodzi w tym sformułowaniu o to, że postępowanie człowieka odzwierciedla trwałość matczynej miłości, przekazywanej mu w trakcie karmienia piersią oraz ogólną wierność ukształtowaną w sposób naturalny w ciągu pierwszych miesięcy życia. Osoby nieobliczalne, zdradliwe, określa się jako takie, które „ssały fałszywe, skażone, mleko" (haram). Dla wyjaśnienia tej sentencji posłużę się pewnym sformułowaniem wypowiadanym przez niektóre matki w sytuacjach skrajnie niegodziwego postępowania dziecka: „Niech moje mleko będzie ci haramV\ Przyjmuje się to jak klątwę. Chyba nic nie działa �178 MICHAEL AB DALLA tak dobitnie na psychikę dziecka, jak tak stanowczo wyrażona dezaprobata matki. Słysząc te słowa dziecko z reguły płacze, przeprasza jak może i trwa w pokorze, póki matka mu nie wybaczy. Przedstawiony tu szkic nie wyczerpuje zagadnienia. Opracowanie doty­ czy bowiem głównie Asyryjczyków Zachodnich z Tur Abdinu. Ich doświad­ czenia i emocje związane z mlekiem są jednak - jak zauważyłem - nader bogate. Dowodzą tego opowiadania zasłyszane przeze mnie przy okazji zwykłych rozmów towarzyskich, jakie prowadziłem podczas spędzonego wśród nich urlopu w Szwecji. Żyje tam blisko 50 tysięcy asyryjskich wy­ chodźców. Prawie w każdym domu zetknąłem się ze sposobem przygotowa­ nia jogurtu i potrawy labanije. Niektóre rodziny wręcz czyhają na okazję obniżki ceny mleka, by kupić około 30 litrów tego płynu z przeznaczeniem na produkcję sera. Wtedy widać rodzinną i koleżeńsko-sąsiedzką współ­ pracę, polegającą na szybkim podawaniu sobie adresu sklepu, udzielaniu pomocy w transporcie mleka i przygotowaniu sera, do czego stosuje się gotową zaprawę w tabletkach. Niektóre potrawy mleczne są serwowane w asyryjskich restauracjach. W Holandii np. w restauracji „Orient" w mie­ ście Enschede, znalazłem w jadłospisie potrawę diadzieq i głeto, podawane na różne sposoby. Sądzę, że asyryjski folklor związany z mlekiem przetrwa jeszcze długo. Technologia wiejskiego przetwórstwa mleka i związana z tym specyficzna obyczajowość zostały utrwalone na taśmach w formie piosenek i w sztukach teatralnych. Niepokojące jest jednak to, że całe starożytne osady asyryj­ skie w Tur Abdinie pustoszeją. Urodzone na emigracji dzieci wczorajszych gospodarzy coraz rzadziej będą miały okazję dotknąć autentyczne galdo, zobaczyć jak suszy się na słońcu szyrtan i jak w dołku izby mieszkalnej pleśnieje dzadzieą. LITERATURA Anonim 1990 Abdalla 1986 199la 199lb 1991 с 1993a 1993b Al-firqatu-l-Aszurijatu lil-funini-sza'bijati fi muháfadati-1-Hasaka (Asyryjskki ze­ spół folklorystyczny w prowincji al-Hasaka), „Dirasaton Isztirakija", Damaszek. M. Kiszk - sfermentowany produkt pszenny Bliskiego Wschodu, „Przegląd Gastro­ nomiczny", Nr 3. Posty i kuchnia postna u chrześcijańskich Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie, „Przegląd Gastronomiczny", Nr 2. Posty i kuchnia postna u współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie, „Przegląd Orientalistyczny", Nr 1-4. The Way the Contemporary Assyrians take Food in the Middle East during Fasts and Church Holidays, [w:] Feasting and Fasting, Prospect Books Ltd., London. Posty i kuchnia postna u współczesnych Asyryjczyków Zachodnich na Bliskim Wschodzie, „Gdańskie Studia Antropologiczne" Nr 2. Fasting and Fast Customs Practised by Modern Assyrians in the Middle East, The Publishing House of Nsibin, Szwecja. �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 179 A l - S h a b i b i M.M.A. i in. 1982 Studies on the Sumak (Rhus hirta) of Iraq, „Journal of the Canadian Intitute of Food Science and Technology", vol. 15, No 1. Bielicki M. 1967 Zapomniany świat Sumerów, PIW, Warszawa. Budge E.A.W. 1976 The Syriac Book of Medicines, Armorica Book Co., APA-Philo Press, Amster­ dam (reprint). Contenau G. 1967 Życie codzienne w Babilonii i Asyrii, PIW, Warszawa. D o b r o v i t s A. i in. 1975 Wieża Babel, Nasza Księgarnia, Warszawa. F o r s t n e r D. 1991 Świat symboliki chrześcijańskiej, PAX, Warszawa. Gollancz H. 1976 The Syriac Book of Protection, being a Collection of Syriac Charms, APA-Philo Press, Amsterdam (reprint). G r a n t A. 1973 The Nestorians or the Lost Tribes, Philo Press, Amsterdam (reprint). Hafez Y.S., Hamada A.S. 1984 Laboratory Preparation of a New Soy-Based Kishk, „Journal of Food Science", vol. 49. H a m a d a A.S., F i e l d s M . L . 1982 Preliminary Evaluation of a New Type of Kishk Made from Whey, „Journal of Food Science", vol. 47. Herodot 1959 Dzieje, tom 1, Czytelnik, Warszawa. M i e r z e j e w s k i A. 1979 Zapisane na glinie, Iskry, Warszawa. M i e r z e j e w s k i A. 1981 Tajemnice glinianych tabliczek, Iskry, Warszawa. Saggs H.W.F. 1973 Wielkość i upadek Babilonii, PIW, Warszawa. Z a b ł o c k a J. 1982 Historia Bliskiego Wschodu w Starożytności, Ossolineum, Wrocław. MICHAEL ABDALLA MILK IN FOLK CULTURE OF T H E CONTEMPORARY ASSYRIANS O F T H E NEAR EAST Summary The article presents the role of milk in the culture of indigenous peoples of Mesopotamia. The first part concerns the culture of the Sumerians and is based on archaeological data. Customs connected with milk economy have been presented as part of folklore. Next, the role of milk in folk medicine and magic of the contemporary Assyrians are discussed. The author reports the texts of four amulets believed to protect cattle against diseases and theft and milk against bad spells. He also mentions diseases by which milk is used in medicines. Numerous folkloristic texts connected with milk are quoted. The data come from the author's own experience and from interviews with Assyrian refugees in Holland and Sweden. �180 MICHAEL ABDALLA Another problem of the study are the folk ways of processing and conservation of milk by Assyrian peasants, production of milk products and their role in traditional Assyrian nourish­ ment. The trade of dairy products has also been studied. The last issue is connected with the role of woman's milk in the process of socialization. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9be9284c412e7b69bf360a6d69d7a7b5.pdf 177ee794b650f7e234cf1f73772bc1f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1561 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1444 Title A name given to the resource Współzawodnictwo w sytuacjach granicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.109-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 I W O N A KABZIŃSKA-STAWARZ Instytut Archeologii i Etnologii I A E P A N , Warszawa WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH CZĘŚĆ I I I W ostatnim z cyklu artykułów, których przedmiotem jest rola i znaczenie współzawodnictw w kulturach ludów Azji chciałabym zwrócić uwagę na związki tego typu zachowań z ofiarą. Ponieważ wszystkie trzy części arty­ kułu tworzą spójną całość, nawiązuję tu wielokrotnie do opublikowanych wcześniej tekstów. Mam jednak nadzieję, że sięgnięcie do nich nie sprawi kłopotu osobom zainteresowanym poruszaną przeze mnie problematyką. O różnego typu powiązaniach między zawodami i ofiarą świadczy m.in. wspólny dla tych rodzajów zachowań kontekst czasowo-sytuacyjny oraz podobieństwo celów. Można o nich również mówić na podstawie informacji, z których wynika, iż sami uczestnicy zawodów (ludzie lub zwierzęta) pełnili rolę ofiary. Czasem w roli tej występowały również obiekty, o które walczyli zawodnicy (np. piłka). 1 JEDNOŚĆ C Z A S U I M I E J S C A Materiały zgromadzone przez badaczy ludów azjatyckich dowodzą, że współzawodnictwa - podobnie jak ofiara - stanowiły najczęściej zasadniczy element obrzędów cyklu rocznego (kalendarzowych i gospodarczych) oraz obrzędów rodzinnych. Występowały też niekiedy w innych sytuacjach zwią­ zanych z istotną, a nie mającą charakteru obrzędu przejścia, zmianą w życiu jednostek i grup społecznych (np. w związku z wyborem władcy, naczelnika rodu, po zwycięskiej walce z wrogiem i in.) jak też podczas chorób, zwłasz­ cza o charakterze epidemii. Kolejność, w jakiej zawody pojawiały się w ob­ rzędowym scenariuszu była różna. Przeważnie - jak wynika z dostępnych mi materiałów - ich organizację poprzedzała ceremonia ofiarna. U Kazachów np. „szczęśliwie zakończone wesele zamykało świętowanie, przyjęcia, wyścigi koni i różne gry". Także podczas pogrzebu, „kiedy już goście wysłuchali 1 Część I artykułu została opublikowana w t. 37 „Etnografii Polskiej", część I I zaś - w t. 38 (Kabzińska-Stawarz 1993, 1994). �по IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ modlitw za spokój duszy zmarłego, gdy przywołano jego cień i wyliczono zasługi - urządzano uczty, a następnie przystępowano do zawodów, wy­ ścigów koni, śpiewano i bawiono się" (Levšin 1832, s. 106, 115-116). W Chi­ nach np. turnieje łuczników odbywały się po złożeniu ofiary przodkom i po uczcie, podczas której krewni zmarłego spożywali produkty ofiarne (Wasiliew 1974, s. 88). Buriaci zaczynali tzw. tajłagany, tj. uroczystości związane z przełomowymi momentami cyklu rocznego i kalendarzowego, od modlitw i ofiar, a kończyli ucztą oraz wyścigami koni. Niektóre rody buriackie urządzały także podczas tajłaganów zawody łucznicze (Molodych, Kulakov 1896, s. 177). Na podobną kolejność zachowań wskazują informacje o je­ siennej ceremonii składania ofiar przeznaczonych dla Matki-Ziemi, podane przez A. Potaninę. Pisze ona m.in., że po złożeniu ofiar urządzano zapasy, wyścigi i współzawodnictwa łuczników (Potanina 1895, s. 10). Źródła his­ toryczne donoszą też o ofiarach dla Ziemi składanych latem przez średnio­ wiecznych Mongołów. W tym celu uczestnicy ceremonii pryskali dziewięciokrotnie kumysem w różnych kierunkach. Następnie spożywano duże ilości tego napoju, po czym urządzano wyścigi koni (szerzej na ten temat patrz: Serruys 1974). Jak wynika z przeprowadzonych przeze mnie badań tereno­ wych, jeszcze na początku X X w. na zakończenie dorocznej ceremoni zwanej owoo tachich (składanie ofiar na owoo, tj. kamienne usypiska uważane m.in. za miejsce pobytu duchów-gospodarzy określonego terytorium) Mongoło­ wie organizowali wyścigi koni, zapasy i zawody w strzelaniu z łuku. Wspom­ niana ceremonia, podobnie jak zawody, była częścią uroczystości związa­ nych z obchodami przełomowych momentów w cyklu rocznym; najczęściej świętowano w ten sposób nadejście lata lub czas jego przełomu. Mieszka­ jący w zachodniej części kraju Urianchajowie składali natomiast ofiary na owoo na początku wiosny i jesieni. Po ceremonii tej miały miejsce zawody (o współzawodnictwach związanych z owoo tachich i ich znaczeniu pisałam już szerzej w swoich pracach; Kabzińska-Stawarz 1987; 199la, s. 81-110). Zgromadzone przeze mnie materiały informują również, że na początku naszego stulecia Kazachowie z ajmaku kobdoskiego (zachodnia Mongolia) na przełomie zimy i wiosny oraz lata i jesieni składali bogu-Kurmanowi ofiarę z barana. Czynili to, by - zależnie od pory roku - „dobrze prze­ żyć zimę" lub „podziękować za dobrze przeżytą zimę i prosić o pomoc w dalszych dniach roku" . Po spożyciu mięsa zwierzęcia przeznaczonego na ofiarę organizowano jedno- lub dwudniowe wyścigi koni oraz zapasy, w których brali udział dwaj najlepsi zapaśnicy reprezentujący sąsiadu­ jące ze sobą obozowiska (aile). Początkowo zawodnicy walczyli siedząc na koniach, a gdy jeden z nich został ściągnięty na ziemię - drugi schodził z konia i podejmował walkę wręcz. Po zawodach następowała zwykle kilkudniowa uczta. 2 2 Mężczyzna, lat 80, somon Erdenebüren, ajmak kobdoski; materiały autorki, 1978, Archi­ wum Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii P A N (dalej: A Z E I A E PAN), nr 229. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 111 W oazie Beszkentskiej (południowy rejon Tadżykistanu) uroczystościom organizowanym w okresie dojrzewania winogron i dyń towarzyszyły „walki o kozła". Wrzucano wówczas do wody ciała zabitych kóz, o które następnie walczyli jeźdźcy konni (Karmyševa 1987, s. 235). Zawody były kulminacyj­ nym punktem uroczystości, a poprzedzało je złożenie ofiary zwierzęcej. Po zakończeniu zawodów rolnicy wchodzili do wody, by oczyścić ją łopatami z wodorostów i sitowia. Czynność tę nazywano „otwieraniem oczu źród­ łom". Moim zdaniem, określenie to wskazuje na symboliczne znaczenie wspomnianych zachowań, ich asocjację ze zmianą, początkiem nowego okresu w cyklu gospodarczym itp. Związek „walk o kozła" z otwarciem, początkiem, potwierdzają też m.in. przytoczone przez Karmyszewą materia­ ły, z których wynika, że Tadżycy zajmujący się rolnictwem przystępowali do prac polowych po obchodach Nowego Roku, kiedy to również rozgrywano tego typu współzawodnictwa (autorka powołuje się na wyniki badań M.P. Rachimowa i M.S. Andrejewa). Podkreśla ponadto, że poprzedzanie zabiegu czyszczenia źródeł przez organizację zawodów jest zwyczajem uni­ kalnym. Do rzadkości należało też urządzanie „walk o kozła" w wodzie (rzeki, źródła). Karmyszewą przytacza informację o zawodach, których świadkiem był L. Dupree. Zorganizowano je w 1965 r. w tadżyckiej wiosce Akkupruk (północny Afganistan) podczas dwudniowego święta zwanego dżaszn, obchodzonego w końcu sierpnia. Pierwszego dnia zawody odby­ wały się dwukrotnie: raz - na placu, drugi raz - w rzece. W drugim dniu ponownie organizowano walki w suchym miejscu (Dupree 1966, s. 20-23; Karmyševa 1987, s. 235). Uzbecy (semi-nomadzi) mieszkający w stepowej strefie basenu Zerawszanu i Kas2:ka-darii urządzali natomiast „walki o ko­ zła" w związku z budową zbiorników wodnych. Zbiorników tych nie napeł­ niano wodą, dopóki konie nie zostały przegnane po ich dnie. Zawody or­ ganizowano także podczas budowy dużych rezerwuarów wody. Miejscem walki było dno zbiornika (Karmyševa 1987, s. 235-236). Autorka przyta­ cza też wyniki badań A.A. Bobrinskiego, przeprowadzonych w Szugnanie, które wskazują na związek polo z obrzędami ofiarnymi, Otóż, jak podaje Bobrinskij, na początku prac polowych kobiety przygotowywały z ciasta figury w kształcie oczu, języka, uszu itp. Dawano je następnie do zjedzenia bykowi inicjującemu orkę, a potem grano w polo. Ceremoniom ofiarnym często towarzyszył taniec. W niektórych przy­ padkach można go uznać za swoisty zamiennik zawodów. Do takiego wniosku prowadzą np. informacje dotyczące obrzędów organizowanych przez indyjski lud Naga. Podobnie jak u wielu innych rolniczych ludów Indii, każdy etap cyklu rolniczego łączył się tu z ofiarą, mającą zapewnić dobre plony (bóstwa pól otrzymj^wały np. ofiarę z ziarna, mleka i masła, dla bogini Kali zaś przeznaczona była ofiara z koguta i koźląt) i tańcami, które „były wyzwaniem do walki" (Narody Južnoj Azii 1963, s. 495). Tak jak współzawodnictwa organizowane w sytuacjach granicznych, aby wy­ zwolić i pobudzić życiodajne siły Natury, taniec pełnił tu prawdopodobnie �112 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ również funkcje magiczne. Rytualne walki uważane są bowiem często za podstawowy warunek powszechnej płodności (szerzej o tej funkcji zawodów pisałam w I I części artykułu). Z materiałów zgromadzonych przez niektórych badaczy wynika, że za­ wody mogły czasem poprzedzać złożenie obrzędowej ofiary. U Czukczów np. - jak informuje M . Ja. Żornickaja, w odległej przeszłości zazwyczaj roz­ poczynano świętowanie od organizacji biegów. Zawodnicy biegali z kijem lub bez niego, a zawody odbywały się na brzegu morza. Organizowano ponadto biegi na długim dystansie z udziałem dwóch drużyn mężczyzn. Zawody były bardzo wyczerpujące. Wielu uczestników nie wytrzymywało ich fizycznie i wycofywało się z bieg;u. Zwyciężała ta drużyna, z której większa liczba osób dobiegła do mety (Żornickaja 1975, s. 34). Na podstawie innych źródeł można jednak wnioskować, iż wymieniona przez Żornicką zasada „otwierania święta biegami" nie przetrwała do 2 połowy X I X oraz początków wieku X X lub też nie była powszechna. O innej kolejności zawo­ dów informuje np. W.G. Bogoraz. Według niego bowiem, biegi i zapasy odbywały się zazwyczaj po wyścigu reniferów. Oddzielnie przy tym biegali mężczyźni, oddzielnie zaś młode kobiety i dziewczęta, a także - dorastający chłopcy (Bogoraz 1991, s. 198; brak tu jednak wzmianki czy współzawodni­ ctwa „otwierały" święto). Jeszcze inną informację znajdujemy w monografii pt. Istorija i kultura čukčej... Mowa jest tam o rozpoczynaniu „sportowej" części świątecznych uroczystości od podnoszenia ciężkich kamieni (Istorija i kultura... 1987, s. 212). Być może mamy tu do czynienia ze zjawiskiem odchodzenia od pierwotnych wzorów i tworzenia lokalnych wariantów za­ chowań w określonych sytuacjach obrzędowych? Ceremonia ofiarna mogła również oddzielać od siebie dwie różne formy współzawodnictw. Na przykład mongolscy lamowie z Ulaan gom (ajmak kobdoski, zachodnia część kraju) przed złożeniem ofiar z okazji święta zwanego tüg tüglene lub tügyn bajar, obchodzonego na początku 5 miesiąca, organizowali zawody będące sprawdzianem stopnia znajomości tekstów re­ ligijnych przez łamów młodszych rangą. Po złożeniu ofiar na specjalnych owoo (do których mieli dostęp wyłącznie duchowni wyższych stopni), u pod­ nóża gór, odbywały się zapasy . Czasem ofiarę składano w trakcie zawodów. Spektakularnym przykła­ dem jest tu chińskie święto określane w literaturze europejskiej najczęściej jako „święto łodzi-smoków" (the dragon boat festival). Zasadniczym ele­ mentem tej ceremonii były bowiem wyścigi łodzi o kształtach mitycznych smoków. Jak podaje G. Aijmer, dużym łodziom uczestniczącym w zawodach towarzyszyły małe łódki wypełnione żywnością. Spełniały one rolę ołtarza, na którym ofiarowywano jedzenie zmarłym przodkom (Aijmer 1964, s. 95). 3 3 Informacje tę podał mi mężczyzna, lat 68, somon Miangad, ajmak kobdoski; materiały autorki, 1978, A Z E I A E PAN, nr 270; klasztor Ulaan gom znajdował się w odległości ok. 36 km na północny-zachód od centrum somonu. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 113 Tradycja chińska łączy genezę wspomnianego święta ze śmiercią K'ü Yüana - poety, ministra w państwie Czou za czasów Huai Wanga (328-299 p.n.e.). Popadłszy w niełaskę miał on popełnić samobójstwo, rzucając się do rzeki M i lo (północno-zachodnia część prowincji Hunan) w 5 dniu 5 mie­ siąca. W trakcie święta łodzi-smoków Chińczycy wspominali poetę i kładli do wody ryż w bambusowych tubkach na ofiarę dla niego (Aijmer 1964, s. 97). Według Aijmera, to czy wspomniany poeta żył naprawdę, czy też jest postacią fikcyjną, nie ma w tym przypadku znaczenia. Ważne jest na­ tomiast, że Chińczycy łączą genezę wyścigów łodzi-smoków z jego śmiercią (tamże). Zdaniem W. Eberharda, historię o K'ü Yüanie powinno się łączyć ze składaniem ofiar z ryżu przeznaczonych dla ryżowych demonów. Nie ma ona natomiast związku ze świętem łodzi-smoków (Eberhard 1942, s. 422). Jak pisze Tum-Li-Ch'en ofiarę z ryżu składano początkowo Smo­ kom - władcom wód. Oczekiwano, że skłoni ona Smoki do walki w po­ wietrzu, a jej efektem będą tak pożądane w początku lata opady deszczu (Tum Li-Ch'en 1965, s. 43). Według Yang Si Ch'anga zaś, pierwotnie święto miało na celu właśnie upamiętnienie K'ü Yüana. Autor pisze również o ce­ remonii zwanej Chao hun - „przypomnienie hun". Organizowano ją po­ wszechnie w Chinach w okresie feudalnym, występowało jednak również w czasach bliższych współczesności. Hun jest desygnatem męskiego pier­ wiastka yang, zdolności intelektualnych i witalności. Chińczycy wierzyli, że kiedy człowiek choruje lub umiera hun opuszcza go i przenosi się do innych rejonów świata. Aby przywrócić hun wchodzono na dachy, wyma­ chiwano odzieżą należącą do chorego lub zmarłego i wydawano głośne okrzyki (za: Aijmer 1964, s. 101-102). Autor ten wyjaśnia, że termin chao hun dosłownie oznacza: „wspiąć się na dach domu, zwrócić twarz ku pół­ nocy i krzyczeć". Północ jest asocjowana z zasadą yin, tj. opozycyjnym wobec yang pierwiastkiem kobiecym, pasywnym, ze śmiercią. Jest więc oczy­ wiste, że powinno się szukać hun właśnie w tej stronie świata. Zdaniem Aijmera, poszukiwanie K'ü Yüana podczas święta łodzi-smoków miało przede wszystkim przywrócić hun poecie-ministrowi, który utopił się w rzece Mi lo. Autor zwraca uwagę, że wspomniana ceremonia odbywała się po przeniesieniu sadzonek ryżu z małych poletek na obficie nawadniane pola, gdzie miały rosnąć i dojrzewać. Formułuje też tezę, że zachowania inter­ pretowane jako poszukiwanie ciała K'ü Yüana i mające na celu przypom­ nienie jego postaci, służyły generalnie przywoływaniu hun wszystkich osób, które kiedykolwiek utonęły. Aijmer sądzi ponadto, że musiał istnieć jakiś symboliczny związek między imieniem poety i ryżem. Według niego, prze­ niesienie młodych sadzonek ryżu na pola zalane wodą można uznać za równoznaczne z ich utonięciem. W ten sposób ryż tracił hun. To właśnie hun ryżu poszukiwano w czasie święta łodzi-smoków, by przywrócić i od­ nowić siły witalne, powodujące wzrost zboża. Leżało to w interesie całej społeczności organizującej wspomnianą ceremonię. Trasa wyścigów łodzi-smoków prowadziła z północnego brzegu rzeki na południowy. Załogi 3 �114 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ łodzi, które osiągnęły zwycięsko północny brzeg wiosłowały następnie z ca­ łych sił, by jak najszybciej powrócić na brzeg przeciwległy i przywrócić hun ryżu do życia (asocjacja z południem, pierwiastkiem yang). Temu powrotowi starały się przeszkodzić biorące udział w zawodach załogi, reprezentujące „obce" lineaże, mieszkające na określonym terytorium (Aijmer 1964, s. 102-105). Podane tu przykłady świadczą o tym, że współzawodnictwa i ofiary często stanowiły część tego samego kontekstu czasowo-sytuacyjnego, gdzie występo­ wały bezpośrednio po sobie lub jednocześnie (przykładem są wyścigi łodzi-smoków). Trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że nie każda ceremonia ofiarna była związana z organizaqa zawodów. Jak wynika np. z informacji podanych przez M.N. Changałowa, u Buriatów zawody nie towarzyszyły stałym ofiarom przeznaczanym dla gospodarza ognia lub ofiarom składanym okazjonalnie, np. w przypadku choroby członka rodziny albo innych nieszczęść (Changalov 1958, s. 351-354). Także autorzy monografii o Karakałpakach, którzy piszą o ofiarach, jakie poprzedzały przejście stad zwierząt na letnie pastwiska, nie podają, by w związku z tym organizowane były jakiekolwiek współzawodni­ ctwa (Étnografija karakalpakov 1980, s. 179; na ofiarę przeznaczano pożywie­ nie, kawałki materiału, a czasem także bydło). Również z moich badań wynika, że pasterze mongolscy nie urządzali zawodów, gdy składali doroczną ofiarę z pożywienia i ziół władcy wód lub gdy na początku każdego miesiąca ofiarowywali kości zwierząt i tłuszcz gospodarzowi ognia, „aby dzieci nie chorowały i aby wszystkim w domu było dobrze" . Nie udało mi się jednak wyjaśnić, z jakich powodów zawody, ani inne gry, nie występowały w takich sytuacjach. Moi informatorzy powoływali się najczęściej na tradycję, szukając w niej mniej lub bardziej świadomie sankcji dla zachowań będących częścią mongolskiego dziedzictwa kulturowego (sytuacje tego typu są dobrze znane badaczom terenowym). Z wypowiedzi pasterzy wynikało natomiast, że nie było np. specjalnych zakazów organizowania współzawodnictw podczas wspomnia­ nych tu ceremonii. Nie wydaje mi się, by zasadniczym kryterium był tu rodzaj kontekstu, a zwłaszcza to czy mamy do czynienia z obrzędem przejścia, czy też z innego rodzaju obrzędowością. Jak już bowiem wspomniałam, uroczyste zawody organizowano także w sytuacjach zmian, nie mających charakteru obrzędów przejścia. Podobnie jak w przypadku obrzędów, których elementami są rytualne ofiary i współzawodnictwa, można by mnożyć przykłady ceremonii ofiar­ nych, którym nie towarzyszyły zawody. Trzeba jednak zaznaczyć, że brak danych o współzawodnictwach, które byłyby częścią tego samego kontekstu, co ofiary nie zawsze musi oznaczać, Iż zachowania te nie miały miejsca w rzeczywistości. Moim zdaniem, w pełni wiarogodne dane uzyskalibyśmy dopiero wówczas, gdyby autorzy poszczególnych źródeł stwierdzali niezbi4 4 Mężczyzna, lat 55, somon Dalaandżargalan, ajmak wschodniogobijski; materiały autorki, 1980, A Z E I A E P A N , nr 255. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 115 cie, iż w czasie opisywanych przez nich ceremonii ofiarnych nie urządzano zawodów . Tymczasem wielu badaczy, także współczesnych, po prostu nie zwraca baczniejszej uwagi na współzawodnictwa występujące w obrzędo­ wym kontekście, pomijając je w opisach obrzędów i traktując tego rodzaju zachowania jak swoistą „część artystyczną", nie mającą - w przeciwieństwie do ofiar i innych czynności rytualnych - żadnego znaczenia dla realizacji celów obrzędu . Tak więc, jak już wspomniałam, brak informacji o zawo­ dach nie zawsze musi oznaczać, iż rzeczywiście nie występowały one podczas określonego obrzędu. O marginalnym traktowaniu współzawodnictw świad­ czą m.in. wyraźne dysproporcje między stopniem szczegółowości informacji dotyczących poszczególnych elementów obrzędów. W większości opisów i analiz tego typu zachowań współzawodnictwa zajmują z reguły najmniej miejsca. Często też badacze ograniczają się do lakonicznych wzmianek o za­ wodach występujących podczas określonego obrzędu, nie analizując ich znaczenia, celów itp. 5 r 6 7 Z A W O D Y J A K O SZCZEGÓLNA F O R M A O F I A R Y Jak już wspomniałam, niektóre informacje źródłowe świadczą o tym, że sami uczestnicy zawodów mogli wystąpić w roli ofiary. Jest też wielce prawdopodobne, że jednym z głównych celów organizacji zawodów był pierwotnie właśnie wybór ofiary, „kozła ofiarnego" Na tego typu związki wskazuje np. R. Caillois. Pisze on m.in. o zabawie w berka, w której „pod dziecinną naiwnością i bieganiną odkryto groźny zabieg wybierania ofiary odkupicielskiej; według pewnej hipotezy ofiara, dziś wyznaczana przez głośne i puste dźwięki «wyliczanki», dawniej przez los, mogła wyzwolić się od piętna dotykając osoby dościgniętej w biegu" (Caillois 1973, s. 366). W Korei natomiast „latawiec pełnił rolę kozła ofiarnego, wyzwalającego 5 Przykład tego typu informacji znajdujemy np. u Katanowa. Pisze on m.in. o niewystępo­ waniu zawodów podczas obrzędów pogrzebowych związanych ze śmiercią kobiety (Katanov 1932, s. 9; por. też np. Tatar 1976, s. 11). Do tej grupy badaczy można zaliczyć I.S. Wdowina. Pisze on m.in. o świętach ob­ chodzonych przez Alutorów (najliczniejsza grupa Koriaków), wyróżniając część rozrywkową, do której zalicza tańce, przedstawienia w maskach i współzawodnictwa oraz - część kultową, do której należy przede wszystkim składanie ofíar (Vdovin 1973, s. 84). Problem ten był już przeze mnie sygnalizowany; Kabzińska-Stawarz 199 lb; por. też np. uwagę A . M . Sagałajewa i L V . Oktjabrskiej, których zdaniem, nie ulega wątpliwości, iż badacze nie doceniają roli gier (do których należą także współzawodnictwa sportowe, igrzyska - przyp. I. K-S) w tradycyjnym widzeniu świata, traktując je najczęściej jak sposób zachowania typowy dla dziecka, swoisty trening mający przygotować młodego człowieka do późniejszej pracy itp. Zdaniem tych autorów, „archaiczne społeczeństwo znało z pewnością i ten aspekt gry, nie wyklucza to jednak możliwości ich szerszego wyjaśniania" (Sagalaev, Oktjabťskaja 1990, s. 121; uwagi te dotyczą ludów sajano-ałtajskich, jestem jednak przekonana, że można je uogólnić na inne ludy Azji). 6 7 �116 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ grzeszną wspólnotę od zła" (tamże). Autor nie wymienia, niestety, źródeł, z których zaczerpnął podane przykłady. Wiadomo też пр., że walki gla­ diatorów występowały początkowo w kontekście obrzędów pogrzebowych (elementem tych obrzędów były też krwawe ofiary). Jak pisze M . Grant, uroczystości te organizowano dla zaspokojenia żądzy krwi zmarłych i „uno­ sił się nad nimi duch ofiary religijnej" (Grant 1980, s. 79). Nasuwa się tu pytanie, czy organizatorzy i uczestnicy zawodów zawsze zdawali się na los, czy też, być może, wierzyli, że to sami bogowie, duchy itp. moce dokonują wyboru ofiary... O bezpośrednich związkach między zawodami i ofiarą można mówić także na przykładzie tekstów wedyjskich, które informują o ofierze zwanej „zaprzę­ żonym koniem". Przeznaczano ją dla Słońca, a ofiarą stawał się koń, który znajdował się z prawej strony w zaprzęgu - zwycięzcy wyścigu rydwanów. Konia przywiązywano do słupa, co według W.W. Iwanowa, symbolizowało ustanowienie więzi między światem ludzi i bogów. Z czasem natomiast stawianie słupa zaczęto utożsamiać z symbolicznym aktem stwarzania świata (Ivanov 1989, s. 48-58). Informacje podane przez M.J. Stutley'a pozwalają natomiast zrozumieć inny, nie mniej ważny, aspekt znaczenia samych wyści­ gów. Były one bowiem bodźcem dla życiodajnych sił Natury, zapewniały jej re-kreację, pobudzały energię. Autor przywołuje ponadto wyniki badań J.C. Heestermana, zdaniem którego podobne znaczenie miała np. sama jazda na rydwanie wokół placu, tj. zachowanie, które nie przybierało formy wyścigu. Symbolizowało ono „wędrówkę" Słońca po Niebie (Stutley 1977, s. 319). O ofiarach z koni przeznaczonych dla bóstwa solarnego wspomina też np. Herodot (1959, ks. I , s. 215). Informacja dotyczy Masagetów, którzy - jak wyjaśnia wspomniany autor - wierzyli, że „najszybszemu z bogów podoba się najszybsze ze zwierząt". W tekstach hetyckich jest natomiast mowa o zawodach, jakie toczyli „ludzie Hatty" (Hetyci), posługujący się bronią z brązu, z „ludźmi Masa", których broń stanowiła trzcina. Zwycię­ stwo zawsze należało do Hetytów. Zawody odbywały się jesienią, a za­ wodnicy walczyli przed posągiem boga burzy. Po zakończeniu pojedynku składano bóstwu jeńca w ofierze (Ardzinba 1982, s. 80-81). Zdaniem tego badacza, można mówić o analogii między hetyckim zwyczajem ofiarowy­ wania jeńca bóstwu, a starohinduskim rytuałem składania ofiar z konia, w którym zwierzę zastąpiło człowieka . 8 8 O rytuale tym szerzej pisze Stutley (1977, s. 24-26). Według J.C. Heestermana natomiast, człowiek nie był pierwszą ofiarą, a zwierzę - jej późniejszym substytutem. Ofiary z człowieka i ze zwierząt egzystowały bowiem obok siebie (za: Stutley 1977, s. 239). Zwyczaj składania koni w ofierze potwierdzony został dla wielu ludów Azji. Wspomnę tu пр., że Kidanie składali ofiary z białego konia (oraz z czarnej krowy) przed każdą wojną, a także wiosną i jesienią (Men-gu-ju mu-tzi 1985, s. 267). Koń jako zwierzę ofiarne występował też u Mongołów w X - X I I I w. Jego mięso zjadano za spokój duszy zmarłego, a skórę i głowę zawieszano na słupie stojącym koło miejsca pochówku (Boyle 1965; Viktorova 1980, s. 28-29; szerzej o ofia­ rach z koni patrz też пр.: Nesterov 1990, s. 91, 111-116; Tryjarski 1991, s. 199-205 i in.). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 117 Na podstawie niektórych danych można wywnioskować, że ofiara miała charakter symboliczny. Wspomnę tu m.in. o zwyczaju, polegającym na zwią­ zywaniu włosów grzyw i ogonów koniom uczestniczącym w wyścigu (zabie­ gowi temu poddawano najczęściej ogiery). Zwyczaj ten występował np. u Mongołów, Buriatów, Tuwińców i in. Jak wiadomo, wiązanie włosów w sytuacjach obrzędowych służy m.in. powstrzymaniu energii witalnej, płod­ ności, zwierzęcia lub człowieka (o symbolicznym związku włosów z płodnoś­ cią i seksualnością patrz пр.: Leach 1967, s. 77-108; Nekljudov 1977, s. 212-217). Czynność tę można więc, jak sądzę, interpretować jako sym­ boliczne uśmiercenie określonych osób lub zwierząt. Z drugiej strony wiado­ mo też, że włosie końskie składano w ofierze, zastępując w ten sposób samo zwierzę (por. пр.: Michajlov 1980, s. 164 i in.) . Tak więc, jak przypuszczam, związanie włosów koniom uczestniczącym w wyścigach, organizowanych w sytuacjach przełomowych dla poszczególnych ludów, mogło być formą symbolicznego uśmiercania zwierząt i substytutem ofiary. Był to zarazem sposób przekazania komunikatu o sytuacji granicznej. W I części artykułu wspomniałam, że niektórzy badacze wskazują na związek składania ofiar z koni ze zwyczajem objeżdżania miejsca pochówku podczas obrzędu pogrzebowego (na ten temat patrz пр.: Roux 1963, s. 159-160, 166; Tryjarski 1991, s. 200-201, 208-209, 233). Był on prak­ tykowany u dawnych Turków, a także np. w starożytnych Chinach. Mogiły objeżdżano wielokrotnie, aż do zamęczenia koni. Ślady tego typu zachowań zostały potwierdzone przez badaczy np. dla Kirgizów, Jakutów, Chewsurów, Tuwińców z przełomu X I X i X X w. Brak jednak wyjaśnień, czy objeż­ dżanie miejsca pochówku miało np. znaczenie ofiarne. O związkach między oprowadzaniem koni po okręgu, tj. ,,po drodze bogów", a składaniem ofiary ze zwierzęcia mowa jest też we wspomnianym już hymnie Rigwedy (1989, I , 162, s. 196). Jak podaje M . Tatar (1976, s. 14), Bajaci z Mongolii składali najszybsze konie w ofierze dla rzek, wierząc że wody rzeczne będą szybko płynęły. Autorka nie wyjaśnia jednak, czy ofiarę wyłaniano w trakcie zawodów. W literaturze etnograficznej znajdujemy natomiast cenne informacje świadczące o istnieniu bezpośrednich związków między współzawodnictwami i ofiarą ze zwierząt innych niż konie. Spektakularnym przykładem są walki bawołów, organizowane przez Miao podczas święta zbiorów (9-10 miesiąc według kalendarza księżycowego). Jak pisze R.F. Its, zwierzę, które zwyciężyło w zawodach zabierano z pola, a po 10-11 dniach zabijano i składano w ofierze przodkom (Its 1960, s. 102). Ofiarne znaczenie miały też np. rytualne walki kogutów, popularne u wielu ludów Azji. W roli ofiary występował także w obrzędach sam kogut, któremu przypisywano symboliczno-magiczne związki z płodnością, światłem, Słońcem itp. Według 9 9 Na terenie Indonezji пр., obcięcie włosów zastępowało ofiary z ludzi; patrz: Revunenkova 1985). �118 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ P.E.P. Deraniyagali, walki kogutów znane były już ok. pierwszego tysiąc­ lecia p.n.e. Ich ojczyzną są Indie, a sceny walk z udziałem tych ptaków widnieją m.in. na monetach z 305 r. p.n.e. Występowanie walk kogutów potwierdzono też np. na Sri Lance dla ok. 321 r. p.n.e. Autor przytacza liczne źródła cejlońskie, hinduskie i holenderskie, w których jest mowa o krwawych walkach kogutów, przygotowaniu ptaków do zawodów itp. W jego pracy brak natomiast np. informacji o symbolicznym znaczeniu tego typu współzawodnictw (Deraniyagala 1959, s. 32-37). Jak podaje J. Gajek, powołując się przede wszystkim na literaturę niemiecką z przełomu X I X i X X w., nie można wykluczyć, że walki kogutów są reliktem dawnych uczt pogrzebowych połączonych z igrzyskami. Zdaniem tego badacza, oj­ czyzną zawodów jest Indonezja (informacja ta jest więc różna od tej, jaką podaje Deraniyagala; Gajek 1934, s. 155). Istniał też prawdopodobnie zwy­ czaj zabijania niewolników na grobie osób zajmujących ważne miejsce w hierarchii społecznej. Z czasem w akcie ofiarnym człowieka zastąpiło zwierzę, w końcu zaś - ofiarę ze zwierzęcia zamieniono na walki kogutów (tamże, s. 27). Autor informuje, że kogut był popularnym ptakiem ofiarnym w Chinach, Indiach i Japonii, gdzie też powszechnie organizowano walki tych ptaków. Można dodać, że u wielu ludów zawody tego typu były także ulubioną rozrywką występującą poza ramami świąt. Urządzano je m.in. na bazarach (patrz пр.: Gajek 1934, s. 27; Mazaheri 1972, s. 133). W swojej pracy koncentruję się jednak przede wszystkim na związkach współzawodnictw z obrzędami, próbując wyjaśnić ich rolę i znaczenie w tego rodzaju kontekście. Wspomniany tu J. Gajek pisze także o walkach kogutów organizowa­ nych na Sumatrze podczas ceremonii obrzezania (tamże, s. 30). Jeśli przyj­ miemy generalnie, że obrzezanie jest formą ofiary składanej bogom płod­ ności to wówczas moglibyśmy mówić m.in. o podobieństwie czy wręcz tożsamości funkcji wspomnianego obr2;ędu i rytualnych walk kogutów. Wcześniej wspomniałam już o zwyczaju karmienia byka, który orał zie­ mię w pierwszym dniu prac polowych, ulepionymi z ciasta figurkami o kształtach poszczególnych części ludzkiego ciała. Zdaniem Karmyszewej, zwyczaj ten wywodzi się z krwawych ofiar ludzkich; ciała ofiar krojono na kawałeczki i rozrzucano, by zapłodnić Ziemię (por. też informacje o ma­ gicznych funkcjach pożywienia rozrzucanego przez zwycięzców zawodów 10 1 0 Taką interpretację obrzezania, występującego np. u ludów semickich, podaje A. Maza­ heri (1972, s. 34). Autor wyjaśnia, że chrześcijanie potępili ów semicki zwyczaj, wprowadzając chrzest. Islam natomiast - w przekonaniu, że kroczy śladami „proroka" Abrahama, zachował obrzezanie dla obu płci. W średniowieczu, np. w Syrii i Mezopotamii, rytuałowi temu pod­ dawano dziewczęta i chłopców, Persja natomiast i inne kraje przyjęły go wyłącznie dla chłop­ ców (tamże, s. 34; por. też uwagi Leacha dotyczące obrzezania Izaaka przez Abrahama jako dowodu akceptacji umowy, dzięki której Bóg miał zapewnić Abrahamowi niezliczone potom­ stwo. Warunkiem było jednak posłuszeństwo wobec woli Boga i zgoda na złożenie Izaaka w ofierze; Leach, Greimas 1989, s. 83). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 119 lub konsumowanego przez uczestników obrzędów po ich zakończeniu, 0 których piszę w dalszej części tego tekstu). Wielu badaczy podaje natomiast informacje o celowym uśmiercaniu lub okaleczaniu uczestników współzawodnictw (zarówno ludzi, jak i zwierząt). Dla przykładu podam, że w południowych prowincjach Chin podczas wyścigów łodzi-smoków kapitan zabijał wybrane osoby, a następnie wieszał ich głowy. Zdarzały się także częste przypadki utonięć i śmierci w czasie walki pomiędzy załogami łodzi, kiedy to obrzucano przeciwnika kamieniami (Eberhard 1942, s. 422). Jak już pisałam w I części artykułu, w średniowiecznej Ferganie widzowie rzucali kamieniami i cegłami w uczestników walki, zawody zaś kończono, gdy jeden z nich padł martwy (Tolstov 1948, s. 282-285). Także mieszkańcy niektórych wiosek koreańskich w 16 dniu 1 miesiąca roku stawali na przeciwległych brzegach strumieni i obrzucali się kamieniami dopóki któraś z osób biorących udział w zawodach nie upadła na ziemię (Nikitina 1982, s. 80-81). Śmiercią jednego lub obydwu zawodników kończyły się też np. pojedynki na kopie, organizowane przez Kirgizów podczas obrzędów wypominkowych (Dzumagulov 1959, s. 89). Jak wynika z badań G.N. Simakowa, jeszcze w połowie XIX w. Kirgizi - podczas tego rodzaju pojedynków z udzia­ łem jeźdźców konnych - używali broni bojowej zakończonej ostrym, metalo­ wym grotem. Reguły zawodów zezwalały na zabicie przeciwnika. Jeśli jednak nastąpiło to w sposób niezgodny z przepisami, zabójca musiał ponieść karę. Wynosiła ona 100 lub więcej koni, najczęściej jednak była o wiele mniejsza 1 stanowiło ją np. 9 sztuk bydła oraz wielbłądów. Zdarzało się też, że odstępowano od jej ściągania. Zdaniem Simakowa, tak niewielkie kary oraz przypadki ich nieegzekwowania można wytłumaczyć tym, że aż do początku X X w. Kirgizi nie uważali pojedynków na kopie za zawody sportowe. Był to rodzaj walki wojennej, która - z natury rzeczy - dopuszcza śmierć uczestniczą­ cych w niej osób (Simakov 1984, s. 56). Moim zdaniem, we wszystkich wspomnianych tu przypadkach można hipotetycznie założyć, że śmierć zawod­ ników uczestniczących w rytualnych walkach lub ich okaleczenie miało znaczenie ofiarne, było substytutem ofiary. Celem tych działań - podobnie jak w przypadku ceremonii ofiarnych, nie mających formy współzawodnictwa, byłaby odnowa życia, przejście do nowego etapu istnienia poprzez śmierć, uspokojenie (obłaskawienie) duchów i in. Wiadomo również, że rytualne uśmiercanie jest powszechnie interpretowane jako „operator zmiany" (patrz пр.: Wasilewski 1989, s. 273). O związkach zawodów z ofiarą można też wnioskować pośrednio (wnio­ ski te mają również charakter hipotez). Podstawą do takiej dedukcji jest np. informacja o zwyczaju polegającym na obdarowywaniu najlepszego za­ paśnika skórą owcy ofiarnej. Tę formę nagradzania zwycięzcy spotykamy np. u Buriatów (Daševa 1984, s. 141). Autorka podaje, że zwierzę prze­ znaczano na ofiarę dla ducha-gospodarza dawnych i nowych siedzib buriackich. Do wniosku o prawdopodobnych związkach zawodów z ofiarą pro­ wadzi też, moim zdaniem, wzmianka zamieszczona przez P.J. Piaseckiego. �120 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Wspomina on o popularnych w Chinach walkach świerszczy, informując zarazem, że świerszcze trzymano w szklanych wazach, które stały na stole razem z miseczkami ofiarnymi (Piaseckij 1880, s. 197). Być może z ceremonii ofiarnej wywodzi się również zwyczaj smarowania ciał oliwą przez zapaśników, występujący np. u ludów tureckich (pisze o nim m.in. Tatarzyńska 1975, s. 75-77). Nasuwa się tu także przypuszczenie, że wspomniane zachowanie było symbolicznym zamiennikiem ludzkiej ofiary (por. informacje o ofiarnym znaczeniu oliwy, którą uważano m.in. za po­ karm bóstw; Eliade 1988, s. 123, 130). Symbolicznym zamiennikiem ofiary mogła być także - jak sądzę - demonstracja określonych obiektów, „poka­ zywanie" ich bogom, duchom opiekuńczym i in. U Czukczów пр., podczas święta składania ofiar morzu, przypadającego na koniec lata lub początek jesieni, najlepszy myśliwy w rodzinie stawał na brzegu morza w towarzystwie kobiety i „pokazywał" mu swoją broń, prosząc o bezpieczne łowy. Kobieta natomiast składała morzu w ofierze żywność (Narody Sibiři 1956, s. 919). U Mongołów zaś - jak wynika z moich badań - jednym z celów organizacji owoo tachich była chęć demonstracji bogactwa pasterzy: szybkonogich koni, doskonałej broni i celnych łuczników oraz silnych zapaśników. W tym samym celu urządzano zawody. Także z informacji podanych przez W.W. Rockhilla wynika, że u ludu Horba (Tybet) organizowano wyścigi, aby „pokazać swe konie i siebie w najlepszej odzieży, by pościgać się we dwoje lub troje nie dla zdobycia pieniężnej nagrody" (Rockhill 1891, s. 161). Jak podaje Simakow, przed zabiciem kozła, o którego ciało walczyli uczestnicy zawodów, a także przed przystąpieniem do walki, Kirgizi czytali modlitwę bata - błogosławieństwo z pierwszej sury (rozdziału) Koranu. Modlitwę tę czytano także przed pojedynkiem na piki oraz wyścigami koni, co - zdaniem Simakowa - wskazuje na wyjątkowe znaczenie tych zawodów. Wierzono też, że duchy przodków pomagają zwycięzcom. Autor twierdzi również, że czytanie modlitwy przed zabiciem kozła pozwala przyrównać uśmiercenie zwierzęcia do ofiary. Czytanie bata przed walką wskazuje nato­ miast na to, że współzawodnictwa były zachowaniem miłym bogu i miały ważne znaczenie rytualne (Simakov 1984, s. 145-146). Według mnie, także czytanie modlitwy przed walką nie wyklucza związku współzawodnictw z ofiarą. Simakow podaje ponadto, że urządzanie zawodów, w czasie których rozrywano tuszę kozła miało wpływać na pomyślność ich uczestników. Mogła się jej też spodziewać osoba, która podarowała kozła organizatorom zawodów (byli to najczęściej młodzi mężczyźni). Dar ten uważano za formę podzięko­ wania najwyższym siłom za okazaną przez nie przychylność (np. w związku z narodzinami dziecka), albo za ofiarę błagalną w przypadku nieszczęścia, choroby itp. (Simakov 1984, s. 147-148). Niezależnie od podanej tu informaqi, o związku „walk o kozła" z ofiarą można też - moim zdaniem - hipotetycznie wnioskować na podstawie wzmianek o niektórych zachowaniach poprze­ dzających organizaqe zawodów. Wymieniłabym tu przede wszystkim wyrzuca­ nie ciała zwierzęcia w powietrze oraz odcinanie mu głowy i dolnych części nóg. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 121 Przypuszczalnie też uczestnicy zawodów nosili ślady krwi zwierzęcej na ciele i ubraniach. Wiadomo także, że zdarzały się przypadki zranienia, a nawet śmierci, zawodników i koni. Można to oczywiście uznać za natu­ ralny efekt walki. Niewykluczone jednak, że - podobnie jak w przypadku wielu innych zachowań, o których była już mowa - chodziło tu o demon­ strację krwi, co z kolei miało związek z jej funkcją magiczno-symboliczną i było substytutem ofiary. Istotny wydaje mi się również fakt organizacji „walk o kozła" m.in. w kontekście uroczystości, których zasadniczym celem było złożenie ofiary ze zwierząt. Przykładem takiej uroczystości jest święto zwane Kurban (Qurbari) bajram. I w tym przypadku mięso zwierząt ofiarnych dzielono między uczestników ceremonii (Narody Srednej Azii i Kazachstana 1958, s. 627). Zawody organizowano także w innych sytuacjach obrzędowych: podczas wesela, z okazji narodzin syna lub córki (u rodziców, którzy dotychczas nie mieli dzieci), podczas ceremonii upamiętniającej pierwsze kroki dziecka, w związku z obchodzami muzułmańskich świąt zwanych orozo (uraz) ajt i Kurman (Qurban) ajt i in. U południowych Kirgizów walka o kozła była również elementem uroczystości wypominkowych (na północy uważano to natomiast za działanie lekkomyślne (Simakov 1984, s. 86; autor nie wyjaśnia jednak przyczyn takiej oceny). Znakomite, moim zdaniem, materiały wskazujące na ofiarne znaczenie zawodów przytacza Karmyszewa. Informacje te dotyczą gry w piłkę. Podczas badań, jakie autorka ta przeprowadziła w 1983 r. na terenie kotliny Fergańskiej, jeden z mieszkańców wioski Socha poinformował ją, że w latach czter­ dziestych naszego stulecia dorośli wyrażali niezadowolenie, gdy dzieci grały w piłkę (wyrywając ją sobie albo uderzając kijem). Wierzyli bowiem, że dzieci grają ludzką głową. Podobne informacje badaczka zanotowała w dorzeczu dolnego biegu Szirabad-darii, gdzie niektórzy starcy (również w latach czter­ dziestych) niechętnie patrzyli na grę w piłkę. Miało to związek z legendą, która głosiła, że niewierni wzięli do niewoli przyjaciela Alego (wierząc, że to sam Ali) i zabili go, a następnie walczyli o jego głowę, kopiąc ją nogami jak football. Zdaniem Karmyszewej, korzenie tych wierzeń, a także zawodów, tkwią w rytu­ ałach związanych z kultem umierającego i odradzającego się bóstwa roślinnoś­ ci, przyrody, i - co za tym idzie -- z rozpowszechnionym w Azji Centralnej kultem Słońca . Badaczka nie łączy natomiast wspomnianych wierzeń z ofiar­ ną funkcją gry w piłkę, mimo że - jak się wydaje - cytowane przez nią materiały wyraźnie wskazują na tego typu związki (Karmyševa 1987, s. 240). O związkach między grą w piłkę a ofiarą można mówić także na pod­ stawie materiałów dotyczących innych rejonów Azji, np. Japonii. Otóż, jak podają H. Bauer i S. Carlquist, podczas święta tamaseseri, które odbywało się 3 stycznia w prefekturze Fukuoka, mnich w ceremonialnym stroju ciskał 11 1 1 Por. też informacje o grze w piłce jako symbolicznej walce dwóch fratrii o glob słoneczny w przełomowych momentach roku podane przez R. Caillois (1973, s. 366). �122 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ drewnianą kulę do morza, po czym dwie drużyny złożone z osób w młodym wieku walczyły o nią. Zwycięzca ofiarowywał piłkę bóstwu, którego posąg znajdował się w świątyni Hakozaki (Bauer, Carlquist 1964, s. 116). W tym przypadku można mówić również o związku między ofiarą i współzawodnictwami na podstawie tożsamości obiektu, który występował w tym samym kontekście zarówno podczas ceremonii ofiarnej, jak i zawodów. Innym świadectwem takiej tożsamości są ofiary i współzawodnictwa, w których zostaje użyta określona kość zwierzęca. Szereg przykładów wskazu­ jących na tego typu związki przytacza W.W. Szachanowa (dotyczą one przede wszystkim ludów mongolskich i tureckich). Badaczka informuje m.in. o wyści­ gach z baranim mostkiem, organizowanych przez Mongołów i Kazachów podczas wesela. Taką samą kość składano w ofierze ogniowi. Na ofiarę przeznaczano też np. głowę i inne waloryzowane dodatnio kości zwierząt domowych. U Kirgizów, Kazachów, Ałtajczyków, Buriatów i in. popularne były zawody, podczas których znajdujący się w jurcie mężczyzna wyrzucał przez otwór dymnikowy kości (kręgi szyjne, golenie lub żebra) zabitego na ucztę barana. Osoby znajdujące się na zewnątrz jurty starały się złapać wyrzuconą kość. Pożądane było zwycięstwo mężczyzny należącego do rodu pana młodego. Uważano je bowiem za dobry znak. U Kirgizów np. pan młody wyrzucał przez dymnik kręgi szyjne barana zawinięte w biały materiał; czynił to, „by dym wychodził bez przeszkód, jak bez przeszkód wyleciała ta kość". Na zakończenie owego rytuału dzielono mięso znajdujące się na kości między uczestników zawodów (Šachanova 1989, s. 183). Jak już zaznaczyłam, podobne zachowania polegające na dzieleniu mięsa pomiędzy uczestników obrzędu są także charakterystyczne dla ceremonii ofiarnych. Buriaci podczas obrzędu poświęcenia nowej jurty wyrzucali przez dymnik kawałki gotowanego mięsa. Jeden ze starców obchodził w tym czasie jurtę i dotykał górnej części jej ścian zwierzęcą kością biodrową, śpiewając h j T n n y , by przywołać szczęście i zapew­ nić je młodym, po czym zatykał kość przy drzwiach (tamże, s. 176-188). Wspomniane tu zwyczaje są - zdaniem Szachanowej - związane z ob­ rzędami poświęcania i składania zwierząt domowych w ofierze (tamże, s. 183). Badaczka nie wyjaśnia jednak szczegółowo, na czym polega ów związek między ofiarą a zawodami, w których używano kości zwierząt ofiarnych (czy ma on charakter strukturalny, czy też można mówić np. o związkach o charakterze ewolucyjnym). Podaje natomiast ważne, moim zdaniem, dla wyjaśnienia znaczenia zawodów informacje, iż mostek i głowa zwierzęcia uważane były za siedlisko sił witalnych . Mostek występował też 12 1 2 Patrz też np. informacje K . Chabros o znaczeniu spalania ofiarnych części zwierząt, dzięki któremu zostają one odesłane do źródeł energii. Zostaje jednocześnie przywrócona generalna równowaga energetyczna (Chabros 1992, s. 54). Wiadomo również пр., że w staro­ żytnych Indiach głowa końska uważana była za reprezentację wiedzy, mocy sakralnej i energii duchowej (Stutley 1977, s. 24). Współcześni Mongołowie natomiast - jak wynika z moich badań - asocjują głowę końską z zamożnością. Wierzą oni пр., że człowiek, który znajdzie starą końską czaszkę stanie się bogaczem. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 123 jako symbol mężczyzny, pana młodego (tamże, s. 182). Można więc, jak sądzę, hipotetycznie założyć, że celem wyścigów z mostkiem, a także zawo­ dów, w których zadanie uczestnika polegało na złapaniu baraniej głowy wyrzucanej przez okienno-dymnikowy otwór jurty, było pobudzenie, uaktywnienie, owych życiodajnych sił oraz przekazywanie ich członkom określonej społeczności. Znaczenie symboliczno-magiczne mogły mieć też zawody, których uczestnicy posługiwali się innymi kośćmi zwierząt (kręgi szyjne, golenie, żebra). Każda kość zwierzęca ma bowiem najczęściej okre­ ślone znaczenie i symbolikę . 13 ZWYCIĘZCA ZAWODÓW - M E D I A T O R E M . S Y M B O L I C Z N O - M A G I C Z N E Z N A C Z E N I E POŻYWIENIA Na szczególny rodzaj zależności między współzawodnictwami i ofiarą wskazuje informacja podana przez S.G. Leskową. Wynika z niej bowiem, że w starożytnych Chinach do składania ofiar dopuszczani byli tylko najlepsi łucznicy. Ofiary przeznaczano m.in. dla bóstwa opiekującego się końmi, prosząc je o ochronę rydwanów i pomnożenie tabunów koni. Sprawdzian umiejętności strzeleckich (oraz - powożenia rydwanami) odbywał się pod­ czas polowań o znaczeniu sakralnym. Upolowane zwierzęta (jelenie, łanie i in.) składano następnie w ofierze bóstwom (Lesková 1974, s. 15-16). Jak widać, rywalizacja między łucznikami była w tym przypadku sposobem wyłonienia osób, którym przyznawano prawo złożenia ofiary. Osoby te reprezentowały określoną społeczność, pełniąc zarazem rolę mediatora mię­ dzy nią, a adresatem, dla którego przeznaczona była ofiara. W Mongolii np. łuki i strzały, uważane tu za esencję mądrości i broń służącą do walki ze złymi duchami, były składane w ofierze na owoo (Bawden 1958, s. 37). Podczas swoich badań na terenie Mongolii natomiast nie znalazłam dowodów, które świadczyłyby o tym, by najlepsi łucznicy mieli przywilej składania ofiar, jak to miało miejsce w Chinach. Zgromadzone przeze mnie informacja wskazywały, że strzelanie z łuku w sytuacjach obrzę­ dowych było tu przede wszystkim elementem magii, służyło walce ze ziem, a w konsekwencji - rozwojowi Natury, zapewnieniu ludziom dostatku, szczęścia (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska-Stawarz 1991 a, s. 102-110). Na pewne podobieństwo do zwyczaju, o którym pisze Leskowa, a ściślej - na związek między zwycięstwem w zawodach a składaniem ofiar, wskazują - jak sądzę - pewne zachowania zapaśników mongolskich. Jak już wspom­ niałam w I I części artykułu, Mongołowie nagradzali najlepszych zapaśników garściami suszonego sera. Zawodnik zjadał nieco pożywienia, pozostałą część pokarmu zaś rozrzucał w różnych kierunkach. W ten sposób, jak 1 3 Por. też informacje o znaczeniu gier w astragale i inne kości zwierzęce w kulturze mongolskiej (Kabzińska-Stawarz 1991). �124 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wynikało z wyjaśnień moich informatorów, dzielił się on swym zwycięstwem z Naturą i widzami. Ofiarowywał zara2:em jedzenie Naturze wierząc, że odda mu ona część swoich sił. Zachowanie to miało również uchronić zawodnika oraz widzów od nieszczęść w przyszłości i zagwarantować im obfitość żywności. Wspomniany tu zwyczaj praktykowany był jeszcze w pierwszej połowie naszego wieku. Przypomina on w jakimś stopniu znane z wielu kultur ceremonie karmienia bóstw, duchów itp. personifikacji Natury, towa­ rzyszące np. obrzędom ofiarnym. O wymianie artykułów spożywczych pomiędzy zwycięzcą zawodów i innymi osobami oraz Naturą czytamy również w źródłach dotyczących Buriatów. Jak podaje M.N. Changałow, najlepszy z zapaśników buriackich otrzymywał czarkę alkoholu od członków swego rodu, a następnie dzielił się tym napojem z duchami opiekuńczymi, pryskając nim w różne strony w ofiarnym geście. Z kolei zawodnik częstował alkoholem jednego ze starców, należącego do tego samego rodu. Podobnie na zakończenie ^wyścigów właściciel najszybszego konia kropił kumysem głowę i kark zwierzęcia, po czym wypijał nieco płynu z naczynia i oddawał je starcowi (Changalov 1958, s. 279, 520). Interesujący przykład podziału pożywienia między uczestnikami zawodów spotykamy u Kirgizów. Jak pisze G.N. Simakow, po zawodach zwanych „rozrywaniem kozła" mięso zwierzęcia gotowano (niezależnie od tego, jak bardzo było ono brudne i poszarpane), a następnie częstowano nim wszystkich obecnych. Kirgizi wierzyli, że im liczniejszy będzie udział, poszczególnych osób w spożywaniu mięsa koziego, tym większej można się będzie spodziewać pomyślności dla wszystkich. Jeśli podczas walki tusza kozła została rozerwana na kawałki, to wówczas każdy z zawodników zabierał zdobytą przez siebie część i zawoził do swego ailu. Tam musiał ugotować ją, a następnie ugościć mieszkańców ailu oraz najbliższych sąsiadów. Ponadto, mężczyzna, który zabił kozła przed zawodami zabierał do swej jurty głowę zwierzęcia i dolne części jego nóg, a następnie gotował je i dzielił się mięsem z bliskimi (Simakov 1984, s. 147). Zdaniem Simakowa, wspomniane zachowania mogą być przeżytkiem ceremo­ nii, której częścią było spożywanie mięsa zwierzęcia totemowego. Jest również możliwe, że „wywodzą się one z innego obrzędu religijno-magicznego (tamże). Moim zdaniem natomiast, dzielenie i spożywanie mięsa kozła, o którego walczono podczas zawodów, może wskazywać na ofiarne znaczenie „walk o koda". O związkach zawodów z ofiarą informuje zresztą sam autor w dalszej części książki (będzie o tym jeszcze mowa w artykule). Zarówno w przypadkach współzawodnictw, jak i ofiary można mówić o roli wspólnie spożywanego pożywienia jako łącznika scalającego wszyst­ kich uczestników obrzędu: ludzi oraz bóstwa, duchy, Naturę i in. . Zacho14 1 4 Interesujące są też, moim zdaniem, uwagi łonowej o roli ofiar składanych przez Koreań­ czyków z przeznaczeniem dla męskich i kobiecych duchów/sił Ziemi. Jak pisze ta badaczka, zjednoczenie tych duchów/sił dzięki ofierze sprzyjało płodności gleby i harmonii w Naturze oraz w całej społeczności (łonowa 1989, s. 202). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 125 wanie to można też interpretować jako - charakterystyczny dla sytuaqi przejścia - symboliczny powrót do początku, do stanu jedni. Wywodzi się ono, być może, z często spotykanych u ludów Azji praktyk polegających na dzieleniu żywności, zdobyczy myśliwskiej i in. między członków wspólnie gospodarującej grupy rodowej, a następnie - rodzinnej (szerzej patrz пр.: Ilminskij 1861; Potapov 1951, s. 174 i in.) Na rolę pożywienia w tworzeniu wspólnoty i znoszeniu granic społecznych wskazują wyraźnie informacje uzyskane przez W. Sieroszewskiego u Jakutów. Wynika z nich пр., że uczest­ nicy uczty weselnej, reprezentujący stronę narzeczonego i narzeczonej, wy­ mieniali między sobą alkohol i kawałki mięsa, mówiąc przy tym: „Jak wy wódką, tak my dzielimy się mięsem i kośćmi bydląt, na znak przyjaźni i pokrewieństwa (Sieroszewski 1935, t. 12, cz. 2, s. 34). Wspólne spożywanie mięsa było też dla Jakutów „symbolem zgody, uczuć przyjaznych, przyłącze­ nia do rodu" (tamże, s. 35). Sieroszewski wyjaśnia następnie, że podobnym symbolem „ale wyższego rzędu", jest wspólne picie kymysu. Święta kymysu, „ysyechy", „są właściwie uroczystością wznowienia i zaznaczenia przyjaz­ nych związków rodowych" (tamże). O roli napojów w tworzeniu wspólnoty i zachowaniu wspomnianych tu tradycji można mówić także w odniesieniu do współczesności i czasów stosunkowo niezbyt odległych. W 1948 r. np. L.P. Potapow zanotował, że pewne koczujące razem grupy kirgiskie produkowały wspólnie kumys. Przy­ gotowywano go w jurcie, do której każdy przynosił kobyle mleko. Gdy kumys był gotów - zwoływano wszystkich do jurty i wspólnie go pito. Każdy też mógł przyjść do jurty w ciągu dnia i napić się kumysu do woli (Potapov 1951, s. 174). Z podobnymi zachowaniami można się dziś także spotkać w Mongolii. Pasterze mongolscy podejmują również podróżnych herbatą lub kumysem, co jest nie tylko dowodem gościnności, lecz także (nieuświadamianym najczęściej) znakiem wspólnoty, do której czasowo włą­ czony zostaje przybysz. M A G I A , O F I A R A I WSPÓŁZAWODNICTWA W I I części artykułu wskazałam m.in., że - podobnie jak inne zachowa­ nia należące do sfery magii - współzawodnictwa są sposobem oddziaływania człowieka na określone siły dla osiągnięcia pożądanych celów. Przytoczyłam również szereg przykładów wierzeń w bezpośredni związek między organi­ zacją współzawodnictw a pomyślnością grupy. Zasadniczym celem współzawodnictw, które urządzano najczęściej w przełomowych momentach cyklu rocznego oraz w sytuacjach granicznych w życiu jednostek i ich rodzin, była stymulacja twórczych mocy Natury, jej życiodajnych sił, a jednocześnie zniszczenie zła zagrażającego człowiekowi i przejawiającego się w postaci chorób, suszy, strat materialnych, bezpłodności itp. Zniszczenie zła stano­ wiło podstawowy warunek pomyślności, której znakiem był np. urodzaj �126 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ roślin, obfitość zwierząt hodowlanych i zwierzyny łownej, i in. Zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia owych celów miała sama walka przybierająca różne formy. Bardzo ważny był również udział zwierząt w zawodach (koni, wielbłą­ dów, baranów i in.). Występowały one w roli mediatora, a także symbolizowa­ ły płodność, siłę i in. O znaczeniu obrzędowych współzawodnictw decydowały też określone zachowania: strzelanie z łuku, rzucanie kamieniami lub/i oszcze­ pem, wyścigi, naśladowanie zwierząt, imitowanie stosunków seksualnych, śmiech, różne rodzaje ruchu, dźwięków, i in. Jak wiadomo, jednym ze środków, za pomocą których człowiek próbuje oddziaływać na moce, decydu­ jące w jakimś stopniu o jego egzystencji i osiągać pożądane cele, jest także ofiara. Przyczynia się ona np. do magiczno-symbolicznej kreacji i re-kreacji świata, sił witalnych Natury oraz czasu, który - jak to określił Pannikar - „rodzi się wraz z ofiarą" (Pannikar 1988, s. 112; por. też uwagi M . Eliadego 0 znaczeniu ofiary regeneracyjnej, jako „rytualnym powtórzeniu aktu stworze­ nia"; jego zdaniem, ofiara została stworzona, „aby kosmos mógł się przejawiać 1 aby ludzie mogli się rozmnażać"; Eliade 1993, s. 182, 332). Jak już pisałam w I części artykułu, powrót do początku, a także do czasów mocarnych, twórczych przodków był także symbolizowany za pomocą różnych środków przez uczestników współzawodnictw. Celem tych zachowań była również re-kreacja, regeneracja Natury, kosmosu itp. Jak podaje A. Basham, w Indiach okresu wedyjskiego składano ofiary, aby zapewnić sobie liczne potomstwo, długie życie, obfitość bydła, zwycięstwo w walce itp. (Basham 1973, s. 292-293). Według M . Eliadego, od czasów wedyjskich, „ofiara jest źródłem życia i duszy wszystkich bogów i wszystkich istot. To dzięki niej bogowie stają się nieśmiertelni, żyją z darów ziemi, jak ludzie żyją z darów Nieba" (Eliade 1984, s. 124). Według J. Huizingi zaś, „cały staroindyjski obrządek ofiarny Wedów polega na idei, że czynność kultowa - czy będzie ona ofiarą, zawodami czy przedstawieniem - przez to, że w rytuale ukazane, oddane lub odwzorowane zostaje pewne pożądane kosmicz­ ne wydarzenie, zmusza bogów do tego, żeby dopuścić owo wydarzenie w rzeczywistości" (Huizinga 1985, s. 31; badacz ten - jak widać - zwraca również uwagę na podobieństwo funkcji współzawodnictw i ofiary). R. Girard natomiast określił ofiarę terminem „interwencji korekcyjnej" (Girard 1987, s. 298). Owo regulujące działanie ofiary jest niezbędne przede wszystkim w sytuacji zachwiania równowagi w przełomowych momentach życia człowieka i Natury. O „interwencji korekcyjnej" można również - mo­ im zdaniem - mówić w odniesieniu do współzawodnictw. Ludowe wierzenia przypisują im bowiem ważną rolę w przywracaniu równowagi, zarówno w wymiarze społecznym, jak i kosmicznym. Spektakularnym przykładem udziału współzawodnictw w przywracaniu i zachowaniu homeostazy są za­ wody łucznicze. Ich celem jest bowiem m.in. walka ze ziem, zapobieganie nieszczęściom (chorobom, suszy itp.) a w konsekwencji - otwarcie drogi dla dobra, szczęścia. Podobne zadanie stawiali sobie łucznicy - bohaterowie popularnych w Azji mitów, którzy ratowali Ziemię przed kosmiczną kata- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 127 strofą i ludzkość - przed zagładą (na tę funkcję łucznictwa zwracałam już uwagę w I części artykułu). Zamaskowaniu strat i przywróceniu równowagi społecznej służyła także organizaqa wypominków i związanych z nimi zawodów. Do takich wniosków prowadzą np. informacje dotyczące organizacji wyścigów koni podczas obrzędu pogrzebowego u Chewsurów. Jak podaje Elaszwili, celem zawodów była demonstracja dobrej kondyqi rodziny. Wprawdzie rodzina ta „poniosła stratę, jednakże jest w stanie żyć godnie, nie traci sił i nie upada ekonomicznie, może walczyć z wrogiem i pozostaje życzliwa dla przyjaciół" . Należy również dodać, że niedopełnienie obowiązku organizacji wyścigów po śmierci domownika narażało jego krewnych na pogardę. Uważano wręcz, że nie zorganizowali oni ceremonii pogrzebowej (Elašvili 1968, s. 105). Innego zdania odnośnie do celu wypominków jest A.P. Tokariew. Twierdzi on, że występujące podczas tych obrzędów ofiary, zawody i zachowania polegające na niszczeniu tego, co cenne były, podobnie jak zadawanie sobie bólu i ran, sposobem wyrażenia żalu po stracie członka rodziny lub rodu (Tokarev 1964, s. 176-181). Organizacja wypominków pociągała najczęściej za sobą bardzo wysokie koszty. Znaczną część majątku przeznaczano m.in. na uczty, ofiary, prezenty dla uczestników uroczystości i nagrody dla zwycięzców zawodów. Z informaqi podanych przez niektórych badaczy wynika jednak, że wydatki towarzyszące pogrzebom i wypominkom miały również inne cele. Turkmeni np. wierzyli, że to, co odda się w dniu śmierci przyjdzie do zmarłego na „tamten świat", stąd - duże nakłady na ceremonie ku стхл zmarłych, urządzane w 1, 3, 7 i 40 dniu po czyjejś śmierci (Obezberdyev 1962, s. 164). Ofiary, zawody i inne zachowania występujące w kontekście wypominków miały więc służyć symbolicznemu przemieszczeniu określonych dóbr z „tego świata" do krainy zmarłych. Organizatorzy wypominków pragnęli też wprawić ducha zmarłego w dobry nastrój, zapewnić sobie jego przychylność (por. Dzumagulov 1959, s. 89). Zapewnienie pomyślności duchom zmarłych na „tamtym świecie" było zarazem gwarancją spokoju dla pozostałych przy życiu członków określonej grupy. Moim zdaniem, organizacja zawodów i innych zachowań na zakończenie obrzędów pogrzebowych lub podczas kolejnych wypominków może być również interpretowana jako sposób przekazywania określonego komunikatu, symbol sytuacji granicznej, a zarazem znak życia grupy, jej siły. 15 1 5 Przytoczę tu dla porównania fragment z Księgi „Mądrość Syracha" {Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu), gdzie zaleca się ograniczenie smutku po śmierci członka rodziny do koniecznego minimum, by zachować siły niezbędne dla życia: „Płacz gorzko i z przejęciem uderzaj się w piersi,/ zarządź żałobę odpowiednio do jego (zmarłego - I.K-S) godności,/dzień jeden lub dwa, dla uniknięcia potwarzy,/ potem już daj się pocieszyć w smutku!/Ze smutku bowiem śmierć następuje:/smutek serca łamie s i ł ę ^ y l k o do chwili pogrzebu niechaj trwa smutek/bo życie udręczone - przekleństwem dla serca, /Nie oddawaj smutkowi swego serca,/ odsuń go, pomnąc na swój koniec./Nie zapominaj, że nie ma on powrotu,/tamtemu nie pomożesz, a sobie zaszkodzisz." (Syr 38, 17, 21). Księga ta powstała na początku П w. p.n.e. w Jerozolimie i wywodzi się ze starotestamentowej tradycji judaistycznej. �128 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Na symboliczny związek ofiar z sytuacją graniczną zwracał m.in. uwagę E. Leach. Według niego, ofiary są „wskaźnikami granic społecznego czasu", „ofiarowanie [zaś] jawi się jako akt magiczny, przenoszący ciąg działań do następnego stadium" (Leach, Greimas 1989, s. 86). Takie samo znaczenie mają, moim zdaniem, współzawodnictwa organizowane w kontekście ob­ rzędów przejścia i w innych sytuacjach granicznych (o symbolicznym udziale zawodów w wyznaczaniu, przekraczaniu i niwelowaniu granic czasowych, społecznych, przestrzennych i in. pisałam szerzej w I części artykułu). Zawo­ dy, występujące najczęściej w końcowej lub (rzadziej) w początkowej fazie obrzędu, oddzielają przy tym zachowania należące do czasu zwykłego od zachowań przynależnych porządkowi działań i czasowi sakralnemu. Współ­ zawodnictwa mogą też sytuować się pomiędzy różnymi etapami obrzędu. (Ma to miejsce przede wszystkim podczas wesela). Stanowią one część ob­ rzędu i są kolejnymi progami, których przejście może decydować o zawarciu małżeństwa lub sankcjonuje związek małżeński, stając się formą sakramentu (znaczeniu współzawodnictw weselnych poświęciłam również obszerniejsze fragmenty opublikowanych wcześniej części tekstu). Jak widać, współzawodnictwa i ofiara mają podobne cele. Przypisywany im udział w kreowaniu nowego porządku i modelowaniu rzeczywistości zgodnie z oczekiwaniami człowieka pozwala zarazem traktować je jako rodzaj zabiegów magicznych. Współzawodnictwa i ofiara są więc elementem magii. Można w nich również widzieć dar, mający wywołać rewanż ze strony określonego adresata: duchów opiekuńczych, bóstw i in. Dar ten może mieć charakter symboliczny. Jak bowiem zauważa E. Leach, bogowie nie po­ trzebują od ludzi prezentów lecz domagają się znaków podporządkowania. Ważny jest przede wszystkim akt ofiarny, będący symbolem dawania , jako pewnego wyrazu stosunków wzajemności, a nie wymiany materialnej" (Leach, Greimas 1989, s. 85). Moim zdaniem jednak, ludowe sposoby inter­ pretacji ofiary/daru wskazują na to, iż w ceremonii ofiarnej bardzo ważna jest zasada wymiany dóbr (nie tylko materialnych). Składający ofiarę ocze­ kują bowiem najczęściej rewanżu, odpowiedzi na ten dar, przy czym dar bogów ma przeważnie o wiele większą wartość od tego, co jest im w stanie ofiarować człowiek. Ten rodzaj wymiany łączy się natomiast z relacją opartą na podporządkowaniu człowieka nadludzkim siłom. Ofiary i współzawodnictwa, podobnie jak inne zachowania pełniące funkcje magiczne, mogą ponadto uczestniczyć w procesie komunikaqi. Zdaniem E.S. Nowik пр., fakt ten sprawia, że przeciwstawianie sobie np. magii ofierze - jak czynią to niektórzy badacze - jest bezcelowe. Powinno się tu raczej mówić o różnych fazach i formach komunikacji, odbywającej się w ramach jednego procesu przekazywania informacji (Nowik 1984, s. 146). Zdaniem autorki, magia jest procesem semiotycznym. W trakcie zabiegów magicznych człowiek - za pomocą całego zespołu znaków - próbuje mo­ delować pewien program zachowań lub obraz działań, kierując go do określonego adresata, by sprowokować go do reakcji zgodnych z oczekiwa- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 129 niami społeczności (tamże, s. 122). Nawiązując m.in. do ustaleń M . Maussa, Nowik przypomina, że podobne znaczenie ma ofiara (tamże, s. 135-136). Pisząc o elementach języka tekstu obrzędowego, służącego komunikaqi między jednostkami i grupami społecznymi oraz między ludźmi i Naturą (jej personifikacjami) Nowik wymienia także pewne rodzaje współzawodnictw (bieg, chód oraz strzelanie z łuku). W dalszych wywodach koncentruje się jednak przede wszystkim na magii i ofierze jako obrzędowych formach wielokierunkowej komunikacji, znacznie mniej uwagi poświęcając współzawodnictwom. Magia, ofiara i współzawodnictwa są więc sposobami przekazywania komunikatów, określonych programów, a zarazem mają kształtować rzeczy­ wistość w sposób zgodny z celami przypisywanymi im przez organizatorów tych zachowań. Według Nowik, w magii ów przekaz programu skonstruo­ wany jest tak, by był korzystny dla nadawcy komunikatu, a w ofierze - jako korzystny dla jego odbiorcy (s. 144). Jak widać, istnieją jednak pewne zasa­ dy, które usprawiedliwiają przeciwstawianie magii ofierze, nawet jeśli oba rodzaje zachowań traktujemy jako formy komunikacji, środki przekazu symbolicznych treści itp. Badaczka - powołując się na wyniki prac innych autorów - podkreśla zarazem, że istota większości ofiar polega na dzieleniu się z adresatem tym, co posiada człowiek, przekazaniu mu części własnej zdobyczy, bogactwa itp. Mniej istotny zaś jest błagalny, proszalny, aspekt ofiary (tamże, s. 136-137). Nowik zwraca również uwagę na pewien typ wymiany, jaka dokonuje się np. na poziomie dwu grup krewniaczych uczestniczących w obrzędzie weselnym. Dzięki współzawodnictwom, w których zwycięstwo przypada zwykle grupie reprezentującej żeniącego się mężczyznę, panna młoda (stanowiąca specyficzną wartość i siłę jako obiekt walki) przechodzi z własnej grupy do grupy męża. Oprócz wspomnianej wymiany sił/wartości podczas wesela następuje również wymiana dóbr materialnych (kałym, wiano); (Nowik 1984, s. 186-187). Na zmianę (przemieszczenie) własności w efekcie udziału w grze wskazy­ wał m.in. R. Caillois. Uwaga ta dotyczyła gier hazardowych. Generalnie jednak, zdaniem tego autora, istotną cechę gry stanowi to, że „nie prowadzi ona do powstania żadnego bogactwa, żadnego dzieła" (Caillois 1973, s. 300). Z twierdzeniem tym trudno byłoby się jednak zgodzić całkowicie, tj. w odniesieniu do różnego rodzaju współzawodnictw. Okazuje się ono nie­ prawdziwe wówczas, gdy odwołujemy się np. do ludowych interpretacji zawodów, a zwłaszcza - jeśli zwracamy uwagę na ich funkcje magiczne. W myśl ludowych wierzeń bowiem, określających m.in. cele organizacji zawodów występujących w sytuacjach granicznych, tego typu zachowania mają wpływ na kształtowania rzeczywistości zgodnie z oczekiwaniami ich uczestników (podobnie jest w przypadku ceremonii ofiarnych). Decydują też one nierzadko o organizacji nowego porządku społecznego (zawarciu małżeństwa, zajęciu określonego stanowiska, rozstrzyganiu sporów). Po­ dobne znaczenie mają także ofiary. �130 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Jak już wielokrotnie wspominałam w tym tekście, uczestnicy zawodów dzielą się również np. z Naturą i innymi uczestnikami zawodów (widzami) swym zwycięstwem, nagrodą, siłami. W ten sposób pragną jednak zarazem wywołać określoną reakcję ze strony nadludzkich mocy, by zapewnić pomy­ ślność grupie, którą reprezentują w zawodach. Jednym z podstawowych celów zawodów jest również pobudzanie życiodajnej energii, sił Natury. Spodziewaną konsekwencją tego działania ma być przyrost dóbr material­ nych, a także - długie życie, zdrowie, liczne potomstwo itp. Energia uwal­ niana podczas zawodów i demonstrowana na różne sposoby zaczyna więc przejawiać się jako materia. Jawi się człowiekowi w postaci różnych form materialnych. Można tu więc mówić o jeszcze jednym typie wymiany, jaka zachodzi między energią i materią. Reasumując, współzawodnictwa mogą występować w roli ofiary, pełniąc jednocześnie funkcje magiczne. Uczestniczą one również w akcie komu­ nikacji między grupą ludzi i Naturą oraz różnymi bóstwami, duchami itp. Należy przyjąć, że zachowania zawodników i środki, za pomocą których przekazują oni określone komunikaty są zrozumiałe dla ich odbiorcy. Praw­ dopodobnie w jakiejś części przekaz ten następuje na zasadzie telepatii. Bardzo ważne są jednak w tym przypadku również określone zachowania symboliczne, a także działania mające ułatwić nawiązanie kontaktu z od­ biorcami komunikatów. Jak wiadomo, w przypadku ceremonii ofiarnych i innych aktów magicz­ nych, intencje ich wykonawców przekazywane są najczęściej za pomocą określonych tekstów słownych, zaklęć., inwokacji oraz rytualnych gestów. Podczas współzawodnictw temu celowi służy np. czytanie modlitw, śpiewanie pieśni, recytacja wierszy przed walką, jak również gra na instrumentach muzycznych, taniec, wiązanie grzyw i ogonów koniom wyścigowym, klaskanie w dłonie, wypowiadanie zaklęć i in. Są to również sposoby zaproszenia przedstawicieli „innego świata" do udziału w zawodach w charakterze widzów, a zarazem gości, cieszących się szczególnym szacunkiem. O znaczeniu nie­ których z tych zachowań była już mowa w poprzednich częściach artykułu. Badacze współzawodnictw nie zwracają najczęściej uwagi na werbalne i pozawerbalne sposoby przekazywania określonych treści przez uczestni­ ków współzawodnictw, ani na symboliczne znaczenie poszczególnych za­ chowań zawodników. W poszukiwaniu tego typu informacji można jednak czasem - jak sądzę - odwoływać się (z koniecznymi zastrzeżeniami) do wyników badań nad znaczeniem zachowań, które występują zarówno pod­ czas zawodów, jak i w innych dziedzinach (obszarach) kultury. Wiadomo пр., że muzyka pełni m.in. rolę „drogowskazu". Podobnie jak teksty poetyc­ kie, służy ona także ustanowieniu kontaktów ze światem mitycznym (na ten temat patrz пр.: Sagalaev, Oktjabr'skaja 1990, s. 180). O roli bębnów w ustanawianiu więzi między ludźmi i istotami opiekuńczymi, dobrymi du­ chami, podczas obrzędów pisze też np. Wdowin (1973, s. 84; informacja dotyczy Kodaków). W niektórych źródłach znajdujemy również dane wska- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 131 żujące bezpośrednio na szczególną funkcję muzyki towarzyszącej zawo­ dom. Występuje ona w roli pośrednika między światem żywych i zmarłych. Podczas wspomnianego już wcześniej święta łodzi o kształtach mitycznych smoków, dźwięki bębnów miały prowadzić duchy zmarłych przodków na miejsce zawodów. Chińczycy wierzyli, że duchy te przybywają łodziami z krainy, w której zachodzi Słońce, by pomóc krewnym i zapewnić im dobre zbiory ryżu (Aijmer 1964, s. 42, 45-46). Wierzono też, że duchy przodków, reprezentowane przez załogi poszczególnych łodzi, staczały ze sobą walkę. Przeciwnikami byli tu żywi i zmarli członkowie lineaży powiązanych ze sobą poprzez wymianę kobiet. Celem tej walki była ochrona własnej grupy przed niekorzystnym działaniem „obcych" lineaży na zbiory posadzonego przez nią ryżu (Aijmer 1964, s. 114 i in.; por. też informacje o magicznych funkqach muzyki podane w I I części artykułu). Dźwięki instrumentów muzycz­ nych mogą też informować o przebiegu i wynikach walki. Przykładem są m.in. zawody polegające na wyciąganiu kołka wbitego w ziemię za pomocą piki przez jeźdźców konnych. W 1976 r. takie zawody, noszące nazwę niza bazi (niza = pika, bazi = gra, zawody) obserwowała w Afganistanie polska badaczka J. Pstrusińska. Według jej informacji, dźwięki bębnów towarzyszą­ cych zawodom wzmagały się, gdy zawodnik podjeżdżał do palika. Nasilały się zaś jeszcze bardziej, gdy osiągnął cel. W tym samym momencie widzo­ wie krzyczeli „Ałła!". Jeśli jednak jeździec nie wykonał zadania - muzyka milkła. Zdaniem wspomnianej badaczki, zawody tego typu stanowiły ele­ ment treningu żołnierzy. Bardzo ważna była tu umiejętność błyskawicznego wybijania palików podtrzymujących namioty zamieszkałe przez członków atakowanych ludów. Po wybiciu palika z ziemi namiot składał się i przy­ krywał znajdujące się w nim osoby wraz z dobytkiem . Jak podaje M . Tatar, istnieją historyczne źródła z 1822 r. dotyczące or­ ganizacji święta ku czci gór przez Mongołów, w których termin „święta" znaczy nie tylko ofiary z produktów spożywczych przeznaczone dla bogów (Tatar 1976, s. 11, przyp. 44; niestety, autorzy - na których powołuje się badaczka - N. Poppe i D. Banzarow - nie potwierdzają tego rodzaju zwią­ zków językowych). Przykłady świadczące o tożsamości pojęć określających zabawę, grę, skakanie, ofiarę, dar, walkę, zawarcie małżeństwa, święto, uroczysty taniec ofiarny i in. podaje natomiast J. Huizinga. Egzemplifikacje te nie dotyczą wprawdzie ludów Azji (autor sięga bowiem przede wszystkim do języków germańskich występujących w Europie zachodniej) warto jednak o nich wspomnieć, gdyż sygnalizują zjawisko niezmiernie istotne dla prezen­ towanych tu rozważań. Wywody autora (oparte również na przykładach z greki, łaciny i języków semickich) prowadzą ponadto do wniosku o pier­ wotnej nierozerwalności pojęć oznaczających np. zabawę, walkę i polowanie. Czynnościom tym dopiero z czasem nadano w poszczególnych kulturach odrębne czy wręcz przeciwstawne znaczenia. 16 Informacja ustna badaczki. �132 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Wspomniane tu związki terminologiczno-semantyczne nie były przed­ miotem moich badań. Wymagają one specjalistycznego przygotowania. Nie są też zapewne powszechne . Już jednak te pojedyncze przykłady potwier­ dzają możliwość istnienia wspólnych korzeni interesujących nas tutaj za­ chowań, a także nasuwają przypus2czenie o podobieństwie ich funkcji. W prezentowanym tu artykule wskazałam na daleko idącą jedność zawodów i ofiary, korzystając z materiałów etno-historycznych. Można się spodzie­ wać, że specjalistyczne badania językoznawcze przyniosłyby wiele nowych, interesujących danych na potwierdzenie związków zasygnalizowanych m.in. przez cytowanych tu J. Huizingę i M . Tatar. Badania te byłyby również pomocne w weryfikacji hipotez sformułowanych na podstawie materiałów etno-historycznych. 17 Niektórzy badacze uważają, że S2;eroko rozumiana gra (w tym także współzawodnictwa, igrzyska itp.) jest cechą „innego świata", a zarazem alternatywnym dla życia ludzkiego sposobem istnienia. Cechą świata ludzi jest natomiast praca (Sagalaev, Oktjabr'skaja 1990, s. 120n; na poparcie tej tezy autorzy przytaczają szereg przykładów wierzeń ludów tureckich z po­ łudniowej Syberii). Ta interesująca koncepcja, przedstawiona przez Sagałajewa i Oktjabrską, z pewnością również wymaga dalszych badań, w tym zgromadzenia materiałów reprezentatywnych dla innych ludów Azji. Ko­ nieczna jest także kontynuacja prac nad związkami współzawodnictw z ofia­ rą. Niezbędne jest w tym przypadku przeprowadzenie badań terenowych wśród mieszkańców różnych obszarów kontynentu azjatyckiego. Jestem pewna, że badania te przyniosłyby cenne informacje pozwalające na znaczne poszerzenie dotychczasowego stanu wiedzy o znaczeniu współzawodnictw, a także na weryfikację niektórych wniosków i iiipotez. Konieczny jest rów­ nież dalszy rozwój badań nad udziałem współzawodnictw w procesie komu­ nikowania i środkami przekazu informacji, jakimi posługują się zawodnicy. ZAKOŃCZENIE Analizując zachowania uczestników współzawodnictw, stanowiących za­ sadniczy element obrzędów przejścia, w kolejnych artykułach próbowałam - na wybranych przykładach - określić rolę i znaczenie tego typu zachowań w kulturach ludów Azji. Tam, gdzie po:swalały na to dostępne mi materiały, wskazywałam na ludowe interpretacje 2awodów, pozwalające m.in. określić 1 7 Zdaniem J . Pstrusińskiej пр., związki te me występują w językach ludów afgańskich; inf. ustna. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 133 cele wspólzawodnictw występujących w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym. W przypadku braku odpowiednich informacji, reprezentu­ jących kategorię „emic", odwoływałam się do ogólnych prawidłowości myślenia symbolicznego występujących w danej kulturze lub mających walor uniwersalny. Skoncentrowałam się przede wszystkim na tych rodzajach wspólzawod­ nictw, które nosiły charakter masowy i - jak można wnioskować na podstawie źródeł - były bardziej typowe dla kultury poszczególnych ludów Azji niż tak rozpowszechnione dziś w Europie i USA wschodnie sztuki walki. Analiza różnych rodzajów zawodów: wyścigów, biegów, skoków, zapasów, łucznictwa, i in., pozwoliła na sformułowanie szeregu wniosków i hipotez, ukazujących wielofunkcyjność i bogactwo znaczenia wspólzawod­ nictw. Jednocześnie starałam się wykazać, że dla ludów Azji X I X - początku X X w. współzawodnictwa były ważnym elementem obrzędowości rodzinnej, dorocznej, religijnej, a ich rola wykraczała daleko poza granice zabawy. Wystarczy chociażby posłużyć się przykładem współzawodnictw, od wyniku których zależała przyszłość uczestniczących w nich osób - zwłaszcza zawarcie małżeństwa. W tym przypadku współzawodnictwa decydowały o nowym porządku społecznym, inicjowały też nierzadko cały cykl działań obrzędowych. Ta rola w inicjowaniu wydarzeń i tworzeniu nowego porząd­ ku społecznego powtarza się często w poszczególnych przypadkach zawo­ dów. Takie znaczenie mają nie tylko zachowania związane z zawarciem małżeństwa ale też np. pojedynki mające rozstrzygać spory lub należące do obrzędowości pogrzebowej. Wyraźny jest przy tym ich związek z kolej­ nymi etapami wyłączania zmarłego ze społeczności żyjących i wierzeniami 0 wędrówce duszy w świecie pozagrobowym, kontaktach między „tym" 1 „tamtym światem". Szczególne znaczenie w obrzędach pogrzebowych mają wyścigi, biegi i skoki. Pełnią one funkcje mediacyjne a zarazem występują w roli symbolicznego środka transportu zmarłych do świata, w którym będą przebywać po śmierci, by kontaktować się z żywymi tylko w określonym czasie i sytuacjach, za pośrednictwem wybranych osób ( w tym - zwycięzców zawodów). Miejsce współzawodnictw w strukturze obrzędów nie jest dziełem przy­ padku lecz wynika m.in. z przypisywanego im znaczenia i funkcji. Współ­ zawodnictwa występujące w obrzędowym kontekście sytuowane są naj­ częściej na granicy sacrum i profanum, święta i codzienności, pracy i zabawy. Ich uczestnicy, za pomocą odpowiednich środków, symbolizują ów stan przejścia, sytuację graniczną, a zarazem umożliwiają wyjście ze stanu mi­ nionego ku przyszłości. Rola ta występuje szczególnie wyraźnie w obrzędach weselnych, a także np. w kirgiskim wyścigu wypominkowym, w którym zwycięzca łamie flagę żałobną, kończąc tym samym okres żałoby i działania ducha zmarłego na ziemi. Zawody są też środkiem magiczno-symbolicznym, dzięki któremu następuje np. włączenie dziecka do kolejnej grupy lub pod­ grupy wiekowej, wyłączenie kawalera i panny ze stanu wolnego i włączenie �134 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ ich do stanu małżeńskiego, odseparowanie zmarłego od świata żyją­ cych i przeprowadzenie jego ducha do krainy zmarłych. Tę samą funkcję mediacyjno-porządkującą pełnią współzawodnictwa występujące podczas obrzędów dorocznych (kalendarzowych, gospodarczych i religijnych). Współzawodnictwa odgrywają też ważną rolę w symboliczno-magicznym procesie przejścia od śmierci do życia, jego re-kreacji. Zawodnicy posługują się przy tym rozmaitymi środkami symbolicznymi. Należą do nich zarówno określone zachowania, jak też „rekwizyty": chustki, ręczniki, pasy, wstążki, rzemienie a więc obiekty, które - jak się przyjmuje - są nie tylko znakiem sytuacji liminalnej lecz także umożliwiają konieczną w takiej sytuacji izo­ lację osób będących głównymi postaciami obrzędu. Podczas współza­ wodnictw często występują czynności wiązania węzłów, zaplatania włosów, opasywania, a także opozycyjne wobec nich czynności rozwiązywania, przecinania, rozrywania, rozciągania itp. Uczestnicy zawodów posługują się też innymi środkami symbolizującymi zmianę, przekraczanie granic. Spektakularnym przykładem są tu wyścigi konne, biegi, skoki przez ogień, linę lub kij i in. Wiele zachowań symbolizuje przejście od śmierci do życia, powrót do początku, będący warunkiem re-kreacjL Obok zachowań symbolicznych wy­ stępuje jednak niekiedy rzeczywista walka na śmierć i życie, a przynajmniej „do pierwszej krwi". W takich przypadkach można - moim zdaniem - rów­ nież mówić, iż zawody występują w roli ofiary dla duchów, bogów, Natury... Niektóre zachowania (wiązanie włosów koniom wyścigowym, smarowanie ciał oliwą przez zapaśników, nagradzanie zwycięzcy skórą owcy ofiarnej itp.) świadczą natomiast, jak sądzę, o zastępowaniu ofiar z ludzi lub zwierząt ofiarą symboliczną. O związkach zawodów z ofiarą świadczą ponadto: wspólny tym zachowaniom kontekst czasowo-sytuacyjny oraz potwierdzone przez źródła fakty składania w ofierze zwycięzców zawodów lub dopusz­ czanie do złożenia ofiary wyłącznie najlepszego zawodnika. Można mówić ponadto o podobieństwie symboliki, funkcji i celów współzawodnictw oraz składania ofiar. W obydwu przypadkach mamy też do czynienia z aktem, dzięki któremu - by użyć tu sformułowania E. Leacha, „następuje przenie­ sienie ciągu wydarzeń do następnego stadium". Dzięki ofierze i współzawodnictwom możliwy jest ponadto przekaz energii pomiędzy uczestnikami ob­ rzędu, a także - na różnych poziomach kosmosu. Wierzenia wyjaśniające cele organizacji poszczególnych rodzajów zawodów nasuwają także przy­ puszczenie, że energia uwalniana podczas zawodów zostaje przekształcona w różne formy materii. Zgodnie z ludowymi wierzeniami, re-kreacja życia poprzedzona jest sym­ bolicznym powrotem do początku, do śmierci i okresu płodowego, do stanu zawieszenia. Stan ten jest symbolizowany także przez odpowiednie zacho­ wania zawodników, np. naśladowanie zwierząt, nagość. Podział zawodni­ ków na grupy jest przy tym najczęściej zgodny z podziałami społeczno-terytorialnymi, te zaś odpowiadają organizacji przestrzennej świata. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 135 Materiały etnograficzne, a także folklorystyczne, wskazują na rolę za­ wodników w przywracaniu i utrzymaniu równowagi (w wymiarze społecz­ nym oraz kosmicznym). Szczególnie pożądane jest przywrócenie równowagi po śmierci członka rodziny lub np. przywódcy wspólnoty. W takich sytuaqach obserwujemy jednocześnie wzmożoną demonstrację znaków życia: ru­ chu, uczt, pijaństwa, darów a także ofiar i zawodów. Zachowania te pełnią jednocześnie funkcje magiczne. Są też elementem procesu komunikaqi. Współzawodnictwa, podobnie jak ofiara i inne działania magiczne, stają się środkiem oddziaływania na rzeczywistość, warunkują płodność Natury, bogactwo, niszcząc zarazem zło. Znamienny jest np. fakt, że broń (łuki, strzały, włócznie, miecze, oszczepy i in.) służąca zabijaniu przeciwnika (także w znaczeniu symbolicznym) odgrywa zarazem - w myśl ludowych wierzeń - zasadniczą rolę w magii płodności, kreacji. Udział w pobudzaniu życiodaj­ nych sił Natury, pomnażaniu bogactwa, ma też wiele innych form zawodów. Niektóre z nich (łucznictwo, rzucanie oszczepem, rozrywanie skóry zwierzę­ cej) wręcz interpretowane są jako symboliczny akt zapłodnienia. Warto ponadto zwrócić uwagę na powtarzalność pewnych wątków w mi­ tach kreacyjnych i zachowaniach zawodników. Przykładem mogą być czyn­ ności polegające na wydobywaniu określonych przedmiotów (np. monet lub kawałków srebra) z dna naczynia napełnionego kumysem, wspinanie się na słup i zjeżdżanie po linie, rozcieranie piasku w dłoniach, naśladowanie byków kopiących ziemię, rozciąganie przedmiotów, podnoszenie kamieni itp. W ten symboliczny sposób zawodnicy powtarzają akt kreacji. Walka zaś -jak wynika z mitów - jest nieodłącznym elementem dziejów świata, a kon­ flikty w świecie bogów poprzedzają konflikty w świecie człowieka, stają się ich prawzorem. W swojej pracy świadomie unikam stosowania terminu „sport", zastę­ pując go słowem „zawody" lub „współzawodnictwa". Takie postępowanie jest wynikiem niezbędnego, jak sądzę, kompromisu, próby połączenia róż­ nych sposobów widzenia badanych zachowań: mieszczącego się w tradycji azjatyckiej, z jednej strony, i charakterystycznego dla współczesnego Euro­ pejczyka, z drugiej. Z uwagi na geograficzny zakres pracy i oparcie jej na materiałach dotyczących kultury ludowej (głównie X I X i pocz. X X w.) właściwsze wydaje mi się używanie terminu „współzawodnictwa". Są one wprawdzie, podobnie jak dzisiejszy sport, zorganizowaną, tj. przebiegającą według określonych reguł, formą rywalizacji, jednakże - w odróżnieniu od współczesnego sportu - pełnią często funkcję magiczną, mają znaczenie rytualne, sakralne, a ich uczestnicy posługują się rozmaitymi środkami sym­ bolicznymi np. dla zaznaczenia sytuacji przejścia. Podobne zabiegi terminologiczne, mające na celu odróżnienie współ­ czesnego sportu od zawodów, które organizowano w przeszłości, stosowane są przez różnych badaczy. Ju. Łukaszin np. często, aczkolwiek nie zawsze konsekwentnie, używa w tym przypadku określenia „tradycyjne współza­ wodnictwa" lub „gry ludowe" (Lukashin 1980). A. Galicki z kolei, wprowadza �136 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ rozróżnienie między sportem ludowym (tradycyjnym) i współczesnym („czy­ stym"). Pisze on o wyścigach konnych, urządzanych przez Gruzinów pod­ czas obrzędów pogrzebowych. Jak nakazywała tradycja, zawody rozgry­ wano w górach. Ich uczestnicy zjeżdżali konno z wysokich partii gór po zboczach w doliny. Galicki podkreśla, że tę formę zawodów można dziś jeszcze spotkać w niektórych częściach Gruzji, występuje ona jednak poza kontekstem uroczystości pogrzebowych i ma czysto sportowe znaczenie (Galitsky 1980, s. 100). Przekonującym argumentem, przemawiającym za koniecznością i zasadnością stosowania terminu „sport" w ograniczonym zakresie są, moim zdaniem, uwagi G. Aijmera odnośnie do ceremonii (święta) łodzi-smoków. Te znane od wieków zawody organizowane są również obecnie w niektórych prowincjach Chin, jednakże w formie znacznie uproszczonej i zubożonej w stosunku do wzorów potwierdzonych przez źródła historyczne. Jak słusznie pisze Aijmer, współcześni badacze określają najczęściej wyścigi łodzi-smoków jako sport, tymczasem mamy tu do czynienia przede wszystkim z systemem symboli i zachowań symbolicznych stanowiących część tradycyjnej kultury społeczeństwa chińskiego (Aijmer 1964, s. 20). Należy również podkreślić, że pojęcie sportu, we współczesnym rozumie­ niu, zaczęło funkcjonować w Azji stosunkowo późno. Na szerszą skalę upowszechniło się ono na początku X X w. Zwraca na to np. uwagę Frederic, pisząc o japońskich zapasach sumo. Początkowo nie uchodziły one za sport, lecz były formą walki o znaczeniu sakralnym. Zawody urządzano w świątyni w ściśle określonych dniach. Z czasem dopiero sumo stało się rodzajem widowiska, które można było zorganizować w dowolnym miejscu i czasie (Frederic 1988, s. 207). Z materiałów, jakie zaprezentowałam w swoich pracach wynika wyraźnie, że znaczenie sakralne utraciło wiele form współzawodnictw, nie mówiąc o zubożeniu innych funkcji przypisywanych w przeszłości tego rodzaju zachowaniom. We współczesnych społeczeństwach wiedza o znaczeniu współzawod­ nictw i roli, jaką odgrywały one w kulturach ludów Azji jest znikoma. Za pośrednictwem licznych podręczników i środków masowego komunikowa­ nia upowszechnia się też przede wszystkim znajomość technik różnorodnych stylów walki (karate, aikido, judo, kung fu i in.) Tymczasem, jak starałam się wykazać, współzawodnictwa ludów Azji są o wiele bardziej różnorodne, bogatsze. Przypisywano im ponadto ważną rolę w procesie komunikaqi między człowiekiem i Naturą, światem bogów, duchów itp., a także moc organizowania nowego porządku społecznego i kosmicznego w momentach przełomu. Jako element magii i forma ofiary współzawodnictwa były także, zgodnie z ludowymi wierzeniami, środkiem decydującym w znacznym stop­ niu o warunkach ludzkiej egzystencji. Znaczenie nadawane współzawodnictwom wyjaśnia ich obecność w kontekście obrzędów przejścia, a także w innych sytuacjach granicznych. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 137 LITERATURA Aijmer G. 1964 The Dragon Boat Festival on the Hupeh-Hunan Plain, Central China. A Study in the Ceremonialism of the Transplantation of Rice, Stockholm. Ardzinba V.G. 1982 Rituály i mify drevnej Anatolii, Moskva. B a s h a m A. 1973 Indie, Warszawa. B a u e r H . , C a r l q u i s t S. 1974 Japanese Festivals, Tokyo. B a w d e n C.R. 1958 Two Mongols Texts Concerning Obo-Worship, „Oriens Extremus", vol. 5, Nr 1, s. 23-41. B o b r i n s k o j A.A. 1908 Gorcy verchov'ev Pjandža (vachancy i iskasimcy). Očerki by ta, Moskva. Bogoraz V.G. 1991 Material naja kultura čukčej, Moskva. B o y l e J.A. 1965 A Form of Horse Sacrifice Amongst the 13-13 Centuries Mongols, „Central Asiatic Journal", vol. 10, m 3-4. C a i l l o i s R. 1973 Żywioł i ład. Warszawa. C h a b r o s К. 1992 Beckoning Fortune. A Study of the Mongol Dalalga Ritual, Asiatische Forschungen, Bd 117, Wiesbaden. C h a n g a l o v M.N. 1958 Sobranie sočinenij, t. 1, Ulan Ude. D a š e v a N.B. 1984 К voprosu o tradicionnych prázdníkách v Burjatii, Polevye Issledovanija Instituta Etnografii 1980-1981, Moskva. D e r a n i y a g a l a P.E.P. 1959 Some Sinhala Combative, Field and Aquatic Sports and Games, Colombo. Dupree L. 1966 Aq Kupruk: a Town in North Afhanistan, American Universities Field Staff. Report Services, vol. 10, Nr 9, New York, s. 20-23. D ž u m a g u l o v A. 1959 Nekotorye obyčai i obrjady dorevoljucionnoj kirgizskoj semii, Izvestija A N K S S R , Serija Obščestvennych Nauk, t. 1, Frunze. E b e r h a r d W. 1942 Lokalkulturen im alten China, t. 1, Leiden. E l a š v i l i V.I. 1968 Iz istorii konnogo sporta v Gruzii. Chevsurskie skacki „cchen" vprošlom i nastojaščem, „Sovetskaja Étnografija", vol. 4, s. 104-109. E l i a d e M. 1974 Shamanism. Archaic Techniques of Ecstasy, Princeton University Press. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 1, Warszawa. 1993 Traktat o historii religii, Warszawa. Etnografija 1980 Etnografija karakalpakov XIX i načala XX v. (materiały i issledovanija), Taškent. Frederic J. 1988 G a j e k J. 1934 Życie codzienne w Japonii u progu nowoczesności (1868-1912), Warszawa. Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów, A T N we Lwowie, Dz. I I , t. 13, z. 2. �138 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ G a l i t s k y A. 1980 Caucasian Folk Games, [w:] National Folk Sports in the USRR, Moscow, s. 88-110. G i r a r d R. 1987 Kozioł ofiarny, Łódź. G r a n t M. 1980 Gladiatorzy, Wrocław. H e e s t e r m a n J.C. 1957 The Ancient Indian Royal Consecration, S. Gravenhage. Herodot 1959 Dzieje, t. 1, Warszawa. H u i z i n g a J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa. I l m i n s k i j N.I. 1861 Drevnij oby čaj raspredelenija kuskov mjasa sochranivšijsja u kirgizov, Izvestija Archeologičeskogo Obščestva, t. 2, SPb. I o n o v a Ju.V. 1989 Simvoly v sezonnych obr jadach seVskich obščin Korei (konec XIX-načal о XX v.), [w:] Ětnograflčeskoe izučenie znakových sredstv kultury, Leningrad, s. 189-204. Istorija i kul'tur a 1987 Istorija i kul'tura čukčej. Istoriko-étnografičeskie očerki, Leningrad. Its R.F. 1960 Miao. Istoriko-ětnograflčeskij očerk, Trudy Instituta Etnografii, Moskwa, t. 60. I v a n o v V.V. 1989 Problemy étnosemiotiki, [w:] Ětnograflčeskoe izučenije znakových sredstv kultury, Leningrad, s. 38-62. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1987 Eriin Gurvaan Naadam - Three Games of the Men in Mongolia, „Etimología Polona", vol. 13, s.45-39. 1991a Games of Mongolian Shepherds, Warszawa. 1991b Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnografii, „Etno­ grafia Polska", t. 35, z. 1, s. 173-191. 1992 Nic w przyrodzie nie ginie, „Etnografia Polska", t. 36, z. 1, s. 135-159. 1993 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część I, „Etnografia Polska", t. 37, z. 1, s. 93-164. 1994 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część II, „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 187-218. K a r m y š e v a B.Ch. 1987 К voprosu o kuVtovom značenii konnych igr w Srednej Azii, [w:] Prošloe Srednej Azii, Dušanbe, s. 231-142. K a t a n o v N.F. 1932 Volkskundliche Texte aus Ost-Türkistan, aus dem Nachlass von N.Th. Katanov.. Berlin. Leach E. 1961 Rethinking Anthropology, Warszawa. 1976 Culture and Communication, Cambridge. L e a c h E . , G r e i m a s A. 1989 Rytuał i narracja, Warszawa. L e s k o v á S.G. 1974 StreVba iz luka i upravlenija kolesnicy v obrjadovoj pesne drevnego Kitaja [w:] Teoretičeskie problemy izučenija literatur Dal'nego Vostoka, Moskva, s. 12-18. L e v š i n A.I. 1832 Opisanie kirgiz-kazačich iii kirgiz-kajsackich ord i stepej. Cz.3. Ětnografičeskie izvestija, SPb. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 139 L u k a s h i n Iu 1980 In the Kazakh Steppes, Uzbek Valleys and Tajik Mountains, [w:] National Folk Sports in the USSR, Moscow, s. 111-118. Mauss M. 1973 Socjologia i antropologia, Warszawa. M a z a h e r i A. 1972 Życie codzienne muzułmanów w średniowieczu (X-XIII w.), Warszawa. Men-gu-yu 1985 Me-gu-yu mu-tsi. Zapiski o mongolskich kočevjach, Leningrad. Michajlov T.M. 1980 Iz istorii burjatskogo šamanizma, Novosibirsk. M o l o d y c h I.A., K u l a k o v P.E. 1896 Illjustrirovannoe opisanie by ta seVskogo naselenija Irkutskoj gubernii, SPb. N e k l j u d o v S.Ju. 1977 O funkionalno-semantičeskoj prirode znaka v povestvovatel'nom folklore, [w:] Semiotika i obšcestvennoe tvorčestvo, Moskva, s. 193-228. N e s t e r o v S.P. 1990 Kon' v kultach tjurkojazyčnych plemen Centralnej Azii v epochu srednevekov'ja, Novosibirsk. N i k i t i n a M.I. 1982 Drevnjaja korejskaja poezija v svjazi s ritualom i mifom, Novosibirsk. N o v i k E.S. 1984 Obrjad i folklor v sibirskom šamanizme, Moskva. O b e z b e r d y e v К. 1962 Materiały po etnografii twkmen-sarykov Pendinskogo oazisa, Trudy Instituía Istorii, Archeologii i Etnografii A N Turkmenskoj SSR, t. 6, s. 111-182. P a n n i k a r R. 1988 Czas i historia w tradycji indyjskiej: Kala i karman, [w:] Czas w kulturze, War­ szawa, s. 111-138. Pismo święte 1988 Pismo święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, Warszawa, wyd. I V . P j a s e c k i j P.Ja. 1880 Pu tesestvie po Kitaju v 1874-1875 gg (čerez Sibiř, Mongoliju, Vostocnyj, Srednij i Severo-Zapadnyj Kitaj), t. 1-2, SPb. P o t a n i n a A.V. 1895 Iz putešestvij po vostočnoj Sibiři, Mongolii, Tibetu i Kitaju, Moskva. Potapov L.P. 1951 Drevnij obyčaj otražajuščij pervobytno-obščinnyj byt kočevnikov, Tjurkskij sbornik, Leningrad, t. 1, s. 164-175. R e v u n e n k o v a E.V. 1980 Detskie igry v sovremennoj Malajzji kak is toč nik dlja izučenija šamanskogo rituala, [w:] Narody Malajzji i Zapadnoj Indonezii, Moskva. Rigweda 1983 Rigweda. Mandaly I-TV, Moskva. R o c k h i l l W.W. 1891 Land of the Lamas, New York. R o u x J.-P. 1963 La mort chez les peuples ahaiques anciens et medié vaux d'apres les documents ecrits, Paris. Š a c h a n o v a N.Ż. 1989 Simvoličeskoe aspekty tradicionnoj svadebnoj trapezy kazachov, [w:] ĚtnografiČeskoe izučenie znakových sredstv kultury, Leningrad 1989, s. 176-188. S a g a l a e v A.M., O k t j a b r ' s k a j a LV. 1990 Tradicionnoe mirovozzrenie tjurkov Južnoj Sibiři. Znak i ritual, Novosibirsk. �140 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Serruys H. 1974 Kumiss Ceremonies and Horse Races. Three Mongolian Texts, Asiatische Forschungen, Bd 37, Wiesbaden. S i e r o s z e w s k i W. 1935 Dwanaście lat w kraju Jakutów, 1.1—2, Warszawa. Simakov G.N. 1984 Obščestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlecenij v konce XIX - načale XX v., Leningrad. Stutley M.J. 1977a Dictionary of Hinduism, Its Mythology, Folklore and Development, 1500 B.C. - A.D. 1500, Bombay. Tatar M . 1976 Two Mongol Texsts Concerning the Cult of the Mountains, „Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae", vol. 30, No 1, s. 1-58. T a t a r z y ń s k a I. 1975 Mesir - tureckie święto wiosny, „Przegląd Orientalistyczny", nr 3, s. 75-77. T o k a r e v S.A. 1964 Rannie formy religii, Moskva. T o l s t o v S.P. 1948 Drevnij Chorezm, Moskva. Tryjarski E. 1991 Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Warszawa. Tum Li-Ch'en 1965 Annual Customs and Festivals in Peking, Hong Kong. W a s i l e w s k i J.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Wasiliew L. 1974 Kulty, religie i tradycje Chin, Warszawa. V d o v i n I.S. 1973 Očerki étničeskoj is torii korjakov, Leningrad. 1975 OČerki is torii i etnografii čukčej, Moskva. Viktorova L.L. 1980 Mongoly. Proischoždenie národa i is toki kultury, Moskva. Ż o r n i c k a j a M.Ja. 1975 Narodnye igry čukčej i éskimosov, Polevye Issledovanija Instituta Etnografii A N SSSR, Moskva, s. 28-36. IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ COMPETITIONS I N L I M I N A L SITUATIONS. PART III Summary This is the last of the series of three articles on the role and meaning of competitions and games in the culture of Asiatic peoples. In this one the author points at the connection between competition and sacrifice. It has been proved by their common temporal and situational context and similarity of functions and aims. There are data which prove that the competitiors themselves (both men and animals) play the role of sacrifice. The role of objects used in competitions (e.g. balls) can be defined in the same way. The author provided the data both from literature and from her own fieldwork in Mongolia. All they reveal the analogy of time and place of competition games and sacrifice rituals. First of all they take place by rites of �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 141 passage of the life and annual cycle. Their participants are priests and laymen as well. Sacrifice usually precedes competitions although sometimes it might happen the Žhornitskaya other way round. According to Žhornitskaya the Chukches used to begin, to "open", a ceremony with races. In other cases sacrifice ceremony divided two different forms of competitions. By the lamas of western Mongolia the sacrifice for local spirits was preceded by competitions, a kind of examination checking the knowledge of sacred texts by the lower-rank lamas. After sacrifice ceremony wrestling followed. Competition and sacrifice may also be simultaneous, like in "dragon boat festival" when big racing boats are accompanied by small ones carrying food intended to be sacrificed to ancestral spirits. According to Chinese beliefs the festival originated from sacrifice ceremonies. A particular fact is worth noticing: while many sacrifice rituals come without competitions, competition games are always accomapanied by sacrifices. Some of the author's material indicate that in ancient times the role of sacrifice could have been played by the competition themselves. She suggests that one of the main purposes of the competitions might have been the appointment of the "scapegoat". The connection between ball games and horse polo and sacrifices has been confirmed by some other studies. Evidence can also be found in ethnographical data from the end of the 19th and the beginning of the 20th century. The Mia o's sacrifices for their ancestors were the bufTalloes which had won the fight held at the harvest festival. Cock-fight, so popular among many Asiatic peoples, could have had the meaning of sacrifice too. The same meaning may be attached to the Kirghiz competitions called "the tearing apart of a buck" (Afgh. "buzkashi"). The author says that it is probable, although hardly possible to be proved directly, that appointment of the sacrifice could really have been one of the aims of the competitions. Some of the evidence can be some customs recorded in the data: the winner was rewarded with the hide of the sacrificial sheep (e.g. by the Buryats) the wrestlers' bodies were oiled with olive oil before the fight (common by Turkish peoples). Crickets in cricket-fights organized for example by the Chinese were afterwards placed in glass vases beside the sacrifice bowls. In many societies winners of the competitions played the role of mediators between the local community (mainly with clan organization) and the Nature, deities, spirits etc. In China the best archers were allowed to make sacrifice. In Mongolia the winning wrestler offered to Nature the food he had got as a reward. After competitions common feasts were held for the local clan communities. The winning competitors used to distribute food. Feasts were sup­ posed to express the actual unity of the group as well as the symbolic original community. The winners were symbolic mediators, the same was the meaning of food. Much attention was given in the author's study to magical functions of both competitions and sacrifice. Their particular role was also to restore the state of equilibrium disturbed by particular events: death in the family or turning-points in the annual cycle. They are similar to the purposes of other magical acts. According to folk beliefs confirmed in the ethnographic data from different places in Asia - both competitions and sacrifice rites were supposed to cause the exchange of valuable goods between people and the powers determining people's existence. The discussed rituals were also believed to stimulate the Nature's energy and to bring about the increase of material resources, longevity, good health, numerous offspring and other values. Energy released by the competitions is demonstrated by the participants and manifests itself in material forms. Another dimension of competitions, sacrifice rituals and other magical acts is that of communications - both within social community and between people and deities, ancestral spirits, the Nature etc. Remarkable is the role of music accompanying these acts. Various messages are transmitted by particular behaviour of the competitors. These issues have been discussed in the first part of the article ("Etnografía Polska", vol. 37: 1993, Nr 1). Magical functions of the competitions have been studied in a more detailed way in the second part ("Etnografia Polska", vol. 38: 1994, Nr 1-2). Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �INSTIWXE OF THE HISTORY- ОД MATERIAL CULTURE POLISH ACADEMY OF SCIENCES THE LIBRARY OF POLISH ETHNOGRAPHY !\W>\ \ GAMES К \1Г/,1\ЯКЛ-81 OF * WWW/. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd297149b7c27b6c8cb230ac914350b.pdf a758959594914946d22e071092f891fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5685 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5285 Title A name given to the resource Trudno pisać banały / Barbarzyńca 2014 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2014 nr 1(19) s.4-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zborek, Maciej Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wspomnienie o profesorze 4 Trudno pisać banały oznałem, a raczej spotkałem prof. Czesława Robotyckiego, kilkukrotnie. Pierwszym razem zaskoczył mnie swoim opanowaniem i realną oceną studenckiej braci, gdy do czterdziestu pierwszoroczniaków zwrócił się słowami: „Studenci dzielą się na samouków i nieuków". Wręczył nam indeksy i wyszedł z sali wykładowej, a działo się to w pierwszym dniu nowego roku akademickiego. Drugie spotkanie miało kilka pośrednich etapów, które były zgodne z programem nauczenia w Instytucie Etnologii. Dopiero na drugim lub trzecim roku zrozumiałem, kim był Profesor. Przy­ znam, że zawsze miałem wrażenie, że doskonale zdaje On sobie sprawę z mojej (nie)wiedzy i tylko przez grzeczność nie zawstydził mnie w trakcie trwania egzaminu. Trzecie zetknięcie z „Robotem", jak zwykł go nazywać niemal każdy niedogotowany etnolog, miało miejsce w 2011 i 2012 roku. Zaproponowałem rozmowę, która miała być rejestrowana za pomocą kamery. Profesor zaakceptował mój pomysł, a ja pomyślałem, że wpadłem we własne sidła. Spędziłem około dziesięciu godzin na rozmowie i mam pewność, że był to zaledwie początek, bo też nadal mnó­ stwo myśli pojawia się w związku z tymi nagraniami. Wszystko, co mogłem dopowiedzieć, znalazło się w filmie Pamięć Uniwersytetu. Nieoczywisty antropolog, rzecz o prof. Czesławie Robotyckim . 1 Nadal nie potrafię pozbyć się wrażenia, że ubierane w słowa impresje ze spotkań z Profesorem wydają się być banalne, bo inne być nie mogą. Dziękuję za czas, który mi poświęcił. Maciej Zborek 1 Za: https://www.youtube.com/watch?v=suQZrvZlrbI, 12.06.2014. BARBARZYŃCA 1 (19) P 0 1 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/998e3f25be21aca22a57737ddf27cc88.pdf 5a511d55ecba45280097a9da19825b5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5684 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5284 Title A name given to the resource Spis treści/ Barbarzyńca 2013 nr1 (19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Artykuły Maciej Zborek 4 Trudno pisać banały Alicja Soćko-Mucha 5 Wbrew „kryzysowi". Wspomnienie o profesorze Czesławie Robotyckim Z Anną Zadrożyńską rozmawia Filip Wróblewski 7 Innego końca świata nie będzie Dagmara Masłowska 22 La Frontem, czyli opowieści o „końcu świata" Bożena Kilian 35 Dotrzeć na koniec świata. O wyborach celów podróży Marcelina Jakimowicz 52 „Miejsce niczyje, bo niemieckie...". Kościół i Park Pokoju w Jaworze jako przykład miejsca (nie)pamięci Krzysztof Sztafa 67 Retoryka kolonializmu w Kolędzie moskiewskiej Pawła Palczowskiego Łukasz Łoziński 83 Nowy epos? Krytyka kultury europejskiej i proces emancypacji bohatera w Django Ouentina Tarantino Jakub Przybyła 99 Psychoanalityczne uwagi na temat końca świata Agnieszka Barczyk 111 Koncepcja zła w filmie Eksperyment. Różnice między Stanfordzkim Eksperymentem Więziennym i jego filmową adaptacją Olga Kielak 123 „Deszczyk pada, rosa siada po drobnej leszczynie..." Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu w ludowych pieśniach miłosnych Patronaty Filip Wróblewski 134 Naturalista na antypodach Anna Weronika Brzezińska, Agata Maria Stanisz 135 Etnografowie w terenie - i na wystawie 137 Oczy i Obiektywy XI 138 Tropem Malinowskiego. Wystawa w łódzkiej ms Katarzyna Kleczkowska 139 Swietłana Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety Filip Wróblewski 140 Natalia Bloch, Anna Weronika Brzezińska (red.) Sztutowo/Stutthof. Gdzieś pomiędzy plażą a obozem Tomasz Matlęgiewicz 143 Kazimierz Buczek (red.) Polska mozaika syberyjska Filip Wróblewski 146 Gilles Deleuze Kino Filip Wróblewski 148 Adam Kuper Wymyślanie społeczeństwa pierwotnego Katarzyna Kubat 150 Siddhartha Mukherjee Cesarz wszech chorób Filip Wróblewski 153 Sarah Pink Etnografia wizualna Dariusz Nikiel 156 Calcio storico, czyli oblicza futbolu Dariusz Nikiel 157 Odyseja kosmiczna Mars One Filip Wróblewski 1 Recenzje Natknięcia l (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �2 Profesor Czesław Robotycki iedy 19 stycznia 2014 roku odszedł prof. Czesław Robotycki, „Barbarzyńca" stracił swojego opiekuna, który był obecny przy narodzinach i przy reaktywacji czasopisma. Większość z nas miała z Profesorem styczność podczas studiów jako z wykładowcą i dyrektorem Insty­ tutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. Odznaczał się wielką życzliwością dla studentów, otwarto­ ścią na każdego człowieka. Ciekawość świata była głównym motorem Jego działań. Większość spraw ludzkich traktował z pogodą ducha i zarazem lekką ironią. Niezwykle charakterystyczny, należał do najbardziej lubianych pracowników Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. Instytut bez Pro­ fesora był czymś nie do pomyślenia. Profesor patronował powstaniu „Barbarzyńcy" w 1998 roku, a cztery lata później również powołaniu Stowarzyszenia Antropologicznego „Archipelagi Kultury", które ułatwiło cały proces wydawniczy. To za Jego kadencji „Barbarzyńca" uzyskał w drugim numerze charakter czasopisma naukowego. Chcemy BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �3 wyrazić tutaj naszą wdzięczność Profesorowi za udzielenie zdecydowanego, wręcz entuzjastycznego wsparcia tej inicjatywie studenckiej. Warto przypomnieć, że profesor Robotycki przyczynił się również do reaktywacji „Barbarzyńcy" w 2007 roku. Nastąpiła ona w efekcie spotkania Profesora z reprezentantem Stowarzyszenia Marcelem Kwaśniakiem i ówczesnym prezesem Koła Naukowego Marcinem Bartoszkiem. Był zatem patronem także drugiej odsłony czasopisma i opiekunem naukowym redakcji w nowym składzie. Doradzał, inspirował i recenzował artykuły, służąc swoją wiedzą i pomocą. Jego recenzje były lapidarne, ale wyjątkowo przejrzyste, i zawsze trafiały w sedno. Jako dyrektor Instytutu uznawał za oczywiste, że taka inicjatywa wymaga materialnego wsparcia ze strony uczelni. Swoim autorytetem wspierał nas również w staraniach o dofinansowanie czasopisma z innych źródeł. Po śmierci Profesora uświadomiliśmy sobie, że trudno byłoby znaleźć krakowskiego etnologa, który czegoś Mu nie zawdzięcza. Ujawniło się też, jak wielu z nich, będąc na różnych szczeblach naukowych (nie wyłączając profesorów), postrzega Go jako swojego mistrza. My także należymy do szerokiego grona dłużników Profesora. Redakcja 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f44bc6bc66258a32c072dd4a9276e5d5.pdf 4666afee6b8c577f70e8c5e179cca7a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1449 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.243-295 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Krystyna Romaniszyn, Świat gospodarek ludzkich, Kraków 1994, Uniwer­ sytet Jagielloński, ss. 147 Antropologia społeczna jest dyscypliną, która w sposób wiążący, w nie­ których przypadkach nawet decydujący, określiła zrąb naszej wiedzy o kul­ turze i zachowaniach ludzkich. Wypowiedziała się nie tylko na temat „animale sociále" czy „zoon politicón" - człowieka społecznego i twórcy ustro­ jów politycznych, tak jak socjologia, nie tylko o „homo religiosus" - istocie 0 transcendentnej wyobraźni, twórcy wierzeń i rytuałów religijnych i magicz­ nych, ale także o przyziemnym (czy też, jak chcą niektórzy antropologowie, nie tak bardzo przyziemnym) „homo faber" - człowieku twórcy narzędzi 1 dóbr materialnych, zaspokajających jego potrzeby materialne i związanych z nimi formach współdziałania, tworzących w sumie system ekonomiczny danego społeczeństwa. Ten aspekt życia ludów pierwotnych przyciągał po­ czątkowo niewielką uwagę etnografów czy antropologów, których frapo­ wały w pierwszym rzędzie niezwykłe przejawy kultury pierwotnej, otoczone aurą niesamowitości obrzędy magiczne, pikanteria i ekscentryczność zwy­ czajów seksualnych, niezwykłość i oryginalność pierwotnej sztuki i in. Bada­ nia nad gospodarką ograniczały się początkowo do opisów wytworów kul­ tury materialnej i technologii. W znacznie mniejszym stopniu przedmiotem uwagi etnografów był sam system ekonomiczny jako powiązana całość rzą­ dząca się sobie właściwym zespołem reguł i zasad. Stosunkowo późno wy­ odrębnia się na Zachodzie rozwinięta już dziś poddyscyplina antropologii społecznej, zwana antropologią ekonomiczną. Ma ona za sobą dość długi okres sporów i dysput teoretycznych, ustaleń, które niewątpliwie wniosły liczący się wkład do ogólnej teorii ekonomicznej, choć kwestia relacji antro­ pologii ekonomicznej i formalnej ekonomii, choć kwestia relacji antropologii ekonomicznej i formalnej ekonomii pozostaje po dziś dzień nie do końca rozstrzygnięta. W Polsce osiągnięcia antropologów w tej dziedzinie znane są głównie z dwóch przetłumaczonych na język polski prac Bronisława Malinow­ skiego: Ogrody koralowe i ich magia (Dzieła, t. 4, Warszawa 1986) oraz Argonauci Zachodniego Pacyfiku (Dzieła, t. 3, Warszawa 1987). Obie te prace ukazują jednak raczej uwikłanie systemu ekonomicznego w szerszą strukturę społeczną, jego powiązania i zależność od systemu pokrewieństwa, hierarchii rangi czy też związek z rytuałami i wierzeniami magicznymi, sztuką i estetyką. Ukazują raczej jak działa i funkcjonuje kultura społeczeństwa plemiennego �244 RECENZJE I OMÓWIENIA jako całość, aniżeli zasady rządzące samym systemem ekonomicznym. Próbę odniesienia danych etnograficznych dotyczących gospodarki pierwotnej do ogólnej teorii ekonomicznej zawdzięczamy natomiast dwóm innym autorom, których twórczość jest u nas mniej znana (z uwagi na brak przekładów) - Amerykaninowi Johnowi Melville Herskovitsowi (1952) oraz Brytyjczy­ kowi - wybitnemu uczniowi Malinowskiego, Raymondowi Firthowi (1939, 1946 a, b). Od momentu ukazania się ich pomnikowych dzieł antropologia ekonomiczna rozwinęła się znacznie, przechodząc kolejne etapy teoretycznego rozwoju od formalizmu, poprzez substantywizm, antropologię marksistowską aż do antropologii symbolicznej. Są to jednak dzieje również w nikłym stopniu znane czytelnikowi polskiemu. Dlatego też z dużym zadowoleniem i zainteresowaniem należy przyjąć recenzowaną tu pracę Krystyny Romaniszyn, dającą zarys dziejów tego problemu i stanowiącą kolejną próbę uprzystępnienia czytelnikowi polskiemu zdobyczy klasycznej i najnowszej antropologii społecz­ nej. Podobnego dzieła, w odniesieniu do koncepcji struktury społecznej, dokonała Mariola Flis (1988) uprzystępniając nam mało znane osiągnięcia socjologiczne brytyjskiej szkoły funkcjonalnej, a głównie jej strukturalno-funkcjonalnego odłamu, wywodzącego się od Alfreda Reginalda Radclife-Browna. Ośrodek krakowski, obok lubelskiego i poznańskiego, stanowi dziś główną antroplogiczną placówkę uniwersytecką, kontynuując i uprzy­ stępniając czytelnikowi polskiemu zdobycze zachodniej antropologii społecznej i kulturowej (por. Literatura). Zasadniczym zarzutem, jaki wysuwano pod adresem antropologicznych koncepcji gospodarki - pisze autorka - był fakt, że niektórzy antropologo­ wie zwykli byli sprowadzać istotę gospodarki do „zasady ekonomicznej racjonalności", w myśl której człowiek wybiera zawsze taką strategię działa­ nia, jaka zapowiada uzyskanie maksymalnych korzyści materialnych. Moż­ na tu argumentować, że było to stanowisko w pierwszym rzędzie ekonomi­ stów, a nie antropologów i że zarówno Malinowski, jak też może w mniej­ szym stopniu Raymond Firth ostro z taką koncepcją polemizowali, dostar­ czając licznych dowodów na to, że tzw. „człowiek ekonomiczny" kierujący się w swych działaniach motywem czystego zysku ekonomicznego, jest iluzją wymyśloną przez gabinetowych uczonych w nikłym stopniu znających realia kulturowe i społeczne kontekst działań ekonomicznych. Ten ostatni w naj­ większym stopniu decyduje o tym, jak będzie przebiegać działalność ekono­ miczna, czy będzie ona nastawiona na maksymalizację zysku, czy głównym jej celem będzie podtrzymywanie zasad i stabilności struktury społecznej (por. np. trobriandzkie dary urigubu dla męża i rodziny siostry). W wielu społeczeństwach pierwotnych istnieją specjalne mechanizmy wyrównawcze, których celem jest utrzymanie stanu „demokratycznego ubóstwa" i zapobie­ żenie nadmiernemu bogaceniu się jednostek (s. 41-42). Dlatego poglądy niektórych autorów umniejszających różnice pomiędzy gospodarką tradycyjną (plemienną czy chłopską), a rozwiniętą (społeczeństw industrialnych) zostały później zakwestionowane przez wielu uczonych. Wśród �RECENZJE I OMÓWIENIA 245 nich na czoło wysuwa się Karl Polyanyi. Autor ten stwierdza istotną odmien­ ność gospodarki tradycyjnej i rynkowej, i z zaangażowaniem przeprowadza krytykę tej ostatniej. Jego uczniem i zagorzałym zwolennikiem był G. Dalton. Według koncepcji „substantywistycznej", której Polyanyi jest twórcą i głównym adherentem, istotą gospodarki tradycyjnej jest fakt uzależnienia egzystencji jednostki od środowiska naturalnego i od pozostałych jednostek (s. 47). Analiza w kategoriach podaży i popytu czy też w kategoriach rac­ jonalnego ekonomicznego wyboru jest dla tych typów gospodarki nieprzy­ datna. Takie jest stanowisko „substantywistów", podczas gdy „formaliści" uważają reguły analizy wypracowane na gruncie ekonomii zachodniej za przydatne dla analizy wszelkich typów gospodarki. „Substantywiści" kładą przede wszystkim nacisk na badanie form wy­ miany ekonomicznej, która, w ich przekonaniu, w pierwszym rzędzie konstytuje i scala system ekonomiczny. Polyanyi wyróżnia trzy podstawowe typy wymiany: wymianę odwzajemnioną, redystrybucję i wymianę rynkową. Ta ostatnia obca jest gospodarkom tradycyjnym lub występuje tam jedynie w zalążkowej formie. Głównym zarzutem, jaki wysuwano pod adresem „substantywistów", przede wszystkim ze strony antropologów marksistow­ skich, było pomijanie w rozważaniach tych pierwszych całej sfery produkcji, co prowadziło do koncentrowania się wyłącznie na problemach mikrogospodarczych (z pominięciem makrogospodarczych). Według koncepcji „substantywistów", gospodarka tradycyjna zawieszo­ na jest niejako w środowisku instytucji społecznych pełniących różnorodne funkcje, nie tylko gospodarcze, ale także społeczne, magiczno-religijne, estetyczne. Dlatego trudno jest tam wyabstrahować system ekonomiczny z całokształtu działań społecznych, a gospodarka jawi się jako jeden z różno­ rodnych aspektów kultury, niekoniecznie dominujący, a nade wszystko nie­ koniecznie determinujący. W gospodarce „formalnej", rynkowej, system gospodarczy wyodrębnia się natomiast w samodzielną w dużej mierze funkqonalna całość „atakującą" wszystkie pozostałe instytuqe społeczeństwa (s. 49). Jest to różnica jakościowa i decydująca. Równocześnie Polyanyi przeprowadza pewną idealizaqe gospodarki trady­ cyjnej, w której motywowi zaspokajania potrzeb egzystencjalnych towarzyszyć mają postawy altruistyczne, przeciwstawne egoistycznej pogoni za zyskiem w społeczeństwach rozwiniętych (s. 51). Wysuwa on utopijną wizję „szlachetne­ go dzikiego", zapoznając oczywisty skądinąd fakt, że zasada „do ut des" (zasada wzajemności) nie wyklucza działań agresywnych i egoistycznych. Poza tym Polyanyi nie uwzględnia faktu zróżnicowania gospodarek trady­ cyjnych oraz ich zależności od środowiska naturalnego. Na pewno inne zasady obowiązywać będą w społeczeństwach zbieraczy i łowców, a inne wśród pa­ sterzy i rolników. Nie uwzględnia też faktu niepewności bytu, braku pożywienia, zagrożenia głodem, nieumiejętności magazynowania i przechowywania żyw­ ności. Czynniki ekologiczne wpływające na ograniczenia produkqi mogą tu więc wywierać decydujący wpływ na charakter systemu ekonomicznego. �246 RECENZJE I OMÓWIENIA Toteż wyidealizowana koncepcja „szlachetnego dzikiego" zarysowana przez Polyanego spotkała się z ostrą krytyką. Szczególnie ostro rozprawił się z nią Leopold Pospisil, który swoimi badaniami nad plemieniem Kapaul z Nowej Gwinei udowodnił, że człowiek pierwotny może w równym stopniu, co cywilizowany kierować się w swoich działaniach gospodarczych moty­ wem czystego i maksymalnego zysku ekonomicznego. Wskazał na występo­ wanie u tych plemion gospodarki pieniężnej, rynkowej i komercjalnej. Do podobnych wniosków doszła Mary Douglas (1982) w swojej pracy na temat systemów pieniężnych społeczeństw pierwotnych, udowadniając, że racjonal­ ne kalkulacja nie jest obca społeczeństwom pierwotnym. Substantywizm Polyanyego i Daltona określany jest często jako neofunkcjonalizm. Stanowisku temu zarzucano przede wszystkim przecenianie znaczenia instytucji społecznych w określaniu gospodarki i niedocenianie czysto ekonomicznych pobudek działalności, racjonalnych kalkulacji oraz - co szczególnie istotne dla tych typów gospodarki - osadzenia ich w środo­ wisku naturalnym, od którego są uzależnione. Reasumując można powiedzieć, że spór pomiędzy substantywistami a formalistami sprowadzałby się, najogólniej rzecz biorąc do tego, że przyjęty przez formalistów sposób analizy (np. Le Claire) ujmuje struktury gospodarcze jako autonomiczne i niezależne od systemu społecznego i dąży do odkrywania wewnętrznych praw rządzących funkcjonowaniem samego systemu ekonomicz­ nego, podczas gdy w ujęciu substantywistów nie da się wyabstrahować systemów ekonomicznych z całokształtu struktury społecznej. Ten spór w łonie antropologii ekonomicznej należy już do jej historii. Okazał się jednak instruktywny dla budowy teorii i oddziałał ożywczo na rozwój antropologii, uświadamiając antropologom wagę uogólniania, wiążą­ cych się z nim pułapek i niebezpieczeństw, ale także twórczych możliwości. Jest to przykład szczególnie instruktywny dla sposobu budowy teorii, z którego „teoretycy" mogą bez wątpienia wyciągnąć pouczające wnioski. Dlatego rozważania autorki na temat podstawowych różnic w „strategii budowy teorii" pomiędzy substantywistami a formalistami uznać należy za szczególnie cenne (s. 65-70). Podkreśla ona komplementarność tych teorii poruszających się na różnych poziomach rzeczywistości społecznej (substantywiści koncentrują się na tym co empiryczne, formaliści na tym co logiczne), wskazuje też na potrzebę pluralizmu w sferze teorii, który to fakt wielokrotnie podkreślałam w różnych miejscach (patrz: Olszewska-Dyoniziak 1991, s. 260; 1994, s. 168). Zarysowany powyżej spór ma już dziś charakter historyczny, także ze względu na zmiany, jakim współcześnie zaczyna podlegać gospodarka trady­ cyjna kiedy obserwuje się „chłopienie dzikich" i „proletaryzację chłopów", a różniące pomiędzy odmiennymi typami gospodarek zaczynają się zacierać. Próbą pogodzenia tych przeciwstawnych stanowisk jest tzw. „nowa antro­ pologia ekonomiczna", wykorzystująca założenia materializmu historycznego do analizy wszelkich typów gospodarki. Neomarksiści zarzucali poprzednim stanowiskom brak wypracowania odrębnej teorii systemów ekonomicznych r �RECENZJE I OMÓWIENIA 247 i ograniczanie się do przedstawiania empirycznych realiów mieszczących się na poziomie opisu. By przezwyciężyć tę tendenqe antropologowie marksistowscy, tacy jak Claude Meillasoux, Maurice Godelier, George Dupre, Pierre Ray czy Emanuel Ferana wkraczają z gotową teorią, jakiej dostarczył materializm historyczny. Interesuje ich „sposób produkcji", „formy produkcji", „stosunki produkcji", problem wyzysku, „klas" etc. Podstawowymi pytaniami, na jakie starają się odpowiedzieć, są: „kto pracuje?", „dla kogo?", „co dzieje się z wytworzonym produktem?", „kto sprawuje kontrolę nad dystrybucją?" , jak odtwarza się system gospodarczy?", etc. (s. 85). Marksiści definiują gospodarkę głównie poprzez sposób produkcji (np. społeczeństwa kapitalistyczne, lennicze, krewniacze, czy też zbieracko-łowieckie, pasterskie, rolnicze, przemysłowe), kładąc jednak główny nacisk na badanie roli stosunków produkcji w określaniu charakteru systemu ekono­ micznego. Podejmują problematykę przemian formacji społeczno-ekonomicznych i próbują zaadoptować pojęcia wypracowane na gruncie teorii marksistowskiej do badania transformacji, jakim podlegają pod wpływem dominującego sektora kapitalistycznego gospodarki niekapitalistyczne, „pe­ ryferyjne". Dlatego głównym przedmiotem swych analiz czynią problemy gospodarcze Trzeciego Świata oraz ekspansji zachodnio-europejskiego i amerykańskiego kapitalizmu na tereny, którym dotąd właściwe były trady­ cyjne systemy gospodarki. Proces ten opisują neomarksiści na ogół jako prowadzący do eksploatacji, wyzysku i degeneracji tych społeczeństw. Jest to tzw. peryferyjny kapitalizm z jego nędzą, degeneracją. Daleko bardziej optymistycznie widzą ten proces moderniści zakładając, że jest to tylko droga, etap przejściowy, do pełnej transformacji i pomyślnego rozwoju. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że neomarksiści, tacy jak np. Maurice Godelier, przykładają szczególną wagę do roli stosunków pokrewieństwa w określaniu prymitywnych systemów ekonomicznych, co mieści się w tradyqi antropologii społecznej. Znana jest np. teza Godeliera, że stosunki pokrewień­ stwa stanowią zarówno bazę jak i nadbudowę. Godelier sytuuje zatem stosunki produkqi poza domeną samej gospodarki w szerszej strukturze społecznej, przez co nie uznaje gospodarki za jedyny czynnik determinujący i wyjaśniający pozostałe aspekty społeczeństwa i kultury (Godelier 1973, s. 93). Wreszcie całkowicie nową interpretację systemów ekonomicznych pro­ ponuje S. Gudeman, który reprezentuje tzw. kognitywny czy symboliczny nurt w antropologii ekonomicznej kładąc nacisk na to, że wszelkie wzory działalności ekonomicznej, a więc produkcja, dystrybucja, wymiana i kon­ sumpcja podlegają kulturowemu modelowaniu i są tworami społecznymi, kulturowymi i historycznymi zarazem. Stanowisko Gudemana jest na wskroś relatywistyczne, zakłada on fakt kulturowego modelowania gospodarki i ogranicza jej interpretację do wska­ zania jej kognitywnego i symbolicznego aspektu. Wprowadza kategorie „modelu lokalnego" i „modelu uniwersalnego", których empiryczne desygnaty mają być przedmiotem badań antropologicznych. Ten kognitywny, �248 RECENZJE I OMÓWIENIA wyobrażeniowy aspekt można byłoby uznać za najbardziej dynamiczny i dynamizujący sferę gospodarki. Na jej kształt wpływają bowiem w decydu­ jący sposób zmiany wzorów normatywnych, wiedzy, wyobrażeń, wierzeń in. Józef Niżnik proponuje, aby te elementy nazwać „symbolicznym univer­ sum gospodarki", które informuje zarówno o jej złożoności i wieloelementowości, jak też o jej swoistym uporządkowaniu. Na „symboliczne universum gospodarki" składają się zarówno elementy kognitywne - „co się wie", jak też elementy normatywne, aksjologiczne - „co się uznaje za właściwe". J. Rosická w swojej pracy O wyobraźni eko­ nomicznej Polaków (Kraków 1991) wskazuje właśnie, w jaki sposób i w ja­ kim stopniu idee, wiedza, przekonania na temat gospodarki wpływają na wybory i organizują działania gospodarcze. Zainicjowała ona w ten sposób wart kontynuowania kierunek badań nad świadomością ekonomiczną jed­ nostek i społeczeństw. Krystyna Romaniszyn natomiast wyodrębnia w hi­ storii antropologii ekonomicznej cztery główne opcje teoretyczne: forma­ lizm, substantywizm, neomarksizm i antropologię symboliczną. Formalizm interpretuje gospodarkę w kategoriach działań jednostko­ wych opartych na logicznym wyborze zmierzającym do maksymalizacji zy­ sku rozpatrywanego zarówno z punktu widzenia jednostki jak i zbiorowości. Substantywizm i marksizm, choć tak bardzo się różnią między sobą, kładą nacisk na społeczny aspekt rzeczywistości gospodarczej. Substanty­ wizm zmierza do ukazania wielostronnych powiązań gospodarki z innymi dziedzinami kultury i osadzenia jej w całokształcie systemu społecznego. Marksizm kładzie nacisk na stosunki produkcji i wiążące się pośrednio z nimi zmiany formacji społeczno-ekonomicznych. Analiza symboliczna ukazuje rzeczywistość gospodarczą poprzez pryz­ mat funkcjonujących na jej temat idei i wyobrażeń, które w niemniejszym stopniu określają ludzkie wybory niż zasada racjonalności czy wymogi struktury społecznej. Wielość stanowisk teoretycznych w kwestii gospodarki wskazuje niezbi­ cie, z jak złożonym i wieloaspektowym typem rzeczywistości mamy do czynienia. Można ją sobie wyobrazić jako przecinanie się czterech głównych płaszczyzn: habitatu czyli środowiska naturalnego, płaszczyzny społecznej, płaszczyzny symbolicznej i płaszczyzny jednostkowej. Nie jest ona z tych elementów złożona, lecz wszystkie one na nią oddziaływują. Proponowany przez autorkę model gospodarki nie jest budowany wokół osi kultura - natura czy też wokół kategorii „potrzeb", jak w antropologii funkcjonalnej Malinowskiego. W proponowanym modelu gospodarka jawi się jako określona całość, w której przecinają się różne płaszczyzny. Dlatego model ten wolny jest od wszelkiego redukcjonizmu. Nie absolutyzuje jed­ nego wymiaru rzeczywistości lecz podkreśla współwystępowanie wielu z nich. Dopuszcza też komplementarność i równoprawność różnych opcji teoretycznych. Przyjmuje się tu, że odmienne teorie nie tyle „znoszą się" (jak to na ogół chętnie przyjmują teoretycy), ale uzupełniają. Ten „programowy �RECENZJE I OMÓWIENIA 249 eklektyzm" nie jest czymś ujemnym - pozwala bowiem ukazać różnorod­ ność i wielość problemów badawczych, co umożliwia wszechstronne i pełne oświetlenie zagadnienia. I w tym, w moim przekonaniu, należy upatrywać w pierwszym rzędzie walor tego typu podejścia. Co dzieje się zatem z antropologią ekonomiczną współcześnie, gdy zani­ kać zaczyna dotychczasowy przedmiot jej badań, jakim byly tradycyjne typy gospodarek? Przemiany, jakim zaczynają one ulegać współcześnie rodzą nową sytuację egzystencjalną, a w ślad za nią tworzą się przesłanki do wyłonienia nowych stanowsisk teoretycznych. W dobie współczesnej zaczy­ nają się rozwijać badania nad tzw. gospodarką nieformalną. Ich pionierem był Karl Hart. Wprowadził on pojęcie gospodarki formalnej i nieformalnej. Ten drugi nurt gospodarczy rozwijający się jako przejaw nieudanych do końca prób transformacji gospodarki tradycyjnej w kapitalistyczną przycią­ ga jego szczególną uwagę. Określa go jako „czarny", „drugi", „podziemny" czy „alternatywny" sektor gospodarki - a jego przejawami są przede wszyst­ kim: drobna wytwórczość i drobny handel (w tym także uliczny). Oba typy działalności, które dokonują się niejako w kulturowej czy „legislacyjnej" próżni, stanowią próbę wyrwania się różnych jednostek z zależności i rygo­ rów obowiązujących w dotychczasowych miejscach pracy, a także próbę wyrwania się z nędzy i ubóstwa i polepszenia własnej sytuacji materialnej. Chociaż owa „legislacyjna próżnia" stwarza dogodne warunki do szerzenia się różnego rodzaju afer gospodarczych, stanowić może jednak równocześnie dogodne warunki do wyzwalania się jednostkowych inicjatyw w zakresie organizowania sobie pracy i środków utrzymania w warunkach przymuso­ wych. Szczególnie instruktywnego przykładu dostarczają tu sytuacje, jakie zrodziły się w okresie transformacji w krajach byłego obozu wschodniego, świadczące też być może o przełamywaniu zrodzonych w warunkach real­ nego socjalizmu wzorów „wyuczonej niezaradności". Problem to oczywiście 0 wiele bardziej złożony i wielowątkowy. Interesująco pisze na ten temat autorka w zakończeniu pracy (s. 129-138) analizując sytuacje w Indiach, Chinach, Ameryce Łacińskiej, byłym ZSRR i in. Kończąc, należałoby pogratulować autorce. Na podstawie dobrze dobranej 1 reprezentatywnej literatury przedmiotu dokonała ona trafnej syntezy mało znanej u nas problematyki, znakomicie, w klarowny i przejrzysty sposób, przedstawiła historię problemu, ukazując antropologiczne korzenie jego ujęcia. Jest to moment istotny, wskazuje bowiem na rosnącą rangę antropologii społecznej i kulturowej w określaniu i interpretowaniu najbardziej węzłowych i aktualnych problemów współczesnego świata. Ukazała, jak w analizie tego szczegółowego problemu przełamuje się panorama zmieniających się para­ dygmatów myśli antropologicznej, wnoszących nowe sposoby widzenia i ujmo­ wania rzeczywistości. Świat gospodarek ludzkich zaś jawi się jako problem bogaty, barwny, wieloaspektowy i złożony, nie mniej frapujący od preferowa­ nych dotąd przez antropologów innych aspektów kultury. I choć antropologia zmuszona jest dziś, podobnie jak inne dyscypliny, do rozstrzygania swoich �250 RECENZJE I OMÓWIENIA problemów badawczych w toku współpracy interdyscyplinarnej, z przed­ stawionych wywodów widać niezbicie, że wnosi ona swój własny, unikalny sposób spojrzenia, oparty na szerokiej perspektywie poznawczej, łączącej holistyczny, porównawczy i historyczny punkt widzenia, który oddziałuje w najwyższym stopniu ożywczo na jednostronne niejednokrotnie interpretacje, jakie rodzą się na gruncie innych dyscyplin szczegółowych. LITERATURA Broži K.J. 1994a Antropologia wartości. Kategoria standardu kulturowego w badaniach nad warto­ ściami, Lublin, U M C S . 1994b Materializm kulturowy i etnokulturalizm Marvina Harrisa, Lublin, Antropologia kulturowa 22, U M C S . Buchowski M. 1986 Magia, jej struktura i funkcje, Poznań, U A M . B u r s z t a W. 1986 Język a kultura w myśli etnologicznej, Wrocław, Ossolineum. 1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań, U A S M . Douglas M. 1982 An Active Voice, London. F i r t h R. 1939 Primitive Polynesian Economy, London. 1946a Malay Fisherman. The Peasant Economy, London. 1946b Themes in Economic Anthropology. A General Comment, [w:] Themes in Economic Anthropology, R. Firth (ed.), London. F l i s M. 1988 Teorie struktury społecznej w antropologii funkcjonalnej, Wrocław, Ossolineum, PWN. G o d e l i e r M. 1973 Rationality and Irrationality in Economies, London. H e r s k o v i t s J.M. 1952 Economic Anthropology. A Study of Comparative Economies, N Y . O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 1991 Człowiek - kultura - osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, K r a ­ ków, Universitas. 1994 Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Kraków, Universitas. P a l u c h A. 1990 Mistrzowie antropologii społecznej, Warszawa, PWN. Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Warszawa 1992, Wydawnictwa UW, ss. 354 Książka Sławoja Szynkiewicza ma charakter podręcznikowy. Jest ona jedynym, jak do tej pory, całościowym ujęciem problemu pokrewieństwa w polskim piśmiennictwie etnologicznym. Autor rozpoczyna od omówienia historii problemu. Przypomina tu m.in. Johanna Jakoba Bachofena, który jako pierwszy dokonał rozdzielenia po- �RECENZJE I OMÓWIENIA 251 krewieństwa na matrylinearne i patrylinearne oraz wyprowadził ewolucyjną tezę o pierwotności tego pierwszego. Następnie prezentuje znaczące dokona­ nia innych ewolucjonistów: J. McLennana, H.S. Maine'a i L.H. Morgana, przechodząc do bliższych nam, w sensie historycznym, badaczy: E. Durkheima, W.H.R. Riversa, A.L. Kroebera, B. Malinowskiego, A.R. Radcliffe-Browna, M . Fortesa, G.P. Murdocka, R. Needhama, C. Lévi-Straussa. Omawia też szeroko spory teoretyków i badaczy dotyczące rozwoju i ewo­ lucji systemów pokrewieństwa oraz jego terminologii. Przytacza również wypowiedzi wyżej wymienionych osób, które uznaje za klasyków badań nad pokrewieństwem. W następnym rozdziale autor próbuje wyjaśnić istotę pokrewieństwa. Przytacza różnorakie definicje, a przede wszystkim stara się wykazać różnicę pomiędzy biologicznym i społecznym ujęciem tego zagadnienia. Poddaje przy tym krytyce biologiczne podejście do problemu, wskazując na jego niewystarczalność i , co za tym idzie, niemożność wyjaśniania istoty po­ krewieństwa jedynie za pomocą koncepcji biologicznych. S. Szynkiewicz poszukuje kulturowej definicji pokrewieństwa, by udowodnić, że nie da się go sprowadzić wyłącznie do aspektu biologicznego. Jednocześnie zauważa, że do dziś trwają spory dotyczące tego problemu. Nadal bowiem niektórzy naukowcy, np. Schneider, utrzymują, że bez biologicznej podstawy pokre­ wieństwo jest niczym (s. 56). Tezę o biologicznych podstawach pokrewień­ stwa głosił również B. Malinowski. Uważał on m.in., że nazwy stopni po­ krewieństwa odzwierciedlają ich biologiczne podłoże. Z tą koncepcją nie godzi się S. Szynkiewicz. Pyta on mianowicie, dlaczego w społecznościach matrylinearnych najbliższym krewnym ego, prócz matki, jest jego wuj, a nie ojciec, skoro biologiczna koncepcja wyjaśniania zjawiska pokrewieństwa wyraźnie wskazuje, że naszym krewnym jest człowiek o genotypie podob­ nym do naszego własnego. To społeczeństwo poprzez kulturę definiuje kto jest krewnym, a kto nim być nie może. Owszem, zdajemy sobie sprawę z tego, iż pokrewieństwo jest czymś naturalnym, ale identyfikujemy je za pomocą kultury, jej symboliki i języka. Pokrewieństwo funkcjonuje w ra­ mach kultury i nie może być od niej oderwane. Pokrewieństwo jest dziełem człowieka; jest ludzkim wynalazkiem. Przemawiają za tym formy artykulacji bliskości więzów między krewnymi, które objawiają się w sposobie grupowa­ nia, rangowania i przypisywania krewnym określonych ról, funkcji, statusu społecznego, a także miejsca w grupowej stratyfikacji (s. 81). Na podstawie wypowiedzi teoretyków etnologii oraz tezy o kulturowym pochodzeniu pokrewieństwa S. Szynkiewicz buduje swoją własną definicję tego zjawiska. Wydaje się, że jest ona dobrym podsumowaniem i wykładnią jego stanowiska, które - jak przypuszczam - podziela większość współcze­ snych etnologów. Stwierdza on mianowicie, że „pokrewieństwo to całość więzi społecznych, zachowań oraz koncepcji podlegających ich kulturowemu uogólnieniu, które powstają wokół szeroko rozumianego procesu repro­ dukcji społecznej i stosują terminologię pokrewieństwa" (s. 93). �252 RECENZJE I OMÓWIENIA Przedmiotem kolejnego rozdziału jest terminologia pokrewieństwa. Mówi się tu m.in. o metodach zbierania informacji dotyczących terminów pokre­ wieństwa - metodzie genealogicznej rejestracji terminów Riversa, metodzie spisywania terminów „wyłapywanych" z bezpośrednich, swobodnych wypo­ wiedzi, o tym skąd wzięła się terminologia pokrewieństwa, o typologii i klasyfikacji systemów terminologicznych oraz kryteriach powstawania kate­ gorii nazewniczych. W rozdziale dotyczącym źródeł pokrewieństwa autor omawianej tu książki bardzo szeroko opisuje spory dotyczące kierunku ewolucji form pokrewieństwa. Badacze zastanawiali się m.in. nad tym, co było pierwsze: system matrylinearny czy patylinearny, ród czy rodzina? Według autora, większość ewoluqonistów (za Bachofenem) uważała, iż pier­ wszą formą był system matrylinearny. Po epoce ewolucjonizmu, na podstawie wyników badań nad rdzennymi Australijczykami oraz Indianami amery­ kańskimi, pierwszeństwo to przyznano jednak systemowi patrylinearnemu (S. Szynkiewicz przytacza tu m.in. przykład plemienia Szoszonów, które pierwotnie było grupą zbieracko-łowiecką o poligynicznym typie rodziny i patrylinearnym systemie pokrewieństwa, a następnie przeszło do gospodarki rolniczej. Spowodowało to zmianę systemu na matrylinearny i miało związek z osiadłym trybem życia kobiet, do których dochodzili mężczyźni, spędzający większość czasu poza rezydencją na polowaniu lub wojnie). Do dziś w etno­ logii trwa spór o pierwotność jednego lub drugiego systemu. W ostatniej części wspomnianego rozdziału Szynkiewicz szeroko omawia problem rezy­ dencji małżeńskiej oraz grup pochodzeniowych (lineaże, grupy o domniema­ nej genealogii, klany, gens, fratrie i moiety). Lektura książki S. Szynkiewicza może nasunąć przypuszczenie, że cała dzisiejsza etnologia stoi na gruncie ewolucjonizmu. I chyba tak jest w rzeczy­ wistości (por. Buchowski 1993, s. 17). Autorowi nie udało się uniknąć opar­ cia swego podręcznika na tej, nieco już podstarzałej (co nie znaczy, że przestarzałej), teorii. Już sam układ rozdziałów w książce skłania czytelnika do namysłu. S. Szynkiewicz rozważa bowiem w pierwszej kolejności pokre­ wieństwo matrylinearne, w następnej zaś - patry linearne. Z lektury książki wynika natomiast, że większość „pierwszych" ewolucjonistów tak właśnie wyobrażała sobie linię rozwojową systemów pokrewieństwa - od matriar­ chatu do patriarchatu. Pomiędzy tymi dwoma miało się plasować pokre­ wieństwo podwójne jako równoważące obydwa te systemy w ramach jednej konstrukcji. Na samym końcu tego continuum znajdować się miał system bilateralny. Oczywiście później nauka zakwestionowała to spojrzenie zastę­ pując je kolejnymi rozwiązaniami o ewolucyjnym charakterze (np. o pierwotności patriarchatu). Do dziś etnologia nie może się od takich rozwiązań uwolnić. Dowodem tego może być np. przytoczona przez Szynkiewicza teoria Divale z 1984 roku (s. 187). W następnych rozdziałach książki omówiono bardzo szczegółowo: po­ krewieństwo matrylinearne (pochodzenie dziedziczone po matce, sukcesja władzy i dziedziczenie z reguły korporacyjnego majątku po bracie matki, �RECENZJE I OMÓWIENIA 253 matrylokalność, awunkulokalność, patrylokalność, mniejsza trwałość mał­ żeństwa, konflikt emocjonalny na linii ojciec - syn - siostrzeniec), pokre­ wieństwo patrylinearne (rezydencja patrylokalna, egzogamia, pochodzenie dziedziczone w linii męskiej, trwałość małżeństwa, dziedziczenie władzy i majątku w linii męskiej, reguła jedności lineażu), podwójny system po­ krewieństwa (przynależność do patrylinearnej linii ojca i matrylinearnej linii matki, dziedziczenie majątku ruchomego matrylinearne), pokrewieństwo bilateralne (dowolny przekaz pochodzenia, wolny wybór krewnych ze strony matki lub ojca, typy rezydencji małżeńskiej: bilokalny i neolokalny, duży krąg krewniczy - familia, rodzina, kinred). Autor omawia również, tzw. systemy marginalne, które jednakże, jak sam zaznacza, istnieją w zasadzie tylko w umysłach badaczy (są to pozostałe możliwe teoretycznie systemy: równoległy i przemienny; w pierwszym z nich kobiety dziedziczą po kobie­ tach, a mężczyźni po mężczyznach, w drugim kobiety dzedziczą po mężczy­ znach i odwrotnie). W ostatnim rozdziale autor omawia m.in. przekształcenia polskiego sys­ temu terminologicznego, a następnie - zmienność systemu pokrewieństwa. Stwierdza też, że według etnologii ewolucja tych systemów jest faktem; nie wiadomo tylko, który z nich ma być tym pierwszym. Próbowano np. na­ kreślić linię przedstawiającą rozwój form pokrewieństwa od matrylinearnego, poprzez patrylinearny, do bilateralnego, ale teza ta została obalona. Etnologowie zastanawiają się również nad przyczynami transformacji form pokrewieństwa. Książka Szynkiewicza rozszerza wiele wątków zawartych w definicji po­ krewieństwa umieszczonej w Słowniku Etnologicznym (Penkala-Gawęcka 1987). Definicja ta jest ze zrozumiałych powodów (forma słownika nie pozwala przecież na rozwinięcie tematu) niekompletna i nie wyczerpująca. Poszukując dalszych śladów tematyki pokrewieństwa w polskim piśmienni­ ctwie etnologicznym natrafiłem na nie m.in. w publikacji Ewy Nowickiej Świat człowieka - świat kultury (Nowicka 1991) - nota bene książki o pod­ ręcznikowym charakterze z zakresu całej antropologii społecznej. W pracy tej odnaleźć można dość szczegółowe opisy struktur społecznych związanych z pokrewieństwem, a więc form małżeństwa i rodziny, klanu i lineażu, łącznie z egzemplifikacjami. Jednakże najciekawszym z pism dotyczących problematyki pokrewieństwa, które ukazały się przed wydaniem książki Szynkiewicza, jest - moim zdaniem - artykuł B. Malinowskiego pt. Zagad­ nienie pokrewieństwa w świetle najnowszych badań (Malinowski 1930). Pod­ daje on m.in. krytyce ewolucjonistyczną teorię pokrewieństwa i wprowadza funkcjonalizm do rozważań nad tym zagadnieniem. Dla Malinowskiego poszukiwanie genezy terminologii pokrewieństwa jest „fałszywym proble­ mem". Pisze on: „Źródłem całego zła jest to, że poszukiwaliśmy genezy pokrewieństwa, zanim zrozumieliśmy istotę samego pokrewieństwa" (tamże, s. 21). I dalej: „Nowoczesny czyli funkcjnonalny etnolog stara się [...] zro­ zumieć, czym jest w rzeczywistości pokrewieństwo dla krajowca; pragnie on �254 RECENZJE I OMÓWIENIA pojąć, jakich terminology używa się na oznaczenie pokrewieństwa i co one wyrażają [...]" (tamże, s. 21). Według Malinowskiego, istnienie pokrewień­ stwa ułatwia funkcjonowanie małżeństwa - legalizuje rozrodczość, tworzy struktury socjalizacji. Czytając książkę S. Szynkiewicza można odnieść wrażenie, że etnologia przetrwała okres naporu funkcjonalizmu i strukturalizmu powracając, choć­ by na polu rozważań nad pokrewieństwem, do „starych i poczciwych" koncepcji ewolucjonistycznych. Wydaje mi się, że w tej materii nie ma dla ewolucjonizmu alternatywy - teorii równie jak on sam nośnej. W związku z tym, długo jeszcze będzie znajdował swoich zwolenników pośród etno­ logów, którzy na podstawie jego założeń tworzyć będą kolejne hipotezy. Pozostaje nam mieć nadzieję, że doczekają się one równie udanego i warto­ ściowego kompendium, jakim dla dotychczasowych hipotez i teorii stało się Pokrewieństwo Sławoja Szynkiewicza. Tomasz Szlendak LITERATURA M a l i n o w s k i B. 1930 Zagadnienie pokrewieństwa w świetle najnowszych badań, „Przegląd Socjologiczny", Nr 1, s. 17-31. 1987 Pokrewieństwo, [w:] Seks i stłumienie w społeczności dzikich, Warszawa, PW^N, s. 410-436. Nowicka E. 1991 Koncepcje form pokrewieństwa, małżeństwa i rodziny. Struktury społeczne zwią­ zane z pokrewieństwem, [w:] Świat człowieka - świat kultury, Warszawa, PWN, s. 349-351 oraz s. 370-381. P e n k a l a - G a w ę c k a D. 1987 Pokrewieństwo, [w:] Słownik etnologiczny, Warszawa - Poznań, PWN, s. 282-286. Shamans and Cultures, M . Hoppál, K.D. Howard (eds.), ISTOR Books 5, Akadémiai Kiadó Budapest, International Society for Trans-Oceanin Rese­ arch, Los Angeles, ss. 302 Książka jest zbiorem referatów, które zostały wygłoszone podczas I kon­ ferencji zorganizowanej przez The International Society for Shamanistic Research w Seulu w lipcu 1991 r. Poszczególne teksty mają najczęściej cha­ rakter case studies i nie wyczerpują zagadnień badanych i omawianych przez ich autorów. Składają się jednak na całość, ukazującą różne, często mało znane aspekty zjawiska, jakim jest szamanizm. Nie od dziś fascynuje ono badaczy i wciąż jeszcze nie zostało do końca opisane ani wyjaśnione. Oma­ wiana książka jest też znakomitym uzupełnieniem dotychczasowego stanu wiedzy o szamanizmie - jego genezie, typologii, związanych z nim wie­ rzeniach, rytualnych praktykach, wyobrażeniach na temat „wędrówek" sza- �RECENZJE I OMÓWIENIA 255 mana i „tamtego świata", sposobów działania szamana, jego miejsca w spo­ łeczeństwie i in. Niektórzy autorzy wskazują też np. na wpływy różnych kultur na lokalne odmiany szamanizmu. Szczególnie interesujące są, moim zdaniem, teksty, w których ukaza­ no „sposoby rekrutacji" szamanów, ich relacje z duchami-przewodnikami i opiekunami. Zwrócono tu także uwagę na pewne specyficzne cechy osobo­ wości szamana, uzdolnienia, dzięki którym może on pełnić swe funkcje. Omawiane są też różne kategorie duchów, z którymi szaman nawiązuje kontakty jako medium, pośrednik między światem żywych i zmarłych, ludzi i sił kosmicznych, itp. Tego typu informacje pokazują, jak bardzo zróż­ nicowany jest świat duchów - przewodników szamana. Reakcje między duchami i szamanem nabierają też specyficznego, nieanonimowego cha­ rakteru. Interesującym przykładem opisu jest w tym przypadku artykuł J. Lemoine'a, oparty na materiałach zgromadzonych w Laosie i Tajlandii. Autor, w zajmujący sposób przedstawia opisy wędrówek szamana w po­ szukiwaniu duszy chorego. Trasy wędrówki (i podejmowane działania) zale­ żą od postawionej diagnozy, tj. określenia, jaki rodzaj duszy ma kłopoty i gdzie należy jej szukać, gdy zmierza ku reinkarnacji. W wędrówce szamana bardzo ważna jest pomoc duchów, które wraz z nim szukają duszy chorego, wspomagane przez dźwięki muzyki. Kilku autorów podejmuje ciekawe próby odpowiedzi na pytanie, czym jest właściwie trans, ekstaza lub odmienny stan świadomości szamana. Warto tu zwrócić uwagę na artykuł S.A. Mousalimas (oparty na materia­ łach z Alaski) oraz Kwang-iel Kim i Tae-gon Kim (dotyczący Korei). Ci ostatni badacze określili np. trzy zasadnicze kategorie odmiennych stanów świadomości, w czasie których szaman nawiązuje kontakt z du­ chami: zawłaszczenie, trans i quasi-zawłaszczenie (possesion-belif). Autorzy podkreślają, że klasyfikacja ta nie odpowiada interpretacjom samych sza­ manów, przez których każdy stan ekstazy jest jednoznacznie rozumiany jako zawłaszczenie. Inna badaczka, R. Hamayon, próbuje natomiast wyjaśnić (na podstawie materiałów syberyjskich), jakiego rodzaju siły są asocjowane z funkcjami pełnionymi przez szamana i jaka jest ich natura. Autorka zwraca ponadto uwagę na pewne symboliczne aspekty szamanizmu. Z tekstów zamieszczonych w pracy jasno wynika, że szamanizm nie jest dziś archaicznym i zapomnianym rytuałem, lecz należy do żywych zjawisk o szerokim zasięgu. Co więcej, w niektórych krajach działają ruchy (sekty) nawiązujące do szamańskich tradycji i wierzeń (mają one np. wielu zwo­ lenników w Japonii - zagadnieniu temu poświęcony jest ciekawy artykuł Sachiko Hatanaka). Wiele osób korzysta też na co dzień z pomocy sza­ mana w przypadku choroby lub pyta go o radę w życiowych problemach (jak zauważa Yoriko Kanda, nie ma wówczas mowy o odświętnym rytuale). Szaman zajmuje też ważne miejsce w poszczególnych społecznościach. Jak podkreśla np. Guo Shuyon, pełni on nie tylko istotną rolę w przekazywaniu �256 RECENZJE I OMÓWIENIA treści kulturowych i tradycji społecznych lecz także - w kreowaniu kultury klanu. Szaman jest bowiem twórcą literatury ustnej, tańca, wiedzy medycz­ nej, polityki grupy i in. Znakomitym uzupełnieniewm informacji o roli szamana w przekazywaniu treści kulturowych jest artykuł E. Helimskiego, oparty na materiałach mandżurskich. Autor stawia przy tym interesujące pytanie, czy język duchów ma wpływ na rozwój języka ludzi? Omawiana praca ukazuje wyraźnie, jak niejednorodne i złożone jest zjawisko szamanizmu, jak wiele można tu wyróżnić lokalnych wariantów, specyficznych odmian. Należy do nich np. japoński kuchiyose, koreański tan* gol i kut (w tym rytuale bardzo ważną funkcję pełni śmiech, komizm, jest on ponadto elementem magii płodności). Można ponadto wyróżnić kilka wariantów szamanizmu buriackiego. Jak zauważa D. Dugarow, wy­ stępują tu m.in. różnice w sposobie wyboru tzw. białych i czarnych szama­ nów. Biali szamani np. wybierani są przez Niebo, Stwórcę, Gromowładcę a nie przez duchy, jak się to zwykło przyjmować do tej pory. Niektórzy badacze ukazują ponadto podstawowe różnice między lokalnymi odmiana­ mi szamanizmu, np. japońskim i koreańskim (artykuł Yoriko Kanda). Inni natomiast, jak np. M . Hoppál, podejmują próbę zsyntetyzowania badań dotyczących różnych regionów świata. Autor ten - na podstawie materiałów z obszaru Syberii - dokonuje również przeglądu definicji szamanizmu. Zde­ cydowana większość z nich ma charakter opisowy. Rodzi się więc - moim zdaniem - pytanie, czy jest w ogóle możliwa inna niż opisowa definicja, która choć w przybliżeniu określiłaby istotę szamanizmu. W omawianej książce znajdujemy ponadto np. próby typologizacji szamanów (Yoriko Kanda wyróżnia m.in. następujące typy: kapłan, mediator, uzdrowiciel, artysta, wróżbita. Możliwy jest też podział na typ ekstatyczny i nie-ekstatyczny i in.) Niektórzy badacze (np. Gabor Vargyas) ukazują strukturę ceremonii szamańskich, sekwencję stałych elementów, wzorów zachowań; tekst oparty jest na materiałach z Wietnamu. Większość tekstów bazuje na wynikach najnowszych badań terenowych i literaturze oraz źródłach archiwalnych. Warto również zwrócić uwagę na zachowane gdzieniegdzie unikalne księgi szamańskie. Jeden z takich zabytków - manuskrypt z 1884 r. spisany przez szamanów Sibe (Chiny) i zawierający teksty modlitw oraz zaklęć mających służyć określonym celom, w zależności od sytuacji - przed­ stawia Giovanii Stary. Właściwie każdy z 30 tekstów (nie licząc „Wstępu") zamieszczonych w Shamans and Cultures... zasługuje na oddzielne omówienie. Mam jednak nadzieję, że nawet ten pobieżny z konieczności przegląd zachęci Czytelników do sięgnięcia po sygnalizowaną pozycję. Nie mogą jej, moim zdaniem, po­ minąć nie tylko badacze szamanizmu, lecz także etnolodzy zajmujący się innymi dziedzinami kultur ludów Azji i Ameryki Północnej. Iwona Kabzińska-Stawarz �RECENZJE I OMÓWIENIA 257 Piotr Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Białorusi. Warszawa 1994, ss. 182 Piotr Eberhardt podjął się analizy bardzo trudnego problemu w dzie­ dzinie europejskich studiów narodowościowych tj. ustalenia białoruskiego obszaru etnicznego i w miarę ścisłego określenia liczby Białorusinów w la­ tach 1897-1989, biorąc za podstawę dostępne spisy ludności, polskie i ro­ syjskie. Autor daje w swojej pracy obraz zmian i tendencji w sferze przemian narodowościowych, na konkretnym, stałym terytorium, dla którego przyjął określenie „Ziemia Białoruska". Twierdzi, że zasada stałości terytorialnej, chociaż nie przynosi optymalnych konsekwencji merytorycznych to zde­ cydowanie ułatwia dokonanie analizy. Uważa też, że zwłaszcza w tej pracy jest celowe odnoszenie się do stałego terytorium, ponieważ na pograni­ czu strefa etniczna bezustannie „falowała" w zależności od koniunktury społeczno-politycznej. Z tych samych względów zawodne były kryterium językowe. Najbardziej wiarogodne jest natomiast, zdaniem Autora, kry­ terium wyznaniowe. P. Eberhardt, w swoim studium ukazuje poprzez cyfry proces likwidowa­ nia supremacji polskiej, walkę Rosji z polską kulturą, ograniczanie wpływów katolicyzmu na rzecz prawosławia i likwidowanie polskiej własności mate­ rialnej z jednej strony, a także postępującą rusyfikację tego terenu z drugiej. Jako jeden z nielicznych porównał on charakter polonizacji i rusyfikacji. O ile polonizacja wynikała z ewolucji, o tyle, zdaniem Autora, rusyfikacja była zaprogramowana. Kolejne spisy ludności przeprowadzane od 1931 ro­ ku po rok 1989 miały udowodnić na ile udało się zrealizować założenia w tej dziedzinie. P. Eberhardt stwierdza, że mimo natężonej akcji antypolskiej, przesiedleń, migracji ludności, urbanizacji a także rusyfikacji Białorusinów, nie udało się zniszczyć polskości na pograniczu litewsko-białoruskim, ani też w zupełności zrusyfikować narodu białoruskiego. Obydwa narody przetrwa­ ły i dotrwały do momentu upadku imperium sowieckiego, chociaż naród białoruski u progu swej niepodległości znalazł się na granicy utraty tożsamo­ ści narodowej wraz z zanikiem języka białoruskiego; obecnie po podpisaniu układu z Rosją sytuacja będzie się zmieniać na korzyść języka rosyjskiego. P. Eberhardt zaznacza, że najtrudniejszym zadaniem było zebranie wiarogodnych materiałów statystycznych, zwłaszcza rosyjskich i radzieckich, dla X X wieku. Poprzez niejednorodność i rozpiętość ocen dla różnych grup narodowościowych utrudniły one ocenę merytoryczną całości materiału sta­ tystycznego w ujęciu przestrzennym. Zestawienie materiałów radzieckich spisów ludnościowych lat 1959, 1970, 1979, 1989 nie mogło być mechanicz­ ne, ponieważ spisy obejmują niezupełnie te same, a z reguły inaczej rozbite terytoria a także operują kategoriami nie całkiem tożsamymi. Wiele danych Autor zmuszony był na nowo analizować, stosując przeliczenia, opatrywać nowymi wyjaśnieniami, aby można je było poddać pod rozwagę czytelnika jako materiał do porównań czy wniosków. Biorąc powyższe pod rozwagę, �258 RECENZJE I OMÓWIENIA P. Eberhardt, stosując oszczędność słowa, trudną do przyjęcia dla historyka, z rzeczowością wydobywa z kruchego materiału, jakim są dane z oficjalnych spisów ludności, kamuflujące często kłamstwa i fałsz, historyczną rzeczywi­ stość. Kłamstwa spisowe (np. o braku Polaków w Wilnie) często pozbawio­ ne są konsekwencji i w tym miejscu jest pole dla dociekliwego badacza, by je skompromitować. Udało się to w wielu przypadkach Autorowi, zajmują­ cemu się problematyką narodowościową Białorusi, Litwy i Ukrainy. Prezentowana tu praca, to 12 rozdziałów, zilustrowanych 24 mapami sporządzonymi przez autora i 55 tablicami. Pierwszy z rozdziałów jest ro­ dzajem wstępu, drugi zaś krytycznymspojrzeniem Autora na rosyjski spis ludności przeprowadzony w 1897 roku, poprzez fachowe polskie opracowa­ nia demograficzne okresu międzywojennego. Spis ten za jedyny wyznacznik narodowości przyjął język, co nie spraw­ dzało się jednak na pograniczu polsko-białoruskim a nawet białorusko-rosyjskim. W tym przypadku, dodatkowym, i często decydującym czynnikiem, było wyznanie religijne (potwierdzają to wyliczenia Edwarda Czyńskiego, sporządzone wg rubryceli Kościoła Rzymskokatolickiego, użyte do zilustrowa­ nia problemu przez Autora studium. Zarówno polska opinia publiczna jak i niemiecka uznały spis ten za tendencyjny i zniekształcający rzeczywistość. Stąd też stał się on przyczyną dokładnych analiz statystycznych i merytorycz­ nych przeprowadzonych przez polskich i niemieckich demografów. Przy swoim stanowisku zostali jednak badacze rosyjscy, którzy obliczyli, że np. powiat Sokółka liczył jedynie 1,2% ludności polsko-języcznej; przywołane przez Eberhardta dane Czyńskiego wykazują w tym rejonie 75,5% Polaków i tyleż samo katolików. Jest to brak konsekwencji w fałszowaniu ilości Polaków na ziemiach litewsko-białoruskich, na co Autor znalazł dowód w źródłach rosyjskich. Źródła te bowiem dowodzą, że władze administracyjne wszystkich szczebli imperium rosyjskiego utożsamiły Kościół Katolicki z polskością i stosowały w celu jego zniszczenia wszelkie metody, zwłaszcza w okresie powstań. Tabela Nr 4 (s. 25) uwidacznia obniżenie się liczby katolików w okresie dyskryminacji i likwidacji Kościoła Unickiego. Badania socjologiczne przeprowadzone przez Leona Wasilewskiego i Edwarda Maliszewskiego ujawniły, że prawie wszyscy wyznawcy katoli­ cyzmu deklarowali narodowość polską. Niewielu wśród katolików było zde­ klarowanych Białorusinów. Włodzimierz Wakar, demograf i statystyk polski żyjący w okresie międzywojnia wyliczył szacunkowo, że na analizowanym terytorium mieszkało łącznie 6 424,2 tys. stałej ludności cywilnej, w tym 4 356,2 tys. Białorusinów tj. 67,8%, co znaczy, że różnica między kryterium językowym a narodowościowym wynosi 400 tys. mieszkańców. Spis rosyjski wykazał 156,5 tys. ludności polsko-języcznej, Wakar natomiast wykazał 838,9 tys., tj. niewiele mniej niż wyznawców Kościoła Rzymskokatolickiego - 879,7 tys. Tylko 40,8 tys. katolików nie zostało zaliczonych do narodo­ wości polskiej. Eberhardt stwierdza zatem, że kryterium językowe zastoso­ wane w spisie rosyjskim doprowadziło do błędnych stwierdzeń i uogólnień. �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Najbliższe prawdy, jego zdaniem, byłoby nałożenie wyników analizy kryte­ rium językowego i wyznaniowego po odliczeniu od ogólnej liczby poszcze­ gólnych narodowości. Rozdział I I I to analiza danych statystycznych przeprowadzonych w roku 1909 pod kontrolą administracyjną władz rosyjskich przez Warszawski Ko­ mitet Statystyczny w sposób fachowy, nie budzący zastrzeżeń nawet ze strony Rosjan. Autor dodaje jeszcze analizę dwóch spisów ludności - nie­ mieckiego z 1916, który zna we fragmentach, oraz spisu polskiego z 1919 roku, opublikowanego w całości przez Romera. Te ostatnie dane ujawniły, że spis polski przeprowadzony przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich w 1919 roku zawyżył nieświadomie dane dotyczące polskości, a przyczyną były sukcesy militarne zjednej strony, z drugiej ograniczenie geograficzne do centralnej i zachodniej Białorusi (wschodnia część była opanowana przez bolszewików). Dane te tym samym zaniżyły liczbę Białorusinów (tab. Nr 10 i Nr 11 na s. 51-53). Rozdział IV rozpatruje warunki demograficzne i narodowościowe na obszarze zachodnim i częściowo centralnym bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych na podstawie polskich spisów z 1919 i 1921 roku. Autor wykazuje duże ubytki ludności wywołane wojną i rewolucją i ich charakter selektywny bardziej jakościowy niż ilościowy. Zdaniem Eberhardta, mimo założonej przez stronę polską obiektywizacji, w spisie odzwierciedliła się zmiana warunków politycznych po 1920 roku, co wpłynęło na zmianę na­ strojów wśród ludności o nieskrystalizowanej świadomości narodowej. Duża część Białorusinów i część Żydów zadeklarowała narodowość polską, utoż­ samiając narodowość z państwowością. Dane spisowe zaniżyły w sposób sztuczny liczbę Białorusinów wykazując ich tylko na Polesiu, podnosząc pozornie tym samym liczbę Polaków. Wszystko to zmusza badacza do zweryfikowania ostatecznych wyników dotyczących statystyki narodowoś­ ciowej na podstawie kryterium religijnego (tab. Nr 13, s. 61 i 64-65). Mapę Nr 11 (s. 60) wykreśloną w Atlasie Mira z 1964 roku, ukazującą rozmiesz­ czenie ludności polskiej wg spisu z 1959 roku na Zachodniej Białorusi. Eberhardt zauważa tu dużą zbieżność, a różnice wynikają z akcji repat­ riacyjnej w latach 1944-1948 i 1956-1959. Rozdział V ukazuje strukturę narodowościową w świetle spisów z 1926 i 1931 roku. Autor stwierdza, że chociaż wystąpiły deformacje w stosunku do liczby Polaków, to ogólnie rok 1926 był korzystnym dla rozwoju po­ szczególnych narodowości, ponieważ rusyfikacja carska nie została jeszcze zastąpiona stalinowską. Spis brał pod uwagę język, który w łączności z kry­ terium narodowościowym umożliwił badaczowi wyjaśnienie zagadnień et­ nicznych. Z tabeli Nr 16 (s. 74) i z mapy Nr 13 (s. 75) daje się wyczytać początek rusyfikacji językowej, która przybierze potężne rozmiary w latach czterdziestych, co jest omówione w rozdziale V I I . Analizując dane spisu polskiego z 1931 roku Eberhardt uważa, że mimo wszelkich prób obiek­ tywizacji, wyniki nie oddały w pełni rzeczywistości, ponieważ duża część �260 RECENZJE I OMÓWIENIA Białorusinów i Żydów a także Ukraińców podała język polski jako ojczysty. Podobnie jak wyniki spisu z 1921 roku materiały spisowe z 1931 roku wymagają, zdaniem autora, krytycznej oceny i tylko w łączności ze statystyką wyznaniową mogą stanowić punkt wyjścia do oceny merytorycznej. W próbie porównania spisu radzieckiego z 1926 roku ze spisem polskim z 1931 roku autor wypełnia 5-letnią lukę czasową szacunkiem ludności BSRR w 1931 i doprowadza do zbieżności ze spisem polskim (s. 83-84). Rozdział V I ilustruje przemiany narodowościowe na Ziemi Białoruskiej w latach trzydziestych. Spis z 1937 roku nie został zaakceptowany przez ówczesne władze ZSRR, ponieważ ujawniał olbrzymie straty ludności wy­ wołane kolektywizacją i głodem. Spis z 1939 roku natomiast zafałszował dane. Mimo tych różnic dla ogólnego rozeznania w tendencjach zmian demograficznych Eberhardt wykorzystał wyniki, porównując je z danymi spisowymi z 1926 roku i z szacunkami z 1931 roku. Należy podkreślić, iż Rosjanie nie udostępnili danych dotyczących spisu z 1937 roku, lecz tylko dane spisowe wg obwodów dla roku 1939 (tab. 21, s. 92). Dostępne dane radzieckie odkryły totalną i bezwzględną eksterminację ludności polskiej w wyżej wymienionych latach. Tabela 21 np. wykazuje spadek ludności polskiej wg spisu z 1937 z 119,9 tys. na 58,4 tys. w 1939 roku i są to straty ludności polskiej poniesione z rąk aparatu stalinowskiego. W drugiej części rozdziału P. Eberhardt analizuje sytuację Białorusinów w granicach I I Rzeczypospolitej, która w swej polityce dążyła do integracji ziem wschodnich z resztą kraju. Zdaniem badacza opcja inkorporacyjna była bardzo szkodliwa dla stosunków polsko-białoruskich, spowodowała nastroje antypolskie a także wzbudziła sympatie do Moskwy, która w początkach lat dwudziestych była przychylna narodowym aspiracjom białoruskim. Autor stwierdza, że dyskryminacja ludności białoruskiej w Polsce zaciążyła na wzajemnych stosunkach i przyczyniła się do skomunizowania licznych działa­ czy białoruskich. Zaznacza też, że polscy Białorusini nie przewidywali zmiany stanowiska Moskwy wobec narodowości w ZSRR, która doprowadziła w kon­ sekwencji do zniszczenia i tak niewielkiej elity białoruskiej. Rozdział V I I ilustruje przemiany narodowościowe na Ziemi Białoruskiej w okresie I I wojny światowej, sprowadzające się do ujawnienia strat lud­ ności polskiej z rąk Stalina i żydowskiej z rąk hitlerowskich. Rozdział V I I I poświęcony jest strukturze narodowościowej, ujawnionej w spisie z 1959 roku z uwzględnieniem dwóch cech etnicznych: narodo­ wości i języka ojczystego. Spis ten ujawnił dwie mniejszości narodowościowe - Polaków i Rosjan oraz poważne zmiany w strukturze narodowości w la­ tach 1937-1959. Dotyczy to głównie ludności żydowskiej, wymordowanej w latach 1942-1943, której liczba zmniejszyła się o 520,9 tys. Liczba ludności polskiej w 1937-1939 zmniejszyła się o 61,5 tys., a w latach 1939-1945 o kolejne 200-300 tys. W odniesieniu do ludności białoruskiej z kolei spis wykazał wzrost o 200 tys. w latach 1937-1959. Dane tego spisu obalają mit o dużych stra- �RECENZJE I OMÓWIENIA 261 tach ludności białoruskiej w latach 1939-1945, były one kilkuprocentowe. W dalszej części rozdziału Autor wykazuje zapoczątkowanie rusyfikacji języ­ kowej ludności miast a następnie całej Białorusi. Rozpatruje też relacje między Rosjanami a Białorusinami. Ci pierwsi sięgnęli po władzę we wszyst­ kich niemalże stanowiskach w administracji, przemyśle, szkolnictwie na Białorusi i uczynili język rosyjski językiem urzędowym. Nastąpiła rusyfika­ cja całego terytorium białoruskiego w latach 1959-1989, chociaż dane ze spisu 1959 roku jeszcze nie wykazały zagrożenia dla tożsamości narodowej Białorusinów. Dane tego spisu jeszcze raz potwierdziły badania polskie, że przeważająca część ludności katolickiej na pograniczu litewsko-białoruskim ciąży ku polskości i stała się świadomie ludnością reprezentującą narodo­ wość polską i przetrwała mimo wielu strat. Rozdział DC obejmuje okres rządów Chruszczowa i Breżniewa, w którym widoczny jest napływ ludności rosyjskiej, przy równoczesnym wynarada­ wianiu mniejszości. Przybiera zdecydowanie na sile rusyfikacja Białorusi. Ludność polska została poddana wynaradawianiu niejako dwutorowo. Najpierw poddano ją białorutenizacji, później rusyfikacji. Widoczny jest duży ubytek ludności polskiej, sięgający 29%, co Autor tłumaczy presją, zwłaszcza przy wydawaniu dowodów radzieckich, w których wpisywano Polakom narodowość białoruską, W rezultacie w latach 1959-1970 na­ stąpił spadek ludności polskiej z 538,9 tys. do 382,6 tys. Równocześnie Ebehrhardt wykazuje wzrost liczby ludności używającej języka rosyjskiego 0 540,1 tys. W kolejnym rozdziale badacz wykazuje szybki wzrost ludności rosyjskiej przy równoczesnym obniżaniu się liczby ludności białoruskiej. Ze spisu w 1979 roku wynika, że został on przeprowadzony bardziej liberalnie, ponie­ waż wzrosła liczba Polaków. Różnice te ujmuje tabela Nr 40 (s. 139). Z ana­ lizy danych spisowych wynika, że przemiany etniczne były sterowane, a ich wyniki zgodne z oczekiwaniami Moskwy. Spis z 1970 roku wykazał udział ponad 20% ludności polskiej aż w siedmiu rejonach obwodu grodzień­ skiego, a spis w 1979 ujawnił w 10 rejonach więcej niż 20% Polaków. Rozdziały X I i X I I podsumowują w pewnym sensie rezultaty 92 lat rządów rosyjskich na Białorusi. Relacje ludności białoruskiej i rosyjskiej są korzystne dla tej drugiej. Rosjanie równomiernie zamieszkują całe teryto­ rium Białorusi, koncentrując się w najważniejszych punktach strategicznych, miastach przemysłowych. Mają w swych rękach aparat administracyjny 1 partyjny, kadry techniczne, garnizony wojskowe; to wszystko pozwoliło Rosjanom odegrać ,rolę dominującą na Białorusi. Cała Białoruś, jak wyka­ zuje P. Eberhardt nabrała charakteru rosyjskiego. Jak widać w chwili obecnej, rozpad ZSRR nie uratował Białorusi przed utratą tożsamości. Stwierdzenie badacza, że przyszłość Białorusi zależy od lojalności Rosjan wobec nowego państwa białoruskiego straciła więc na aktualności. Na zakończenie należy zadać pytanie czy są jeszcze szanse, żeby Białorusin poczuł się Białorusinem? �262 RECENZJE I OMÓWIENIA W podsumowaniu można stwierdzić, że książka autorstwa P. Eberhardta ukazała się w decydującym momencie dla przyszłości Białorusi. Chociaż studium to jest przeznaczone dla wąskiego grona czytelników, z racj braku szerszego komentarza historycznego, to w zupełności ukazuje tendencje po­ lityki rosyjskiej względem Białorusi. Maria Wojnicka Piotr Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa 1994, ss. 182 Książka P. Eberhardta, stanowiąca efekt niezmiernie żmudnej i rzetelnej pracy badawczej, napisana jest z pozycji geografa i demografa. Jak wyjaśnia autor, jest ona „poświęcona kwestiom ilościowym" i „mówi jedynie o liczeb­ ności, czyli potencjale demograficznym wyszczególnionych narodowości" (s. 41). Ponadto: „niniejsze ujęcie zostało zawężone głównie do oceny zja­ wisk i procesów demograficznych, i to też z uwypukleniem aspektu jedynie geograficznego" (s. 157). P. Eberhardt formułuje jednak szereg twierdzeń, które wybiegają poza ów sygnalizowany zakres. Moim zdaniem, nie można ich pozostawić bez komentarza. Uwagi historyka odnośnie tej pracy sfor­ mułowała tu Maria Wojnicka. Ja natomiast chciałabym zrecenzować tę pozycję, korzystając z doświadczeń, jakie dały mi prowadzone od kilku lat badania etnohistoryczne nad problematyką stosunków etnicznych i kwestią wyznaczników tożsamości narodowej ludności mieszkającej w kilkunastu wybranych miejscowościach na zachodzie Białorusi. W zakończeniu książki prof. Eberhardt stwierdza пр.: „Powrót ludności do własnych korzeni białoruskich będzie procesem niezmiernie złożonym i długotrwałym, wymagającym przełamania ukształtowanych przyzwyczajeń i stereotypów obyczajowych" (s. 172-173). Zgadzam się całkowicie z pierw­ szą częścią tego twierdzenia. Uważam natomiast, że we wspomnianym pro­ cesie nie chodzi wyłącznie o „przełamywanie przyzwyczajeń i stereotypów obyczajowych". Jeśli bowiem mówimy o powrocie do białoruskich korzeni, to o wiele ważniejszą sprawą jest, jak mi się wydaje, kształtowanie tożsamo­ ści i samoświadomości narodowej samych Białorusinów, poszukiwanie od­ powiedzi na pytania: Kto jest Białorusinem i jakie są wyznaczniki tej iden­ tyfikacji? Zasadniczym problemem jest ponadto reaktywowanie - w znacz­ nie szerszym zakresie niż ma to miejsce obecnie - białoruskiej kultury i języ­ ka oraz rozwój rzetelnych badań nad historią Białorusi i jej społeczeństwa. P. Eberhardt formułuje także pewne prognozy dotyczące kształtu stosun­ ków narodowościowych. Jego zdaniem, „w przypadku pozytywnego procesu ukształtuje się w przyszłości narodowe państwo białoruskie". Natomiast „przy nasilaniu się tendenqi dezintegracyjnych [...] kwestia narodowościowa nie tylko może stać się obiektem zadrażnień i konfliktów zagrażających spoistości �RECENZJE I OMÓWIENIA 263 państwa, ale i stabilności geopolitycznej całej Europy Środkowo-Wschodniej" (s. 173). Nie ulega wątpliwości, iż realizaqa tej drugiej prognozy byłaby raczej niepożądana. Nasuwa się tu jednak pytanie, jakimi drogami musiałaby zmierzać Białoruś, by stać się państwem narodowym, a także - jaki będzie status mniejszości narodowych w tym państwie? Dodam tu, że np. zdaniem A. Sadowskiego, społeczeństwo Białorusi długo jeszcze nie będzie wolne od konfliktów etnicznych. Utrzyma się tam znaczenie podziałów religijnych, a co za tym idzie - narodowościowych. „W potocznej świadomości [bowiem] przynależność religijna utożsamiana jest z narodową". Podziały te (i sprzecz­ ności) będą narastać „w związku z dążeniami do nadawania określonym wyznaniom funkcji narodowych" (Sadowski 1994, s. 234). Moje zastrzeżenia budzi również inne stwierdzenie P. Eberhardta, doty­ czące kwestii tożsamości narodowej. Otóż, na s. 155 autor, komentując wy­ niki spisu ludności z 1989 г., pisze: „Tożsamość narodowościowa nie jest wartością, którą można narzucać, określić z zewnątrz. Jest ona wynikiem nie pochodzenia czy języka, lecz samodzielnego samookreślenia pewnych grup, a nawet każdego pojedynczego człowieka. Należy to uszanować i przyjąć do wiadomości". Postulat autora jest oczywiście słuszny, trudno jednak zgodzić się z wywodem jakoby tożsamość narodowa nie miała związku z pochodze­ niem poszczególnych osób oraz językiem, jakim się one posługują. To wła­ śnie - jak wynika m.in. z moich badań prowadzonych wśród Polaków na Białorusi - na tej podstawie formułuje się samoidentyfikacja narodowa, owo „samookreślenie się", o którym wspomina autor. Podstawowym wyznacz­ nikiem tożsamości jest wprawdzie najczęściej przynależność do określo­ nego wyznania, jednakże znajomość języka polskiego oraz świadomość posiadania polskich przodków ma w wielu przypadkach równie ważne zna­ czenie (szerzej na temat wyznaczników polskości piszę w swoich pracach: Kabzińska-Stawarz 1992/93; 1994a; 1994b). Kolejne zagadnienie, na które chciałabym zwrócić uwagę dotyczy granic międzywyznaniowych. We „Wstępie" (s. 7) autor stwierdza, iż „nie było ścisłej granicy oddzielającej ludność katolicką od prawosławnej [...]" Tymczasem z jego dalszych wywodów wynika, iż tego rodzaju granica może być jednak wyznaczona. Interpretując wyniki spisu z 1897 r. autor wymienia np. powiaty, w których grupowała się ludność wyznania rzymskokatolickiego. Są to: Lida, Oszmiana, Dzisna, Wilejka, Wołkowysk i Grodno; w Lidzie i Oszmianie katolicy byli ludnością dominującą (s. 26). Wspomina też o powiatach z bez­ względną przewagą ludności polskiej (co najczęściej oznacza - katolickiej) 1 1 Podobne pytanie nasunęło mi się przy lekturze wywiadu udzielonego przez Tadeusza Konwickiego Teresie Zaniewskiej, w którym pisarz powiedział m.in.: „Musi w pełni zagrać nacjonalizm, żeby umożliwić funkcjonowanie Białorusi jako państwa z historią, z pewną własną cywilizacją. Nacjonalizm Białorusinów musi się stawać coraz bardziej agresywny, dyna­ miczny, może nawet w jakiś sposób zaborczy, ponieważ jest to szansa uformowania się do końca tożsamości białoruskiej, która jest z wielu względów ciągle słaba" (Moje oczy pełne Białorusi... 1995, s. 4). �264 RECENZJE I OMÓWIENIA analizując wyniki spisów z lat 1921 i 1931. Są to: Lida, Oszmiana, Brasław, Szczuczyn, Wołożyn i Postawy (s. 97). W innym miejscu, gdzie omawiane są wyniki spisu ludności z 1921 r. (s. 64-66) P. Eberhardt przytacza rezultaty badań A. Krysińskiego, który dość dokładnie wyznaczył granicę między ludnością prawosławną i katolicką. Była to zarazem granica między ludnością polską i białoruską, jak już bowiem wspomniałam, mieszkańcy Białorusi dziś jeszcze najczęściej utożsamiają wyznanie z narodowością. Badania te wskazują na istnienie jednolitego obszaru katolickiego, na którym nie wyróż­ niono ani jednej gminy w większości prawosławnej. Na obszarze zamieszkałym przez ludność prawosławną istniały natomiast liczne enklawy ludności kato­ lickiej. Fakt istnienia takich enklaw świadczy również, moim zdaniem, o moż­ liwości wytyczenia granic między strefami zamieszkałymi przez ludność rożnych wyznań, np. na obszarze powiatu czy gminy. Dodam tu, że granice między ludnością katolicką i prawosławną funkcjonu­ ją do dziś w świadomości mieszkańców niektórych obszarów Białorusi. Znako­ mitym przykładem jest tu teren Puszczy Nalibockiej, gdzie od 1993 r. pro­ wadzone są przez D. Demskiego i niżej podpisaną badania etnohistoryczne (Naliboki zostały zaliczone przez Krysińskiego do enklawy iwienieckiej obok Pierszajów, Iwieńca, Wołmy, Rubieżewicz i Derewna). Ludność Nalibok i oko­ licznych wiosek (Jankowicze, Prudy, Kleciszcze, Rudnia Pilneńska, Pilnica, Terebejno i in.) dziś jeszcze podkreśla, że na tych terenach zawsze mieszkali katolicy. Prawosławni zaś żyli „za Niemnem", „w kierunku Mińska i Nowo­ gródka" (mieszkańcy tych miast w większości również wyznawali prawosławie). Do prawosławnych wiosek zaliczano natomiast m.in.: Lubcze, Korelicze, Mir, Turec, Szaszki, Szczorse (szerzej na ten temat patrz: Demski 1994). W rozdziale poświęconym wynikom spisu z lat 1921 i 1931 r. P. Eber­ hardt użył sformułowania: „obszar etnicznie białoruski", zaliczając do tej strefy m.in.: powiat Słonim, Nowogródek i Nieśwież (s. 97). Z powyższego stwierdzenia można by wnosić, iż mieszkańcami tych powiatów byli wyłącz­ nie Białorusini. Tymczasem, np. zgodnie z wynikami spisu z 1931 г., w pow. nieświeskim 27, 9 tys. osób, tj. 24,4% mieszkańców podało język polski jako ojczysty, 22, 4 tys. osób, tj. 19, 6 % reprezentowało wyznanie rzymskokato­ lickie, w pow. nowogródzkim - 35,1 tys., tj. 23,5 % mieszkańców wymieniło język polski jako ojczysty, a 28,8 tys. osób, tj. 19, 3% było wyznania rzym­ skokatolickiego, w pow. stołpeckim zaś - 51,8 tys., tj. 52,1 % podało język polski jako ojczysty; katolików było 37,9 tys., tj. 38, 1% ludności powiatu (tab. 17, s. 79, tab. 18, s. 81). Jak sądzę, we wspomnianym przypadku nale­ żałoby mówić raczej o obszarze zdominowanym przez ludność białoruską nie zaś „etnicznie białoruskim". Przykładem nazbyt ogólnego sformułowania jest też - według mnie - informaqa dotycząca etnicznego składu ludności Białorusi. Na s. 146 autor pisze, że w latach 1979-1989 na wsi mieszkała ludność białoruska, podczas gdy w miastach wysoki był udział ludności rosyjskiej. Tymczasem, jak wiadomo, wieś białoruska nie jest jednolita etnicznie. W wielu wioskach obok Białorusi- �265 RECENZJE I OMÓWIENIA nów mieszkają bowiem również Polacy i Ukraińcy, są też małe grupy Ormian, Tatarów i in. Także z informaqi podanych dalej przez autora (s. 149) wynika niezbicie, że istnieją na Białorusi wsie polskie lub polsko-białoruskie. Leżą one nie tylko na zachodniej Białorusi, tj. na terenie o zwartej koncentraqi Polaków, lecz również na wschodzie i południu kraju. Starsze pokolenie mieszkańców tych wiosek zna język polski (aczkolwiek jest on najczęściej ograniczony do sfery religijnej) i wyznaje katolicyzm (por. cytowane przez autora wyniki badań białoruskiego językoznawcy W. Werenicza, który wyróżnił m.in. cztery typy polskich osiedli na Białorusi; Werenicz 1991, s. 207). P. Eberhardt wielokrotnie zwraca uwagę na znaczny stopień rusyfikacji ludności Białorusi. Pisze również o specyficznej taktyce, której celem było wynarodowienie ludności polskiej. Polegała ona na jednoczesnej białorutenizacji i rusyfikacji Polaków, co miało prowadzić do ich pełnej sowietyzaqi (s. 128). Problem ten zasługuje, moim zdaniem, na dogłębne zbadanie. Na­ suwa się tu bowiem pytanie, w jaki sposób możliwa była daleko idąca białorutenizacja Polaków przy jednoczesnej silnej rusyfikacji samych Biało­ rusinów? W jakich dziedzinach, poza językiem (i to głównie w rejonach wiejskich), była ona widoczna i jakie były jej mechanizmy? Podobne uwagi odnośnie do twierdzenia o białorutenizacji Polaków poczynił białoruski hi­ storyk A. Smolenczuk w recenzji z książki prof. Eberhardta . Na zakończenie - uwaga dotycząca nazewnictwa. W pracy kilkakrotnie (m.in. na s. 90 i 149) na określenie autonomicznego narodowościowego rejonu polskiego, założonego 23 I I I 1932 r. i zlikwidowananego 31 VII 1937 г., zwanego Dzierżyńszczyną (i jego stolicy), została użyta nazwa: Kiejdany, rejon kiejdanowski. Jest to ewidentna pomyłka. Właściwe nazwy brzmią bowiem: Kojdanów, Kojdanowszczyzna, rejon kojdanowski, Kojdanowo. Przedstawione przeze mnie uwagi nie odnoszą się, jak widać, do podstawo­ wych zagadnień, będących przedmiotem - niezmiernie cennej dla badaczy stosunków narodowościowych na Białorusi - książki P. Eberhardta, lecz tylko pewnych, najczęściej nazbyt ogólnie sformułowanych, stwierdzeń. Nie umniej­ szają one ogromnego wkładu pracy tego badacza w wydobycie, analizę i inter­ pretację źródeł, jakimi są pochodzące z różnych okresów ostatniego stulecia spisy ludności mieszkającej w granicach dzisiejszej Białorusi. Będą natomiast, być może, pomocne przy opracowywaniu kolejnych wydań tego dzieła. Jestem przekonana, że książka prof. P. Eberhardta stanie się podsta­ wowym źródłem dla badaczy reprezentujących różne dyscypliny (history­ ków, etnologów, socjologów, językoznawców) i zajmujących się rozmaitymi aspektami dziejów Białorusi, jej kulturą i społeczeństwem. Umożliwia ona bowiem nie tylko dostęp do wyników materiałów spisowych, lecz także ukazuje pewne fakty historyczno-polityczne, pozwalające zrozumieć okolicz­ ności, w jakich prowadzone były spisy ludności w różnych latach i cele, 2 2 Za udostępnienie maszynopisu tej interesującej recenzji serdecznie dziękuję Prof. P. Eberhardtowi. �266 RECENZJE I OMÓWIENIA jakim miały służyć ich rezultaty. (Bez tego typu informacji trudno byłoby wyjaśnić wiele zjawisk, których jesteśmy obecnie świadkami. Łączą się one m.in. z pozycją poszczególnych grup etnicznych i kształtem stosunków naro­ dowościowych cechujących społeczeństwo Białorusi). Stwarza ona zarazem warunki do interdyscyplinarnej i interetnicznej dyskusji o problemach naro­ dowościowych naszego wschodniego sąsiada. Z wielu względów kwestie te nie mogą być dla nas obojętne. W tym miejscu chciałabym oddać głos wspomnianemu już A. Smolenczukowi. Badacz ten wysoko ocenia pracę P. Eberhardta podkreślając, że jest ona pierwszą próbą analizy złożonych problemów związanych z przemianami struktury narodowościowej społeczeństwa mieszkającego w granicach obecnej Białorusi na przełomie X I X i X X w. W przeciwieństwie do P. Eberhardta uważa jednak, że kryterium językowe jest bardziej obiektywnym wyznaczni­ kiem świadomości narodowej niż wyznanie. Jego zdaniem, społeczeństwo białoruskie było zawsze wielowyznaniowe. W umocnieniu etnicznej jedności Białorusinów przeszkadzała natomiast działalność Kościoła Rzymskokato­ lickiego (o orientaqi propolskiej) i cerkwii prawosławnej (o orientacji prorosyjskiej). Autor twierdzi również, że katolicy-Białorusini wywodzący się ze wsi stykali się z kulturą i językiem polskim głównie w kościele albo w majątkach szlacheckich. Rodzi się więc pytanie, czy jest to wystarczający powód, by osoby te uważać za Polaków? Zdaniem Smolenczuka, kościół katolicki kształtował stereotyp katolika-Polaka (ten sam stereotyp lansowała władza carska i komunistyczna), protestował ponadto przeciwko wprowadzaniu białoruskiego do liturgii, bo przeszkadzałoby to polonizacji Białorusinów. A. Smolenczuk ustosunkował się negatywnie do tezy P. Eberhardta o polskim charakterze ludności południowo-wschodniej Wileńszczyzny twierdząc, że ludność ta uważała się wprawdzie za Polaków, ale mówiła „po prostu". Badacz oparł się tu na kryterium językowym, podczas gdy dla P. Eberhardta podstawowym wyznacznikiem tożsamości narodowej mieszkańców Białorusi jest - jak już wspomniałam - wyznanie. A. Smolenczuk głosi następnie popularyzowaną dziś na Białorusi tezę, zgodnie z którą ludność uważająca się obecnie za Polaków należy do potomków spolonizowanych Białorusinów. Dodaje jednak, że ludności tej - jako mniejszości polskiej - powinno się zagwarantować swobody i w żadnym wypadku nie może być mowy o prowa­ dzeniu polityki antypolskiej. A. Smolenczuk podkreśla, że P. Eberhardt - uznając fakt polonizacji Białorusi przez Kościół i państwo polskie w okresie międzywojennym (w zachodniej części Białorusi) - odchodzi od polonocentryzmu. Zgadza się też z wieloma stwierdzeniami prof. Eberhardta dotyczącymi procesu rusyfikacji społeczeństwa Białoruskiego. Przytoczyłam tu obszerne fragmenty recenzji A. Smolenczuka. Uważam bowiem, że dyskusja o problemach narodowościowych Białorusi wymaga udziału nie tylko przedstawiciele różnych dyscyplin, ale też reprezentantów wszystkich grup etnicznych mieszkających na badanym obszarze. Umożliwia to bowiem rzeczową wymianę argumentów, co może rodzić nadzieję na łagodzę- �RECENZJE I OMÓWIENIA 267 nie istniejących urazów, przełamanie stereotypów, a co za tym idzie - kształto­ wanie obiektywnego spojrzenia na procesy, które niezmiernie głęboko dotykają pojedynczego człowieka, podstaw jego tożsamości, więzi społecznych, psychiki i in. Wymagają więc od badaczy, jak może żadne inne zagadnienia, nie tylko gromadzenia i analizy źródeł, lecz także taktu i odpowiedzialności. Książka prof. Eberhardta stworzyła właśnie warunki do takiej inter­ dyscyplinarnej i interetnicznej dyskusji. LITERATURA D e m s k i D. 1994 Naliboki i Puszcza Nalibocka - Zarys dziejów i problematyki, „Etnografia Pol­ ska", t. 38, z. 1-2, s. 51-78. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992/93 Polacy na Białorusi. Relacja z badań etnologicznych nad współczesnym procesem kształtowania się świadomości etnicznej, „Przegląd Wschodni", t. I I , z. 3 (7), s. 681-195. 1994a „ / po co ta granica?", „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 79-105. 1994b Kościół w Nałibokach, „Więź", nr 12, s. 199-205. K r y s i ń s k i A. 1929 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 5. Moje oczy pełne Białorusi 1995 Moje oczy pełne Białorusi, z Tadeuszem К on wiekiem rozmawia T . Zaniewska, „Głos znad Niemna", nr 4 (142) z dn. 30 stycznia - 5 lutego 1995 г., s. 4-5. S a d o w s k i A. 1991 Narody wielkie i małe. Białorusini w Polsce, Kraków. 1994 Białoruś - Odrodzenie narodowe - przejawy nacjonalizmu, [w:] Nacjonalizm. Kon­ flikty narodowościowe w Europie Środkowej i Wschodniej, Toruń, s. 226-235. W e r e n i c z W. 1991 Historyczne i kulturalne podstawy świadomości narodowej Polaków w Związku Radzieckim (na przykładzie Republiki Białoruskiej), [w:] Polacy w Kościele kato­ lickim w ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin, s. 197-212. Iwona Kabzińska-Stawarz Adam Walaszek, Światy imigrantów. Tworzenie polonijnego Cleveland 1880-1930, Kraków 1994, Zakład wydawniczy „Nomos", ss. 231 Cleveland końca X I X wieku: „w dzikiej puszczy buduje się dom po domu, gdzie wszystko dopiero wytyczone i nie wykończone. Tu bowiem wkrada się dziki bór lub dziewicza preria między ulice i domy, a pyszne gmachy, pełne nowoczesnego zbytku graniczą bezpośrednio z nieokiełznaną puszczą" (s. 19). Do takiego Cleveland, podobnie jak i innych miast Ame­ ryki, ściągali pod koniec X I X i na początku X X wieku emigranci z różnych krajów Europy. Wśród nich byli także Polacy. O ile jeszcze w 1870 roku w Cleveland było 77 Polaków urodzonych w Polsce, to już w 1900 było ich 8592, a w 1930 - 36668, co stanowiło 4,07% wszystkich mieszkańców tego �268 RECENZJE I OMÓWIENIA miasta (s. 28). Do „Clewelandu", jak o tym mieście mówili ówcześni polscy imigranci, przybywali chłopi z Galicji, Prus i zaboru rosyjskiego. Również w dwudziestoleciu międzywojennym wielu Polaków przeprawiało się przez Ocean „za chlebem". O początkach i kształtowaniu się społeczności Polonij­ nej w Cleveland pisze Adam Walaszek w omawianej tu pracy. W przeciwień­ stwie do najbardziej rozpoznanych skupisk polonijnych, istniejących np. w Chicago, Pittsburgh, Milwaukee i in., praca A. Walaszka jest pierwszym studium poświęconym Polonii w Cleveland. Autorowi udało się w obrazowy i dynamiczny sposób ukazać narodziny oraz powstawanie polskiego świata, towarzyszące temu różnorodne procesy społeczno-kulturowe a także przeo­ brażenia świadomości narodowej Polaków. Wszystko to, przedstawione jest na tle dynamicznego rozwoju miasta i jego wieloetnicznej społeczności. Z książki możemy dowiedzieć się jak wyglądał napływ imigrantów, jak tworzyły się sąsiedztwa oraz jak przekształcały się one w społeczności. Ówczesna migracja miała charakter „łańcuchowy", była organizowana, a i często dofinansowywana przez krewnych lub znajomych, którzy już wcześniej wyjechali do Ameryki. W ten sposób, do Cleveland były przeno­ szone polskie rodziny, a nawet wiejskie sąsiedztwa, które tworzyły zalążki przyszłych, polonijnych wspólnot. Stwarzało to imigrantom większe poczu­ cie bezpieczeństwa i swojskości. Te małe społeczności dawały początek pol­ skim parafiom. Budowa kościoła i zakładanie parafii była zazwyczaj jednym z pierwszych, wspólnych przedsięwzięć, które realizowali imigranci. Rola parafii polegała nie tylko na zaspokajaniu potrzeb religijnych, ale także na pomocy materialnej, szukaniu pracy, integracji. Książka przedstawia począ­ tki najważniejszych społeczności polonijnych w Cleveland („Warszawa", „Poznań", „Kantowo", „Kraków", „Jackowo", „Józefatowo") oraz pro­ cesy integracyjne Polonii związane z powstawaniem parafii, polonijnych instytucji i organizacji. Ciekawy jest opis codziennego życia: mieszkań, „saloonów", pracy, spędzania wolnego czasu. Warunki życia przybyszów z Europy były początkowo bardzo trudne. Zła sytuacja mieszkaniowa, nis­ kie płace, brak pracy i bieda stanowiły chleb codzienny imigrantów'. Wspól­ ny materac i służąca za szafę skrzynka to wszystko, na co mógł liczyć przybysz zza Oceanu. Jednak wspólne mieszkanie, jedzenie i wzajemna po­ moc łagodziło tęsknotę za ojczyzną, zaspokajało potrzebę afiliacji. Polski świat opisywany jest jako integralna część wieloetnicznej, imigracyjnej zbiorowości. Polacy są przedstawiani w kontekście sąsiednich grup narodowych istniejących w Cleveland, przede wszystkim: Niemców, Żydów, Węgrów, Jugosłowian i in. Z opisu wyłaniają się różnorodne relacje interetniczne - relacje między światami imigrantów oraz podobieństwa i odmien­ ności wynikające z odrębności kulturowej, religijnej i społecznej grup et­ nicznych. Widać tu dążenia Polaków do zaznaczenia swej obecności wśród innych grup etnicznych (manifestowanie polskości z okazji różnych świąt państwowych). Społeczność polonijna, mimo wszelkich działań mających na celu etniczną integrację, nie była grupą jednolitą. Wewnętrzne podziały �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 ekonomiczne, polityczne i społeczne rzutowały na sposób postrzegania etniczności, stosunku do Polski, co stanowiło przyczynę konfliktów wewnątrz zbiorowości polonijnej oraz trudności w wypracowaniu jednolitej strategii (niepowodzeniem okazały się czynione przez niektórych liderów próby zrze­ szenia różnorodnych stowarzyszeń polonijnych w jedną organizację). Adam Walaszek ukazuje także związki między „starym" światem (krajem pochodzenia) oraz nowym, przysposobionym i oswajanym przez imigrantów z Polski. Widać tu wpływ „starego" świata na postrzeganie i adaptację w nowej rzeczywistości, przeniesione nawyki społeczne, stereotypy i uprzedzenia, sposób życia, stosunek do przeszłości. Na tym tle rysuje się również obraz dwu pokoleń Polaków, pokolenia pochodzącego z Polski i pokolenia urodzonego już w Ameryce oraz konfliktów związanych z preferencją różnych stylów życia - polskiego i amerykańskiego. Autor ukazuje wpływ amerykanizacji i konsumeryzmu na kształtowanie tożsamości narodowej, a także opisuje różnorodne działania społeczno-kulturalne Polaków, mające za zadanie przyciągnąć polską młodzież, a ponadto zaprezentować polską kulturę na zewnątrz. Aktywność ta zaznaczyła się szczególnie wyraźnie w latach dwudziestych i trzydziestych naszego wieku, gdy oprócz licznych stowarzyszeń, związków, w mieście działało kilka towarzystw śpiewaczych, funkcjonował teatr, wychodziła polska prasa. Udział Polonii w okolicznościowych defiladach, paradach i wystawach miał na celu prezentaqe tego, „co Polska wniosła do cywilizacji światowej" oraz „w rozwój Ameryki" (s. 146). Wszystko to miało budować poczucie dumy narodo­ wej i eksponować polskie wartości innym grupom etnicznym. Interesujące są także spostrzeżenia dotyczące przekształcania się świado­ mości społecznej imigrantów. W pracy ukazany został proces przemiany polskiego chłopa w robotnika, do czego przyczyniły się jego doświadczenia wyniesione z uczestnictwa w związkach zawodowych, strajkach, walki o pra­ wa robotników. Można tu także zaobserwować jak kształtowały się postawy imigrantów wobec państwa amerykańskiego oraz jak stopniowo przeobra­ żali się oni w obywateli Stanów Zjednoczonych. Praca Adama Walaszka jest ciekawą próbą rekonstrukcji zamierzchłego świata. Został on przedstawiony ewolucyjnie, dynamicznie i na różnych płaszczyznach. W studium można znaleźć dużo trafnych spostrzeżeń socjo­ logicznych. Praca ta - w pewnym sensie - demitologizuje amerykańskie Eldorado. Przedstawia trudy, wyrzeczenia, a czasami nawet cierpienia Pola­ ków decydujących się na zmianę świata swego życia. Z drugiej jednak strony ukazuje ona, że mimo wszelkich negatywnych konsekwencji, wyjazd do Ameryki był dla wielu imigrantów swoistą szansą na awans społeczny (ów­ czesne realia amerykańskie oferowały im większe możliwości emancypacji społecznej i ekonomicznej aniżeli rodzinny kraj). Rekonstrukcja dokonana przez Autora jest ogromnie bogata w fakty. Wielość dokumentów archiwal­ nych, wspomnień, relacji czyni tę historię barwną i żywą. Tomasz Biernat �270 RECENZJE I OMÓWIENIA Arkadiusz Żukowski, W kraju złota i diamentów. Polacy w Afryce Połu­ dniowej XVI-XX w., Warszawa 1994, Wydawnictwo Naukowe PWN, ss. 312 Badacze Polonii otrzymali pracę, która wypełnia lukę w poznaniu za­ morskich zbiorowości polonijnych. Omawiana publikacja jest monografią historyczną. Jej autor dąży do całościowego ujęcia zagadnienia sprecyzowa­ nego w podtytule, korzysta z wielu polskich i obcych źródeł i z informacji w nich rozproszonych buduje całość polskich losów na odległym kontynen­ cie. Bogactwo materiałów źródłowych często powoduje trudności w zsyntetyzowaniu wiadomości - momentami praca przypomina encyklopedię, w której wyliczane są kolejne osoby i ich osiągnięcia. Autor ze skrupulatno­ ścią archiwisty odnotowuje nazwisko każdego Polaka - podróżnika, księdza, zakonnika - który postawił stopę w tej części świata bądź miał kontakt z wybrzeżem południowej Afryki. Często brak przekazów historycznych lub ich zaginięcie nie pozwala na dokładne odtworzenie losów wymienianych osób. Niekiedy czytelnik odnosi wrażenie, że autor przedstawia nie tylko postaci prawdziwych Polaków, ale i osób o nie dowiedzionej polskości. Praca składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy jest poświęcony przed­ stawieniu Afryki Południowej, jej osobliwości przyrodniczych i bogactw naturalnych, a także struktury ludnościowej i społecznej, osiągnięć nauko­ wych i literackich. W ten sposób autor rysuje tło, na którym pojawią się Polacy - najpierw jako podróżnicy, w następnych wiekach jako osiedleńcy. W rozdziałach I I i I I I skupiono się na przedstawieniu losów polskich w tym kraju od początku X V I w. do wybuchu I I wojny światowej. W części doty­ czącej współczesnego obrazu Polonii południowoafrykańskiej (rozdziały IV i V) informacje są szczegółowe i udokumentowane wieloma źródłami pisa­ nymi, w tym także wywiadami z przedstawicielami tamtejszej Polonii. Za początki kontaktów Polaków z ziemią południowoafrykańską autor przyjmuje czas rozpoczęcia tam kolonizacji europejskiej, którą zapocząt­ kowali Portugalczycy w X V I stuleciu. W wyprawach Portugalczyków brał udział Żyd urodzony w Poznaniu - Gaspar da Gama, wymieniany także jako: Gaspar da India, Gaspar d'Almeida lub Gaspar de las Indias. W XVII w. do wybrzeży Afryki docierali misjonarze; był tam także jezuita, o. Michał Boym. Pozostawił on pierwszy polski opis południa Afryki, który wyprzedził o ponad 150 lat publikacje angielskie o Kafrarii i Kafrach. Pierwsi osadnicy polscy na ziemi południowoafrykańskiej w XVIII w. rekrutowali się spośród żołnierzy i marynarzy, będących w służbie ho­ lenderskiej. Emigracja polska do Afryki Południowej nasiliła się na początku X I X w. Osiedlali się tam przede wszystkim wychodźcy z ziem zaboru pruskiego. Podlegali oni szybkiej asymilacji z ludnością burską. Źródła południowo­ afrykańskie podają, że wśród przodków rodów afrykanerskich znajdo­ wali się Polacy, np. Jan Latsky, Antoni Sewasowicz (Sevascowitz), Mateusz Abagostus i Jan (Johann) Sowietski[y]. �RECENZJE I OMÓWIENIA 271 Polacy, którzy przybywali do Kafrarii Brytyjskiej po 1857 г., szybko zatracali odrębność językową i kulturową na rzecz języka i kultury angielskiej. Odkrycie złóż diamentów (1867 r.) i złota (1886 r.) spowodowało nowy napływ emigrantów. Z tego okresu przywołuje się nazwę organizaqi „Polish-Russian Union". Grupowała ona jednak przede wszystkim Żydów polskich, litewskich i rosyjskich. Ogólnie na przełomie X I X i X X w. emigracja polska do Afryki Połu­ dniowej nie miała charakteru stałego; poza osadą Kimberley, „stolicą dia­ mentów", emigranci przebywali w Johannesburgu i okolicach oraz w Kap­ sztadzie i okolicach. W końcu XIX stulecia polski jezuita wspominał o stu Polakach mieszkających w Kapsztadzie. W latach 1910-1918 nieliczne polskie wychodźstwo rekrutowało się spośród mieszczaństwa i inteligencji. W okresie międzywojennym w Unii Południowo-Afrykańskiej zamieszkiwało ok. 1900 Polaków. Zdaniem badaczy, przed I I wojną światową parę tysięcy osób liczyła grupa żydowska, Polacy stanowili jednostki. Według szacunków konsulatu RP w Kapsztadzie w 1934 r. liczbę Żydów polskich określano na 10 do 15 tysięcy osób. Starali się oni jak najszyb­ ciej zasymilować z tamtejszą białą społecznością, włączali się również w działal­ ność żydowskich organizacji religijnych. Ich aktywność wyrażała się dużą liczbą organizacji charytatywnych, społeczno-kulturalnych i gospodarczych. Zupełnie inny charakter miały kontakty Polaków z Afryką Południową w czasie I I wojny światowej. Rozpoczęły się od hospitalizacji rannych żoł­ nierzy i ich pobytów w obozach wojskowych. Fale wychodźców rozpoczęła grupa „cypryjska" (1941 r. - ok. 400 osób starannie wykształconych), następnie w 1943 r. przybyły dzieci polskie, którym zapewniono zamiesz­ kanie w Oudtshoorn (Dom Dzieci Polskich „Krzyż Południa" funkcjonował w latach 1943-1947). Spośród żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych, uchodźców z osiedli afrykań­ skich (w Rodezji i Tanganice), wychowanków domu w Oudtshoorn rekruto­ wali się emigranci, którzy pragnęli pozostać w Afryce Południowej po za­ kończeniu I I wojny światowej. Jesienią 1949 r. liczba uchodźców wynosiła ok. 5 tys. osób. Spis powszechny z 1951 r. podawał, że w Afryce Połu­ dniowej mieszało 4898 osób urodzonych w Polsce (w tym 1503 osoby posia­ dały obywatelstwo polskie). Ta fala emigracyjna dała początek współczesnej Polonii południowoafrykańskiej. Dane liczbowe obrazują wzrost Polonii: 1970 r. - 1 tys. (wg innych źródeł 5 tys. osób); 1985 r. - 13-15 tys. osób. Polonia południowoafrykańska jest społecznością zurbanizowaną - zamieszkuje w dużych ośrodkach miejskich: Johannesburg, Kapsztad, Durban, Pretoria, Pietermaritzburg, Port Elizabeth. Wyróżnikiem Polonii południowoafrykańskiej jest wysoki poziom wykształce­ nia większości jej przedstawicieli, co decyduje o jej najwyższym poziomie finansowym i kulturalnym ze wszystkich Polonii świata. Najliczniejszą grapę zawodową stanowi kadra techniczna, nie brakuje też przedstawicieli humani­ stów i artystów: rzeźbiarzy, literatów oraz sportowców. �272 RECENZJE I OMÓWIENIA Różnorodna aktywność Polonii południowoafrykańskiej jest udokumen­ towana: przejawia się w organizacjach polonijnych (największa i najliczniej­ sza to Zjednoczenie Organizacji Polskich w Afryce Południowej, przemiano­ wane w 1973 r. ze Zjednoczenia Osadników Polskich), obchodzeniu i upa­ miętnianiu wydarzeń z historii Polski, w działalności kulturalnej (teatr, chór), a także w wydawaniu prasy. Prasa polonijna w tym kraju osiedlenia ma charakter lokalny - ogranicza się do biuletynów i komunikatów wydawanych przez poszczególne stowa­ rzyszenia. W latach osiemdziesiątych w czasopiśmiennictwie zaszły przemia­ ny polegające na profilowaniu wydawnictw - z komunikatów Zjednoczenia Polskiego w Południowej Afryce wyodrębniły się „Wiadomości Duszpaster­ skie", jako dodatek do komunikatu Zjednoczenia wychodzi informator „W naszej szkole". Ze względu na swój charakter prasa uwzględnia problemy i sfery życia zbiorowości, w której powstaje. Wiadomości na ten temat, zaprezentowane w recenzowanej pracy, nie upoważniają do wniosków odnośnie do czytelni­ ctwa prasy w skupiskach polonijnych, a także jej funkcji. Brak materiału empirycznego uniemożliwia sformułowanie jakiejś konkluzji. W pracy natomiast znajdujemy dużo wiadomości o kościele katolickim w RPA. W początkowych rozdziałach wymienione przede wszystkim misjona­ rzy polskich, którzy docierali do Afryki Południowej jako wysłannicy różnych zakonów. Po wojnie powstał klasztor w Lyndhurst założony przez Siostry Służebniczki NMP ze Starej Wsi, do którego zgłaszały się polskie dziewczęta z afrykańskich osiedli polskich. Opiekę duszpasterską nad Polonią (od lat osiemdziesiątych) sprawują księża ze Zgromadzenia Księży Chrystusowców. Rozdział dotyczący obecności kościoła katolickiego w RPA gubi się w szczegółach - brakuje syntezy wiadomości. W wielu zbiorowościach polo­ nijnych (np. USA, Anglia) parafia jest synonimem polskości, miejscem sku­ piającym emigrantów-Polaków, staje się czynnikiem spójności etnicznej (Mostwin 1991, 86; Sękowska 1994, 131-132). Zagadnienie, w jakim stopniu kościół katolicki integruje skupiska polonijne w RPA, wymaga badań so­ zologicznych. Teraz musimy zadowolić się informacją, że z wyznaniem rzymskokatolickim utożsamia się 60-70% tamtejszej Polonii (s. 210). Podobnie ogólne są uwagi o języku Polonii południowoafrykańskiej: „osoby urodzone w Polsce używają często niektórych form standardowej polszczyzny" (s. 211). Jest to z punktu widzenia językoznawcy stwierdzenie nieprecyzyjne: albo posługują się polszczyzną ogólną, albo jest to język mieszany, w którym obok warstwy zgodnej z polszczyzną występuje warstwa zgodna z językiem kraju osiedlenia (cytaty) oraz warstwa skontrastowana z dwiema podstawami porównawczymi, tzn. formy językowe charaktery­ styczne dla dialektu polonijnego, np. semantyczne kalki wyrazowe i frazeo­ logiczne: medycyna 'lekarstwo' (ang. mediciné), dostać niepodległość 'zdo­ być niepodległość' (ang. to get independence), wziąć język angielski 'uczyć się języka' (ang. to take language) itd. �RECENZJE I OMÓWIENIA 273 W RPA istnieje teoretyczna możliwość interferencji języka polskiego i języków afrikaans i fanakolo, ale stwierdzenie wzajemnych wpływów wy­ maga badań. Dostępne mi nagrania idiolektów przedstawicieli różnych fal emigracji i pokoleń polonijnych w RPA pokazują, że poziom znajomości języka pol­ skiego jest zróżnicowany i zależy od wielu czynników: czasu przebywania na emigracji, statusu społecznego, tematu rozmowy itd. Uogólnienia można by formułować po przebadaniu przedstawicieli Polonii z różnych skupisk, fal emigracyjnych i polonijnych. Końcowe rozdziały pracy dowodzą, że konieczne są badania inter­ dyscyplinarne nad stanem polskiej świadomości etnicznej wśród Polonii w RPA, obejmujące takie zagadnienia, jak: znajomość i używanie języka polskiego, uczestnictwo w organizacjach polonijnych, uczęszczanie do kościoła i przynależność do polskiej parafii, wybór przyjaciół i znajomych, stosunek do kraju pochodzenia itd. W tych badaniach jako wzory, odpowiednio zmodyfiko­ wane, mogą służyć materiały z Anglii, Australii, USA (patrz пр.: Żebrowska 1986, s. 148-168; Smolicz, Secombe 1990; Kocik 1990, s. 169-203). Lektura omawianej monografii skłania do zastanowienia się nad usytuo­ waniem metodologicznym pracy wśród opracowań polonijnych. W rozdzia­ łach I I i I I I praca A. Żukowskiego przypomina faktograficzne publikacje typu: wkład Polaków w życie kraju (tu: odpowiednia nazwa). W tej części można ją porównać do takich prac, jak: Jerzego S. Łątki Polacy w Turcji, Marii Paradowskiej Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej. W następnych rozdziałach autor zastosował układ chronologiczny, a w jego ramach pro­ blemowy i przedstawił właściwy etap kształtowania się zbiorowości polonij­ nej w RPA; w tej części pracę można porównać do studiów zawartych w publikacji zbiorowej Polonia w Europie. Recenzowana praca daje solidne podstawy do kontynuowania badań nad Polonią w RPA. Następny ich etap powinien uwzględniać metody soqologiczne i dotyczyć kształtowania się tożsamości etnicznej pokoleń polonijnych, stopnia identyfikaqi oraz stosunku do swego pochodzenia. Z kolei badania soqolingwistyczne mogą zilustrować stan znajomości języka polskiego i zmiany jego funkqi w różnych skupiskach polonijnych. Wyniki badań interdyscyplinarnych powinny ukazać aktualny wizerunek Polonii w Republice Południowej Afryki. LITERATURA Kocik L. 1990 Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin, Wrocław. Ł ą t k a S. 1980 Polacy w Turcji, Lublin. M o s t w i n D. 1991 Emigranci polscy w USA, Lublin. P a r a d o w s k a M. 1985 Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrocław. �274 RECENZJE I OMÓWIENIA S z y d ł o w s k a - C e g l o w a В. (red.) 1992 Polonia w Europie, Poznań. Sękowska E. 1994 Język zbiorowości polonijnych w krajach anglojęzycznych. Zagadnienia leksykalno-slowo twórcze, Warszawa. S m o l i c z J. S e c o m b e M.J. 1990 Zostać Australijczykiem*!, Warszawa. Ż e b r o w s k a A. 1986 Czy dzieci polskiej emigracji wojennej 1939-1945', urodzone w Wielkiej Brytanii, uważają się z Polaków? Paszkiewicz M . (red.), Prace Kongresu Kultury Polskiej, Londyn, t. VIII, s. 148-168. Elżbieta Sękowska Warszawa egzotyczna. O społecznościach narodowych i wyznaniowych stolicy w przeszłości i współcześnie, Warszawa 1995, Muzeum Woli, ss. 86, tab. 6 Ten niewielki tomik materiałów z sesji popularnonaukowej uczniów klas maturalnych X I I Liceum Ogólnokształcącego im. H. Sienkiewicza w War­ szawie, zorganizowanej w Muzeum Woli 23 marca 1995, jest plonem nie­ zwykłego eksperymentu dydaktycznego. Eksperymentu będącego efektem owocnej współpracy obu instytuqi - Szkoły i Muzeum. Współpracy daleko wykraczającej poza doraźne, związane z konkretną ekspozycją, odwiedziny Muzeum przez młodzież szkolną. Pomysłodawcą zorganizowania cyklu wykładów poświęconych „proble­ mom społeczności narodowych i wyznaniowych kraju i Warszawy w prze­ szłości i współcześnie" był Kurator Muzeum Woli Karol Morawski. Pomysł wsparła Urszula Domańska, Dyrektor Liceum im. H. Sienkiewicza wraz ze swym zespołem pedagogicznym i młodzieżą klas maturalnych. Temat cyklu wykładów i zamykającej go sesji - piszą autorzy wstępu (Od Wydawców) w omawianym tomiku - „wybrała w pewnym sensie właśnie młodzież, podejmując w dyskusjach i postulatach lekcyjnych problematykę narodowościową i wyznaniową na ziemiach polskich w przyszłości po to, by łatwiej zrozumieć skomplikowane jeszcze wciąż jej współczesne uwarunkowa­ nia. W ciągu sześciu miesięcy, od października 1994 r. do marca 1995 г., zorganizowanych zostało sześć spotkań, podczas których jako wykładowcy wystąpili najlepsi specjaliści z danej dziedziny, pracownicy nauki, często w randze profesorów. Każdy wykład uzupełniony był zajęciami terenowymi prowadzonymi przez pracowników Muzeum (nierzadko przy współudziale wykładowców), w toku których zwiedzano rejony miasta i obiekty zabytkowe związane z omawianym środowiskiem narodowościowym czy wyznaniowym." Wśród wykładowców znaleźli się pracownicy Katedry Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UW, Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, Żydo­ wskiego Instytutu Historycznego, Instytutu Historii PAN, Instytutu Archeo­ logii i Etnologii PAN. �RECENZJE I OMÓWIENIA 275 W sześciomiesięcznym cyklu wykładów mówiono o historii i kulturze Żydów w Polsce, o ewangelikach augsburskich i reformowanych w War­ szawie, o grekokatolikach i o Cyganach, a także o grupie tak dla Warszawy egzotycznej jak Gruzini. Wykłady odbywały się w ostatni czwartek miesiąca, a zajęcia terenowe w ostatnią sobotę i należy podkreślić, że cieszyły się frekwencją, mimo że miały miejsce w godzinach popołudniowych, a zajęcia terenowe odbywały się w wolne soboty. Świadczy to wymownie o potrzebie tego rodzaju przedsięwzięć. Na zakończenie cyklu zajęć zorganizowano w Muzeum Woli sesję popu­ larnonaukową, a jej uczestnicy, uczniowie klas maturalnych, mimo zbliżają­ cych się egzaminów dojrzałości zdołali przygotować dziesięć referatów. Na­ wiązywały one wprawdzie niekiedy do tematów wykładów, nie były jednak ich powtórzeniem lecz „indywidualnym przetworzeniem wątków w nich zawartych". Po wygłoszeniu referatów odbyła się dyskusja, podsumowanie i jako finał - wręczenie dyplomów, nagród książkowych i pamiątkowych medali z fundacji Ewangelicko-Augsburskiej Parafii Św. Trójcy. W czerwcu staraniem organizatorów tego udanego eksperymentu oraz Urzędu Dzielnicy Wola Gminy Warszawa Centrum wydany został pamiątkowy tomik zawierający materiały z sesji. Jego wydawcy tak o nim piszą we wstępie: „Są to prace uczniów - maturzystów stojących dopiero na progu swej drogi życiowej i jako takie noszące na sobie wszelkie znamiona i wady prymicjów naukowo-badawczych, przynależnych wiekowi i przygotowaniu naukowemu Autorów. Nie można o tym zapominać, a Czytelnik tego zbioru musi mieć pełną świadomość kompilacyjnej formy przygotowanych referatów na poziomie szkoły średniej. Biorąc to pod uwagę referaty tu prezentowane poddane zostały tylko kosmetycznej obróbce redakcyjnej. Wedle bowiem założeń organizatorów sesji i zarazem wydawców, taki a nie inny kształt referatów jest nie tylko uszanowaniem charakteru i stylu obrazowania Autora, ale też pewnym signum szerszego wizerunku stopnia zaawansowania nauki i wiedzy." Jak już wspomniano oprócz cytowanego wstępu (Od Wydawców) pióra Urszuli Domańskiej i Karola Morawskiego tomik zawiera dziesięć wygło­ szonych w czasie sesji referatów piętnastu autorów: Doroty Czajki i Anny Gontkiewicz (o społecznościach narodowych i wyznaniowych Warszawy na przełomie X I X i X X wieku), Joanny Germak i Katarzyny Stanisławiak (o strukturze narodowościowej i wyznaniowej międzywojennej Warszawy), Pawła Korulczyka i Łukasza Zielińskiego (o wyznaniowych nekropoliach Woli od schyłku X V I I I do połowy X X wieku), Katarzyny Kursa (o Lesznie, ewangelickiej enklawie Warszawy), Marcina Dryzka (Pamiątki Żydów war­ szawskich), Marty Kaczyńskiej i Danuty Murzynowskiej (Szpitale i ośrodki opieki społecznej na Woli od polowy XIX w. do końca lat trzydziestych XXstulecia [ze szczególnym uwzględnieniem szpitali i ośrodków żydowskich - A.W.], Michała Sikorskiego (Getto - dzielnica Warszawy w latach 1940-1943), Małgorzaty Wernickiej (Grekokatolicy w Warszawie), Pawła Krupińskiego i Ireneusza Smółki (Świątynie i cmentarze ewangelicko-augsburskie w Warszawie �276 RECENZJE I OMÓWIENIA od połowy XVIII w.) oraz Agnieszki Pudłowskiej (Mniejszości narodowe w I I Rzeczypospolitej). Należy mieć nadzieję, że to ze wszech miar interesujące przedsięwzięcie dydaktyczne i wychowawcze znajdzie naśladowców, a znane już z wielu cennych inicjatyw Muzeum Woli będzie kontynuować swoje nowatorskie na naszym gruncie doświadczenia popularyzatorskie. Andrzej Woźniak Jonathan Boyarín, Polish Jews in Paris, The Ethnography of Memory, Bloomington-Indianopolis, 1991, Indiana University Press, ss. X I I -f 195 Książka J. Boyarina, amerykańskiego antropologa społecznego, przypomi­ nać musi polskim czytelnikom nieprześcignioną wciąż Społeczność wiejską Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (1948). Praca poświęcona imigrantom wywodzącym się z ziem polskich przekazuje czytelnikowi historię życia tej grupy ich własnymi słowami. Boyarín zajmująco opowiada historię żydowskich imigrantów mieszkających we Francji. Wspomina także, choć marginalnie, o stosunkach polsko-żydowskich. Może ta książka zainteresować poprzez możliwości porównań, jakie niewątpliwie stwarza. Jednocześnie stanowi ona osobistą (i wielce barwną) opowieść obserwatora życia wychodźców, historię jednego roku, który Jonathan Boyarín spędził wśród nich w Paryżu. W tym właśnie przepomnieć może Społeczność wiejską czy, by pozostać przy dziełach dotyczących żydowskich imigrantów, Świat naszych matek (Weinberg 1988) . Książkę otwiera rozdział dotyczący landsmanshaftn - stowarzyszeń żydow­ skich organizowanych i złożonych z wychodźców z tej samej miejscowości lub regionu . Stowarzyszenia te stwarzały ramy dla społecznych i przyjacielskich stosunków pomiędzy ich członkami. Oferowały im pomoc i wsparcie. Landsmanshaftn istnieją także w innych krajach i na innych kontynentach ; w Paryżu stanowią trzon społeczności polskich Żydów. Są pozostałością historii ich życia. Nie tylko służą rekreaqi, pomagają lub troszczą się o pochówki, lecz są także pomostem, który łączy pamięć o przeszłości z doświadczeniem późniejszych losów. Pomagają wreszcie utrzymywać tożsamość, którą autor nazywa „pan-jidisz". Przy tym nie starają się one bynajmniej odtwarzać, ani kopiować we Francji, nawet w miniaturze, miejsca urodzenia imigrantów. W rozdziałach pierwszej części książki imigranci opowiadają o własnym życiu i o rozmaitych problemach, z jakimi musieli walczyć, na które musieli 1 2 3 1 Recenzję tej książki zamieściłem w „Przeglądzie Polonijnym", nr 2:1994. Tym bardziej uzasadnione wydaje się zatem przywołanie K . Zawistowicz-Adamskiej. Zaborowianie w Chicago stworzyli bowiem kluby własnych wsi. Na ten temat por. także Kantor (1990). Por.: Milamed (1986, s. 40-55), KaganofT (1986, s. 56-66), Klinger (1986, s. 35-39), Soyer (1986, s. 5-24), Weissner (1985). 2 3 �RECENZJE I OMÓWIENIA 277 reagować, zarówno w Polsce, jak we Francji. Są to relacje na temat dzieciń­ stwa, emigraq'i, koszmaru okupacji, lat odbudowy w powojennej Francji. Poszczególne opowieści różnią się między sobą, rozmaite bowiem były: czas, powody, okoliczności wyjazdu. Niektórzy bohaterowie Boyarina przeżyli okupację we francuskim ruchu oporu, inni to uchodźcy ze Związku Radzie­ ckiego. Jest jeden wątek tych opowieści szczególnie frapujący (choć nie w pełni konsekwentnie poprowadzony przez autora): bardzo wielu spośród emigrantów żydowskich to sympatycy lewicy lub wręcz aktywiści lewicowi . Ich opowieści na temat dochodzenia do radykalnych przekonań w Polsce, do Poalej Syjonu czy członkostwa partii komunistycznej przynoszą wiele fascynujących szczegółów, przybliżając nam ten fragment historii między­ wojennego okresu. Dowiadujemy się m.in., co czytali i jak wyglądała praca lewicowych grup młodzieżowych. Część druga pracy Boyarina ma pokazywać, w jaki sposób biografie emigrantów określają ich stosunek do wydarzeń współczesnych i bieżących. Najpełniej ukazuje to rozdział na temat stosunku Żydów do izraelskiej inwazji na Liban w 1982. Rozdziały kolejne to klasyczny, antropologiczny opis życia codziennego emigrantów. Są one także próbą odpowiedzi na podstawowe pytania literatury historycznej czy soqologicznej, dotyczącej grup etnicznych, konsekwencji migracji itp., takie jak: W jaki sposób cykliczne obchody kulturalne winny integrować przeszłość i współczesność? Na ile pozwa­ lać intelektualistom na zmiany i aktywizowanie grup? Rozdział „Dejeuner Solennel" traktuje o dorocznych balach organizowanych przez landsmanshaftn, podczas których spotykają się członkowie rozmaitych grup i towarzystw. Rozdział „Kultura wysoka i folklor" dotyczy świeckiej kultury jidisz, która istnieje w tych społecznościach. Mówi się tutaj również o tym, iż coraz trudniej przychodzi emigrantom i ich dzieciom godzić standardy estetyczne kultury jidisz z wymaganiami estetycznymi współczesnej europejskiej kultury miesz­ czańskiej. Rozdział „Przywódcy i intelektualiści" pokazuje typy przywódców społeczności (intelektualistów, aktywnych polityków, także krytycznie nasta­ wionych); w równym stopniu, pisze autor, wszyscy są potrzebni dla funkqonowania grup. Rozdział „Żałoba" koncentruje się na kompromisach, których muszą się dopuszczać emigranci, pomiędzy prawem żydowskim i tradycją zjednej, a rzeczywistością i możliwościami, jakie istnieją we Francji, z drugiej. Wreszcie, Boyarín pisze, w jaki sposób opowieści i dzieje imigrantów wpływają na sytuację ich dzieci, a także o międzypokoleniowych konfliktach i trud­ nościach porozumiewania się wynikających z różnych kultur. Oczywiście w książce można znaleźć znacznie więcej. Jest ona także ciekawa jako prezentacja pewnej postawy i techniki badawczej. Boyarina interesuje pamięć o wydarzeniach oraz to, w jaki sposób wpływa ona na współczesne zachowanie emigrantów i ich dzieci. Autor powiada: problemy postmodernizmu pojawiają się i wyrażane są nie tylko na seminariach, w tekstach, lecz także 4 4 Dodać tu można, że podobną w zamyśle jest praca Leviatina (1989). �278 RECENZJE I OMÓWIENIA w doświadczeniu, świadomości grup, które w postmodernistycznym świecie żyją. Stara się on też pokazać tę „żyjącą historię". Dyskretnie wykorzystana, współczesna metodologia nie przeciąża książki. To konstrukcja i sposób prowadzenia opowieści zaświadczać mają o warsztacie autora. Boyarín prze­ konany jest bowiem, że narracja, nawet (a może właśnie) pełna powtórzeń, przemawiać może lepiej do publiczności niż analiza strukturalna. LITERATURA K a g a n o f f N. 1986 The Jewish Lansmanshaftn in New York City in the Period Preceding World War I, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 56-66. K a n t o r R. 1990 Między Zabórowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imig­ rantów z parafii Zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami, Wrocław. Klinger H. 1986 Tradition of Grass-roots Organization and Leadership: the Continuity of Landsmanshaftn in New York, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 25-39. L e v i a t i n D. 1989 Followers of the Trial. Jewish Working-Class Radicals in America, New Haven-London: Yale University Press. M i l a m e d S. 1986 Proskurover Landsmanshaften. A Case Study in Jewish Communal Development, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 40-55. Soyer D. 1986 Between Two Worlds: The Jewish Landsmanshaftn and Question of Immigrant Identity, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 5-24. W e i n b e r g S.S. 1988 The World of Our Mothers. The Lives of Jewish Immigrant Women, New York: Schocken Books. Weissner M. 1985 A Brotherhood of Memory. Jewish Landsmanshaftn in the New World, New York. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a К. 1948 Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie, Łódź, wyd. 1; wyd. 2 - Warszawa 1958. Adam Walaszek „Rocznik Muzułmański", R. I , Т. 1:1413 h (1992), s. 123; R. I I I , T. 2:1414 h, (1994), Warszawa, Wydawca: Stowarzyszenie Jedności Muzułmań­ skiej, ss. 111 Mahdyści polscy - mistyczna wspólnota szyicka, istnieje w Polsce od 1937 roku. Obecnie szyici skupieni są w Stowarzyszeniu Jedności Muzuł­ mańskiej działającym w Warszawie, Kielcach, Radomiu, Gdańsku, Łodzi i Kaliszu. Wspólnota liczy ponad 100 wyznawców, a jej najwyższą władzą jest Naczelny Imamat składający się z Naczelnego Imama jako przewód- �RECENZJE I OMÓWIENIA 279 niczącego, sekretarza, skarbnika oraz czterech członków. Wspólnota utrzy­ muje się ze składek wiernych. W 1989 roku Stowarzyszenie powołało Instytut Muzułmański z siedzibą w Warszawie (02-679, W-wa, ul. Pieńkowskiego 4/91). Jego celem jest pro­ wadzenie badań z zakresu teologii islamu oraz osadnictwa muzułmańskiego w Polsce i na Litwie. Instytut gromadzi wszelkie materiały dotyczące muzuł­ manów polskich, niezależnie od ich miejsca zamieszkania. Organem Stowarzyszenia Jedności Muzułmańskiej jest wychodzący od 1992 roku „Rocznik Muzułmański", jego redaktorem zaś - imam Mahmud Taha Żuk. Celem „Rocznika", jak czytamy w nocie Od Redakcji w pierw­ szym jego tomie, jest „inspiracja badań nad dziejami ludności muzuł­ mańskiej zamieszkującej obszar dawnej Rzeczypospolitej, wydawanie źródeł archiwalnych i zbieranie materiałów etnograficznych "(s. 5). Redakcja „Rocznika" pragnie aby stał się on kontynuacją wydawanego w latach 1932-1938 „Rocznika Tatarskiego", czasopisma wielce zasłużone­ go dla badań „nad historią i etnografią polsko-litewskich wyznawców is­ lamu", na którego łamach publikowali swoje prace historycy i orientaliści tej miary, co Olgierd Górka, Ananiasz Zajączkowski, Stanisław Dziadulewicz, Stanisław Kryczyński. »Rocznik Muzułmański« ma szansę, czytamy nieco dalej, stać się czasopismem naukowym, skupiającym wokół siebie orientalistów, etnografów i religioznawców, zainteresowanych badaniami dziejów polsko-litewskich Tatarów, a także stosunków Polski ze Wschodem muzuł­ mańskim". Tom 1 „Rocznika Muzułmańskiego", który otwiera - podobnie zresztą jak i tom 2- inwokacja z Koranu do Boga Miłosiernego, Litościwego w ję­ zyku polskim i arabskim i krótki artykuł programowy (Od Redakcji), wy­ pełniają materiały dwu autorów: Piotr Borawski, znany badacz dziejów Tatarów polsko-litewskich pisze o społecznościach orientalnych w Wielkim Księstwie Litewskim (Tatarach, Żydach i Karaimach), Tatarach-kozakach w Wielkim Księstwie oraz o służbie wojskowej Tatarów-ziemian w dobrach Radziwiłłów w X V I - X V I I w.; imam Mahmud Taha Żuk zamieszcza krótką informację o mahdystach polskich, rozprawkę Dźwięk i znaki graficzne w islamie oraz artykuł o idei państwa islamskiego. Tom zawiera również przemówienie przewodniczącego delegacji palestyńskiej na konferencji poko­ jowej w Madrycie w 1991 r. Zamykają go, tak jak i tom 2 - hadisy, przeka­ zywane przez tradycję wypowiedzi Proroka. Tom 2, znacznie bardziej zróżnicowany tematycznie, zawiera m.in. prze­ słanie od Redakcji o zadaniach muzułmanina we współczesnym świecie, komentarz imama Mahmuda Taha Żuka do sury Al-Fatiha (Otwierającej) z Koranu, artykuł Rafała Ahmeda Bergera o jedności muzułmańskiej i Ewy Siwierskiej o Koranie i hadisach jako źródła inspiracji w poezji hausańskiej. Ibolya Takacs pisze o zabytkach islamu na Węgrzech, a T. Nowakowski o muzułmanach w armii austro-węgierskiej, Anna Sulimowicz o życiu spo­ łeczności karaimskiej w Polsce, Aleksander Dubiński zaś - o historii języka �280 RECENZJE I OMÓWIENIA karaimskiego. P. Borawski zajmuje się dziejami szwadronu tatarskiego Lekkokonnego Pułku Gwardii Napoleona i Pułkiem Tatarskim Ułanów imienia Mustafy Achmatowicza. Ten drugi artykuł uzupełnia imam M . Taha Żuk listą poległych pułku. Tenże autor pisze o sytuacji Tatarów krymskich, a W. Buszakow z Ukrainy - o pochodzeniu tytułu kalga w Chanacie Krym­ skim, J. Jaworski o Polakach w Syrii i Libanie, a F. Brendle o muzułmanach w Niemczech. Z zainteresowaniem oczekujemy na trzeci tom „Rocznika", który - jak informuje Redakcja, powinien ukazać się w najbliższym czasie. Andrzej Wożniak Wiesława Korzeniowska, Codzienność społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian (1815-1914), Opole 1993, Państwowy Instytut Naukowy - Instytut Śląski w Opolu, ss. 282, nib. 1 Autorka określiła omawianą pracę jako „historię wiejskiej codzienności terenów rejencji opolskiej X I X i początków XX w. ujętą w rytmie jej stawania się" (s. 7), a za główny jej cel uznała ukazanie odmienności wsi górnośląskiej, systemu wartości jej mieszkańców i miejsca w nim tradycji. Publikaqa - według słów Autorki, z wykształcenia historyka - nie jest pracą etnograficzną. Ze wszech miar jednak zasługuje na uwagę etnologa, któremu szczególnie bliskie jest widzenie górnośląskiej kultury poprzez człowieka, mieszkańca tych ziem, jego zachowań oraz postaw wobec własnego dziedzictwa kulturowego. W prze­ mianach zachodzących w X I X w. to tradycja kulturowa właśnie była najistot­ niejszym motywem „w trwaniu górnośląskich wspólnot lokalnych i regional­ nych" (s. 213). Czytelnika „Etnografii Polskiej", zawsze otwartej na problema­ tykę górnośląską, winna zainteresować recenzowana publikacja, oparta na sumiennie zebranych źródłach archiwalnych, prasie codziennej i urzędowej, kronikach parafialnych, gminnych i szkolnych w większości - co zasługuje na uwagę - nie publikowanych i nie wykorzystywanych, których obszerny zestaw zamieszcza Autorka na końcu pracy. Sięgnęła też ona po literaturę etnograficz­ ną, stwierdzając iż po I I wojnie światowej etnografowie „opracowywali przeważnie najbardziej barwne elementy kultury materialnej i duchowej wsi" (s. 9), z czym niekoniecznie można się zgodzić. Zgromadzony materiał faktograficzny służy Autorce nie tylko do ukaza­ nia codziennego życia mieszkańców, ale także do analizy przyczyn i skutków zachowań ludzkich oraz przemian społeczno-kulturowych mieszkańców wsi rejencji opolskiej. Godne podkreślenia jest i to, że Autorka szczególną uwa­ gę poświęca tematyce dotąd pomijanej lub wręcz bagatelizowanej w historio­ grafii Śląska. Książka, poza wstępem i zakończeniem, składa się z czterech obszernych rozdziałów (podzielonych na podrozdziały), a mianowicie: I . „Specyfika �RECENZJE I OMÓWIENIA 281 społeczności wiejskiej"; I I . „Praca i jej efekty"; I I I . „Edukacja. Życie pub­ liczne"; IV. „Sacrum i profanum codzienności". Rozprawę zamykają, oprócz wspomnianego już wykazu najważniejszych źródeł, bibliografia oraz indeksy: osobowy i nazw miejscowych. W pracy zamieszczono 1 mapkę przedstawiającą rejencję opolską w X I X w. wraz z granicami powiatów (ustalonymi w 1815-1820) i późniejszymi ich zmianami. W pierwszym rozdziale Autorka omówiła działalność wspólnoty gmin­ nej, funkcje i znaczenie sołtysa, pisarza, stróża gminnego i in., prawa i obo­ wiązki mieszkańców, do których m.in. należało „nocne wachowanie", tj. pilnowanie domów i gminnych budynków kolejno przez gospodarzy po­ sługujących się specjalną laską. Reguły współżycia między mieszkańcami ujęte były w przepisy ustalające powinności i konsekwencje niestosowania się do nich. Podsumowując podrozdział pt. „W gminnej wspólnocie", Autorka stwierdziła: „społeczność wiejska umiała rozsądnie korzystać z sa­ morządowych uprawnień i rozsądnie kształtować swoje życie zbiorowe, cha­ rakteryzowała się przy tym [...] znaczną odpowiedzialnością społeczną i umiejętnością współżycia społecznego" (s. 30). Społeczność wiejska tam­ tych czasów była rozwarstwiona na siodłaków, zagrodników, chałupników, komorników oraz czeladź. Pisząc o tej ostatniej Autorka wspomina o zwy­ czajowym godzeniu służby w dzień św. Szczepana, wręczaniu jej „kolędy", obowiązku odpracowania - w przypadku opuszczenia pracodawcy - poczy­ nionych szkód (np. złamanie biczyska, stłuczenie misek i garnków) itp. Autorka w tym miejscu poświęca też uwagę żebrakom, sierotom, biedocie wiejskiej, złodziejom, oszustom a także karczmarzom i księżom. Kolejny podrozdział - „W chłopskiej zagrodzie" - ukazuje budownictwo mieszkalne i gospodarcze, rozplanowanie wnętrza, piece i sprzęty. Jest on wprowadze­ niem do następnego podrozdziału, zatytułowanego: „Rodzina i jej podsta­ wowe potrzeby", a w tym m.in.: pożywienie, odzież, higiena, lecznictwo, przynosząc wiele interesującego etnografa materiału. Drugi rozdział pracy poświęcony jest zajęciom ludności wiejskiej, takim jak: rolnictwo i hodowla, rzemiosło, usługi i handel wraz z jarmarkami i targami. Autorka nie pominęła tzw. marginesu społecznego, tj. przemyt­ ników, oszustów, koniokradów itp. Oświata jest przedmiotem następnego rozdziału. Omówiono w nim ro­ dzaj pobieranej na wsi nauki, pory nauczania zależnie od prac rolnych, absencję w szkole oraz kariery dzieci chłopskich (młynarze, księża, nauczy­ ciele). W tym rozdziale Autorka poświęciła też uwagę działającym na wsiach bractwom i stowarzyszeniom, w tym Towarzystwu Trzeźwości wraz z za­ początkowanym w latach 1846-1848 ruchem abstynenckim. Ostatni pod­ rozdział pt. „W obronie swych praw" porusza zagadnienie polskości miesz­ kańców tych ziem, ich świadomości odrębności narodowej oraz przedstawia sylwetki niektórych działaczy walczących o polskość. Pracę zamyka rozdział ukazujący zwyczaje rodzinne i doroczne, odpusty, dożynki, pielgrzymki, rolę karczmarza i karczmy itp. Dowiedzieć się można �282 RECENZJE I OMÓWIENIA z niego o wielu wydarzeniach z życia mieszkańców wsi, a w tym np. o poja­ wiających się mniej więcej od lat pięćdziesiątych XIX w. fotografach, z których usług korzystała również ludność wiejska. Życie codzienne nie było wolne od dramatów i nieszczęść: pijaństwa, epidemii, klęsk żywiołowych, głodu, pożarów. Autorka poświęca im uwagę na końcu tego rozdziału. Z analizy omówionych w pracy materiałów wysuwa też ogólniejsze wnio­ ski dotyczące mieszkańców Górnego Śląska, dla których poszanowanie cza­ su i pracy było ważnym elementem współżycia i porządku świata. Ślązacy mieli duże poczucie godności, z którym związana była tolerancja, „gdyż na tych obszarach wiecznej penetracji różnych państw była ona podstawą współegzystencji. Wynikała z szacunku dla ludzkiej integralności" (s. 212). Omawiana praca, będąca rozprawą habilitacyjną Autorki, przynosi ma­ teriał niezbędny etnografom dla interpretacji zjawisk kulturowych rejestro­ wanych przez nich na współczesnej wsi górnośląskiej. Zofia Szromba-Rysowa Róża Godula, Od Mikołaja do Trzech Króli. O roli daru w obrzędzie, Kra­ ków 1994, Wydawnictwo Wawelskie, ss. 147, il. 7 + 48 Książka ta jest kolejną propozycją ośrodka krakowskiego, a ściślej rzecz biorąc zespołu, który od lat prowadził systematyczne badania nad teorią daru obrzędowego. Ta pozycja jest podsumowaniem dotychczasowych ba­ dań autorki w zakresie analizy daru w czasie Bożego Narodzenia i w obrzę­ dach kolędniczych. Niewątpliwie na temat daru i blisko z nim związanej teorii wymiany, zasady do ut des, napisano w etnologii (i nie tylko) już wiele. Autorka (jak i cały zespół) wychodzi od obchodzącej właśnie swoje siedemdziesięcio­ lecie klasycznej teorii Marcela Maussa, którą umieszcza w centrum swoich rozważań. Myślę, że w kontekście tej pracy można postawić pytanie, czy we współczesnej etnologii zasadne jest wykorzystywanie jako wiodących teorii tak starych i wielokrotnie eksploatowanych. Tym bardziej, że z dru­ giej strony R. Godula opiera się na jeszcze starszej teorii rites de passage Arnolda van Gennepa, powstałej na kilkanaście lat przed teorią Maussa. W swojej pracy autorka stara się połączyć obie teorie, co jest tym ciekawsze, że czyni to jakby wbrew intencjom samego Maussa, który nie cenił zbytnio pomysłów van Gennepa (s. 8). Ciekawy to trop i problem dla historyków myśli etnologicznej. Przypatrzmy się pokrótce, w jaki sposób R. Godula zbudowała swoją pracę. Podstawowe dla całej książki założenia oraz „rozprawienie" się z de­ finitywnym bałaganem terminologicznym zawarte są w „Uwagach wstęp­ nych". Mamy więc tutaj definicje obowiązujących w tej pracy terminów, takich jak: dar, obrzęd, symbol, stan, tekst kultury. Rozdział pierwszy przy- �RECENZJE I OMÓWIENIA 283 nosi natomiast próbę uzasadnienia rozpatrywania cyklu zimowych obrzędów, rozpostartych pomiędzy dniem św. Mikołaja aż do święta Trzech Króli, jako jednego dramatu „przejścia" (zawierającego w sobie wiele „mniejszych" rites de passage). Mamy tutaj liczne przykłady dowodzące trafności tak postawionej hipotezy. Mogą jednakże zrodzić się pytania, czy np. „graniczność" zimowych obrzędów nie zaczyna się razem z „Andrzejkami", czyli 0 kilka dni wcześniej niż dzień św. Mikołaja. Wskazywałyby na to zarówno same wróżby, powtarzane przecież dokładnie w Boże Narodzenie, jak i roz­ poczynający się wtedy Adwent. A przecież czas przejścia - co podnosi sama Godula - cechować powinna wyraźna odmienność w stosunku do etapu poprzedniego, jak i następującego po nim (s. 26). Przekonywający jest drugi rozdział, zatytułowany „Dramatyzacja czasu przejścia w obrzędzie". Interesująco przedstawione są tutaj kategorie postaci kolędniczych oraz cechy ich „inności" lub przynależności do stanu po­ średniego, sytuującego się pomiędzy porządkiem naturalnym i ponadnaturalnym. Struktura i dramatyzacja obrzędów zimowych powoduje, iż mo­ żliwa jest - poprzez powrót do prapoczątku i zburzenie starego porządku - odnowa świata i człowieka. Całość zamyka rozdział poświęcony darowi. R. Godula pisze: gdy „na obrzęd spojrzeć jako na dramatyczną formę (rozdz. II), to okazuje się, że osnową akcji są sytuacje, w których dokonuje się obdarowywania" (s. 65). Mało tego, bez daru obrzędy te nie mogłyby się zrealizować. Krążenie darów odzwierciedla i potwierdza raz jeszcze porządek i ustalone więzi społeczne. Autorka pomija tutaj konsekwentnie pozostałe aspekty zimowej obrzędowości, trzymając się analizy roli daru w obrzędach. R. Godula czerpie obficie z ogromnej literatury na temat obrzędowości zimowej z całego terenu Polski, zarówno z dawnych jak i współczesnych opracowań, próbując znaleźć w nich jeden sens i podobną dramaturgię. Wiele informacji uzyskała ona podczas badań przeprowadzonych w połu­ dniowej i wschodniej Polsce w latach 1976-1982. Zastanówmy się teraz nad zasygnalizowanym już problemem celowości stosowania klasycznych teorii etnologicznych we współczesnych interpre­ tacjach. Czy obecnie, gdy często kwestionuje się modernistyczne sposoby wyjaśniania, a do takich niewątpliwie należą wyżej wymienione teorie, może dać to pozytywny rezultat? (Oczywiście Godula wzbogaca swoje widzenie Maussa i van Gennepa ich antropologicznymi rozwinięciami, np. uwagami E. Leacha i V. Turnera, dodając do tego jeszcze prace M . Eliadego czy M . Bachtina). Myślę, że konsekwencja autorki, precyzja w sformułowaniu głównych założeń, a także jasność wywodu i wyważona w proporcjach umiejętność posługiwania się odpowiednimi przykładami wyraźnie wskazuje, że są to teorie, które - umiejętnie stosowane - zawsze zachowują świeżość 1 stwarzają dobre możliwości interpretacyjne, zwłaszcza w odniesieniu do tzw. „tradycyjnej kultury ludowej". Obie teorie być może dlatego nie tracą na aktualności, że nie rościły sobie pretensji do całościowego tłumaczenia �284 RECENZJE I OMÓWIENIA świata, a jedynie mówiły o pewnych (ważnych) jego fragmentach. Inaczej wypadłaby zapewne ocena współcześnie pisanych analiz, opierających się w dużej mierze na propozycjach ortodoksyjnego funkcjonalizmu czy struk­ turalizmu w duchu samego Lévi-Straussa. Praca R. Goduli pokazuje, że można jeszcze ciekawie pisać na temat tzw. „tradycyjnej kultury ludowej", czyli tematu, który posądzano o całkowite wyeksploatowanie. Nie jest to książka, która wytycza nowe drogi w polskiej etnologii (bo i taką pewnie nie miała być), ale stanowi ona jakby wypełnienie jej „białych plam". Główne znaczenie tej niewielkiej objętościowo książeczki upatruję w fakcie, iż może ona stać się doskonałym materiałem dydaktycz­ nym dla studentów etnologii. Daje bowiem możliwość zapoznania się z dob­ rym zastosowaniem owych klasycznych teorii antropologicznych na polskim materiale etnograficznym. Dodajmy - takich prac nie było do tej pory wiele (por. np. Brencz 1987; Maj 1986; Kulturowa funkcja daru..., 1992). Dobrym punktem książki są liczne i bardzo ciekawe ilustracje oraz zdję­ cia, dawne i współczesne, kolorowe i czarno-białe. Daje to poszerzoną per­ spektywę całej analizie. Dydaktycznego charakteru tej pozycji dopełniłoby z pewnością zamieszczenie kwestionariusza, którym autorka posługiwała się podczas swoich badań. LITERATURA B r e n c z A. 1987 Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia, „Lud", t. 71, s. 215-223. Maj M. 1986 Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocław. 1986 Kulturowa funkcja daru, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Zeszyty Naukowe UJ. Prace Etnologiczne, z. 25, Kraków. Hubert Czachowski Piotr Kowalski, Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach współ­ czesnego życia, Opole 1993, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Instytut Filologii Polskiej, ss. 133 Wszyscy, którzy znają dotychczasową twórczość Piotra Kowalskiego nie będą zapewne zaskoczeni jego nową książką. Konsekwentnie bowiem tropi on już od dłuższego czasu folklorystyczne marginalia dziejące się gdzieś na obrzeżach życia i różnych kultur: tradycyjnej, popularnej, potocznej, magicz­ nej, cywilizacji, młodzieżowych subkultur, czyli tego wszystkiego, z czego składa się kultura współczesna. Te - wydawałoby się - pozornie niewielkie i nieważne sprawy mogą jednak odkryć wiele ciekawych szczegółów z całej kultury, w której istnieją. Dlatego też nie są wcale marginaliami meryto­ rycznymi, a wręcz przeciwnie - stają się podstawą do interpretacji więk- �RECENZJE I OMÓWIENIA 285 szych całości. Można nawet pokusić się o stwierdzenie, że bez właściwego ich odczytania straci się wiele ważnych, a często podstawowych, informacji. Tym razem Kowalski zabrał się za „inskrypcje w przestrzeniach współ­ czesnego życia". Zainteresowały go dwie ich grupy: wpisy w kościelnych księgach intencjonalnych oraz dziecięce graffiti na murach i ścianach. Wy­ dawałoby się, że mamy tutaj do czynienia z dwoma zupełnie odmiennymi sprawami, których jedynym łącznikiem jest fakt, że obie są „zapisywane". Poza tym wszystko inne wydaje się je dzielić. Takie zestawienie może, oprócz zdziwienia, budzić nawet protesty, wszak pierwsze zjawisko związane jest z sacrum, drugie zdecydowanie ciąży ku profanum. To, co dzieli, często z innej - antropologicznej - perspektywy ukazuje podobieństwa i tłumaczy jedno przez drugie. Wszak i sacrum i profanum istnieją dzięki sobie. Podob­ nie więc mogą zaistnieć współczesne inskrypcje. Najpierw kilka słów o metodologii Samotności i wspólnoty. Kowalski sięga obficie do myśli religioznawców, historyków, semiotyków, folklory­ stów i etnologów, wyłuskując z ich prac tezy potrzebne mu do rozwinięcia podstawowej kwestii metodologicznej, którą przytacza za Wojciechem J. Bursztą. Brzmi ona tak: „etnologia zmierzać ma do odsłonięcia niejawnej strony oczywistych czynności dziejących się wokół nas". To zdanie jest jakby leitmotivem całej pracy. Wielokrotnie powraca, uzasadniając hipotezy i sądy autora. Ten sposób nowoczesnej interpretacji antropologicznej wpi­ suje Kowalski w szerszy plan kontekstu, przywołując koncepcję „sposobów bycia" W. Pawluczuka. Wszystko to prowadzi do stwierdzenia, iż „analizu­ jąc konkretne zdarzenia komunikacyjne, należy docierać do obrazów świata, które są bardziej rudymentarne niż ich racjonalizacje. [...] Analizując prag­ matykę tekstową, zbliżyć się mamy do poznawania kształtów obrazu świata oraz zasad jego budowania, waloryzowania, obdarzania go sensem" (s. 19). Rozważania te zawarte są w pierwszym rozdziale pracy „Antropologia współczesności i sposoby bycia". Drugi rozdział przynosi opis i interpretacje wpisów do kościelnych ksiąg intencjonalnych. W trzecim rozdziale Kowalski analizuje „Dziecięce pisane po ścianach", czyli „Inskrypqe w przestrzeni zawłaszczonej". Oba rozdziały zbudowane są na podobnej zasadzie - na początku hipoteza, pokazanie problemów interpretacyjnych, wykazanie podobieństw i znalezienie odnie­ sień, wreszcie opis sytuacji i tekstów. Na koniec rzecz najważniejsza - owo ujawnianie „niejawnej strony oczywistych czynności". Całość napisana jest rzeczywiście porywająco. Tekst na pewno przyciąga uwagę swadą, skojarze­ niami, szerokością spojrzenia, czyli tym wszystkim do czego już nas autor Samotności i wspólnoty przyzwyczaił. I tutaj czas na małą dyskusję. Może nawet nie polemikę, gdyż - jak dowodzi nowoczesna humanistyka - równouprawomocnione są różne punkty widzenia, ambiwalencja poglądów czy - jak mówi Zygmunt Bauman - wielość projektów. Nie znaczy to, że odmawiam interpretacji Kowalskiego prawa do istnienia. Sądzę, że jego książka stanowi świetną okazję do nowych, innych �286 RECENZJE I OMÓWIENIA spojrzeń. Oczywiście wiele racji jest w owym poszukiwaniu „niejawnej strony oczywistych czynności", jednak - jak myślę - Kowalski zapomina o jednej ważnej rzeczy, mianowicie o tym, że nie wszystko na świecie musi tę niejawną stronę posiadać. Więcej - ta jawna strona jest często również bardzo ważna. Autor pisze w uwagach wstępnych, że „powierzchowne sądy (o graffiti) wyczerpują się w sądach o wandalizmie, agresji, bezmyślności. Te oczywistości nie są warte dłuższego roztrząsania" (s. 5). A dalej, że „stosunkowo mało istotną rolą dziecięcych graffiti jest podstawowa funkcja komunikatu języko­ wego, czyli jej referencyjność". W zamian Kowalski widzi w graffiti funkcję magiczną i integracyjną. Bardzo ważne jest dla niego oswajanie przestrzeni oraz budowanie wspólnoty znającej właściwe kody graffiti. Nie twierdzę, że rozważania te nie mają wiele racji. Wydaje się jednak, że wandalizm i bez­ myślność (a może - przeciwnie - konkretny zamysł) nastolatków jest również ważnym - i chyba pasjonującym - dla antropologa tropem i zjawiskiem, wymagającym większego namysłu, a nie tylko wzruszenia ramionami. Kowalski dużo pisze o magicznej funkcji współczesnych napisów. Twierdzi m.in., iż „nawet gdy [...] są to tylko eksklamacje gniewu, to sprawa w niczym się nie zmienia. Oznajmienie, nominalne stwierdzenie, iż »Zdzicha to k...« [...] jest przecież zabiegiem, który ma doprowadzić do zmiany stanu rzeczy, bądź też stan ten ustabilizować" (s. 116). Kowalski - podobnie jak np. strukturaliści - wierzy, że wszystko na świecie ma swój ukryty głęboki i niezmienny sens, odmawiając prawa do istnienia przypadkowi, bezmyślności czy zwykłej głu­ pocie. Wystarczy zastosować antropologiczny klucz a rzeczywistość pokaże się jako usystematyzowany porządek i ład. Gdy w kulturach pierwotnych świat rzeczywiście podmiotom owej kultury jawi się jako całość usyste­ matyzowana i uporządkowana, to zupełnie inaczej wygląda to przecież w cywi­ lizacji nowożytnoeuropejskiej, gdzie nastąpił rozpad kultury na wiele nie zawsze powiązanych sfer. Podam jeszcze dwa inne przykłady. Współczesne życzenia przesyłane na kartach świątecznych, mimo iż w bezpośredni sposób wydają się wywodzić z dawnych życzeń przesyconych magią, trudno - według mnie - posądzać obecnie o magiczny charakter. Przynajmniej nie można zbytnio tego uogól­ niać. Przesyłanie życzeń jest dziś bardziej zwyczajem towarzyskim, właśnie okazją do kontaktu, komunikatem. Podobnie jest z napisami na transparen­ tach kibiców piłkarskich. Osobiście nie podejrzewałbym ich o magiczne funkcje. Jest w tym bardziej zakład, doping, oczywiście także znak wspól­ noty zarówno dla „naszych", jak i dla rywali. Gdyby można tutaj w tak bezpośredni sposób mówić o magii (mimo dużych podobieństw, rzecz jasna, do magicznych zaklęć, zamawiań, formuł, czyli tego wszystkiego, co składa się na magię werbalną), to magiczne byłyby także zakłady piłkarskie orga­ nizowane przez Totalizator Sportowy, a dalej Toto-Lotek. Tropienie przeja­ wów magii we współczesnej kulturze jest na pewno pociągającym tematem. Często jednak może lepiej mówić o podobieństwach, o bezpośrednich od­ niesieniach lub odkrywać magiczną genezę wielu współczesnych zachowań �RECENZJE I OMÓWIENIA 287 i zjawisk, niż kategorycznie twierdzić, że coś pełni magiczną funkcję. Więcej, można postawić tutaj pytanie czy możliwa jest magia nieuświadamiana? I nie chodzi mi np. tylko o stwierdzenie, że w magicznym myśleniu mylone są związki metaforyczne i metonimiczne, ale czy ma ono rzeczywistą moc oddziaływania na rzeczywistość (oczywiście dla podmiotów owego magicz­ nego myślenia). Jak sądzę, ważniejsza niż sugeruje to Kowalski jest także strona referen­ cyjna graffiti, również tych dziecięcych. Czy dwunastoletni chłopak piszący zapamiętale na murze bloku „Kocham Jolkę" oswaja przestrzeń, buduje wspólnotę czy może po raz pierwszy - tak po prostu - zachwyca się dziew­ częcą urodą? Taka forma wyrazu daje możliwość publicznej wypowiedzi, puszczonej w świat poza lekqami, poza rodziną, poza sformalizowanymi rygorami. Jest rodzajem nieskrępowanej publicystyki, szybkiej wypowiedzi o sprawach ważnych, fascynaqach prawdziwych, pierwszych miłościach, o muzyce. Nie jest też tak do końca obojętne czy młodzież pisze na murach np. „punki to świnie", czy „Czerwone gitary", gdyż - należąc do różnych subkultur - odwołuje się do zupełnie innych wartości, mimo że obydwa napisy w równym stopniu mogłyby spełniać z powodzeniem te funkcje, o których pisze Kowalski. Nie jest to więc tylko oswajanie przestrzeni, ale możliwość publicznego wyrażenia osobistej wypowiedzi za pośrednictwem czystej ściany bloku lub szkoły. Graffiti pompejańskie - żeby odwołać się do początków zjawiska - są rewelacyjnie ciekawe właśnie poprzez swoją refe­ rencyjną stronę. Opowiadają bowiem historie, które gdzie indziej w ogóle mogłyby nie zaistnieć. Kowalski kładzie nacisk na społeczny aspekt opisywanych zjawisk. Wi­ dać to jeszcze wyraźniej w części poświęconej inskrypcjom z ksiąg kościel­ nych. Autor rozpatruje je jako współczesne wota, które są bezpośrednią kontynuacją wot o charakterze plastycznym. Jednak sama sytuacja „aktu pisania" odsłania inne możliwości i predyspozyqe wotantów. Dlatego też realizują one odmienne scenariusze zachowań (inne sposoby bycia). Znowu jednak więcej mamy w książce rozważań o budowaniu „wspólnoty zgry­ zoty" pomiędzy wpisującymi, o dominującej wśród nich postawie „intereso­ wności", o stawianiu „znaków istnienia", a niewiele na temat roli, jaką pełnią owe wpisy w indywidualnych rozmowach człowieka z Bogiem czy wyobrażeń na jego temat. Kłania się więc tutaj stara krytyka fenomeno­ logów dotycząca redukowania zjawisk religijnych do innych poziomów. Analiza tych inskrypcji z takiej perspektywy z pewnością byłaby przydatna antropologom zajmującym się badaniem polskiej religijności. Trochę w analizach Kowalskiego za mało znajduję dowodów potwier­ dzających słuszność stawianych hipotez. Wnioski pojawiają się może zbyt arbitralnie (jak choćby skojarzenie palących się świec przed ołtarzem Matki Boskiej Opolskiej z rytuałami prawosławnymi). Książka Kowalskiego zapewne będzie ważną pozycją nie tylko w do­ robku autora. Poruszając ciągle mało eksplorowane tematy, pokazuje on �288 RECENZJE I OMÓWIENIA ogromne możliwości ich interpretacji, które stanowić mogą źródło poważ­ nych dyskusji nad współczesną kulturą, egzystencją człowieka oraz nad samą antropologią. Hubert Czachowski Zbigniew Libera, Rzyć aby żyć. Rzecz antropologiczna w trzech aktach z pro­ logiem i epilogiem, Tarnów 1995, Wydawnictwo Liber Novum, s. 263 W 1989 r. w odpowiedzi na ankietę rozpisaną przez redakqe „Polskiej Sztuki Ludowej" pt. Czy w etnografii występują białe plamy? Ludwik Stomma pisał między innymi: „eliminowano z tematyki badań i skazywano na prze­ milczenie całe szerokie sfery życia". Wśród przyczyn takiego zachowania środowiska etnograficznego autor wymieniał przede wszystkim pruderię skła­ niającą do dyskwalifikacji tematów „nieeleganckich", czyli „niestosownych", zacofanie metodologiczne dyscypliny, swoisty brak otwartości. „Stąd przymus solidarności i kategoryczny zakaz kalania gniazda" . Słowa Ludwika Stommy, mimo niewątpliwie głębokich przemian, jakie miały miejsce w polskiej etnografii w ostatnich latach, mimo pojawienia się kilku nowatorskich publikacji, nie uległy dezaktualizacji. Tym bardziej więc ukazanie się książki Zbigniewa Libery Rzyć aby żyć... należy uznać za wydarzenie warte odnotowania. Jest to bowiem pierwsza tak całościowo ujmująca problematykę skatologiczną i obscenicz­ ną publikacja w etnologii polskiej. Autor - doskonale zdając sobie sprawę z tego, że porusza się w sferze objętej kulturowym tabu, z wielką ostrożnością, ale za to „wprost" oraz z dużą konsekwencją metodologiczną analizuje problematykę przejawiania się w kulturze tematyki skatologicznej. Książka Z. Libery nie tyle jest opowieścią o „rzyci", co o języku i mowie ciała, czyli 0 kodzie kulturowym i kulturowej komunikacji, które w rzeczywistości społecz­ nej mogą przejawiać się w różnych formach. Jednym z języków ciała jest język obsceniczny, który jako środek przeka­ zu treści nieprzyzwoitych bazuje „na rozlicznych i nieraz skomplikowanych sieciach skojarzeń elementów skatologicznych, koprofagii i seksu z różnymi rejonami i czynnościami ciała, z całym niemal otaczającym światem". Tym językiem daje się - według autora - „modelować człowieka, ciało i duszę, wytwory umysłu i rąk ludzkich, społeczeństwo i cały świat". Ten niechciany 1 pomijany obraz świata przedstawia Z. Libera w swojej pracy posługując się konwencją zaczerpniętą z klasycznego dramatu. Rzyć - tę „najgorszą", „najbardziej grzeszną i wstydliwą" część ciała opisuje w trzech aktach, w szeregu kolejnych odsłon. Z drobiazgową wręcz dokładnością, przy wyko­ rzystaniu często unikalnych źródeł, autor wyjaśnia w jaki sposób , język 1 1 Ludwik Stomma, Antoni Kroh, Czy w etnografii występują „białe plamy"'?, Polska Sztuka Ludowa, nr 4, 1989, s. 205. �RECENZJE I OMÓWIENIA 289 i kultura decydują o obrazie ciała w całości i jego poszczególnych części, jak wyznaczają co jest daną częścią ciała i ustalają stosunki zależności między tymi częściami oraz jak ustalają związki ciała z otaczającym światem". Wraz z kolejnymi odsłonami ukazane zostają kolejne teksty kultury, w których obecna jest tematyka skatologiczna. Są to m.in. liczne dokumenty folkloru: pieśni, opowieści komiczne, zagadki, dziecięce rymowanki, latrinalia itp. Obok bardzo licznie cytowanych materiałów etnograficznych (zwłaszcza do­ tyczących medycyny ludowej, magii, religijności ludowej) pojawiają się źród­ ła z zakresu psychologii i psychoanalizy, filozofii, historii medycyny, historii obyczajów itd. Przykładów dostarczają autorowi także liczne teksty litera­ ckie i historyczne oraz np. parodystyczne trawestacje starych i popularnych koncepcji mitologicznych i filozoficznych. Zestawienie ze sobą tak różnych źródeł znajduje uzasadnienie m.in. w niezwykłej trwałości postaw względem zachowań ciała mimo zmieniających się obyczajów. Poszczególne odsłony skłaniają czytelnika do ujrzenia własnej cielesności, do zaakceptowania tre­ ści obscenicznych własnej kultury. W szczególnej sytuacji są tu etnologowie, którzy akceptując równie obsceniczne obyczaje w kulturach obcych, nie dostrzegają ich w swoim „zaścianku". Tymczasem elementy obsceniczne, czy się tego chce, czy nie, występują w bardzo wielu sferach kultury i nie da się ich ukryć. W folklorze właśnie humor skatologiczny należy do najbardziej żywotnych. Z lektury omawianej pracy dowiadujemy się więc o znaczeniach wielu gestów związanych z rzycią. Ich prawidłowe odczytanie i zrozumienie polega przede wszystkim na umieszczeniu kolejnych gestów w kontekście sytuacyjnym i kulturowym, rozpatrzeniu towarzyszących im zachowań wer­ balnych i pozawerbalnych. Autor, poruszając się w świecie kulturowych konwencji i symboliki, nie poprzestaje na cząstkowych interpretacjach, które mogłyby narzucać dokumenty etnograficzne. Często sięga więc m.in. do dorobku freudyzmu. Jednak i w tym przypadku moc wyjaśniającą oddaje kulturze, poza którą antropolog nie powinien szukać rozwiązań dla badanych problemów: „Wyłącznie w kulturze należy poszukiwać związków rzyci, od­ bytu z ustami i genitaliami, wiatrów z oddechem, skatologii z erotyką, tłumaczeń tego co i jak mówi się o rzyci i o ciele w ogóle". Tematy skatologiczne i obsceniczne dla wielu etnografów znajdowały i znajdują się poza ramami obowiązującego naukowego dyskursu. Być może i współcześnie, podobnie jak 100 lat temu, praca na ten temat wzbudzi wiele emocji. Wypada jednak przypomnieć, że nie obowiązuje już postanowienie Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności z 1884 r. ograni­ czające możliwość publikacji i rozpowszechniania tego typu problematyki, co więcej - istnieje konieczność jej podjęcia, jak bowiem pisze Z. Libera: „Rzeczy należy nazywać po imieniu. Inaczej rzyć zostanie upupiona jak dzieci przez dorosłych (w Ferdydurke Witolda Gombrowicza), jak niegdyś lud przez ludoznawców". Konrad Górny, Mirosław Marczyk �290 RECENZJE I OMÓWIENIA Ubiory w Polsce. Materiały III Sesji Klubu Kostiumologii i Tkaniny Arty­ stycznej przy Oddziale Warszawskim Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, październik 1992, Warszawa 1994, ss. 216, ryc. 80 Po raz pierwszy udało się opublikować w książce, a nie w rozproszonych artykułach, materiały z I I I sesji istniejącego od 1965 r. Klubu Kostiumo­ logii. Należy tu podkreślić wytrwałe starania redaktorek naukowych: Anny Sieradzkiej i Krystyny Turskiej. Szesnastu autorów artykułów zajmowało się głównie zagadnieniami powstawania i rozwoju ubioru narodowego dawnej Rzeczypospolitej. Ich badania przynoszą niejednokrotnie ważne ustalenia oparte na źródłach pisanych, jak też na szczegółowej analizie zabytków. Uzupełniają one moją książkę pod tym samym tytułem. Poza głównym nurtem tematyki sesji inne artykuły ukazują zakres zainteresowań z kręgu historyków sztuki, językoznawców i badaczy kultury materialnej. Odczuwa się brak udziału etnografa zajmującego się ubiorem ludowym. Dziewiętna­ stowieczny świąteczny strój różnych regionów Polski nawiązywał przecież do wcześniejszego, głównie męskiego, szlacheckiego i mieszczańskiego, ubio­ ru narodowego. Zdzisław Żygulski, w referacie o stroju jako formie symbolicznej, słusznie podkreślił różnicę pomiędzy odzieżą a strojem, który jest komunikatem wizualnym identyfikującym nosiciela na podstawie ustalonego kodu. Poru­ szył też sprawę zmiany treści symbolicznych polskiego stroju narodowego, który z noszonego na codzień ubioru stawał się stopniowo w końcu X V I I I w. symbolem patriotycznych idei i świątecznym przebraniem. Pro­ blem ten porusza kilku uczestników sesji. Przemysław Mrozowski np. uważa ubiór polski za wyraz świadomości narodowej szlachty w X V I - X V I I I w. Autor obiecuje opracowanie pełnego korpusu wizerunków polskich z X V I w. Pozwoliłoby to na lepsze uchwycenie zjawiska rozpowszechniania się ubioru narodowego. (Na podstawie inwentarzy ruchomości dostrzegałam ten proces przebiegający już niemal od początku XVI w.). Autor sądzi, że komunikacyjne znaczenie ubioru narodowego rozwinęło się w społeczeń­ stwie szlacheckim ostatniej dekady XVI w. i na początku następnego stulecia w związku z jego zamknięciem się na obce wpływy. Mogę się zgodzić z auto­ rem w tych ustaleniach datacyjnych. Jednakże wybór określonych typów ubiorów noszonego, co ważne - tak przez szlachtę, jak i mieszczan, nastąpił we wcześniejszym okresie i dalsze badania archiwalne i ikonograficzne mogłyby te daty sprecyzować. Wstęp do dalszych studiów nad powstawaniem i rozwojem ubioru naro­ dowego dał Tadeusz Majda w artykule o kaftanie na Bliskim Wschodzie, jego historii i funkcji. Powiązania polskiego ubioru z różnymi kaftanami i innymi okryciami noszonymi w Azji, zwłaszcza zaś na Bliskim Wschodzie, są oczywiste, jakkolwiek powierzchowne. Dlatego to studium z bogatą do­ kumentacją ikonograficzną jest bardzo ważne, choć można by bardziej uwy­ datnić prostokątny krój kaftanów, który miał ogromne znacznie w różnych �RECENZJE I OMÓWIENIA 291 rozwiązaniach kwestii rękawów. Ich najkrótsza forma wynikała z szerokości krojonej tkaniny. Reszta referatów w znacznym stopniu dotyczy ubiorów narodowych lub innych, nowych zabytków polskich. Przynoszą one ważne uzupełnienia do moich ustaleń. Poruszając ten temat autorzy opierali się albo na nowej interpretacji źródeł pisanych, albo na zabytkach i ikonografii. Do pierwszej grupy należy przede wszystkim artykuł Andrzeja Pośpiecha. Dał on szkic do portretu Sarmaty na podstawie wielkopolskich szlacheckich pośmiertnych inwentarzy mobiliów z drugiej połowy X V I I w. Ważne jest ustalenie, że Wojciech Konstanty Breza, wojewoda poznański, posiadał w inwentarzu z 1698 r. ubiory „niemieckie", czyli szyte według mody francuskiej. Nie każdy magnat nosił się w tym okresie po polsku. Krystyna Turska omawia inwentarz ślubnej wyprawy królewny Anny Jagiellonki z 1491 r. (jedenaste dziecko Kazimierza Jagiellończyka wydano za Bogusława X, księcia pomorskiego). Charakterystyczne cechy mody polskiej, jakie zauważyli Niemcy to пр.: podwójne rękawy i haftowane perłami wysokie kołnierze sukien, bramowania perłami i złotolitymi tkaninami sukien, oraz przewaga w barwach strojów księżniczki czerwieni, złota i bieli. Tak więc bogactwo wyprawy królewny świadczyło o upodobaniach górnych warstw społeczeństwa polskiego w tym okresie. Maria Borejszo zajęła się staropolskimi ubiorami w świetle XVI-wiecznej literatury satyrycznej. Dała ona dobre syntetyczne ustalenia co do kierunku tych krytycznych uwag naszych pisarzy. Ważne ustalenia przynosi także artykuł Anny Sieradzkiej przedstawiający świąteczne i ceremonialne użytkowanie polskiego stroju narodowego w końcu XIX i w pierwszej połowie XX w. przez „Ostatnich Sarmatów". Zachowały się ubiory różniące się znacznie krojem, kolorystyką, tkaninami i dodatkami od noszonq powszechnie w XVII i XVIII w. odzieży. Skrócono župany i kontusze, inaczej wiązano pasy, buty miały obcasy a czapki uzyskały znaczne rozmiary i wysokie kity. Dawny ubiór narodowy stał się symbolem patriotyzmu i zacho­ wania tradycji narodowych po upadku państwowości. Uzupełnieniem tej tematyki jest nowy opis ubioru Stanisława Daniłowicza, datowanego ok. 1630 r. i określonego jako pierwszy polski kontusz. Autorka zbytnio podkreśliła jego orientalne cechy, co spowodowało słuszne dodatkowe ustalenia Krystyny Turskiej, dotyczące kroju kontuszy w porównaniu z turecki­ mi entari. Lilia Tompos ukazała wykroje węgierskich dolmanów i mente z X V I I w. na podstawie ksiąg krawieckich i zabytków przechowywanych w budapesztańskich muzeach. Jadwiga Chruszczyńska dała nowe ustalenia co do atrybucji pasów przechowywanych w Muzeum Narodowym w Warszawie a pochodzących prawdopodobnie z nieświeskiej persjarni. Wreszcie Alina Barbara Mrozowska przedstawiła wyniki badań językoznawczych, dotyczących znaczenia szkarłatu i karmazynu, podkreślając upodobanie do tych barw w polskim ubiorze szlacheckim. Można także wiązać z tą tematyką przedsta­ wienie na podstawie portretów mundurów orderowych i sposobu ich noszenia w Polsce w X V I I I w. (Ewa Orlińska-Mianowska). �292 RECENZJE I OMÓWIENIA Wśród pozostałych opracowań znalazły się dwa referaty poświęcone opi­ sowi i zagadnieniom konserwacji strojów książąt Pomorza Zachodniego przechowywanych w Muzeum Narodowym w Szczecinie. Barbara Januszkiewicz ukazała cztery prawie kompletne stroje pochodzące z okresu od końca XVI w. po 1637 r. Przygotowuje ona obszerny katalog tej bogatej kolekcji strojów i klejnotów. Helena Hryszko zajęła się problemami związa­ nymi z rekonstrukcją tych strojów; zachowały się one w różnym stanie. Dwa ostatnie referaty ukazały ubiory służące dworskiej Potockich, przechowywa­ ne w Muzeum w Wilanowie, a pochodzące z końca X V I I I i z X I X w. oraz uniformy służby Zamku Królewskiego w Warszawie z drugiej połowy X I X w. Zestawiono opisy tych liberii z zabytkami. Pierwszy referat opraco­ wała Maria Żukowska, wieloletnia przewodnicząca Klubu Kostiumologii, drugi - Joanna Zarzycka. Książka ta oddaje dobrze tematykę i stopień opracowania różnych dzie­ dzin historii polskiego ubioru. Zagadnienie powstawania, rozwoju i zaniku ubioru narodowego wzbudza największe zainteresowanie, jakkolwiek wyma­ ga jeszcze wielu badań ikonograficznych i archiwalnych. Brak opracowań dotyczących ubioru polskiego wczesnego średniowiecza a także X I X wieku. Rozproszeni badacze podejmują na ogół tematy szczegółowe. Z uwag zgła­ szam tylko, że jedna reprodukcja barwna mogłaby przedstawiać zacho­ wany strój narodowy z okresu, w którym szeroko był on użytkowany lub wcześniejszego, nie zaś - obraz Jana Matejki z 1887 r. Poza tym liczne zastrzeżenia terminologiczne wzbudzają tłumaczenia streszczeń obcojęzycz­ nych, zwłaszcza na język angielski. Znalazły się także pomyłki w podpisach pod ilustracjami np. nr 21 i 28. Irena Turnau Tamás Hofer, Edit Fel, Hungarian Folk Art, Budapest 1994, Corvina, ss. 208, ryc. 269, w tym barwnych 207 Książka ta składa się z obszernego wstępu teoretycznego i katalogu 253 wybranych zabytków węgierskiej sztuki ludowej z ostatnich dwóch stu­ leci. Przygotowali ją przedstawiciele dwóch pokoleń znawców tej sztuki: zmarła już Edit Fél i obecny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Buda­ peszcie. Temu ostatniemu zawdzięcza się nowoczesne ujęcie teoretyczne pojęcia sztuki ludowej. Chodzi o zdobnictwo całego świata przedmiotów otaczających wieśniaka. Nie należy przeciwstawiać twórczości chłopów i rze­ mieślników, mocno związanych z kulturą wiejską. Sztuka ludowa istnieje jeszcze na wsi węgierskiej, a w połowie dwudziestego wieku trzy czwarte narodu mieszkało na wsi; w poprzednim pokoleniu - jeszcze około połowa ludności. Węgierska kultura narodowa w literaturze, muzyce i sztuce sięga korzeniami do wiejskiej tradycji. Dlatego badania nad charakterem narodo- �RECENZJE I OMÓWIENIA 293 wym prowadzą do tej tradycji. Wybrane obiekty pochodzą głównie z X V I I i X V I I I w. Chodziło też o wybór przedmiotów wykonanych przez dawnych mistrzów, a nie ich naśladowców. Spośród zabytków sztuki ludowej zajmują się tymi, które zostały szcze­ gólnie bogato ozdobione i służyły głównie do świątecznego użytku. Podano przykłady haftowanych poduszek zdobiących małżeńskie łoże, koszul prze­ znaczonych na wesele i następnie do pochówku zmarłych czy specjalnie rzeźbionych lasek pasterskich. Tak więc, wybrano przede wszystkim przed­ mioty mające odświętne, a niekiedy rytualne lub ceremonialne znaczenie. Rozważa się znaczenie tych przedmiotów w życiu wiejskim. Autorzy starali się o chronologiczną charakterystykę tej twórczości ludowej, podkreślając tradycyjne rozwiązania kościelnego budownictwa, elementów bogato zdo­ bionych strojów i haftów sięgających do tradycji XVII i X V I I I I w. Starannie ukazano zmiany wiejskiej mody, tak w ludowej rzeźbie drewnianych przed­ miotów, jak i w kształcie tradycyjnego obuwia czy haftowanych płaszczy pasterskich. Znaczna produkcja tych zdobionych przedmiotów istniała jesz­ cze w końcu ubiegłego stulecia. Przyjmowano w nich i twórczo przetwarza­ no fabryczne wyroby, takie jak: barwne tkaniny jedwabne czy pasmanterie. Znaczniejsza liczba zachowanych zabytków pozwala na ściślejszą periodyzację rozwoju węgierskiej sztuki ludowej w ciągu ostatnich stu pięćdziesię­ ciu lat. Mianowicie w pierwszym ćwierćwieczu X I X w. w odświętnym stroju ludowym wykorzystano elementy ubioru narodowego. Następnie w latach 1860-1870 różnica pomiędzy mieszkańcami miast i wsi zarysowała się ostrzej i coraz bardziej charakterystyczne były rozwiązania sztuki ludowej poszczególnych regionów wiejskich. Wzrosła znacznie liczba twórców ludo­ wych. W tym wstępnym omówieniu odczuwam pewien brak staranniejszej analizy wpływów węgierskiej kultury szlacheckiej na tradycyjną twórczość ludową zarówno w ubiorach jak i innych elementach zdobniczych. Ta zaś w pewnym stopniu czerpała z azjatyckich korzeni pasterskich nomadów i z wpływów tureckich, sięgających XV w. Zdaję sobie sprawę, że tego typu analiza nie była łatwa. Jednakże należy pamiętać, że w drugiej połowie X V I I I w. 4,4% ludności tego kraju stanowiła szlachta, a tylko 1,5 do 2% mieszczanie. Zamiłowanie do szczególnie bogatego zdobnictwa w węgierskiej sztuce ludowej ma chyba różnorodne i sięgające daleko w przeszłość korze­ nie. Sztuka ta znacznie różni się od otaczających Węgra krajów słowiańskich czy też Mołdawii i Wołoszczyzny. W katalogu ukazano budownictwo kościelne, rzeźbę w drzewie i kamie­ niu, zdobnictwo mebli, naczyń ceramicznych i innych elementów wyposaże­ nia wnętrze mieszkalnych oraz niezwykle urozmaicone stroje świąteczne wykonane z wzorzystych tkanin, zdobione haftem i pasmanteriami. Wybór zabytków doskonale charakteryzuje bogactwo węgierskiej sztuki ludowej. Warto zwrócić uwagę na częste występowanie wyobrażeń figuralnych, za­ równo postaci ludzkich, jak syren, zwierząt i ptaków. Poza rzeźbami i ma­ larstwem religijnym figury postaci ludzkich stanowią interesujący materiał �294 RECENZJE I OMÓWIENIA do historii odzieży. Na skrzynkach poszczególnych cechów ukazano rzemieśl­ ników w ich roboczym ubiorze. Chętnie przedstawiano także wojskowych w narodowym stroju czy też pary młodych w tym ubiorze. Podobnymi wyobrażeniami zdobiono np. skrzynie i oprawy luster. Stylizowany ubiór narodowy, mało już rozpowszechniony w codziennym życiu w X I X w., nosili także konni rozbójnicy. Pary wieśniaków z różnych regionów Węgier noszą nieraz podobnie stylizowane stroje. Obok zdo­ bionych mebli należy zwrócić uwagę na liczne wyobrażenia tego typu na naczyniach ceramicznych. Omawiane opracowanie stanowi najlepsze z do­ tychczasowych przedstawienie węgierskiej sztuki ludowej. Irena Turnau Alice Gáborján, Szürujjasok, A Néprajzi Muzeum Tárgykatalógusai, t. 1, Budapest 1993, ss. 132, ryc. 26 + 97 tab. wykrojów + 16 barwnych Ten pierwszy z planowanej serii katalogów zbiorów Muzeum Etnografi­ cznego w Budapeszcie stanowi dzieło życia najwybitniejszej specjalistki w dziedzinie węgierskich ubiorów ludowych. Tytuł należy tłumaczyć jako „sukienne płaszcze pasterskie". Na temat prowiniencji tych bogato zdobio­ nych okryć, noszonych od średniowiecza, istniały liczne polemiki pomiędzy specjalistami. W tej książce autorka ukazuje tylko skromniejszy wariant szür noszony przez uboższych wieśniaków i pasterzy i wykonywany przez najniż­ sze warstwy rzemieślników, a także przez samych wieśniaków i ich żony. Muzeum Etnograficzne posiada w swych zbiorach 97 okryć tego rodzaju. Autorka zajęła się szczegółową klasyfikacją ich kroju i rodzajem regional­ nego zdobnictwa. Wyróżniła ona trzy rodzaje kroju: 1) prostokątny, bez dodatkowych naszyć, lub też z szerszą prawą połą, zachodzącą na lewą; 2) również o kroju prostokątnym, ale z uzupełnieniem dwoma pionowymi pasami sukna z przodu, oraz z poziomym naszyciem w pasie. (Ten drugi typ okryć był najbardziej rozpowszechniony); 3) Najnowsze okrycia szyte naj­ wcześniej w końcu ubiegłego stulecia, posiadające krój o skomplikowanych krzywiznach, bez wymienionych powyżej naszyć. Te trzy typy kroju autorka omawia, uzupełniając zbiory Muzeum Etnograficznego, pochodzące głównie z X I X i X X w. starszymi zabytkami z innych muzeów z X V I I i XVIII w. Ustala ona różne formy kołnierzy, linii ramion, klinów i kieszeni. Krój tyłu w tzw. słup, uważa za polski, gdyż pochodzi od naszych kontuszy. Rozróż­ nienia pozwalają na szczegółową regionalizację tych okryć. To opracowanie wykracza poza schemat zwykłych katalogów mu­ zealnych kolekcji ubiorów. Szczegółowe analizy wykrojów poszczególnych płaszczy ukazują rozległe możliwości rozwiązań krawieckich opartych na podstawie prostokąta. Naszycia z pasów sukna i kliny z licznymi ozdobami pasmanteryjnymi i haftami stanowiły o odrębności tych okryć szytych przez �295 RECENZJE I OMÓWIENIA wiejskich rzemieślników lub wieśniaczki. Nigdy jeszcze elementem codzien­ nej odzieży nie poświęcano tyle uwagi. Zarazem w obszernym wstępie autorka dala syntetyczne omówienie roz­ woju form historycznych męskich okryć węgierskiego ubioru narodowego zwanych menie, wiążąc ich krój, typy kołnierzy, rozcięć i klinów, rozsze­ rzania prawej poły i rękawów z okryciami ludowymi, głównie pasterskimi typu sziir. Pomimo ostrożności sformułowań, podkreślono wyraźnie wpływy azjatyckie i późniejsze tureckie, powiązania z Bałkanami a nawet półncną Afryką. Masowa produkcja rzemieślnicza tych haftowanych płaszczy, tak modnych na wsi węgierskiej w X I X w., miała swe historyczne uwarunkowa­ nia w tradycjach ludu oraz szlachty węgierskiej, noszącej przez trzy wieki najbardziej barwny i urozmaicony ubiór narodowy ze wszystkich tego typu strojów krajów środkowej i wschodniej Europy. Zastrzeżenia wzbudza jakość tłumaczenia streszczenia angielskiego. Nie są to np. „felt jackets" lecz lepiej „frieze coats". Felt oznacza filc, a nie sukno folowane. Zastrzeżeń tych nie wzbudza tłumaczenie streszczenia niemieckiego. Irena Turnau Ludmila Ivanovna Malenka, Belaruskae narodnae adzenne. Metadyčny dapamožnik, Minsk 1992, Belaruski Instytut Prablem Kultury, ss. 64, 57 czarno­ białych tablic rysunków i wykrojów Niewielka ta książeczka, zatytułowana - „poradnik metodyczny", ma na celu ukazanie ubiorów ludowych różnych regionów Białorusi w X I X i X X w. Przerysy i wykroje zostały dokonane głównie na podstawie materia­ łów z naszego stulecia. Tradycyjne to ujęcie ukazuje wyłącznie niemal stroje świąteczne z uwzględnieniem ozdobnych kobiecych nakryć głowy, pasów z barwnych krajek i bogato zdobionych haftami części odzieży i futrzanych okryć. Wymieniono około dwudziestu wariantów regionalnych pochodzą­ cych ze środkowej i wschodniej części Białorusi, oraz wschodniego i zachod­ niego Polesia. Ten ostatni region wyróżnia się tradycyjnymi rozwiązaniami zdobniczymi. Autorka włożyła wiele pracy w przedstawienie różnych roz­ wiązań krawieckich, opartych zawsze na bazie prostokątnego czy koszulo­ wego kroju. Także przerysy, głównie geometrycznych, lecz także mniej licz­ nych roślinnych rozwiązań zdobniczych, utrwalają tradycyjną ornamentykę białoruską. Warto więc zwrócić uwagę na ten skromny poradnik, stresz­ czający ustalenia dotyczące białoruskich strojów regionalnych ze starszych opracowań. Irena Turnau �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenume­ raty krajowej na 1996 r. wynosi 9.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju -przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towa­ rowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 370044-1195-139-11, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. Towarowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział W-wa 370044-1195-193-11. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. Dokładniejsze informacje o warunkach prenumaraty i sposobie zamawiania podaje: „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, tel. 620-10-39, 620-10-19, 620-12-71 w. 2442, 2366. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59a564ad1398cf1f431f262ff8872ec2.pdf 9572021107495dbeae80f9a507569ce9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5686 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Robotycki, Czesław (1944-2014) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5286 Title A name given to the resource Wbrew "kryzysowi" / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19) s.5-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Soćko-Mucha, Alicja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wspomnienie o profesorze 5 W b r e w „kryzysowi". Wspomnienie oprofesorze Czesławie Robotyckim rofesora Robotyckiego wspominam głównie jako wykładowcę. Nie byłam magistrantką ani dok­ torantką Profesora i w pewnym sensie nigdy nie poznałam Go bliżej. Kiedy rozpoczynałam studia na krakowskiej etnologii, był dyrektorem Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej już jako dojrzały i w pełni utytułowany uczony o wspaniałym naukowo-dydaktycznym dorobku, którego wartość dopiero zaczynałam odkrywać, początkowo z pomocą innych nauczycieli akademickich, mówiących o Nim z głębokim szacunkiem. Pamiętam kawiarniane spotkanie z Profesorem, na afiszach ogłaszane hasłem: „Robotycki w »Prowincji«!", zorganizowane bodaj przez etnologiczne Koło Naukowe, na które przyszło wielu studentów i pracowników Instytutu. Jednocześnie Profesor po prostu wykładał, m.in. wprowadzając początkujących studentów w zagadnienia słynnego kursu „Humanistyka a etnologia". Być może w moich wspomnieniach odnajdą się ci, którzy doświadczyli spotkań z Profesorem głównie w sali wykładowej. Że był znakomitym mówcą, obdarzonym zmysłem humoru, erudytą, prawdziwym humanistą, przenikliwym i wszechstronnym antropologiem kultury, dla wielu mistrzem, a nadto po prostu ser­ decznym i towarzyskim człowiekiem, w którym wszystkie te cechy zadomowiły się z rzadko spotykaną naturalnością, nikogo, kto Go poznał, przekonywać nie trzeba. A jednocześnie nie sposób o tych „oczywistościach" nie wspomnieć, wspominając Profesora - do tego stopnia własności te naznaczały Jego osobowość i wyróżniały spośród innych. Lecz nie tylko to było uderzające w Jego wykładach. Ujmował łagodnością, jaka towarzyszyła Jego krytycznej analizie różnych przestrzeni kultury. Miałam poczucie, że niezależnie od swojego świato­ poglądu, wobec tych, których badał, zachowywał niezwykłą wyrozumiałość. Radio Maryja, z którego „naukami" się głęboko nie zgadzał, określał jako „świetnie zorganizowaną inicjatywę oddolną, odpo­ wiadającą na potrzeby zapomnianej części społeczeństwa". Nie przepadał za „ruchami folklorystycz­ nymi", lecz w konkretnych sytuacjach rozumiał i wspierał przywiązanie do kultury ludowej. Wiem, że postulat swoiście rozumianej ironii, tłumaczenia kultury, ukazywania racji krytykowanej strony, należał do Jego „programu badawczego", jednak należy podkreślić, że On ten postulat rzeczywiście realizował. To nastawienie wobec badanych miało swój ekwiwalent w Jego stosunku względem stu­ dentów. Na etnologię często przychodzą osoby „uwikłane" w takie schematy myślenia (społeczne, religijne, wzięte ze szkolnej edukacji), które zawężają pole widzenia i bardzo utrudniają prowadzenie badań. Dodatkową przeszkodą bywa brak podstawowej wiedzy. Profesor, widząc „po drugiej stronie" samą intencje zajmowania sie nauką nawet jeśli towarzyszyła jej niekiedy godna politowania niezna­ jomość rzeczy, ze szczerym entuzjazmem wspierał te dążenia, podsuwając myśli i lektury. Opowiadając o sprawach kultury, wprowadzał atmosferę twórczego zaciekawienia. W fascynu­ jący sposób łączył tradycyjną etnografię z nowoczesną antropologią, wskazując na kolejne kulturowe odsłony niezmiennych problemów. Nigdy nie odniosłam wrażenia, że „zatrzymał się" w swoich bada­ niach czy w kręgu przebrzmiałych lektur; doskonale orientował się w nowych zagadnieniach i nowych 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �6 Wspomnienie o profesorze tekstach, i włączał je w swoje myślenie o kulturze. Na wykładach znajdował czas, by rzeczowo opo­ wiedzieć o tym, co mówiono na konferencji, w której ostatnio uczestniczył. Wreszcie - Profesor był dla mnie, i pozostaje, najsilniejszym „argumentem" w dyskusji nad szeroko rozumianym „kryzysem w etnologii". Pośród mnożących się pytań o wartość i użyteczność wiedzy humanistycznej, utyskiwań nad słabością metod i teorii, z których korzysta antropolog, sporów defini­ cyjnych, obaw o redukowalność etnologii do innych dziedzin nauki, Jego Postać pozbawia wątpliwości co do pozytywnego statusu naszej dyscypliny. Alicja S o ć k o - M u c h a BARBARZYŃCA 1 (19) P 0 1 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9184dbd58fd24088529cd09db0bfafe.pdf b6dcabae2ce7554871ce8d9ae00d9c3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2776 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2585 Title A name given to the resource Pieniądze i sztuka. Iluzja i symbol / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pieniądze i sztuka. Iluzja i symbol. Zbigniew Benedyktowicz „Nie całkiem wiadomo w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi żyjących w realnych czasach, w realnych miejscach stapiać należy fakty i fikcje, ale antropologia będzie to musiała usta­ lić, jeśli ma być nadal intelektualną siłą we współczesnej kulturze." - To zdanie Clifforda Geertza przychodzi natrętnie na myśl w związ­ ku z artykułem Marca Shella, którym otwieramy ten numer. Po przedmiotach ubogich Tadeusza Kantora (patrz numer poprzedni) oto jeszcze jeden przedmiot - znaleziony. Objet trouvet - „znajda". Jeszcze jeden przyczynek do historii i analizy znaczenia przedmiotu w kulturze. Przedmiotu tym razem artystycznego. - Przyczynek do analizy dzieła sztuki. Dzieła sztuki przy tym specyficznego a mianowicie obrazu powstałego w tradycji, malarstwa iluzjonistycznego - trompe 1'oeil - mającego za zadanie łudzić oko. A ścisłej rzecz biorąc - obrazu powstałego w amerykańskiej tra­ dycji trompe 1'oeil, przedstawiającego w równej mierze i w równym stopniu p i e n i ą d z e i s z t u k ę . Czy też, jeszcze rzecz ściślej biorąc - obrazu, który, jak pisze autor: „przedstawia lub udaje, że przedstawia, rzeczy oryginalne (autentyczne) na sposób collage'u, w naturalnej wielkości i rzeczywistych kolorach"- Młodą kobietą w półotwartych drzwiach - fragment obrazu Rembrandta i banknoty - „zadrukowane papierki, prawdopodobnie dzieło skarbca Stanów Zjednoczonych". Oto przed nami więc jeszcze jedno, swoiste stu­ dium przedmiotu. Wychodzące od postawienia pytania - „Czym jest ten przedmiot? - Odsłaniające nie tylko jego narzucającą się, zamie­ rzoną, widoczną na powierzchni, ale i głębszą, zasadniczą dwuznacz­ ność. Studium obrazu, które wychodząc od jego programowej dwu­ znaczności, od początku otwarte jest na ukazanie jego wieloznaczno­ ści i pomaga otwierać - nam widzom - nasze oczy na zawartą w nim właśnie więcej niż tylko dwu-, ale wielo- wieloznaczność. Pod tym względem analiza Marca Shella jest majstersztykiem. Już sama lista zagadnień tu poruszanych, sposób widzenia sztu­ ki i pieniędzy - tych, tak zdawałoby się odległych od siebie światów wartości (bo czyż nie przywykliśmy do wyraźnego rozgraniczania i wiązania sztuki ze sferą tego, co duchowe, wzniosłe, idealne, a pie­ niędzy z tym, co tylko materialne, „niskie", zwykłe i powszednie) jak dwie odrębne, i zupełnie odmienne od siebie, sklejone połówki w analizowanym obrazie, łączą się ze sobą, zachodzą w tym eseju na siebie, przenikają się wzajemnie: sztuka jako iluzja i sztuka jako symbol - pieniądze jako sztuka - sztuka jako pieniądze - sztuka i pieniądze jako obietnica szczęścia... Sztuka i pieniądze: krok po kroku, w ślad za autorem obserwo­ wać możemy przechodzenie i przenoszenie znaczeń z jednego w drugie, zamianę jednego w drugie. Tę wieloznaczność znajdujemy już w samym tytule obrazu, który staje się i jest zarazem (zapożyczonym) tytułem dla całego te­ go eseju - Handle With Care, wziętym z napisu powszechnie znane­ go z amerykańskich nalepek spedycyjnych. Nie ma dlań ścisłego od­ powiednika w języku polskim. Polska tradycja pocztowa zwykła by­ ła umieszczać w tej funkcji nalepek ostrzegających, bardziej skróto­ we i lapidarne: „OSTROŻNIE!" czy też „UWAGA!!! OSTROŻ­ NIE!!!" Tymczasem, ze względu na niemiecko-amerykański kon­ tekst kulturowy i językowy - środowisko, w którym powstał obraz i z którego pochodził jego autor - co jest, jak zapewnia nas z kolei autor eseju, tematem jego rozważań, tytuł należało by, czy też moż­ na by tłumaczyć na polski: Uwaga: Przenosić ostrożnie, - Trakto­ wać ostrożnie - a biorąc pod uwagę przenikanie się angielskiego handle i niemieckiego handel (por. przypis od tłumaczy do tytułu na s. 5) - Uwaga: Przenoś ostrożnie - Traktuj ostrożnie - Zajmuj się tym ostrożnie - Kieruj tym ostrożnie - Dysponuj tym ostrożnie Działaj z tym ostrożnie - Handluj tym ostrożnie - i wreszcie (ze względu na handlową „pieniężną" kontację) - Uwaga: Obracaj tym ostrożnie. Już więc sam tytuł mieni się wieloznacznością. A przecież jest to zaledwie początek, czubek góry lodowej. Im dalej w tekst tym wię­ cej takich kwiatków - w tym miejscu składamy głęboki ukłon, wy­ razy wdzięczności i podziwu dla autorów polskiego przekładu, za podjęty trud i za pracę jaką wykonali. Niezależnie jednak od tego, której wersji byśmy nie wybrali, i na którą byśmy się nie zdecydo­ wali - pamiętając o tym, że tytuł obrazu jest tytułem eseju - my wi­ dzowie, odbiorcy obrazu, odbiorcy tej przesyłki, czytelnicy eseju po­ winniśmy się czuć dostatecznie ostrzeżeni by r z e с z traktować ostrożnie. Artykuł Marca Shella zaczerpnęliśmy z pisma Common Know­ ledge wydawanego przez Oxford University Press, gdzie został opu­ blikowany w bloku tekstów objętych enigmatycznym tytułem Sym­ posium. Experimental Scholarship. Enigmatycznym, bo nie zawiera­ jącym żadnej informacji na temat tego eksperymentowania z nauką i uczonością. Z krótkiego wstępu sygnowanego przez wszystkich au­ torów zgromadzonych tam tekstów, a napisanego w formie dialogu zestawiającego wypowiedzi dwu uczestników tego spotkania (Dialogical Introduction) nie dowiemy się wiele więcej na jego temat. Czy sympozjum było pomysłem jednorazowym, efemerycznym, czy jest jakąś bardziej stabilną instytucją, czy należy do jakiegoś cyklu spotkań. Nie znajdziemy też żadnej informacji na temat miejsca, czasu, w którym się odbyło i czy wogóle się odbyło. Ani też w jaki sposób doszło do spotkania i zgromadzenia tekstów we wspomnia­ nym bloku. Żadnego programu ani założeń ideowych sympozjum. (Nota bene czyż nie budzić może zazdrości ta swoboda, niezależ­ ność uprawiania nauki w porze pisania rocznych sprawozdań w IS PAN, gdzie wymaga się w takich przypadkach podania rocznej, mie­ sięcznej, dziennej, co do dnia i niemalże, co do godziny - daty kon­ ferencji, w której się miało szczęście czy też nieszczęście brać udział.) Co najwyżej z Dialogicznego wstępu zorientowć się możemy, że mamy do czynienia z eksperymentowaniem dotyczącym formy nau­ kowej wypowiedzi. Dotyczącym sposobu pisania i kształtowania na­ ukowego tekstu, czuwania nad jego powstawaniem. Można by więc powiedzieć, że idzie tu przede wszystkim o eksperyment pisarski. Mówi się tam zresztą o potrzebie zabawy, rozrywki, szczypty dow­ cipu w uprawianiu nauki i pisaniu tekstu naukowego, i że jeśli uczo­ ny - pisarz zawarł w swym tekście choćby cokolwiek z tego, dlacze­ go nie mielibyśmy wziąć w tym udziału, nie poszukiwać tego. Przy­ wołuje się tam Ezrę Pound'a („Najpierw powiedz im, co zamierzasz im powiedzieć, potem powiedz im, a potem powiedz im, co powie­ działeś. Po prostu trzy razy - powiedz im - na wypadek, gdyby za­ mierzali się zdrzemnąć." - Tak Ezra Pound podsumował ćwiczenia z literatury porównawczej.) A jeden z artykułów - „There"(„Tam") przybiera kształt niemalże poematu, zbudowanego z komentarzy, opisu, analizy, a także cytatów - ułożonych w formie wiersza - do obrazów, których tylko tytuły (wersalikami) i nazwiska artystów (kursywą) pojawiają się w tekście (być może podczas prezentacji pokazywano slajdy?). Wygląda to jednak na działanie świadomie za­ mierzone. Jakby dla pokreślenia motta otwierającego ten tekst, które zaczerpnięte zostało z Johna Ruskina: - „doskonałość sztuki, cho­ ciaż osiągana przez naturę, niezależna jest od przedstawiania." (,,...lhe excelence of art, though reached through nature, is indepen dent of representation.") Dlaczego więc urzekł mnie ten iskrzący się od wieloznaczności esej Marca Shella. Dlaczego wybrany został z tej kolekcji ekspery­ mentalnego pisarstwa. Miałżeby być li tylko jeszcze jednym przykła­ dem gry i zabawy z formą? Mielibyśmy więc tu do czynienia (jak 3 �i w całym Sympozjum) z kolejną postmodernistyczną grą w chowane­ go? Czyż warto by było dlań ryzykować. Narażać na szwank dobre imię i ugruntowany obraz „Kontekstów", jako pisma raczej konserwa­ tywnego, bo stroniącego od tego typu gry i zabawy, nie ulegającego zbytnio najnowszym modom i tendencjom, dającego wyraz przekona­ niu i kładącemu akcent na to, że - „coś w końcu istnieje naprawdę". Odpowiem krótko. Esej Shella urzekł mnie przede wszystkim sposobem traktowania rzeczy. Dbałą o każdy najdrobniejszy szczegół analizą, w której liczy się każdy konkret - miara, waga, barwa, kolor, materia, sposób spojrzenia: z przodu, z tyłu, z góry, z boku, z dołu, w zależności od tego „czy artysta był prawo, czy leworęczny". Rze­ czywiście podążając śladem tej analizy trzeba obrazem obracać. Zwrócić na to uwagę, że namalowany na nim ołówek zwisa wbrew prawom ciążenia. Bo „Traktować ostrożnie" to także: traktować z tro­ ską. Troszczyć się o najdrobniejszy konkret i detal. Dalej, urzekł mnie w tej analizie zawarty w niej „współczynnik antropologiczny", że liczy się tu nie tylko najbliższy kulturowy („niemiecko-amerykański", holenderski - , amerykański - ) kontekst („przedmiot jest 'ho­ lenderski' i amerykański' zarazem"), ale umiejętne składanie i skleja­ nie -jak w tym obrazie - Starego i Nowego s'wiata. Wydaje mi się - być może, ulegam tu złudzeniu - że za sprawą tej analizy znalezlis'my się na przeciwległym do postmodernistycz­ nych gier, brzegu. Dzieło sztuki, przedmiot nie ulegają tutaj rozkładaniu, dekonstruowaniu, destrukcji. Pomimo tego, że zdejmowane są tu i odsłaniane kolejne warstwy znaczeń, rzecz nie ulega zniszczeniu, traktowana jest tu z szacunkiem, każdy detal, każdy szczegół, każda część tego obrazu traktowana ostrożnie i z troską, chociaż analizowana i rozpa­ trywana osobno, odnoszona jest do innych detali i szczegółów, staje się, jest nadal „częścią czekającą na ponowne włączenie w całość". Czyż nie należałoby tej propozycji Shella - w przeciwieństwie do „dekonstrukcjonizmu" - nazwać „rekonstrukcjonizmem". Osobną, nie mniej istotną sprawą jest to, że szczegół nie przesła­ nia tu całości. Zadziwiająca jest umiejętność z jaką autor przebiega i prowadzi nas przez różne miejsca, czasy, epoki, zjawiska, analizu­ jąc dzieło odnosząc je do innych dziel, nie zacierając pomiędzy ni­ mi granic - łączy je ze sobą. Wieczność zdaje się tu przezierać przez współczesność. Nie tylko wspomniana już ilość poruszanych zagadnień, otwiera­ jąca nasze spojrzenie na rzecz i poszerzająca nasze widzenie rzeczy ale i sama ilość i rozmaitość dziedzin badawczych łączonych tu ze so­ bą (historia, historia starożytna i współczesna, historia sztuki - np. od­ niesienia zastosowanych chwytów malarskich w analizowanym dzie­ le trompe l'oil do analogicznych praktyk w surrealizmie i kubizmie historia kultury, filozofia, biblistyka, teologia, filologia, etnografia pyszny, odrębny rozdzialik na temat Okay - socjologia, ekonomia, po­ lityka) - wszystko to sprawia, że mamy tu do czynienia ze szczegól­ nym typem interdyscyplinarności, o jakiej mówił i jaką postulował Roland Barthes, w której nie tyle idzie o sumowanie wyników badań różnych dziedzin ale o tworzenie nowego przedmiotu badań. Innymi słowy obraz Handel with care w analizie i ujęciu Shella to przedmiot, „który daje do myślenia". Stanowić może znakomity przykład z dziedziny życia symbolu. Odnaleźć możemy w nim wszystkie istotne cechy, na które wskazują badacze symbolu. Mógł­ by służyć jako przyczynek do ćwiczeń i „laboratorium" w tej dzie­ dzinie: - „Badając symbol nie tylko rozkładamy i rozpatrujemy go jako obiekt (przedmiot), ale jednoczes'nie pozwalamy jego twórcy apelować do nas, być partnerem naszej umysłowej pracy. Jeśli rzecz pozwala tylko zebys'my ją rozpatrywali, to symbol i 'sam' patrzy na nas..." (Siergiej Awierincew). „Symbole zachowały zdolność do przechowywania w zwiniętej postaci wyjątkowo obszernych i ważnych tekstów." (Jurij Łotman). Przykład o tyle osobliwy i ciekawy, że powstały we współcze­ snej kulturze. A tę antropologowie częstokroć charakteryzują jako kulturę, która „w mniejszym stopniu jest miejscem źródeł i zakorze­ nienia, bardziej zaś translacją, przekładaniem i przeszczepianiem". Dawny symbol był tym samym przedmiotem przełamanym na pół, który po złożeniu służył rozpoznaniu jedności, poświadczeniu tożsa­ mości (nawet we współczesnych powieściach szpiegowskich - ten 4 sam banknot). Czy dzisiejszy symbol - ten, na przykład - złożony z dwu różnych, odmiennych połówek, noszących ślady rozdarcia i ran (choćby pomiędzy tym, co stare i nowe) może uczynić to samo. Czy głębsze przesłanie: Handel with care - Traktować ostrożnie nie jest, przynajmniej pragnieniem tego? Pozostaje na koniec niepokój. - Jak trouverzy „znajdowali" tworzyli pieśni i wiersze tak i tutaj „znaleziony przedmiot" wydaje się współtworzony, tworzony niemal na naszych oczach. „Składana" analiza Marca Shella imponować może wrażliwością i finezją. Wszystkie szczegóły idealnie do siebie pasują, ujęte do tego w ramę sensacyjnego wątku (opowiadanie Poe'go), zachodzą na siebie, przylegają, jakby stworzone zostały specjalnie do tej analizy - Patrz­ cie tu jest szpilka, tu nitka, tu Rein - a tam Brandt. Porwani jesteśmy mocą interpretacji, niczym w spektaklu wytrawnego iluzjonisty. A ponieważ rzecz toczy się wokół tematów oryginał - kopia - auten­ tyk - fałszerstwo - idealne fałszerstwo - rodzi się niepokój. A może dzieło powstało specjalnie dla analizy. Czy odbiera to wartość inter­ pretacji? Mówiono nierazio antropologii światów możliwych... Wręcz przeciwnie myśl o tym, że dzieło zostało stworzone przez au­ tora analizy powinna dodawać skrzydeł „rekonstrukcjonistom". Przedmioty znalezione - ohjet trouvet - „przedmioty stworzone" mają niezwykłą moc mądrości. Do uszu dobiega ich śpiewny poru­ szający głos: „Wykonuj swą pracę z sercem, jakakolwiek była by skromna, ją jedynie posiadasz w zmiennych kolejach losu. Bądź ostrożny w in­ teresach. Bądź ostrożny w interesach. Na świecie bowiem pełno oszustwa". (...znalezione w starym kościele Św. Pawła w Baltimor datowa­ ne 1692 rok.)" * O istnieniu Otisa Kaye zaświadcza biogram na stronach Internetu za­ mieszczony przez galerię Sheldon Memorial Art Gallery and Sculpture Gar­ den Uniwersytetu w Nebrasce (University of Nebrasca -Lincoln): „Otis Kaye (1885-1974) [tu różni się Marc Shell podając rok urodzenia 1886 por. s.14] syn niemieckiego emigranta i Amerykanki czeskiego pocho­ dzenia. Urodził się w Neemah, Michigan, dokąd przeniosła się jego rodzina z Chicago, i gdzie założyła przedsięborstwo obróbki dzrzewa. W 1903 roku ojciec Kaye zginął w wypadku w tartaku, jego partner w interesach wykupił przedsiębiorstwo od rodziny, co pomogło Kaye rozpocząć naukę ukierunkową na jego przyszłą karierę inżynierską. Wraz z matką zamieszkał na rok w Nowym Jorku, po czym wyruszył do Drezna, aby studiować inżynierię. Podczas pobytu w Nowym Jorku Kaye zaczął fascynować się sztuką, chociaż nie uczęszczał do żadnej szkoły artystycznej. W tym czasie Kaye spotkał Ni­ cholasa A. Brooksa i wszedł w posiadanie jego pracy, którą później naślado­ wał. Po ukończeniu szkoły w Dreźnie Kaye przeprowadził się wraz z matką do Hamburga, gdzie mieszkał do jej śmierci, t.j. do 1916. Potem powrócił do Stanów, gdzie zamieszkał w Pittsburgu, a później w Chicago. Kaye udanie kontynuował karierę inżynierską do 1929 roku kiedy stracił prawie wszystkie swe pieniądze na giełdzie, podczas spekulacji akcjami. Powrócił na krótko do Niemiec, gdzie dokonał tylko dwu znanych sprzedaży swoich prac, a następ­ nie wrócił do Chicago, gdzie z kuzynem rozpoczął praktykę inżynierską. Ka­ ye zaczął malować obrazy pieniędzy w 1917, po swym pierwszym powrocie do Ameryki. Uprawiał malarstwo głównie jako hobby w ciągu wielu lat, kie­ dy pracował jako inżynier. Malowanie pieniędzy było zakazane prawem przez rząd USA w 1909 roku. Większość obrazów Kaye, przedstawiających pienią­ dze datowane są przed 1930, chociaż produkował on rozmaite inne trompe i oil i tiguratywne obrazy w czasie swej długiej kariery. Około lat 1930. wy­ uczył się akwaforty kopiując prace Rembrandta i Whistlera. Oprócz wydru­ ków, takich jak Dollar Bill, który zawiera iluzjonistyczne monety malowane na powierzchni drukowanego obrazu, Kaye stworzył wiele rysunków znako­ micie operujących detalem, rysunków ptaków, insektów i zwierząt. We wczesnych latach 1950. Kaye wykonał serię banknotów, dokładnie ręcznie wyrysowanych kolorowym tuszem na papierze. W nawiązaniu do te­ go Bruce Chambers w swoim eseju J.S.G. Boggs - The Dimensions of Mo­ ney wspomina, że te jednostronne rysunki, sygnowane i datowane przez arty­ stę, były na tyle dobre, że - sklejone, z dwu stron razem i po wymazaniu pod­ pisu, mogły krążyć jako fałszywe. Kaye skrzętnie ukrył wszystkie te bankno­ ty, nawet przed własną rodziną, zapewne dla tego, że znalezienie ich w latach 50. groziłby karą za fałszerstwo. W tym samym czasie, w którym obrazy Ka­ ye zaczęły osiągać wysokie ceny w latach 1980. jeden z jego potomków zna­ lazł ukryty skarb: papierowe banktoty w pudełku zawierającym Bożonaro­ dzeniowe ozdoby." © Sheldon Memorial Art Gallery and Sculpture Garden � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/84b21e2d40209950ff195646317e2cba.pdf 0ba51726cd90180bcccf498f4b0b71fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3806 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3570 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.3; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LU DOWA R O K II MARZEC 1948 N r 3 �REDAGUJE ZESPÓŁ PAŃSTWOWEGO SZTUKI NY JÓZEF Ф GRABOWSKI * DAWNICZEJ OKŁADKA WIELHORSKI K A R N I SZA POD PAŃ­ SZTUKI SEKCJI WY­ SUCHODOLSKA * CHMIEL­ TŁOCZONO W * DRU­ TADEU­ REDAKCJA MINISTERSTWO I SZTUKI, PAŃSTWOWY ZA­ SPRAWIEDLIWOŚCI K I E R U N K I E M GALEWSKIEGO * CZESŁAW WARSZAWSKIE MINISTERSTWA MINISTRACJA: SZTUKI W Y D A W C A KLISZE: „ATLAS" GRAFICZNE WARSZAWIE NACZEL­ GRAFICZNY 61 — P A Ń S T W O W E KŁADY # B A R B A R A * B A D A N I A B A D A N I A KIEROWNICZKA I UKŁAD SEKCJI REDAKTOR INSTYTUT LUDOWEJ W INSTYTUTU LUDOWEJ STWOWY NA KIEROWNIKÓW INSTYTUT LUDOWEJ W-WA, I AD­ K U L T U R Y B A D A N I A R A K O W I E C K A 4 A �N a ^ o r ^ ^ - * « ¿ i ^ "'j,'.-/ťl řVSiyCJSft POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO LAHT INSTYTUTU BADANIA SZTUKI POPUŁAIRE R E V U E P O L I S H P E A S A N T R A R T R E V U E E A R T Y K U Ł Y T E O R E T Y C G R A R O W S K I - Z a g a d n i e n i e stylu MARIA P R ш „Tańcu i techniki A STANISŁAW C zdobienia O W - N I J. SOBIESKI Elementu Ł I WŁADYSŁAWA w pomiecie CZOWA GLAPA N F O JAN odnoszące R KOLAGO - GRA­ ludoujej. „Maruna". z Wietrzna. M A C Y J N Y Z badań n a d s t r o j e m JANINA mycinanki — Z dośuiiadczeń ludomych. - ludouju będzińskim. — Konkurs ludome M A T E R I A Ł Ó W G. — D r z e i u o r y t A A Kasprowicza. JÓZEF P U B L I K A C J E I E tu p i s a n k a c h . A PIOTROWSKI zbójnickim" MARIAN Z N ludomego. B O W S K I — „ S z k o ł a Krośnieńska" tu rzeźbie D Z SAGA JŁŁO - K A C Z A N O W S K A - Znaczenie ornamentu O POLONAIS M E N S U E L L E M O N T H L Y JÓZEF STANKIEWI- tomickiej. ADAM n a d n o t o m a n i e m tańcom R E Y C H M A N — Prace się d o s z t u k i l u d o t u e j męgierskie męgierskiej. ^ J r - i N a z w a II M A R Z E C 1 9 4 8 Pi/JuvfcCi о ^ л <bbAJUAAiw.yi^.., , *~ w I : - ć с ROK LUDOWEJ '.. N r 3 A ХхЛ �»PIETA«. mie wana. żna Rzeźba w lipowym Kapliczka ше wsi рош. drze­ polichromo­ przydro­ IWONICZ Krosno. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3264a26d6a2dbfa736afb5a659f8d68.pdf c6aa3ffab6b95b9c6fa68dd00d74fa97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4548 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4228 Title A name given to the resource Summary of Articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.1, s.61-64 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A R T QUARTERLY PUBLISHED BY THE ART INSTITUTE OF THE POLISH ACADEMY OF SCIENCES N. 1 Y E A R BOOK X V I I 1963 SUMMARY O F A R T I C L E S Michał Walicki — THE MASTER ARTIST OF THE PINEWOOD CHURCH The author of the article discusses the polichrome paintings in the church at Libusz (Cracow Voivodship), which, although they are not folk art, could have been of importance for it as a source of inspi­ ration. This polichrome painting represents guild art. Features of Renaissance art are to be found here together with remnants of late Gothic. On the ceiling there are medallions with compositions of figures bordered with twining plant motifs (fig. 3, 4). The ceiling and the triptych in the main altar are the work of one and the same artist, to whom a number of other well known historical paintings of that period can also be attributed (fig. 15, 16, 18, 19, 26). Not only can common features of workmanship and similarity of composition be seen in these paintings, but also common graphic patterns (fig. 12, 20). Aleksandra Jacher-Tyszkowa — JAN LAMĘCKI, SCULPTOR AND DIARIST FROM DĄBROWA ZIELONA Jan Lamęcki, one of the most interesting con­ temporary folk sculptors, was born in 1893 in the district of Radom. As a child, he spent the years 1906—1908 in service and later left for Germany to find work. He returned from Germany after the First World War. He began sculpting when still a child. He grew up among sculptors who carved the traditional figures of saints in Częstochowa and the surrounding districts. But Lamęcki brought his own individual values into his work, basing it on his own observations of the world surrounding him rather than copying the figures he saw being carved. Lamecki's sculptures had both religious and lay motifs, the latter showing a particularly dynamic development in recent years, since the „discovery" of this artist by the A r t Institute in 1956. Lamecki's sculptures have won him fame and ready purchasers both in this country and abroad. Another branch of his work are toy figures moved by mechanism designed by the artist himself. He is also the author of an extensive diary, that is interesting both be­ cause of the anecdotes it contains and the infor­ mation he gives, which is valuable for ethnographers, sociologists and historians. Bożena Zukowicz — JÓZEF KAZIMIERCZAK'S CERAMIC WARE Józef Kazimierczak is today the leading repres­ entative of Kashubian ceramic ware, although he was not a Kashubian by birth. He was born of a miner's family (that had emigrated to earn a liv­ ing). When the family returned to Poland they settled in Toruń. As a boy in his teens, he went to live in Gdynia in 1929 and began working there as a potter's apprentice in the well known workshop of F. Necel. Later he went to work in Meissner's potteries at Kartuzy, where he also worked after the war, mainly as a stove fitter. In 1950, when the potteries became a regional Folk A r t Cooperative, Kazimierczak went back to pottery. His main achie­ vement was a departure from the prevailing Ka­ shubian tradition of ornamented multi-coloured ce­ ramic ware and the revival of the older traditions and forms of pottery in one colour. He introduced a change in the character of the old pottery by the use of black, shiny glazing and adapted the old forms to the new decorative and utility needs. Kazimierczak's ceramic ware has won great popularity and its export has brought in foreign currency equal to 100,000 Polish Zlotys, which accounts for 1/6 of the total production. Malgorzata Matusek — TECHNIQUE OF RUGS WITH THREADED PATTERNS FROM THE VILLAGE OF OGNIWO (LUKÔW DISTRICT) AND VICINITY The technique of making rugs with threated through patterns was introduced in the village of Ogniwo during the First World War by the Babianka sisters. The specific feature of these rugs is the background of woven linen and the pattern threaded through it. The author of the article gives a detailed description of the weaving technique. Different tech­ niques are used for different patterns: Type I (fig. 1), where the whole surface of the rug is covered with a check pattern on the woven linen background; Type 2 (Sig. 5) consists of a set of rosettes scattered evenly over the whole surface of the rug; Type 3 (fig. 3, 4) consists of a square filled in with a che­ quered pattern with four rosettes in the corners; Type 4 (fig. 6, 7) is a check pattern made up of four squares or rectangles. The rugs are almost always in two colours and often have a border (fig. 8). �n O / l b C K O E H A P O / J H O E H C K Y C C T B O K B A P T A / I b H b I K JKyPHAJI H3flABAEMbIK HHCTHT/yTOM H C K y C C T B A n O J I b C K O H AKAflEMHH HAYK N° 1 TO^ H3MHHK XVII 1963 P E 3 D M E Mwxami KOCTEJIA B a j i w r i K H M — MACTEP nMXTOBOrO OTO T B O p n e C T B O . 3Ta noJinxpoMMH npeflCTaBJiaeT TBopnecTBO MaCTepcKHX (uexoB). HepTti MCKyccTBa Bo3poJKfleHM*t CKpemMBaioTca TyT c ocTaTKaMw nocjieflHero nepnofla roTMHecKoro C T M J I H . Ha CBo^e, B o S p a M J i e H M M , B b i nojiHeHHOM BeTKaMM pacTeHMM, B C T p e n a i o T c a M e ^ a j i t o H W C CDMrypHblMM K 0 M n O 3 M i r H H M H ( p n c . 3, 4). 3TOT CBOfl T a K 3Ke, K a K HaXOflHmHHCH 3fleCb Tpnn™x B r j i a B H O M a j n a p e , HBJIHIOTCH n p o n 3 B e f l e H n e M OCHOTO X y f l O K H H K a , KOTOpOMy MOJKHO n p n n n c b i B a T b aBTopCTBO p H f l a flPyrMX M 3 B e C T H b I X LjeHHOCTeM JKHBOnMCM BpeMeHM (puc. 15, 16, 18, 19, 26). y K a 3 b I B a e T OHe H e T O J I b K O H e p T b l OflHOM M a c T e p CKOM H CXOflCTBO KOMn03Mm>IM, HO T a K J K e C O B M e C T H b i e rpacbMHecKHe 3 C y K O B H q — KEPAMMKA MOCMOA KA3MMEPHAKA ABTOP CTaTŁM o S c y j K ^ a e T nojraxpoMMK> KOCTejia B J I n 6 y m M ( K p a K O B C K o e BoeBOflCTBO). 3 T a noJiMxpoM H H H e HBJiHeTCH npon3BefleHMeM H a p o f l H o r o HCKyCCTBa, H O Morjia c r a T b HCTOHHHKOM, MHcnwpMpyiomiiM OTOro B o JK e H a y3opbi A j i e K c a H f l p a (puc. 12, 20). H x e p - T b i u i K O B a — HH JIH- MEHHKMH — BAHTEJIb l/l ABTOP JX,HEBHMKOB J/13 flOMBPOBbl 3EJl£HOK[ HH JlaMeHUKMM OflHH M3 M H T e p e C H e f l U I M X C O H a p o f l H b i x B a H T e j i e i l p o R M j i c a B 1895 r o f l y B P a f l O M C K o i ł 3 e M J i e . JleTCKne r o ^ b i (1906—8) npoBeJi npHCJiyjKMBaa, no3flHee y e x a j i Ha p a 6 o T y B TepMaHnro, OTKyfla B e p H y j i c a n o c n e 1-oił M M P O B O H B O M H M . B a H T b Hanaji em,e B fleTCTBe. Ero TBopiecTBo B b i p a c T a e T H a n o H B e TpaflHUMOHHoro npon3BOflCTBa c p w r y p o K C B H T B I X B OKpeCTHOCTHX H e H C T O X O B b I . B C B O S M TBopnecTBe Mocwcp K a 3 M M e p n a K aBjiaeTca B b i f l a i o m M M c a n p e f l cTaBMTejieM K a m y 6 c K O M KepaMMKM — XOTH O H caM n o n p o n c x o j K f l e H M i o H e K o p e H H o i ł jKMTeJib K a i u y S o B . O H p o A J K i c a B 1914 r o f l y B ropHai;KOM c e M b e ( S M H r p a H T b i , n p n e x a B U i n e 3 a 3 a p a 6 o T K O M B BecTdpajiMHD); B e p H y B i n M C b H a poflMHy, n p o j K U B a j i B T o p y H M . B B O 3 p a c T e 14—15 J i e T O H nonaflaeT B T f l b i H K ) M B 1929 r o ^ y H a H M H a e T 3 a H M M a T b c a r o H H a p H b i M flejioM B n 3 B e c T H o ń MacTepcKoił <£>. Hei;jia — n o K a , K a K n p a K T M K a T , 3 a TeM n e p e x o f l M T H a p a S o T y B r o H n a p H O M npeflnppiaTMH MeiiccHepa B K a p T y 3 a x , r^e pa6oTaji Tarae nocjie BoiiHbi r j i a B H b i M o 6 p a 3 0 M , K a K neHHMK. B 1950 r o s y , K o r ^ a npeflnppiaTJie n p e o 6 p a 3 n j i o c b B PeraoHajibHyio ApTejib HapoflHoił npoMbiuiJieHHOCTM, K a 3 M M e p n a K BepHyjica K r o H n a p H O M y flejiy. Ero flocTMSieHwe — STO pa3pbiB c rocnoflCTByiomeM TpaflHiłHeił KauiyS- C K O H MHOrOI^BeTHOM K p a U i e H O M K e p a M M K M . O f l H O B p e M 6 H H O HaBa3biBaer K c T a p w M cpopMaM M flaBHeił TpaflMi^MM o f l H o u B e r H o i i KepaMMKM. y n o T p e S j i a H HepHyK), CBepKaromyio (SjiecTamyio) r j i a 3 y p b M oflHOBpeMeHHO npMMeHaa flaBHMe cpopMbi K HOBWM fleKopaTMBHbiM M noTpeSMTejibCKMM HyjKflaM, noflnepKMBaeT HOBMM x a p a K T e p KepaMMKM. KepaMMKa Ka3MMepnaKa flocTMrjia Sojibuioił n o n y j i a p H O C T M , M 3 K c n o p T e e c o c T a B J i a e T V 6 Bceił T O H n a p H O M npoflyKL(MM M paBHOi^eHeH 100 000 3JioTbix. BpeMeHHbix JlHMeHi;KMM flocTwraeT MHflMBMflyajibHbix nepT, 6a3Mp y a H a H a 6 j n o f l e H n a x o K p y s c a i o m e r o MMpa, a He K O n w p y a yBMfleHHoro MCKyccTBa. T B o p n e c T B O J l H M e H U K o r o flo c n x n o p n p e f l C T a B J i a e T flBa T H n a cKyjibniyp: p e j i n r M 0 3 H y i o M cBeTCKyio. 3 T M c K y j i b n T y p b i O H H a n a j i p a 3 B M B a T b ocoSeHHO MHTeHCMBH O B n o c j i e ^ H H e r o f l w (c T o r o BpeMeHM, K o r ^ a a p r a c T 6biji „ o S H a p y a c e H " B O B p e M a MCcjieflOBaHMM M H C T H T y T a M c K y c c T B a B 1956 r o # y ) . A p r a c T npMo6peJi Bojibiiiyio c j i a B y y n o K y n a T e j i e i i B CTpaHe M 3 a rpaHMueM. O T flejibHOM O T p a c j i b K ) ero TBopnecTBa aBJiaiOTca c p u r y p KM. wrpyuieHHoro rana, npwBOflMMbie BflBMJKeHwec n o - MOmbH) MexaHH3MOB, C K O H C T p y n p O B a H H b I X apTMCTOM. J l H e B H H K , a B T o p o M K O T o p o r o a B j i a e T c a JlaMeHąKMM, M H T e p e c e H C B O M M S a j i a r p y H b i M CTMJieM, a T a K J K e o n e H b u e n e n , 6jiaroflapa nojie3HbiM HHqbopMau.naM, K O T o p b i e MoryT SbiTb oneHb npwroflHbi STHorpacbaM, comron o r a M , MCTopwKaM. M a j i r o x c a i a M a i y c e K — TEXHMKA T K A HECTBA nPOTbIKAHHbIX KOBPOB M3 /JEPEBHH OrHMBO (JiyKOBCKHH nOBHT) M OKPECTHOcteh: T e x H M K a M3roTOBJieHMa n p o T W K a H H b i x K O B P O B Sbuia BBefleHa B flepeBHe OrHMBO cecTpaMM B a 6 a H K a M M B O B p e M a 1-OM MMpOBOM BOMHbl. Cnei^MCpMKa 3TMX K O B P O B 3aKjnoHaeTca B T O M , H T O M X c p o H o6-beflMHaeT nojiOTHaHoe cnjieTeHMe M npoTMKaHHbiM y3op. A B T O P cTaTbM noflpo6Ho onMCbiBaeT n p o i t e c c T K a H b a . O n p e AejieHHbiM npoi;eccaM npoji3BOflCTBa OTBenaioT 0 6 p a 3 i ; b i y3opoB: nepBbiM o6pa3eu, ( p n c . 1) — i^ejiaa noBepxHocTb KOBpa noKpwTa pemeTHaTbiM y3opoM, Ha O C H O B H O M dpoHe. B T O P O M o6pa3eu, ( P M C . 5) npeflCTaBJiaeT K O M n j i e K C po3eTOK, pa36pocaHHbix paBHOMepHO n o B c e w noBepxHOCTM, MJIM MejiKMe p o 3 e T K M , co3flaHHMM pacnojioJKeHHbie B m a XM3THOM n o p a ^ K e . TpeTMił 0 6 p a 3 e i ^ (PMC. 3—4) — S T O K B a f l p a T , BbinojiHeHHbiił u i a x MaTHMM nopaflKOM c 4-Ma p o 3 e T K 3 M M n o yrjiaM. H e T BepTbiM o6pa3ei; ( P M C 6 — 7) — K J i e T K O o 6 p a 3 H M M , C03flaHHbIM M3 3TM noHTM B c e r ^ a flByxi;BeTHbie, Sop^iop ( P M C 8). KOBpw naeT B HMX 4 KBaflpaTOB MJIM n p H M O y r O J I b H M K O B . nacTO BbicTy- �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. KWARTALNIK FILMOWY, około 100 str. druku, kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenumerata 20 zł, roczna — 40 zł. MUZYKA, kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto PKO nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" — Warszawa, ul. Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40%> droższa od ceny podanej wy­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. SPRZEDAŻ Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy ul. Wiejskiej 14 W Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", War­ szawa, ul. Srebrna 12. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki PAN są do w większych księgarniach miast wojewódzkich: Białystok — Lipowa 43 Bielsko — Dzierżyńskiego 3 Bydgoszcz — 1 Maja 17, Dwor­ cowa 14 Bytom — Kościuszki 4 Chorzów — Wolności 13 Częstochowa — A l . NMP 8 Gdańsk-Wrzeszcz — Grunwaldz­ ka 8 Gdynia — Świętojańska 47 Gliwice — Zwycięstwa 31 Grudziądz — Rynek 13 Inowrocław — Królowej Jadwi­ gi 31 Kalisz — Śródmiejska 14 Katowice — Warszawska 11 Koszalin — Młyńska, blok 12 Kielce — Sienkiewicza 30, Sien­ kiewicza 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — Krakowskie Przed­ mieście 68 nabycia Łódź — Piotrkowska 102a Poznań — Marcinkowskiego 21, Armii Czerwonej 37 Przemyśl — Franciszkańska 19 Radom — Żeromskiego 27 Rzeszów — Kościuszki 3 Sandomierz — płk. Skoperiki 4 Słupsk — PI. Zwycięstwa 11 Sopot — Bohaterów Monte Cassi­ no 26 Sosnowiec — Czerwone Zagłę­ bie 23 Toruń — Rynek Staromiejski 30 Warszawa — Krakowskie Przed­ mieście 7, Kredytowa 9, Pięk­ na 31/37, Bracka 20, Nowy Świat 35, Rynek Starego Miasta 22/24 Włocławek — 3 Maja 25 Wrocław — Kuźnicza 42 Zabrze — Wolności 276 > Stołeczne Z a k ł a d y Graficzne. D . W . W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m . 89 i l u s l r . k l . I I I I , 120 g B I + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1 300 egz. Pap. L-57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d40469384dcaee575f620902015ffac.pdf 0f06558ec8b9ad5eb90fa14643cc5c02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:773 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:710 Title A name given to the resource Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.185-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brykczyński, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 P I O T R BRYKCZYÑSKI KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY RRZEDKOLUMBIJSKIEJ MEZO A M E R Y K I Formy architektoniczne kształtują się pod wpływem wielu czynni­ ków, wśród których niemałą rolę odgrywały nieraz czynniki kulturowe. Wyróżnić można dwa rodzaje ich w p ł y w u na formy architektoniczne: 1) kodowanie w strukturze budowli informacji o świecie wchodzących w skład systemów ideologicznych oraz 2) przystosowywanie budowli do struktury społecznej tych systemów. Architektura jest szczególnie podat­ na na wpływ zwłaszcza tej symboliki religijnej, która dostarcza ludziom układu orientacji przestrzennej w świecie. Wpływ ten manifestował się oczywiście przede wszystkim w budowlach sakralnych. Na genezę k u l ­ tową niektórych form architektonicznych różnych kultur zwracają uwagę m. in. religioznawcy. Mircea Eliade mówi пр., że „symbole i obrzędy, dotyczące świątyń, miast, domów — wywodzą się w ostatecznej i n ­ stancji od pierwotnego doświadczenia świętej przestrzeni" Związki budownictwa z kultem, o jakich t u mowa, a m. in. także kultowe uwa­ runkowania form tego budownictwa, pojawiają się jeszcze przed roz­ winięciem się cywilizacji zurbanizowanej. Jak mówi Eliade, architektu­ ra sakralna „podejmuje tylko i rozwija symbolikę kosmologiczną obecną już w strukturze siedzib prymitywnych" Należy jednak wyraźnie od­ różnić formy uwarunkowane kultowo od form, które mają wtórne zna­ czenie symboliczne. Wiele z form, o których mówią religioznawcy i inni badacze architektury sakralnej, należy do tej drugiej grupy. 2 Pierwsze budowle monumentalne w Mezoameryce miały zapewne charakter wyłącznie kultowy. Dostosowując się do potrzeb stosunkowo wysoko rozwiniętych systemów ideologicznych, przy niskim poziomie rozwoju sił wytwórczych i świeckiej hierarchii społecznej, architektura Mezoameryki była szczególnie podatna na w p ł y w tych pierwszych. 1 2 M . E 1 i a d e, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1969, s. 90. Tamże. �186 PIOTK BRYKCZYÑSKI Z kultowymi uwarunkowaniami form architektonicznych w Mezoameryce zaczynamy mieć do czynienia w sposób uchwytny dopiero w okresie przedklasycznym w związku z rozwojem kultury tzw. Olmeków — twórców pierwszych znanych dotąd na t y m terenie budowli mo­ numentalnych. Początki cywilizacji olmeckiej sięgają ostatnich wieków drugiego tysiąclecia p.n.e. Materiał architektoniczny, jakim dysponuje­ my dla następnych ok. 2500 lat, t j . do podboju hiszpańskiego, jest bardzo obfity i z różnych epok i rejonów mamy przykłady różnych typów uwa­ runkowania kultowego form architektonicznych. Ponieważ w niniejszej pracy chcę tylko zasygnalizować niektóre z tych typów uwarunkowania, a nie omawiam dokładniej całej związanej z t y m problematyki, przyją­ łem uporządkowanie danych według kryterium tematycznego. W architekturze Mezoameryki znalazł odbicie m. in. pogląd o pię­ trowej budowie wszechświata, którego górna część składać się miała w kosmologii mezoamery kańskiej z 13 lub 9 nieb. Być może starsza była koncepcja druga. W każdym razie w okresie konkwisty poświadczone są obie. Obecność koncepcji 9 nieb zdają się potwierdzać niektóre pirami­ dy, które mają 9 kolejnych segmentów, jak np. niektóre z piramid w Tikal czy piramida Świątyni Inskrypcji w Palenque. Ixtlilxóchitl do­ nosi, że Nezahualcóyotl zbudował w Texcoco piramidę również o 9 seg­ mentach, na szczycie której wzniósł świątynię dla Tloque Nahuaque. Ogólnie rzecz biorąc, mamy tu więc do czynienia z symboliką tzw. góry kosmicznej, która symbolizuje związek nieba i ziemi. Mezoamery kań­ skie „piramidy'' spełniały m. in. t ę samą funkcję, co mezopotamskie „zikkuraty", świątynia zaś w wierzeniach Indian mezoamerykańskich była zawsze mieszkaniem bóstwa, jak to obrazują m. in. modele świątyń, gdzie postać bóstwa często zastępuje cały budynek na szczycie piramidy lub jest w niego wkomponowana. Pod wieloma piramidami mezoamerykańskimi znaleziono grobowce. Zjawisko to okazało się daleko powszechniejsze, niż do niedawna sądzo­ no. Znaleziska Thompsona z Chichén-Itzá i Alberto Ruz'a z Palenque nie są już bynajmniej pod t y m względem odosobnione. Pierwsze piramidy-grobowce występują już w okresie przedklasycznym, np. w Kaminaljuyú. Сое sugeruje nawet, że kompleks świątynia-piramida być może rozwinął się ze starożytnego zwyczaju wznoszenia kurhanów grobo­ w y c h , Landa omawiając obrządki pogrzebowe pisze: „Co się tyczy l u ­ dzi szlachetnego urodzenia i dużego autorytetu, oni palili ich ciała i umieszczali ich prochy w wielkich urnach, i budowali świątynie ponad nimi, jak np. te znalezione w Izamal, które świadczą, że było to prakty­ kowane w dawnych czasach" . Tozzer w komentarzu dodaje: „Urny ze 3 4 8 M. С о е , Mexico, London 1967, s. 87. D. d e L a n d a , Relación de las Cosas de Yucatán, Papers of the Museum of American Archaeology and Ethnology, Cambridge 1941, s. 130. 4 Peabody �KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY 187 spalonymi szczątkami, wraz z bogatym wyposażeniem grobowym, zosta­ ły znalezione we wnętrzu wielu struktur piramidalnych. Z niewielkimi wyjątkami, gdziekolwiek zbadano dokładnie jakąś piramidę pod świąty­ nią, wszędzie znajdowano te obiekty". Następnie Tozzer wymienia sze­ reg przykładów, a m. in. znaleziska ze Świątyni Wojowników w Chichén-Itzá, z Uaxactún i z Holmul . Niedawno znaleziono grobowiec pod świątynią nr 1 w T i k a l . Na niektórych terenach pierwsze platformy ziemne pod budowlami mogły być wznoszone dla ochrony przed zalewami, a dopiero później otrzymało to interpretację kultową. Na problem kultowych uwarunkowań kształtu piramid mezoamerykańskich ciekawe światło rzucają najnowsze badania w La Venta. Oka­ zało się, że najwyższa piramida na tym stanowisku miała przypuszczal­ nie kształt nie ostrosłupa o podstawie prostokątnej, jak dotychczas są­ dzono, lecz stożka o pofałdowanej powierzchni. Archeolodzy sugerują, że architekci olmeccy chcieli w ten sposób, z nie znanych nam względów, naśladować kształt pobliskich stożków wulkanicznych; podobieństwo jest rzeczywiście uderzające . W konstrukcji podstaw piramidalnych istotny element stanowiły z konieczności schody. Były one prawdopodobnie interpretowane jako droga w górę do najwyższego nieba, zgodnie z symboliką góry kosmicz­ nej. Z drugiej strony, sposób ich konstrukcji w niektórych budowlach z kręgu kultury Teotihuacán i Totonaków wskazuje, że architekci starali się jednocześnie podkreślić ciągłość poszczególnych pięter. W piramidzie niszowej w El Tajin nisze biegną nieprzerwanie pod schodami na wszyst­ kich sześciu „piętrach". „Poręcze" (tzw. alfardas), biegnące wzdłuż scho­ dów niektórych przynajmniej budowli w Teotihuacán, mają w regular­ nych odstępach występy w postaci pojedynczego schodka na poziomie górnego gzymsu każdego segmentu podstawy piramidalnej. To zjawisko dostrzeżono w trakcie wykopalisk w tzw. Pałacu Quetzala-Motyla i w i n ­ nych miejscach w Teotihuacán (stan Meksyk) oraz w Cholula (stan Pue­ bla) i w Tepeapulco (stan Hidalgo), jak również na kamiennych mode­ lach piramid, znalezionych w T e o t i h u a c á n . Co do symboliki piramid mezo amerykańskich, to warto jeszcze raz wspomnieć piramidę niszową w El Tajin, której nisze symbolizują za­ pewne 365 dni roku zwrotnikowego. Kultowo uwarunkowana mogła być także struktura całych sanktua5 6 7 8 5 Tamże, s. 131. A. S. T r i k , The Splendid Tomb of Temple I at Tikal, Guatemala Expedi­ tion, vol. 6, nr 1, 1963, s. 3-19. M. С о е , Americas First Civilization. Discovering the Olmec, New York 1968, s. 70. J . А с о s t a, El Palacio de Quetzalpapalotl, Meksyk 1964, fig. 2, 5-8. 6 7 8 �188 PIOTR BRYKCZYÑSKI riów. W kręgu kultury Teotihuacán, od okresu klasycznego aż do pod­ boju hiszpańskiego, który położył kres kulturze ostatnich spadkobierców Teotihuacán — Azteków, sanktuaria dzieliły się przeważnie na patio przed piramidą oraz dwa kolejne pomieszczenia w e w n ą t r z samej świą­ tyni na szczycie piramidy. Należy zwrócić uwagę na funkcjonalną rolę tego układu, który odpowiadał zróżnicowaniu uprawnień kultowych w omawianych społecznościach indiańskich. Przechodząc do problematyki samych świątyń, przede wszystkim na­ leży zwrócić uwagę na symbolikę kierunków świata, która w pewnych wypadkach również mogła determinować formy budowli, zwłaszcza w Mezoarr.eryce, gdzie spełniała ona tak istotną rolę w systemach ideo­ logicznych. Tak np. niektóre świątynie miały cztery pomieszczenia zo­ rientowane według kierunków świata i posiadały wystrój wewnętrzny związany z symboliką odpowiednich kierunków. W wielu miastach Meksyku przedkolumbijskiego znajdowały się świą­ tynie okrągłe. Landa, opowiadając o założeniu Mayapan, mówi m. in.: „'[...] zbudowano także inny budynek, okrągły z czterema drzwiami". Tozzer w komentarzu dodaje, że okrągłe świątynie znajdują się także w Chicheń-Itza, Ake, Tihoo i innych miastach. Dalej Tozzer mówi: „Thompson w swojej pracy przedstawionej na M e k s y k a ń s k i m Kongresie Amerykanistów w 1939 r. wskazuje różnicę, zwykle niedostrzeganą, jaką Motolinia robi między wysokimi okrągłymi świątyniami [...], które są dedykowane Quetzalcoatlowi jako bogu wiatru, i okrągłymi budowlami, które są opisywane jako niskie i po­ siadające wejście przedstawiające dolną szczękę paszczy jakiegoś monstrum. Do tego drugiego typu należy •[...] okrągła świątynia w Malinalco [...]. Jest jeszcze trzeci typ budowli, które posiadają tzw. w e j ś c i e w kształcie otwartej paszczy i jest on przez Selera [...] łączony z kultem Quetzalcoatla. Thompson słusznie uwa­ ża, że tylko wysokie okrągłe budowle, o których m ó w i Motolinia, są związane z kultem Quetzalcoatla"». Wspomniana świątynia w Malinalco związana była zapewne z kultem solarnym i ее związkami (zakonami) rycerzy orłów i ocelotów i posiada oprócz charakterystycznego wejścia i okrągłego kształtu jeszcze szereg innych form architektonicznych niewątpliwie uwarunkowanych kultowo. Wejście w kształcie paszczy w jednej ze świątyń Tenochtitlan opisuje np. Bernal Diaz del Castillo następującymi słowami: „W pewnej odle­ głości od wielkiej świątyni stała mała wieżyczka będąca równocześnie siedzibą bożków i istnym piekłem, wejście bowiem do niej stanowiła straszliwa paszcza, jaką malują wyobrażając piekło, paszcza otwarta, uzbrojona kłami, aby pożerać dusze" . 10 9 L a n d a , op. cit., s. 25. D. B. d e l C a s t i l l o , Pamiętnik Żołnierza Korteza, storia podboju Nowej Hiszpanii, Warszawa 1962, s. 246. 1 0 czyli prawdziwa hi­ �KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY 189 Inne godne wspomnienia elementy architektoniczne to typowe dla niektórych rejonów blanki (merlony), umieszczane na szczytach świątyń i murów. Ich kształt był nieraz związany z kultem. W Tenoehtitlan świą­ tynia Tlaloka miała blanki w kształcie przeciętych muszli, świątynia zaś Huitzilopochtliego — w kształcie m o t y l i . Bardzo różnorodne kształty blanków stosowane były w Teotihuacán. Na zakończenie wymienić można szereg takich elementów, jak fila­ ry w kształcie atlantów (Tula, Hidalgo), ogrodzenia wokół świątyń z sym­ bolami czasu (wąż Xiuhcoatl), jak słynne Coatepantli w Tula i Tenochti­ tlan oraz wiele innych. Te i inne szczegóły wspomina wielu kronikarzy, a znaleźć je można także na rysunkach w kodeksach indiańskich i w pracach hiszpańskich kronikarzy (Sahagún, Duran). Osobną kategorię budowli sakralnych stanowiły tzw. tzompantli — miejsca, gdzie składano czaszki ofiar, oraz boiska do gry w pelotą — zwane tlachtli — w których zakodowana była symbolika mezoamerykańskiej mandoli. Początki gry w pelotą sięgają kultury olmeckiej, a ostat­ nie badania w La Venta doprowadziły do odkrycia budowli interpreto­ wanej jako boisko do gry. Spośród ogromnej ilości przykładów w p ł y w u czynników kultowych na kształtowanie się form architektury mezoamerykańskiej wymienione zostało tylko kilka najbardziej ewidentnych. Zostały one tak dobrane, aby przyczynić się jak najwięcej do oddania specyfiki tej architektury, która — jak się okazuje — stanowi ważny dokument nie tylko mezoame­ rykańskiej techniki i sztuki, ale także głębokiej nieraz myśli religijnej. Jak mówi Laurette Séjourné: „Czym wytłumaczyć fascynację, jaką '[...] wywołują starożytne centra religijne Meksyku, jeśli nie obecnością pier­ wiastka duchowego, który kierował ich konstrukcją i który promieniuje z ich r u i n " . n 12 11 12 I. M a r q u i n a , Arquitectura Prehispanica, Meksyk 1964, s. 190. L . S é j o u r n é , La pensée des anciens Mexicains, Paryż 1966, s. 14. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d37928ab1c5cfe0e6adb6f131a3c0a2.pdf 27348f031b41a449f1a3299efd02bd21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:275 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource taniec ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:244 Title A name given to the resource Kinetography Laban (Movement Notation) and the Folk Dance Research in Poland / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.378-391 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 379 RODERYK LANGE KINETOGRAPHY LABAN (MOVEMENT NOTATION) AND THE FOLK DANCE RESEARCH IN POLAND L The most ancient items about folk dances in Poland derive mainly from XVII and XVIII C sources. These are literary sources in which descriptions of dances are used as ornaments or metaphors. A separate set of sources are musical materials. New and new discoveries of the old music in Poland reveal peasant dances melodies in the contents of tabulators; they are often stylized. The XIX C brings in Poland a whole series of excellent positions with descriptio'll of dances. "Lud" (the Folk) of Oskar Kolberg! being the main one. In these publications dances are often considered as an equivalent folk culture factor in a set of the collected region materials or even in general characteristics of regions. But only some word descriptions may give instructions good enough to reproduce on this an approximate shape of a dance. In XX C till 1939 and after the war there appear many material monographs of dances, sometimes of the ethnographical monographs rank2• However the impossibility of catching a full movement from of dance material and in result the impossibility of making analysis of dance forms puts in fact the dance folklore problems on one hand on a margin of folkloristic musicology works and on the other hand on a margin of folk customs O. K O l b e r g, Lud ..., 1957-90 (The Folk. ed. 1857-90), R. H a r a s y m c z u k, Tańce huculskie, Lwów 1939. Towarzystwo doznawcze (The Hucul-Dances, Lvov 1939, Folk Lore Society). l 2 Lu- descriptions in ethnography. Very often the described dance forms unprovided with details and cut out of social and customary context may be helpful at their best only as a material for school and amateur club usage. The fact of unrevealed or wrongly carried off adaptation of authentic dance forms of folk dances for the amateur groups or stage usage makes worse the situation in knowledge of dance folklore. Distinction is much more obscured thanks to that various authorities give for example forms already transformed as typical ~md authentic. Only few authors appreciated duly the importance of exact delivery of dances information and in commentary they gave their strictures due to the material worked or published by themselves. Taking films of dances undertaken in Poland from time to time by some amateurs could not solve the problem because th~se works did not obey the methodical scheme and were not carned out systematically in the whole country and also because of t~e fact that the film band may be of any help only for a choreolog1st like a tape recorder for a musicologist. But these helpful means will never stand for a full graphic notation. It is difficult to imagine presently the work for example of a musicologist without music notes. From the above lapidary introduction one may conclude the situation in the field of knowledge and works of dance folklore in Poland was shaped in a way similar to many other countries of Europe. The basic change of this situation was brought up in 1937 by works carried on in Warsaw University Ethnographical Department. Then were published some chosen facts in the field of Polish dance folklore drawn on the map. (Vide: the annexed map of folk dances rhytms disposition in Poland). In the same time a set of models illustrating some chosen fragments of Polish dances was exposed in the Polish pavilion on the world exhibition in Paris. Below the plates there were placed melody notations and graphic notations of dance forms by means of Laban-Knust method made by prof. Stanisław Głowacki. These were thE: first kinetograms of Polish folk dances and in general the £irst �381 380 kinetograms ever exposed in a world exhibition. The second world war destroyed entirely the achievements in this field. There were left only several reproductions of these works in Polish editions and some materials in foreign collections (e. g. Archives Internationales de la Danse - Paris, Kinetographisches Institut Folkwang Hochschule - Essen Werd:en). Plate 2. The picture from one of the plates in the Polish pavilion on the World Exhibition 1937 in Paris. (From the Co1lection of the Kinetographisches Institut-Folkwang Hochschule Essen-Werden Germany). In 1954 there was created a section of dance folklore researches in Toruń ethographical centre. Later on basing on these enterprises there was created The Dance Department of Ethnographical Museum in Toruń being the only one till now official section of this type in Poland. Starting the work organisation there was composed an ethnographical inquiry for the dance folklOl'e researches and there was stated the method of investigation taking the dance phenomenon in a historical aspect on the social and customary background*! These materials have been published and in this way made accessible to the persons in concern. R. LANGE, Taniec ludO\vy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu (Folk Dance in the works of the Ethnographical Museum in Toruń) 1960. Plate 1. Both dance movement versions of kujawiak shown on the musical rhytmics backgroumd in various conceptions. �383 382 Kinetography Laban was introduced as a means of movement notation following thus the tradition of dance folklore researches in Poland. Further on in 1958 there was created also with the help of the Ministry of Culture and Art section (CPARA) the five years study of kin eta gra phy, for future collectors of folk dance, preparing lectures, exercises and instructive materials. 10 persons are just finishing the study this year (some of them begin the didactic work in this field). Besides the own field investigations the Dance Department of Ethnographical Museum in Toruń has consulted also and conducted since 1960 the works of a small group of people gathering materials in the country to dance folklore. The result of this action is a set of publications being actually prepared to print. All of them are provided with kinetograms. These works, what is very important, were uniformly dj.sposed in the respect of method and success!vely adjusted, thus there were obtained comparable materials from various regions of the country. Some amount of single kinetograms of Polish folk dances was meanwhile prepared to print too. Thus unexpectedly and almost on a margin of other ethnographical works of an already established tradition of investigation there appeared actually in Poland a germ of seriously intended inquiring works on dance folklore taken as an independent chapter in ethnographical works. was spread all over the country. Later schools adapted it to their Gwn usage as well as Academies of Physical Training, the dance teachers and the theatre. So far as the court and ball-room form has had comparatively many descriptions especially in a popular instructive literature - the country form, original in a way to this II. Passing to the technical problems a fragment of works carried out in Toruń centre regarding the appointment of the form of one of the Polish folk dances - kujawiak will be presented on a single example. The dance kujawiak derives from C u i a v i a, a region situated between Great-Poland (Wielkopolska), Masovia (Mazowsze) and Pomerania (Pomorze), the land of Dobrzyń and Chełmno. This originally country dance passed with the time to a dance repertory of manors and ball-rooms, and transformated l\'Iap. 1. The range of occurance of kujawiak in Poland. 1. regions in which kujawiak does not occur or there is no evidence of this occurance; 2. regions in which kujawiak occurs beyond dispute as a foreground dance; 3. regions in which kujawiak occurs rarely or it is supposed to occur. �384 385 dance, has not been recorded if a few general characteristics made in word description are not taken into consideration. The field investigations concerning the folk dance in C u i a v i CI carried out in 1954-60 in Toruń centre enabled in result the fixing of the form and specific rhytmics of this dance in its country version. In both forms kujawiak is a round dance performed in couples around the common axis on a circle line. However at the further comparision of both the forms a difference in tempo and rhytm may be observed at ance. Kujawiak performed in C u i a v i a is quicker than the dance "k u j a w i a k" kno\VTI through the country as one of the "national" dances. The rhvtmics of the former is very changeful in comparision to the sm~oth rhytmics of the later. The country kujawiak has neither such a simple appearance in movement construction or a pseudo-lyric broad character aspect as it assigned to have thanks to the knowledge of court and ball-room kujawiak. Passing to the analysis of movement material we shall tako into consideration the step of both forms of kujawiak performed by a single person (not in a couple). During one bar three steps are made (feet movement connected with change of the weight) with a simultaneous rotation for about 0 180 round one's axis regarding the entering position and a movement along circle line. The full cycle of this p a s takes 2 bars - or the full rotation of a ąancer. In a country form of this dance, admitting in these investigations the % metrum as a base one can succeed with a great difficulty in catching the time of the first change. Its value balances between till The third change is generally one and easy to catch and lasts during } The last value ) fills the deliverance of the unburdened foot combined with a simultaneous shifting of the foot along the floor. Particular proofs of these executive fragments conceptions are presented on the enclosed kinetograms (I, II, III) of variants concluded from a great amount of recorded examples. There is no question we have to do with a fact of movement improvisation adequate in relation to characteristic executive manner in cuiavian music (mainly t e m p a l' u b a t a and increase or decrease of tempo even during a short melody section) preserving simultaneously the accord of movement and melody image in the rhytm aspect. Owing to the results of an analysis precisely carried out by ~-}j-) '-" in different individual interpretations and additionally in relation to the different in aspect of rhytmic composition melodies making the acoustic background of this dance. The second change during a bar occurs in dependence on the time of duration of the first movement unit in a meaSUre from . o .~_.- Plate 25 : 3. Kinetograms (R. Lange) showing various performances ce step of kujawiak in its village version. of the dan- �;386 387 musicologists on the subject of musical rhytmic~ of this dance3 and shown in a modern transcription of the melody in further course of deliberation we must take into consideration the fad that % rhytm in consequence of rhytmic-agogic changes influenced by t e m p a r u b a t o passes into rhytm of %r;. The possibility of such a rhytmic conception proposed by the authors of this transcription and made by them with regard to the specific executive features of a cuiavian musician or singer is fully confirmed in observations of movement scheme of cuiavian step given by country dancers (kinetogram IV). This solution explains convincingly the prolongation of the first movement unit within a bar in comparison to the rest which can be observed in performance of a dancer. It was so difficult to fix the moment of the second change and its time on account of a continuity and fluidity of movement within a measure during the performance of this dance with its whimsical rhytmical appearance at the same • I ? I Ol (J ~¢'; I Y ¢:~ J Plate 5/16 j J 4, fig. IV. Kinetogram (R. Lange) of the dance step of kujawiak in meas ure; fig. V. Kinetographic transcription of kujawiak dance step (R. Lange) in its version of a "national" dance, S a b i e s c y M. i J., Tempo Tuboto u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. (Tempo rubato in the Music of Chopin and in the Polish Folk Music), Muzyka, Warszawa 1960, nr 3. 3 time (Vide kinetograms I, II, III). Only during a confrontation with this proposal of rhytmic conception in music course this compound movement picture of kujawiak step grows justified and evident. ' Further on we give a kinetographic transcription of relatively precise word description4 of kujawiak steps in its version of a "national" dance. It is the most popular scheme (nota bene the dance is there in % rhytm) (Kinetogram V). A special stress is not needed to show how much this version of the d:ance differs from the former one. Even a rough comparison of kinetograms though from their graphic picture aspect shows us great differences between these examples, even so far that strictly speaking we should talk about two different dances. Results of the above considerations are shown on the enclosed table. For example there was used the transeribed melody already mentioned analysed in musicological aspect. The first line of the table gives the melody scheme in % rhytm. The melody presented in such a way enables the reproduction of movement version of "national" kujawiak. The second line of the table gives the above spoken kinetographic step transcription of this version of the dance. (The rhytm of 3/4 is consequently changed into % for comparative analysis sake). In continuation of the table there follows the conception of the real performance of the same melody by means of notation introduced nowadays by the musicologists to catch specific executive features of country musicians. Below the table shows the possiblity of rhytmic conception proposed after careful rhytm analysis of melody performed in this way. At last at the bottom the table gives the kinetogram of the kujawiak step scheme in its country version of C u i a v i a, with consequent change of the scale in kinetogram only. In this way it is possible to observe both the dance movement versions on the musical rhytmics background given in various conceptions 4 Cz. S rok a, Metrum muzyczne jako czynnik normujący różny krok taneczny kujawiaka i tanga. Kultura fizyczna 1962/5. (The Musical Metrum as the moment forming in a different way the dance steps of kujawiak and tango), Kultura Fizyczna 1962/5. �388 vertically on the table. It is not necessary to stress it extra that so intended corresponding combination of movement and musical motifs was enabled only due to the usage of kinetography. In the face of these materials the earlier word descriptions of the dance get only now clear and legible (e.g. Kolberg's word comment in "Lud" to the cuiavian dances) because they are completed with background elements in the form of exact movement flow notation. III. As to the other inquiring problems for example: the range of occurance of kujawiak in Poland the enclosed map presents the results of these investigations. However a great stress must be put here on a hypothetics of this design. The sources being at our actual disposal are very uneven and so different as to their proof value that sometimes it is difficult to conclude even approximatily does kuj a w i a k in some region occur or not. To get some data the materials obtained in region investigations were analyzed as well as all the accessible printed sources which throw a light upon the problem of musical andl dance repertory of each Polish region. Generalizing the results of analysis of gathered materials the separate ways of hatching the map is accepted for: a) regions in which kujawiak occurs beyond dispute as a foreground dance in a traditional repertory of the village. b) regions in which kujawiak occurs rarely or it is supposed to occur. c) regions in which kujawiak does not Occur or there is no evidence of its occurance meanwhile. However only the field investigations coordinated and standarized will make accurate the reported here proofs of the k uj a w i a k occurance range statements and in some cases will determine definitively contradictions existing in presently held knowledge on this subject. Nevertheless the map even in its present state showing the Folk dance rhytm disposition in Poland triangles - 2/4, 2/8 etc. rhytm. Red wheels - 3/4, 3/8 etc. rhytm. :Ylan worked out at the Warsaw University 1937 under the guidance of p'rof. Dr C. Baudouin de Courtenay-Jędrzejewicz. Ed.: Arkady, 1937/5. Black �389 occurance range is very interesting for an ethnographer observing the occurance of other folk culture products. Very remarkable are here coincidences with the results of other musicologic folklore serchings too. Because kujawiak formes cover here a part of the country in which dances of mazurka rhytms are prevailing (kujawiak - mazurek - oberek). The ranges of occurance of the remaining dances of this group in Poland seem to apear quite interesting. Also maps of other aspects of dance folklore would be of a great eloquence here (e.g. dances of magic or ritual character). The above spoken examples represent some proofs of considering the dance folklore as a product of culture, as an equal factor of this culture in historically taken ethnographical frames. To obtain a full identification of particular dances their forms, variants etc .... an exact knowledge of particular variants movement forms is needed. Neither the changeable unsteady name of a dance, nor the accompaning it melody can be taken here into consideration as the only criterion of identification. They may complete only the knowledge about the dance the more so that many investigators quote the observations showing the influence of movement form on musical rhytmics formation of musical form rhytmics and musical repertory choice dependence on local taste and likings of country dancers. Therefore it would be rather difficult to omit the movement form of a dance as a base in all investigations concerning the folk dance in future. kujawiak IV. We limited the above considerations purposely to the problem of one Polish dance and in fact to only its essential movement form. It must be said however there is no doubt they concern the much wider problem namely the examination of dance folklore on the whole. Undoubtedly the general moment in investigations is the problem of uniform inquiry procedure method. The comparable materials only may provide some contribution into further and �391 390 wide apprehended dance folklore investigations. The dance as an object of culture cannot be torn out of cultural context during investigation. For seriously apprehended ethnographical investigations the record of even most beautiful movement form of a dance lacking any documentation cannot represent any serious value. However the most important thing is the knowledge of dance form which is complete only while the course of a dance is recorded on paper in a similar way as music by means of note writing. Only then the particular variants may be really compared one with the other. Nowadays it is impossible to speak about an objectively meant, scientific work on the folk dance subject without a possibility of making analysis of its most essential stuff - its movement aspect. Only the movement aspect may be a basic moment for those designs on condition that it will be uniformly recorded in graphic notation considering the continuity of movement flow, its three demensions and timing. Such a movement writing predisposed to these designs for sure is Labans Kinetography the more so that the structure of this writing enables putting the kinetograms under the note melody record. HRlOT B CBOI1X TPYiWX Ha3bIBaeMYI0 TOPYHCKI1M l\eHTpO:\L carnIe npoJJ;ecca JJ;a'-ll1 tP0PMbI B HaCTORll\eM: CTaTbe Onl1CbIBalOTCR HOBbie rpatpl1'-1eCKI1M: JJ;eHTp B TOPYHe pa3pa60TaJl JlI1CT 11 MeTO,l\ I1CCJIe,l\OBaHI1i1 O tPopMax rO,l.\a pa60TaeT ll.\aHClH B Ha 3T0i1 3THOrpl1tPM'ieCKOro rO,l.\apH TeppMTOpt'll1 OTpaCJII1, MY3eH 11 ony6Jll1KOBaJI nl1cl1 ero IIOJIbIl111 rpynna nOCTOIHIHO B TOPYHe. COBell\aHCb Pa60Ta 6blJTa C MaTepl1aJIbI. Bce 1960 OT,l1eJIermeM TaHJJ;a KOOP,l\I1HOBClHa11 6JIa- YHl1tPl1JJ;l1pOBaHl-IOMY MeTO,l.\y I1CCJIe,l\OBaHI1M MOlKHO 6blJIO '-Il1Tb CpaBHI1TeJlbHble C JlEO,l.\eM, Cnel\}laJII13I1pylO- Y'-laCTHl1KI1 3TOt'1 aK!.\HI1 nOJIynpl1:\1e- npI1BO,l.\I1T onl1TPY,l.\HOi-i:3a- O,l.\HOrO113 nOJIbCKI1X TaHl\eB TaTbl Ha npl1MeHeHl1lO cpaBHI1TeJTbHblM CTpaHe B tPOPMbl Ka'-leCTBe 3Toro rpatPl1'-1eCKI1 ,l.\epeBeHcKoi1 np0l13Be,l\eH pa. BceM pa3Hble MO:;KHO 6blJIO HI1H B BJIaro,qapR 3ane'-laTJIeTb Y,1\aJIOCb ·l'aHI~a. TaHJJ;a - BbIJIO ::lTC ,l\Be 3TOMY ~1eTO,qy 3a- CJIO)KHbIM npOllecc ,l\BI1)Ke- BepCI1I1, Ha6JllO,lIaeMoi-i: B KYHBI1I1. AHaJII1J MeCTHOM MaTepl1aJle, coopaHHOM ,l\OcTynHbIx B npOt'l3Be,l\el-II1M n03BOJIReT pacnpocTpaHeHI1R lim, Ha Jlpl1JlaraeMOM '-ITO nOKa3aHO B 3Toro "HUpO,l\HOrO" TaHl\a. TeTt'I'-IeCKI1M paMoH KOHe'IHblX po,!\a Kl1He'1'Orpac]:JHl1 aHaJIl13 1954-1960 r.r. BbIBo,l\ax <popMa yMOJI'IaTb 3JIeMeHTa B KoeM Teppl1TOpl111 IIOJIb- ynYCTI1Tb npl1 np0l13Be,qeHI1I1 ,)Toro ,qBI1)KeHI1R, 0iJ,HOBpe~1eHHO OCHOBHblM Kpl1Tepl1eM TaHl\OBaJlbHOrO CJly'-lae rl1no- BapbRHTa. CTpyKTypbI AHaJIl13 11,l\eH- TaHl\::l He ,l\BI1)KeHI1II, OCHOBHoro TaHJJ;a. CI1CTeMa JIaoaHa, TaK npe,l\onpe,l\eJleHHoi1 3anl1Cl1 KaK tPOJIbKJIOpOM, Ba)KHble 113MepeHl1H 11 pervrcTpl1pYR Boo6pa3vrTb 6bI He C nOJlHOM rpatPJ1'-1eCKOM npOTeKalOlilero MaTepl1aJla HeocnopvrMbIM TPY,l\OB Ha,l\ Y'-lvrTbIBaJlI1 ero MY3bIKOJlOrl1l1. RBJlReTCR B I1CCJIe,l\OBUHI1RY.Ha,!l HOTHOM 3anvrcblO cpaBHeHI1R OCHOBaHl111 nOJIHOM rpatPl1'-1eCKOM no B HenpepblBHOCTb Ka:lkeTCR ce6e KI1HeTorpatPl1R, 3a- ,l\BI1)KeHI1R: npO,l\OJl)KI1TeJlbHOCTb BpeMeHl1, COCTaBJIeHHble MaTepvraJlOM. KOTopble Ha3bIBaeMaR Cpe,l\CTBO 3anl1Cl1 3ane'-laTJleBaR tPaKTOpbl B03MO)KHOCTb np0113BeCTl1 B TpY,l\aX 'ITO O tPopMe ,qBl1)KeHI1R ,l\O:;KHa 6blTb Tl1qJl1Kal\1111 KaKOrO-HI16Y,l.\b MO)KeT HI1 '1'aHJJ;a Ha aBTO- yJlOBt'lTb KapTe. KOHCTaTl1pyeTcR, I1CCJIe,qOBaHI1i1 HeJIb3R 3an11CaHHoM. 3'1'oro TaK:;Ke 6blJI Pe3YJlb- MY3bIKOJlOrl1'-1eCKI1X I1CCJle,l\OBaHI1MnO,l\TBep)K,l\aIOT Ha6mo,l\eHlul AHaJIt'l3 TaK)Ke BonpocHbIi1 TaHl-\OBaJIbHOrO tPOJIbKJTOpa. npl1Mepa BbIRCHeHl1eM BO 3blKaJIbHbIM 3THO- c T<lHl\yeMbIM COBeprneHHO 6JIarOJJ;apR HI1H. KI1HeTOrpaMMbI, I1CCJle,l\OBaTeJlbCKl1e CHoc06bI, Ka'-!eCTBe '-ITO KYRBHK, np0l1CXO,l\Rll\I1t'1 U3 KYRBCKOM ,l.\epeBHI1 11 XyRBRK, xapaKTep, 113Y'-IeH111OHapO,l\l-IOro TaHJJ;a B IIoJlbIl1e. B onpe,!\eJIeHO, Ha B TPY,l\aX no aB'1'Op TaK TO:lKe tPopMaJIbHblM rO,l\HH HeJIb3H npl1MeHReMble olIa6aHCl, MMeHHO Tpl1 CO,1\eplKaHl1e P. "KyRBRKa". TaHi\OBaJIbHbIM KpaTKoe 3aTeM l1CCJIeJJ;OBalil1M, CBR3aHHblX ,l.\Bl1lKeHI1M 11 pacnpOCTpaHeHI1H nl1CI1 caMbIe KJiHETOrPAcf>JiH JIABAHA (3AIIJiCb )J;BJi2KEHJi.lf) Ji JiCCJIE)J;OBAHJiH no BOIIPOCY HAPO)J;Horo TAHIJ;A B IIOJIbllIE 3anl1Cb BBeJJ;eHHYIO 11 npOnaraH,1\l1pOBUHHYlO np0l13BeCTI1 Hal160JIee P. JIHHrE nOJTHYEO rpatPl1'-1eCKYEO KI1HeTorpatPl1lo, 3anaCH TaK, ,!IBI1:;KeHI1HC My- yTBep)K,l\eHvre, TaHl~eM, tPOpMbI ,l\BI1:lKe- MeJlO,l\vrM ,l\alO'!' '-ITO ce- J1MelOll\I1X Hay'-lHblM B aHaJll13e KaK MaTepl1aJla 3TO npaKTI1KyeTcR � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac1bede6030e105a503afb162e4093d3.pdf 9930ad5d4375e9bd3b5747a09cfb7e92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:782 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:719 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.285-298 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E .Etnografia Polski", t. X V I z. 2 CHOZJAJSTWO I MATEŘI A L N A J A KULTURA NARODÓW KAWKAZA W X I X - X X WW. (Matieriały к „Kawkazskomu istoriko-etnograficzeskomu atłasu"), Wyp. I , red. W. K . Gardanów, Akadiemija Nauk SSSR, Institut Etnografii im. N. N. Mikucho-Makłaja, „Nauka", Moskwa 1971, ss. 255, ryc. 145. Kolejnym p o w a ż n y m przedsięwzięciem radzieckiej kartografii etnograficznej po atlasie Russkije, którego tom I wydano w roku 1967, są prowadzone obecnie prace nad atlasem historyczno-etnograficznym Kaukazu. Bierze w nich udział du­ ży zespół p r a c o w n i k ó w naukowych z Moskwy, Leningradu oraz republik i okrę­ gów kaukaskich. Najbardziej zaawansowane są obecnie badania nad trzema dzia­ łami tematycznymi: gospodarką (rolnictwo i hodowla), osadnictwem i budowni­ ctwem oraz odzieżą. Rezultaty badań nad poszczególnymi działami opublikowane zostaną w osobnych tomach atlasu. P o d s t a w ę atlasu s t a n o w i ć będą mapy, na które naniesione zostaną elementy kultury materialnej ludów Kaukazu z u w z g l ę d n i e ­ niem obszaru ich w y s t ę p o w a n i a w różnych okresach historycznych: w połowie X I X w., końcu X I X w. i współcześnie. Brak w dostępnych źródłach materiału charakteryzującego kulturę materialną Kaukazu przed połową X I X w. ogranicza wprawdzie w sposób zasadniczy m o ż l i ­ wości szczegółowego mapowania wcześniejszych okresów, nie wyklucza jednak prób stworzenia pojedynczych map i opisów. Ponieważ realizacja podstawowego zadania atlasu, tj. mapowania w y t w o r ó w kultury materialnej, „byłoby n i e m o ż l i w e bez wcześniejszego zebrania masowych materiałów etnograficznych, bez szczegółowych opisów i badań mapowanych ele­ mentów... sekcja ludów Kaukazu Instytutu Etnografii A N Z S R R przedsięwzięła wydanie serii prac zbiorowych związanych tematycznie z atlasem" К Omawiany tutaj tom jest właśnie pierwszym z serii. Zawiera on artykuły związane z pod­ stawowymi działami tematycznymi atlasu — gospodarką, budownictwem i odzie­ żą. Oprócz tego dwa artykuły poświęcone zostały zagadnieniom związanym z w y ­ korzystywaniem w pracy nad atlasem źródeł archiwalnych i ikonograficznych. Pod w z g l ę d e m terytorialnym opublikowane w tomie wyniki badań obejmują P ó ł ­ nocny Kaukaz, Azerbejdżan, A r m e n i ę i Gruzję. P o d s t a w ę źródłową zawartych w tomie artykułów stanowią materiały terenowe, kolekcje m u z e ó w w Leningra­ dzie, Moskwie i republikach zakaukaskich (Gruzja, Armenia, Azerbejdżan) oraz materiały archiwalne i wcześniejsze opracowania naukowe. W przygotowaniu to­ mu brali udział pracownicy naukowi Instytutu Etnografii A N Z S R R , akademii r e ­ publik zakaukaskich oraz m u z e ó w centralnych (Leningrad, Moskwa) i republikań­ skich. Kaukaz od dawna zwracał na siebie uwagę jako teren szczególny pod w z g l ę ­ dem etnograficznym. Mozaikowemu wręcz zróżnicowaniu etnicznemu tego obszaru 1 Przedmowa, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 3. �286 RECENZJE (szczególnie zaś Północnego Kaukazu) towarzyszyło często znaczne podobieństwo niektórych e l e m e n t ó w kultury materialnej. Tak np. kilka podstawowych t y p ó w b u d y n k ó w mieszkalnych w y s t ę p o w a ł o na całym Kaukazie. Jednemu z nich, do­ mowi ze s c h o d k o w a t o - w i e ń c o w y m dachem („stupienezato-wieneieobraznoje pieriekrytie"), p o ś w i ę c o n y jest obszerny artykuł T. Czikowaniego . Ten typ budyn­ ku powszechny był niegdyś w centralnej części Zakaukazia między Kurą i A r a k sem. Mimo w y s t ę p o w a n i a lokalnych odmian i wariantów zasady konstrukcji bu­ dynku, zwanego w Gruzji darbazi, w Armenii glchatun, a w Azerbejdżanie karadam, były na całym obszarze jednakowe. Innym typem budynku, tak charaktery­ stycznym dla krajobrazu głównego pasma Kaukazu, były dwu-, trzypiętrowe domy-twierdze i baszty mieszkalne w y s t ę p u j ą c e w Swanetti, Osetii, Inguszetii, D a ­ gestanie i wielu innych regionach. Takie same podobieństwa w y s t ę p o w a ł y r ó w ­ nież w dziedzinie narzędzi rolniczych. Tak np. w równinnych rejonach Zakauka­ zia do orki używano powszechnie ciężkiego pługa koleśnego (gruz. gutneuli), w g ó ­ rach zaś lekkiego drewnianego radła z łopatkowatą radlicą. Powszechnym na ca­ ł y m Kaukazie środkiem transportu na terenach nizinnych i podgórskich była dwu­ kołowa arba, a w górach różnej konstrukcji w ł ó k i oraz zwierzęta juczne. Podobne na całym Kaukazie były również niektóre elementy odzieży kobiecej i m ę s k i e j . Równocześnie jednak z tymi podobieństwami — stwierdza autor artykułu o prze­ mianach kultury materialnej ludów Kaukazu w latach w ł a d z y radzieckiej, W. K o byczew — „różnorodność w a r u n k ó w naturalnych i klimatycznych, skomplikowa­ na struktura etniczna i niejednakowy poziom rozwoju społeczno-ekonomicznego ludów Kaukazu w przeszłości p o w o d o w a ł y znaczne zróżnicowanie ich kultury m a ­ terialnej" . Na przykład w samej tylko Gruzji naliczono przed rewolucją ponad 30 odmian lekkich i ciężkich narzędzi do orki. Znacznie różniły się m i ę d z y sobą również narzędzia do sprzętu zbóż, młocki, sposoby nawadniania pól, budowa m ł y ­ nów wodnych itp. Różne były także formy budynków mieszkalnych, nawet w gra­ nicach poszczególnych terytoriów narodowych. Tak np. w Gruzji oprócz opisywa­ nego przez T. Czikowaniego domu typu darbazi istniały jeszcze dwa zasadnicze typy domów, z których każdy miał swoje odmiany i warianty, w Azerbejdżanie zaś wyróżnia się aż siedem typów b u d y n k ó w mieszkalnych, odmiennych nie tylko pod w z g l ę d e m rozplanowania i konstrukcji, lecz również i materiałów, z których były budowane. Jeszcze bardziej zróżnicowana jest kultura materialna Północnego Kaukazu. W dalszym komplikowaniu się i tak już złożonego obrazu kultury materialnej Kaukazu znaczną rolę odegrały przemieszczenia poszczególnych ludów w X I X wie­ ku i 1 połowie bieżącego stulecia. Dotyczy to szczególnie Północnego Kaukazu. W X I X wieku na terenie tym ostrzej niż w jakiejkolwiek innej części Imperium Rosyjskiego w y s t ę p o w a ł wśród chłopstwa problem braku ziemi. B y ł to również jeden z najbardziej „niespokojnych" rejonów Cesarstwa. W dążeniu do zapobie­ żenia ciągłym buntom i powstaniom oraz częściowego choćby rozwiązania proble­ mu agrarnego administracja carska popierała, a niekiedy przeprowadzała przy­ musowo przesiedlenia kaukaskich górali na tereny nizinne. Posunięcia te miały jednak charakter połowiczny i ze w z g l ę d u na wysokie czynsze, jakie w w i ę k ­ szości przypadków górale musieli płacić za użytkowaną ziemię Kozakom i wiel­ kim właścicielom ziemskim, problemu nie rozwiązały. Znacznie większe rozmiary 2 3 4 2 Т. А. С z i к o w a n i, Klassifikacija i gieniezis zakawkazskogo żiliszcza so stupienczato-wiencieobraznym pieriekrytiem, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kul­ tura..., s. 33-72. W. Р. К o b у с z e w, Izmienienije matierialnoj kultury narodów Kawkaza za gody Sovietskoj wlasti, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 5-32. К o bу с z e w, op. cit., s. 7. 3 4 �287 RECENZJE przybrało schodzenie z gór na tereny nizinne po Rewolucji Październikowej. R o ­ dziny, które w y r a z i ł y chęć opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania, otrzymywały bezpłatnie znaczne jak na miejscowe warunki nadziały ziemi, pomoc w postaci narzędzi rolniczych, sprzętów, materiałów budowlanych. Nadziały ziemi i przesiedlenia z gór na sąsiednie stepy s p o w o d o w a ł y rozszerzenie terytoriów etnicznych szeregu ludów kaukaskich (tak np. w latach 20-tych terytorium Osetii wzrosło dwukrotnie, a Karaczaju — trzykrotnie). Przenoszenie się górali na tereny nizinne p o w o d o w a ł o również już od X I X wieku znaczne zmiany w ich kulturze materialnej, co wiązało się zarówno z koniecznością przystosowania się do no­ wych w a r u n k ó w naturalnych (narzędzia rolnicze, budownictwo), wzorowaniem s i ę na mieszkaniach sąsiednich terenów nizinnych, czy też wzrostem stopy ż y c i o w e j . Dalsze zmiany w kulturze materialnej — pisze Kobyczew — dotyczące zresztą całego Kaukazu, wiążą się z kolektywizacją wsi, uprzemysłowieniem i urbani­ zacją. Artykuł W. P. Kobyczewa, mający charakter wprowadzenia do bardziej szcze­ gółowych rozważań nad kulturą materialną Kaukazu, uzasadnia jednocześnie pod­ jęcie badań atlasowych na tym terenie. Prace nad atlasem natrafiają jednak, jak już wcześniej wspomniano, na pewne luki materiałowe, szczególnie jeśli idzie 0 okres przed połową X I X wieku. Lukę tę, jak się wydaje, mogą w pewnej mierze zapełnić mało dotychczas wykorzystywane przez etnografów zajmujących się Kaukazem materiały, na które zwracają u w a g ę autorki dwu artykułów o charak­ terze źródłoznawczym — E . Studienieckaja i N. W o ł k o w a . E . Studienieckaja zaj­ muje się przydatnością materiałów archiwalnych dla badań nad kulturą material­ ną ludów Północnego Kaukazu. Szczególną uwagę zwraca autorka na inwentarze mienia ruchomego i nieruchomego przedstawicieli różnych warstw społecznych, sprawozdania i raporty administracji lokalnej, akta sądowe. Omawiane źródła od­ noszą się do okresu od X V I do początków X X wieku. Rolę materiałów ikonogra­ ficznych omawia N. G. Wołkowa. Jak podkreśla autorka, aż do wieku X V I I są one stosunkowo nieliczne (na P ó ł n o c n y m Kaukazie są to przede wszystkim freski, na Zakaukaziu zaś miniatury). Cennym źródłem dla badacza kultury materialne] Kaukazu są rysunki X V I I - i XVIII-wiecznych podróżników zachodnioeuropejskich 1 rosyjskich, a także Polaka — J . Potockiego . Ilość materiałów ikonograficznych zwiększa się znacznie w X I X wieku, po przyłączeniu Kaukazu do Rosji. S ą to rysunki i szkice mniej lub bardziej znanych malarzy rosyjskich, oficerów stacjo­ nujących na Kaukazie, podróżników i uczonych. Ukazują się też w ó w c z a s pierw­ sze ilustrowane wydawnictwa etnograficzne. Od lat 70-tych X I X w. coraz większą rolę w materiale ikonograficznym odgrywa fotografia. W podsumowaniu W o ł k o ­ wa zwraca jednak uwagę, iż omawiany przez nią rodzaj źródeł, choć n i e w ą t p l i w i e bardzo cenny, odznacza się pewną jednostronnością — najczęściej ukazuje odzież, obuwie, ozdoby, znacznie rzadziej w y g l ą d wsi, b u d y n k ó w , środków transportu, narzędzi itp. Najważniejszy dział tematyczny atlasu — gospodarkę, reprezentuje w omawia­ nym tomie jedynie artykuł J . Mkrtumjana poświęcony formom hodowli u ludów Zakaukazia . 5 6 1 5 E . N. S t u d i e n i e c k a j a , Archiwnyje dokumienty как istocznik izmienienija matierialnoj kultury narodów Siewiernogo Kawkaza, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 73-96; N. G. W o ł k o w a , Izobrazitielnyje matierialy как istocznik izuczienija matierialnoj kultury narodów Kawkaza, tamże, s. 97-115. Por. J . F a b i a ń s к i, Północny Kaukaz przełomu XVIII i XIX wieku w świetle relacji Jana Potockiego, „Etnografia Polska", t. 15:1971 z. 1, s. 249-283. J . I . M k r t u m j a n , K'izuczieniju form skotowodstwa u narodów Zakawkazja, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 116-135. 6 7 �288 RECENZJE Autorzy pozostałych artykułów. E . Torczinskaja, A. Trofimowa, N. Awakjan, G. Siergiejewa, C. Bezaraszwili, w oparciu o kolekcje muzealne i badania terenowe piszą o odzieży Azerbejdżan, Ormian, A w a r ó w (Dagestan) i Tuszynów (Gruzja) . Na zakończenie należy jeszcze zwrócić u w a g ę na obszerne i staranne na ogół bibliografie wykorzystanych źródeł i opracowań naukowych, umieszczone na k o ń ­ cu każdego artykułu. s Andrzej Woźniak O L G A L I N A R E S D E S A P I R , Cultural Chronology of the Gulf of Chirigui, nama, Smithsonian Contributions to Anthropology, vol. 8, Washington 1968. Pa­ Uwaga większości amerykanistów zwrócona jest na te obszary Ameryki, na których w przeszłości rozwinęły się wielkie kultury Indian (Meksyk, Peru). W po­ zostałych regionach prowadzi się badania w sposób przypadkowy i niesystema­ tyczny. Różne są tego przyczyny. G ł ó w n ą wydaje się b y ć brak środków finanso­ wych w krajach Ameryki Łacińskiej na badania archeologiczne i etnograficzne. Ośrodki naukowe w tych krajach są na ogół słabo rozwinięte. Wyjątkiem jest tu Meksyk, w którym istnieje Instituto Nacional de Antropologia e Historia dyspo­ nujący dużymi środkami i realizujący zakrojone na szeroką skalę plany badawcze. Jednakże w pozostałej części Ameryki większość badań realizowana jest przez n a u k o w c ó w zagranicznych reprezentujących głównie ośrodki naukowe Stanów Zjednoczonych i Europy. Stąd też wynika nadmierne zagęszczenie prac badaw­ czych w jednych regionach, a z kolei ich zupełny brak w innych. Takim niesłusznie „upośledzonym" krajem jest m. in. Panama. Stanowi ona w a ż n y pomost m i ę d z y obiema Amerykami. Tędy szły kolejne fale migracji lud­ ności do Ameryki Południowej. T u też powinny zachować się ślady przejścia pro­ toplastów dzisiejszych Indian południowoamerykańskich. Z drugiej strony przez Panamę zdaje się przebiegać makroetniczna granica między kulturami Ameryki Południowej i Ś r o d k o w e j . Mimo iż interesowano się Panamą od dość dawna, nie mamy jeszcze jasnego obrazu jej przedkolumbijskich dziejów. Wyróżnia się 4 sąsiadujące ze sobą okręgi kulturowe. Idąc od kontynentu południowoamerykańskiego są to Darién, Coclé, Veraguas i Chiriquí. Przyjmuje się, iż wszystkie one b y ł y w zasadzie ze sobą współczesne i że s ą kulturami historycznymi, zniszczonymi dopiero przez konkwistę hiszpańską. Problem chronologii jest zupełnie niejasny i do niedawna mie­ liśmy zaledwie parę stanowisk, które można było uznać za starsze od w y ż e j w y ­ mienionych kultur. Sytuacja ta spowodowana jest w pewnym stopniu specyfiką dotychczas ba­ danych stanowisk archeologicznych. Większość z nich miała charakter p o c h ó w kowy lub obrzędowy i nie dawała prawie żadnych sposobności wykonania studiów stratygraficznych. 8 E . G. T o r c z i n s k a j a , Mużsrcaja odieżda azerbajdżancew X I X - naczala XX w. po sobrabiju Gosudarstwiennogo muzieja etnografii narodów SSSR, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 136-154; A. G . T r o f i m o w a , Obzor kolliekcij odieżdy narodów Azerbajdżana Gosudarstwiennogo muzieja Gruzii im. akad. S. N. Dżanaszia, tamże, s. 155-208; N. Ch. A w a k j a n , Narodnaja odieżda armjan Arcacha w XIX- naczale XX w., tamże, s. 209-223; G . A. S i e r g i e j e w a , Ob odieżdie awarskoj gruppy narodów Dagestana, tamże, 224-240; C . J . B e z a r a s z ­ w i l i , Tuszinskij żienskij kostjum — talawari, tamże, s. 241-255. �RECENZJE 289 llosč wobow znajdowana na terenie Panamy jest wprost nieprawdopodobna. Są one z reguły dość dobrze wyposażone w naczynia, wyroby kamienne, a przede wszystkim ozdoby ze złota i drogich kamieni. Kosztowności znajdujące się w gro­ bach szybko znęciły grabieżców (zwanych w Ameryce Łacińskiej huaqueros). Na jak wielką skalę odbywały się te rabunki, świadczy fakt, iż w okresie największej ich eksploatacji, w roku 1860, z jednej tylko prowincji Chiriquí złożono w Banku Anglii ozdoby o wartości 10 000 Ł. Ten run na panamskie cmentarzyska s p o w o d o w a ł nieodwracalne straty dla nauki. Z drugiej strony przyczynił się do powstania wielu muzealnych i prywat­ nych kolekcji w y r o b ó w złotych, kamiennych i ceramiki panamskiej. Olbrzymia obfitość materiału zawartego w tych kolekcjach nie ma niestety żadnego dokład­ niejszego opisu miejsca i sposobu znalezienia. Bazując na analizie typologicznej w y r o b ó w znajdujących s i ę w prywatnych i muzealnych zbiorach starano się dokonać ich klasyfikacji. Analizy Holmesa (1888), McCurdy'ego {1911) i innych, choć przeprowadzone bardzo starannie, dały — jak się później okazało — szereg fałszywych rezultatów, że wspomnimy tu tylko o stworzeniu przez McCurdy'ego nie istniejącej kultury Alligator. Ogólnie rzecz biorąc, aż do lat trzydziestych naszego wieku, nie licząc prac A. Hyatt Verrilla i E . Nordenskiolda, nie prowadzono w Panamie żadnych p o w a ż ­ niejszych wykopalisk. Dopiero ekspedycja Peabody Museum pod kierunkiem S. K . Lothropa z Harvard University, prowadząca w latach 1933-1935 badania w prowincji Coclé, miała dostarczyć pierwszych istotnych danych chronologicz­ nych. Od czasu wykopalisk w Coclé datuje się zwiększone poważne zainteresowa­ nie Panamą. Ś w i e t n i e opracowane sprawozdania Lothropa z badań nad cmenta­ rzyskiem Sitio Conté w Coclé stworzyły podstawy dla całej wiedzy o przeszłości Panamy. Później nastąpiło szereg badań, z których najważniejsze dane zawarte są w publikacjach Willey'a (1951), Stoddarda (1954), McGimsey'a (1956) i Ladda (1957, 1964). W rezultacie dysponujemy w z g l ę d n ą chronologią dla okresu od wczesnoceramicznego (Monagrillo), poprzez fazy przejściowe, aż do dokładnie opracowanej sekwencji Coclé w Sitio Conté. Przedsięwzięto też pewne kroki mające na celu zapobieżenie niesystematycz­ nym wykopaliskom prowadzonym przez dość licznych archeologów-amatorów. W 1958 r. z inspiracji dr. Lothropa powstało Panamskie Towarzystwo Archeolo­ giczne (Archaeological Society of Panama), które wydaje roczny biuletyn „Pana­ ma Archaeologist". Towarzystwo zachęca swych członków (głównie amatorów) do posługiwania się normalnymi metodami archeologicznymi i do prowadzenia sy­ stematycznych notatek. Dało to już pewne rezultaty w postaci dokładnych opisów szeregu nowych stanowisk. Obok wzrastającej wartości prac członków Archaeological Society of Panama ukazały się w a ż n e publikacje Lothropa z prac w Venado Beach, Stirlinga w Barriles oraz McGimsey'a i Linares na wybrzeżu Pacyfiku. Najnowsza praca tej ostatniej, dr Olgi Linares de Sapir Cultural Chronology of the Gulf of Chiriquí, Panama, którą chcemy tu przedstawić, podejmuje będący ciągle w centrum uwagi problem chronologii kultur Panamy. Geograficznie praca ta obejmuje niewielki obszar nadpacyficznego wybrzeża i wysp Zatoki Chiriquí w Panamie. Jednakże rezultaty przeprowadzonych tu dokładnych i systematycz­ nych badań pozwalają na określenie dokładnego następstwa faz kulturowych i sty­ l ó w ceramicznych w rejonie Zatoki Chiriquí i skorelowanie ich z odpowiednimi fazami z innych części Panamy. Badania dr Linares były częścią znacznie większego programu noszącego na19 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �290 RECENZJE z w ę „Interrelationship of New World Cultures" realizowanego przez Institute of Andean Research. W ramach tego programu badano poszczególne regiony obszaru pomiędzy Mezoameryką a Ameryką Południową, starając się stwierdzić istnienie w e w n ę t r z n y c h z w i ą z k ó w pomiędzy poszczególnymi kulturami, zwłaszcza w okresie formatywnym. W Panamie zbadano w dwu etapach cały pas wybrzeża Pacyfiku od Kostaryki do Kolumbii. Praca O. Lanares de Sapir jest opracowaniem w y n i k ó w badań prowadzonych przez nią w pierwszym etapie (luty — maj 1961 r.) w Zatoce Chiriquí. O znaczeniu tej publikacji pośrednio może świadczyć wydrukowanie jej w serii Smithsonian Contributions to Anthropology, w której ukazały się tak fundamen­ talne prace, jak E . Estrada, C. Evans i B. Meggers, Early Formative Period of Coastal Ecuador. The Valdivia and Machalilla Phases (1967), czy M. Сое i К. F l a n nery Early Cultures and Human Ecology in South Coastal Guatemala (1965). W ciągu 4 m i e s i ę c y prac polowych w Zatoce Chiriquí Olga binares de Sapir zarejestrowała 60 stanowisk, z których 12 dokładnie przebadała. Były to wyłącznie śmietniska, co stanowi pewne novum w badaniach panamskich opartych dotych­ czas głównie na stanowiskach grobowych. Na podstawie analizy znalezisk autorka wydzieliła trzy fazy rozwoju kulturowego w tym regionie: najstarszą fazę Burica, średnią San Lorenzo i późną fazę Chiriquí. Dwie pierwsze zostały wyodrębnione, określone i nazwane przez Linares, natomiast faza Chiriquí odpowiada klasycznej kulturze Chiriquí, znanej w tym regionie od dawna. Autorka nie znalazła w Zatoce Chiriquí żadnych starszych stanowisk preceramicznych, choć obecnie wiemy, iż pierwsze ślady pobytu człowieka w rejonie Przesmyku Panamskiego liczą ponad 7000 lat. W rejonie Zatoki Chiriquí Linares określiła wiek najstarszych warstw sta­ nowisk fazy Burica na 500 n.e. Na podstawie porównania stylów ceramicznych oraz dzięki znalezionym kilku fragmentom ceramiki importowanej z Venado Beach można z pewnym prawdopodobieństwem powiedzieć, że faza ta trwała od 300 do 800 n.e. Stanowiska tej fazy znajdują s i ę na Półwyspie Burica i kilku wyspach Zatoki. Ciekawe jest, iż nie znaleziono żadnych pozostałości poza ceramiką. Brak jest narzędzi kamiennych, ozdób, skorup małży, a także kości ssaków lub ryb. Autorka dopatruje się kilku przyczyn tego stanu rzeczy. Po pierwsze ludność tej fazy mogła s p o ż y w a ć m a ł ż e i ryby na brzegu morza, a skorupy i kości wyrzucać do wody. Jednakże nie tłumaczy to w sposób przekonujący braku narzędzi, nawet gdy przyjmiemy, że lud ten nie znał rolnictwa, a brak narzędzi nierolniczych jest dzie­ łem przypadku. Dr Linares de Sapir uważa jednak, że lud fazy Burica nie był s t a ł y m m i e s z k a ń c e m wysp Zatoki, a jedynie sporadycznie je odwiedzał. Skąd oni pochodzili, nie wiadomo. Autorka dopatruje się ich ojczyzny we wschodniej Kosta­ ryce, ale pewne tego stwierdzenie w y m a g a ł o b y kolejnych dokładnych badań. Faza Burica kończy się ok. 800 r.n.e. i co ciekawsze kończą się tu również wszystkie style ceramiczne wyróżnione przez dr Linares (Isla Palenque Maroon Slipped, Tripod Feet l a , Ringstand a i inne). Żaden z nich nie kontynuuje się w fa­ zie San Lorenzo. Najwidoczniej lud Burica opuścił wyspy pod naciskiem ludu następnej fazy, który przyniósł swoje tradycje ceramiczne. Faza San Lorenzo trwała od ok. 800 do ok. 1100 n.e. Daty te określono na pod­ stawie stylów dekoracyjnych i dzięki znalezionym importom dobrze wydatowanego Coclé. Ceramiki znaleziono tu jednakże niewiele, natomiast zarejestrowano w y s t ę p o w a ­ nie kamiennych narzędzi różnego rodzaju (celtów itp.) oraz manos i metates s ł u ż ą ­ cych do rozcierania ziaren głównie kukurydzy. Przedmioty te znaleziono w po- �291 RECENZJE wiązaniu ze stosami skorup małży, kości ryb i ssaków. Linares de Sapir na pod­ stawie analizy tych stanowisk uważa, że rolnictwo zaczęło odgrywać p e w n ą rolę dopiero w czasach późniejszych, natomiast początkowo byt oparty był przede wszystkim na zbieractwie m a ł ż y i w mniejszym stopniu na polowaniu na ssaki, głównie na jelenia (Odocoüeus vírginianus). Ten sam tryb życia co u schyłku San Lorenzo, oparty głównie na rolnictwie połączonym z r y b o ł ó w s t w e m i m y ś l i s t w e m , rejestruje autorka w trzeciej fazie, fazie Chiriquí. Niektóre style ceramiczne w y s t ę p u j ą c e w fazie San Lorenzo (tzn. Strapped Feet Ь, Ringstand d, Double Handle с i inne) tu mają swoją kontynuację i osiągają swe maksimum. Faza ta rozpoczęła się, jak wynika z badań Linares de Sapir, ok. 1100 r.n.e. Wydaje się jednak, że w głębi lądu kultura Chiriquí roz­ kwitła wcześniej, a w rejonie Zatoki mamy do czynienia już ze śladami jej eks­ pansji terytorialnej. Na kilku wyspach Zatoki Linares i Haberland odkryli regularne skupiska k a ­ miennych rzeźbionych kolumn. Autorka uważa w związku z tym, iż przynajmniej niektóre z tych wysp (Las Secas, Villalba) były odwiedzane w fazie Chiriquí w bli­ żej nie określonych celach religijnych. Dr Linares de Sapir nie poprzestała na przedstawieniu dokładnej analizy ze­ branego przez siebie materiału. Przejrzała ona i dała w s t ę p n ą ocenę źródeł histo­ rycznych (od podboju do końca X V I I wieku) m ó w i ą c y c h o Indianach obszaru C h i ­ riquí. Wnikliwa analiza tych źródeł, że wymienimy tu tylko zapiski Gonzáles de Badajoz (1515 г.), Gaspar de Espinoza (1516-1519 г.), Diego Ruiz de Campos (1631 r.) i Fray Antonio de Rocha (1622-1637 г.), pozwoliła na odtworzenie rozmieszczenia plemion indiańskich w okresie tuż po podboju i ich późniejszej historii. Jak wynika z tych wczesnych kronik, Indianie rejonu Chiriquí należeli do k i l ­ ku grup różniących się między sobą językiem, obyczajami, a w kilku przypad­ kach typem fizycznym. Linares uważa, że opisane przez kronikarzy plemiona Z u ries, Doraces, Dolegas, Bugabas i Querébalos są potomkami t w ó r c ó w klasycznej kultury Chiriquí. Migracje ludów na wyspy Zatoki przed i podczas fazy Chiriquí tłumaczy autorka istnieniem, jak wynika z opisów, permanentnego stanu wojny wśród Indian lądowych. Autorka, jak to sama przyznaje, nie stwierdziła, aby istniały jakiekolwiek kon­ takty między ludami Chiriquí a Mezoameryką czy A m e r y k ą Południową. Odnoto­ wała ona natomiast powiązania stylowe i handlowe na zachodzie z rejonem Nicoya i Guetar w Kostaryce, a na wschodzie z Coclé i Darién w Panamie. Wydaje się jednak, że Indianie Panamy, w tym Indianie Chiriquí, mieli dość szerokie kontakty z innymi ludami Ameryki. W jednym z grobów Chiriquí odkryto jadeitowy wisiorek olmecki, a szmaragdy w ozdobach Coclé pochodzą aż z Ekwadoru. Z kolei złote ozdoby wykonane przez Indian Panamy znaleziono na Jukatanie w Meksyku i w Kolumbii. Istnieją też pewne stylistyczne podobieństwa między ceramiką różnych kultur Panamy a ceramiką pochodzącą z basenu Amazonki i z Peru. Chociaż wiele problemów z przeszłości Panamy pozostaje nie wyjaśnionych, wydaje się, że studia dr Olgi Linares de Sapir nad chronologią kulturalną Zatoki Chiriquí, mimo ograniczonego charakteru badań, dają nam pierwszą solidną pod­ s t a w ę do chronologicznej sekwencji kultur przedkolumbijskich zachodniej Panamy. Romana Mańkowska i Andrzej Krzanowski �292 RECEJMZJE KSIĄŻKI NADESŁANE Awierkijewa J . P., Indiejsfcoje kocziewoje obszcziestwo XVIII-XIX ww., Moskwa, wyd. „Nauka" 1970, ss. 174. Praca Awierkijewej jest rodzajem monografii, omówieniem zmian w społe­ czności Indian prerii, będących wynikiem oddziaływania białego człowieka i je­ go kultury. Autorka omawia zagadnienie przechodzenia plemion Płn. Ameryki od myślistwa, zbieractwa i okresowego rolnictwa do koczowniczej hodowli koni i po­ lowań na bizony przy pomocy koni. To przejście do gospodarki związanej z koniem spowodowało głębokie przemiany społeczno-ekonomiczne. Autorka pokazuje, jak w konsekwencji zabierania przez kolonizatorów ziemi Indianom w ciągu X V I I I i X I X w. rozwijały się w amerykańskiej prerii koczownicze społeczności o charak­ terze demokracji wojennych; omówiona zostaje specyfika koczowniczych społecz­ ności Indian i przeżytki tradycji. Praca rozpoczyna się rozdziałem dotyczącym etnogenezy Indian prerii, dalej roli konia w gospodarce i przemian życia Indian. Następnie omówione zostają for­ my gospodarki, zróżnicowanie społeczne — tutaj osobne miejsce zajmuje analiza roli potlaczu. Dużo miejsca autorka poświęca wojennym demokracjom — indiań­ skim wojnom, wojennej organizacji, związkom plemiennym itd. Praca kończy się rozdziałem o wierzeniach, gdzie poszczególne podrozdziały poświęcone są totemiz­ mowi, kultowi duchów, bizona, słońca, konia, szamanizmowi, m ę s k i m związkom religijnym itd. L . M. C a s s i r e r Ernst, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa, Czytel­ nik 1971, ss. 359. Praca ta powstała pod koniec I I wojny ś w i a t o w e j , jest to syntetyczny w y k ł a d tych myśli, które Cassirer zawarł w swym fundamentalnym dziele Die Philoso­ phic der symbolischen Formen, jakie ukazało się w latach 20-tych w Berlinie. I mimo iż wiele lat minęło od ukazania się tych prac filozofa-symbolisty, głębo­ kość myśli, postulaty metodologiczne powodują, że właśnie teraz szereg m y ś l i staje się w y j ą t k o w o aktualnych. Antypozytywistyczna koncepcja nauki i antynaturalistyczna koncepcja kultu­ ry to zasadnicze wyznaczniki filozoficznej m y ś l i Cassirera. K r y t y k a naturalizmu, przeciwstawiająca się analizowaniu człowieka i społeczności na zasadzie analogii do zwierząt, prowadzi do cassirerowskiego uczłowieczenia poprzez tworzenie sym­ boli, do animal symbolicum. „Człowiek nie żyje już w świecie jedynie fizycznym, żyje także w świecie symbolicznym. Częściami składowymi jego świata są: język, mit, sztuka i religia. Są to różnorakie nici, z których utkana jest owa symboliczna sieć, splątana sieć ludzkiego doświadczenia [...] W miarę jak symboliczna działal­ ność człowieka robi postępy, rzeczywistość fizyczna zdaje się cofać. Zamiast zaj­ m o w a ć się rzeczami samymi w sobie człowiek w pewnym sensie ustawicznie sam z sobą rozmawia [...] żyje raczej wśród wyimaginowanych uczuć, wśród l ę k ó w i nadziei, wśród złudzeń i rozczarowań, wśród marzeń i fantazji — i dalej powta­ rza za Epiktetem — «człowieka niepokoją i przerażają nie rzeczy same, ale jego przekonania i wyobrażenia o rzeczach»". Dzieje ludzkości są dla Cassirera dzieja­ mi ludzkiego świata symbolicznego, ale równocześnie przebiegającymi w konkret­ nym środowisku geograficznym, gospodarczym etc. 'I tu dochodzimy do m o m e n t ó w tak bliskich współczesnym poglądom. Cassirer jest rzecznikiem policentrycznej kon- �293 RECENZJE cepcji człowieka, filozofia człowieka winna „dawać w g l ą d w zasadniczą strukturę" ludzkiej działalności, aby „rozumieć je jako organiczną całość", opierając się na materiałach wypracowanych przez socjologię, etnologię, psychologię, historię, „uchwycić ogólne założenia strukturalne", aby pokazać, jak różnorodność w i ą ż e się w funkcjonalną całość. Empiryczne potraktowanie człowieka, opis nie służą zrozumieniu tak, jak i metafizyczne rozważania, należy się oprzeć na analizie dzia­ łalności człowieka zmieniającej rzeczywistość zastaną — oto zasadnicze motto prezentowanego dzieła. L . M. G o d l e w s k i Aleksander Lech, Czar dalekiej Nuku Hiva, Wrocław, Ossolineum 1971, ss. 253. Książka składa się z szeregu różnych w ą t k ó w , najwięcej miejsca poświęcono Nuku Hiva i Markizom, gdzie oprócz ciekawie podanej historii tych wysp można znaleźć garść wiadomości o geologicznej prahistorii, działalności wulkanicznej, prą­ dach morskich, a także rozważania na temat słów wyrażających stany uczuciowe; wiadomości etnograficzne — opisy sprzętów u ż y w a n y c h przez tubylców, infor­ macje o tatuażu, wiadomości antropologiczne, sporo osobistych refleksji, informa­ cje o florze i faunie. Możemy tu znaleźć rozważania nad podobieństwami kultu­ rowymi Celtów i Polinezyjczyków oraz w ą t k a m i mitologicznymi starożytnego Egiptu i Polinezji, podbudowane refleksjami na temat piękna Nefretete. Zakończe­ nie stanowią trzy rozdziały będące jakby odrębnymi całościami — jeden z nich dotyczy informacji o roli mana w wierzeniach wyspiarzy Oceanii, drugi — roz­ ważań nad praojczyzną wyspiarzy polinezyjskich, bogato ilustrowany danymi an­ tropologicznymi, i w końcu rozdział poświęcony współczesnemu życiu Polinezji. L . M. J a h o d a Gustav, Psychologia przesądu, Warszawa, P I W 1971, Biblioteka Myśli Współczesnej, ss. 214. Autor rozpoczyna od rozważań nad zdefiniowaniem pojęcia „przesąd", by przejść dalej do analizy różnorodnych jego form — tych egzystujących w społecznościach prymitywnych, ale także istniejących u ludzi tzw. cywilizowanych, kończy zaś rozważaniami nad w s p ó ł c z e s n y m i przejawami przesądu. Mottem wprowadzającym do książki i zarazem oddającym najlepiej już w s t ę p ­ ne trudności w zdefiniowaniu tego pojęcia i określeniu jego zakresu, ukazującym relatywność tego, co uważano za przesąd, jest cytat z Woltera (Dictionnaire philosophique): „Trudno zakreślić granice przesądu. Francuz podróżujący po Włoszech prawie wszystko, co widzi, uważa za przesąd i bodaj że się nie myli. Arcybiskup Canterbury utrzymuje, że arcybiskup Paryża jest przesądny; prezbiterianie czynią ten sam zarzut arcybiskupowi Canterbury i sami z kolei są nazywani przesądnymi przez k w a k r ó w , którzy są najbardziej przesądni ze wszystkich w oczach pozosta­ łych chrześcijan". Zastanawiając s i ę nad powszechnością przesądnego myślenia, autor przytacza wyniki ankiet przeprowadzonych w kilku krajach zachodniej E u ­ ropy, które w y k a z u j ą niezbicie powszechność jego występowania, co obala przy­ puszczenie, że przesąd jest przeżytkiem dawnych czasów, czymś, co upada wypie­ rane przez racjonalne, logiczne myślenie. Autor stwierdza przy tym: „Przesąd na­ dal jest naszym towarzyszem i nie jest nawet wykluczone, że niektóre jego formy mogą zwiększać swój zasięg". �294 RECENZJE Przesądni, jak wynika z analizy autora, są nie tylko ludzie o niskim stosun­ kowo stopniu wiedzy, przytacza bowiem także dane świadczące o przesądności l u ­ dzi wielkich, uczonych o ogromnej sławie. Jaskrawym tego przykładem jest nie­ miecki matematyk, Michael Stifel, jeden z o d k r y w c ó w trójkąta Pascala, który udowadniał w oparciu o jedną z form numerologii, że papież Leon X — sam bo­ wiem b y ł gorliwym w y z n a w c ą nauk Lutra — jest bestią. Jahoda kończy pracę stwierdzeniem, że: „przesąd — wbrew częstym opiniom — nie jest bynajmniej zja­ wiskiem dziwacznym i nienormalnym, lecz jest w rzeczywistości silnie związany z naszymi podstawowymi sposobami myślenia, odczuwania i, ogólnie, reagowania na otoczenie. Potoczna, oświecona postawa wobec przesądu, która głosi, że już w i ­ dać z dala jego zbliżający się, przyśpieszany przez oświatę zgon — ma swoje ko­ rzenie w intelektualnym optymizmie dziewiętnastego stulecia". L. M. K i e r s n o w s c y Teresa i Ryszard, Zycie codzienne na Pomorzu wczesnośrednio­ wiecznym. Wiek X-XII, Warszawa, P I W 1970, ss. 210, bibl., 92 ilustracje czarno-białe. Zróżnicowanie regionalne Polski ma swoje podłoże we wczesnych okresach naszych dziejów. Spośród historycznych dzielnic, dzieje i kultura Pomorza najbar­ dziej odbiegały od podobnych wobec siebie w z o r c ó w panujących w Wielkopolsce, na Mazowszu, w Małopolsce i na Śląsku. Położone z dala od głównych wydarzeń europejskich, w orbicie których znajdowały się pozostałe ziemie polskie, wytworzyło Pomorze mało znaną, a specyficzną kulturę, dzięki związkom z morzem i kontak­ tom ze Skandynawią. Praca ta pożyteczna jest nie tylko dla historyków, ale i dla etnografów, tłumaczy bowiem odrębność etniczną i kulturową Pomorza w obrę­ bie Polski. M. A. K. K m i t a Jerzy, Z _ metodologicznych problemów interpretacji humanistycznej, War­ szawa, P W N 1971, ss. 193. Humanistyce w ł a ś c i w y jest określony sposób wyjaśniania, nie stosowany w na­ ukach przyrodniczych. Specyfika tej interpretacji polega na tym, że rolę praw, jakie zawierają (zawsze) przesłanki wyjaśnienia, odgrywa tutaj założenie o ich r a ­ cjonalności. Określone procedury badawcze dostarczają przesłanek uzasadniających eksplanans interpretacji humanistycznej, czyniąc z niej w y j a ś n i e n i e prawomocne. Jedną z takich procedur jest wyjaśnianie genetyczne, stosowane zresztą również w naukach przyrodniczych. Właśnie wyjaśnianie genetyczne, a ściślej — genetyczno-funkcjonalne, prezentowane m. in. przez marksizm, ma największą wartość poznawczą i powinno odgrywać podstawową rolę w naukach humanistycznych. Co zaś dotyczy koncepcji odmiennych — „antygenetycznych", prezentowanych głównie przez z w o l e n n i k ó w strukturalizmu (Levi-Strauss, Piaget, Goldmann i in.) i cha­ rakteryzujących się preferowaniem wyjaśniania funkcjonalnego i rezygnacją z ba­ dań genetycznych — są to poglądy ahumanistyczne, nie mające nic wspólnego z metodologicznymi odrębnościami humanistyki. Oto w kilku zdaniach wyrażone podstawowe poglądy autora, które — co jest wielką zaletą książki — poparte są szczegółową i przejrzystą analizą epistemologiczną. Niezależnie od dyskusyjnego charakteru niektórych stwierdzeń ogólnych au­ tora praca ta jest cenną i godną pozycją wydawniczą. W. K. �295 RECENZJE L i é g e o i s Jean Pierre, Les Tsiganes, Paris, Seuil 1971, s. 190 W serii „Le temps qui court" wydana została niewielka książeczka, popular­ nie zaznajamiająca z historią i kulturą Cyganów. Jest to ten rodzaj literatury cyganologicznej, jakiej już wiele, w tym i we Francji, w ostatnich latach wydano. Praca posiada układ dosyć stereotypowy, autor rozpoczyna od zaprezentowania le­ gend dotyczących pochodzenia Cyganów, potem hipotez, a następnie przechodzi do historii. Tutaj raczej nie wnosi nic nowego, zresztą w dużej części opiera się na francuskim historyku Cyganów Vaux de Foletier. W dalszej części autor prezen­ tuje różne grupy cygańskie, interesująca jest klasyfikacja nomadów proponowana przez Liégeoisa. Zalicza on tutaj Cyganów, Jeniszów, ale także turystów, beatników, hippiesów i bezdomnych. Wynikałoby w i ę c z tego, że autor za nomadów uważa tych, którzy wędrują z „potrzeb ducha", zaś w ę d r ó w k i pasterzy, pozostające w związku z rodzajem gospodarki, uważa za coś innego — koczownictwo. W dalszej części pracy autor przechodzi do tzw. życia codziennego. Zaczyna od rozdziału poświęconego antropologii, m ó w i o nomadyzmie, pożywieniu i miesz­ kaniach, uprawianych profesjach. Dalej omówiona zostaje rodzina, organizacja spo­ łeczna, język i sposoby porozumiewania się. Warto zwrócić u w a g ę na jeszcze jedną próbę systematyzacyjną autora. W rozdziale „Organizacja społeczna" przedstawia ciekawą propozycję uporządkowania systematyki różnych grup, podgrup, rodzin cygańskich, rodów itd. Wiele już pisano na ten temat, ale trzeba przyznać, że proponowany schemat jest logicznie zupełnie przekonujący i m o ż e kiedyś zostanie dokładniej opracowany. Dalej autor zajmuje się wierzeniami, obrzędami, sztuką, medycyną Cyganów. Ostatnia część poświęcona jest współczesności — liczebności Cyganów w poszczególnych krajach, rozprzestrzenieniu, prześladowaniom okresu ostatniej wojny, a następnie stosunkom Cyganie i nie-Cyganie, działalności Kościo­ ła i w s p ó ł c z e s n y m problemom Cyganów. Praca jest bogato ilustrowana fotogra­ fiami, zdjęcia są bardzo interesujące, pochodzą z różnych stron świata i reprezen­ tują wiele w ą t k ó w ; ich treść, ilość i staranny dobór stanowią jeden z najcenniej­ szych walorów tej książki. L . M. M r ó z Lech, Cyganie, Warszawa, K i W 1971, ss. 277, map 2, ilustr., seria „Świato­ wid" Dotychczasowa polska literatura cyganologiczna poświęcona była niemal wy­ łącznie Cyganom polskim. Książka L . Mroza jest pierwszą pracą zawierającą bo­ gaty materiał dotyczący Cyganów krajów europejskich, azjatyckich i obu Ameryk. Autor w oparciu o obszerną literaturę przedmiotu i materiały w ł a s n e omawia za­ gadnienia związane z pochodzeniem Cyganów, historycznymi szlakami ich w ę d r ó ­ wek, zróżnicowaniem j ę z y k o w y m i kulturowym. Osobne rozdziały poświęcone zo­ stały cygańskim wierzeniom i obrzędom, strojom, mieszkaniom, zajęciom, podzia­ łowi na grupy i plemiona oraz ich strukturze w e w n ę t r z n e j . W rozdziale ostatnim omawia autor stosunek rządów poszczególnych krajów europejskich do tzw. pro­ blemu cygańskiego i obecną sytuację Cyganów w tych krajach. A. W. N a j d e r Zdzisław, Wartości i oceny, Warszawa, PWN 1971, ss. 180. Problemy wartości, wartościowania, oceny, zależności między wartością a mo­ tywacją działania coraz częściej ostatnio stają się w naszej literaturze przedmio­ tem analizy. Prezentowana praca stanowi teoretyczne rozważania, połączone z pew- �296 RECENZJE nymi propozycjami terminologicznymi. Autor nie ogranicza się jedynie do zrela­ cjonowania, co rozumie się pod poszczególnymi terminami, ale stara się je również uporządkować. We wszystkich naukach, w wypowiedziach, wszędzie u podłoża takiego, a nie innego postępowania, zachowania, postawy leży świadome czy częściej może nieuświadamiane sobie — wartościowanie. „Wartościowanie jest zawsze preferen­ cyjnym porządkowaniem materiału naszych przeżyć [...], jednym z rezultatów w a r ­ tościowania jest funkcjonowanie człowieka, najważniejszym jest dostarczanie mo­ tywacji działania [...], przeżycia i sądy wartościujące znajdą się wśród m o t y w ó w postępowania obok takich czynników, jak nakazy, przyzwyczajenia, potrzeby fizjo­ logiczne, pociągi emocjonalne itp." „Wśród najbardziej stałych, ś w i a d o m y c h deter­ minant motywacyjnych są wartościowania. Dzieje się tak m. in. dlatego, że w a r ­ tościowania, choć przeżywane indywidualnie, są elementem życia społecznego. W przeżyciu wartościującym, zwłaszcza moralnym, jednostka «ustawia się» wobec innych ludzi, ich dzieł, wobec grupy, społeczeństwa, ludzkości". Poszczególne na­ uki jednakże różne kryteria stosują przy rozważaniach stanowiących ich przed­ miot, nie dopracowana jeszcze aparatura pojęciowa powoduje w związku z tym, że niejednokrotnie trudno jest się zrozumieć przedstawicielom różnych dyscyplin. Próbą zmierzającą do rozwiązania tego problemu jest niniejsza praca. Autor znany jest już m. in. z publikacji dotyczących zagadnienia wartościowania zamieszcza­ nych w „Studiach Filozoficznych"; ta praca stanowi próbę bardziej całościowego ujęcia tematu. L . M. N e w с o m b Theodore M., T u r n e r Ralph H., C o n v e r s e Philip E . , Psycřxologia społeczna. Studium interakcji ludzkich, Warszawa, P W N 1970, ss. 598 Jest to tłumaczenie głośnej pracy, uważanej za jedno z podstawowych pod­ ręcznikowych opracowań tej dziedziny psychologii. Wartość książki jest tym w i ę ­ ksza dla polskiego czytelnika, że jak do tej pory bardzo niewiele jest prac po­ święconych psychologii społecznej; a jeśli chodzi o opracowania ogólne, tę można uważać za drugą dopiero po wydanej przed kilkunastoma laty pracy Stefana B a leya. Prezentowana książka ma charakter podręcznika, a o jej wartości decyduje wielość poruszanych zagadnień, szerokość spojrzenia integrująca dorobek różnych szkól i kierunków psychologii społecznej, ukazująca dorobek tej dyscypliny na świecie. Praca zawiera wiele informacji z zakresu metodologii nauk społecznych, popartych opisami badań. Układ pracy jest bardzo przejrzysty i logiczny, autorzy rozpoczynają od omówienia postaw jednostki, omówienia właściwości postaw, mo­ tywacji, zmiany i organizacji, w y d o b y w a j ą c to, co w psychice człowieka znajduje uwarunkowania społeczne. W części następnej omówione zostają same procesy interakcji, takie jak postrzeganie interpersonalne, komunikowanie się, kształtowa­ nie się norm grupowych, reakcje interpersonalne. Ta część stanowi jak gdyby trzon pracy. Część trzecia jest poświęcona strukturze i właściwościom grupy — o m ó ­ wieniu struktury stosunków interpersonalnych, stosunków ról i właściwości grupy. Zamknięcie tego ciągu stanowi część poświęcona stosunkom m i ę d z y g r u p o w y m , problemom konfliktów, celów etc. Książka zawiera ponadto trzy obszerne dodatki prezentujące metody badania postaw, metody badań sondażowych i pomiarów opi­ nii publicznej oraz analizę procesu interakcji. L . M. �297 RECENZJE O l ę d z k i Jacek, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław—Warsza­ wa—Kraków—Gdańsk, Ossolineum 1971, s. 242 Jest to praca odmienna charakterem od tych, które w ostatnich latach zostały wydane, a które traktują o sztuce ludowej. Nie chodzi tylko o zakres tematyczny oraz głębokość przemyśleń i analizy autora prezentowanej tutaj pracy, ale przede wszystkim o sposób podejścia do sztuki. Częste w literaturze poświęconej sztuce ludowej są próby klasyfikowania, rozważania formalne, opisy; autor Kultury ar­ tystycznej ludności kurpiowskiej realizuje swą /pracą postulat znacznie głębszego w n i k n i ę c i a w istotę sztuki, spojrzenia z wielu płaszczyzn — nie tylko oczami kry­ tyka i uczonego, ale także oczami tego, który jest w y t w ó r c ą , w n i k n i ę c i a w jego osobowość, wyjaśnienia m o t y w ó w kierujących twórczością, kryteriów estetycznych, bodźców etc. Dąży w i ę c do — jak sam stwierdza — „określenia miejsca i roli t w ó r ­ czości artystycznej w życiu zbiorowości, w całokształcie dokonywanych działań" — to jest cel zasadniczy pracy; ostatecznie zaś autor dąży do „ustalenia zależności między określonymi składnikami światopoglądu artystycznego t w ó r c ó w a ich dzie­ łem — jego funkcjami". Praca składa się z trzech zasadniczych części. W pierwszej pokazany zostaje proces stopniowego kształtowania się poglądów dotyczących osobowości artysty lu­ dowego i światopoglądu artystycznego oraz powstanie, a następnie rozpad odrębności kulturowej grupy Kurpiów — przedmiotu analizy. Część druga poświęcona jest zaprezentowaniu samej twórczości plastycznej Kurpiów — rzeźby, malarstwa, zdob­ nictwa — ukazaniu funkcji dzieł, ich analizie formalnej i treściowej. W części trze­ ciej, stanowiącej najważniejszą, najbardziej nowatorską część pracy, autor czyni próbę poznania światopoglądu artystycznego t w ó r c ó w ludowych, poglądów este­ tycznych, poglądów na piękno dzieł sztuki, a także pozaestetycznych składników światopoglądu artystycznego — wrażliwości utylitarnej, społecznej 1 ideowej. Praca jest bogato ilustrowana fotografiami i rysunkami. L . M. S z a r e w s k a Berta, Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce, Warszawa, K i W 1971, ss. 534, 12 w k ł a d e k czarno-białych Autorka radziecka, znana z wielu publikacji religioznawczych, dotyczących szczególnie Afryki, przedstawia w tej pracy bogaty materiał syntetyzujący. Zestaw znanych zasadniczo f a k t ó w interpretuje w e d ł u g metody marksistowskiej — usto­ sunkowując się do teoretycznych określeń (jak animizm, fetyszyzm itd.), wskazu­ jąc zarazem na rozwój myśli religijnej od form najprostszych okresu wspólnoty pierwotnej po kościoły synkretyczne okresu kolonializmu. Odczuwa się brak przed­ stawienia tzw. czarnego islamu. Proponowana klasyfikacja religii afrykańskich i ustosunkowanie się autorki do innych hipotez są czasem dyskusyjne. Dobrze więc, że książka zawiera polemiczną miejscami przedmowę pióra Rajmunda Ohlego. Praca w sumie zasługuje na baczną uwagę, ze względu na interesujące propozycje teore­ tyczne i bogaty materiał faktograficzny. M. A. K. S z t o m p k a Piotr, Metoda funkcjonalna w socjologii i antropologii społecznej (stu­ dium analityczne), Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, s. 244 Ossolineum 1971 W obrębie wypowiedzi teoriopoznawczych t w ó r c ó w funkcjonalizmu wyróżnić można trzy zasadnicze warstwy: poziom teorii, tzw. schemat p o j ę c i o w y — „spe­ cyficzny słownik, za pomocą którego ujmujemy badane uniwersum zjawisk", oraz �298 RECENZJE poziom metody, czyli właściwą metodę funkcjonalną wraz z zespołem dyrektyw heurystycznych i technik badawczych. Po określeniu zakresu i cech metody funkcjo­ nalnej analizuje Sztompka jej wartości poznawcze, doniosłość osiąganych tu wy­ jaśnień zjawisk społecznych. Wyniki tej analizy wskazują na istotne, immanentne ograniczenia funkcjonalizmu i podważają zasadność kontynuowania tego kierunku badań. Wartość tej książki przekracza jednak korzyści płynące z określenia walorów poznawczych funkcjonalizmu. Bodaj po raz pierwszy nie martwy system teore­ tyczny, lecz wciąż aktualna maniera badawcza otrzymała kompetentną oprawę metodologiczną. Maluczko, a stanie się to udziałem pozostałych kierunków badaw­ czych funkcjonujących dziś na zasadzie zaufania do mniej czy bardziej mętnych deklaracji ich twórców — niemetodologów. Praca Sztompki powinna stać się prece­ densem w literaturze socjologicznej. W. K. T i I o w a Zoja Dimitriewna, Bibliogr afija russkich bibliografii po etnografii na­ rodów SSSR (1851-1969), Moskwa, „Kniga" 1970, ss. 142 Tom zawiera bibliografie wydane osobno, zamieszczane w czasopismach, w pra­ cach naukowych (książkach i artykułach) wydane w języku rosyjskim na terenie Rosji (ZSRR) od roku 1851 (tj. od wydania pierwszej bibliografii, w której mate­ riały etnograficzne wyodrębniono w osobnym rozdziale) do roku 1969. W pracy uwzględnione zostały specjalistyczne bibliografie etnograficzne, bibliografie krajo­ znawcze, w których etnografii poświęcono osobne rozdziały. Z wielotomowych bibliografii uniwersalnych odnotowane zostały te tomy, które zawierają materiały etnograficzne. W wydawnictwie umieszczone zostały także bibliografie prac po­ szczególnych autorów. Pominięte natomiast zostały, poza w z m i a n k ą we wstępie, liczne bibliografie wydawane w językach poszczególnych narodów Związku R a ­ dzieckiego (ukraińskie, białoruskie, gruzińskie, ormiańskie, łotewskie i inne) oraz te wydane w języku rosyjskim, które zdaniem autorki ,są już obecnie przestarzałe, nie mają w i ę k s z e j wartości informacyjnej, a także takie, których materiał zawie­ rają inne bibliografie. Praca składa się z 6 rozdziałów grupujących materiał na zasadzie podziałów geograficznych (z pewnymi wyjątkami). Rozdział pierwszy za­ wiera bibliografie ludów przedrewolucyjnej Rosji i ZSRR w całości oraz biblio­ grafie tematyczne, drugi — bibliografie prac dotyczących europejskiej części Z S R R (wyodrębniono tu, obok podrozdziałów opartych o zasadę podziału geograficzne­ go — np. „Północna część ZSRR", „Kraje nadbałtyckie", „Powołże", także pod­ rozdziały dotyczące Rosjan, Ukraińców i Białorusinów oraz, podobnie jak i w na­ stępnych rozdziałach, podrozdział zawierający prace obejmujące całość danego ob­ szaru geograficznego). Trzeci rozdział dotyczy Kaukazu (podrozdziały: „Północny Kaukaz i Dagestan" oraz „Zakaukazie"), czwarty — azjatyckiej części Z S R R — Syberii i Dalekiego Wschodu (podrozdziały: „Północna część Syberii i Daleki Wschód" oraz „Syberia Południowa"), piąty — Azji Środkowej i Kazachstanu. Roz­ dział szósty zawiera wykaz opracowań biograficznych dotyczących poszczególnych etnografów i bibliografie ich prac. Bibliografia zaopatrzona została w indeksy nazw etnicznych, nazwisk autorów i tytułów prac zbiorowych oraz przedmiotowo-geograficzny. A. W. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5715eb82805877998931095416b4864d.pdf ac3e8bf1db96baf6a2da0f08cbd96d7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:781 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:718 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.278-284 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polski", t. X V I z. 2 M O N G O L I A 1971 NOWA F A Z A B A D A Ń P O L S K I E J E K S P E D Y C J I E T N O G R A F I C Z N E J 1 W procesie dynamicznych przeobrażeń, jakim podlega współczesna Mongolia, w toku jej urbanizacji i ogólnego unowocześnienia procesami w i o d ą c y m i są — jak się zdaje — dwa współzależne nurty. Pierwszy z nich to rozwój uprzemysło­ wionego miasta, a więc tego, co w mongolskim krajobrazie kulturowym jest ele­ mentem najnowszym; drugi to modernizacja i intensyfikacja tradycyjnego paster­ stwa, które przez wieki określało kształt stepowego bytowania. Ambitne plany państwowe, zmierzające do przekształcenia Mongolii w kraj przemysłowo-agrarny, z natury rzeczy akcentowały dotychczas znaczenie procesu industrializacji. Rozwój ludnościowy miast realizował się m. in. przez powszechną migrację ludności arackiej. Z w a ż y w s z y na niedoludnienie kraju i fakt, że chudon nie stanowi tu rezerwuaru zbędnych rąk roboczych (jakim bywa np. przeludniona w i e ś w gospodarce europejskiej), można twierdzić, że ludność pasterska ponosi dużą część społecznego kosztu rozwoju miasta. Rosnące wskutek powstawania ośrod­ ków miejskich zapotrzebowanie na żywność przy spadającej liczbie jej produ­ centów powoduje wzrost obciążeń przypadających na każdego zatrudnionego w pa­ sterstwie, co — jako czynnik skłaniający do rezygnacji z tego zajęcia — pogłębia jeszcze istniejące dysproporcje. Główne — potencjalnie —• źródła siły roboczej, jakimi są wkraczające w wiek produkcyjny roczniki młodzieży, zbyt słabo zasila­ ją kadrę pasterską znajdując zatrudnienie lub dalszą naukę w mieście. Trzeba tu bowiem podkreślić, że młode pokolenie jest szczególnie podatne na przyciąga­ jące działanie miast. System szkolnictwa, koncentrujący uczniów czy to wokół szkół podstawowych (w centrach somonów), czy to w internatach szkół średnich (przeważnie w stolicach ajmaków), zdecydowanie przyczynia się do oderwania ich od zajęć pasterskich i związanych z nimi tradycji. W jego działaniu można dopa­ trywać się częściowego wytłumaczenia, dlaczego liczba a b s o l w e n t ó w szkół śred­ nich (tzn. przebywających 7-8 lat w mieście), którzy wracają do pracy w paster­ stwie, jest zgoła znikoma . 2 3 Postanowienia władz mają zaradzić tej sytuacji; I X Plenum M P L - R wytyczyło program działania na rzecz zaspokojenia deficytu rąk roboczych w pasterstwie. Plan ten przewiduje, że w przeciągu lat 1971-1975 do brygad pasterskich w całym kraju 1 Ekspedycja etnograficzna w składzie: prof, dr W. Dynowski (kierownik eks­ pedycji), dr D. Markowska i niżej podpisany, prowadziła w s t ę p n e badania tere­ nowe w sierpniu 1971 r. w dwóch somonach ajmaku bułgańskiego (ok. 400 k m na północny zachód od Ułan Bator) oraz w somonie Bajan (w ajmaku Centralnym). U ż y w a m tu z braku określenia polskiego — słowa mongolskiego, oznacza­ jącego „wieś", step, prowincję w znaczeniu „nie-miasto". W ajmaku bułgańskim wynosiła ona dotychczas 20-30 osób rocznie, przy ogólnej liczbie ludności pasterskiej w wieku produkcyjnym ok. 15 tys. i niedo­ borach siły roboczej rzędu 20%. 2 8 �279 KRONIKA 4 przydzielonych zostanie 50 tys. absolwentów szkół średnich . Już teraz można jed­ nak przypuszczać, że niedobór młodzieży nie zostanie zlikwidowany; w y s t ą p i on znów za parę lat, gdy młodzież męska obejmowana obecnie akcją w y j a z d ó w w chudon osiągnie wiek poborowy. Wydaje się, że przeciwdziałanie będzie s i ę musiało realizować w skali całego społeczeństwa, z w ł ą c z e n i e m ludności miejskiej, zwłasz­ cza jej nieproduktywnej części. P o s t ę p o w a n i e takie byłoby zgodne z generalną linią polityki gospodarczo-społecznej w M H L . Decyzje i działania władz idą bowiem w kierunku w y r ó w n y w a n i a dysproporcji w rozwoju miasta i chudonu — powodo­ wanych przez procesy ż y w i o ł o w e . W pierwszej kolejności trzeba zlikwidować te spośród obecnych uwarunkowań, które sprawiają, że rozwój jednej gałęzi gospo­ darki narodowej odbywa s i ę kosztem drugiej, że niejako rewersem procesu indu­ strializacji jest upośledzenie gospodarki pasterskiej. O przyszłości pasterstwa w Mongolii stanowić będą działania kompleksowe. Dokumenty XVII Zjazdu M P L - R przewidują intensyfikację produkcji zwierzęcej i modernizację w a r u n k ó w bytu, co w sytuacji mongolskiej konkretyzuje się przez tworzenie osiadłych otarów, powiększenie liczby studzien, b u d o w ę stałych b u d y n k ó w dla zwierząt oraz baz paszowych. Zadanie przygotowania naukowych podstaw dla przyszłych posunięć społecznych otrzymała Mongolska Akademia Nauk. Z racji utrzymywania przez nią stałej współpracy z Polską Akademią Nauk ekspedycja etnograficzna, kierowa­ na przez prof, dra W. Dynowskiego, w ł ą c z y ł a się, poczynając od 1971 г., do pro­ wadzonych przez pracowników komórki socjologicznej M A N badań nad młodym pokoleniem pasterzy. W znacznej mierze będą one stanowiły kontynuację dotych­ czasowych studiów ekspedycji nad całością przeobrażeń tradycyjnego pasterstwa w strefie stepu Azji Ś r o d k o w e j . Przypomnieć tu należy, że badania polskie pro­ wadzone od 1963 r. objęły już liczne zagadnienia składające się na problematykę adaptacji kultury koczowniczej w warunkach nowoczesnego p a ń s t w a o ustroju socjalistycznym . Nowe badania leżą w i ę c na linii prowadzonej dotychczas analizy problemów denomądyzacji i rozwoju elementu osiadłego w gospodarce pasterskiej. Od poprzedniej fazy będzie je natomiast różniła większa m o ż l i w o ś ć doraźnego za­ stosowania ich rezultatów w praktyce społecznej. Przedmiotem badań terenowych jest tu nie tylko omówiony powyżej problem ilościowego deficytu siły roboczej, m o ż l i w y przecież do złagodzenia nawet na drodze decyzji administracyjnych. Pre­ cyzyjnych ustaleń naukowych ad usum przyszłej praktyki społecznej wymaga na­ tomiast jakościowa strona problemu, do analizowania której etnografia jest bar­ dziej predestynowana, a mianowicie kwestia społecznej' wartości młodych pasterzy. W pierwszej kolejności określić trzeba ich przydatność mierząc ją kryterium kwa­ lifikacji zawodowych: posiadanej wiedzy i doświadczenia produkcyjnego. Na zasób wiadomości pasterskich młodego pokolenia składają się dziś treści pochodzące 5 4 Rezultaty pierwszego roku akcji są w ajmaku bułgańskim znaczne; przyspo­ rzyła ona brygadom 250 dziewcząt i chłopców w wieku 15-16 lat, a w i ę c dziesię­ ciokrotnie w i ę c e j aniżeli średnio rocznie w latach poprzednich. Rekrutacja odby­ w a ł a się w szkołach, o losach absolwenta decydowała komisja; akcję zakończył kurs pasterski i centralna uroczystość w stolicy ajmaku. Przez najbliższe 2 lata młodzież obowiązana jest pracować w gospodarstwie; przyłączono ją p r z e w a ż n i e do rodziców lub rodzin, tam zaś, gdzie było to niemożliwe, tworzono jurty z a s t ę p ­ cze pod opieką i nadzorem instruktora (doświadczonej dojarki, pasterza). Owocem ich są — oprócz materiałów zgromadzonych w archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N — następujące publikacje uczestników ekspedycji: W. D yn o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968; Studia mongolskie, Wrocław 1969; Poland at the 8-th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław 1968; D. M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z. S o k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968. 5 �280 KRONIKA z dwóch źródeł: pierwszym jest tradycyjna wiedza aratów o zwierzętach i rośli­ nach, drugim — nowoczesne nauki agro- i zootechniczne. P o n i e w a ż przydatność w s k a z ó w e k tradycyjnej sztuki pasterskiej została już zaakceptowana przez naukę — w ł a d z e dążą do integrowania obu tych rodzajów wiedzy. Charakterystyczne jest organizowanie przekazu doświadczenia starych pasterzy w nowoczesnej formie — kursów, prelekcji, broszur; najwybitniejsi są też kreowani na bohaterów w s p ó ł ­ czesności. Dla zwiększenia skuteczności polityki społecznej działania te powinny posiadać s w ą n a u k o w ą podbudowę, nie ulega zaś wątpliwości, że etnografia jest w stanie dostarczyć żądane ustalenia — mieszczą się one bowiem w zakresie jej problematyki badawczej. Są to przede wszystkim wnioski z analizy procesu trans­ misji kultury. Kardynalnym — zarówno dla naukowca, jak i dla praktyka — usta­ leniem wydaje się b y ć wyznaczenie reguł rządzących międzygeneracyjnym prze­ kazem umiejętności pasterskich na tle całościowego procesu transmisji treści kul­ turalnych. Nieodzowne jest przebadanie zależności między dwoma procesami prze­ kazu: doświadczenia w y t w ó r c z e g o z jednej, a praktyki pozaprodukcyjnej z dru­ giej strony. Być m o ż e okaże się, że na styku tych procesów w y s t ę p u j ą szkodliwe zakłócenia i np. doświadczenie produkcyjne starszego pokolenia jest w oczach młodzieży zdyskwalifikowane z tej tylko racji, że należy ono do zespołu treści kul­ tury tradycyjnej •— norm i zwyczajów przeżytych i ginących. Oparte na naukowych ustaleniach w tym względzie przedsięwzięcia natury socjalnej będą sprzyjać za­ chowaniu historycznej ciągłości doświadczenia produkcyjnego mimo równoczesnego zanikania innych składników kultury, topnienia ich w procesie modernizacji. Społeczna przydatność pasterza jest określana nie tylko przez jego kwalifika­ cje. Determinują ją — i to już w pierwszej instancji — aspiracje zawodowe, któ­ re — o ile sięgają poza aktualnie wykonywane zajęcie — wyznaczają nasilenie ten­ dencji migracyjnych, natomiast w obrębie tego zawodu — dążenie do awansu, pod­ noszenia produkcji itp. Czynnikiem określającym aktywność produkcyjną pasterza są także jego aspiracje kulturalne i stopień ich zaspokojenia, posiadany inwentarz kulturowy. Dane te pozwolą na wskazanie, w jaki sposób można stymulować wzrost umie­ jętności zawodowych, jakie warunki tworzyć, by były one dyskontowane w pro­ dukcji w sposób najekonomiczniejszy. Rozwiązanie powyższych problemów — oczy­ wiście uprzednio skonceptualizowanych i ujętych w pytania kwestionariuszowe, dyspozycje do w y w i a d ó w i obserwacji — wzbogacą nasz obraz mongolskiej w s p ó ł ­ czesności. P e r s p e k t y w ą dla badań jest uwzględnienie ich w y n i k ó w w sporządzaniu planu gospodarczego Mongolii na rok przyszły. Można chyba mieć nadzieję, że oznacza to zapoczątkowanie czynnego udziału etnografii w kształtowaniu tych procesów, których była ona dotychczas rejestrującym obserwatorem. Jerzy Sławomir Wasilewski V I MIĘDZYNARODOWY P R Z E G L Ą D F O L K L O R U W JUGOSŁAWII W dniach od 23-30 V I I 1971 r. w Zagrzebiu odbył się przegląd folkloru, w k t ó ­ rym wzięło udział 60 autentycznych zespołów z Jugosławii oraz 12 zespołów zagra­ nicznych z następujących krajów. Bułgarii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Pols'ki, Por­ tugalii, Rumunii, Szwecji, Węgier, Włoch, Z S R R oraz Kanady. Równocześnie odbyły się projekcje około 60 filmów etnograficznych, wśród któ­ rych znaczną przewagę stanowiły zdecydowanie najlepsze filmy jugosłowiańskie. �KKONIKA 281 Wśród filmów zagranicznych w y ś w i e t l o n o 2 filmy austriackie (święto k w i a t ó w i pie­ czenie sękacza), 2 filmy rumuńskie (wypędzanie stada w góry na pastwiska i zwy­ czaje zapustne), 2 filmy produkcji N R F (wyrób gontów oraz zwyczaje zaduszne w Rumunii •— ten drugi przy współpracy Rumunów), 2 filmy w ę g i e r s k i e (dzień powszedni na wsi węgierskiej i zwyczaj weselny) i 2 filmy francuskie (życie M u ­ rzynów w Afryce i wytapianie żelaza w Afryce). Większość pozostałych filmów jugosłowiańskich ilustrowała zwyczaje doroczne i rodzinne, a niektóre z nich rzemiosła i zajęcia codzienne ludności. Dnia 26 V I I rano odbyło się półtoragodzinne spotkanie jugosłowiańskiej rady naukowej z przedstawicielami zespołów folklorystycznych, zaś 27-28 V I I dwudnio­ we międzynarodowe sympozjum na temat: współczesny autentyczny folklor i rola f a c h o w c ó w w terenie. Sesję uzupełniły rozprawy dotyczące zagadnienia: co to jest film etnograficzny i jaki ma być film etnograficzny. Pierwszego dnia przewodniczył obradom prof, dr Milován Gavazzi rozpoczyna­ jąc je s ł o w e m w p r o w a d z a j ą c y m . Następnie do południa wygłoszone zostały nastę­ pujące referaty: Autentyczny folklor dziś i rola fachowców w terenie — dr Cvjetko Rithman, Problem autentyczności .zjawisk etnograficznych — mgr Marija Iśgum, Dobra i zła interwencja fachowców w terenie — prof. Milica Ilijim, Opiekunowie lokalnych tradycji tanecznych w wiejskich osiedlach Serbii — dr Olivera Mladenović. (Wszyscy wymienieni referenci z Jugosławii). Dalsze referaty: Zespoły folklory­ styczne w województwie bydgoskim i rola folklorystów w terenie — mgr Kalina Skłodowska-Antonowicz (Polska), oraz Folklor w dobie industrializacji — doc. dr Káróly Gaál (Austria). Popołudniowe obrady w y p e ł n i ł y rozprawy poświęcone filmom etnograficz­ nym, a w i ę c : Co nazywamy filmem etnograficznym? — dr Anna Raf fay (Węgry), Co to jest film etnograficzny'} — Vance Lakatas {Węgry), Dokumentacja filmowa w etnografii — prof. Andrija Stojanovic — i Jugosłowiański dokumentarny film o tematyce etnograficznej — prof. Duśan Darljaća (Jugosłowia). W przerwie m i ę ­ dzy przedpołudniowymi referatami odbyła się krótka dyskusja. Drugiego dnia przewodniczył obradom prof, dr Bratanic. Wygłoszono refe­ raty: Tradycyjna kultura materialna jej znaczenie i sens w życiu współczesnym — dr Jelka Radauś-Ribarić, Metody pracy i przystąpienie do gromadzenia ludowych materiałów muzycznych — prof. Slávko Zlatić, Gdzie się do dziś zachowuje fol­ klor w regionie Użickim — prof. Rade V . Poznanovic (wszyscy z Jugosławii). Po południu referat: Wędrowne elementy w środowisku miejskim — A. Zakarija (Jugosławia), oraz długa dyskusja. Jak wynika z t y t u ł ó w poszczególnych referatów, niemal wszystkie w zasadzie poruszały głównie problem przemian zachodzących w kulturze ludowej i zanika­ nie autentycznego folkloru oraz potrzeby w ł a ś c i w e j interwencji f a c h o w c ó w w te­ renie celem zachowania jego rzeczywistej formy w programach demonstrowa­ nych przez zespoły. Problem ten jest szczególnie palący w krajach, gdzie proces urbanizacji wsi postępuje bardzo szybko, jednak istnieje już i w Jugosławii, toteż zapobiegliwość etnografów jugosłowiańskich w dziedzinie ochrony rodzimego fol­ kloru jest jak najbardziej słuszna. Drugim czołowym problemem sympozjum były rozważania na temat pilnej potrzeby sporządzania dobrych etnograficznych filmów, które przede wszystkim winny stanowić materiał naukowy, a dopiero kopia może b y ć odpowiednio skró­ cona i zmontowana do celów oświatowych. Przegląd naukowych f i l m ó w dokumentarnych i porównanie ich z filmami te­ lewizyjnymi o tematyce etnograficznej wyraźnie uwydatnił różnice merytoryczne �282 KRONIKA i w zasadzie stanowił odpowiedź na pytanie — jaki ma być film etnograficzny i co to jest film etnograficzny. Należy podkreślić, iż J u g o s ł a w i a już w tej chwili posiada 333 filmy etnogra­ ficzne, które — nie tylko pod wzglądem ilości, ale niektóre z nich również pod w z g l ę d e m wartości naukowej — niewątpliwie zajmują pierwsze miejsce w E u r o ­ pie. Wymienione p o w y ż e j imprezy objęte były g ł ó w n y m programem i w zasadzie nie kolidowały ze sobą. Stwierdzić jednak należy, że program b y ł w y j ą t k o w o przeładowany, jeżeli do tego dodamy jeszcze nocne w y s t ę p y kapel ludowych, w y ­ świetlanie przeźroczy oraz takie imprezy, jak pokaz ludowych gier, w y s t ę p y grup dziecięcych w różnych punktach miasta czy degustację ludowych potraw — koli­ dujące już z programem g ł ó w n y m , a z pewnością wielce interesujące. Występy zespołów zagranicznych budziły zastrzeżenia co do ich autentyzmu. Na razie jednak ograniczę się do uwag o naszym zespole ze Stalowej Woli, który na tle innych (poza bułgarskim) w y p a d ł zupełnie nieźle i został nie tylko entu­ zjastycznie przyjęty przez publiczność, ale spotkał się również z przychylną, acz­ kolwiek nie bezkrytyczną, oceną fachowców. Natomiast zupełnym zaskoczeniem było wystąpienie delegacji zespołu ze Stalowej Woli na uroczystym bankiecie w strojach... krakowskich. Fakt ten zwrócił u w a g ę również prof. dr. Bratanica i był przedmiotem dyskusji na sympozjum. Na zakończenie dodać należy, że organizatorzy stworzyli bardzo miłą atmosfe­ rę w czasie całej imprezy, a przewodniczący miasta Zagrzebia wręczył gościom upominki w postaci cennej książki i nagrań zespołów chorwackich. Kolejny V I I Międzynarodowy Przegląd Folkloru odbędzie się w Zagrzebiu 23-31 V I I 1972 r. Kalina Skłodowska-Antonowicz WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y WSI WOJEWÓDZTWA OLSZTYŃSKIEGO (III seminarium organizowane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 VI 1971 r. w HOSW Perkoz na Waszecie pod Olsztynkiem) Seminarium to poświęcone było problematyce związanej z przemianami za­ chodzącymi na wsi w a r m i ń s k i e j i mazurskiej. Dyscypliną wiodącą była etnografia. Seminarium miało na celu ukazanie specyfiki regionu Warmii i Mazur, a także zilustrowanie przemian kulturowo-społecznych uzyskanym w czasie badań tere­ nowych materiałem empirycznym. Motyw ten przewijał się w referatach socjolo­ gicznych, ekonomicznych i demograficznych, które stanowiły tło dla danych przed­ stawionych w referatach etnograficznych. Jedynie naświetlenie problemów przez różne dyscypliny pozwoli na dokładniejsze zapoznanie się ze specyfiką procesów zachodzących na Warmii i Mazurach. Ważność kompleksowych badań podkreślił w swoim wprowadzeniu nauko­ wym prof, dr J . Burszta. Zwrócił on uwagę, że metody badawcze etnografii po­ winny być skorelowane z zadaniami stawianymi przez społeczno-kulturową rze­ czywistość. Nawiązując do słów prof. J . Burszty o roli społecznej etnografii dr A. Szyfer stwierdziła, że badaniom na Warmii i Mazurach przyświecały dwa cele: n a u k o ­ w y — wyodrębnienie mechanizmu i determinant przemian społeczno-kulturo­ wych, oraz p r a k t y c z n y — wyodrębnienie czynników powodujących zmiany. �KRONIKA 283 Wyniki badań mogą stanowić cenne wskazówki dla dalszej polityki ludnościo­ wej na tych terenach. Badania etnograficzne na terenie Warmii i Mazur miały charakter stacjonar­ ny. Prowadzone były przez zespół studentów i absolwentów Uniwersytetu War­ szawskiego i Uniwersytetu Poznańskiego. W poszczególnych wsiach przebywano 10-14 dni. W wyniku badań uzyskano materiał rozpisany na kartach materiało­ wych w e d ł u g p u n k t ó w kwestionariusza A. Szyfer na temat integracji na Warmii i Mazurach. W czasie badań prowadzona była książka obserwacji. Uzupełnieniem zdobytych danych były nagrania magnetofonowe, fotografie, plany wsi, materiały toponomastyczne, filmy. Respondenci z każdej z badanych wsi stanowili 10°/o mie­ szkańców wsi. Chcąc lepiej zrozumieć procesy zachodzące na terenach Warmii i Mazur na­ leży sięgnąć do w y d a r z e ń po zakończeniu I I wojny ś w i a t o w e j . Wtedy to na te te­ reny zaczęły napływać różne grupy ludności. Wśród nich m o ż e m y wyróżnić grupy osadnicze i repatrianckie. Osadnictwo miało początkowo charakter spontanicz­ ny — osadnicy pochodzili z w o j e w ó d z t w a warszawskiego (Mazowsze, Mławskie, Ciechanowskie, Kurpie) oraz z w o j e w ó d z t w Polski centralnej. W ramach osadni­ ctwa zorganizowanego napłynęła ludność z w o j e w ó d z t w południowo-wschodnich (lubelskie, rzeszowskie). Ludność repatriancka z Z S R R (wileńskie, wołyńskie) przy­ była na te tereny w dwu falach (1945 r. oraz 1956/57 г.). Ludność autochtoniczna na Mazurach stanowi 20% ludności zamieszkałej na tych terenach, zaś na War­ mii — 50%. Przybyłe grupy różniły się bagażem kulturowym, strukturą wieku itd. C z y n ­ niki te m i a ł y duże znaczenie w powstawaniu nowej społeczności. Kultura autochto­ nów odznaczała się wysokim poziomem kultury technicznej, a z drugiej strony d u ż y m stopniem utrzymywania i kultywowania obrzędów i wierzeń. Wiązało to się z chęcią zachowania odrębności w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ; po I I wojnie ś w i a t o w e j p o w o d o w a ł o p e w n ą izolację tej grupy, a jednocześnie większą zacho­ w a w c z o ś ć form tradycyjnych. W związku z tą mozaiką ludnościową i kulturową w czasie badań u w z g l ę d n i o ­ no 4 typy wsi. Przy ich wyróżnianiu brano pod uwagę procent ludności autochto­ nicznej w stosunku do ludności osadniczej. W badaniach na tych terenach stawia­ no sobie za zadanie poznanie procesów zachodzących w wyniku zetknięcia się róż­ nych grup ludnościowych, a także czynnikami, które miały i mają w p ł y w na zmia­ ny w poszczególnych działach kultury. Przy rozpatrywaniu przemian na wsi Warmii i Mazur brano pod u w a g ę czynniki określone przez dr A. Szyfer jako zewnętrzne (warunki fizjograficzno-geograficzne, struktura społeczno-zawodowa, instytucje formalne istniejące na wsi, w p ł y w miasta) oraz czynniki w e w n ę t r z n e (struktura ludnościowa w e d ł u g grup pochodzeniowych, m a ł ż e ń s t w a mieszane). Dr A. Szyfer stwierdza, że „całość strukturalno-funkcjonalna, jaką stanowi kultura tradycyjna poszczególnych grup, jest zmienna. Poszczególne elementy tej struktury zmieniają lub tracą s w ą wartość i funkcję, zmienia się też ich relacja w stosunku do innych elementów, wreszcie pewne elementy zastępowane są bądź innymi elementami ze wzoru kulturowego innej grupy, bądź formami kultury m a ­ sowej". Autorka referatu wyodrębniła cztery kategorie zmian w kulturze Warmii i Mazur w zależności od typu i kierunku zmian, który obrały dane wzory w w y ­ niku zderzenia się kultur regionalnych. Omawiając poszczególne trendy zmian autorka bierze pod u w a g ę czynniki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e , zmiany ilościowe i jakościowe w poszczególnych wzorach zachowań, zmiany w formie poszczegól­ nych wzorów, zmiany funkcji i miejsca w całości struktury, a także tendencje za- �284 KRONIKA niku. W wyniku zestawienia tych e l e m e n t ó w powstały cztery typy zmian w y r a ­ żone wzorami szczegółowymi przedstawiającymi wzajemne oddziaływanie na sie­ bie różnych c z y n n i k ó w w procesie tworzenia się nowych form. Dwa pierwsze wzory wyrażają, tendencje zanikowe lub zanik pewnych form. Następne wzory przedstawiają powstanie w s p ó l n e j formy zrodzonej z e l e m e n t ó w różnych w z o r ó w kultur regionalnych oraz m o ż l i w o ś ć wyboru •jednego wzoru za­ akceptowanego przez społeczność w i o s k o w ą . Przeważnie przejawia się to w przy­ jęciu wzoru autochtonicznego (tradycyjnego), zwłaszcza w zakresie kultury tech­ nicznej. Wzory przedstawione przez dr A. Szyfer odnoszą się do stanu kultury trady­ cyjnej w chwili obecnej. Autorka w i ę k s z y nacisk kładzie na elementy kultury ma­ terialnej, duchowej i u m y s ł o w e j nie biorąc pod u w a g ę kultury społecznej (oprócz obrzędów rodzinnych i dorocznych). Ilustracją referatu wprowadzającego dr A. Szyfer b y ł y szczegółowe komuni­ katy przedstawiające poszczególne schematy tworzenia się w z o r ó w społeczno-kul­ turowych na wsi Warmii i Mazur przedstawione przez uczestników badań: mgr Bożenę Bebę, mgr Halinę Murawską, mgr. Witolda K e m p k ę i mgr. Krzysztofa Brauna. Przykłady pochodziły z różnych dziedzin kultury. Obserwowano zanik stroju, żarn, stęp. Zastępowanie form tradycyjnych nowymi nastąpiło w wyposażeniu wnętrz. Zmiany nastąpiły w podziale pracy w rodzinie, stwierdzono tendencje za­ nikowe obrzędów rodzinnych. Przyjęcie wzoru grupy autochtonicznej zaakcento­ wało się w rolnictwie i przetwórstwie domowym. W zakresie p o ż y w i e n i a stwier­ dzono wzajemne zapożyczenia różnych potraw. W komunikatach podkreślano rolę małżeństw mieszanych, jaką odgrywają one w procesie przemian. W celu porównania t y p ó w przemian zachodzących na wsi polskiej wygłoszone były komunikaty oparte na materiale pochodzącym z badań prowadzonych we wsiach bieszczadzkich (dr M . Biernacka), kaszubskich (doc. dr J . Kucharska) i pod­ halańskich (dr M. Misińska). W czasie dyskusji prof, dr A. Kutrzeba-Pojnarowa przedstawiła kierunki zmian zachodzące na wsi podkrakowskiej i bieszczadzkiej. Doc. dr E . Pietraszek omówił tendencję współczesnych przemian kulturowych we wsiach chłopo-robotniczych w o j e w ó d z t w a krakowskiego i katowickiego. Małgorzata Orlewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcaeb80f7418344cd7534c48063ce6ab.pdf 5ff740aa5ef90ac4699e0c7e11650f7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3730 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3504 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6; s.360-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek,Tomasz A.K. Reinfuss, Roman, Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A L B E R T F I E D L E R : DEUTSCHE VOLKSTRACHTEN. Wyd. Zentralhaus für Volkskunst, Lipsk 1954, str. 80, ilustr. barw. 30. Zainteresowanie strojem ludowym, k t ó r e po drugiej wojnie ś w i a t o w e j tak w y r a ź n i e zaznacza się w z m o ż o ­ ną a k c j ą w y d a w n i c z ą , posiada dwa aspekty: jeden naukowy, widoczny np. w czeskiej pracy D r a h o m i r y Stranskiej (Lidove kroje v Ceskoslovensku), s ł o w a c k i e j — S o ń i K o v a ć e w i ć o v e j (Ludowy odev v hornom Lipotove) czy w „ P o l s k i m atla­ sie s t r o j ó w l u d o w y c h " w y d a w a n y m przez Polskie Towarzystwo L u d o ­ znawcze, i drugi — praktyczny, ma­ j ą c y na celu zaspokojenie potrzeb coraz liczniejszych ludowych zespo­ łów amatorskich w y s t ę p u j ą c y c h na scenie w regionalnych ubiorach. T y p o w y m p r z y k ł a d e m tego rodzaju p u b l i k a c j i jest litewska praca M i kaliny G l e m ż a i t e ( L i e t u v i u t a u t i niai drabuziai), a t a k ż e liczne w y ­ dawnictwa albumowe i popularne w rodzaju znanego w Polsce a l b u ­ m u s t r o j ó w b u ł g a r s k i c h (Błgarski narodni noszi i szewici), r u m u ń s k i e j pracy T. Banateanu czy opraco­ wanego u nas przez J. Manugiewicza albumu z a t y t u ł o w a n e g o „ P o l ­ skie stroje ludowe". Wymieniona w n a g ł ó w k u praca Fiedlera należy r ó w n i e ż do drugiej kategorii publikacji. Wydana przez Centralny Dom Sztuki Ludowej NRD ma ona służyć jako popular­ ny p o d r ę c z n i k dla u ż y t k u zespołów amatorskich, w szczególności zaś tanecznych, k t ó r y c h w y s t ę p y do­ piero wtedy n a b i e r a j ą w ł a ś c i w e g o wyrazu, gdy w y k o n a w c y m a j ą na­ leżycie wykonane ludowe ubiory. Ten w ł a ś n i e cel ściśle praktyczny został przez autora zaraz na w s t ę ­ pie w y r a ź n i e p o k r e ś l o n y . Pisze on r ó w n i e ż o znaczeniu stroju jako w a r t o ś c i o w e g o dziedzictwa p r z e s z ł o ­ ści z a z n a c z a j ą c jednak, że wobec zmienionych w a r u n k ó w społecznych i gospodarczych jego dalsza egzy­ stencja związana jest wyłącznie z działalnością zespołów regional­ nych. W omawianej p u b l i k a c j i stroje zo­ stały podane w wyborze dokona­ nym z p u n k t u widzenia ich typowości i wartości estetycznych. W większości w y p a d k ó w oparto się na wzorach z p o ł o w y ubiegłego s t u ­ lecia u w z g l ę d n i a j ą c w materiale ilustracyjnym jedynie u b i ó r codzien­ ny czy ś w i ą t e c z n y , a p o m i j a j ą c strój obrzędowy. W osobnym rozdziale omawia au­ tor h i s t o r i ę s t r o j ó w ludowych w Niemczech w s k a z u j ą c na g ł ó w n e r y ­ sy rozwojowe i k r z y ż o w a n i e się w stroju r ó ż n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r o ­ wych p o c z ą w s z y od czasów ś r e d ­ niowiecza. W rozwoju s w y m ludo­ we ubiory niemieckie uległy daleko i d ą c e m u z r ó ż n i c o w a n i u regionalne­ m u ; np. t y l k o w o b r ę b i e T u r y n g i i jedna z badaczek znalazła aż 28 od­ mian s t r o j ó w ludowych. P r ó c z tego w ubiorze m i e s z k a ń c ó w wsi istnie­ ją znaczne r ó ż n i c e zależne od za­ możności, zawodu, stanu c y w i l n e ­ go, w i e k u w z g l ę d n i e sytuacji, w k t ó r e j strój się nosi. Szczególnie bo­ gate b y w a j ą zwykle stroje weselne. W X V I I I w . w Saksonii specjalne ustawy z a b r a n i a ł y c h ł o p o m u ż y w a ­ nia w stroju złota, srebra oraz jedwabiu. W połowie u b i e g ł e g o stu­ lecia w z w i ą z k u z rozwojem p r o ­ dukcji p r z e m y s ł o w e j ubiory ludo­ we zaczynają z a n i k a ć . Sprzyja temu r ó w n i e ż krzewienie się w ś r ó d spo­ ł e c z e ń s t w a idei liberalnych zmie­ r z a j ą c y c h do zacierania różnic sta­ nowych. W części szczegółowej omawianej t u pracy znajdujemy 26 b a r w n y c h plansz przedstawiających ubiory m ę s k i e i kobiece z r ó ż n y c h stron Niemiec oraz 4 plansze z detalami (czepce i haftowane w k ł a d y do gor­ setów). Każdą planszę objaśnia k r ó t k i tekst z a w i e r a j ą c y n i e z b ę d n e informacje — gdzie i kiedy przed­ stawiony na ilustracji strój b y ł no­ szony, podstawowe w i a d o m o ś c i o j e ­ go historii a wreszcie opis poszcze­ gólnych części s k ł a d o w y c h z poda­ niem m a t e r i a ł ó w , b a r w i ewentual­ nych ozdób. Plansze wykonane przez U r s u l ę Berger p o s i a d a j ą t ę zaletę, że wszy­ stkie potraktowane są pod w z g l ę d e m r y s u n k o w y m i malarskim dość jed­ nolicie a pod w z g l ę d e m etnograficz­ n y m — wiernie. Z p u n k t u widze­ nia estetycznego są raczej niecie­ kawe, co stanowi jeszcze jeden do­ w ó d , j a k trudno jest tego rodzaju zadanie r o z w i ą z a ć w sposób, k t ó r y obok w i e r n o ś c i etnograficznej za­ p e w n i a ł b y r ó w n i e ż odpowiedni po­ ziom artystyczny. W a r t o ś c i o w e u z u p e ł n i e n i e całości daje dosyć obszerny wykaz litera­ tury obejmujący zarówno prace ogólne, p o ś w i ę c o n e strojom ludo­ w y m (w rodzaju np. znanego dzieła Hottenrotha: Deutsche Volkstra­ chten), jak i te, w k t ó r y c h o m ó w i o ­ ne są ubiory ludowe jednego re­ gionu. Rss. TANCRED BANATEANU: PORTUL POPULAR DIN TARA OASULUI EDITURA DE STAT PENTRU L I T E R A T U R A SI ARTA. Bukareszt 1956. 20 str. tekstu, 40 ilustracji czarnobiałych, 3—barwne, 1 mapka. Tara Oasului (czyt. „ C a r a Uaszul i " ) to zapadły k ą t p ó ł n o c n o - z a c h o d ­ niej R u m u n i i u zbiegu granic ZSRR i Węgier, k t ó r y nawet na tle boga­ tej i dobrze na ogół zachowanej k u l t u r y ludowej tego k r a j u w y b i j a się swym konserwatyzmem. Do dnia dzisiejszego u t r z y m u j ą się t a m stare formy drewnianej architektury, d a w ­ ne zwyczaje pasterskie, p r y m i t y w n e typy n a r z ę d z i rolniczych i strój l u ­ dowy noszony powszechnie, z a r ó w ­ no w dzień powszedni, j a k i w święto. Ten w ł a ś n i e s t r ó j , oparty na materiałach samodziałowych, płót­ nie, suknie i w ł o c h a t e j tkaninie na­ śladującej w y g l ą d e m barani kożuch, zdobiony bogatymi haftami i ś w i e ­ c i d e ł k a m i , został w y b r a n y przez dy­ rektora b u k a r e s z t e ń s k i e g o muzeum sztuki ludowej Tancreda Banateanu jako temat do opracowania p i e r w ­ 360 szego zeszytu świeżo z a p o c z ą t k o w a ­ nego w y d a w n i c t w a objętego w s p ó l ­ ną n a z w ą „Caiete de arta populara" (Zeszyty o sztuce ludowej). S ą d z ą c z pierwszego zeszytu w y ­ dawnictwo to będzie m i a ł o raczej charakter popularny, b o g a t ą szatę i l u s t r a c y j n ą i nie zostanie p r z e c i ą ­ żone nadmiernie tekstem. W recen­ zowanej pracy ogranicza się autor do k r ó t k i e g o w s t ę p u historycznego, po k t ó r y m n a s t ę p u j e zwięzły opis s t o s u n k ó w gospodarczych i ogólna charakterystyka sztuki ludowej w Tara Oaslui. Opis s t r o j u m ę s k i e g o i kobiecego stanowi w y c z e r p u j ą c y komentarz naukowy do zamieszczo­ nego w w y d a w n i c t w i e materiału ilustracyjnego. M a t e r i a ł ten, na k t ó r y s k ł a d a j ą się zdjęcia c z a r n o - b i a ł e i kolorowe, jest dobrany w ten sposób, że daje nie tylko zasadniczy obraz stroju m ę s k i e g o i kobiecego, ale pozwala r ó w n i e ż z o r i e n t o w a ć się w r ó ż n i ­ cach z a c h o d z ą c y c h m i ę d z y ubiorem dzieci i dorosłych czy s t a r c ó w , r o bocznym, ś w i ą t e c z n y m lub noszonym w czasie specjalnych okoliczności, j . np. wesele. Praca Banateanu z a r ó w n o dzięki przejrzystemu opracowaniu tekstu, jak i celowemu doborowi m a t e r i a ł u ilustracyjnego stanowi wartościo­ w y przyczynek do poznania u b i o r ó w górali karpackich. P o w a ż n y m b r a ­ kiem, w y n i k a j ą c y m zresztą z popu­ larnego charakteru wydawnictwa, jest p o m i n i ę c i e r y s u n k ó w k r o j u , co utrudnia p e ł n e wykorzystanie p u ­ b l i k a c j i do celów naukowych. Rss. �F R I E D R I C H SIEBER: BUNTE MÖBEL DER OBERLAUSITZ. Akademie-Verlag, Berlin 1955, 58 str., 1 mapa, 22 ilustracje, w tym 5 kolorowych. W czasie, gdy u nas w y d a w n i c t w a z zakresu sztuki ludowej natrafia­ ją na coraz w i ę k s z e t r u d n o ś c i skut­ kiem niezrozumienia przez czynni­ k i miarodajne naukowego i propa­ gandowego znaczenia tego rodzaju publikacji, u naszych bliższych i dalszych s ą s i a d ó w prace na temat ludowej t w ó r c z o ś c i artystycznej są wydawane c h ę t n i e , w d u ż e j ilości i . . . w p i ę k n e j oprawie ilustracyjnej s t a n o w i ą c tzw. „ c h o d l i w y t o w a r " z a r ó w n o na r y n k u wewnętrznym, j a k i zagranicznym. Ostatnio k i l k a tego rodzaju p u b l i k c j i u k a z a ł o się na terenie Niemiec (zarówno Wschodnich, jak i Zachodnich), w ś r ó d nich praca Siebera p o ś w i ę ­ cona m a l o w a n y m meblom, szcze­ gólnie nas i n t e r e s u j ą c a , gdyż do­ tyczy t e r e n ó w b e z p o ś r e d n i o s ą s i a ­ d u j ą c y c h z D o l n y m Ś l ą s k i e m , gdzie — j a k w i e m y '•— malowane meble stanowią najcharakterystyczniejszy akcent wiejskiego w n ę t r z a . Tematem pracy jest grupa mebli malowanych, w y s t ę p u j ą c y c h na G ó r ­ nych Ł u ż y c a c h w z d ł u ż osi L u b i n (Lobau) — Ż y t a w a (Zittau), k t ó r e w formie i dekoracji w y k a z u j ą licz­ ne analogie w s k a z u j ą c e na ich p o ­ chodzenie z tego samego ośrodka meblarskiego. Na podstawie posia­ danych materiałów historycznych Sieber wyklucza jednak, aby o ś r o d ­ kiem t y m mogła b y ć k t ó r a ś z w y ­ mienionych w y ż e j miejscowości, w y ­ s u w a j ą c przypuszczenie, że b y ł a n i m wiejska osada H e r r n h u t założona w r. 1722 na terenie d ó b r hr. Z i n sendorfa przez tzw. „ b r a c i czeskich", u c h o d ź c ó w z M o r a w . Osadnicy ci prócz innych rzemiosł t r u d n i l i się r ó w n i e ż stolarstwem p o c z ą t k o w o i n ­ dywidualnie a od r. 1734 t a k ż e we wspólnymi warsztacie, w k t ó r y m zorganizowani b y l i nieżonaci „ b r a ­ cia". W 30 lat później warsztat s t a n o w i ł j u ż w a ż n y o ś r o d e k meblar­ ski p r o d u k u j ą c y dla w a r s t w za­ m o ż n y c h mahoniowe, fornirowane komody, b i u r k a i inne s p r z ę t y k o n ­ k u r u j ą c e z w y c i ę s k o z meblami za­ granicznymi sprowadzanymi np. z A n g l i i . Oprócz tego nie stronili jednak „ b r a c i a " od r o b ó t „pro­ stych", przez k t ó r e w e d ł u g Siebera r o z u m i e ć należy s t o l a r k ę b u d o w l a ­ ną a t a k ż e meble w rodzaju szaf, s k r z y ń , stołów itp. w y r a b i a n y c h dla o d b i o r c ó w wiejskich. W pracowni tej z a p o z n a w a ł a się r ó w n i e ż z t a j ­ n i k a m i rzemiosła stolarskiego m ł o ­ dzież z bliższej i dalszej okolicy, k t ó r a po u k o ń c z e n i u n a u k i p o w r a ­ cała do wsi rodzinnych p r a c u j ą c sa­ modzielnie na u ż y t e k m i e s z k a ń c ó w . Jak w y n i k a z dat umieszczonych na s p r z ę t a c h , z p o c z ą t k i e m X I X w. stolarze z H e r r n h u t zaprzestali już wyrobu malowanych mebli, a z po­ c z ą t k i e m X X w s p ó l n a pracownia uległa c a ł k o w i t e j l i k w i d a c j i . Moment, w k t ó r y m p o j a w i l i się na terenie Ł u ż y c morawscy stola­ rze, b y ł dla rozwoju ludowego m e ­ blarstwa szczególnie korzystny. W w i e k u X V I I I k w i t ł o na Ł u ż y c a c h uprawiane na w i e l k ą s k a l ę tkactwo domowe, k t ó r e z a p e w n i a ł o miesz­ k a ń c o m w s i dosyć znaczne dochody i p r z y c z y n i a ł o się (szczególnie we wsiach stanowiących własność miast) do r o z k w i t u gospodarki pie­ n i ę ż n e j . Wzrost zamożności c h ł o p ó w ł u ż y c k i c h w p ł y w a ł m . i n . na roz­ wój ludowej architektury, lepsze wyposażenie wnętrz, wzbogacenie stroju i t p . Najbogatsi, np. kupcy h a n d l u j ą c y p ł ó t n e m , zaopatrywali się w s p r z ę t y w y k o n y w a n e w miastach przez sto­ larzy cechowych; jako przykład w y m i e n i ć t u m o ż n a barokowe w swym kształcie szafy z ł a m a n y m i gzymsami u szczytu i ściętymi k r a ­ w ę d z i a m i pionowymi na przedzie. Dla ogółu c h ł o p ó w meble te b y ł y zbyt drogie, t y m c h ę t n i e j w i ę c za­ k u p y w a l i oni t a ń s z e , mniej w y ­ m y ś l n e ale r ó w n i e ż malowane łóż­ ka, skrzynie, szafy czy k o ł y s k i w y ­ rabiane przez herrnhuckich „ b r a c i " , k t ó r z y zaopatrywali Ł u ż y c z a n w swoje w y r o b y przez całe niemal stulecie. W starszych meblach p o s i a d a ł y one p r z e w a g ę e l e m e n t ó w kreskowych, graficznych, k t ó r y m towarzyszyły jednak r ó w n i e ż partie traktowane w sposób bardziej malarski. G ł ó w n e akcenty ornamentalne w y s t ę p o w a ł y na drzwiach, w postaci d w u w y ­ malowanych jeden nad d r u g i m me­ dalionów — o kształtach późnogotyckich — obramionych m o t y w a m i r o ś l i n n y m i , w k t ó r y c h ś r o d k u (cza­ sem na s u r o w y m drzewie) umiesz­ czano napis (nazwisko właściciela lub j a k i ś tekst o tematyce r e l i g i j ­ nej) i d a t ę . Bogata kwiecista orna­ mentyka z m o t y w a m i t u l i p a n ó w i a s t r ó w zdobiła pionowe i poziome deski lica o b r a m i a j ą c e d r z w i . W późniejszych szafach pojawia się tło m a r m u r k o w e (podobne j a k w meblach dolnośląskich) oraz jeszcze bogatsza dekoracja k w i a t o w a . W e d ł u g Siebera opisane t u szafy s t a n o w i ł y we w n ę t r z u ł u ż y c k i m na­ bytek nowy, przyniesiony i roz­ powszechniony dopiero przez m o ­ rawskich p r z y b y s z ó w . Inne s p r z ę t y , j . np. skrzynie, b y ł y j u ż wcześniej na tych teTenach pospolite, jedynie dekoracja ich zbliżona do tej, k t ó r a w y s t ę p u j e na szafach, została w p r o ­ W ś r ó d zgromadzonego przez a u ­ wadzona przez herrnhuckich sto­ tora m a t e r i a ł u znajduje się k i l k a larzy. datowanych o k a z ó w wykonanych w W z a k o ń c z e n i u swej pracy zasta­ pierwszych latach po p r z y b y c i u nawia się autor, w jakiej mierze „ b r a c i " do nowej siedziby (szafy opisywane przez niego meble są z r. 1726, 1729, skrzynia z r. 1730, w y t w o r a m i sztuki ludowej, skoro k o ł y s k a z r. 1734). Analiza orna­ wykonane b y ł y przez r z e m i e ś l n i k ó w mentu wskazuje, że meble te spo­ i to obcego pochodzenia. W toku rządzili r ó ż n i stolarze i to p r a w d o ­ r o z w a ż a ń dochodzi do wniosku, że podobnie nie p r a c u j ą c y w j e d n y m l u d o w o ś ć tych s p r z ę t ó w jest nie­ w s p ó l n y m warsztacie. w ą t p l i w a , co m o t y w u j e w sposób W opisie s p r z ę t ó w koncentruje n a s t ę p u j ą c y : tereny p ó ł n o c n y c h M o ­ autor swoją u w a g ę głównie na m a ­ raw, s k ą d przenieśli się w y c h o d ź c y , lowanych szafach, k t ó r e w materiale s t a n o w i ą wraz z G ó r n y m i Ł u ż y c a jego są najliczniej reprezentowane. m i zachodni i wschodni cypel z a s i ę ­ Forma ich, we wszystkich p r z y ­ gu śląskiego t e r y t o r i u m plemienne­ padkach jednakowa, n a w i ą z u j e do go. Osadnicy nie p r z y b y l i więc w tradycji meblarskich z czasów goty­ okolice zupełnie dla siebie obce. k u : szafy p o s i a d a j ą k s z t a ł t prosto­ Pierwsi z p r z y b y s z ó w t r u d n i ą c y się p a d ł o ś c i a n u , k t ó r e g o front w y p e ł ­ stolarstwem reprezentowali typ niają d r z w i jedno- l u b d w u s k r z y ­ wszystko u m i e j ą c y c h „ m a j s t e r k ó w " , dłowe. W przypadku pierwszym k t ó r z y z w i ą z a n i b y l i silnie z t r a ­ d r z w i ujęte są między dwie sze­ dycjami k u l t u r y ludowej. Dopiero rokie deski ściany licowej stano­ w dalszym rozwoju produkcja ich w i ą c e r ó w n o c z e ś n i e nogi szafy; w w a r s z t a t ó w poszła dwoma t o r a m i , d r u g i m — m i ę d z y s k r z y d ł a d r z w i z k t ó r y c h jeden p r o w a d z i ł k u me­ w p r a w i o n a jest trzecia deska r ó w ­ blom stylowym, drugi zaś s t a n o w i ł y nież dosyć szeroka, dzieląca ścianę meble dla w s i , o d p o w i a d a j ą c e g u ­ f r o n t o w ą pionowo na dwie połowy. stom w z b o g a c a j ą c y c h się na tkac­ G ó r n e i dolne z a m k n i ę c i e ściany l i ­ twie chłopów. Ci ostatni o d d z i a ł u j ą c cowej t w o r z ą w starszych szafach s w ą opinią na p r a c ę stolarzy stawali poziome listwy, w nowszych zaś się niejako w s p ó ł t w ó r c a m i ich dzieł, część górną podkreśla w y d a t n y dzięki czemu w y r o b y pochodzenia gzyms. rzemieślniczego z m i e n i a ł y się w w y ­ t w o r y sztuki ludowej, co znajdo­ Odległe, ś r e d n i o w i e c z n e tradycje w a ł o r ó w n i e ż w y r a z w zakresie p o s i a d a ć ma r ó w n i e ż szata k o l o r y ­ formy (przesada w zdobnictwie, geostyczna, na k t ó r ą s k ł a d a j ą się b a r ­ metryzowanie, upraszczanie etc). w y : czerwona, zielona, czarna i b i a ­ Malowane meble łużyckie oscylując ła. Do malowania u ż y w a n o spoiwa między gotykiem (konstrukcja) a r o ­ pokostowego m i e s z a j ą c je z zieloną kokiem (polichromia) n a b r a ł y swego ziemią, o c h r ą , sadzą z drzewa l i ­ w ł a s n e g o indywidualnego w y r a z u powego; czerwony kolor uzyskiwano plastycznego z a t r a c a j ą c cechy w ł a ś ­ z k r w i w o ł u . Po wierzchu m a l a t u r y ciwe stylowym meblom w a r s t w zapokryte b y ł y w a r s t e w k ą wosku. 361 �m o ż n y c h . W swej obecnej postaci stoją one poza f o r m a m i znanymi ze s t y l ó w historycznych, co z p u n k t u widzenia historii sztuki k w a l i f i k u j e je do w y t w o r ó w sztuki ludowej, W a ż n y m argumentem p r z e m a w i a j ą cym za l u d o w o ś c i ą omawianych meb l i jest w e d ł u g Siebera ich zgodność z wymaganiami środowiska znajdującego się na określonym stopniu rozwoju. I ta w ł a ś n i e w e w n ę t r z n a zgodność jest w e d ł u g niego n a j w a ż n i e j s z y m w a r u n k i e m , aby dzieło p r o d u k c j i rzemieślniczej mo- gło zostać uznane za dzieło sztuki ludowej. Praca Siebera jest n i e w ą t p l i w i e pozycją c i e k a w ą i w a r t o ś c i o w ą zarazem. P o m i n ą w s z y to, że dostarcza sporo m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e go w a ż n e g o dla b a d a ń nad meblarstwem śląskim, stanowi ona interesujący p r z y k ł a d u m i e j ę t n e g o operowania ź r ó d ł o w y m m a t e r i a ł e m historycznym, d z i ę k i czemu u d a ł o się a u t o r o w i w sposób niezwykle przek o n y w a j ą c y p r z e d s t a w i ć społeczne i gospodarcze tło, na k t ó r y m roz- w i n ę ł a się bogata i r ó ż n o r o d n a p r o dukcja herrnhuckich w a r s z t a t ó w , Zewnętrznie książka prezentuje się bardzo dobrze. Skromna bezpretensjonalna obwoluta, tekst i ilustracje siatkowe drukowane na k r e d o w y m papierze, offsetowe w k ł a d k i barwne (wykonane bez zarzutu) — s k ł a d a j ą się na całość ś w i a d c z ą c ą o wydawniczej kulturze, k t ó r e j brak tak często odbija się w sposób ujemny na analogicznych w y d a w nictwach naszych, Rss. P. J . MAKUSZENKO, Z. A. PETROWA: NARODNAJA ARCHITEKTURA ZAKARPATIA. Kijów 1956. Wyd. Akademii Architektury Ukr. S.S.R. Tekstu 55 str., ilustr. w tekście 57, poza tekstem 109. Jest to w y d a w n i c t w o o charakterze przede wszystkim ilustracyjnym, p o m y ś l a n e jako album o b r a z u j ą c y bogactwo ludowej a r c h i t e k t u r y Zakarpackiej U k r a i n y do u ż y t k u arc h i t e k t ó w , budowniczych i szerokich sfer m i ł o ś n i k ó w ludowej sztuki. Szczupła stosunkowo część opisowa zaczyna się od k r ó t k i e g o w s t ę p u historycznego i n f o r m u j ą c e g o o dziejach U k r a i n y Zakarpackiej pod panowaniem w ę g i e r s k i m w okresie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej w ramach konstytucyjnej monarchii a u s t r o - w ę g i e r s k i e j a nas t ę p n i e r e p u b l i k i czechosłowackiej, Po k r ó t k i m epizodzie p o w t ó r n y c h r z ą d ó w w ę g i e r s k i c h w latach 1939— 1944 n a s t ę p u j e zjednoczenie Zakarpacia z r e s z t ą ziem u k r a i ń s k i c h w o b r ę b i e USSR, w z w i ą z k u z czym zachodzą doniosłe zmiany z a r ó w n o natury gospodarczej, j a k i k u l t u ralnej. Z i n i c j a t y w y w ł a d z zostaje roztoczona opieka nad b o g a t ą i wszechstronnie r o z w i n i ę t ą sztuką ludową. P r z e c h o d z ą c do części szczegółowej o m a w i a j ą autorzy na w s t ę p i e formy zasadnicze, k t ó r e na wysokogórskich obszarach (okręgi: w i e l i k o berezniański, meżgorski, wołoweck i i p ó ł n o c n a część rachowskiego) są jednodworcze, podczas gdy na żyźniejszych ziemiach p o d g ó r z a posiadają zwarty kszałt ulicówek. W rejonach w y s o k o g ó r s k i c h w okolicy Jasiny plan zagrody ma formę z a m k n i ę t e g o czworoboku (huculska „grażda"), na terenach zaś p o ł o ż o nych na z a c h ó d i p o ł u d n i e od wsi huculskich zagrody dzielą się na część m i e s z k a l n ą i oddzielnie s t o j ą ce pomieszczenia gospodarskie. B u d y n k i mieszkalne p o s i a d a j ą b ą d ź rozplanowanie symetryczne d w u i z bowe z sienią w p o ś r o d k u , b ą d ź izbę u m i e s z c z o n ą centralnie m i ę d z y sienią i k o m o r ą z a o p a t r z o n ą w wejście w i o d ą c e od pola. Na terenach Werchowiny (obszar g ó r s k i s ą s i a d u j ą c y od zachodu z z a k a r p a c k ą częścią Huculszczyzny) p r z e w a ż a ł y domy o jednej izbie mieszkalnej, bardzo często k u r n e lub p ó ł k u r n e .Jedynie najbogatsi posiadali c h a ł u p y z d w i e ma izbami rozdzielonymi sienią i dwiema komorami przy k a ż d y m szczycie po jednej. U uboższych 362 z d a r z a ł y się w y p a d k i , że pomieszczenia gospodarcze przybudowywano do b u d y n k u mieszkalnego. Czasem, gdy w a r u n k i terenowe w y m a g a ł y dla w y r ó w n a n i a poziomu wysokiej podbudowy, stajnie umieszczano pod częścią m i e s z k a l n ą , skutkiem czego budynek s t a w a ł się częściowo p i ę trowym. Stosunkowo obszernie o m ó w i o n a jest w recenzowanej pracy architektura sakralna, k t ó r a na U k r a i n i e Zakarpackiej w y s t ę p u j e w formie dość silnie z r ó ż n i c o w a n e j . Na terenie Huculszczyzny spotykamy cerk w i e o planie k r z y ż o w y m , poza t y m r e g u ł ą jest u k ł a d t r ó j c z ł o n o w y , w ramach k t ó r e g o w y t w o r z y ł y się r ó ż ne t y p y lokalne. Na Werchowinie (okręg w i e l i k o b e r e z n i a ń s k i ) w y s t ę p u j ą cerkwie o n a j w y ż e j wyniesionej części ś r o d k o w e j z oddzielnie stojącą d z w o n n i c ą . Na terenach bardziej zachodnich i p o ł u d n i o w o - z a chodnich wieża wybudowana nad b a b i ń c e m łączy się w j e d n ą całość z b u d y n k i e m c e r k i e w n y m stwarzaj ą c s y w e t k ę a n a l o g i c z n ą j a k w cerkwiach ł e m k o w s k i c h w y s t ę p u j ą c y c h u nas w powiatach s ą d e c k i m i gorl i c k i m . Dla p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h o b s z a r ó w U k r a i n y Zakarpackiej (ok r ę g Kuszt i in.) charakterystyczne są cerkwie nakryte w y s o k i m d w u spadowym dachem z w i e ż ą w z n o szącą się nad b a b i ń c e m , z a o p a t r z o n ą w wysokie, s m u k ł e iglicowe zakonczenie niekiedy w y s t ę p u j ą c e w t o warzystwie czterech wieżyczek u mieszczonych po rogach u nasady iglicy. Po o m ó w i e n i u podstawowych form architektonicznych p r z e c h o d z ą autorzy do zagadnienia konstrukcji oraz do scharakteryzowania niezwykle bogatego na terenie Zakarpackiej U k r a i n y detalu architektonicznego, na k t ó r y s k ł a d a j ą się profilowane w ę g ł o w a n i a c e r k w i , podcienia wsparte na rzeźbionych słupach, stojące przed c h a ł u p a m i i przedsionkami cerkwi, dekoracyjnie szalowane szczyty, oryginalnie kształtowane obramienia o t w o r ó w okiennych i bogata snycerka w y s t ę p u j ą c a na otokach d r z w i i s o s r ę b a c h . W z a k o ń c z e n i u p o d k r e ś l a j ą autorzy d u ż e w a r t o ś c i artystyczne l u d o wej a r c h i t e k t u r y Zakarpackiej U - krainy. B u d o w n i c t w o to, p o m i n ą w szy drobne naleciałości obce — w ę gierskie, niemieckie czy czeskie — z a c h o w a ł o swój ludowy i narodowy charakter i p o w i ą z a n e jest licznymi więzami z budownictwem ludowym innych ziem U k r a i n y , B i a ł o r u s i ' i Rosji. Z n a j o m o ś ć tradycyjnego b u downictwa Zakarpacia jest potrzebna dla a r c h i t e k t ó w , k t ó r z y p l a n u j ą c w s p ó ł c z e s n e b u d o w n i c t w o wiejskie p o w i n n i u w z g l ę d n i a ć lokalne potrzeby i w a r t o ś c i ; przy o ż y w i o n y m r u chu b u d o w l a n y m na tych terenach' istnieją szerokie możliwości w y k o rzystywania rodzimych f o r m w b u downictwie socjalistycznym, Na b o g a t ą szatę i l u s t r a c y j n ą oma-. wianej t u k s i ą ż k i s k ł a d a j ą się liczne i bardzo dobre r y s u n k i techniczne zawarte w tekście oraz fotografie reprodukowane na k r e d o w y m papierze. M a t e r i a ł fotograficzny daje x szeroki p r z e g l ą d z a g a d n i e ń poczyn a j ą ć od krajobrazu i f o r m osadniczych poprzez wszystkie w a ż n i e j s z e t y p y architektury świeckiej i sakralnej, łącznie z obficie u w z g l ę d n i a n y m detalem, Dla czytelnika polskiego recenzowana praca jest l e k t u r ą p o d w ó j n i e i n t e r e s u j ą c ą : po pierwsze dlatego, że dostarcza sporo m a t e r i a ł u por ó w n a w c z e g o w zakresie i n t e r e s u j ą cych nas tak ż y w o z a g a d n i e ń karpackich, po w t ó r e — g d y ż pozwala z o r i e n t o w a ć się, j a k i jest na terenie Z w i ą z k u Radzieckiego stosunek do ludowej k u l t u r y , a w szczególności do z a b y t k ó w drewnianej a r c h i t e k t u ry. Na p r z y k ł a d z i e tej k s i ą ż k i w y s t ę p u j e z całą j a s k r a w o ś c i ą , j a k powierzchownie traktowane jest u nas h a s ł o korzystania z w z o r ó w radzieckich. W czasie gdy U k r a i ń s k a A k a demia Nauk p r z y g o t o w y w a ł a do d r u k u p r a c ę o ludowej architekturze, w k t ó r e j przeszło 50Vo tekstu i i l u stracji p o ś w i ę c o n e jest b u d o w n i c t w u sakralnemu, v. nas na znacznych terenach Karpat od Popradu po S a r r ' analogiczna architektura niszczeje l u b już zniszczała, pozbawiona opieki z powodu ciasnoty u m y s ł o w e j lokalnych b i u r o k r a t ó w , k t ó r z y nie umieli oddzielić pojęcia zabytku k u l t u r y od obiektu k u l t u religijnego, Rss. �Z H I S T O R Y C Z N E G O A R C H I W U M DOMY MIESZCZAŃSKIE Z KAMIONKI, POW. LUBARTÓW (I p o ł o w a X I X w.) W z w i ą z k u z procesem hr. Jana Zamojskiego z mieszczanami z K a m i o n k i o zaległe czynsze zostało w r o k u 1828 k i l k u mieszczan zlicytowanych. A k t a komornika s ą d o w e go Walentego D ą b r o w s k i e g o zachow a ł y się w A r c h i w u m p a r a f i a l n y m w Kamionce. I . Dom Stanisława L u s i a w s k i e g o, d ł u ż n i k a z a l e g a j ą cego 155 zł 26 gr na rzecz h r a biego, posiadacza jednego t y l k o • d o m u oraz ogrodu, p ó l i łąk. „Dom p r z y ulicy Stary Rynek zwanej w Kamionce pod nr 15 p o ł o żony z drzewa r ż n i ę t e g o od lat 14 budowany z sieni izby i komory s k ł a d a j ą c y się. K o m i n e m na sztagach s t a w i o n y m nad dachem m u r o w a n y m opatrzony — do k t ó r e g o dom u od ulicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i proste na biegunie z tarcic robione. Z sieni zaś do izby prosto idąc d r z w i stare z tarcic robione na zawiasach żelaznych i hakach z k l a m k ą i k ó ł k i e m ż e l a z n y m do zamykania. W tej izbie p o d ł o g i nie ma. P u ł a p z tarcic na belkach i siostrzanie u k ł a d a n y . Okna mierne dwa, w k t ó r y c h 6 szybek szklanych strzaskanych a reszta całe bez okiennic. Piec o g r z e w a j ą c y t a k ż e chlebowy i k o m i n z k a p ą z cegły murowane. W izbie jest szafka na garnki ze trzema p ó ł k a m i w górze s t o j ą c e m i do ściany przybita. Z tej izby do k o m o r y d r z w i z tarcic zrobione na zawiasach i hakach ż e l a z nych z haczykiem t a k i m ż e . W tej I I . D o m B a r t ł o m i e j a S z n u r a ckiego: „ D o m p r z y R y n k u miasta K a m i o n k i pod n r e m 15tym położony, bardzo dawno budowany, stary, k t ó rego przyciesi i ściany pogniłe, dziurawe, w a l ą c e s i ę . K o m i n na sztagach do upadku nachylony, tak d a lece, iż ognia nawet a n i na kominie kuchennym, ani w piecu p a l i ć jest rzecz niebezpieczna dla całego m i a sta. Dach s ł o m ą dawno bardzo p o szywany, zgniły upada, przez co p u ł a p i ściany pogniły. Podatki p u bliczne i skarbu miejscowego zalegają. Do k t ó r e g o domu, od r y n k u w c h o d z ą c , u sieni d r z w i obszerne do w y j a z d u zdatne, na biegunie, stare, bez ż a d n e g o żelaza. Z a ś z sien i do izby po lewej r ę c e idąc, d r z w i t a k ż e stare na zawiasach i hakach żelaznych mniejsze z k l a m k ą zep s u t ą i haczykiem żelaznym. W izbie podłogi nie masz. P u ł a p na belkach i siostrzanie z tarcic u k ł a d a n y . Z przyczyny dachu dziurawego zgniły, Piec do ogrzewania t a k ż e chlebowy i k o m i n kuchenny z k a p ą z cegły murowane. Okno z drobnych szybek szklannych w części trzeciej potłuczonych pojedyncze. Przy piecu ł a w k i przybite. T a k ż e przy ś c i a n a c h s ą dwie ł a w y . Z izby do komory d r z w i stare na biegunie bez żelaza. W komorze p o d ł o g i nie ma. P u ł a p n a d g n i ł y z drzewa starego u k ł a d a n y , Z tej k o m o r y jest w y c h ó d na o g r ó dek, d r z w i a m i p r o s t y m i na biegunie opatrzony. si, w ziemię wlazły. D o m się na bok pochyla. S k ł a d a się z izby, k o m o r y i sieni z chlewem. B y ł dawno z drzewa r ż n i ę t e g o budowany. Od ulicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i stare prostej roboty na zawiasach i hakach ż e l a z n y c h z w r z e c i ą ż e m i haczykiem ż e l a z n y m do zamykania. W tej izbie p o d ł o g i nie masz. P u ł a p z tarcic u k ł a d a n y , p o d o b n i e ż w k o morze. Piec o g r z e w a j ą c y i piec chlebowy, oraz k o m i n kuchenny z k a p ą z cegły surowej dawno m u r o w a n y — stare, znacznie zepsute reperacji p o t r z e b u j ą c e . Okno t y l k o jedno na ulicę, obszerne, o k i e n n i c ą się zasuw a j ą c e , z drobnych szybek szklannych robione, dziurawe, d e s z c z u ł k a m i w części p o z a k ł a d a n e , reperacji lub nowego przerobienia potrzebujące. Przy ścianie przybite są p ó ł k i na garnki, stare, popsute, z p i ę c i u deseczek s k ł a d a j ą c e s i ę . Z tej izby do komory d r z w i t a k ż e stare, p^-oste, na zawiasach i hakiem ż e l a z n y m z w r z e c i ą ż e m i skoblem do zam y k a n i a . Dach s ł o m ą poszyty stary, reperacji p o t r z e b u j ą c y . K o m i n nad dach wywiedziony na sztagach, s ł o m ą z gliną pleciony. W t y m domu sam gospodarz z żoną i dziećmi mieszka. Ten dom stoi m i ę d z y m i e dzarni z jednej strony star. Herszka Abramowicza, a z drugiej strony J ę d r z e j a S k r z y p c z y ń s k i e g o . Stodoły nie ma i w i ę c e j z a b u d o w a ń . " (Uwaga: Leonard D u d z i ń s k i , j a k w y n i k a z dalszych Ukt, b y ł c z ł o w i e k i e m stosunkowo z a m o ż n y m , posia- komorze podłogi nie masz i okna. P u ł a p takiż j a k i w izbie u k ł a d a n y , Z tejże komory jest w y c h ó d na ogródek d r z w i a m i prostemi na b i e gunie i z a s u w ą d r e w n i a n ą opatrzony. L e ż y ten dom m i ę d z y miedzami od wschodu słońca p r z y placu Franciszka K u b i k a . Z drugiej od zachodu starozakonnego J u d k i Berkowicza. Stodoły ani o b ó r o d r ę b nych nie ma, t y l k o chlewek m a ł y przy t y m ż e domu p r z y t k n i ę t y . Z a ś ogrody, pola i ł ą k i do tego domu dopiero zajętego i opisanego należące na s a t y s f a k c j ę zaległego czynszu w y ż e j w y r a ż o n e g o zaległego po dzień świętego czyli po d z i e ń 23 k w i e t n i a 1821 r o k u w ilości z ł o tych 130 groszy 1 dudzież k o s z t ó w prawnych." A k t s p o r z ą d z o n o 10 czerwca 1828 r. Secundo. Stodoła za stawem w ulicy pierwszej bardzo dawno b u dowana, przez p o ł o w ę w w ę g ł y , a przez pół w słupy, długości s ą ż n i 8, a szerokości sążni 5 w sobie mająca. Ze starości w m i e s i ą c u marcu r.b. przez w i a t r z dachu ogołocona została, tak dalece, ani i n t r a t y czynić nie może, ani zboża w n i e j s k ł a d a ć bez reparacji p o przedzonej i łożenia ekspensy nie jest rzeczą p o d o b n ą , p o n i e w a ż same tylko ś c i a n y stoją, gdzie się znajdują, klepisko, podszopie, z o b ó r k ą razem i zapole." A k t s p o r z ą d z o n o 2 czerwca 1828 r. d a j ą c y m dość z n a c z n ą ilość zagospodarowanego pola.). A k t s p o r z ą d z o n o 7 czerwca 1828r. I V . Dom P a w ł a P u l i ń s k i e g o : „Dom pod nrem 1 p o r z ą d k o w y m , a pod nrem 162 p o d ł u g inwentarza, przy ulicy Grobelnej od lat 9 z drzewa r ó ż n e g o budowany, z sieni, izby i komory s k ł a d a j ą c y się. K o m i n na sztagach, s ł o m ą z gliną w y p l a tany. Do k t ó r e g o d o m u w c h o d z ą c od ulicy s ą d r z w i stare na biegunie, Z a ś z sieni do izby d r z w i t a k ż e stare na biegunie z tarcic z k a b ł ą c z kiem ż e l a z n y m . Ta izba bez podłogi, P u ł a p z tarcic. Piec g r z e j ą c y , chleI I I . Dom Leonarda D u d z i ń - bowy piec i k o m i n kuchenny z k a s k i e g o: pą, stare z cegły murowane. Okno „ D o m ten stary obszerny, k t ó r e g o z szybek drobnych szklannych, 9 caściany, z powodu zgniłych przycie- łych, a z reszty w y b i t y c h s k ł a d a 2fi3 �jące się. Z izby do k o m o r y d r z w i stare na biegunie bez żelaza. W tej komorze podłogi nie ma. P u ł a p t y l ­ ko część u k ł a d a n a . Z tej komory jest w y c h ó d na ogród d r z w i a m i p r o stemi opatrzony. Ten dom leży m i ę d z y miedzami od p o ł u d n i a pa­ stwiska miejskiego, a od północy Andrzeja S k r z y p c z y ń s k i e g o . Secundo. Stodoła bardzo stara z drzewa różnego w w ę g ł y dawno budowana. Przyciesi w części i s ł u ­ py w części w y g n i ł y . Dach na d w ó c h sochach wsparty bardzo stary, s ł o ­ m ą poszyty, dziurawy, w a l ą c y się t y l k o popodpierany. Jedno zapole na zboże a w d r u g i m zapolu k o m ó r k a i obórka. Klepisko jedno. D r z w i na p r z e s t r z a ł dwoje, stare i popsute. Dłużnik Paweł Puliński oświad­ czył, iż takowej należności nie jest w stanie ani w y p ł a c i ć ani odrobić. Oprócz tego oświadczył, iż ż a d n e g o b y d ł a czyli inwentarza do g r u n t u p r z y w i ą z a n e g o nie ma. T a k ż e i to powiedział, że pola przez siebie p o ­ siadanego i o g r o d ó w ani na z i m ę ani na w i o s n ę teraźniejszością nie siał, a t a k o w ą n i e r u c h o m o ś ć pod zajęcie poddaje." p u ł a p z r ó ż n e g o drzewa starego u k ł a d a n y . Dach nad tern domem s ł o ­ m ą poszyty jeszcze stary. Secundo. Stodoła od ulicy Ś r e d ­ niej, stara od lat 23. W części w i ę k ­ szej z drzewa tartego, a w części mniejszej z drzewa dartego. Z jed;nej strony w węgły, a z drugie] w s ł u p y budowana. Szerokości sążni 5 i pół, a długości sążni 8 i łokieć. Do k t ó r e j od ulicy w c h o d z ą c jest furtka d r z w i a m i prostemi na bie­ gunie, z jednem t y l k o k ó ł k i e m ż e ­ laznym opatrzona. D r z w i u tej sto­ doły na p r z e s t r z a ł dwoje. Jedne stare od ulicy ale całe jeszcze po­ służyć m o g ą . Z a ś drugie od ogroda bardzo popsute. Ś c i a n a jedna w c z ę ­ ści w ziemię w l a z ł a i dziurawa. W tej stodole klepisko obszerne. Spichlerzyk do chowania z podłogą i p u ł a p e m . D r z w i do tego spichlerzyka dobre na biegunie z z a s u w ą d r e w n i a n ą . Zapole jedno z o b o r ą p r z e g r o d z o n ą , nad k t ó r ą o b o r ą jest rusztowanie z o b l a k ó w i r ó ż n e g o drzewa dartego. P o d o b n i e ż nad k l e ­ piskiem część rusztowania w i ę k s z a z drzewa dartego. Dach s ł o m ą po­ szyty, dziurawy, w części się w a l i i pochyla. Popodpierany. P ł o t u p r z ę ­ sła d w a z o b l a k ó w i żerdzi starych od ulicy stawianego." (Jak z dalszych akt w y n i k a , b y ł to gospodarz zamożny, część pola w y d z i e r ż a w i ł , a część od 20 lat le­ (Z dalszego ciągu w y n i k a , że b y ł żała ugorem.) •to gospodarz z a m o ż n y , zalegał w p ł a c e n i u czynszu w sumie 171 zł A k t s p o r z ą d z o n o 11 czerwca 1828 r. 16 gr, p r z y b y ł e m u k o m o r n i k o w i oś w i a d c z y ł „Iż takowej zaległej na­ leżności ani teraz, a n i potem nie V. D o m Tomasza W a d o w ­ jest w stanie z a p ł a c e n i a . Dlatego s k i e g o : nieruchomy m a j ą t e k pod zajęcie poddaje.") „ D o m przy ulicy N o w y Rynek, A k t s p o r z ą d z o n o 13 czerwca 1828 r. pod n r e m p o r z ą d k c w y m 107 a pod nrem inwentarza 107 sytuowany. Z V I . D o m Magdaleny Furtak', drzewa tartego w węgły r o k u 1820 w d o w y po z m a r ł y m A n t o n i m . budowany, z sieni, izby i komory „ D o m bardzo stary z różnego s k ł a d a j ą c y się. K o m i n e m na szta­ gach, słomą z gliną m i e s z a n ą sta­ drzewa w w ę g ł y budowany, pod wianym, nad dach wywiedzionym, dachem s ł c m ą poszytym, z sieni, opatrzony. L e ż y między miedzami, izby i k o m ó r k i w sieni s k ł a d a j ą c y z jednej strony od p o ł u d n i a B a r t ­ się. Pod nrem b i e ż ą c y m 110, z a ś łomieja Gregulczyka a z drugiej pod nrem i n w e n t a r z o w y m 68 przy strony Jacka Adamczyka od p ó ł n o ­ ulicy N o w y Rynek. Do k t ó r e g o od cy. Do k t ó r e g o z sieni w c h o d z ą c uiicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i p r o ­ d r z w i proste na biegunie z j e d n y m ste na biegunie z a s u w k ą d r e w n i a n ą Z sieni do izby k ó ł k i e m ż e l a z n y m . Z a ś z sieni do z a m y k a j ą c e się. izby, po prawej r ę c e d r z w i lepsze d r z w i lepsze na zawiasach i hakach na biegunie z k l a m k ą i haczykiem żelaznych z w r z e c i ą ż e m i haczykiem ż e l a z n y m do zamykania. W izbie z k a b ł ą c z k i e m ż e l a z n e m i do zamy­ podłogi nie masz. Okna dwa. Jedno kania. W izbie podłogi nie ma. P u ­ bardzo stare popsute a drugie od ł a p z r ó ż n e g o drzewa na b e l k u j e d ­ ogroda cokolwiek lepsze. Obydwa nem i siostrzanie u k ł a d a n y stary. z drobnych szybek szklannych r o ­ Nad sienią p u ł a p z dartego drzewa, bione. P u ł a p na belkach i siostrza­ cienkiego u k ł a d a n y . W izbie piec nie z tarcic u k ł a d a n y . Piec do o g r z e w a j ą c y , k o m i n kuchenny i piec ogrzewania z k a f l i zielonych na chlebowy z cegły murowane, stare. podmurowaniu z cegły stawiony. Z a ś Okno m a ł e jedno, w k t ó r y m jedna piec chlebowy i k o m i n kuchenny t y l k o szybka cała, a w części w i ę k ­ z k a p ą z cegły murowane. W k o ­ szej p o t ł u c z o n e . K o m i n na sztagach, minie jest blacha żelazna. Przy na dach wywiedziony słomą z gliną piecu ł a w k i przybite. Szafka popsu­ pleciony a nad dachem cegłą nadta na g a r n k i , do ściany przybita. murowany. Dach stary słomą p o ­ Z izby do k o m o r y d r z w i z tarcic szyty w części dziurawy. Stoi ten grubych na biegunie z haczykiem domek na c a ł y m placu. i kółeczkiem żelaznemi. W tej k o ­ Secundo. Stodoła m a ł a , stara, o morze podłoga i p u ł a p z różnego drzewa robione, dziurawe. Z tejże j e d n y m zapolu i klepisku pod da­ komory jest wychód na ogród chem słomą poszytym, jeszcze ca­ drzwiami prostemi, z z a s u w ą d r e w ­ łym, z drzewa r ó ż n e g o z jednej n i a n ą opatrzony. Nad sienią jest strony w w ę g ł y a z drugiej w s ł u p y budowana. Długości sążni 3, a sze­ 364 rokości sążni 5 m a j ą c a . W r o t a p o ­ d w ó j n e na p r z e s t r z a ł , stare, do k t ó ­ rej wchodzi się f u r t k ą m a ł ą . Przy jednych w r o t a c h jest w r z e c i ą ż cien­ k i , żelazny z z a t y c z k ą żelazną przy t y m . Przy stodole dotyka się chlew na b y d ł o . Stary z różnego drzewa, w słupy budowany m a ł y . Przy tejże stodole są dwa brogi z daszkami słomianymi." (Z dalszego ciągu wynika, że w d o ­ wa b y ł a uboga, p o s i a d a ł a niewiele pola i o g r o d ó w , zalegała z o p ł a t ą czynszu od 26 lat. W y s o k o ś ć zaleg­ łości w y n i o s ł a w dniu opisania 12 czerwca 1828 r. — 248 zł 12 gr. Przy czym o ś w i a d c z y ł a , że gotowa jest zapłacić l u b odrobić na rzecz d w o r u całą zaległość, lecz teraz „od lat czterech, b ę d ą c słabą nie jest w sposobie, ani w y p ł a c e n i a a n i od­ robienia".) V I I . Dom Katarzyny W i e r z c h o ń k i , w d o w y po zmar­ ł y m Jakubie Wierzchoniu po­ zostałej. „ D o m pod n r e m 173 przy ulicy Kościelnej położony, z drzewa r ż n i ę ­ tego dawno budowany, stary, p o ­ chylony, popodpierany, d u ż y w zie­ m i ę w l a z ł y pod dachem słomą po­ szytym, bardzo starym, d z i u r a w y m . K o m i n na sztagach s ł o m ą z gliną wyplatany nad dach wywiedziony, stary, dziurawy. D o m ten ż sieni, izby i k o m o r y s k ł a d a j ą c y się. Do k t ó r e g o od ulicy do sieni w c h o d z ą c są d r z w i obszerne do zajazdu zdat­ ne, stare, z tarcic na biegunie r o ­ bione bez żelaza. Z sieni zaś po prawej r ę c e do izby i d ą c d r z w i sta­ re na zawiasach i hakach żelaznych z k l a m k ą z e p s u t ą i haczykiem ż e ­ laznym. W izbie była podłoga przed­ tem, a teraz znajduje się w y g n i ł a . P u ł a p z tarcic u k ł a d a n y . Okno j e d ­ no w m a ł e j części t y l k o z drobnych szybek 6. Z a ś w części w i ę k s z e j p o w y t ł u k a n e i d e s z c z u ł k a m i poza­ k ł a d a n e . Piec z k a f l i zielonych sta­ r y stawiany. K o m i n kuchenny z k a ­ p ą i piec chlebowy z cegły m u r o ­ wane, t a k ż e reperacji p o t r z e b u j ą c e . P ó ł k i na g a r n k i 5 do ściany przy­ bite. Z tej izby do komory drzwi proste stare na zawiasach i hakach żelaznych z w r z e c i ą ż e m i skoblem ż e l a z n e m i do zamykania. W tej k o ­ morze k a w a ł k i t y l k o p o d ł o g i w y gniłej znajduje się. Z tej komory jest w y c h ó d na p o d w ó r k o drzwiami prostymi na biegunie opatrzony. Secundo. Stodoła za stawem stara w w ę g ł y budowana. Dach pod s ł o ­ m ą stary, stodoła ta ma w sobie dwa zapola z klepiskiem, do k t ó r e j wrota na p r z e s t r z a ł , stare reperacji p o t r z e b u j ą c e . W tejże stodole znaj­ duje się poszopie, a w t y m poszopiu jest o b ó r k a , k o m ó r k a i spichlerzyk na chowanie zboża." (Jak z dalszych akt wynika, go­ spodyni b y ł a zamożna, a zaległości czynszowe w y n o s i ł y 415 zł 23 gr.) A k t s p o r z ą d z o n o 9 czerwca 1828 r. VIII. Na m a j ę t n o ś c i S t a n i s ł a w a Skrzypca leżał dług zaległych opłat czyn­ szowych w wysokości 187 zł. Zanim �przyszło do l i c y t a c j i dom zgorzał: „tylko się została stodoła o j e d ­ nym zapolu, klepisku i oborze b ę ­ dąca. Do k t ó r e j w c h o d z ą c od ulicy jest furtka dobrze z a m y k a j ą c a się na z a s u w ę d r e w n i a n ą . Ta stodoła jest z drzewa dartego, zdrowego, z przed lat 35. Z jednej strony w węgły, z drugiej strony w s ł u p y budowana. Szerokości ma s ą ż n i 5, długości ma sążni 7 i łokci 1. Ma w r o t a na p r z e s t r z a ł p o d w ó j n e z t a r ­ cic robione jeszcze w dobrym sta­ nie. Klepisko jedno, w k t ó r y m jest dołek na kartofle. Jest t a k ż e k o ­ mora z d r z w i a m i d o b r y m i na zasu­ w ę z a m y k a j ą c a się. W komorze jest podłoga, a na wierzchu p u ł a p do­ bry, u k ł a d a n y . Jest zapole jedno, obora z d r z w i a m i dobrze się zamy­ k a j ą c y m i . W oborze są dwie prze­ g r ó d k i na cielęta lub bydło. W tej oborze zamiast żłobu jest czółno na wysypywanie sieczki dla b y d ł a . Dach nad t ą stodołą ze słomy, d a w ­ no p o k r y t y , bardzo dziurawy, przez co ściany dobrze stawiane bardzo gniją. Ta stodoła reperacji dachu czyli poszycia p r ę d k i e g o potrze­ buje." A k t s p o r z ą d z o n o 10 czerwca 1828 r. N a d e s ł a ł Tomasz Rusek „LITERATURA LUDOWA" — nowy miesięcznik folklorystyczny. Redakcja Polskiej Sztuki L u d o w e j pragnie z a w i a d o m i ć swoich czytel­ ników, że w l u t y m 1957 r. u k a z a ł się wydany przez Polskie T o w a r z y ­ stwo Ludoznawcze pierwszy numer folklorystycznego m i e s i ę c z n i k a „ L i ­ teratura L u d o w a " p o m y ś l a n e g o — jak p o d k r e ś l a to we w s t ę p n y m ar­ tykule Redakcja — jako „ p i e r w s z a w dziejach naszej k u l t u r y p r ó b a czasopisma folklorystycznego", k t ó ­ re „ p r a g n i e zaspokoić potrzeby nauk o w o - s p o ł e c z n e , od dawna ż y w o od­ czuwane, a w t ó r n i e t y l k o d o c h o d z ą ­ ce do głosu w d u ż y c h organach l u ­ doznawczych". W „Literaturze Ludowej" ukazywać się m a j ą : 1. rozprawy i prace naukowe z za­ kresu l i t e r a t u r y ludowej i jej stosunku do narodowej; 2. oryginalne teksty ludowe w po­ staci p i e ś n i , g a w ę d , p o d a ń , bajejc, zagadek, p r z y s ł ó w i t p ; 3. m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e obyczajów T kultury wsi; ,*»~ . 4. recenzje wydawnictw polskich i zagranicznych zł zakresu f o l k ­ loru; 5. sprawozdania z działalności i n ­ stytucji z a j m u j ą c y c h się litera­ turą ludową; 6. k r ó t k i e charakterystyki i sylwety f o l k l o r y s t ó w d a w n y c h i dzisiej­ szych; 7. k r o n i k ę n a j w a ż n i e j s z y c h wyda­ r z e ń ną polu ludoznawstwa i in. Pierwszy numer p o ś w i ę c o n y f o l k ­ l o r o w i p o d h a l a ń s k i e m u przynosi w dziale rozpraw i prac naukowych obok referatu prof. J. K r z y ż a n o w ­ skiego p. t. „ F o l k l o r Podhala w l i ­ teraturze" — wygłoszonego we w r z e ś n i u ub. r. w Zakopanem na zjeździe P T L , k r ó t k i e wspomnienie R. Drojeckiej o drze Tytusie C h a ł u ­ b i ń s k i m oraz a l a r m u j ą c y w swej t r e ś c i głos prof. J. Gajka o zanie­ chanej z niewiadomych przyczyn tak w a ż n e j dla e t n o g r a f ó w i f o l k l o r y ­ s t ó w sprawie reedycji dzieł K o l ­ berga. W dziale d r u g i m „ T e k s t y ludowe" czasopismo publikuje zapisane przez prof. W. Doroszewskiego „ O p o w i a ­ dania p o d h a l a ń s k i e " i „ Ś p i e w a n k i góralskie". W dziale n a s t ę p n y m zamieszczone są: recenzja k s i ą ż k i Andrzeja M e l i c h e r ć i k a p. t. „ J u r a j Janosik bohater w a l k i l u d u S ł o w a c k i e g o przeciw feod a ł o m " oraz notatki na temat w y ­ danego przez G d a ń s k i Dom T w ó r ­ czości L u d o w e j zbioru zagadek k a ­ szubskich p.t. „ O r z e c h e do uceche albo pół t e s ą c a kaszetoskich z a g ó d k " — i w y c h o d z ą c e g o w Cieszynie Cze­ skim m i e s i ę c z n i k a „ Z w r o t " , w k t ó ­ r y m znajduje się stały dział pt. „ Ż y ­ we teksty". Dział s p r a w o z d a ń zamieszcza — jako pierwsze — sprawozdanie Pra­ cowni T e k s t ó w L u d o w y c h P a ń s t w o ­ wego I n s t y t u t u Sztuki. W n a s t ę p ­ nych numerach u k a ż ą się sprawo­ zdania innych o ś r o d k ó w m. i n . Pra­ cowni L i t e r a t u r y L u d o w e j Instytutu B a d a ń Literackich, Pracowni D i a lektologicznej Z a k ł a d u J ę z y k o z n a w ­ stwa P A N oraz Z e s p o ł u Redakcyj­ nego p r a c u j ą c e g o przy P a ń s t w o w y m Instytucie W y d a w n i c z y m nad w y ­ daniem Nowej Księgi P r z y s ł ó w P o l ­ skich w oparciu o dzieło Adalberga. K r o n i k a zawiera n o t a t k ę o K o n ­ ferencji P o d h a l a ń s k i e j zorganizowa­ nej przez P T L we w r z e ś n i u ub. r. Polska Sztuka Ludowa w i t a p o ­ krewne czasopismo z t y m w i ę k s z y m zadowoleniem, że b ę d ą c pismem po­ ś w i ę c o n y m g ł ó w n i e sztuce ludowej niewiele miejsca p r z e z n a c z a ć m o g ł a na rozprawy z zakresu l i t e r a t u r y ludowej a jeszcze mniej na „ ż y w e teksty". W w y n i k u intensywnej pracy zfoierawczej w terenie rosły w ostatnim okresie gromadzone przez szereg p l a c ó w e k zbiory p i e ś n i oraz mate­ r i a ł y z zakresu prozy ludowej, nie­ jednokrotnie bardzo p i ę k n e i cie­ kawe, k t ó r e w większości w y p a d ­ k ó w zalegały p ó ł k i archiwalne i m i ­ mo istniejącego znacznego na nie zapotrzebowania społecznego, u k a ­ zywały się przeważnie bardzo rzadko. Fakt powstania specjalnego pisma, k t ó r e m . i n n y m i i te potrzeby za­ spokoić pragnie, n a l e ż y p r z y j ą ć z r a d o ś c i ą i uznaniem dla jego i n i ­ cjatorów. A . W. 3«5 �CZASOPISMA P A Ń S T W O W E G O I N S T Y T U T U S Z T U K I W A R S Z A W A , U L . D Ł U G A 26 SZTUKA I K R Y T Y K A , kwartalnik, ponad 200 str. druku, w tym kilkadziesiąt calostronicowyeh reprodukcji dzieł sztuki polskiej i obcej. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, rocz­ na — 96 zł. B I U L E T Y N HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł. roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, dwumiesięcznik poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 64 str dużego formatu, bogata szata ilustracyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenu­ merata półroczna 54 zł, roczna — 108 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 160 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. KWARTALNIK FILMOWY, ponad 90 str. druku, merata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenu­ MUZYKA, kwartalnik, około 170 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Prenumeratę przyjmuje: 1. Przedsiębiorstwo Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", przy czym: a) osoby oraz instytucie i zakłady wpłacają prenumeratę przez urzędy pocztowe i listonoszy; b) instytucje i zakłady mające swą siedzibę w miejscowościach, w których znajdują się oddziały wzgl. dele­ gatury „Ruchu" — wpłacają prenumeratę w tych oddziałach; cl instytucje centralne zamawiające prenumeratę dla jednostek podległych oraz osoby prywatne zgłaszają prenumeratę w Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" w Warszawie, ul. Srebrna 12, PKO 1-6-100020. Termin zgłaszania przedpłat do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty Zlecenia na wysyłkę Wydawnictw za granicę przyjmuje Przedsiębiorstwo Kolportażu Wydaw­ nictw Zagranicznych „Ruch", Warszawa, Wilcza 46. 2. Prenumeratę przyjmują również wszystkie większe księgarnie „Domu Książki" (m. jn. księgarnie wymienione w punkcie „Sprzedaż"), w każdym terminie, oraz 3. Państwowy Instytut Sztuki, Warszawa, ul. Długa 26, konto w NBP, V O/M, Warszawa, nr 1529-91-20, cz. 18, dz. 5, rozdz. 19. Prenumerator podaje wyraźnie swe nazwisko i adres oraz tytuł czasopisma. SPRZEDAŻ 1. Wszystkie czasopisma są do nabycia w następujących księgarniach „Domu Książki".' Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 7, ul. Piękna 31131, ul. Kredytowa 9, ul. Nowy Świat 49 ul. Puławska 1, ul. Mickiewicza 27. Białystok, ul. 1 Maja 24. Bydgoszcz, ul. 1 Maja 5. Gdańsk, ul. Grunwaldzka 8. Katowice, ul. 3 Maja 12, ul. Warszawska 11. Kielce, ul Sienkiewicza 30. Koszalin, ul. 1 Maja 15. Kraków, Rynek Główny 23, ul. Podwale 6, PI. Mariacki 9. Lublin, ul. Krak. Przedmieście 29. Łódź, ul. Piotrkowska 86, 102a, 47. Olsztyn, PI. Wolności 2/3. Opole, ul. Ozimska 8. Poznań, ul. Armii Czerwonej 69, ul. 23 Grudnia 20, ul. Marcinkowskiego 21. Radom, ul Żeromskiego 1. Rzeszów, ul. 3 Maja 2. Szczecin, ul. Wojska Polskiego 25. Toruń, ul. Rynek Staromiejski 31. Wrocław, ul. Rynek 14, ul. Kuźnicza 42. ul. Stalingradzka 33. Zako­ pane, ul. Krupówki. Zielona Góra, ul. Żeromskiego 16, ul. Karola Marksa 2. 2. Czasopisma Państwowego Instytutu Sztuki „Ruchu". są również do nabycia w większych kioskach 3. Egzemplarze z lat ubiegłych można nabywać w sklepach z prasą antykwaryczną w War­ szawie, ul. Wiejska 14, ul. Puławska 108. Zamówienia spoza Warszawy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", Dział Sprzedaży Prasy Antykwarycznej w Warszawie, ul. Srebrna 12. 4. Egzemplarze aktualne i dawne są również do nabycia w Państwowym Instytucie Warszawa, ul. Długa 26. Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 2. W-wa, Podchorążych 39, Zam. 83. Pap. ilustr. kl. I I I 100 g A 1 + karton biały kl. I I I 220 g A 1. Nakład 3 500 egz. Sztuki, B-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3c37de094dad3c984775c82abccbbff.pdf 15089cb4bd69d0b9f1ba7699a5532a30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4545 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource szopka krakowska szopka ludowa - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4225 Title A name given to the resource XX konkurs szopek w Krakowie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17,z.1, s.56-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Ewa Fryś-Pietraszkowa XX KONKURS SZOPEK W KRAKOWIE W dniu 14 grudnia 1962 r. został rozstrzygnięty X X z kolei, a X V I I I po wojnie konkurs na najpięk­ niejsze szopki krakowskie, zorganizowany, jak po­ przednie, przez Muzeum Historyczne miasta Krako­ wa. Mimo fatalnych warunków atmosferycznych tłu­ my publiczności oglądały szopki zgromadzone trady­ cyjnie na stopniach pomnika Mickiewicza na kra­ kowskim Rynku. Szopek było w tym roku rekordowo dużo — bo aż 73. Wśród 64 autorów szopek było m. in. 20 uczniów szkół podstawowych i średnich, 2 studentów, 24 pracowników fizycznych i 4 ren­ cistów. I nagrody przyznano 3 szopkom, I I nagrody — 6, I I I nagrody — 15, wyróżnienia — 41 szopkom. Na­ grody pierwsze zdobyli: Zygmunt Grabarski — me­ chanik, mgr inż. Zbigniew Grzech, Stanisław Paczyń56 �4 5 ski — ślusarz, Ferdynand Sadowski — elektryk z Nowej Huty. Wykonane przez nich szopki mają wyraźne cechy indywidualne i bardzo różnią się między sobą. Dużą, 5-wieżową szopkę Grabarskiego (il. 6) cechu­ ją trafne proporcje oraz ładny zestaw kolorów. Dolna część budynku, utrzymana w srebrzystych odcieniach, mieści obszerną scenkę, na której można wystawiać widowiska lalkowe. Kontrastują z nią korzystnie wielobarwne wieże. Grabarski pokazał w swej szopce niewielki zestaw interesujących lalek, częściowo zme­ chanizowanych — grupę kolędników z turoniem, ży­ dem i gwiazdą. Szopkę Zbigniewa Grzecha (il. 1) cechują co praw­ da tradycyjne proporcje, ale jest ona poza tym wy­ jątkowo strzelista i lekka. Twórca wkomponował w nią wiele elementów gotyckich. Wykonana b. pre­ cyzyjnie, z olbrzymim nakładem wysiłku, zawiera mnóstwo drobnych szczegółów dekoracyjnych (arka­ dy, laskowanie, kanelowanie itp.), poza tym oklejona jest różnokolorową folią, nakładaną w małych płat­ kach, i stonowana srebrem. Mogłaby wydawać się przeładowana, gdyby nie umiejętne oświetlenie, które świetnie różnicowało bryłę, wydobywając urok po­ szczególnych detali. W ogólnym efekcie dawała wra­ żenie bajkowego zjawiska, wyróżniając się wśród innych szopek. Ferdynand Sadowski, który przed kilku laty wy­ stąpił po raz pierwszy na konkursie z szopką sre­ brzystą, nie odznaczającą się wybitniejszymi walo­ rami, w tym roku zaprezentował szopkę świadczącą o wyraźnym rozwoju własnego stylu. Szopka jego ma dobrą sylwetę i ładnie pod względem plastycznym rozwiązany fronton. Pewne wątpliwości budziła je­ dynie forma wież bocznych, może zbyt mocno zwęża­ jących się na każdej kolejnej kondygnacji. Czwarta nagrodzona szopka, Stanisława Paczyń­ skiego, ma budowę trochę nieregularną, trzy wieże oraz podstawę zakomponowaną z elementów barba­ kanu i murów obronnych Krakowa. Hełmy wież bocz­ nych ozdobione są Wieńcami trochę za dużych wie­ życzek. Oklejona folią w kolorach kontrastujących, z przewagą ostrej zieleni i bordo, stanowiła całość bardzo wdzięczną. Na obrotowej scence autor umieścił figurki krakowiaków, mieszczan i przekupki, po bo­ kach wnęki — lajkonika i Twardowskiego na ko­ gucie. Wieloletni leaderzy konkursów, Franciszek Tar­ nowski i Zdzisław Dudzik, nie utrzymali w tym roku prymatu i musieli się zadowolić drugimi nagro­ dami. Dudzik otrzymał nagrodę przede wszystkim z uwagi na duży zestaw 22 doskonałych lalek, gdyż sama szopka nie należała do zbyt udanych tak pod II. 1. Szopka, wys. 130 cm, I nagr. Wyk. Zbigniew Grzech, mgr inż., lat 75. II. 2. Szopka, wys. 77 cm. Wyk. Adam Łukaszewski, lat 57. II. 3. Szopka, wys. 1 m. III nagr. Wyk. Kazimierz Pysz, rymarz, lat 20. II. 4. Tegoż autora szopka, wys. 19 cm. II. 5. Szopka, wys. 130 cm. III nagr. Wyk. Witold Głuch, mecha­ nik, lat 33. 57 �II. 6. Szopka, wys. 220 cm. I nagr. Wyk. Zygmunt Grabarski, mechanik, lat 50. II. 7. Szopka, wys. 85 cm. Wyróżnienie. Wyk. Kazimierz Szulc, rencista, lat 65. II. 8. Szopka, wys. 50 cm. Wyróżnienie. Wyk. Jacek Kudłek, uczeń kl. III, lat 10. II. 9. Szopka, wys. 140 cm. II nagr. Wyk. Adam Kudas, ślusarz, lat 50. II. 10. Szopka, wys. 32 cm. III nagr. Wyk. Michał Przeworski, śpiewak Filharmonii, lat 24. II. 11. Szop­ ka, wys. 63 cm. Wyk. Mieczysław Szczepański, prac. umysł., lat 37. II. 12. Szopka, wys. 165 cm. III nagr. Wyk. Rudolf Kozina, kierowca, lat 37. �względem kształtu jak i koloru. U Tarnowskiego już od paru lat dawał się zauważyć spadek iormy twór­ czej. Tym razem pokazał on niewielką szopkę, w ład­ nych złocistych odcieniach, wykonaną jak zawsze precyzyjnie. Zastrzeżenia budziła jednak jej forma, gdyż wąskie wieże niekorzystnie kontrastowały z ciężkim korpusem. W drugiej grupie nagród zna­ lazły się ponadto: smukła, mocna w kolorze szopka Jana Jędrszczyka, poprawna, ale mało indywidualna szopka Adama Kudasa, oraz szopki Wacława Morysa i Włodzimierza Łysaka. W tej ostatniej, 3-wieżowej wąskiej i smukłej szopce zwracało uwagę ładne zestawienie barw: szafiru, czerwieni oraz złota i srebra. Wśród wystawionych szopek znalazła się duża stosunkowo ilość rozwiązań bardzo dobrych i co najmniej poprawnych. Większość eksponatów cecho­ wały dobrze wyważone proporcje poszczególnych ele­ mentów, a także wielopłaszczyznowe zaprojektowanie frontonu. O stałym podnoszeniu się poziomu szopek można się łatwo przekonać, zestawiając prace współ­ czesne z pokazanymi porównawczo na wystawie po­ konkursowej najlepszymi dawnymi szopkami. Nie jestem pewna, czy najlepsze szopki sprzed kilku lat uzyskałyby obecnie drugie, czy choćby trzecie na­ grody. Wyróżniana przez sąd konkursowy na przestrzeni wielu lat forma szopki o charakterze świeckim, jako scenki dla dziecięcego teatrzyku lalek, forma, która szczytowe powodzenie osiągnęła w latach 1959—60, utrzymuje się nadal, ale w tym roku nie było w tym zakresie nowych pomysłów czy większych osiągnięć. Zanotowano tylko kilka bardzo dobrych kompletów lalek, m. in. w szopkach wspomnianych już twór­ ców Dudzika i Grabarskiego, a także Włodzimierza Malika. Ponadto stałe miejsce znalazły sobie już od lat w krakowskiej szopce legendarne postacie Kra­ kowa: lajkonik ze świtą, Twardowski na kogucie czy na księżycu oraz charakterystyczne postacie współ­ czesne, jak przekupka, trębacz z wieży kościoła Mariackiego, czy latarnik — opiekun latarń gazo­ wych. Dodać należy, że wielu szopkarzy wykonuje do swoich szopek drewniane lalki i figurki, które stopniowo nabierają cech dobrej rzeźby o charak­ terze ludowym. Ciekawostkę stanowi fakt, że wzrasta stale ilość zgłaszanych na konkursy szopek-miniaturek — w gra­ nicach od 30 do... 1 cm wysokości. Niektóre z nich, np. 19-centymetrowa szopka Kazimierza Pysza ( I I I na­ groda, ił. 4), a także szopeczki Lucyny Kalita, Michała Przeworskiego ( i i 10), czy Macieja Moszewa — stanowiły prawdziwe małe arcydzieła. Jak co roku, tak i obecnie zgłoszono prace wy­ kraczające poza ramy konkursu na szopkę k r a ­ kowską, jak np. model kościoła Mariackiego, ołtarza Wita Stwosza (ii. 11), szopka w kształcie ra­ kiety kosmicznej (ił. 7), czy rodzaj makiety nowoczes­ nego kościółka (ił. 2). Wszystkie szopki tego typu zostały przez jury zdyskwalifikowane. Na koniec warto wspomnieć o zasłużonych twór­ cach szopek, których śmierć usunęła w ostatnich latach z grona uczestników konkursów, a miano­ wicie: nestora krakowskich szopkarzy Władysława Owsińskiego, Antoniego Wojciechowskiego i Włady­ sława Wiatra. Dwaj pierwsi byli odznaczeni za swą twórczość szopkarską Złotą Odznaką miasta Kra­ kowa. Fot. Jan 10 Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/edaab546f67c745c56e5e66e0a2282b3.pdf 846b5093827fdcd537c4d6626e39df44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4546 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource wspomnienie pośmiertne Świeży, Janusz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4226 Title A name given to the resource Zmarł Janusz Świeży/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.1, s.60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZMARŁ JANUSZ ŚWIEŻY Kim był Janusz iSwieży? Z wykształcenia — pla­ stykiem, utalentowanym malarzem i grafikiem, z po­ wołania — pedagogiem, z zamiłowania zaś — miłośni­ kiem sztuki ludowej i jej badaczem. Janusz Świeży, a ściślej — Jan Franciszek Świe­ ży, gdyż tak podaje jego metryka, urodził się 3.X.1884 w Horyńcu koło Lwowa. Do szkół podsta­ wowej i średniej uczęszczał we Lwowie, gdzie ukoń-> czył w 1906 r. oddział malarstwa dekoracyjnego w 4-letniej Państwowej Szkole Przemysłowej. Roz­ poczęte studia malarskie kontynuuje Świeży w Kra­ kowie, w Akademii Sztuk Pięknych, pod kierun­ kiem profesorów Józefa Unierzyskiego i Wojciecha Weissa. Po skończeniu w 1911 r. studiów, Świeży obraca się w kręgu malarskiej cyganerii, usiłując żyć ze swojej sztuki. We wrześniu 1914 r. został po­ wołany do wojska, gdzie pozostawał do ukończenia wojny w 1918 r. Nie była to jednak, jak na czasy wojenne, służba zbyt ciężka, skoro w tym właśnie czasie widzimy go w Lublinie — projektującego pla­ katy dla Wydziału Narodowego, odnawiającego freski w kaplicy św. Trójcy na Zamku i uczącego rysunku w Polskiej Szkole Zawodowej. Lata te, spędzone w Lublinie, zaważyły na całym późniejszym życiu Świeżego. Tu po raz pierwszy zetknął się z pracą dydaktyczną, której nie porzu­ cił już do ostatnich chwil życia, tu wreszcie zrodziły się jego zainteresowania sztuką ludową, którym rów­ nież pozostał wierny do końca. Grunt dla tych zainteresowań przygotowała nie­ wątpliwie „młodopolska" atmosfera z czasu studiów. W Krakowie wyrażała się ona m. in. malowaniem przez artystów „bajecznie kolorowej" wsi podkra­ kowskiej, zaś w środowisku lwowskim, z którym Janusz Świeży był z natury rzeczy silnie związany —• zainteresowaniem nie mniej barwną Huculszczyzną. Jeszcze w czasie studiów odbywał Świeży często wycieczki konne w góry Huculszczyzny, skąd — zgodnie ze swymi zamiłowaniami do sztuki dekora­ cyjnej — przywoził wspaniale wykonane akwarelą plansze, przedstawiające barwne huculskie pisanki, krajki, hafty, czy kożuchy, czego ślad znajdziemy w ilustracjach publikowanych w „Polskiej Sztuce Stosowanej" i w „Rzeczach Pięknych". 60 W czasie pobytu w Lublinie podczas I wojny światowej nawiązał Janusz Świeży kontakt ze Stani­ sławem Dylewskim, ówczesnym przewodniczącym Ko­ misji Towarzystwa Muzeum Lubelskiego i wkrótce tak zbliżył się do Muzeum, że pełnił w nim niemal funkcję kustosza-wolontariusza. Coraz wyraźniej kry­ stalizujące się zainteresowania etnograficzne Świeżego umiejętnie podsycał wybitny teatrolog, Stanisław Dą­ browski, który w owym czasie przebywał w Lublinie i z dużym zapałem gromadził materiały do sztuki ludowej Lubelszczyzny. Część tych materiałów zosta­ ła przez niego opublikowana („Pasy lubelskie", „Pi­ sanki lubelskie" z ilustracjami J. Świeżego), reszta przepadła podczas I I wojny światowej. Badania tere­ nowe, zapoczątkowane wspólnie z St. Dąbrowskim, kontynuował później J. Świeży na własną rękę. Gdy po paru latach nauczycielskiej tułaczki (Mińsk Ma­ zowiecki, Sosnowiec, Krasnystaw) wrócił w 1922 r. na stałe do Lublina, zajął się gorliwie pracą badaw­ czą w zakresie ludowej twórczości plastycznej, w szczególności zaś ludowymi strojami Lubelszczyzny, do czego czuł się szczególnie powołany jako wykła­ dowca kostiumologii w Zawodowej Szkole Przemy­ słowo-Handlowej. Większość prac publikowanych przez J. Świeżego dotyczy tego właśnie zagadnienia („Ubiór i haft krzczonowski" — Lublin 1938, „Strój krzczonowski" — PTL, 1952, „Strój podlasko-nadbużański" — PTL, 1958, „Stroje ludowe Lubelszczyzny" — Warszawa 1954). W „Polskiej Sztuce Ludowej" opublikował bardzo interesujący artykuł pt. „Swiątkarze biłgorajscy" (1947), którym wykazał besensowność twierdzeń o „anonimowości sztuki ludowej", dając przykład, jak można wydobyć z niepamięci nazwiska ludowych twórców i określić ich artystyczny dorobek. Niezbyt liczna spuścizna drukowana, pozostała po Januszu Świeżym, nie daje pojęcia o bogactwie zgro­ madzonych przez niego materiałów w postaci zapis­ ków, rysunków i fotografii. Dobry fotograf (w czasie okupacji, gdy mu w Lublinie hitlerowcy następowali na pięty, przeniósł się do Łęcznej, gdzie prowadził na podstawie karty rzemieślniczej zakład fotogra­ ficzny), od 40 lat utrwalał na taśmie zabytki ludowej �architektury, rzeźby, fotografował stroje ludowe, chło­ pów przy pracy itp. Powstało w ten sposób archiwum o dużej wartości naukowej. Większość bowiem zdjęć Świeżego stanowi dziś dokument jedyny i niepowta­ rzalny. Poza pracą naukową J. Świeży prowadził jako etnograf bardzo żywą i rozległą działalność społecz­ ną. Był długoletnim prezesem Lubelskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Towarzystwa Teatrów i Chórów Ludowych, współ­ pracował blisko z Muzeum Lubelskim, Wydziałem Kultury WRN i lubelskim Domem Kultury, pomagał w organizowaniu konkursów i wystaw sztuki ludo­ wej, wygłaszał na terenie Lublina i województwa mnóstwo odczytów i pogadanek na tematy etnogra­ ficzne, współpracował z zespołami pieśni i tańca, K W roku 1960 Janusz Świeży nawiązał bliższy kon­ takt z Katedrą Etnografii i Etnologii UMSC w Lub­ linie, gdzie prowadził naukę rysunku dla studenfów, zdobywając sobie, dzięki walorom osobistym i nie­ zwykłej sumienności w pracy, ogólną sympatię wśród kolegów i uczniów. Zgon J. Świeżego, który po krót­ kiej nieuleczalnej chorobie nastąpił w dniu 9 paź­ dziernika 1962 r., okrył głęboką żałobą wszystkich, którzy kiedykolwiek zetknęli się z tym wartościowym i do głębi dobrym człowiekiem. Roman zjazdy Doroczny, ogólnopolski Zjazd PTL odbył się w 1962 r. w Łańcu­ cie w dniach od 28 do 30 wrześ­ nia. Tematyka naukowa Zjazdu poświęcona była zagadnieniom l u doznawstwa Rzeszowszczyzny. Wy­ głoszone zostały następujące refe­ Reinfuss K N Opieka nad plastyką ludową sprawowana w 1962 r. przez Ze­ spół do Spraw Sztuki Ludowej MKiS koncentrowała się, podobnie jak w latach ubiegłych, głównie na zagadnieniach organizacji wy­ staw i konkursów, przydzielaniu stypendiów szczególnie uzdolnio­ nym twórcom ludowym oraz udzia­ le w konferencjach, zjazdach itp., poświęconych sprawom związanym ze sztuką ludowa. W ciągu roku zorganizowano ogółem 24 konkursy i wystawy. Przyznano 180 nagród na sumę 144 600 zł. Zakupiono na wystawach 969 eksponatów dla muzeów za sumę 204 950 zł. Przyznano 64 sty­ pendia na sumę 100 300 zł. Kontynuowano również ścisłą współpracę z CPLiA i PTL. Z inicjatywy lub przy pomocy Zespołu prowadzone były penetra­ cje terenu i badania sztuki ludo­ wej. Na terenie woj. olsztyńskiego przeprowadzono przygotowania do konkursu pamiątkarstwa; na tere­ nie woj. poznańskiego i bydgoskiego prowadzone były badania przygo­ towawcze do wojewódzkich wystaw sztuki ludowej; przy pomocy Ze­ społu Muz. Etnograficzne we Wroc­ ławiu przeprowadziło na terenie Dolnego Śląska badania współczes­ nej plastyki obrzędowej, a Woj. Dom Twórczości Ludowej w Gdań­ sku wykonał dokumentację hafciarstwa kaszubskiego w celu przy­ gotowania retrospektywnej wysta­ wy haftu. Konferencje, projektując dla nich stroje ludowe. Zasługą Świeżego było wskrzeszenie i wprowadzenie na scenę stroju krzczonowskiego, który stał się dziś reprezentacyj­ nym ubiorem ludowym Lubelszczyzny. raty: prof. dra Józefa Burszty „Podłoże historyczne kształtowania się kultury ludowej wsch. Rze­ szowszczyzny", doc. Franciszka Ko­ tuli „Typy budownictwa wiejskie­ go w Rzeszowskiem", dr Olgi Gajekowej i mgr Jadwigi Kleczkowskiej „Problemy etnograficzne i folk­ lorystyczne w nauczaniu języka polskiego" oraz kilka komunika­ tów naukowych (mgr Antoni Kunysz „Badania nad średniowiecz­ nym osadnictwem Rzeszowszczyz­ ny", Jan Micał „Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem", mgr Te­ resa Szetela „Lasowiackie piece malowane", mgr Irena Kłak „Współ­ czesne garncarstwo ludowe w po­ wiecie łańcuckim", dr Władysław Balicki „Lecznictwo ludowe w re­ jonie łańcuckim" i „Zbiory etno­ graficzne z terenu łańcuckiego"); ponadto złożono informacje o pra­ cach muzeów w Przemyślu, Sanoku, Rzeszowie i Jarosławiu. Podczas narady pokazano liczne prace rzeźbiarzy przywiezione przez nich do CPLiA. W pierwszym dniu narady odczyt dla przybyłych 30 rzeźbiarzy wygłosił prof. dr Tadeusz Seweryn. W drugim dniu dokonano przeglądu i oceny przy­ wiezionych prac, po czym nastąpiła dyskusja, którą zapoczątkowała dłuższa wypowiedź red. A. Jackow­ skiego. Zebrani wysłuchali rów­ nież podczas narady wypowiedzi przedstawicieli CPLiA na temat organizacji zakupów, spraw surow­ ca itd. Organizatorzy umożliwili twórcom ludowym zwiedzenie War­ szawy oraz zbiorów sztuki ludo­ wej w Muz. Kultur Ludowych w Młocinach. Rzeźbiarze zamieszkali w Domu Chłopa. Po obradach rzeź­ biarze udzielali wywiadów dzien­ nikarzom i sprawozdawcom Radia. Nakręcono również film dla Tele­ wizji i dla Kroniki Filmowej. W obradach wzięli udział przed­ stawiciele Min. Kultury i Sztuki. W czasie Zjazdu otwarta została pierwsza ekspozycja Muzeum Re­ gionalnego Ziemi Łańcuckiej w Łańcucie, powstałego z inicjatywy PTL, oraz pokonkursowa wystawa ceramiki ludowej z Medyni Gło­ gowskiej, Pogwizdowa i Zalesia (recenzję wystawy zamieścimy w nrze 3/4). Wśród przybyłych na naradę rzeźbiarzy znaleźli się m. in. Ign. Kamiński, Jan Lamęcki, Marian Ruszkowski, Stanisław Dużyński, Wincenty Krajewski, Feliks Czaj­ kowski, Zygm. Skrętowicz, Teofil Kożuchowski, Wiktor Rysio, Adolf Milczanowski, A. i B. Grabscy. Konkursy Narada rzeźbiarzy ludowych współpracujących z CPLiA odbyła się w dniach 4 i 5 grudnia w War­ szawie. Celem zorginizowanej przez CPLiA pierwszej tego tvpu imprezy było omówienie wspólnie z samymi twórcami problemów artystycznych i warsztatowych ich pracy, sytuacji materialnej i wa­ runków bytowych, a także spraw związanych ze sprzedażą rzeźb przez CPLiA w kraju i za granicą. i wystawy Wystawa sztuki ludowej pow. brzezińskiego eksponowana była w październiku i listopadzie w Brze­ zinach, a następnie przeniesiona została do Tomaszowa Mazowiec­ kiego. Wystawę poprzedziły bada­ nia terenowe zorganizowane przez Muzeum Etnograficzne w Łodzi i w Tomaszowie Maz. Ogółem zgromadzono ponad 500 zabytko­ wych i współczesnych eksponatów z dziedziny tkactwa, garncarstwa, zdobnictwa wnętrz, stroju. Wysta61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f22319839b3d3b8673b207d6718f0fd.pdf 0019a12f806dfb862ab10bcc71f509a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4540 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4220 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.1, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa I N S T Y T U T S l f U K i j> A N ROK X V i! 1963 NR 1 �TREŚĆ Michał Walicki Mistrz jodłowego kościoła Aleksandra Jan Jacher-Tyszkowa Lamęcki, rzeźbiarz i . . . . 3 pamiętnikarz z Dąbrowy Zielonej 15 Bożena Żukowicz Ceramika Józefa 35 Małgorzata Matuskówna Technika tkania dywanów przetykanych we wsi Ogniwo (pow. łukowski) i okolicy 43 Stan liczebny rzemiosł ludowych w Czę­ stochowie w X I X wieku . . . . 54 X X konkurs szopek w Krakowie 56 Kaźmierczaka . . . Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO Franciszek Sobalski SPRAWOZDANIA Ewa Fryś-Pietraszkowa . WSPOMNIENIE POŚMIERTNE Roman Reinfuss Zmarł Janusz Świeży 60 KRONIKA 61 SUMMARY OF ARTICLES 63 PE3JOME 64 Na okładce: Jan Lamęcki, Głowa św. Antoniego (jragm. rzeźby). Fot. Michał Maśliński. Na stronie tytułowej: Józef Kaźmierczak, „Krug", ceramika glazuro­ wana, wys. 12,5 cm. Fot. Jan Swiderski. min �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI P A N R O K X V I I 1963 NR 1 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr Wacław Sułkowski, redak­ tor techniczny: Maria K l u kowska, układ graficzny: J. Jarnuszkiewicz. Tłuma­ cze: Doris Ronowicz (ang.), Radosław Szaczkus (ros.). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe , Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92a64a0b021f2ff1f19e26dc01f68744.pdf 83ae775a4cd68debe5a342bfc2f7b71c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3727 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3501 Title A name given to the resource Sprawozdania z wystaw/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 336-339 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Fragment ekspozycji wystawy sztuki ludowej w Łęczycy. OBJAZDOWA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO OLGA MULKIEWICZ W dniach od 16 — 30.IX.1956 r. otwarta b y ł a w Łęczycy wystawa sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a ł ó d z kiego. Wystawa ta, zorganizowana przez W y d z i a ł K u l t u r y W.R.N. przy w s p ó ł p r a c y Muzeum Etnograficznego w Łodzi oraz m u z e ó w w Ł o w i czu i Łęczycy, m i a ł a d a ć obraz rozw o j u sztuki ludowej w ostatnim dziesięcioleciu i opieki, j a k ą się t ę dziedzinę k u l t u r y otacza. Jako wystawa objazdowa docierała ona kolejno do w i ę k s z y c h miast powiatowych w o j e w ó d z t w a łódzkiego, niejednokrotnie otwierając ludziom oczy na nieznane i m d o t ą d p r ó b i e my. U z n a ć n a l e ż y za bardzo słuszne, że zasadniczym zagadnieniem, k t ó re s t a n o w i ł o niejako oś wystawy, był strój ludowy i tkanina. Stroje eksponowano w sposób ciekawy" i z uwzględnieniem różnorodnych typów: najbogaciej reprezentowany strój ł o w i c k i — z a r ó w n o w s p ó ł czesny j a k i dawny — pokazany był w zestawach kobiecych i m ę s kich. Ciekawsze, bardziej ozdobne części stroju, j a k np. haftowane koszule czy „ r ę k a w k i " , wystawione były na osobnym ekranie. S t r ó j r a w s k i r ó w n i e ż pokazany b y ł w paru starszych i w s p ó ł c z e s n y c h zestawach. Ciekawy, bo w terenie j u ż nie spotykany, jest m ę s k i s t r ó j z okolic Łęczycy' s k ł a d a j ą c y się z krótkiego, do pasa sięgającego „ s p a n c e r a " z zielonej w e ł n y w poprzeczne czerwone p r ą ż k i , spodni r ó w n i e ż zielonych w węższe czerwone paseczki, krojonych „z far- 336 tuszkiem" tak j a k łowickie, oraz tkanego pasa. T k a n i n y s t a n o w i ł y z a r ó w n o przedmiot ekspozycji, j a k i element dekoracyjny, zwłaszcza jeśli chodzi o p i ę k n e w kolorze nospy. Wystawioną była r ó w n i e ż tkanina przetykana biała, kolorowe k i l i m y , pasiaki i tkaniny w „koziołki". P r a c ę i r o z w ó j spółdzielni tkackich, przede wszystkim C P L i A , u k a z y w a ł y t a k ż e plansze p o ł ą c z o n e z w y k r e s a m i i fotografiami. Dział sztuki ludowej reprezentowany niezwykle bogato s t a n o w i ł y wycinanki, najczęściej p o c h o d z ą c e z ostatniego k o n k u r s u zorganizowanego w m a j u br. w Ł o w i c z u ; w pierwszej sali były one obok paru p a j ą k ó w j e d y n y m i eksponatami, a ekspozycję ich starannie opracowano. Na osobnych ekranach przedstawiono w y c i n a n k i w e d ł u g poszczególnych r e g i o n ó w , zastosowano t a k ż e podział ze w z g l ę d u na f o r m ę , w y o d r ę b n i a j ą c kodry, k w i a t y naklejane itp. W drugiej sali w y c i n a n k i pełniły rolę elementu dekoracyjnego. Starannie zebrane eksponaty z zakresu ceramiki dają p r z e g l ą d o ś r o d k ó w garncarskich całego województwa. Zgodnie ze stanem rzeczywistym w terenie, na wystawie jest m a ł o , bo zaledwie k i l k a , rawskich pisanek dwukolorowych i t y l k o p a r ę r z e ź b , w t y m „ M ł o d a w i e ś " Józefa Grzegorego ze Złakowa Borowego, „ K s i ę ż a c y " Kotlarskiego z R ó ż y c oraz „ Ż n i w i a r k a " nieznanego autora, Nie pokazano natomiast z u p e ł nie ani meblarstwa, k t ó r e na t y m obszarze jest d o ś ć ciekawe (np. malowane skrzynie), ani architekt u r y . B r a k j a k i e j k o l w i e k fotografii czy r y s u n k u domu, a zamieszczenieich p r z y c z y n i ł o b y się p r z e c i e ż do uzyskania bardziej p e ł n e g o obrazu k u l t u r y wsi. , . , . " e r w s z a saia wystawy, p o s w i ę . wycinance, jest n i e w ą t p l i w i e p r z e ł a d o w a n a w y k r e s a m i i planszaobrazującymi [° "czDy org » °wanycn Korusursow, uosc przyznanycn n a g r ó d czy momenty dekorowania t w ó r c ó w ludowych. Dość p o w a ż n y m zarzutem wobec ekspozycji wystawy jest n i e z u p e ł nie jasne w y o d r ę b n i e n i e poszczególnych r e g i o n ó w ; tak np. stroje łowickie przemieszane są z r a w s k i m i z a r ó w n o w u k ł a d z i e stoisk, jak i na ekranach T p o s z c z e g ó l n y m i elementami. Jedynie stoisko ł ę czyckie p o ś w i ę c o n e jest regionowi w całości, u k a z u j ą c s t r ó j , garncarstwo, koszykarstwo; w innych w y padkach nie trzymano się tej zasady dzieląc eksponaty w e d ł u g zag a d n i e ń . T y p o w y m p r z y k ł a d e m pomieszania o ś r o d k ó w jest stoisko ceramiki, bardzo ł a d n i e r o z w i ą z a ne plastycznie, jednak o u k ł a d z i e z u p e ł n i e chaotycznym, nawet jeżeli idzie o poszczególne pracownie, M e t r y c z k i przy "eksponatach są na ogół bardzo d o k ł a d n i e datowane, w n i e k t ó r y c h jednak wypadkach, np. przy stroju r a w s k i m , zapewne przez przeoczenie brak ich z u p e ł - c o n a w a l z z s t �nie. Zamieszczona na p o c z ą t k u ma­ pa o ś r o d k ó w sztuki ludowej w o j e ­ w ó d z t w a łódzkiego nie jest opraco­ wana z n a l e ż y t ą d o k ł a d n o ś c i ą , za­ znaczono na niej t y l k o ilościowo o ś r o d k i garncarskie, tkackie i w y c i nankarskie, nie p o d a j ą c nazw miejs­ cowości ani t e ż nie o b j a ś n i a j ą c , na podstawie j a k i c h źródeł m a p ę spo­ rządzono. Wystawę opracował plastycznie Z. P ą g o w s k i , w sposób niezwykle estetyczny; stoiska zaprojektowane są bardzo starannie, z dużą u m i e ­ j ę t n o ś c i ą w t r a k t o w a n i u ekspona­ tu. Jedynie na stoisku ceramiki nie­ zbyt szczęśliwy, bo chaotyczny u k ł a d jest m o ż e częściowo w i n ą p l a ­ styka. Właściwe wydobycie Fotografował DWUGŁOS Jan O i w s k r ó c i e n a j w a ż n i e j s z y c h zagad­ n i e ń pozwala z w i e d z a j ą c e m u za­ p o z n a ć się niemal z c a ł o k s z t a ł t e m t w ó r c z o ś c i ludowej na terenie w o ­ j e w ó d z t w a łódzkiego, a u m i e j ę t n a ekspozycja z a p o b i e g a ' z n u ż e n i u . W y ­ staw tego t y p u i podobnie zorgani­ zowanych n a l e ż a ł o b y sobie życzyć jak najwięcej. ukazanie Swiderski WYSTAWIE Ogólnopolska wystawa sztuki ludowej dziesięciolecia dała bogaty materiał do roz­ ważań zarówno nad problemami ludowej twórczości artystycznej i opieki nad nią, jak też nad sprawami samego wystawiennictwa. Przyczynił się do tego ambitny scenariusz i udział w realizacji wybitnych architektów-plastyków. Dając niejako wyraz żywym, powystawowym dyskusjom Redakcja zamieszcza dwie wypowiedzi: etnografa oraz krytyka. Sądzimy, że poruszane w nich problemy są istotne po­ mimo czasu, j a k i u p ł y n ą ł j u ż od z a m k n i ę c i a wystawy. Dwugłos ten, wzbogacony wypowiedzią o wystawie sztuki ludowej w Londynie (patrz str. 289), daje pewien przekrój różnych stanowisk w sprawach wystaw sztuki ludowej i byłoby rzeczą bardzo pożyteczną kontynuować rozpoczętą dyskusję — co jednak zależy już teraz tylko od naszych Czytelników. NA MARGINESIE W Y S T A W Y 10-LECIA POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ ROMAN K o n c e p c j ę w y s t a w y dziesięciolecia polskiej sztuki ludowej m o ż n a b y ł o u j ą ć w r ó ż n y sposób, np. p o t r a k t o w a ć dobrobek tego okresu w y ł ą c z nie od strony artystycznej d a j ą c p r z e g l ą d najlepszych osiągnięć z l a t 1945—1955, albo też u c z y n i ć nicią p r z e w o d n i ą j a k i ś problem w i ą ż ą c y się z a k t u a l n y m i czy historycznymi zagadnieniami ludowej twórczości, K a ż d a z t y c h koncepcji ma swoje strony dodatnie i ujemne, k a ż d a jest do przyjęcia pod w a r u n k i e m , że zostanie konsekwentnie przeprowadzona do k o ń c a . A u t o r scenariusza, prof. Tadeusz Seweryn, w y b r a ł k o n c e p c j ę d r u g ą , Zamiarem jego b y ł o pokazanie dor o b k u dziesięciolecia p o j ę t e g o jako jeden z e t a p ó w w rozwoju sztuki iudowej. A b y u ł a t w i ć n a l e ż y t e zrozumienie charakteru tego etapu, scenarzysta s t a r a ł się p o d b u d o w a ć obraz w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej m a t e r i a ł a m i czerpanymi z przeszłości czasem nawet odległej, t w o r z ą c c i ą gi historyczne sięgające niekiedy czasów wczesnego średniowiecza, Z drugiej zaś strony scenariusz u w z g l ę d n i a ł te momenty w s p ó ł c z e s nej t w ó r c z o ś c i ludowej, k t ó r e w j a kiś sposób r z u t u j ą w przyszłość w s k a z u j ą c pewne możliwości czy tendencje rozwojowe sztuki l u d o wej w p r z y s z ł y m socjalistycznym społeczeństwie. Czy tego rodzaju koncepcja scenariusza b y ł a s ł u s z n a ? Wydaje m i sie, że tak. D u ż a , o g ó l n o k r a j o w a wystawa, stanowiąca dokument dziesięcioletniego okresu, posiada zupełnie w y j ą t k o w y ciężar gatunkowy. Dziesięć lat pracy w dziedżinie ochrony sztuki ludowej, ponad 150 w y s t a w i k o n k u r s ó w w r ó ż n y c h stronach k r a j u , dziesiątki wystaw polskiej sztuki ludowej zag r a n i c ą , prowadzone na niespotyk a n ą dotychczas s k a l ę badania naukowe s z t u k i ludowej p o w i n n y na wystawie dziesięciolecia znaleźć swój wyraz. W y s i ł k u tego nie m o ż n a b y ł o p o k w i t o w a ć samym t y l k o podsumowaniem osiągnięć w postaci n a j lepszych prac a r t y s t ó w l u d o w y c h wykonanych w okresie dziesięciolecia. Dorobek ten p r ó c z podsumowania w y m a g a ł też oceny, k t ó r a nie b y ł a b y m o ż l i w a , g d y b y ś m y okres 1945 r. — 1955 r. t r a k t o w a l i w z u p e ł n y m oderwaniu od przeszłości. Jedynie w zestawieniu z twórczością czasów m i n i o n y c h w y s t ą p i ć m o g ą z n a l e ż y t ą w y r a z i s t o ś c i ą zmiany zac h o d z ą c e w ostatnim dziesięcioleciu, Scenariusz w y s t a w y p r z e w i d y w a ł ekspozycję materiału w układzie rzeczowym, co b y ł o uzasadnione, gdyż wprowadzenie u k ł a d u geograficznego przy bardzo niejednolitym stanie ilościowym e k s p o n a t ó w z r ó ż nych r e g i o n ó w nasuwa w czasie urządzania wystawy duże trudności, Jedne bowiem dzielnice Polski (np. wschodnie czy p o ł u d n i o w e ) dostarczają z n a c z n ą ilość m a t e r i a ł u w y stawowego, inne zaś (np. W i e l k o polska czy Ziemie Zachodnie) są pod t y m w z g l ę d e m ubogie, co z k o l e i zmusza o r g a n i z a t o r ó w do zadawalania się nawet mniej w a r t o ś c i o w y m i eksponatami. REINFUSS Opracowany przez prof. Seweryna scenariusz został po przedyskut o w a n i u przez Komitet Organizacyjny (w k t ó r y m b r a l i u d z i a ł r ó w n i e ż plastycy) zatwierdzony i oddany do realizacji. Gdy jednak p r z y s t ą p i o n o do projektowania ekspozycji, niem a i od pierwszej c h w i l i z a r y s o w a ł y się zasadnicze różnice z d a ń m i ę d z y s c e n a r z y s t ą a autorami oprawy p l a stycznej, k t ó r z y w swej koncepcji wystawienniczej coraz dalej odchod z i l i od t r e ś c i scenariusza podpor z ą d k o w u j ą c f o r m ę ekspozycji s w y m z a ł o ż e n i o m plastycznym. W w y n i k u rozbieżności dwóch koncepcji p o w s t a ł a wystawa, k t ó r a ani nie r e a l i z o w a ł a założeń scenariusza, p r z y j ę t y c h przez Komitet Organizacyjny, ani zapewne nie dała p e ł n i zadowolenia u r z ą d z a j ą c y m j ą plastykom. W pierwszej części w y s t a w y , k t ó ra m i a ł a d a ć p r z e g l ą d ludowej t w ó r czości w u k ł a d z i e rzeczowym i chronoiogicznym, m a t e r i a ł ekspozycyjny został tak przemieszany, że znikła nie t y l k o przewodnia m y ś l scenariusza, ale z a t r a c i ł o się to, co w k a ż dej ekspozycji jest podstawowe: k o m u n i k a t y w n o ś ć . B r a k ł o w tej części więzi logicznej, k t ó r a p o z w o l i ł a b y z w i e d z a j ą c e m u p r z e c h o d z i ć kolejno od zagadnienia do zagadnienia. W e ź m y jako p r z y k ł a d budownictwo, W sali pierwszej, gdzie w e d ł u g k o n cepcji p l a s t y k ó w znalazła się a r c h i tektura ludowa, na ścianie po p r a ­ wej stronie pokazano serię plansz fotograficznych przedstawiających współczesne budownictwo góralskie, 337 �Rye. po lewej — serię zdjęć c h a ł u p z P o l ­ ski zachodniej i ś r o d k o w e j , a do­ piero na ścianie sąsiedniej —• z d j ę ­ cia budownictwa historycznego, j a k np. rekonstrukcje Biskupina, wczes­ n o ś r e d n i o w i e c z n e fragmenty z Opo­ la, po k t ó r y c h znowu p o w r ó c o n o do architektury w s p ó ł c z e s n e j . Interesu­ j ą c e modele architektoniczne zna­ lazły się w znacznym oddaleniu od reszty m a t e r i a ł u i l u s t r u j ą c e g o za­ gadnienie budownictwa. Wzdłuż plansz p r z e d s t a w i a j ą c y c h architek­ t u r ę poustawiano s ł u p y , na k t ó r y c h Umieszczono d r o b n ą c e r a m i k ę w i ą ­ żącą się z budownictwem chrono­ logicznie lub terytorialnie. Drobiazgi te w niczym oczywiście nie p r z y ­ czyniały się do lepszego zrozumie­ nia problemu architektury, o d w r a ­ cały jedynie i r o z p r a s z a ł y u w a g ę zwiedzających przestawiając ich z percepcji bardziej całościowej na w y c h w y t y w a n i e l u ź n y c h , nie p o w i ą ­ zanych ze sobą szczegółów. Akcent k o ń c z ą c y serię plansz przedstawia­ jących architekturę stanowił kilim D o m i n i k i Bujnowskiej („Droga przez wieś"), k t ó r e g o z w i ą z e k z budow­ nictwem nie b y ł niczym p o d k r e ś ­ lony. Przewodnicy opowiadali w t y m miejscu o dwuosnowowych d y ­ wanach u p r z e d z a j ą c w y k ł a d o tkac­ twie. Rzeźby b y ł y w o b r ę b i e sali porozrzucane w sposób u n i e m o ż l i ­ wiający p r z e ś l e d z e n i e jakiegokol­ wiek w ą t k u rozwojowego czy tema­ tycznego. Podobnie j a k w sali pierwszej p r z e d s t a w i a ł a się sprawa w po­ mieszczeniu n a s t ę p n y m , gdzie za­ tracony został całkowicie obraz roz­ woju wycinanki czy m a l o w a n k i ś c i e n n e j . Rozproszono t a k ż e zdobnic­ two w metalu, a z luźnego u k ł a d u s k r z y ń ozdobnych n i k t nie d o m y ś l i ł ­ by się nawet, że gdzieś t a m w sce­ nariuszu chciano na ich p r z y k ł a d z i e p o k a z a ć r o z w ó j ludowego meblar­ stwa. Zamiast logicznych, problemowo 338 w scenariuszu potraktowanych ca­ łości, znalazły się na wystawie ze­ stawy przypadkowe, k t ó r y c h j e d y ­ n y m uzasadnieniem b y ł t a k i czy inny efekt plastyczny. Jednym z licznych p r z y k ł a d ó w jest t u stoi­ sko z a w i e r a j ą c e zakomponowane w jednolitą całość d r u k i na p ł ó t n i e (sztance i tkaniny) oraz m a l o w a n k i ścienne z Zalipia. B e z p o ś r e d n i e s ą ­ siedztwo oraz brak odpowiednich napisów orientujących przyczyniał się do tego, że u w i d z ó w powstawa­ ły najbardziej bezpodstawne skoja­ rzenia na temat z w i ą z k u d r u k ó w na płótnie z m a l o w a n k a m i . Skutkiem z l e k c e w a ż e n i a scenariu­ sza i łączenia e k s p o n a t ó w w zespo­ ły przypadkowe stworzono w y s t a w ę , k t ó r a nie r e a l i z o w a ł a j a k i e j ś m y ś l i przewodniej, przez k t ó r ą nie m o ż n a było w y t y c z y ć sensownej trasy dla z w i e d z a j ą c y c h , k t ó r e j nie t ł u m a c z y ­ ły należycie napisy i nie b y l i w sta­ nie o b j a ś n i ć przewodnicy. C h c ą c z w i e d z a j ą c y m p r z e d s t a w i ć j a k i e ś za­ gadnienie musieliby oni biegać zygzakami po wystawie w i ą ż ą c w całość przedmioty porozrzucane bez­ trosko po r ó ż n y c h k ą t a c h . Rola d y ­ daktyczna w y s t a w y p r z y tego r o ­ dzaju ekspozycji r ó w n a ł a się zeru. Jest rzeczą oczywistą, że plastyk dający ekspozycji o p r a w ę artystycz­ ną ma prawo a nawet o b o w i ą z e k p o d c h o d z i ć do swej pracy w spo­ sób twórczy. Ma on p r a w o ekspe­ rymentowania i szukania nowych r o z w i ą z a ń . Skoro jednak j a k o pod­ stawa realizacji w y s t a w y p r z y j ę t y został scenariusz, o b o w i ą z k i e m p l a ­ styka jest d ą ż y ć — przy użyciu wszystkich d o s t ę p n y c h ; m u ś r o d k ó w artystycznych — do j a k n a j p e ł n i e j ­ szego wydobycia e l e m e n t ó w t r e ś ­ ciowych zawartych w scenariuszu, nigdy zaś do podporządkowania treści ekspozycji t a k i m czy i n n y m założeniom f o r m a l n y m . Należy p r z y z n a ć , że w a r u n k i , w k t ó r y c h realizowano e k s p o z y c j ę w y ­ 1. Fragment wystawy 10-lécxa. stawy, b y ł y trudne. Sztuka ludowa, k t ó r a zrodziła się w ciasnej c h a ł u ­ pie, nie czuje s i ę dobrze w p a ł a ­ cach. Drobne zazwyczaj i ubogie w sensie m a t e r i a ł u dzieła ludowej twórczości plastycznie „nie w y c h o ­ d z ą " na tle m a r m u r ó w i m o n u ­ mentalnej architektury. Zorganizo­ wanie w y s t a w y sztuki ludowej w wysokiej na dwa p i ę t r a sali k o l u m ­ nowej było w i ę c z natury rzeczy eksperymentem r y z y k o w n y m i w y ­ m a g a j ą c y m d u ż e j ostrożności w w y ­ borze ś r o d k ó w . Podstawową zasadą wszelkiej ekspozycji czy to muzealnej, czy wystawowej jest to, że oprawa p l a ­ styczna s t a n o w i ć powinna j a k gdy­ by ramy do obrazu nie k o n k u r u j ą ­ ce oczywiście z n i m samym. S t ą d proste i nie w p a d a j ą c e w oko s p r z ę ­ t y muzealne, obojętne w kolorze t ł a ścian i w n ę t r z gablotek. Przedmiot musi b y ć w i d o c z n y , należy go więc w y o d r ę b n i ć , u n i k a j ą c g m a t w a ­ niny e l e m e n t ó w wzajemnie sobie przeszkadzających. Koncepcja plastyczna omawianej t u w y s t a w y oparta została na za­ sadach w r ę c z odwrotnych. P r y m a t formy nad treścią b y ł t u absolut­ ny — aż do unicestwienia tej d r u ­ giej. Eksponat stał się jedynie p r e ­ tekstem dla w y b u j a ł e j , agresywnej oprawy, k t ó r a go p r z y t ł a c z a ł a . W i ­ doczne to b y ł o z a r ó w n o w szcze­ gółach, j a k i w ogólnej kompozycji w y s t a w y : na plan pierwszy w y b i ­ jał się las b i a ł y c h pionowych d r ą ż ­ ków podtrzymujących tu i ó w ­ dzie ciężkie czarne obramienia sztucznych stropów. Zestawienie czerni z b i e l ą u w a ż a l i autorowie plastycznej oprawy za najbardziej „ o b o j ę t n e " i nie k o n k u r u j ą c e z bar­ w ą eksponatu. Zapomnieli jednak, że to zestawienie o w y b i t n i e ostrym k o n t r a ś c i e w a l o r ó w p r z y c i ą g a nie­ z w y k l e silnie u w a g ę człowieka i z tej w ł a ś n i e r a c j i znajduje zasto­ sowanie przy malowaniu ramp na �przejazdach kolejowych, znaków ostrzegawczych na drogach itp. Poprzez g ę s t w i n ę b i a ł y c h d r ą ż k ó w eksponaty wystawowe r o b i ł y w r a ­ żenie umieszczonych w klatkach. I n n y m r ó w n i e ż n i e s z c z ę ś l i w y m po­ m y s ł e m b y ł o ustawienie przed eks­ ponatami umieszczonymi na ś c i a ­ nach półek ż y w o p r z y p o m i a n a j ą c y c h n i e w y k o ń c z o n e futryny okienne, na k t ó r y c h poustawiano lub pozawie­ szano r ó ż n e przedmioty. Ta „ d w u ­ w a r s t w o w a " ekspozycja spowodowa­ ła oczywiście, że jeden zespół eks­ ponatów konkurował z drugim i n i ­ czego w zasadzie nie m o ż n a było dobrze zobaczyć. Na skutek nie­ w ł a ś c i w e j ekspozycji zgubiły się na wystawie nie t y l k o przedmioty d r o ­ bne, ale i takie, jak np. p o t ę ż n e w swych rozmiarach ule c z ł e k o k s z t a ł t ­ ne, k t ó r y c h nie z a u w a ż y l i nawet i n t e r e s u j ą c y się r z e ź b ą l u d o w ą p l a ­ stycy. Do kategorii chybionych pomy­ słów zaliczyć też należy sposób w y ­ stawienia ceramiki umieszczonej na niskim p o d e ś c i e — p a r ę centyme­ t r ó w ponad p o d ł o g ą — otoczonym gęstym płotem białych drążków, skutkiem czego p i ę k n e w formie dzbanki i g a r n k i m o ż n a b y ł o o g l ą ­ d a ć t y l k o z góry, w d u ż y m skrócie, kiedy p r z y b i e r a j ą one k s z t a ł t p ł a ­ skich misek. S z c z e g ó l n y m nonsen­ sem było zastosowanie pod n i e k t ó r e eksponaty podsypki z rzecznych k a ­ mieni. Element ten słuszny np. przy ekspozycji n a r z ę d z i rolniczych nie miał żadnego uzasadnienia jako podstawa dla malowanych s k r z y ń czy tło dla t k a n i n projektowanych przez I W P . Ustawione na szarym ż w i r z e zabawki z niemalowanego drzewa b y ł y w ogóle p r a w i e nie­ widoczne. dem może być monumentalnie zakomponowane stoisko z tka­ ninami I n s t y t u t u Wzornictwa Prze­ m y s ł o w e g o , gdzie s p ł y w a j ą c e z w y ­ sokości kilkunastu m e t r ó w pasy p i ę k n i e drukowanych tkanin zostały brutalnie p r z e c i ę t e p o t ę ż n ą c z a r n ą poziomą b e l k ą , w s p a r t ą na podsta­ wach p r z y p o m i n a j ą c y c h ż y w o szkie­ lety d w ó c h metalowych szaf, „ ż r ą ­ cych" się zawzie.de swymi kancia­ stymi f o r m a m i z p r z e z i e r a j ą c y m i od tyłu słupami białych połyskliwych k o l u m n w s p i e r a j ą c y c h strop sali. W a d l i w y r o z k ł a d m a t e r i a ł u i nie­ u d a n ą o p r a w ę p l a s t y c z n ą kompen­ s o w a ł w pewnej mierze d o s k o n a ł y na ogół d o b ó r e k s p o n a t ó w , choć i t u w poszukiwaniu w y s u b l i m o w a ­ nych s m a c z k ó w wprowadzono spo­ ro p r z e d m i o t ó w , k t ó r e ze s z t u k ą l u ­ d o w ą niewiele m a j ą w s p ó l n e g o , j a k np. p r o s t ą nie zdobioną p r a s ę do sera, drewniane w i d ł y itp. Pewna p r z y p a d k o w o ś ć w doborze e k s p o n a t ó w widoczna b y ł a nato­ miast w gablocie z a w i e r a j ą c e j w y ­ dawnictwa z zakresu sztuki ludo­ wej, gdzie umieszczono k i l k a po­ zycji z u p e ł n i e z zagadnieniami pla­ styki nie z w i ą z a n y c h , jak praca o procesach czarownic w Lublinie czy o dziejach z b ó j n i c t w a na Ż y ­ wiecczyźnie, b r a k o w a ł o natomiast wydanych j u ż w ó w c z a s p u b l i k a c j i o l u d o w y m garncarstwie i w y c i ­ nankach. na b i a ł y m cokole kolumny pod r z e ź ­ bą), albo nieczytelne z powodu wadliwego umieszczenia (któż jest w stanie p r z e c z y t a ć pismo maszy­ nowe na kartce umieszczonej 10 cmv nad poziomem podłogi?) albo wresz­ cie z m i ę t e i pozawijane szpeciły eksponaty (tkanina). Lakoniczna z natury rzeczy t r e ś ć tych n a p i ­ sów nie zawsze odznaczała się na­ leżytą ścisłością. I tak np. N i k i f o r z K r y n i c y został obdarowany nie wiadomo z jakiej przyczyny i m i e ­ niem Jan, przy manekinie odzianym w b o j k o w s k ą „ c z a p y h ę " umieszczo­ no informacje, że jest t u „Ubiór m ę s k i z Ustrzyk Dolnych z X V I I I i X I X w i e k u " , co jest o tyle nie­ słuszne, że w Ustrzykach Dolnych, k t ó r e są miasteczkiem, nigdy t a k i c h s t r o j ó w nie noszono, zaś wspomnia­ ny u b i ó r pochodził z Ustrzyk G ó r ­ nych, z a p a d ł e j w s i g ó r a l s k i e j , gdzie u ż y w a n y b y ł do k o ń c a I I w o j n y ś w i a t o w e j . Czy podobnych u c h y b i e ń nie z n a l a z ł o b y się w i ę c e j , trudno powiedzieć, gdyż nawet od recen­ zenta nie m o ż n a w y m a g a ć , by np. s t u d i o w a ł m e t r y k i o k a z ó w ceramiki czołgając się dla ich odczytania po podłodze. Pewne b r a k i s p o t y k a ł o się r ó w ­ nież w podpisach map. W jednej z gablot znalazła się np. mapa ba­ d a ń sztuki ludowej w Polsce (zgeneralizowana zresztą w ten sposób, że nie d a w a ł a ż a d n e g o pojęcia o ich istotnym nasileniu) z napisem „ B a ­ dania terenowe Sekcji Badania P l a ­ s t y k i Ludowej", ale czyjej sekcji? Przecież sekcja taka m o ż e istnieć z a r ó w n o przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, j a k i przy P T T K , czy kole n a u k o w y m k a ż d e j z k a ­ tedr etnografii. J e d n ą ze słabszych stron wystawy s t a n o w i ł y napisy objaśniające. M i a ­ ły one charakter d w o j a k i : jedne ob­ j a ś n i a ł y w s p o s ó b ogólny całą serię wystawionych p r z e d m i o t ó w (skut­ kiem w y k o ś l a w i e n i a koncepcji sce­ nariusza b r a k o w a ł o i m często pod­ budowy w ekspozycji); drugie — w typie muzealnej metryczki — za­ W i n n y m z n ó w miejscu pokazano Wspomniane t u p r z y k ł a d o w o spo­ w i e r a ł y k r ó t k ą i n f o r m a c j ę o przed­ m a p ę o ś r o d k ó w garncarskich nie soby ekspozycji złożyły się na to, miocie i b y ł y albo w ogóle n i e w i ­ p o d a j ą c w legendzie, przez j a k ą i n ­ że wystawa (szczególnie zaś sala doczne (biała karteczka naklejona s t y t u c j ę została ona wykonana, a ś r o d k o w a ) r o b i ł a w r a ż e n i e nieopi­ sanego chaosu, w k t ó r y m na plan pierwszy wybijała się gasząca wszystko biało-czarna obudowa. Sporo z a s t r z e ż e ń budził również sposób wystawienia czterech zespo­ ł ó w regionalnych m a j ą c y c h d a ć syn­ tetyczny obraz k u l t u r y Kurpiów, Ł o w i c z a n , Ś l ą z a k ó w i Podhalan; ze­ społy rozdzielono parawanikami p r z y p o m i n a j ą c y m i falistą b l a c h ę , co w całości t w o r z y ł o rodzaj pawilonu wznoszonego zazwyczaj dla celów bynajmniej niewystawowych. N i e ­ udana była również „fontanna" 7. w y r o b a m i C P L i A umieszczona w ostatniej sali. Zastosowane dla obniżenia sali sztuczne stropy w postaci niskich b a l d a c h i m ó w nie spełniły w r e z u l ­ tacie swej r o l i , gdyż p o d k r e ś l a ł y j e ­ dynie r o z d ź w i ę k m i ę d z y architek­ t u r ą sali a o b u d o w ą wystawy. Po­ nadto p s u ł y one n i e z b ę d n ą w pew­ nych wypadkach p e r s p e k t y w ę , k r a ­ j ą c np. poprzecznie o t w i e r a j ą c e w y ­ stawę malowidło przedstawiające gołębie lecące na tle p r z e c i ę t e g o t ę ­ czą nieba. Niejednokrotnie nawet dobre po­ m y s ł y były w rezultacie zepsute Hyc 2, Stoisko strojów, przez niepotrzebne dodatki. P r z y k ł a ­ 339 �przecież s p o r z ą d z e n i e takiej mapy jest p e w n y m osiągnięciem nauko­ w y m , z k t ó r e g o nie bardzo wypada k o r z y s t a ć w sposób anonimowy. W y t y k a j ą c liczne usterki, powo­ d u j ą c e , że w y s t a w a nie spełniła r o l i , k t ó r e j się po niej m o ż n a było spo­ dziewać, nie trzeba, z a p o m i n a ć r ó w ­ nież o elementach pozytywnych, a w i ę c np. o — p o d k r e ś l o n y m j u ż w y ż e j — d o s k o n a ł y m na ogół po­ ziomie e k s p o n a t ó w czy o udanej formie ekspozycji kurpiowskich wycinek. W całości jednak p r z e w a ż a ł y m o ­ menty ujemne ( n i e p o r z ą d e k w u k ł a ­ dzie, ahistoryczność, efekciarska ekspozycja nie licząca się z od­ biorcą), k t ó r e s p o w o d o w a ł y , że ta d u ż a impreza adresowana do sze­ rokich mas trafiła w p r ó ż n i ę . D y ­ daktyczny sens w y s t a w y zagubił się s k u t k i e m z l e k c e w a ż e n i a scena­ riusza przez r e a l i z a t o r ó w , z a ś nie­ w ł a ś c i w a oprawa plastyczna stwo­ r z y ł a s z t u c z n ą z a p o r ę m i ę d z y ekspo­ natem a z w i e d z a j ą c y m . J e d n ą z g ł ó w n y c h przyczyn, dla k t ó r y c h wystawa nie m o g ł a osiągnąć w y n i k u p o z v t w n ę g o , b y ł o wzajem­ ne zmaganie się d w ó c h sprzecznych ze sobą koncepcji, czego przy or­ ganizacji p r z y s z ł y c h w y s t a w nale­ żałoby j a k najstaranniej u n i k a ć . Plastycy w s p ó ł p r a c u j ą c y przy or­ ganizacji w y s t a w y m u s z ą p o g o d z i ć się z m y ś l ą , że poza ekspozycjami o charakterze ściśle artystycznym, Fotografował Stefan gdzie swoboda ich wypowiadania się plastycznego jest w zasadzie nie­ ograniczona, należy jednak podpo­ r z ą d k o w y w a ć się koncepcji scena­ rzysty a nie w a l c z y ć z n i ą w imię w ł a s n y c h — s ł u s z n y c h czy n i e s ł u s z ­ nych — założeń. Jak d ł u g o ten podstawowy po­ stulat nie zostanie p r z y j ę t y jako za­ sada, nie b ę d z i e m y m i e ć dobrych wystaw ani w zakresie sztuki l u d o ­ w e j , ani innych, gdyż, tak samo j a k w w y p a d k u omawianej t u w y s t a w y sztuki ludowej, sens ekspozycji b y w a zatracony przez n i e w ł a ś c i w ą o p r a w ę p l a s t y c z n ą w ekspozycjach o cha­ rakterze p r z e m y s ł o w y m , h a n d l o w y m itp., o czym w i e l o k r o t n i e pisano j u ż przy r ó ż n y c h okazjach. Deptuszewski GŁOS W DYSKUSJI O W Y S T A W I E DZIESIĘCIOLECIA JADWIGA Sprzeczne oceny wystawy Dzie­ sięciolecia Sztuki L u d o w e j są odbi­ ciem nieporozumienia, k t ó r e t k w i ł o u samych podstaw j e j realizacji, są także odbiciem szeregu innych nie­ p o r o z u m i e ń , szerszych i bardziej ge­ neralnych, k t ó r e znalazły t u wyraz w dość charakterystycznym spięciu. Wystawa p o w s t a ł a w w y n i k u zde­ rzenia d w u całkowicie odmiennych koncepcji: scenarzysty i p l a s t y k ó w , co w rezultacie z a m ą c i ł o czytelność i k o n s e k w e n c j ę z a r ó w n o jednych, j a k i drugich założeń. B y w a tak zazwyczaj wtedy, kiedy zła jest nie t y l k o w s p ó ł p r a c a , ale i n i e w ł a ś c i w e .samo j e j rozumienie, kiedy stojąc na gruncie oczywistej zasady, że punktem wyjścia dla w y s t a w y jest scenariusz, oczekuje się, iż plastyk będzie całkowicie p o d p o r z ą d k o w a ­ n y m m u w y k o n a w c ą — i jedynie wykonawcą. Nie m o ż n a w y m a g a ć od artysty, aby b y ł n a r z ę d z i e m , skoro jest t w ó r c ą . Takie wymagania m a j ą co prawda swoją t r a d y c j ę , ale sięga ona okresu, gdy rolę plastyka spro­ wadzano do r o l i dekoratora. W s p ó ł ­ czesne wystawiennictwo natomiast zupełnie inaczej określa funkcje p l a ­ styka: jako czynnego w s p ó ł t w ó r c y wystawy, w s p ó ł t w ó r c y koncepcji, a więc t a k ż e — w s p ó ł t w ó r c y sce­ nariusza. Daje to jednak pozytywne rezultaty t y l k o w t y m w y p a d k u , gdy intencje w s p ó ł t w ó r c ó w s ą zgod­ ne, gdy łączy ich w s p ó l n a postawa. Nie m o ż n a w i ę c z a p r a s z a ć p l a ­ styka do w s p ó ł p r a c y t y l k o dlatego, że jest on d o b r y m a r t y s t ą , nie licząc się jednocześnie z t y m , co s o b ą re­ prezentuje, j a k ą ma p o s t a w ę a r t y ­ styczną. Co w i ę c e j — należy b r a ć pod u w a g ę , że i m silniejsza jest 340 i n d y w i d u a l n o ś ć plastyka, t y m w i ę k ­ sza będzie jego rola w ustalaniu w s p ó l n e j koncepcji wystawy. J e ś l i się chce m i e ć deski na p ó ł k i — w z y w a się stolarza. Jeżeli p r z y j ­ muje się założenie, że scenarzysta decyduje o w s z y s t k i m i t y l k o on ustala kolejność e k s p o n a t ó w i ich u k ł a d w przestrzeni wystawowej — to potrzebny jest raczej tapicerdekorator niż plastyk*. J e ż e l i za­ mierzano zorganizować wystawę sztuki ludowej na zasadzie sce­ nariusza, k t ó r y b u d z i ł najżywszy sprzeciw p l a s t y k ó w , p o w o ł a n y c h do jego realizacji — nie m o ż n a się d z i ­ wić, że u s i ł o w a l i o n i w ramach tego scenariusza z b u d o w a ć s w o j ą , o d ­ m i e n n ą k o n c e p c j ę . Ostatecznie, jeśli się jest a r t y s t ą i ma swoje o k r e ś ­ lone d ą ż e n i a , to się je realizuje często niezależnie od w a r u n k ó w . I trudno ż ą d a ć od t w ó r c z e g o p l a ­ styka, aby b y ł „grzeczny". ' M o ż n a natomiast ż ą d a ć od tych, k t ó r z y ustalali zespół o r g a n i z a t o r ó w wystawy, aby umieli w ł a ś c i w i e do­ b r a ć ludzi, aby do jednego wozu nie z a p r z ę g a n o — j a k w bajce K r y ­ lowa — szczupaka i ptaka. Jeżeli powierzono scenariusz tak w y t r a w n e m u znawcy sztuki l u d o ­ wej i p r o b l e m ó w muzealniczych j a k prof. T. Seweryn, to wiadomo było, j a k ą k o n c e p c j ę m o ż e on reprezen­ t o w a ć : n a l e ż a ł o raczej zapropono­ w a ć m u , aby d o b r a ł sobie odpo­ wiedniego w y k o n a w c ę tej koncepcji. Jeżeli jednak r ó w n o c z e ś n i e s t r o n ę * Oczywiście założenie takie nie wy­ daje mi się słuszne w swej zasadzie, ale w szczególnych wypadkach — do których zaliczę m.in. kompetencje artystyczne sce­ narzysty — jest ono dopuszczalne. JARNUSZKIEWICZ p l a s t y c z n ą w y s t a w y oddano w r ę c e artystów o tak określonej i n d y w i ­ dualności t w ó r c z e j j a k prof. J. S o ł tan i prof. O. Hansen, to trzeba się b y ł o liczyć z t y m , że m a j ą oni s w o j ą k o n c e p c j ę w y s t a w y sztuki ludowej, k o n c e p c j ę i n a e r e s u j ą c ą i logicznie w y n i k a j ą c ą z k i e r u n k u ich m y ś l e n i a artystycznego, z k t ó r e j na pewno nie m i e l i powodu rezyg­ n o w a ć . Zwłaszcza, że i s t n i a ł y p o d ­ stawy, aby u w a ż a ć ją za słuszną. Sztuka ludowa jest zjawiskiem t a k wielostronnym, że m o ż n a , a na­ wet należy, b a d a ć j ą i p o k a z y w a ć w r ó ż n y c h aspektach; k a ż d y m o ż e być r ó w n i e s ł u s z n y i i n t e r e s u j ą c y , m o ż n a jedynie z a s t a n a w i a ć się nad przydatnością jego dla k o n k r e t ­ nego celu. Toteż o d m i e n n o ś ć k o n ­ cepcji p l a s t y k ó w nie p r z e k r e ś l a ł a wartości scenariusza budowanego przez etnografa, po prostu chodziło t u o dwa spojrzenia z r ó ż n y c h p u n k t ó w na to samo zjawisko. Jed­ na racja nie w y k l u c z a ł a drugiej — k a ż d a m i a ł a szereg a t u t ó w po swo­ jej stronie. Prof. Seweryn, jako autor sce­ nariusza, k i e r u j ą c się w z g l ę d a m i dydaktycznymi p r a g n ą ł u k a z a ć ob­ raz sztuki ludowej w czytelnie zor­ ganizowanej całości, k t ó r a by u j a w ­ n i a ł a ciągi rozwojowe poszczegól­ nych g a t u n k ó w . D ą ż e n i a te, adre­ sowane do najszerszego k r ę g u o d ­ biorców, k t ó r y c h t ł u m y p r z e w i j a j ą się przez P a ł a c K u l t u r y , miały szczególnie istotny sens w Warsza­ wie, gdzie odczuwa się d o t k l i w i e brak muzeum sztuki ludowej. {Mło­ ciny— s ą daleko, w stanie r u i n y , częst© w ogóle n i e d o s t ę p n e dla p u ­ bliczności). Wystawa Dziesięciolecia dawała więc niecodzienną możność � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6accc41bdf7803c2f0520a61b07475dc.pdf 17a82c116165e9804d57d57356c1f6d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3707 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8 N О �ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y D r M i e c z y s ł a w Gładysz, M g r Stanisław H i ż (zastępca redaktora naczelnego), Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r Ksawery Piwocki, D r Roman Reinfuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n Sobieski, M g r B a r b a r a S u c h o d o l s k a (redaktor techniczny), M g r Aleksander Wojciechowski. Adiustacja i korekta: Jerzy REDAKCJA i ADMINISTRACJA Bokiewicz. PAŃSTWOWY W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 INSTYTUT SZTUKI �POLSKA SZTUKA L U D O W A D W U M I E S I Ę C Z N I K W Y D A W A N Y P R Z E Z T R E Ś P A Ń S T W O W Y Ć I N S T Y T U T S Z T U : str. Stanisława Mrozińska Eugeniusz Anna Kowalska P Ń A S Złotogłowie 148 kaszubskie . rzeźbiarz . . . ludowy z 162 W p o s z u k i w a n i u czorsztyńskiej dycji 174 Ludowy . 178 Adam P r z y c z y n e k d o badań etnograficz­ n y c h i konserwacji zabytków k u l ­ tury ludowej na Pomorzu Zachod­ nim 189 R e c e n z j a z książki „ M a l o w a n e d o ­ m y " Wandy Borudzkiej . . . . 190 Glapa Seweryn refleks s z t u k i Callota tra­ Micho? Walicfci Tadeusz 1954 131 Józef Janos, Dębna Lewicka Zborowski Juliusz ROK Frankowski N a m a r g i n e s i e badań n a d k o s t i u m e m scenicznym w teatrze Odrodzenia . . MAJ-CZERWIEC T W O W Y I N S T Y NR T U T S Z T U K �Stołeczne T p a p Zakłady k r e d - Graficzne Nr 1 W, JguS-"/"^^vri^ " S 2 e W Y k 0 n a ! a D ™ '™<« A v / y d e ^ w ' . ' W a f s J w f ^ t k 3 °°° � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a6f37d04c573927c541fafcb0c80ed1.pdf 7adf1cc0db887ddbcd9973cf3f3c2845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource pamiątkarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3701 Title A name given to the resource Aktualne zagadnienia przemysłu pamiątkarskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Tak niestety wyglądają w dotychczas witryny Zakopanem. sklepów pamiątkarskich AKTUALNE ZAGADNIENIA PRZEMYSŁU PAMIĄTKARSKIEGO (Na marginesie konkursu i wystawy pamiątkarstwa w Zakopanem) ROMAN Istnieją pewne błahe, które swej zagadnienia, nabierają masowości. dużej Klasycznym w istocie wagi może dopiero tego nawet skutkiem przykładem jest — przedmiot szanowany, wynoszony REINFUSS d o godności lą s z t u k i , pełniący w a ż n ą r o l ę w d e k o r a c j i dzie­ wnętrza. W r e z u l t a c i e z a r ó w n o w mieście, j a k i n a w s i s p o t ­ t z w . „ p r z e m y s ł p a m i ą t k a r s k i " , t j . w y t w ó r c z o ś ć różnych kać przedmiotów, rozchodzących się w ś r ó d o d b i o r c ó w s z a f k a c h i etażerkach, rzeźbione r a m k i i j e l e n i e , set­ można w wielu k a m i tysięcy s z t u k , p r z y c z y m g ł ó w n y m , jeśli n i e j e ­ s o w e rzeźby m a l o w a n e dynym porozwieszane uzasadnieniem k u p n a jest t o . że zostały one n a b y t e „na p a m i ą t k ę " . Zwyczaj wej k u p o w a n i a „pamiątek" jest głęboko zako­ r z e n i o n y i (jeśli w n a u k o w y m czasopiśmie w o l n o sto­ desce mieszkaniach, poustawiane olejną f a r b ą ; n a ścianach zaś d r e w n i a n e osty i m a l o w a n e (ale k o n i e c z n i e z zachowaną m e n t a l n e w i d o c z k i , stanowiące j e d y n e tystycznych" zainteresowań mieszkańców. to drobne u p o m i n k i o f i a r o w y w a n e byśmy zjach, przywożone z wczasów i wycieczek, rozpoczęli w a l k ę z p a m i ą t k a r s t w e m pamiątek ze sklepów, utworzyłby i usunęli się nie­ na brzozo­ korą) senty­ przejawy sować t e g o r o d z a j u c h r o n o l o g i ę ) s t a r y j a k świat. G d y ­ sprzedaż na gip­ p r z y różnych we pamiątki. T ą w ł a ś n i e drogą w y r o b y „ar­ Zwykle są oka­ a więc t y p o ­ pamiątkarskie w ą t p l i w i e „ c z a r n y r y n e k " , n a k t ó r y m w c i e n i u zauł­ upowszechniają ków i p r z e c h o d n i c h b r a m kwitłby b u j n i e n a d a l wiedzieć, że w p r a k t y c e reprezentują „sztukę d l a m a s " . del t y m i han­ — n i k o m u w g r u n c i e rzeczy n i e p o t r z e b n y m i — przedmiotami, j a k popielniczki w skiego k i e r p c a , c z y l a s k i z n a p i s e m kształcie góral­ Pamiątka z K r a ¬ kowa". na wiek, płeć, przynależność społeczną i wykształce­ nie. Dla j e d n y c h z a k u p i o n a „ p a m i ą t k a " t o m i ł e g ł u p stewko, które p o p e w n y m w jakimś zakątku czasie z n i k a z o c z u domowej tonąc rupieciarni, dla innych i bez p r z e s a d y można p o ­ Są o n e b o w i e m n a j ł a t w i e j dostępne, s a m e n i e j a k o w c i ­ skają się d o rąk i mieszkań o d b i o r c ó w , n a n i c h kształ­ t u j e się s m a k Rola, „ P a m i ą t k i " kupują w z a s a d z i e w s z y s c y , bez w z g l ę d u się s z e r o k o i g u s t w i e l u tysięcy jaka wyrobom ludzi. pamiątkarskim przypadła w u d z i a l e , b y n a j m n i e j n i e i d z i e w p a r z e z i c h wartością artystyezną. Przemysł produkcji pamiątkarski, opierający chałupniczej, p o w s t a ł się u nas w w i e k u ubiegłego, w r a z z r o z w o j e m głównie n a И połowie uzdrowisk i ruchu 67 �t u r y s t y c z n e g o . Czasy, w k t ó r y c h kształtowała się p r o ­ biciel s z t u k i góralskiej, który d o zasobu m o t y w ó w p o d ­ dukcja halańskich szego pamiątkarska, przypadają u p a d k u t z w . „przemysłu o estetycznej wartości mieszczańskie •urabiali okres decydowały i gusty. W nakładcy — czerpane kiedy drobno- t y m kierunku kapitaliści, doskonałe i n t e r e s y n a h a n d l u p a m i ą t k a m i , j ą c y chałupnikom w z o r y najniż­ artystycznego", wyrobów upodobania wytwórców na robiący dostarcza­ bezceremonialnie k o s m o p o l i t y c z n e j t a n d e t y pamiątkarskiej. N a w e t z szko­ ły z a w o d o w e , p o w o ł a n e d o p o d n o s z e n i a p o z i o m u a r t y ­ stycznego wyrobów leźć w ł a ś c i w e j produkcji rzemieślniczych, n i e umiały d r o g i , „ p o d n o s z ą c " estetyczną przez lansowanie obcych d o d a t k u n i e przedstawiających Tą wartość wzorów, żadnej i d r z e w n e g o ) przedostały się d o to w wartości. drogą ( t o z n a c z y za p o ś r e d n i c t w e m szkoły mysłu zna­ oraz jelenie, oglądać w W które i dziś w zakopiańskiego Zakopanem skiej szkole przemysłu drzewnego, wet możemy w i t r y n a c h sklepów z pamiątkami. d o k u m e n t a c h , pozostałych p o d a w n e j zapiska zakopiań­ zachowała się n a ­ z czasów d y r e k t u r y C z e c h a Kovacsa, w której f i g u r u j e „ e i n H i r s c h (jeleń) u n d e i n e M a d o n n a " , zakupione w W i e d n i u jako wzory d l a uczniów szkoły zakopiańskiej. N i e bez w i n y , jeśli c h o d z i o z a c h w a s z c z e n i e p a m i ą t ­ k a r s t w a zakopiańskiego, b y l i r ó w n i e ż i różni którzy •!| I chętnie góralskiej przyczyniali twórczości się do artystycznej, naturalistyczną artyści, „uszlachetniania" wprowadzając w formę „dzie­ roz­ plenił się n a P o d h a l u i dziś w i d z i m y go n a k a ż d y m k r o k u w rzeźbie i hafcie. Poświęciliśmy nieco piańskiemu, g d y ż w rodzaj poligonu więcej u w a g i ośrodkowi dziedzinie pamiątkarstwa doświadczalnego, r y m e n t o w a ł , k t o t y l k o miał w Podobnie nymi ku w pobliżu manów, zako­ był t o na którym ekspe­ tym kierunku ochotę. m n i e j w i ę c e j przedstawiała się s p r a w a z i n ­ ośrodkami, k t ó r y c h sporo powstało w uzdrowisk Iwonicz), (Szczawnica, Wyroby miejscową stamtąd, zwykle ( n p . produkcją ub. wie­ Krynica, letnisk (Jerzmanowice w a ) czy o ś r o d k ó w pątniczych prze­ p a m i ą t k a r s t w a m . i n . s z a r o t k i , zdobiące k a s e t k i i r a m ­ ki, wprowadził w i ę c i o r n i k a " . Oset t e n , j a k k a ż d y c h w a s t , s z e r o k o koło Ry­ Ojco­ (Częstochowa). n i e związane z tradycją d r e w n i a n y c h lasek „zako­ piańskich", zaśmiecających s k l e p y całej P o l s k i , z a j m u ­ ją się g ł ó w n i e J e r z m a n o w i c e odległe od Podhala), zarażając niejako i inne podobne rozchodziły się d a l e k o swoją ośrodki po kraju, brzydotą p a m i ą t k a r s t w o , j a ­ k i e później p o w s t a w a ł o w l e t n i s k o w y c h c e n t r a c h w y ­ brzeża czy n a t e r e n i e Sudetów. Wyroby wią naszego p r z e m y s ł u p a m i ą t k a r s k i e g o klasyczny przykład i szpetoty. W y s t a r c z y na wystawy o naszym Na stano­ tandety przejść p o mieście, rzucić o k i e m sklepowe, asortymencie plan pierwszy bezwartościowej żeby wyrobić sobie pojęcie pamiątkarskim. wybijają się t u o c z y w i ś c i e wy­ będzie r o b y „drewniane", a wśród n i c h t z w . „zakopiańszczy­ chociażby Stanisław W i t k i e w i c z , w i e l k i miłośnik i w i e l ­ z n a " , która o k u p o w a ł a s k l e p y z p a m i ą t k a m i o d Z a k o - nią jeszcze w i ę k s z y zamęt. P r z y k ł a d e m niech II i Ryc. 68 2 i 3. Haftowane pantofle. Wyk. wytwórca ludowy Józef Boblak z Cichego. �Rye. 4. Torebka damska. Wyk. wytwórca ludowy Józef Karpiel z Zako­ panego. p a n e g o p o Gdańsk i o d S z c z e c i n a p o S u w a ł k i . N a l e ż ą wiście posiadające tu czyna, płaskorzeźby, monicznym biane przedstawiające wyrazie, twarz p a l ą c e g o fajkę przez- chałupników z okolic górala o d e ­ (notabene wyra­ Rymanowa), k i do f o t o g r a f i i zdobione promieniste m o t y w a m i s z a r o t k i czy ostu, „dziewięciorniki" (duże, dorodne, ż y w e " ) , k a s e t k i , piórniki, a l b u m y z d o b i o n e wanym rytem z postacią górala na tle panoramy róż, malowanych kolorowymi podkoloro- (oczywiście z T a t r , czy też b u k i e t e m „jak fajką) plastycznych l a k i e r a m i . Zresztą D O co t e w s z y s t k i e okropności w y m i e n i a ć cież w s z y s c y dobrze. Skandaliczny podjęcia e n e r g i c z n e j tandety. W paraliżował zapobiegliwy dostatecznie na niepowo­ w t y m kierunku jedno, co s p r z e d a j e , A trzeba byle towar przyznać, że szkaradzieństwa, s p r z e d a w a n e k l e p o d firmą w y r o b ó w „sztuki l u d o w e j " kolosalnym podjęcie h a n d l a r z , któremu było abso­ „chodliwy". pseudoartystyczne rynek mo­ kapitalistycznym popytem. Społeczeństwo, artystyczny deprawowany owe zwy­ smak był o d k i l k u dziesiątków l a t w s z e l k i e g o r o d z a j u tandetą p r z y z w y c z a i ł o sie d o n i e i i dziś n a b y w a ją o w i e l e chętniej niż w y r o b y częściowo lizacji. i Artystycznego, podniesienia p a m i ą t k a r s t w a dojrzała Istotnie, musimy śledząc skonstatować podniesienia estetycznej m o ż e być znany ośrodek działalność wysiłek jakości w wartości arty­ już d o s t a d i u m r e a ­ uważnie poważny Cen­ zdawać CPLiA, zmierzający pamiątek. Przy­ Jerzmanowicach z p r o d u k c j i najgorszej koło tandety, pod w p ł y w e m c i e r p l i w e j i długotrwałej a k c j i który nadzoru artvstvczne£o i f a c h o w e g o instruktażu z a c z v n a DO w o l i nodnosić iakość s w e i ш-odukHi L ™ Podobnie ФОМИНЫ wvrohnw d r lakopanem 7 P rLedstawia wnvch w Warsztatach Nnwvrn Wzorcowych w był cieszyły sie którego Ludowego się m o g ł o , że s p r a w a stycznej Ojcowa, Wszelkie k r o k i podejmowane lutnie wszystko by Przemysłu od t a k i e j a k c j i było j e d n a k z góry skazane dzenie. tralę się w a l k i z zalewającym przy­ i produk­ się — p r z y n a j m n i e j — w zakładach k i e r o w a n y c h p r z e z pamiątkarstwa ustroju to podniesienie pamiątkarskich. c j a w y r o b ó w pamiątkarskich o d b y w a głosy k r y t y k i , domagającej naszego Jest utrudnia W c h w i l i o b e c n e j , g d y działalność p r y w a t n y c h p r z e d ­ kładem poziom artystyczne. poważnie siębiorców uległa p o w a ż n e m u o g r a n i c z e n i u do d a w n a już w y w o ł y w a ł rzem prze¬ walory bardzo p o z i o m u estetycznego w y r o b ó w jele­ nie, m i n i a t u r o w e k a p l i c z k i , o p r a w k i do lusterek, r a m ­ która rzeczy­ Akcja ta m u s i być j e d n a k p r z e p r o w a d z a n a ostrożnością, gdyż z dużą ludowi" wyrabiający pamiątki są t o rzemieślnicy o t a k c i a s n e j specjalności, że próba b a r d z i e j t z w . „artyści radykalnego przestawienia d u k c j i — w p r a k t y c e o d b i e r a i m możność nia. Stąd pochodzą pamiątkarskich trudności poprawienia wykonywanych np. w ich pro­ zarobkowa­ wyrobów Jerzmanowi- 69 �R y e . 5. Zabawka z drze­ wa „Prządka". Wvk. Antoni Rząsa, absolwent Państwowego Liceum. Technik Piast, w Zako­ panem. each czy Z a k o p a n e m , gdzie z pamiątkarstwa żyje po Obok wyżej, tzw. p r o d u k c j i własnej, idzie punktach jest paręset r o d z i n . wyraźnie która, jak k u poprawie, „skup", t j . n a b y w a n i e istnieje wyrobów wprost od niezorganizowanych wspomniałem jednak pamiątkarskich sprzedaży z jednej Drogą s k u p u , p r o w a d z o n e g o przez handlowców, d o ­ stają się d o s k l e p ó w i s t o i s k h a n d l u p a m i ą t k a r s k i e g o brak wyroby pamiątkarskie, fachowego przygotowania pracowników h a n d l o w y c h prowadzących s k u p , którzy n i e są w s t a n i e odróżnić r z e c z y d o b r y c h o d b e z w a r ­ tościowych, z d r u g i e j zwyczajony wytwórców. tandetne strony zaś s a m o d b i o r c a , który, przy­ o d l a t d o t a n d e t y , t a k i e g o właśnie t o w a r u poszukuje. Chcąc dźwignąć wyroby pamiątkarskie na wyższy różne t o w a r y , k t ó r y c h j e d y n ą zaletą j e s t „ c h o d l i w o ś ć " . p o z i o m a r t y s t y c z n y , m u s i m y w a l c z y ć równocześnie n a Spotyka się m i ę d z y dwóch f r o n t a c h . J e d n y m ciowych i t a n d e t n y c h , k t ó r y c h ze w s t y d e m nimi wiele wyrobów bezwartoś­ wyparły­ wywania odbiorcy, b y się własne w a r s z t a t y p r o d u k c y j n e C P L i A . G d y n a estetycznych skutek różnych pod względem w a g i CPLiA zaczęła towary nabywane zewnętrznych z większą i wewnętrznych ostrożnością drogą s k u p u , selekcjonować okazało się, że t a w m a ł y m t y l k o s t o p n i u oddziałuje n a r y n e k , odrzucane przez CPLiA wyroby akcji pamiątkarskie akcja gdyż znaj­ bów powinna drugim wzorów. wycho­ Obydwie te akcje nowych, są zupełnie równorzędne. O szpetocie pamiątkarskich p i s a n o sano w c z a s o p i s m a c h , być a k c j a wypracowanie już u n a s s p o r o , wyro­ ale p i ­ k t ó r e n a ogół n i e docierają w s z y s t k i c h kół społeczeństwa. K a m p a n i ę w do t y m kie­ r u n k u należałoby p r o w a d z i ć p r z e d e w s z y s t k i m n a ł a ­ dują ł a t w y z b y t w s k l e p a c h i n a s t o i s k a c h i n n y c h i n ­ mach stytucji d o b r e i złe p r z y k ł a d y w y r o b ó w pamiątkarskich, kształ­ są handlowych przez ośrodki iak no 'handlu MHD i rozprowadzane pamiątkarskiego P r z y c z y n ą , d l a której i n s t y t u c j e t e t o l e r u j a w 70 pism popularnych. cić s m a k i z n a w s t w o swych Należałoby tam omawiać o d b i o r c y , doprowadzając d o t e ­ go, ż e b y t a n d e t a pamiątkarska zostiła wytępiona n.o �t i R y c . 6. Z a b e u u k a z d r z e ­ wa „Młodzi Górale". Wyk. Antoni Rząsa, ab­ solwent Państwowego Liceum Technik Piast, w Zakopanem. t y l k o dlatego, że ją z w a l c z a j ą „nadzory artystyczne", a l e i z tego p o w o d u , że k l i e n t n i e zechce j e j więcej t u r y i S z t u k i , którego celem było w y d o b y c i e możliwości, j a k i e w nabywać. Dopóki ubiegłego r o k u w Z a k o p a n e m p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l ­ nie podniesiemy s m a k u i wymagań w e g o o d b i o r c y , zapoznając go z p r a w d z i w i e maso­ artystycz­ t y m zakresie hale, region o najbogatszej zachwaszczony n y m i w y r o b a m i p a m i ą t k a r s k i m i , dopóty w a l k a o p o d ­ miątkarską niesienie b l i s k o pół r o k u p r z y d u ż y m w y s i ł k u c z y n n i k ó w poziomu estetycznego pamiątki nie może przynieść p e ł n e g o s u k c e s u . Z a w s z e b o w i e m p r z e z r ó ż ­ scowych, ne p r y w a t n e s k l e p i k i i pokątnych sprzedawców ków przesiąkała na rynek nią chętny nabywca. Drugim odcinkiem pamiątkarstwa tościowych jest wzorów. będzie tandeta, o ile znajdzie się n a o podniesienie poziomu wypracowanie artystyczne W instytucjach, j a k niektórych n p . C P L i A , a k c j a t a była p r o w a d z o n a war­ od d a w n a , ale n a małą skalę, b o h a m o w a ł y ją w z g l ę d y h a n d l o w e groźba — „niechodliwości". Poważnym karskich, był podnoszenia konkurs, pa­ przygotowywanym miej­ zrzeszonych w Związku w z i ę ł y udział w a r s z t a t y Artystów dla P T T K , miejscowe słu a r t y s t y c z n e g o Plastyków, produkcyjne CPLiA, szkoły chałup­ przemy­ i Liceum Sztuk Plastycznych. t y m przysłały r ó w n i e ż s w e w y r o b y niektóre Poza warszta­ t y p r o d u k c y j n e , znajdujące się n a t e r e n i e p o w i a t u n o ­ wotarskiego. Asortyment bardzo wyrobów szeroki, nadesłanych n a k o n k u r s b y ł począwszy od sweterków kobiecych i p a n t o f l i f i l c o w y c h , t a k i c h j a k i e można n a b y ć w k a ż ­ k r o k i e m naprzód, nistej drodze konkursie, prócz l i c z n y c h a r t y s t ó w l u d o w y c h i p l a s t y ­ n i c y pracujący walki Pod­ w P o l s c e twórczości l u d o ­ w e j , ale równocześnie n a j b a r d z i e j tandetą. W wszelkich reprezentuje uczynionym na cier­ d y m s k l e p i e z konfekcją damską, k i l i m ó w , h a f t ó w , k o ­ poziomu wyrobów pamiąt­ r o n e k , batików, poprzez zorganizowany grudniu w e , skórzane, d o d r z e w n y c h , k t ó r y c h b y ł o w wyroby ceramiczne, metalo­ najwięcej. 71 �Rye. W związku nych 7. Półeczka z z drzewa. niesłychaną Wyk. wytwórca różnorodnością n a k o n k u r s przedmiotów — mimo ludowy nadesła­ woli nasu­ Konopka z Ochotnicy Tomasz W y d a j e m i się, że n i e z b ę d n y m w a r u n k i e m p a m i ą t k i j e s t ścisłe z w i ą z a n i e j e j z określonym w a ł o się p y t a n i e , co w ł a ś c i w i e należy uważać za p a ­ miejscowością. Ażeby miątkę? W z n a c z e n i u s z e r s z y m miątką, mieć każdy p r z e d m i o t , który w — pamiątką m o ż e b y ć naszej świadomości wiąże się z jakąś osobą, sytuacją czy miejscowością. Wycho­ dząc z tego założenia, i s t o t n i e można przyjąć, że d l a kogoś stanie filcowe się pamiątką n p . t u z i n k o w y s w e t e r Dantofle dlaWn tvlko p o d c z a s u r l o p u spędzonego w że kunione Zakopanem. czy t o r o m k o n k u r s u n i e chodziło j e d n a k o pamiątki w t y m znaczeniu. Pojęcie pamiątki w v m a g a t u niewątpliwie z w ę ż e n i a i bliższego z d e f i n i o w a n i a . N i e k a ż d y przedmiot k t ó r y został w nany lub zakupiony Należy wyraźnie wyrobów cyfika tzw wynika danego t i r P n , . danej п п Р m u ^ i być za p a m i ą t k ę ш * , w З в J l t й Г Г „ A и warunków surowcowych wyko­ uważany n a m i a t l a r s k i e od miJi.roLL v n«SWh I bowiem miejscowości odróżnić wyroby ktńr ' ^ sne P B O ^ n n L i h Г lają » W n d uzależniona j e s t o a musi rozpoznać, że terenie Podhala n p . w związku z t a k i m i surow­ regionem piórnik stał się t a k i e właściwości, k t ó r e nabyty miątkarskich w y m a g a n e rakterystyczne o n został w pozwa­ Zakopanem, Warunek i t e n spełniają przemysłu l u d o w e g o , wyrobów i doskonale nadesłanych d ó w t e g o r o d z a j u dostarczają skim „kołcony" wełniane dla pasów, pięknie turystów ludowa (pantofle rękawice narciarzy, śmiało miejscowości. wyroby z na sztuki są j a k i inkrustowane konkurs przykła­ haftem czapki nadające góralskie, k l a m r y „noże fińskich zbójnickie" noży") przeludnienia góralskich, powstały i chałupnicze, k t ó r e t e s u r o w c e warsztaty ją; w y k o n u j ą różne z zakłady n p . gonty, naczynia l n i a n e płótno i samodziały produkcyjne przerabia­ drewniane, wełniane wsi meble, wejść czy n a w e t wy­ przynosi Polski) wyżej przedmiotów, do pamiątkarstwa na Podhalu korsarska znalazły re zamiast s c e m w y k o n a n i a n i e są o n e n i c z y m z P o d h a l e m zwią­ muzeów. zane, n i e odbiegają w c h a r a k t e r z e robów z i n n y c h terenów P o l s k i . 72 od podobnych wy­ Wiemy, jak wielkie (a t a k ż e i w akcja innych prywatnych raczej szkody stronach zbieraczy, wy­ swej pasji k o ­ lekcjonerskiej, unikatowe zabytki sztuki ludowej, któ­ miej­ artystyczne, j a k k i l i m y . Poza s u r o w c e m czy mogących masowego, kupujących p o w s i a c h , d l a d o g o d z e n i a i roby do (dla ciupagi dla amatorów i zbieraczy. wynikającą się ceramika. cią pracy, góral­ sukna), się n a k o n k u r s i e i t a k i e , k t ó r e p r z e z n a c z o n e są do naj­ reprezentują. samodziałowego spinki tzw. go zdobione wzorzyste mosiężne zamiast czy które z r e g i o n e m ściślej z w i ą z a n e , t y p o w e Wśród okolic znakomicie c a m i m i e j s c o w y m i , j a k d r e w n o , wełna, l e n , i o b f i t o ś ­ rąk czy pa­ jest więc, aby były one c h a ­ dla pewnych Prócz w y m i e n i o n y c h Na zwykły K r a k o w i e , Jeleniej Górze czy G d y n i . O d w y r o b ó w p a ­ zostały Organiza­ Dolnej. d o d o m ó w p r y w a t n y c h p o w i n n y trafić D l a t y c h , którzy wytworów znakomicie poszukują s z t u k i l u d o w e j , znalazły wykonane do autentycznych się n a k o n k u r s i e łyżniki, p i ę k n i e r y z o w a n e sol- �1 niczki czy płaskorzeźby Janosa, rzeźbiarzy podhalańskich. M n i e j sobie współczesne od d a w n y c h raz malowane o b r a z ó w podhalańskich z ostatnich n a szkle, oddalają w które się c o ­ bardziej. Przedmioty nych obrazy jednego a u t e n t y z m u mają p r a c a m i artystów l u d o w y c h , u j a w n i a się w kursie obrazy w sklepach n a szkle z t y m i , które sprzedawane z pamiątkami. Obrazki charakter też mieć dla zagranicznych indywidual­ zastosowanie jako gości i znaleźć się w ś r ó d m y , obejmują swą tematyką różne d z i e d z i n y czesnego i d a w n e g o życia n a P o d h a l u , posiadają k a , j a k d l a l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j . W kach małowartościowa Różnica, jaka ludową" produkcja zachodzi przedmiotami reprezentuje przeważnie seryjna. między pamiątkarskimi masowo wyrabia­ a indywidualny­ for­ współ­ dużą świeżość, charakterystyczną z a r ó w n o d l a s z t u k i d z i e c ­ dotychczas „sztukę są Roj-Kozłowskiej w y r o b ó w s z t u k i l u d o w e j wysyłanych n a eksport, gdzie nymi spo­ sób p l a s t y c z n y , g d y p o r ó w n a m y z g r o m a d z o n e n a k o n ­ czy j e j u c z n i ó w w o l n e są o d s z a b l o n u w z a k r e s i e t e , posiadające dzieł s z t u k i , m o g ą prezenty mi malowanych seryjnie, jako sztucznie n a drodze na szkle, pamiątki, które obraz­ produkowane „ludowość" spekulacji, według osiągana naiwnej są jest re­ c e p t y , że „ l u d o w e j e s t t o , co p s t r o k a t e " , g d z i e w y s t ę - щШЕШЯШШШШШШШШ Rye. 9. Piórniki drewniane. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA w Zakopanem. 73 ! ; J �Rye. 10. Zabawka Solniczka Państwowego pują z drzewa. drewniana. Liceum niezgrabne ubrane w „Do Wyk. Technik kwiatki, stroje przedszkola". Antoni Piast, ptaszki i postacie ludzkie, kostiumy wiejskie rozmyślna ludowo" stylizowanego kającej Zakopanem. przypominające sunku wość. W absolwent w z o p e r e t k i . Stąd p o c h o d z i tematyce dostosowania Ryc. 11. Rząsa, „na deformacja ry­ tania koloro- t y c h obrazków widoczna j e s t chęć się d o g u s t ó w w s i „bajecznie i miejskiej klienteli szu­ k o l o r o w e j " i „góralskiej egzo­ tyki". Jak w y n i k a z materiałów z e b r a n y c h bardzo pozytywne sienia poziomu r e z u l t a t y osiągnęły wyrobów na konkursie, próby pamiątkarskich, podnie­ zwłaszcza d r e w n i a n y c h , p r z e z zastąpienie d a w n e j , t a n d e t n e j d e ­ k o r a c j i m o t y w a m i c z e r p a n y m i z zasobu snycerstwa podhalańskiego. Owe tradycyjnego piórniki, k a s e t k i , r a m k i , n a k t ó r e jeszcze n i e d a w n o t r u d n o b y ł o spojrzeć bez o b r z y d z e n i a , w miejsce szaftów" m o m e n t a l n i e „wyszlachetniały", ryzowanych i scen i podkolorowywanych rodzajowych pojawiły gdy „land- się n a nich proste, ale bardzo szlachetne m o t y w y , podpatrzone n a s t a r y c h łyżnikach, k ó z k a c h d o osełek, sosrębach i t p . C i e k a w e r e z u l t a t y dało r ó w n i e ż z a s t o s o w a n i e w p r o ­ dukcji g a l a n t e r i i skórzanej stempelkowych wyciskanych ornamentów spotykanych n a d a w n y c h pasach b a ­ c o w s k i c h , t o r b a c h skórzanych c z y k i e r p c a c h . N i e w ą t ­ pliwie zdobione męskie (z tą techniką metalowymi torebki damskie i paski k l a m r a m i na wzór „kukie­ ł e k " o d pasów b a c o w s k i c h ) mogłyby być zaliczone rzędu pożytecznych z bardzo pięknych i do „pamiątek Podhala". Interesującą próbą s t w o r z e n i a n o w e j f o r m y ki podhalańskiej dużych rynku były góralskich skrzynki malowane skrzyń pamiątkarskim krakowskie. Pomysł pamiąt­ na wzór w i a n n y c h . Dotychczas wyrabiano rozszerzenia na jedynie skrzynki produkcji skrzynek l u d o w y c h n a i n n e r e g i o n y j e s t b a r d z o słuszny, z w ł a s z ­ cza że d l a k a ż d e g o zakątka P o l s k i można wskazać se­ r i ę m i e j s c o w y c h f o r m , i d e a l n i e nadających się d o w y ­ korzystania na wyrobach Garść przytoczonych pamiątkarskich. wyżej przykładów wystarcza, a b y u z m y s ł o w i ć s o b i e rolę, j a k ą l u d o w a twórczość a r ­ t y s t y c z n a odegrać m o ż e w p o d n i e s i e n i u p o z i o m u tycznego pod naszej p r o d u k c j i pamiątkarskiej, w a r u n k i e m , że b ę d z i e m y cyjnej, prawdziwej sztuce este­ oczywiście o p i e r a l i się n a t r a d y ­ ludowej, nie utożsamiając j e j z kosmopolityczną tandetą, w y r a b i a n ą p r z e z z a w o ­ dowych „pamiątkarzy". B y ł o b y j e d n a k zupełnie niesłuszne, g d y b y ś m y w p o ­ s z u k i w a n i u w z o r c ó w d l a w y r o b ó w pamiątkarskich o g r a ­ niczyli się w y ł ą c z n i e do t r a d y c y j n e j sztuki ludowej, eliminując n i e j a k o możność p o w s t a w a n i a n o w y c h f o r m pamiątek, do które nawiązywałyby najbardziej współczesnej n i e do t r a d y c j i , rzeczywistości. ale Musimy b o w i e m zdać sobie s p r a w ę z t e g o , że dookoła n a s z a ­ chodzą u s t a w i c z n e z m i a n y , przekształcające nie stan rzeczy sprzed lat kilku gruntow­ l u b kilkudziesięciu. �1 Rye. 12. Drewniana zabawka „Babka". Wyk. Antoni stwowego Liceum Technik Piast, w Z m i a n y t e p o w i n i e n u w z g l ę d n i a ć r ó w n i e ż i nasz mysł pamiątkarski. Czy pamiątki p r o d u k o w a n e byłoby rzeczą n p . d l a Wycieczek których kultury gruntach Nowa nie. Potężny czerpanych wsi podkrakowskich, na Huta powstała? k o m b i n a t i wielotysięczne wraz z n i m powstaje, nie o kilku aby zwiedzają­ cych Nową Hutę oparte były n a w z o r a c h z tradycyjnej prze­ słuszną, Oczywiście miasto, wymagają pamiątek t y m , co b y ł o t u d a w n i e j , jakie mówiących a l e co j e s t dziś, co Rząsa, absolwent Zakopanem. z nadesłanych w z o r ó w Pań­ mało r ó ż n i ł y kie zwalczamy w prac na k o n k u r s przez złożonych wego w Związku sensie tradycji Artystów i te, w ludowej członków Plastyków dodatnim wzory tystycznego się o d t y c h , j a ­ przemyśle pamiątkarskim. wyróżniały się kowalstwa ar­ nawiązywali do z zakresu których (np. b a t i k i autorzy o wzorach styk m a w zakresie pamiątkarstwa wiele d l a o g ó l n e g o d o b r a w y s i ł e k tysięcy r ą k l u d z i dzenia, pracy. Przykład p r ó b y podjęte p r z e z uczniów i a b s o l w e n t ó w Nowej Huty nie stanowi zachodzą w scowościach Ludowej nadaiac rakter Polski wielu Opracowywanie wyrobach zawodowych plastyków. Wzięli przez artystów pole d o działania d l a o n i również k o n k u r s i e zakopiańskim. poziom zawodowych prac nie Liceum konkursie na konkurs świadczył o t y m liczne Plastycznego, m . i n . serie i bardzo którzy nych głyby wyrobów w jednak znalazło przyszłości do zakopiań­ przedstawili z drzewa, się s p o r o bardzo powie­ oryginalne d r e w n i a n y c h pudełek n y c h płaskorzeźbą i i n n e w y r o b y j a k szka­ wspomnia­ t a k i c h , które dobrze na zdobio­ spełniać mo­ zadanie pamiątek, należałoby j e d y n i e o p r a c o w a ć d l a n i c h s p o ­ sób m a s o w e j dostarczonych plastyków skiego świadczyły tułki, z a b a w k i , noże d o p a p i e r u i t p . W ś r ó d n o w y c h w z o r ó w d l a przemysłu p a ­ szerokie Ogólny nHnnwiednio pamiątkarskich miątkarskiego o t w i e r a udział w miej­ i m i n n y cha k t ó r y n o w i n i e n znaleźć w y r a t w zaprojektowanych wyjątku. innych czerpanych z d a w n y c h druków n a płótnie). Ż e u t a l e n t o w a n y p l a ­ tworzy Podobne p r z e m i a n y Spośród miejsco­ p r o d u k c j i , gdyż formie byłyby zbyt w obecnej, unikatowej drogie. I n n y zupełnie c h a r a k t e r m i a ł y w z o r y wyrobów pa­ o t y m , ż e b y u ś w i a d a m i a l i s o b i e o n i w pełni rolę, j a k a miątkarskich im k a r z y i nadesłane p r z e z n i c h bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź na t y m odcinku przypada w udziale, Niektóre opracowane przez zawodowych pamiąt- 75 A �Rye. 13. Pólka na ręczniki. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA w Zakopanem. za p o ś r e d n i c t w e m i n s t y t u c j i , w których są o n i z a t r u d ­ „ c h a r a k t e r y s t y c z n y m " i „ t y p o w y m " . W y d a j e m i się, że nieni. pamiątkarstwo oparte n a p r o j e k t a c h z a w o d o w y c h Cechą tych wyrobów była przede znajomość r y n k u i w a r u n k ó w m a s o w e j miątkarskiej. P r o j e k t y wszystkim produkcji pa­ i c h nawiązywały zazwyczaj do styków i miałoby duże miejscowościach Ziem n a k , że zostały o n e w y k o n a n e s t a r a n n i e j i n i e c o u s z l a ­ starcza chetnione. Z regionalny przemysł wiązywały w o ośrodki turystyczne wyrobów pamiątkarskich dekoracji do tradycyjnych podhalańskich, i n n e o d r y w a ł y Wielką zaletą od wzorów zupełnie. opracowanych co niesłychanie obniża wyrobów. Przykładem na­ motywów nich pamiątkarzy było dostosowanie do p r o d u k c j i maszynowej, nę g o t o w y c h się niektórych przez z a w o d o w y c h niektóre tego jest ce­ r e dziś z a s p o k a j a n e w sprzedaży n i e będzie przekraczała k w o t y 6 złotych. Szereg u d a n y c h projektów o p r a c o w a n y c h przez m ł o ­ dych plastyków j e , że w i zawodowych a k c j i zmierzającej pamiątkarzy do podniesienia wskazu­ estetycz­ n e g o p o z i o m u przemysłu pamiątkarskiego n i e m u s i m y ograniczać się w y ł ą c z n i e d o w y k o r z y s t y w a n i a k u ludowej twórczości a r t y s t y c z n e j . W i e l e bynajmniej n i e mających nalnego, nadaje w t e j c h w i l i piętna regio­ się ś w i e t n i e d o w y k o r z y s t a n i a w p a ­ miątkarstwie. A ż e b y j e d n a k tego r o d z a j u stała się p r a w d z i w ą z jakąś określoną „galanteria" pamiątką, należałoby ją miejscowością związać czy r e g i o n e m , w k r ó t k i m czasie s t a n i e się czymś 76 dorob­ projektów, dla tego gdzie terenu ludowa mógłby pamiątkarski. położone w pla­ uzdrowiskach terenów mniej do­ rozwinąć Chodzi Sudetach Pomorzu, szczyzna" na wyroby czy let­ gdzie w o ­ importowanymi się pamiątkarskie, k t ó ­ j e s t najczęściej l u b równie się t u np. dużego n a s i l e n i a r u c h u w c z a s o w e g o o d c z u w a duże z a p o t r z e b o w a n i e piękny tradycja materiału, n a k t ó r y m ich piórnik w f o r m i e w a l c a , z d o b i o n y n a p o w i e r z c h n i w y ­ p a l a n y m o r n a m e n t e m , k t ó r e g o cena gdzie niska nadmorskie na zachodnim bec w t u r y s t y c z n y c h niektórych już istniejących w y r o b ó w pamiątkarskich, z t y m j e d ­ Zachodnich, zastosowanie lichą „zakopiań­ małowartościowymi wyrobami z różnych s t r o n S e n s pamiątki, j a k t o kraju. już k i l k a k r o t n i e p o d k r e ś l a ­ ł e m , p o l e g a n a t y m , że r e p r e z e n t u j e ona niejako pew­ ną miejscowość c z y r e g i o n . N a t l e t y c h w ł a ś n i e spe­ cyficznych han­ dlowców znad powiązań r o d z i widziane) morza z Krakowa należy się (tak m i l e przez kolekcjonerstwo. przywieźć Wiadomo, „coś że z bursztynu", „skrzynkę krakowską", a z Kurpiów wy­ cinankę. Mieszkanie gląda „nałogowego" j a k poglądowa krajoznawczej mapa wędrówki zbieracza Polski, wyznaczony pamiątek n a której jest wy­ szlak sygnatura­ m i w p o s t a c i t y p o w y c h w y r o b ó w pamiątkarskich, w ł a ś ­ ciwych danej okolicy. �k o l e k c j o n e r s t w o t r a c i cały sens z chwilą, g d y w y ­ roby pamiątkarskie nabyć w i drażliwego z całej Polski będziemy każdym sklepie na terenie k r a j u . tykamy wcy z zagadnienia R B H (Rejonowych pokrewnych prawna instytucji dystrybucja w mogli I tu do­ dystrybucji. Handlo­ Biur Handlowych) CPLiA p o w i n n i zrozumieć, lia, ubrania gotowe czy terenie tvm W chwili karstwa r obecnej odbywa radoksu, Ten ostatni warunek trudny j e s t dziś d o r t l l zrealizo­ za sobą n i e p r o p o r c j o n a l n i e w i e l k i e k o s z t a . W zakładzie spółdzielczym projektowanie nowego c z y piórnika pociąga za dokumentacji tech­ n i c z n e j i k a l k u l a c j i — zupełnie j a k p r z y opracowywa- nełny namiat dv.trvhucii n ma­ przemyślana, nWa n i ! kie d y s t r y b u c j a n a o d c i n k u pamiąt­ się w myśl „ w s z y s t k o j e d n o co, w s z y s t k o d e l szedł". W W handlu okresie «P«1P »Av a równomiernie miał d o d y s p o z y c j i danei branzv rała W p l P t n c r i * w dla odbiorcy dokładnie estetyczna, solidna i t a n i a . modelu konika drewnianego t a k należy aby r y n e k był i każdv n a b y w c a wachlarz nrodukcii Z bardzo sobą konieczność p r z e p r o w a d z e n i a je kami być znawcy-kolekcjonera. k a r s k i c h z a k r a d ł y się p e w n e p r z e r o s t y , k t ó r e pociągają prowadzać nasycony powinna jak i przeznaczona opiera spożywcze, t e k s t y ­ galanterię, sowego masowego, pamiątka w a n i a , gdyż do procesu p r o d u k c j i drobiazgów pamiąt­ się n a z a s a d a c h w p r o s t o d w r o t n y c h niż k a ż d e g o i n n e ­ go t o w a r u . Sprzedając n p . w y r o b y odbiorcy Zwłaszcza po­ że h a n d l u pamiątkarskim czy budującej maksymy jedno gdzie, b y l e han­ z w i ą z k u z t y m d o c h o d z i często d o p a ­ że n p . w s k l e p a c h pamiątkarskich na Wy­ brzeżu n i e można dostać c e r a m i k i k a s z u b s k i e j , która natomiast z a l e g a półki w Kielcach; w Lublinie brak pięknej „ s i w e j " c e r a m i k i z B i a ł e j P o d l a s k i e j , to" w jest sporo wyrobów Krakowskiem W skomplikowana w że ceramicznych w mieiscowvn 7 n i 4 7 V ariPnl-iP nr,P,Pwaia P ч 1 HnrnrVnP się ,u m ™ r i p Z l arakowa me z Krakowa .ostatnio i ładne modele w Krakowie me wysyła się j e jakby w między Zakopanem nych wyrobów Wydaje czej w tym w 7 dzi­ produ­ skrzyń wier­ krakow­ byłyby one kosz­ coz, kiedy do... Z a k o p a n e g o , brakowało lokalnych tak regional¬ pamiątkarskich. swoboda dystrybucji wyrobów sam najistotniejszy odbija zaczęła pamiątką, m i się, że t e g o r o d z a j u chaos) godzi piękną innymi 7 Я ania artystycznym „pa­ malowanych towną ako hvw i» Hf^ Hn etnograticznej skich. Sprzedawane wprawdzie, 7 rokmc7 m a ao LFLiA k o w a ć doskonałe p o d w z j ę d e m ności Wsze P „ 1 nip ma siejszego g o a z i w y c n p o a w z g l ę o e m miątek „JP KraWiP ПЫ Г . ! aoroczne CPLiA drewniane wvrohv 4 W ! tv^PP skleDie lokalnvoh namiatek d i e n a t o m i a s t dostać L ż n c Góry R a d o m i u sprawa jest o tyle n i e ­ oeńle n i e m a z a d n v o h „iańskiP ale „za z Łysej się u j e m n i e sens (czy r a ­ pamiątkarskich „pamiątki", a i n a „chodliwości" poza towaru, który — p r z e d s t a w i a n y k l i e n t o w i w s z ę d z i e w t y m s a ­ mym asortymencie — bynajmniej go do k u p n a n i e zachęca. Handlowcy kierujący sprzedażą p o w i n n i zgodzić się z t y m , że masę t o w a r o w ą , k t ó r e j dostarczają i m p r a ­ c o w n i e i w a r s z t a t y p r o d u k c y j n e , t r z e b a dzielić n a d w i e części. Jedną, n i e w ą t p l i w i e ., w i ć będą które wyroby traktuje się znacznie z zakresu jako normalny w a n y według z a p o t r z e b o w a n i a s k i , i drugą, obejmującą większą, galanterii stano¬ artystycznej, towar dystrybo- n a o b s z a r z e całej Pol­ t z w . „ p a m i ą t k i " , która poza stolicą i m i a s t a m i p o r t o w y m i (ze w z g l ę d u n a n a b y w ­ ców zagranicznych) p o w i n n a być sprzedawana jedy­ n i e w s w y m w ą s k i m zasięgu r e g i o n a l n y m . K a ż d y r e ­ gion, każde większe u z d r o w i s k o chu turystycznego powy d l a s i e b i e zespół w y r o b ó w Powinien chlarz, letnisko ośrodek r u ­ p o w i n i e n mieć s w ó j w ł a s n y o n obejmować uwzględniający dostatecznie zarówno ty­ pamiątkarskich szeroki wymagania wa­ dziecka Rijc. 14. Lusterko ręczne. Wyk. Adam z CPLiA w Zakopanem. Doleżuchowicz 77 �n i u n o w e g o m o d e l u s a m o c h o d u w f a b r y c e n a Żeraniu. s t a n o w i l i w y t w ó r c y l u d o w i biorący udział w Różnica p o l e g a t y l k o n a t y m , że p r z y p r o d u k c j i s a m o - . sie, chałupnicy, p r a c o w n i c y chodów przedstawiciele wszystkie t e czynności są i s t o t n i e niezbędne, a p r z y w y r o b i e d r o b i a z g ó w pamiątkarskich można je CPLiA, konkur­ zakładów p r o d u k c y j n y c h , PTTK, plastycy w i e . B y ł a t o z n a k o m i t a sposobność d o i etnografo­ zorganizowania uprościć d o m i n i m u m , n i e obciążając n a d m i e r n i e k i e ­ interesującej d y s k u s j i , w której m i e l i b y możność w y ­ szeni o d b i o r c y . powiedzieć się na temat wystawy i pamiątkarstwa zarówno wytwórcy, j a k i odbiorcy pamiątek. D y s k u ­ b a r d z o i s t o t n a . Z r o z u m i a ł e j e s t , że w g r u p i e p a m i ą t e k sja instruktywna stanowiących zna­ w s z y s t k i c h , dałaby r ó w n i e ż w y t y c z n e d l a p r a s y , k t ó r a Wypad­ w zakresie s z t u k i l u d o w e j i pamiątkarstwa n i e zawsze Sprawa niskiej ceny wyrobów pamiątkarskich i n d y w i d u a l n e dzieła leźć się w y r o b y k o s z t o w n e sztuki mogą czy n a w e t d r o g i e . jest t a byłaby niewątpliwie bardzo dla k i t a k i e b y n a j m n i e j n a s n i e zaskoczą, s k o r o dziś r z e ź ­ u m i e zająć w ł a ś c i w e s t a n o w i s k o . Sprzyjający moment ba, bezwartościowa p o d wzlędem a r t y s t y c z n y m , p r z e d ­ nie ludowi, stawiająca którzy p r z y b y l i n a w y s t a w ę z różnych d w a walczące jelenie, p a n e m 2.000 zł. N a t o m i a s t odbiorcy kosztuje w Zako­ pamiątki przeznaczone d l a m a s o w e g o muszą być t a n i e i dostępne, a b y m o g ł y z w y c i ę s k o k o n k u r o w a ć z tandetą sprzedawaną jednak wykorzystany. Zgromadzone na konkurs selekcji, wyroby, zostały po dokonaniu udostępnione w rzy i prasy Zarówno konkurs, formie otwartej w Za­ etap kopanem 21 m a r c a rb. opracowana pod skiego pamiątkarstwa, niejako podsumowanie wyników s t a r a n n i e , stanowiła konkursu miesięcznej o f i a r n e j p r a c y , która g o Podsumowanie i kilku­ t o w y p a d ł o k o r z y s t n i e , zwłaszcza, j e ­ w akcji zmierzającej stanowią do podniesienia chodzi jednak o to, aby w ł o ­ monstrowania możliwości, kształtowanie Powodzenie tej przyszłej akcji ale żeby uzależnione jest nie t y l k o instytucji skiego, 1950 r . pamiątkarskich, a l e i o d o d b i o r c ó w , k t ó r y c h gactwo oczyma wyrobów Zakopanem zwiedzających w roztoczono duże b o ­ artystycznych, wskazano na dowy. propagan­ M i m o b r a k u afiszów, k t ó r e n i e zostały n a czas w y k o n a n e , z g r o m a d z i ł o się n a o t w a r c i e w y s t a w y syć dużo publiczności, Ryc. 15. Malowana wśród skrzynka której sporą ludowa do­ gromadę z drzewa. Fotografował 78 z podnoszeniem pamiątkarstwa pamiątkarskich. N i e został j e d n a k w y k o r z y s t a n y m o m e n t ku dużą pomocą w powinno będzie Wyk. Deptuszewski. Marta związ­ wyrobów niewątpliwie podobnych P o l s k i , które również oczysz­ i tandety. Rossowska z akcji wymagają t e g o , a ż e b y i c h p r z e m y s ł p a m i ą t k a r s k i został 12 cm. od wyrobów zostaną w estetycznego czasie p r o w a d z e n i a czony z n a l o t u obczyzny 21 X Stefan poziomu zakopiańskiego, na i n n y c h terenach i zbyt propagandą. S u m a doświadczeń, j a k i e z e b r a n e możli­ wości, j a k i e należy w y k o r z y s t a ć n a P o d h a l u d l a p o d ­ niesienia poziomu wyrobów się zjednać umiejętną produkcję wpłynął pamiątkarskiej pamiątkar­ k t ó r y o d b y ł się w organizujących istotnie produkcji żeli p o r ó w n a m y j e z w y n i k a m i k o n k u r s u Przed ważny zakopiań­ żony w n i e w y s i ł e k n i e o g r a n i c z y ł się t y l k o d o z a d e ­ na poprzedzała. Krakowa, krótki k o ­ n i e został w t e r m i n i e jak i wystawa pamiątkarskich, bardzo czy otrzymali jedynie ukończony. wyrobów Wystawa, odległych w s i na otwarcie przybyli z Warszawy przedstawiciele wystawy względem ekspozycyjnym Wytwórcy p o w i a t u , r o z j e c h a l i się, j a k r ó w n i e ż l i c z n i goście, k t ó ­ m u n i k a t , gdyż k a t a l o g w y s t a w y dotychczas. niezbędnej został Zakopanego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7220465ba1cf3bd2b858b080d0b2d1b6.pdf 453017d4822831066cb8bd37862ecb98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4734 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania wycinanka ludowa wycinanka kurpiowska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4394 Title A name given to the resource Z badań nad wycinanką kurpiowską/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.159-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzka, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text QOudy PV>s3czaiiski« , o Perty O O O Uanacja^ KOLNO" Turoil CyW c Czomlo 'STiMOoy Kat durowe J f-\a;a*uJny L^Lautc o o O*!** O o Uanouo Ch« rubin O 1 6i OjpniWi o o'Krobid , \Boba Popiofki O OavJrychi Dobry Uo b 4ou i (HaMczno V Krukowo S ° GotanWa nłki O Orí AOZlOkO )Łkroiio Z/?biska( >rkl ( La&ki O T ^ - g O pianki , Wari. fcf 'Zilairia WyM«l \ ^ ^ " pttyitarl \ OSTAOŁCKA -iMapa miejscowości, Halina Z w których przeprowadzono badania nad wycinanką kurpiowską. Olędzka B A D A Ń N A D W Y C I N A N K Ą Może s i ę w y d a ć zaskakujące twierdzenie, że w y ­ cinanka kurpiowska — której popularność rośnie już od początków dwudziestolecia m i ę d z y w o j e n n e g o — jest w swej oryginalnej, pierwotnej formie znana w niewielkim tylko stopniu. Popularność dotyczy bo­ wiem przede wszystkim form chronologicznie p ó ź n i e j ­ szych, kiedy to wycinanka straciła w i ę ź funkcjonalną z wystrojem wiejskiego wnętrza, i wyrabiana była już tylko dla odbiorcy z zewnątrz. Wydaje s i ę w i ę c ce­ lowe przedstawienie w y n i k ó w badań nad k u r p i o w s k ą wycinanką dawną, pokazanie różnorodnych jej form i zarysowanie procesu rozwojowego, tak jak to można dziś uczynić na podstawie rezultatów dotychczaso­ wych badań, informacji uzyskanych w drodze wywia­ dów ze starymi informatorami i analizy zachowanego i rekonstruowanego materiału. Wycinanka dawna różni się bowiem w znacznym stopniu od w s p ó ł c z e s n e j , której „ ż y w o t n o ś ć " nie wynika już z naturalnego procesu rozwoju tej dzie­ dziny twórczości w ś r o d o w i s k u w ł a s n y m . W okresie dawnym w y c i n a n k ę kurpiowską cecho­ w a ł y bowiem: doskonała wzajemna zgodność formy przedmiotu i zdobiącego ją ornamentu z funkcją, za­ leżność charakteru ornamentu od materiału, narzędzi, techniki, związek ornamentu z jego usytuowaniem. 1 K U R P I O W S K Ą 0 charakterze tej wycinanki decydowała wreszcie ro­ la osądu zbiorowości, opartego na t r a d y c j i . J Z chwilą jednak gdy funkcja wycinanki uległa zmianie i nie była już ona przeznaczona dla o k r e ś l o ­ nego, znanego autorce miejsca — pojawiły s i ę zmiany w wielkości wycinanki, wzajemnych proporcjach jej części i w stosunku ornamentu do całości. Wyrwana z całości układu dekoracji ściany, gdzie działała na za­ sadzie dopełniania się form i barw, stała się dziełem samym w sobie, o g l ą d a n y m w innych warunkach 1 z innej odległości. Twórczynie, traktujące swą pracę zawodowo, dochodziły do ogromnej wprawy, która pozwalała na coraz bardziej precyzyjne cięcia, uznane za cechę charakterystyczną kurpiowskiej w y c i n a n k i , które jednak poprzez rozbicie i rozdrobnienie całości p o w o d o w a ł y zanik cech w ł a ś c i w y c h tworzywu i tech­ nice. Nowym tendencjom sprzyjały gusty odbiorców, którzy bez w z g l ę d u na swoje wyrobienie plastyczne, wysoko cenili niezwykłą ich zdaniem misterność orna­ mentu, uzyskaną prymitywnymi wielkimi nożycami (il. 54) w materiale tak delikatnym jak papier. Zachę­ cało to również do rekordów drobnego cięcia (il. 3). Jak tego dowiodły badania nad recepcją wycinanek kurpiowskich, poczynione w różnych grupach społecz­ nych, charakteryzujących się przeciętnym poziomem 3 159 �cinanki kurpiowskiej w ogóle — ani też przy histo­ rycznym szeregowaniu typów. Podejmowane tego ro­ dzaju próby doprowadzały do szeregu twierdzeń pod­ w a ż o n y c h przez rekonstruowany obraz rozwoju w y ­ cinanki kurpiowskiej, oparty na dokumentacji tere­ nowej. Postaram s i ę to w y k a z a ć w dalszej części pra­ cy przy omawianiu zagadnień szczegółowych. Nale­ żałoby dodać, że w okresie wojny prawie całkowicie zniszczone zostały pokaźne ilościowo zbiory dawnej wycinanki kurpiowskiej Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz Muzeum w Łomży i Nowogrodzie. Okres istnienia wycinanki nowej, jak go umownie nazywam, wydaje s i ę w y m a g a ć oddzielnego trakto­ wania, a w hierarchii związanych z nim zagadnień na pierwsze miejsce w y s u w a j ą się złożone problemy współczesnej a zarazem tradycyjnej twórczości ludo­ wej. 6 Zadziwiająco uboga jest literatura przedmiotu do­ tycząca wycinanki (por. przypis 1). W obszernej bi­ bliografii opracowań dotyczących terenów Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej, n a około 190 pozycji m ó w i ą ­ cych o kulturze w s i żadna nie jest poświęcona w y ł ą c z n i e wycinance. Nie znaczy to, aby nie wspo­ minano o niej. W opisach podkreślających odrębność grupy ludu zamieszkującego d a w n ą puszczę, które zaczynają się dość licznie pojawiać od początku X I X w., o wycinance znajdują s i ę dwie wzmianki pochodzące z lat 1881 i 1887, z których wcześniejsza dotyczy zdobienia techniką wycinania h a papiero­ wych firankach (do Okien. 7 4 wyrobienia plastycznego, podziwiano przeważnie misterność i złożoność wzorów, co przesądzało o sto­ sunku do wycinanki. Oceny innego typu w y s t ę p o w a ł y jedynie sporadycznie. Istnienie różnic między wycinanką okresu dawne­ go, gdy wykonywano ją tylko dla w ł a s n y c h potrzeb, a wycinanką noWą, robioną n a skutek zapotrzebowa­ nia z zewnątrz, wydaje s i ę dość oczywiste nie tylko wobec w n i o s k ó w uzyskanych na drodze spekulatywnej, ale potwierdza to konfrontacja dawnych t y p ó w wycinanki z materiałem zebranym po wojnie przez m u z e a . Z porównania wycinanki dawnej z n o w ą w y ­ nika, ż e wszelka charakterystyka oparta tylko na materiale nam w s p ó ł c z e s n y m jest co najmniej nie­ wystarczająca i nie może stanowić jedynej podstawy do wyciągnięcia w n i o s k ó w o cechach typowych w y 5 2 II. 1. „Dziencioly" wycinanka wielobarwna, wys. ok. 12 cm. Wyk. nieznany. Okolice My­ szyńca, pow. Ostrołęka. II. 2, 3. Wycinanki Czesławy Konopkówny. Tatary, pow. Ostrołę­ ka: „Leluja", wys. 21 cm, wyk. 1948 r.; „Leluja", wys. 34,5 cm, wyk. ok. 1960 r. U. 4. Deko­ racja izby. Wyk. na konkurs w 1948 r. Bronisława Kaczyń­ ska, pow. Ostrołęka. 160 8 W późniejszych publikacjach, związanych z K u r ­ piami, krótkie notatki sygnalizujące istnienie wyci­ nanki z kolorowego papieru, strojącej ściany i sufit izby, z o m ó w i e n i e m kilku przykładów, znajdujemy już tylko w pracach o charakterze krajoznawczym. . Należałoby oczekiwać pełniejszych informacji czy nawet opracowań p o ś w i ę c o n y c h w y ł ą c z n i e technice wycinania, której wytwory nie m a j ą c e odpowiednika w kulturze miejskiej budzą szczególne zainteresowa9 _ 3 . i y M tf u �nie. Na tle licznych artykułów w prasie, które ograni­ czają się do bardzo ogólnego literackiego opisu, uwa­ gę zwracają prace o ambicjach naukowych Jerzego Warchałowskiego. Są one jednak poświęcone w y ­ cinance w całej Polsce i dają jedynie krótką cha­ rakterystykę wycinanki kurpiowskiej, z położeniem nacisku na podobieństwa i odrębności w stosunku do analogicznych zdobin z innych terenów. To samo m o ż n a by w ł a ś c i w i e powiedzieć o dwu­ krotnie opublikowanej (z nieznacznymi tylko różni­ cami) pracy Eugeniusza Frankowskiego, który choć niewiele m ó w i ł o wycinance kurpiowskiej, to jednak swymi sądami ogólnymi zaciążył na charakterystyce późniejszych jej opracowań. Frankowski, podejmując w założeniu całokształt zagadnień związanych z w y c i n a n k ą , w rzeczywistości skupił u w a g ę na sprawie genezy jej techniki oraz pochodzeniu m o t y w ó w . Ustalając szeroki zasięg geo­ graficzny techniki (w skali światowej), w y c i ą g a wnios­ ki genetyczne, istotne, jego zdaniem, t a k ż e dla przy­ czyn pojawienia się w X I X w. wycinanki papierowej jako ozdoby izby, co odpowiada charakterystycznym schematom metodycznym szkoły historycznej, której był zwolennikiem. Wyjaśnianie formy wycinanek poprzez szukanie zapożyczeń z innych technik dopro­ wadza autora do następujących refleksji: „Patrząc na te wycinanki ma się wrażenie, że to nie w papie­ rze, ale w drzewie w y c i ę t o delikatną piłką i cyzelo­ wano dłutkiem i nożem wszystkie te piękne przezro­ cza. Myśl t ę narzuca typ wycięć, zrobionych w drze­ wie, które tu, w wycinankach papierowych, stosowane są z ogromnym poczuciem estetycznym". 10 11 12 13 Przy kierunku m y ś l o w y m , reprezentowanym przez Frankowskiego, opis dzieła podporządkowany jest do­ wolnej interpretacji, co w rezultacie ogranicza w a r ­ tość materiałową pracy. Szkoda jest tym większa, że podstawę stanowiła tu cenna nie istniejąca dziś ko­ lekcja wycinanek Muzeum Etnograficznego w War­ szawie, z okresu od ostatnich lat X I X w. do 1914 r., ; która pozwoliła autorowi na najwierniejsze i najpeł­ niejsze w literaturze zarejestrowanie t y p ó w charakte­ rystycznych dla okresu, w k t ó r y m >ją gromadzono. Kontynuację sposobu patrzenia Frankowskiego na w y c i n a n k ę spotyka s i ę dziś jeszcze, łącznie z p o g l ą ­ dem, że „przejęła tradycje prastarej techniki w y c i ­ nanki skórzanej, motywy haftów, koronek, malowi­ deł..." Analogie w sposobie patrzenia na w y c i n a n k ę do­ strzec można również w najobszerniejszej, jak dotąd, pracy Józefa Grabowskiego, k t ó r y pierwszy stawiał sobie zadanie „pokazania bogactwa wycinanki ludo­ wej w jej odmianach regionalnych, zwłaszcza daw­ nych, dziś już w y m a r ł y c h . . . " Zbieżność, czy tylko podobieństwo m o t y w ó w upoważnia autora do m ó w i e ­ nia, że wycinanka kurpiowska jest „jedną z odmian pochodzących od podwarszawskiej i najbardziej z nią z w i ą z a n a " . GraboWsIki, powołując s i ę na Frankow­ skiego, wymienia 'podstawowe typy wycinanek, d ą ­ żąc poprzez analizę formy do wykazania zapożyczeń w odmianie kurpiowskiej od tzw. przez autora grupy warszawskiej. Systematyka, którą stara się n a k r e ś ­ lić, opiera się w y ł ą c z n i e na analizie formalnej w y c i ­ nanek, nie uwzględniając zmian w czasie i danych historycznych. Dlatego też niektóre wnioski stoją w wyraźnej sprzeczności z danymi terenowymi, opartymi na tradycji, które to źródło autor uznaje, korzystając jednak z niego w zakresie ograniczonym do p r z y k ł a ­ dowego przedstawienia sylwetek t w ó r c ó w czy stosun­ ku ogółu do wycinanfcarek. 1 4 15 18 17 18 Poprzestanie na analizie formalnej m a t e r i a ł u i nieskonfrontowanie jej z danymi, jakie m o ż n a uzyskać z dokumentacji terenowej, wreszcie nieuwzględnianie autorstwa (materiał powojenny ma je ustalone) po­ woduje błędy w uogólnieniach i generalizowaniu na skutek przyjęcia cech indywidualnych za cechy całej grupy. Wydaje się, że na tle dotychczasowego stanu badań ze szczególną siłą rysuje s i ę konieczność sięgnięcia 19 �do tzw. materiałów terenowych, do relacji wykorzystania ż y w e j jeszcze tradycji. ustnej, Przy podejmowaniu badań terenowych nad wyci­ nanką Kurpiowskiej Puszczy Zielonej problem zasięgu sprowadzał się do ustalenia czy pokrywa s i ę on z dość w y r a ź n i e zarysowującymi s i ę granicami terytorialny­ mi regionu. Niejednokrotnie omawiane ich istnienie wyznaczał nie tylko moment późnej w stosunku do terenów sąsiednich kolonizacji i to przez inny element ludnościowy. Specyfika w a r u n k ó w życia na terenie stopniowo zanikającej dawnej puszczy tworzyła szereg różnic, między innymi w języku, kulturze, w której najczęściej dostrzegane s ą zjawiska wizualne. F o r ­ m o w a ł y się one zapewne dość wcześnie, skoro do­ strzegane są przez badaczy jako w pełni rozwinięte już na początku X I X w. Zrozumiałe jest, że m i a ł y one też pewien w p ł y w na poczucie odrębności gru­ powej, zarysowujące się coraz mocniej i to po oby­ dwu stronach granicy — u Kurpiów i sąsiedniej szlachty. Antagonizmami grupowymi można też m. in. tłumaczyć silną izolację, powodującą brak wzajem­ nych w p ł y w ó w . 2 0 2 1 Wycinanka nigdy nie była wykonywana przez lud­ ność szlachecką zamieszkującą pas przylegający do terenów Kurpiów. W czasie b a d a ń na pograniczu wymieniano ją jako jedną z cech „kurpiowskich". Wypływało to nie tylko z ipowszechności tego zjawi­ ska. Rozwój wielu dziedzin sztuki, głównie zdobnic­ twa, stał się u Kurpiów wyznacznikiem ich odrębno­ ści i to stosowanym świadomie. Na tle wchodzących w grę antagonizmów dwu różnych grup społecznych nabiera on specjalnego znaczenia. 22 2 3 jającej atmosferze, stosunkowo dużym zapleczu wol­ nego czasu czy wreszcie w nie najgorszej sytuacji bytowej ludności, która, nie podlegając pańszczyźnie, miała odmienne warunki od tych jakie istniały u większości chłopstwa w Polsce. W wyniku tego, różne techniki zdobnicze mogły się na terenie Kurpi przyjąć i rozwinąć. Jak doszło do tego, ż e pośród nich znalazła się i wycinanka? Geneza jej pozostaje nawet w przybliżeniu niewyjaśniona. Frankowski w y ­ wodzi w y c i n a n k ę papierową z „tradycji wycinanki w s k ó r z e " , dzięki czemu „zagadnienie zjawienia się i użytkowania wycinanki papierowej staje się sprawą możności zużytkowania nowego materiału zdobniczego i przeniesienia nań dawniejszych tradycji malowa­ nia". Przypuszczenia te nie znalazły jednak po­ twierdzenia w szczegółowej analizie tak stroju, jak i w malarskiej dekoracji ścian. 24 25 2 3 W wypadku wycinanki kurpiowskiej przekazów związanych z jej genezą nie znajdujemy ani w źród­ łach pisanych, ani w tradycji. Operując faktami, k t ó re jak się wydaje, m o g ł y mieć z nią związek, nale­ żałoby w s p o m n i e ć o wycinance żydowskiej. W y s t ę p o ­ wanie tej innej w formie, technice, a częściowo i w funkcji, dziedziny ludowej twórczości Żydów, która przecież chronologicznie poprzedza polską l u ­ dową w y c i n a n k ę , zasługuje na u w a g ę ze w z g l ę d u na to, że opiera się ona na stosowaniu tego samego efektu w y c i ę ć w papierze. Choć główne typy wyci­ nanki ż y d o w s k i e j , związane z określonymi świętami, opierały s i ę na (odpowiadającej im) tematyce sakral­ nej, widzimy także zastosowanie jej w celach w y ­ łącznie dekoracyjnych. Przykładem może być tu „rojzałach", t j . rozetka, wycinanka okrągła o motywach geometrycznych, „szewuosłach" ze świeckim moty­ wem żołnierzy pieszych lub konnych*• oraz ozdoby ; 27 28 Przyczyn rozwoju sztuki ludowej na Kurpiach można w i ę c doszukiwać się zarówno w owej sprzy­ 162 �II. 5. „Firanka na okno", fragm., szer. 70 cm. Wyk. Marianna Puławska. Golanów, pow. Ostrołęka. 11. 6. „Wstążki na obra­ zu". Wyk. Antonina Kuliś, Jazgarka, pow. Ostrołęka. II. 7. „Firanki na obraz", fragm., szer. 12 cm. Wyk. Antonina Kuliś. II. 8. „Firanka na obraz", szer. ok. 10 cm. Wyk. Katarzyna Abramczyk, Baranowo, pow. Przasnysz. II. 9. „Leluja", wys. 23,5 cm. Wyk. Stefania Samsel, Stary Myszyniec, pow. Ostro­ łęka. II. 10. „Firanka na obraz", szer. pasa 13 cm. Wyk. Fran­ ciszka Golan, Golanka, pow. Ostrołęka. II. 11. „Firanka na obraz", wym, 70 X 50 cm. Wyk, Franciszka Golan. 10 szałasu, łańcuchy, mosty, ptaki, latarnie, wykonywane także z kolorowego papieru i b i b u ł y . Podkreślam dwoistość funkcji wycinanki żydowskiej — obrzędową i dekoracyjną (ta ostatnia zdaje się stopniowo unie­ zależniać), p o n i e w a ż jest ona w a ż n a dla hipotezy do­ patrującej się ewentualności zaczerpnięcia p o m y s ł u robienia wycinanek w papierze przez ludność polską od ludności ż y d o w s k i e j . Domostwa Ż y d ó w we wsiach i miasteczkach, z nalepionymi przed Zielonymi Ś w i ę ­ tami wycinankami na szybach, dekoracje s z a ł a s ó w na ś w i e ż y m powietrzu, u m o ż l i w i ł y zetknięcie s i ę i „ o s w o ­ jenie" z w y c i n a n k ą . Znany jest także fakt utrzymywania s i ę handlu małomiasteczkowego i domokrążnego w rękach ż y ­ dowskich. Na interesującym nas terenie stan taki stwierdza jeden z najwcześniejszych d o k u m e n t ó w . Za pośrednictwem Ż y d ó w docierał w i ę c na w i e ś papier. W relacjach informatorek, dotyczących okresu od około 1870 r., wielokrotnie w y p ł y w a ł a sprawa po­ wszechności handlu domokrążnego uprawianego przez Żydów, którzy stosując sprzedaż w y m i e n n ą (za jajka, masło, zboże), dzięki namowom potrafili doprowa­ dzić do kupna niechętną początkowo gospodynię. Nie wykluczone jest też, że handlarze sami mogli podsu­ nąć k u p u j ą c e m u p o m y s ł wycinania w papierze, kie­ rując się intencją stworzenia w i ę k s z e g o zapotrzebo­ wania na posiadany przez nich towar. Zastanawiając s i ę nad powiązaniami wycinanki polskiej z ż y d o w s k ą , m o ż n a by szukać ś l a d ó w tego zjawiska w samej formie wycinanek. Punkt zaczepie­ nia mogłoby tu s t a n o w i ć w s p ó l n e w y s t ę p o w a n i e mo­ t y w ó w roślinnych. Nie we wszystkich, ale w wielu terytorialnych odmianach wycinanki polskiej w y s t ę ­ puje motyw w dotychczasowej literaturze często na30 31 �13 32 zywany „drzewkiem życia". Widzimy go między innymi w wycinance podwarszawskiej, kurpiowskiej — ostrołęckiej i pułtuskiej, podlaskiej, rawskiej i opo­ czyńskiej. Tematycznie motyw ten uznany jest za jeden z charakterystycznych m o t y w ó w wycinanki ż y ­ dowskiej, wyprowadzony (na jej gruncie) z biblijnego drzewa życia rosnącego w raju obok drzewa wiado­ mości dobrego i z ł e g o . Jednocześnie jednak p a m i ę ­ tając, że w y s t ę p u j e on bardzo często wraz z ornamen­ tyką roślinną na wytworach z różnych tworzyw, w różnych okresach czasu, można by obecność jego w wycinance tłumaczyć również prawem konwergencji. 33 Aby nie wracać już do refleksji na temat genezy wycinanki, trzeba w s p o m n i e ć o zarysowującej się dość wyraźnie w ś w i e t l e chronologii rozwoju t y p ó w form możliwości zaczerpnięcia pomysłu z fabrycznych, pa­ pierowych, wzorzystych firanek i tzw. ząbków do p ó ­ łek. Tego rodzaju produkty pojawiające się początko­ wo w dużych ośrodkach miejskich mogły b y ć za po­ średnictwem k u p c ó w żydowskich przeniesione na grunt wiejski, jeśli nie jako gotowy do n a ś l a d o w n i c ­ twa wzór, to jako pomysł, który mógł s i ę przyjąć wobec dostarczenia papieru, z którego można było rękodzielnicze wyrabiać ozdoby dostosowane do w y ­ posażenia wnętrza chałupy. Okres początków X I X w. przynosi stale rosnący n a p ł y w na rynek różnego ga­ tunku bibuły i papieru, który dostarczają powstające w tym czasie papiernie. 34 Najdawniejszą publikacją, dokumentującą fakt istnienia wycinanki na Kurpiach, jest wspomniany już opis z 1830 r. W. Czajewskiego, charakteryzujący 164 14 urządzenie w n ę t r z a wiejskiego, który m ó w i o firan­ kach „najczęściej z papieru wyciętych". Wobec uwzględnienia w opisie dekoracji papierowych, brak wzmianki o wycinance kolorowej zdobiącej ściany można poczytać za dowód, ż e nie była ona jeszcze w tym okresie wykonywana. Słuszność takiego wnios­ ku potwierdza tradycja. Ramy czasowe w y s t ę p o w a n i a wycinanki kolorowej pozwalają drogą m o ż l i w e j do odtworzenia bezpośred­ niej relacji ustnej sięgnąć do okresu jej pojawienia się i początków rozwoju. Najstarsze z informatorek, urodzone w latach 1863—1870, są drugim pokoleniem od momentu rozpowszechnienia się zwyczaju. Okres pojawienia się wycinanki znają z przekazu swych matek. Uzyskane od nich dane co do początków wycinanki s ą zgodne, wszystkie w y m i e n i a j ą jako n a j ­ wcześniejszą formę wycinanki „firanki" na ramy obrazów świętych, wykonywane 'początkowo z cien­ kiego białego papieru, później z bibuły, oraz firanek do okien. 35 Analogiczny na pozór zwyczaj wieszania na obra­ zach świętych wycinanych z papieru zasłon, w y s t ę ­ pujący jeszcze dziś u ludności p r a w o s ł a w n e j 'Podla­ sia, wydaje s i ę odmienny nie tylko ze w z g l ę d u na inną formę zasłon, ale także ze względu na inne podłoże. Zwyczaj ten utrzymuje s i ę na gruncie prak­ tyk o aspekcie liturgicznym, nie zaś, jak niegdyś na Kurpiach, w oparciu o znaczenie dekoracyjno-utylitarne, gdzie jedyną m o t y w a c j ą i uzasadnieniem wie­ szania „firanek" b y ł y w z g l ę d y natury praktycznej, tj. zasłonięcie braków i zniszczeń starych obrazów. 3 6 �15 Występowanie wycinanych firanek papierowych w okresie poprzedzającym pojawienie się wycinanki ko­ lorowej wydaje s i ę w a ż n e ze względu na możliwość uznania tej ostatniej za w y t w ó r w c z e ś n i e j znanej techniki. Techniki rozumianej nie tylko jako wyci­ nanie nożycami do strzyżenia owiec, ale polegającej na stosowaniu składania papieru i cięcia w e d ł u g osi, co stało s i ę w wycinance kolorowej determinantą wielu cech formy. Niemała jest tu także rola samego narzędzia, którego znaczenia niejednokrotnie nie do­ ceniano. U ż y w a n e przy wycinaniu sprężynowe no­ życe do strzyżenia owiec m a j ą tę ogromną zaletę, że w y m a g a j ą pracy rąk — nacisku — wyłącznie przy przecinaniu. Rozwarcie ich w y s t ę p u j e samoczynnie, co nie tylko zaoszczędza w y s i ł k u , ale także nie od­ dziela od siebie poprzez dodatkową czynność poszcze­ gólnych cięć. Sposób w jaki trzymane są nożyce tego typu — całą dłonią, a nie trzema palcami, jak przy nożyczkach krawieckich — nie męczy tak szybko ręki. Miejsce uchwytu znajduje się blisko k o ń c ó w ostrzy, co dzięki skróceniu ramienia pracy ułatwia kierowa­ nie (il. 54). 16 II. 12. „Leluje w wazunie", wys. 54 cm. Wyk. Antonina Kuliś, Jazgarka, pow. Ostrołęka. II. 13. „Leluja", wys. 21,5 cm. Wyk. Rozalia Sniadach, Surowe, pow. Ostrołęka. U. 14. „Leluja", wys. 26 cm. Wyk. Florentyna Smietko, Kadzidło, pow. Ostrołęka. II. 15. „Leluja", wys. 22,5 cm. Wyk. Katarzyna Abramczyk, Baranowo, pow. Przasnysz. II. 16. „Leluja", wys. 35 cm. Wyk. Marianna Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. II. 17. „Leluja", wys. 21,5 cm. Wyk. Anna Kockodoń, Kadzidło, pow. Ostro­ łęka. 3 7 Firanki na obrazy w najdawniejszej swej odtwo­ rzonej formie, to tzw. wstążki. Są to dwa równej wielkości paski zmarszczone w pobliżu górnej k r a ­ wędzi. W miejscu zebrania umieszczony jest poprzecz­ nie pasek także zmarszczony ipośrodku — najczęściej w innym kolorze. Z ą b k o w a n a jest tylko krawędź górna i dolna. Wycięciami biegnącymi po liniach po­ ziomych zdobiona jest tylko dolna część powierzchni (il. 6). 17 �18 Rekonstruowane obecnie najstarsze typy wycinanek można odnieść co najwyżej do 80-ych lat ubiegłego wieku. Pozwalają one na przypuszczenia co do ro­ dzaju istniejących przed nimi firanek na obrazy i okna, czego nie można czynić odnośnie do stosowa­ nych m o t y w ó w i budowy ornamentu, który uległ zmianom wraz z opanowaniem techniki (il. 5). Formą firanek na obrazy, t y p o w ą dla końca ubieg­ łego i początków bieżącego wieku, b y ł y paski papieru niemarszczone, ale za to o płaszczyźnie w y p e ł n i o n e j jednym, dwoma lub trzema rzędami nacięć biegnących po odcinkach prostej, które tworzyły rozmaite układy zbiorowe, np. z rombów, „krzyżaków", trójkątów czy strzałek. Stosowane motywy to owale, soczewki, t r ó j ­ kąty, romby (il. 7, 8). Przy prostokątnym kształcie całości zwielokrotnienie wycinanego wzoru poprzez kilkakrotne złożenie papieru w poprzek a nieraz i jednokrotnie wzdłuż nie nastręczało w i ę k s z y c h trud­ ności. Każdy rząd w y c i ę ć p o w s t a w a ł wzdłuż tego s a ­ mego pomocniczego załamania, stanowiącego oś cięć, tak że każdy motyw po rozłożeniu miał b u d o w ę sy­ metryczną. Podobnie zdobione były firanki do okien na k t ó ­ rych ornament budowano wzdłuż linii prostych (il. 5). Zwyczaj strojenia obrazów świętych firankami przetrwał przez cały okres stosowania zdobin wyko­ nywanych z papieru techniką wycinania. W miarę jej opanowywania zmieniał s i ę układ ornamentu, ope­ rującego jednak tymi samymi motywami. Zmienia się także kształt firanek. Oprócz pasów umieszczonych po bokach lub z czterech stron spotyka się ramy w y 166 19 cięte w formie czworokąta lub też obejmujące obraz z b o k ó w i góry, o różnej linii w e w n ę t r z n e j k r a w ę ­ dzi (il. 10, 11). Przystępując do omówienia początków wycinanki z kolorowego papieru, co przypada na terenie K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej na przełom 1. i 2. poł. X I X w., trzeba na w s t ę p i e podkreślić zastanawiające duże podobieństwo w przebiegu tego procesu w całej omawianej grupie. Wyjątek stanowi tu w y o d r ę b n i a ­ jąca się t a k ż e pod innymi w z g l ę d a m i część obszaru zwana Kolneńskiem. Te najpóźniej skolonizowane" tereny, posiadające stosunkowo w c z e ś n i e w ł a s n e pa­ rafie z kościołami, co nie sprzyjało dodatkowym kon­ taktom, p r z y j m o w a ł y z pewnym opóźnieniem prądy i „mody" idące z centrum Puszczy — okolic Kadzidła i Myszyńca. Na pozostałej części omawianego terenu, gdzie w i ę ź lokalna była silniejsza (przez stosunkowo mniejszą ilość wsi kościelnych, wspólne miejsca tar­ gowe, te same szlaki w ę d r ó w e k do prac okresowych), początkowy okres rozwoju wycinanki kolorowej prze­ biega bardzo podobnie. Występujące w tym czasie typy wycinanek, które później stopniowo zanikały, a częściowo w t a p i a ł y się w nowe formy, udało się ustalić drogą rekonstrukcji, tj. odtworzenia przez najstarsze informatorki nie w y ­ cinające już przeważnie od czasu zaniku zwyczaju, tj. od ok. 1930 r. Typy te poszerzają dość znacznie ilość i rodzaj wymienianych dotychczas. Z a najstarszy typ wycinanki na całym omawianym terenie informatorki uznają „leluje w wazunie" (11. 12). Jest to wycinanka dwu- albo trzykolorowa, 39 �II. 18. „Leluja", wys. 35,5 cm. Wyk. Marianna Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. II. 19.. „Le­ luja", wys. 24 cm. Wyk. Stefania Samsel, Stary Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 20. „Le­ luje w rządku", wys. 38 cm. Wyk. Rozalia Sniadach, Surowe. 11. 21. „Leluja", wys. 34,5 cm. Wyk. Franciszka Popielarczyk, Lipni/ci, pow. Ostrołęka. II. 22. „Leluje w rządku", wys. 35 cm. Wyk. Marianna Grądzka, Suro­ we. II. 23. „Leluje w rządku", wys. 20, 5 cm. Wyk. Rozalia Sniadach, Surowe. II. 24. „Lal­ ki", wym. 22,5 X 34,5 cm. Wyk. Ewa Rydel, Charciabałda, pow. Ostrołęka. łączona z oddzielnie ciętych części. Czasami wazon b y w a ł zdobiony naklejaniem. Wychodzące z niego trzy człony identyczne w rysunku, niekiedy różniące s i ę kolorem, to tak często spotykany później samodzielnie i wespół z innym ornamentem motyw roślinny, który tworzą symetrycznie ułożone, jak gdyby .podwinięte, podłużne listki. Określa się go w literaturze mianem drzewka. Wyodrębnieniu się tego motywu w postaci osobnej formy zwanej „lelują" towarzyszy nie tylko jednoosiowa symetryczna budowa, wycinanie podsta­ wy wraz z częścią górną z jednego kawałka papieru, ale także nieznaczne jeszcze różnice rozwiązań for­ malnych tego samego motywu. Fakt w y s t ę p o w a n i a na całym omawianym terenie tak znacznych podobieństw (il. 13, 14, 15) ma miejsce tylko w okresie początkowym. Zgromadzone przykła­ dy pochodzą z wiosek leżących w różnych częściach Puszczy. Wobec bogactwa i różnorodności rozwiązań „leluj" w okresie późniejszym jest to tym bardziej zastanawiające. Wydaje s i ę że m o g ł o to w y p ł y w a ć z przejmowania, wraz rozpowszechniającą się modą, tego samego motywu, k t ó r y przy niewielkiej wprawie w wycinaniu b y ł podobnie odtwarzany. ; �26 27 Jak wynika z relacji starszego pokolenia informatorek urodzonych około 1890 r., motyw ó w był po­ wszechny w latach ich młodości. Stosowany jednak przez starsze kobiety, w y s t ę p o w a ł obok innych, wy­ kształconych już wtedy rodzajów „leluj" (il. 16, 17, 18, 19). Powszechny w tym okresie typ „leluj", charakte­ ryzujący się dominantą płaszczyzny nad wycięciami w formie co prawda bardziej zróżnicowanej, w y s t ę p u ­ je także w spotykanych w tym czasie fryzach. Można by w i ę c powiedzieć, ż e stosowany jest nie tylko po­ jedynczo, ale także w układach pasowych. Ten rodzaj wycinanki, nie mający na Kurpiach nazwy w ł a s n e j a określany jako „leluje w rządku", „kilka na raz", 168 28 w y s t ę p o w a ł na całym omawianym terenie (z uczynio­ nym poprzednio zastrzeżeniem). Momentu jego poja­ wienia się nie sposób ustalić. Wydaje s i ę on jednak nieco późniejszy w stosunku do „leluj" pojedynczych, gdyż stosuje bardziej rozbudowaną o r n a m e n t y k ę oraz rezygnuje z tak nieodzownej cechy najdawniejszej formy „leluj", jaką jest podwinięcie gałązek czy list­ ków, tak że na ich końcach powstają spirale. Zakoń­ czenie linią prostą owych części, które podwinięte nazywane b y w a j ą rozmaicie — zawsze opisowo — „pejsy", ,kulosy", narzuca tutaj pasowa budowa wy­ cinanki. Przy wielokrotnym złożeniu papieru krawędź nie może b y ć przecięta, g d y ż stanowi miejsce styku poszczególnych s e g m e n t ó w (il. 20, 22, 23). �31 32 II. 25. Kolejne fazy cięcia „lelui". II. 26. „Leluja". II. 27. „Leluja", wys. 26 cm. Wyk. Helena Fąk, Czarnotrzew, pow. Ostrołęka. II. 28. „Leluja", wys. 25,5 cm. Wyk. Antonina Kuliś, Jazgarka, pow. Ostrołę­ ka. II. 29. „Lełuja", wys. 19 cm. Wyk. Stefania Dymerska, Golanka, pow. Ostrołęka. II. 30. „Kogutki" wielobarwne. II. 31. „Leluja", wys. 17,5 cm. Wyk. Stefania Dymerska. II. 32. „Le­ luja", wys. 35 cm. Wyk. Fran­ ciszka Popielarczyk, Lipniki, pow. Ostrołęka. Obok układów pasowych opartych o motyw „leluj" występują t a k ż e bardzo proste jednokolorowe układy pasowe z motywem postaci kobiecej, które noszą nazwę „lalek" (il. 24). Zasięg ioh jest zarówno w cza­ sie, jak i przestrzeni, podobny do zasięgu „leluj" w układzie pasowym. Obydwa wspomniane typy, jeśli nie b y ł y wymie­ niane w dotychczasowych opracowaniach, to nie tylko na skutek zaabsorbowania formami w y s t ę p u j ą ­ cymi częściej i charakterystycznymi tylko dla K u r ­ piów. Wydaje się, ż e m o g ł o to mieć związek z nie­ zwykle krótkim czasem ich trwania, krótkim w po­ równaniu z okresem w y s t ę p o w a n i a „leluj". T a nie ulegająca przekształceniom nazwa kryje jednak za 40 sobą żywą, pulsującą formę, która w m i a r ę rozpo­ wszechniania się zwyczaju przechodzi szereg bardzo wyraźnych zmian w czasie, na które nakładają się cechy indywidualne autorek, różnicując ją jeszcze bardziej. Dlatego też, być może, w bogactwie różnych t y p ó w i odmian „leluj" pojedynczych, okres w y s t ę p o w a n i a ich w układzie pasowym, obok tzw. lalek, nieco nik­ nie. Wydaje się jednak, że w ogólnej linii rozwojowej wycinanki na Kurpiach ma on swoje, dość w a ż n e znaczenie. Świadczy bowiem o takim opanowaniu techniki, przy którym w y s t ę p u j ą c y wcześniej motyw, odtwarzany z niewielkimi różnicami, zostaje prze­ kształcony dla potrzeb nowego typu — bardziej eko­ log �II. 33. „Kogut", wym. 17X23 cm. Wyk. Brodzik, Stary Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 34. „Lelu­ ja", wys. 21 cm. Browary, pow. Ostrołęka. II. 35. „Leluja", wys. 17 cm. Wyk. Franciszka Orłow­ ska, Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 36. „Leluja", wys. 17 cm. Wyk. nieznany, okolice Kadzidła, pow. Ostrołęka. II. 37. „Leluja", wys. 26 cm. Wyk. Helena Fąk, Czarnotrzew, pow. Ostrołęka. II. 38. „Leluja", wys. 26 cm. Wyk. Helena Fąk. II. 39. „Leluja", wys. 37 cm. Wyk. Rozalia Polak, Kadzidło. II. 40. „Leluja", wys. 36 cm. Wyk. Ro­ zalia Polak. II. 41. „Leluja", wys. ok. 36 cm. Wyk. Stefania Samsel, Stary Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 42. „Leluja", wys. 35,5 cm. Wyk. Florentyna Kur, Rososz, pow. Ostrołęka. 35 �I �II. 43. „Leluja", wys. 21 cm. Wyk. nieznany, okolice wsi Łyse, pow. Kolno. II. 44. „Hostyja", wys. 21 cm. Wyk. nieznany, okolice Kadzidła, pow. Ostrołęka. 11. 45. „Leluja", wys. 19 cm. Wyk. nieznany, okolice wsi Łyse. nomicznego, jeśli chodzi o stosunek ilości włożonej pracy do wielkości wycinanki. Można to także poczy­ tać jako przejaw tendencji do tworzenia dużych form, ułatwiających zapełnienie powierzchni ścian ó w c z e s ­ nych izb. Wskazują na to także równocześnie wyko­ nywane t r ó j w y m i a r o w e zdobiny, przeważnie z bibuły (bibuła zostaje zmarszczona, a papier w y w i n i ę t y ) , k t ó nych rozmiary są dość znaczne, a wykonanie o wiele mniej czasochłonne. Nieco dalej ozdoby te o m ó w i ę szerzej. W y s t ę p o w a n i e układów pasowych wycinanki na Kurpiach daje także ciekawy materiał p o r ó w n a w c z y dla historii form wycinanek z papieru w zasięgu c a ­ łości zjawiska, którego etapy rozwojowe zdają się mieć podobną prawidłowość. Zarzucenie „cieńcia w rząd" zrozumiałe jest wobec coraz bardziej wyraźnego rozczłonkowania „leluj" pojedynczych. Obok płaszczyzn ograniczonych linią nieprzerywaną pojawiają s i ę brzegi zdobione nacię­ ciami. Coraz częściej łączy s i ę z nimi nowe elementy w postaci motywu ptaka, serca, krzyża, co nie tylko wzbogaca, ale i zmienia formę (il. 23). Pojawia się nowy sposób budowania „leluj", którego nie dało się połączyć z zasadą układu pasowego, a przy tym trzeba pamiętać, ż e ośmiokrotnie złożony papier uniemożli­ wiał precyzję Cięcia. Pojawienie się nowego typu leluj nie oznaczało oczywiście zarzucenia t y p ó w w y s t ę p u ­ jących poprzednio. Ów nowy sposób budowy zasadzał się na wprowa­ dzeniu podziału w górnej części wycinanki na partie zwane „kuronami" (koronami — H . O.). S t a n o w i ł y one najczęściej o b w ó d zamknięty (il. 27), ale zdarzało się, że pozostawały otwarte (il. 26). Kształt ich b y w a ł oparty na owalu, prostokącie lub ł u k u (il. 21, 36, 27). Najdawniejsze przykłady tego rodzaju „leluj" m a j ą �48 46 47 I I . 46. „Hostyja", wys. 24 cm. Wyk. Stefania Samsel, Stary Myszyniec pow. Ostrołęka. II. 47. „Hostyja", wys. 35 cm. Wyk. Marianna Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. II. 48. „Krzyż", wys. 14,5 cm. Wyk. Stefania Dymerska, Golanka, pow. Ostołęka. II. 49. „Koło" 0 16 cm. Wyk. nieznany, okolice Myszyńca. II. 50. „Koło" 0 16 cm. Wyk. Franciszka Dąbkowska, Wykrot, pow. Ostrołęka. zazwyczaj jedną koronę (ii. 29). Aby zrozumieć szyb­ ką i długotrwałą karierę nowego schematu cięcia, trzeba uświadomić sobie jego znaczenie nie tylko od strony e f e k t ó w natury estetycznej. Jego prostota ułatwia czytelność programu, dzięki k t ó r e m u płasz­ czyzna k a w a ł k a papieru zostaje przekształcona w bo­ gate, dekoracyjne dzieło. Stosowanie zasady budowy „leluj" z podziałem części górnej na korony ma r ó w ­ nież duże znaczenie dla przebiegu procesu twórczego. Fazy powstawania tego typu „leluj" wyodrębnione na rysunku (il. 25) pokazują, jak w ramach począt­ kowego planu generalnego rozwija s i ę szczegółowa kompozycja poszczególnych partii. Nacięcie koron ułatwiło wycinankarce uzyskanie wizji całości, two­ rząc jednocześnie rezerwę czasową tak pożądaną dla podjęcia decyzji przy wyborze m o t y w ó w zdobniczych, co w rezultacie zapewniło harmonijność jej budowy. 49 Prześledzenie procesu powstawania tego typu „le­ luj" uwypuklało zależność sposobu zdobienia brzegów korony środkowej od zdobienia b r z e g ó w korony ze­ wnętrznej, podstawy i zwieńczenia, często określanego jako „zagłowienie". „Cieńciejsza ta kurona [zewnętrz­ na — por. i l . 29], to i ząbki trza dać drobniejsze i bez kulasków między niemi jak w tamtej. A dół i góra tak przycionć zeby z tym p a s o w a ł o " . 41 O ile podział całości na części, zaznaczający w i e l ­ kość i kształt podstawy, partii środkowej i z w i e ń c z e ­ nia, stanowi zawsze pierwsze fazy cięcia i przebiega w ł a ś c i w i e jednakowo u wszystkich wycinankarek, o tyle kolejność rozpracowywania tych partii w y g l ą d a różnie. „Mamusia i ja t o ś m y tak cieny leluje. Każde jedne się najprzód od dołu obrzeży, potem oddziele­ nie środka na kurony a na k o ń c u się odetnie to całe zagłowienie. Potem s i ę kuloski obrobi na brzegu 50 �51a 51 b przy kuronie, potem się rozetnie dalej zeby druga kurona była i przy niej ząbki znowuż. A później się odcina aż do środka — ale samego środka nie. Wtedy się wraca i robi strząpki na dole. Potem góre zeby w wielkości pasowała i wtenczas środek zeby do całości pasował, bo on jak w obrazie widoczny [jak w ramie — H . O.]". 4 2 Zasady łączenia ornamentu bywają różne. Obok stasowanej zasady harmonii w doborze mo­ t y w ó w często uznawana bywa zasada kontrastu (il. 40). Ta ostatnia widoczna jest w pracach Rozalii Polak która w zdobieniu licznych koron w swych „lelujach" przeciwstawia łamane linie proste łagodnym owalom lub ich wycinkom. Zarówno wywiady, jak i analiza samych wycina­ nek wskazują, że omawiany schemat cięcia ułatwia pracę, nie narzucając przy tym podobnych rozwiązań i stwarza możliwości wprowadzania daleko idących zróżnicowań. Oprócz „leluj" z koronami spotyka się też (rzadziej) prace, w których górna część bywa nierozczłonkowana na korony lub miewa ledwie zaznaczony podział na części, a zdobiona jest nacięciami przebiegającymi wzdłuż pomocniczych osi załamań. Uwidocznia s i ę w tym sposobie cięcia wyraźna zbieżność z metodą stosowaną przy w y p e ł n i a n i u dużych płaszczyzn fira­ nek i być m o ż e w y s t ę p u j e tu przeniesienie na inne formy wcześniej wykształconego sposobu cięcia. Omówione tu ogólnie zasady budowy „leluj", or­ ganizacja procesu ich 'powstawania pozwala zrozu­ mieć, jak dochodzi do, tak często podkreślanej, logiki ornamentalnej składni. Poszczególne części odgrywają tu rolę konstrukcyjną, a stosowane motywy zdobnicze umieszczane są zgodnie z porządkiem, narzucanym przez konstrukcję. Cecha ta występuje także w uda­ nych pracach o swoistej nietypowej budowie, które jednak zaczynają p o j a w i a ć się częściej w okresie, gdy zmieniło s i ę przeznaczenie wycinanki. Łączyło się to z izolacją wycinających oraz zawężeniem możliwości korzystania z rozwiązań tradycyjnych, co w y s t ę p u j e 174 tylko w okresie, gdy twórczynie pracują na skutek zapotrzebowania z zewnątrz (il. 41). Osiągnięcia takie ma szereg autorek z okolic My­ szyńca — u w a ż a n e g o za centrum Puszczy — najczęś­ ciej też odwiedzanego. Tam pojawia się w pracach wycinankarek, w y k o n u j ą c y c h ogromne ilości wyci­ nanek dla rosnącego po 1920 r. zapotrzebowania z zewnątrz, w y p e ł n i a n i e płaszczyzny górnej części „leluj" siatką powstałą z naprzeciwległe ułożonych trójkątów, które przylegają do siebie podstawami, dając w r a ż e n i e siatki romboidalnej. W parafii baranowskiej, leżącej przy p o ł u d n i o w o zachodniej granicy Kurpiów, bardziej podatnej na w p ł y w y , choćby .poprzez kontakty w czasie prac se­ zonowych na terenie sąsiedniego Przasnyskiego, „le­ luja" nie doczekała s i ę tak różnorodnych rozwiązań. Zwyczaj strojenia izby wycinankami zanikł tam tuż po 1914 r. Stąd też, jak się wydaje, znane z tych terenów typy „leluj" reprezentują formy bardziej reliktowe, czego przykładem są prace jedynej dziś autorki z owej części Puszczy — Heleny Fąk (il. 37, 38). 43 44 Wyjaśniając uczynione na w s t ę p i e o m ó w i e n i a „le­ luj" zastrzeżenie co do odmienności ich linii rozwo­ jowej w północno-wschodniej części Kurpiów zwanej Kolneńskiem, tj. głównie w parafiach Łyse, Turośl i Dobry L a s , trzeba powiedzieć, że wycinanka na tych terenach pojawia się o około 20 lat później, aniżeli w pozostałych częściach Puszczy (tj. około 1870 r.). Wydaje się, że tym właśnie faktem należy t ł u m a ­ czyć ich odmienną b u d o w ę , w której charakterystycz­ ne jest zatracenie elementów geometrycznych na rzecz kompozycji złożonej z m o t y w ó w roślinnych (il. 34). Dość często w y s t ę p u j ą tu realistycznie p o m y ś l a n e przedstawienia zielka wyrastającego z doniczki, oo jest próbą stworzenia formy odpowiadającej nazwie. Obok tego w dawnych formach w y s t ę p u j ą prace całkowicie oryginalne, co może m i e ć związek ze wspom­ nianą już izolacją tej części Puszczy (il. 43, 45). ^ Wycinanka w Kolneńskiem, jak m ó w i ł a m , pojawiła się dość późno i zanikła stosunkowo w c z e ś n i e wraz * - I »' �II. 51a, b. „Koło" i kolejne fazy wycinania. II. 52. „Koło", 0 36 cm. Wyk. Maria Bałdyga, Kadzidło, pow. Ostrołęka. II. 53. „Gwiazda", 0 16 cm. Wyk. Stefania Samsel, St. Myszyniec, pow. Ostrołęka. ścianę, ale o motywach i budowie w ł a ś c i w e j dla daw­ nych gwiazd. Środek gwiazd b y ł w y p e ł n i a n y nawar­ stwieniem k a w a ł k ó w kolorowego papieru (ich liczba dochodziła do 6), o różnorodnym kształcie i linii brzegu, ale powierzchni gładkiej. Stopniowo, w miarę rozwoju techniki cięcia, biały pas brzeżny zdobiony jest coraz mniejszymi motywami. Pojawia się siatka 0 trójkątnych oczkach, która jest kłopotliwa w w y ­ konaniu nie tylko na skutek stosowania drobnych m o t y w ó w , ale także konieczności wprowadzenia wie­ lu dodatkowych złożeń, które stanowią o ś w y c i ę ć (il. 51b), a przeciągają po linii promieni. Mniej trudny 1 chyba przez to dość powszechny sposób zdobienia kół przedstawia il. 52; czasochłonność uzależniona była od szerokości w y c i ę ć . 52 z tradycją; nie robiono jej tu dla n a b y w c ó w z ze­ wnątrz. Aby skończyć omawianie „leluj" i pochodnych od nich form, trzeba w s p o m n i e ć o tzw. monstrancjach, które noszą na Kurpiach n a z w ę „hostyi". Widoczny w nazwie p i e r w o w z ó r nie odegrał, jak by na to w y ­ glądało, zasadniczej roli. W g r ę wchodziło tu podo­ b i e ń s t w o jego kształtu i budowy do niektórych t y p ó w „leluj". Usamodzielnia się on późno, co przejawia s i ę wprowadzeniem takich m o t y w ó w sakralnych, jak krzyż, serca gorejące, aniołki, ś w i e c e itp. W niektó­ rych parafiach na pytania związane z w y s t ę p o w a n i e m tego typu wycinanki najstarsze informatorki odpo­ w i a d a ł y : „...o takich nie wieszali — gdzie ta, takie leluje ey gziazdy to tak, ale takie to nie, to musi zakonnice mogliby takie r o b i ć " . Wycinanki ośrodkowe zwane „gziazdami" w y s t ę p u ­ jące początkowo tylko na „bałkach", później zostają przeniesione także na ściany. Zmienia s i ę przy tym nie tylko nazwa — na „koła", ale także w i e l k o ś ć i sama forma. Cięcia zostają doprowadzone do środka, z którego znikają kolorowe zdobiny. Nie znaczy to, że koła są jednobarwne. Występuje przy nich dość często naklejanie na obwodzie k a w a ł k ó w papieru w innym kolorze, o kształcie różnorodnym. Niekiedy dodatkowo umieszczane są prostokątne kawałki cynfolii (il. 52). Moment pojawienia się k ó ł na ścianach jest trudny do uchwycenia, czas ich w y s t ę p o w a n i a pokrywa s i ę z czasem dekorowania ścian izby wycinankami. Dość późno, po 1900 r., na „bałkach" pojawia się nowy typ „gziazdy" o kształcie odpowiadającym n a ­ zwie, w którym w y s t ę p u j ą motywy sakralne. Proces wycinania takiej gwiazdy nie b y ł zbyt pracochłonny. 45 W innych parafiach rozpowszechnienie s i ę tego typu przebiegało następująco: „Hostyje to później cieni — wstydzili się — m ó w i l i , ze nie trzeba hańbić. To ksiundz powiedział, ze m o ż n a to cieni. B y ł taki ksiundz w Carni i Masańcu co tak m ó w i ł — gdzieś po tysiąc dziewięć setnym roku". " W okresie około 1910 r. „hostyje" nie były typem w y s t ę p u j ą c y m po­ wszechnie, ale spotykało s i ę je na całym omawianym terenie (il. 44, 46, 47). Wraz z rozpowszechnieniem się m o t y w ó w sakralnych, sporadycznie w y s t ę p u j e wyci­ nanka w kształcie krzyża (il. 48). 4 W całości wystroju wnętrza wycinankami dużą rolę odgrywały, oprócz wymienionych typów, wyci­ nanki określane w podziałach s y s t e m a t y z u j ą c y c h jako asymetryczne lub obrazujące. Na omawianym terenie można do nich zaliczyć figury p t a k ó w i koni — naj­ częściej z jeźdźcami. Są to wycinanki wielobarwne, zdobione techniką naklejania. W y s t ę p o w a n i e ich s i ę - 53 Tradycja pośród najstarszych t y p ó w wycinanek umieszcza koła zwane też „gziazdami", robione z bia­ łego papieru z wielokolorowym środkiem (il. 49, 50). Największy krąg, stanowiący tło, b y ł biały w związku z przeznaczeniem tej formy na boczne ś c i a n y belek pułapu, których nie bielono. Partie brzeżne zdobiono początkowo w y c i ę c i a m i dość grubymi, które powsta­ w a ł y przy czterokrotnym złożeniu papieru, dając w rezultacie po rozłożeniu układ szesnastopromieniowy. Dzięki tak d u ż e m u zwielokrotnieniu ciętego wzoru „gziazdy" należały do mniej pracochłonnych form. Widać to dość dobrze na przykładzie faz cięcia koła (il. 51b), robionego co prawda z przeznaczeniem na .175 �ga początków zwyczaju a forma ulega stosunkowo niewielkim przemianom, najwyraźniej dostrzegalnym w sposobie cięcia detali. Oprócz dużych, pojedynczych k o g u t ó w (ii. 33, 58) występują pary mniejszych kogutków, które b y w a j ą cięte razem, przy zachowaniu osi symetrii (il. 30). Po­ wierzchnia ich zdobiona jest naklejanymi na siebie kawałkami papieru, umieszczanymi na szyi, skrzydle i na ogonie. Wykonywano także pary dzięciołów (il. 1). Na całym omawianym terenie w y s t ę p o w a ł y wielo­ barwne pawie. „Pawy", jak je nazywano, cięte b y ł y pojedynczo i ze w z g l ę d u na rozczłonkowaną b u d o w ę ogona nalepiane na arkusze. Ich wielkość p r z e w y ż s z a ­ ła rozmiary k o g u t ó w i wobec budowy całości z części uniezależniona była od wymiaru arkusza, w jakich nabywany b y ł kolorowy papier. Również powszechnie w y s t ę p o w a ł y konie z jeźdźcem (il. 55). W wypowiedziach o wycinankach przedstawiają­ cych ptaki i konie podkreślano wierność wzorowi, która nie tylko przejawiała się w starannym odtwa­ rzaniu szczegółów, np. uprzęży konia czy ugięciu w kolanie nogi jeźdźca. Troska o oddanie cech wzoru spowodowała, że wykształcono dwa schematy formy kogutów odpowiadające rasom koguta „ruskiego" i „pruskiego". Zwraca na to u w a g ę jedna z informatorek m ó w i ą c : „Łagodzińska [jedna z n a j w y ż e j cenio­ nych wycinankarek w Myszyńcu w okresie przed 1914 r. — H . O.] w y c i n a ł a paciowate ruskie koguty — miały one paciowate nogi i kośne grzebienie. Kogut pruski jest wcale insy — jest tniejszy i w grzebieniu, a najważniejsze w ogonie. Kogut pruski to już jak m a ł y to psieje — kogut ruski psiej e na Boże Naro­ dzenie" . zwyczaju. W przeciwieństwie do innych t y p ó w auto­ rami jej byli głównie mężczyźni: „... to i łatwiej im jak trzeba było co w y r y s o w a ć o ł ó w e k utrzymać. Chło­ py częściej we świecie b y w a ł e — im to lepiej wycho­ dziło". Wycinanki tematyczne często wykonywane były przy pomocy tzw. m o d ó w , tj. szablonów, które wycinali zdolniejsi. Zaginięcie owych szablonów oraz złożoność i ilość pracy potrzebna dla wykonania tego typu wycinanki utrudnia obecnie ich rekonstrukcję. Tematy, które w y s t ę p o w a ł y lub sposoby ich przed­ stawiania najczęściej m i a ł y zasięg ograniczony do jednej, dwu czy trzech sąsiadujących ze sobą wiosek. Poszczególne tematy w y s t ę p u j ą jednak na Większym obszarze. Należało do nich pranie kijankami — „pracki", „wesele", „gościeniec" i „palowanie". Kończąc ten szkicowy z konieczności przegląd form wycinanki (robionej na użytek w ł a s n y ) w s p o m n i e ć należy o innych ozdobach ścian izby, wykonywanych z papieru i bibuły, przy których stosowano również technikę w y c i n a n k o w ą . Zaliczyć tu należy wspomnia­ ne już „wstążki", „kukardy" (il. 56) oraz połączenia p a s k ó w niemarszczonej bibuły z różnorodnie budo­ wanymi kwiatami. W dekoracji sufitu ważną rolę od­ g r y w a ł y tzw. „krzyżacki" albo „pajuncki" (il. 57). Próba nakreślenia drogi rozwojowej wycinanki kurpiowskiej poprzez odtworzenie w y s t ę p u j ą c y c h w niej t y p ó w i ich historyczne uszeregowanie wydaje się niezbędna dla prześledzenia całości zjawiska na tym terenie. W kolejności rysujących się, związanych z tym zagadnień na plan pierwszy w y s u w a ł o b y się opracowanie roli funkcji wycinanki w dekoracji izby oraz prześledzenie roli inwencji własnej wycinankarzy, pokazanie ich indywidualnych osobowości t w ó r ­ czych. 4 8 47 Osobnego opracowania wymaga w y s t ę p u j ą c a na Kurpiach równorzędnie z wymienionymi formami wycinanka tematyczna, stosująca technikę naklejankową. Wykonywana była ona tylko w okresie żywotności Przemiany, które nastąpiły wskutek zaniku zwy­ czaju strojenia izby wycinankami i przestawienia się na produkcję dla odbiorcy z zewnątrz, przebiegały o d m i e n n ą drogą i w y m a g a ł y b y także osobnego opra­ cowania. PRZYPISY 1 Por. W. Kolago, Konkurs na wnętrze chaty kur­ piowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", 1949, Nr 5; K . Pietkiewicz, Konkurs na estetyczne urządzenie izby kurpiowskiej, „Lud", t. 39, 1952, s. 565; K . Pietkiewicz, Zagadnienie opieki nad twórczością ludową, „Polska Sztuka Ludowa", 1953, Nr 2; A. Błachowski, Wystawa pokonkursowa wycinanki kurpiowskiej w Myszyńcu, „Polska Sztuka Ludowa", 1954, Nr 1; K . Pietkiewicz, Les decoupages populaires polonais, „Zeszyty Etno­ graficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie", t. 2, 1961, s. 69—86. Karol Homolacs, O wartości zdobnictwa ludo­ wego, „Polska Sztuka Ludowa", cz. I , 1949, Nr 9—10, cz. I I , 1949, Nr 11—<12; A. Jackowski, O motywach lu­ dowych i ich adaptacji, „Polska Sztuka Ludowa", 1960, Nr 5. W. Kolago, op. cit, oraz A. Błachowski, op. cit., s. 57: „To co się rzucało w oczy przy pierwszym spoj­ rzeniu na w y s t a w ę , to postęp w technice wycinania, coraz większa finezja w linii cięcia, coraz śmielsze sięganie do nowych m o t y w ó w ornamentu...". T a w ł a ś ­ nie precyzja cięcia ornamentu uznana została za cha­ rakterystyczną dla wycinanki kurpiowskiej — patrz: Katalog wystawy objazdowej sztuki i rękodzieła ludo­ wego, 1950 (Wstęp — K . Pietkiewicz, opisy ekspona­ t ó w z komentarzami — J . Stankiewiczowa). 2 3 176 4 Badania te prowadziłam w e s p ó ł z mgr B. M i chejdzianką w czasie pracy o ś w i a t o w e j na wystawach: polskiej sztuki ludowej w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Młocinach w latach 1957—58, wystawie na barce Muz. Kult. i Szt. L u d . o tej samej tematyce w 1960 r. oraz przy okazji prelekcji z pokazem, po­ ś w i ę c o n y m wycinance kurpiowskiej, wygłoszonej w Liceum Ogólnokształącym im. Curie-Skłodowskiej w Warszawie w 1961 r. Zbiór ten stanowi własność Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, liczy około 3.000 eks­ ponatów i jest dziełem 56 twórczyń. Por. szczegółowe o m ó w i e n i e H . Olędzkiej, Z badań nad dawną wyci­ nanką z terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Ze­ szyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludo­ wej w Warszawie", t. I I I , 1964, s. 24. Z a c h o w a ł y się jedynie: 1) Zbiór wycinanek d. Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana, obecnie część w Bibliotece Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i część w Muz. E t n . w Krakowie. Proweniencja ogra­ nicza się do okresu powstania — pocz. X X w.; 2) W y ­ cinanki stanowiące w ł a s n o ś ć Muz. K u l t . i Szt. L u d . w Warszawie, z których 22 pochodzą z lat 1922—35, mają ustalony rok powstania i w i e ś — oraz 10, także z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , z datą powstania i na­ zwiskiem autora. 5 6 �lezdziec na koniu, wycinanka, 34,5 X 39,5 cm. Wyk. Antonina Kuliś, Jazgarka, pow, Ostrołęka. Własność H. Olędzkiej �i J . Rudnicka, L . M. Szwengrub, Ważniejsze pozy­ cje biliograficzne w XIX i XX w. dotyczące historii kultury wsi terenów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej : Kurpie — Puszcza Zielona, t. I , Wrocław 1962, s.' 493—518. W. Czajewski, Kurpie, „Przegląd Bibliograficzno-Archeolgiczny", t. I , 1881, s. 561—567, t. 2, 1881, _ 33—44; A . Zakrzewski, Z Puszczy Zielonej. Mate­ riały do etnografii polskiej, „Wisła", t. 1, 1887, t. 2, 1888. Np. A. Chętnik, O Kurpiach, Warszawa 1919; tenże, Polska ziemia i człowiek — Kurpie, Kraków 1924. J . Warchałowski, Wycinanki, „Wisła" t. X V I , 1902, s. 477—482; tenże, Wycinanki, „Przegląd War­ szawski", 1924, Nr 28. E . Frankowski, Wycinanki i ich przeobrażenia, „Lud", t. 22, 1923; tenże, Wycinanki i ich przeobraże­ nia, „Przegląd Warszawski", 1924, Nr 31, 32. A. Kutrzebianka, Rozwój etnografii i etnologii W Polsce, K r a k ó w 1948, s. 34. E . Frankowski, op. cit., s. 119. K . Pietkiewicz, Les decoupages populaires polonais, wyd. cyt., s. 69, sformułowanie wg polskiej wer­ sji j ę z y k o w e j . J . Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955, s. 124. Jw., s. 61. " Jw., s. 119 i 70. J . Grabowski, op. cit., s. 37—40 i in. Potwierdzają to badania nad w y c i n a n k ą innych regionów. Por. A. Sledziewski, Wycinanki z powiśla otwocko-garwolińskiego, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, Nr 4, s. 221—234. Zagadnienia z tym związane bliżej omawia pra­ ca A. Kutrzeby-Pojnarowej, Ludowa sztuka kurpiow­ ska a zagadnienie odrębności i żywotności historycz­ nego regionu kultury, zamieszczona w niniejszym nu­ merze. Wspomina o nich p o m y ś l a n y do druku Obraz statystyczny powiatu przasnyskiego, sporządzony w roku 1815, przez podprefekta tegoż powiatu F. S. Zie­ lińskiego w Przasnyszu, opublikowany przez B. B a r a ­ nowskiego w pracy: Zachodnia Kurpiowszczyzna w: Kurpie — Puszcza Zielona, t. I , wyd. cyt., s. 81—89. Od południa wsie szlacheckie: Czartoria, Czer­ win, Jankowo, Miastkowo, Piski; wsie kurpiowskie: Gontarze, Jurki, Pianki, Parzychy, Rybaki, Ruda Osowiecka: od wschodu wsie szlacheckie: Czerwone, Kąty, Mały Płock, Jankowo; wsie kurpiowskie: Borkowo, Dobry L a s , Gawrychy, Zrębisko; od zachodu wsie szlacheckie: Białobrzeg Bliższy i Dalszy, Budnę So­ wi ęta, Połoń; wsie kurpiowskie: Jednorożec, Czarnotrzew, Surowe. Por. H. Olędzka, Z badań nad dawną wycinan­ ką z terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, wyd. cyt., s. 24, tejże, Ranaa społeczna chłopskiej twórczości ar­ tystycznej na Kurpiach, „Rocznik Ziemi Mazowiec­ kiej", Warszawa 1962; K . Judenko, Zagadnienie świa­ domości grupowej mieszkańców Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Etnoarafia Polska", t. 2, 1959, s. 277—281. Por. A. Kutrzeba-Pojnarowa, op. cit.; J . Damrosz. Zainteresowania etnograficzne terenu Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej na tle historii regionu do uwłaszczenia w: Kurpie — Puszcza Zielona, wyd. cyt., s. 40_70. E . Frankowski, op. cit. s. 111. Jw., s. 113. Por. Giza Franklowa, Wycinanka żydowska w Polsce, odbitka z kwartalnika etnograficznego „Lud", Seria I I , t. V I I I (1929); R. Lilientalowa, Święta ży­ w 8 S 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 18 1 9 2 0 2 1 2 2 2 5 2 4 2 5 2 5 2 7 dowskie w przeszłości i teraźniejszości, „Rozprawy Akademii Umiejętności", Seria I I , tom X X X , K r a ­ k ó w 1909. G. Franklowa, op. cit., s. 10, także mat. il. R. Lilientalowa, op. cit., także mat. il. G. Franklowa, op. cit., s. 14, także mat. il. B. Baranowski, op. cit. M. in. K a r l Spiess, Die Bauerkunst, ihre Art und ihr Sinn, Wien 1925; E . Frankowski, op. cit.; J . Grabowski, op. cit. G. Franklowa, op. cit. Na znaczenie tej sprawy i konieczność przeba­ dania od strony związku z zapleczem towarowym zwrócił mi u w a g ę prof. dr K . Piwocki. Do najstarszych informatorek należy Anna Szydłowska, ur. 1863 r., zam. w Białusny Lasek, pow. Ostrołęka, z którą wywiad przeprowadziłam w 1961 r. R. Reinfuss, Na marginesie badań sztuki ludo­ wej Białostocczyzny, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 3. E . Frankowski, op. cit., s. 111 ogranicza się do wzmianki: „Do wycinania używają nożyczek stalo­ wych"; K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. II,' Kultura duchowa, Dział I I I — „Sztuka", K r a k ó w 1939, § 634, s. 802: „Pomijając krótką w z m i a n k ą prostą technikę w y c i n a n k o w ą w zastosowaniu do papieru, polegającą na u m i e j ę t n y m wycinaniu z w y k ł y m i lub krawieckimi nożycami albo nawet nożycami do strzy­ żenia owiec ozdób z kolorowego papieru..." Por. L . Krzywicki, Kurpie, „Biblioteka War­ szawska", t. 3, 1892, s. 527—558; t. 4, 1892, s. 61—97, 349—385; J . Damrosz, op. cit. Przy badaniach terenowych próba wyjaśnienia genezy kurpiowskiej „lelui", pod której nazwą na terenie byłej Puszczy Zielonej w y s t ę p u j e omawiany motyw, wskazała na dwa różne źródła tej nazwy w tradycji ludowej, co może mieć znaczenie dla pocho­ dzenia motywu. Większość informatorek n a z w ę „le­ luja" wywodzi od kwiatu. W kilku wypadkach jednak w y s t ą p i ł a interpretacja inna — leluja od Aleluja. Aleluja śpiewa się na Wielkanoc, kiedy Pan Jezus zmartwychwstał — a przedtem palmami się go wita. Leluja to od Aleluja, bo na Wielkanoc się nimi izbę stroiło. (Wypowiedź Marianny P u ł a w s k i e j , ur. 1875 r. w Dylewie). Tego rodzaju podwójna etymologia s ł o ­ wa leluja znana jest nie tylko na Kurpiach. (Por. Jan Karłowicz, Słownik gwar polskich, K r a k ó w 1903, t. 3, s. 11, 36; M. Linde, Słownik języka polskiego, L w ó w 1855, t. 2, s. 639). A. Błachowski, op. cit.; K . Pietkiewicz, Les decoupages populaires polonais, wyd. cyt., E . F r a n ­ kowski, op. cit. Wypowiedź E w y Rydel, ur. 1885 r., zam. Charciabałda, pow. Ostrołęka. Wypowiedź Antoniny Kuliś, zam. Jazgarka, pow. Ostrołęka. Głównie u Walerii Krajzowej i tnącej do dziś Stefanii Samsel, która zdawała sobie sprawę z nowa­ torskiego charakteru takiego sposobu zdobienia gór­ nej partii „lelui". Cechę tę J . Grabowski, op. cit., uznaje za cha­ rakterystyczną dla wycinanki kurpiowskiej w ogóle. Około 75-letnia informatorka ze wsi Kierzek — potwierdzone przez inne inforrnatorki. Wypowiedź E w y Rydel, por. przypis 43. 47 Wypowiedź Walerii Brodzik, ur. 1884 r., zam. Stary Myszyniec, pow. Ostrołęka. Wypowiedź Marianny Grąckiej, ur. 1885 r., zam. Surowe, pow. Ostrołęka. 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 48 277 �54 II. 54. Nożyce do strzyżenia owiec używane do wycinania papieru, dł. 26 cm, produkcji fabrycznej. II. 55. „Jeźdźcy", wys. 16 cm. Wyk. nie­ znany, okolice Myszyńca, pow. Ostrołęka. II. 56. „Kukarda", wym. 22 X 22 cm., „wstążki", dł. 35 cm. Wyk. Ewa Rydel, Charciabałda, pow. Ostrołęka. II. 57. „Pajuncki", wym. 10 X 10 cm. Wyk. Ewa Rydel. II. 58. „Kogut", wym. 18 X 22 cm. Wyk. nieznany, okolice wsi Łyse, pow. Kolno. 58 Fot. Stefan Deptuszewski — 1, 4, 17, 26, 28, 30, 35—41, 49, 50, 55; Jan Swiderski — 2, 3, 5—16, 18—24, 27, 29, 31—34, 42—48, 51—54, 56—58. Rys. autorka. Wycinanki ze zbiorów: Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie: 1—3, 9, 13, 14, 16, 18—21, 23, 24, 26, 28, 30—37, 39—41, 44, 46, 47, 50, 51—53; Haliny Olędzkiej: 5—8, 10—12, 15, 22, 27, 29, 38, 42, 43, 45, 48, 54—56, 58, 59; dawnego Muzeum Przemysłowego w Krakowie: 17, 49, 57. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6d594735c5823befb8a35b9795026ca.pdf 0ba6b244a3685e62cd16ace9c0b82239 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4735 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource biografie Chętnik, Adam Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4395 Title A name given to the resource Mój życiorys/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.179-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam M Ó J Chętnik Ż Y C I O R Y S Urodziłem się w Nowogrodzie 20 grudnia 1885 r. Dzieje mego życia o p r a c o w y w a ł e m niejednokrotnie — wojny zniszczyły wszystko. Życiorys, który teraz pi­ szę, jest najkrótszy, ale i najdokładniejszy. Rodzina moja pochodzi z Kurpiów. Piszą już 0 niej od trzystu kilkudziesięciu lat w starych k s i ę ­ gach i aktach, które b y ł y po parafiach i miejscowych urzędach do ostatnich wojen. Wśród miejscowych rodaków („swojaków") był znaczny procent przyby­ szów z ziem północno-zachodnich: Warmii, Kaszub, Prus a t a k ż e z Łużyc. Wielu ich pozostało na K u r ­ piach do dziś. Wszystko to drobni rolnicy, pszczela­ rze, rybacy, rękodzielnicy itp. W samym Nowogrodzie było przed 1939 r. około 70 nazwisk Chętników, a drugie tyle było po sąsiednich wioskach. Rodzina Chętników pochodziła z Nowogrodu, tu było g ł ó w n e ich „gniazdo", ojciec urodził się w s ą ­ siedniej wsi Mątwicy. W rodzinie mojej pełno bliżej 1 dalej Chętników, Flerów, Kisielów, Parzychów, Florczyków, P i a ś c i k ó w itd. Do lat dojrzałych ojciec i dziadek pracowali na roli, ciesiołki nauczył się ojciec u stryja swego Walentego Chętnika, a potem stolarki od dziadka Fliśkowiskiego, z którego córką, „piękną Stasia" ożenił się. Gospodarkę prowadził jeszcze k i l ­ ka lat w Nowogrodzie, co dobrze pamiętam. Dzieci miał dwanaścioro, z czego w y c h o w a ł o się siedem, a pięcioro zmarło. Poza gospodarstwem zajmował się w letnie miesiące różnymi rzemiosłami: ciesiołką, stolarką, mularstwem, tokarstwem, blacharstwem i in. (w czym p o m a g a ł e m mu, gdy dorosłem). Zimą zaś naprawiał różne instrumenty muzyczne (nawet organy), lub b u d o w a ł nowe, zwłaszcza skrzypce, na ktÓTych grał po weselach i zabawach. Wraz z nim grali także: G. Pardo na klarnecie, St. Lutrzykowski na harmonii, a ja na basetli lub bębenku. Robił wszystko dokładnie, a najlepiej to, co sam obmyślił; nie lubił, gdy m u kto zaglądał do roboty przed jej wykończeniem. J a śledziłem za wszystkim, co ojciec robił, nauczyłem się wielu rzemiosł (w najcięższe chwile wojenne p r a c o w a ł e m i pomagałem rodzeń­ stwu). Ojciec, matka i my — dzieci — należeliśmy do chóru kościelnego, pomagaliśmy szykować groby wielkanocne, ołtarze na B o ż e Ciało itp., ja zaś cho­ dziłem także po sąsiadach z „gwiazdą", w „Króla Heroda" itd. Oboje rodzice już nie żyją. Ojciec zmarł w 1935 r. mając lat 75, matka umarła w wieku lat 97 w 1956 r. Rodzice — prócz o g r o d ó w — posiadali w ł a s n y dom, najpierw przy ul. Ł o m ż y ń s k i e j (stara chałupa z bel­ kami i „tranem", potem, po sprzedaniu starego domu, w y b u d o w a ł ojciec przy kościele — nowy, gdzie miał swoje pracownie, budynki gospodarcze itp. Zawsze przy domu był sad owocowy i pasieka. Co do mnie to chodziłem do szkoły początkowej w Nowogrodzie (w 1892 r.), po kilku latach w mie­ siącach zimowych sam już byłem „nauczycielem", ucząc dzieci w szkołach tajnych czytać, pisać i histo­ rii kraju. P r a c o w a ł e m w ó w c z a s , pomagając ojcu w ciesiołce czy stolarce, w ogrodzie, ganiałem na paśnik krowę, pilnowałem pszczół, chodziłem na ryby (z w ę d ­ ką i sieciami), grzyby itd. Ojciec oddał mnie później na naukę do organisty, ale mi to nie odpowiadało, zwłaszcza nie lubiłem ś p i e w a ć na cmentarzu „za nie­ boszczykiem". Poszedłem w i ę c na p r a k t y k ę do pisa­ rza gminnego, po paru miesiącach zaś do powiato­ wego geometry, ale kiedym raz omal nie utonął w trzęsawisku — i ta praca przestała mnie zajmować. Brałem już w ó w c z a s udział w robocie politycznej, walcząc o polskość Mazur, o polski język i szkoły w „Towarzystwie Oświaty Narodowej" i w „Ludowym Z w i ą z k u Mazurskim." Ale przy różnych pracach wciąż chciałem się uczyć, zacząłem w i ę c chodzić na piechotę trzy razy na tydzień z Nowogrodu do Ł o m ­ ż y ucząc s i ę tam prywatnie, i tak, m a j ą c lat 20 u k o ń ­ czyłem 4 klasy gimnazjum. Zostałem w ó w c z a s na­ uczycielem gimnastyki. W 1908 r. w y j e c h a ł e m uczyć się do Warszawy i uczyłem się dwa lata na Warszaw­ skich Kursach Pedagogicznych, prowadzonych przez Macierz Szkolną. Nie m o g ł e m jednak znaleźć żadnej pracy, musiałem w i ę c uczyć s i ę języka rosyjskiego i pojechać do Petersburga, aby zdać tam egzamin na nauczyciela (1911 r.). P o z n a ł e m w tym czasie trochę północną Rosję, b y ł e m bowiem u brata w Kronszta­ dzie (wojsko), też na wystawie rolniczo-rybackiej w Carskim Siole i in. miejscach. Po przyjeździe z po­ wrotem do Warszawy zapisałem się n a Wyższe K u r s y Naukowe, na których b y ł e m 2 lata. Wykładali tam tak wybitni ludzie jak prof. Krzywicki czy Szober. P i s y w a ł e m już w ó w c z a s artykuły i książeczki jak np. Z wycieczek po kraju — wycieczka w piotrkow­ skie i kieleckie (1908), Musztra zastępu i plutonu (1909), różne artykuły w prasie ludowej, zwłaszcza „Zorzy". W 1912 r. uzyskałem koncesję na wydawa­ nie spółdzielczego pisma dla młodzieży wiejskiej. Była to „Drużyna", pismo ilustrowane, które wyda­ w a ł e m z przerwami 13 lat (w tym parę lat z Rozalią Brzezińską). W 1913 r. ukazała się nakładem „Księgarni P o l ­ skiej" pierwsza moja większa praca Puszcza Kur­ piowska, a w dwa lata później Chata kurpiowska. 179 �Książki te stanowiły rezultat współpracy z ojcem przy budowlach wiejskich i wieloletnich w ę d r ó w e k po Kurpiach, w czasie których robiłem zapiski i r y ­ sunki różnych obiektów. Była wojna. Pracowałem w ó w c z a s w Bibliotece m. st. Warszawy. W t y m ż e 1914 r. o ż e n i ł e m się w Grodnie z córką lekarza Zofią Klukowską, dawną koleżanką z Wyższych Kursów Naukowych, pobudo­ w a ł e m się. Przyszedł czas niespokojny przygotowań do plebiscytu na Mazurach, w i ę c brałem udział w tej pracy. W y d a w a ł e m w ó w c z a s (od 1916 r.) dla Kurpiów pismo „Gość Puszczański", a potem dla Kurpiów i M a ­ zurów „Goniec Pograniczny". W 1919 r. opublikowa­ łem książeczkę Jak się lud budził — 1904/1906 nakł. Księg. Ludowej oraz w wyd. M. Arcta O Kurpiach. Pracy nad utwierdzaniem świadomości narodowej ludu, zwłaszcza w okresie plebiscytu, zawdzięczam chyba, ż e w latach 1923—1927 zostałem wybrany g ł o ­ sami Związku Ludowo-Narodowego, stronnictwa „Wyzwolenie" i miejscowego „Związku Puszczańskie­ go" — posłem na Sejm. Broniłem tam interesów ludu kurpiowskiego, pomagając w przeprowadzeniu planu reform gospodarczych. P o m a g a ł e m też przy szacunku strat wojennych w pow. łomżyńskim, kolneńskim i w mieście Nowogrodzie. T Nie zaniedbywałem swoich zainteresowań ludo­ znawczych. Po wojnie podjąłem pracę u prof. E . F r a n ­ kowskiego w warszawskim Muzeum Etnograficznym (żona pozostała z dwojgiem dzieci w Łomży), mu­ zealnictwo zajmowało mnie coraz bardziej, studiowa­ łem różne jego zagadnienia tak w kraju, jak i pod­ czas zagranicznych w o j a ż y do Rumunii, Czechosło­ wacji, Bułgarii, Turcji, Finlandii i Szwecji. W tym ostatnim kraju szczególnie interesowała mnie orga­ nizacja tzw. skansenów. Czynnie p o m a g a ł e m też w utworzeniu (pracując bezinteresownie wraz z ojcem i członkami rodziny) Muzeum w Nowogrodzie. Otwar­ to je w 1927 r. jako „muzeum na wolnym powie­ trzu" — czyli taki właśnie „kurpiowski skansen", a ponieważ Polskie Towarzystwo Krajoznawcze nie dawało samo rady utrzymać placówki, w i ę c pomagały w tym zarówno sejmiki łomżyński i ostrołęcki, jak też ja i żona moja, która pracowała jako kustosz (ja byłem kierownikiem). O założeniu i losach tego Muzeum pisałem zresztą w książeczkach: Muzeum w Nowogrodzie (1934) i Prawda o Muzeum w Nowo­ grodzie (1937). W latach 1928-30 zakończyłem studia etnograficzne na Uniwersytecie Warszawskim u prof. Frankow­ skiego. Przed drugą w o j n ą — pracując w Muzeum mog­ łem wiele jeździć, a ściślej m ó w i ą c przeważnie cho­ dzić po ziemi kurpiowskiej, w wyniku czego zebra­ łem obfite materiały dotyczące historii i etnografii. Ukazują się w i ę c moje prace: Kurpie (1924), Kościół i parafia w Nowogrodzie (1927), Bursztyniarstwo na Kurpiach (1927), Z kurpiowskich borów (1931), Spław na Narwi (1935) oraz Pożywienie Kurpiów (1936). Przed samą w o j n ą w z n o w i ł e m studia na Uniwersy­ tecie Warszawskim, a w czasie okupacji studiowałem na tajnym Uniwersytecie, jednocześnie pracując spo­ łecznie. Musiałem ukrywać się przed Niemcami, w i ę c nosiłem przybrane nazwisko Antoni Chojnowski. 180 Po wojnie na podstawie książki Pożywienie Kur­ piów uzyskałem na Uniwersytecie w Poznaniu u prof. Frankowskiego stopień doktorski. W tym samym 1946 r. habilitowałem się też tamże na docenta na podstawie pracy Bursztyniarstwo na Kurpiach oraz Zycie leśne Kurpiów (dawni strzelcy). Rozprawę 0 bursztynie w y d r u k o w a ł e m później pt. Przemysł 1 sztuka bursztyniarska nad Narwią w „Ludzie" (nad­ bitka wyd. P T L — Wrocław 1952). Dla P T L opraco­ w a ł e m też w serii „Atlasu strojów ludowych" — Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. W sumie, w ciągu swego życia w y d a ł e m — poza wymienionymi tu — kilkadziesiąt książek i broszur oraz napisałem kilka­ set artykułów w prasie. Wiele czasu, energii i zdrowia poświęciłem organi­ zacji m u z e ó w na Kurpiach i w ogóle zagadnieniom muzealnictwa. Tak w i ę c pomagałem w powstaniu i organizacji: 1. Muzeum w Nowogrodzie — (kurpiowski skansen), 9 różnych budynków, ok. 3.000 eksponatów (znisz­ czyli Niemcy w czasie I I wojny). 2. Muzeum w Ostrołęce („puszczańskie"), zwiozłem do niego ok. 200 eksponatów, przyczyniając się do jego powstania. Muzeum spaliło się w czasie I woj­ ny (było w nim w ó w c z a s blisko 2 tys. eksponatów). 3. Muzeum w Łomży — w latach 1910—1914. Zwio­ złem z terenu ok. 100 okazów muzealnych. Zbiory rozkradziono w 1915 r. 4. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Młocinach (Warszawa), pracowałem tam po 1945 r. półtora roku organizując działy: kurpiowski i mazowiecki. 5. Muzeum w Łomży — organizacja na nowo, od po­ czątku (1947 r.). Otwarcie 1949 r. Urządziłem dział bursztyniarsbi i w y s t a w ę „jantaru" w 1950 r. 6. Muzeum Ziemi w Warszawie (geologiczne). Współ­ pracowałem przy organizowaniu działu bursztyniarstwa i wystawy „Jantar w Polsce" (1956-57). Pod tym tytułem urządziłem samodzielnie 3 wy­ stawy — w latach 1951, 1956 i 1957-58, przygoto­ w u j ą c po raz pierwszy mapy i prowadząc spec­ jalne badania terenowe, a także kursy doszkala­ jące dla bursztyniarzy. 7. Muzeum w Nowogrodzie — po wojnie organizacja od nowa, na zgliszczach dawnego skansenu. Teren zadrzewiono, zwieziono z terenu „Puszczy" zabyt­ kowe budynki. Dotychczas postawiono ich cztery, inne są zwożone w miarę posiadanych środków. P o n i e w a ż sam nie miałbym sił prowadzić budowy, zgodziłem się k i e r o w a ć pracą jako rzeczoznawca — robię w i ę c tylko to, czego inni już, albo jeszcze nie potrafią. (Od 1958 r. jestem na emeryturze). W 1950 r. zmarła moja żona. Ożeniłem się w kilka lat później powtórnie, a obecnie żona moja — Jadwi­ ga jest kierownikiem Muzeum w Łomży oraz w No­ wogrodzie. Młodsza ode mnie, ma jeszcze siły, aby placówki te z powrotem postawić na nogi. Pomagam jej, ile mogę, u w a ż a m bowiem s p r a w ę m u z e ó w za ważną, i to nie tylko dla rozwoju wiedzy, ale i dla samego ludu, który winien tu jak w zwierciadle w i ­ dzieć swoją przeszłość. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b43fe94b4919fb463f2533c33dc73c0.pdf ee12d168527c281144a175aa11c53e1b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3382 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3169 Title A name given to the resource Sztuka naiwnych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.13-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski SZTUKA NAIWNYCH my Pierwsze p y t a n i e , k t ó r e n a l e ż y r o z s t r z y g n ą ć d o t y c z y feno­ sami, o d b i o r c y tej s z t u k i . To m y d e c y d u j e m y co jest naiwne a co m e n u n a i w n o ś c i . Czy istnieje coś takiego j a k niezmienna k a t e ­ d o j r z a ł e . To m y t w o r z y m y s z u f l a d k i , do k t ó r y c h w p y c h a m y bogu goria n a i w n o ś c i ? O t ó ż s ą d z ę , że skoro przez n a i w n o ś ć b ę d z i e m y ducha w i n n y c h m a l a r z y czy r z e ź b i a r z y , s p i e r a j ą c się o to pojmowali p o g l ą d y na świat, k t ó r e grupa „ n a z y w a j ą c a " J e d y n y m dowodem na istnienie „ n a i w n y c h " j e s t e ś m y czy jeszcze s ą l u d o w i czy j u ż n a i w n i , u ł a d z e n i przez k u l t u r ę czy od niej n i e z a l e ż n i , j a k c i , k t ó r y c h J e a n D u b u f f e t zalicza do ka­ dążeń ogółu, związane z sądami wartościującymi, O b i e k t y w n e k r y t e r i a „ n a i w n o ś c i " t r u d n e są do ustalenia. cych w k u l t u r z e s p o ł e c z e ń s t w a , w jego p o g l ą d a c h n y m c h ł o p , w i e r z ą c y iż w noc w i g i l i j n ą z w i e r z ę t a m ó w i ą l u d z k i m wartościowania. g ł o s e m . N a i w n y m w y d a się w ł a d c a , k t ó r y od h o r o s k o p u u z a l e ż n i a wypowiedzenia wojny, hippis, anachoreta, buddyjski m n i c h . A l e dla niego w ł a ś n i e m y j e s t e ś m y n a i w n i , z n a s z ą p o g o n i ą za d o b r a m i m a t e r i a l n y m i , niszczeniem p r z y r o d y , w i a r ą w nieo­ graniczony p o s t ę p nauki. Są to wszystko s p r a w y filozofów, e s t e t y k ó w , j a c h c i a ł b y m t y l k o z w r ó c i ć u w a g ę na j e d e n aspekt zagadnienia — n a s z ą p e w n o ś ć siebie, nasze poczucie w y ż s z o ś c i . M ó w i m y : dzicy, p r y m i t y w n i , n a i w n i . A t a m : w i e l k i e sztuka Beninu, Gabonu, symbolizm kultury, sztuki tana- t r y j s k i e j , d o ś w i a d c z e n i e mistyczne i n d i a n m e k s y k a ń s k i c h , zadzi­ wiające światy Nikifora, Monsiela czy jugosłowiańskiego Bosilja. S t ą d w i ę c s k r u p u ł y i n i e c h ę ć przed t a k ą Tlj i klasyfikacją. N i e c h ę ć , w y n i k a j ą c a z r e s z t ą przede w s z y s t k i m z p e j o r a t y w n e j o t o c z k i , k t ó r ą m a u nas o k r e ś l e n i e „ n a i w n y " . O k r e ś l e n i e ? E p i ­ tet ! T o t e ż g d y zachodzi potrzeba, w o l a ł e m w swojej d z i a ł a l n o ś c i z a s t ą p i ć jo i n n y m , nie d e z a w u u j ą c y m „inni", „samorodni", człowieka. S t ą d nazwy: „nieprofesjonalni". Ale u n i k nio l i k w i d u j e p r o b l e m u . P r z y j m u j ą c wszelkie po­ p r a w k i z w i ą z a n e z r e l a t y w i z a c j ą zjawiska, trzeba p r z e c i e ż do­ to i sposobach N a i w n o ś ć , j a k o kategoria, estetyczna, b ę d z i e więc zawsze w stosunku do c z e g o ś , do zastanych czy p a n u j ą c y c h wypowiedzi. „Naiwność" Venus z Lespugues, sposobów obrazów Dirka Boutsa czy G i o t t a w s w o i m czasie b y ł a n o r m ą czy w r ę c z o d k r y w ­ c z o ś c i ą . S p o s ó b przedstawiania p e j z a ż u , selekcji e l e m e n t ó w , i c h hierarchizacji, w y d a w a ł się na tle ó w c z e s n e j p r a k t y k i n a t u r a l n y (podczas g d y n a i w n o ś ć wydaje się n a m o d e j ś c i e m o d tej n a t u r a l ­ ności). K i e d y na obrazach K a t a r z y n y G a w ł o w e j p o s t a ć k s i ę d z a j e s t niemal t a k w i e l k a j a k k o ś c i ó ł , przed k t ó r y m s t o i — odbie­ r a m y to j a k o efekt n a i w n o ś c i . A l e g d y G i o t t o m a l o w a ł ś w . F r a n ­ ciszka znaczonego s t y g m a t a m i w tej samej skali co bazylikę S a n t a - С г о с е we F l o r e n c j i , b y ł o to n a t u r a l n e , p r z y j m o w a ł b o w i e m p e r s p e k t y w ę i n t e l e k t u a l n o - h i e r a r c h i c z n ą , a nie z w i ą z a n ą ze z ł u d ­ n ą fizjologią w z r o k u . A l e w ó w c z a s ten s p o s ó b m y ś l e n i a b y ł n o r m ą , podczas gdy d z i ś wydaje się efektem „ n a i w n o ś c i " , b y nie rzec — infantylizmu czy n i e d o r o z w o j u . Czym jest dzisiaj n a i w n o ś ć ? Co k o j a r z y m y z t y m p o j ę c i e m 1 K t o w y d a się n a m n a i w n y ? O t ó ż n a i w n e są w n a s z y m odczuciu strzec istnienie c z e g o ś takiego j a k n p . kategoria n a i w n o ś c i w este­ dzieci, ludzie, którzy t y c e , sztuce. Mało p r e c y z y j n a , jeszcze nie oswojona, nie postępowania, nie zdefi­ nie t a k a n a i w n o ś ć i s t n i a ł a i istnieje, n i e z a l e ż n i e od z m i a n z a c h o d z ą ­ Z a l e ż ą b o w i e m od k u l t u r o w e g o k o n t e k s t u . D l a nas b ę d z i e naiw­ wspaniała które z n a j d u j ą potwierdzenia w brutalnej konkretyzacji życia — t e g o r i i I'art brut. datę uważa za anachroniczne, i n f a n t y l n e , dziwaczne, sprzeczne z k i e r u n k i e m odrzucają dążą do powszechnie sukcesu, uznane materialnych normy wartości. niowana do k o ń c a , ale p r z e c i e ż b u d z ą c a zainteresowania este­ N a i w n e s ą i d e a ł y i s ł o w a , k t ó r e z d a j ą się n a m na miejscu t y l k o t y k ó w , k r y t y k ó w sztuki. Poświęcił jej c y k l konwersatoriów Ro­ wtedy, gdy padają z ambon kościołów: miłosierdzie, szlachetność, m a n I n g a r d e n , o n a i w n o ś c i p i s a ł a M a r i a G o ł a s z e w s k a , za g r a n i c ą p o k o r a , d o b r o ć , w z n i o s ł o ś ć . . . Z w r ó ć m y u w a g ę , te s ł o w a b r z m i ą Bihalji-Merin, Keleman, Jakovsky. j u ż podobnie s t a r o ś w i e c k o j a k s u r d u t , honor, r a p t u l a r z , g e t r y . 13 �Zresztą s p r ó b u j m y jeszcze inaczej określić sferę n a i w n o ś c i , przez wymienienie p o j ę ć , k t ó r e odczuwamy jako o d w r o t n o ś ć naiwności. Oto pierwsze z n a s u w a j ą a y c h się n a m y ś l : t r z e ź w o ś ć , dojrzałość, rozsądek, spryt, zapobiegliwość, koniunkturalizm, racjonalność, b r u t a l n o ś ć . Zdecydowanym przeciwstawieniem n a i w n o ś c i w y d a j ą s i ę więc nam te pojęcia, k t ó r e w i ą ż ą się z tzw. realizmem ż y c i o w y m , te zachowania, które p r z y n o s z ą wymierne korzyści. W opozycji: idealizm — realizm, n i e w ą t p l i w i e ten pier­ wszy wyda nam się b l i ż s z y naiwnośoi. Podobnie, gdy zastano­ wimy się nad (traktowanymi opozycyjnie) p o j ę c i a m i : romantyzm — pozytywizm, d z i e c i ń s t w o — wiek dojrzały. Ś w i a d o m i e rzeoz sprowadzam do kategorii etyoznej. Naiw­ n o ś ć bowiem jako w a r t o ś ć estetyczna jest tylko p o c h o d n ą na­ iwnej postawy. Naiwnej, a więc przed-rozumowej, intuicyjnej, w y w o d z ą o e j się z wiary, z prostyoh o d r u c h ó w c z ł o w i e c z y c h . Naiwna jest bowiem nie kreska czy k s z t a ł t wyoiosany n i e p o r a d n ą ręką — ale z a m y s ł , realizowany d o s t ę p n y m i sobie ś r o d k a m i . Naiwni oswajają ś w i a t na miarę swych m o ż l i w o ś c i , w n o s z ą w e ń i n n ą z a s a d ę p o r z ą d k o w a n i a , selekcji. Nawet wtedy, gdy pilnie p r z y p a t r u j ą się p e j z a ż o w i czy p o o z t ó w c e interpretują je zgodnie z w ł a s n ą hierarchią z a i n t e r e s o w a ń . Malują nie tylko to, co w i d z ą , ale i to, co w i e d z ą . L a s przedstawiony w oddali zachowuje d o s ł o w n o ś ć widzenia n a odległość ręki. K a ż d y listek namalowany jest oddzielnie, z w i e r z ą t k o , którego nie mamy prawa z tej per­ spektywy z o b a c z y ć , na obrazie widoczne jest d o k ł a d n i e . Bo jest w a ż n e , podczas gdy efekty fizjologii wzroku s ą c z y m ś nie­ istotnym, niegodnym analizy. N a i w n o ś ć jest więo konoepcją w y o b r a ż e n i a r z e c z y w i s t o ś c i , s z c z e g ó l n ą p o e t y k ą ; i chociaż jest ona uzalożniona od psychicznych i manualnych m o ż l i w o ś c i malarza etanowi c o ś w i ę c e j niż tylko n i e u d o l n o ś ć , n i e z a m i e r z o n ą prymitywizację. Naiwni t w o r z ą w ł a s n y ł a d , w ł a s n y p o r z ą d e k , w ł a s n ą formę opisu ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o czy w e w n ę t r z n e g o . Nie mieszajmy więo ich poetyki z nieporadnośoią prymitywa, z n i e u d o l n o ś c i ą pozbawionego talentu amatora. N a i w n o ś ć — jako w a r t o ś ć po­ z y t y w n a — w y r a ż a się bowiem w koncepcji, w o s o b o w o ś c i artysty a nie w katalogu rzeczy, k t ó r y c h nie zna, nie umie, ozy u w a ż a za nieistotne. H e r ó d e k m i a ł trudności z w y r z e ź b i e n i e m rąk, jego r z e ź b y są w oczywisty s p o s ó b w y p a d k o w ą ograniczeń manualnych i wizji, które w tych warunkach realizował. R a c j ę m i a ł Goethe; artysta realizuje się w pokonywaniu o g r a n i c z e ń , nawet gdy są one tak drastycznie „ d a n e " j a k w t y m przypadku. H e r ó d e k m.in. właśnie dlatego nie m ó g ł w y r z e ź b i ć Matki Boskiej czy A n i o ł ó w , j a k by to u c z y n i ł w p e ł n i sprawny snycerz-rzemieślnik, zmuszony b y ł s t a r a ć się o u o g ó l n i e n i a , o podkreślenie t y c h oeoh postaci, które u w a ż a ł z a n a j w a ż n i e j s z e . Ledwo zaznaczona w szczapie drewna twarz Matki Boskiej w y w o ł u j e ogromne w r a ż e n i e , trudno z a p o m n i e ć p e ł n y c h w y r a z u oczu. C z y m o ż n a b y ł o z n a c z ą c w drew­ nie tak niewiele, w y r a z i ć więcej t Widzimy j a k ograniozenie w y z w o l i ł o w rzeźbiarzu w y o b r a ź n i ę , wręoz z m u s i ł o go do znale­ zienia ekwiwalentu emocjonalnego na m i a r ę tematu, k t ó r y chciał w pokorze i miłości w y r a z i ć . „ J a k u m i a ł e m " — p i s a ł n a swych p ł ó t n a o h V a n E y c k . T o samo m ó g ł b y u o z y n i ć H e r ó d e k , gdyby u m i a ł pisać. Zadziwiająca prawda s z t u k i ! D z i e ł o beskidzkiego kaleki, zrodzone z cierpienia i wzruszenia sprowadzone do naj­ prostszego znaku zdolne jest w y w r z e ć n a widzu g ł ę b o k i e w r a ż e n i e , nie mniejsze n i ż r z e ź b y ozy obrazy n i e p o r ó w n a n i e bardziej skomplikowane i d o s k o n a ł e warsztatowo. D l a mnie, na p r z y k ł a d . Matka Boska z Dzieciątkiem H e r ó d k a r ó w n i e jest w a ż n a j a k Ma­ donny — Cimabue czy Simone Martini. Ale t u w grę w c h o d z ą nie tylko estetyczne kryteria, ale i zdolności przebicia się treści, ujrzenia na nowo, z oalą m o c ą , istoty p r z e ż y c i a , k t ó r y m jest fenomen Matki Boskiej. P r z y prostocie tej r z e ź b y , nawet mis­ trzostwo formalne m o ż e się w y d a ć k o k i e t e r i ą , odejściem od spraw n a j w a ż n i e j s z y c h . Więo zaskoczenie. Że tak m a ł o — znaozy tak wiele, że i tak m o ż n a , że z trudem r y t y zarys oozu — uet — twarzy tak silnie m o ż e działać na n a s z ą w y o b r a ź n i ę . Zaskoczenie. I n n o ś ć . O tych ozynnikaoh nie wolno zapora- U nieć, analizując działanie sztuki naiwnej. Stają s i ę , szczególnie w k o n t e k ś c i e naszej kultury, w a r t o ś c i a m i estetycznymi. Posze­ rzają horyzont w y o b r a ź n i , p o m a g a j ą p r z e c i w s t a w i ć się n a t ł o k o w i o b r a z ó w , informacji, s z u m ó w — wszystkiomu co g ł u s z y , wypa­ cza a nawet zabija o s o b o w o ś ć . Jest to z r e s z t ą zaskoczenie nie mistrzostwem, nie fantas­ t y c z n ą p r e c y z j ą , lecz k o n s t a t a c j ą , ż e i tak m o ż n a . Zaskoczenie, jakiego doznajemy, kiedy k t o ś w prostej p r z y p o w i e ś c i u ś w i a d a ­ mia nam p r a w d ę , istota k t ó r e j zda się n a l e ż e ć do r o z w a ż a ń teologa ozy filozofa. W przypadku H e r ó d k a n i e p o r a d n o ś ć zmusza go wręoz do znajdowania e k w i w a l e n t ó w zdolnych s t a ć się n o ś n i ­ kiem treści emocjonalnyoh. N i e u d o l n o ś ć s t a ć s i ę więc m o ż e pod­ n i e t ą dla oryginalnych ujęć. P o n i e w a ż obok niej jest jeszcze coś innego — o s o b o w o ś ć rzeźbiarza, jego wiara, wrażliwość, dobroć, niezależność od otoczenia. Zakrawa to n a paradoks, ale w ł a ś n i e n i e u m i e j ę t n o ś ć rzeźbienia tak j a k inni, stała się w t y m przy­ padku źródłem w ł a s n e j formy z m u s z a j ą c e j nie do p o w t ó r z e n i a wzoru, ale do w y r a ż e n i a jego istoty. Ł a t w i e j b y ć szczerym i n a p r a w d ę s o b ą , gdy s i ę jest „ p o z a " ś r o d o w i s k i e m , gdj nie m o ż n a p o s ł u ż y ć się r o z w i ą z a n i a m i już i s t n i e j ą c y m i . P o n i e w a ż szczerość i w y p o w i e d ź r z e c z y w i ś c i e w ł a s n a , k s z t a ł t o w a n a „ o d ś r o d k a " bliższe są sferze natury niż kultury. T a szczerość wypowiedzi, m ó w i e n i a o sobio stanowi j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h cech sztuki naiwnyoh. Nie boją się ś m i e s z n o ś c i , nie boją s i ę tego, że k t o ś ich przezwie naiwnymi. P o n i e w a ż nie w i e d z ą , ż e nimi s ą . r T a szczerość jest c e c h ą o s o b o w o ś c i . R z e ź b i ą , m a l u j ą aby o s w o i ć ś w i a t , aby go z r o z u m i e ć i u k a z a ć i n n y m . A b y r o z w i k ł a ć sprawy, które ich dręczą. Czasem n a tej zasadzie, k t ó r ą u w a ż a m y za t y p o w ą dla d z i a ł a ń magicznych. Oto dwa p r z y k ł a d y . 1. W ę g i e r s k i malarz „ n a i w n y " Csontvary. Przez wiele lat u w a ż a ł za s w ą p o w i n n o ś ć i n f o r m o w a ć Cesarza Franciszka J ó z e f a o w a ż n i e j s z y c h wydarzeniach swego ż y c i a . „ N a j j a ś n i e j s z y Panie — p i s a ł — moja grypa m a się k u k o ń c o w i . W k r ó t c e znowu zabiorę się z a malowanie...". Ale Cesarz nigdy nie o d p o w i e d z i a ł . Po śmierci malarza znaleziono jednak w ś r ó d setek obrazów jeden, n a k t ó r y m w i d n i a ł w paradnym mundurze sam Cesarz, pochylony nad k a r t k ą listowego papieru. G ę s i m p i ó r e m , d u ż y m i , kaligra­ ficznymi literami p i s a ł : ,,M6j drogi Csontvary...". 2. Nikifor. W ś r ó d t e m a t ó w , które p o d e j m o w a ł wielokrot­ nie, w r ó ż n y c h okresaoh swego ż y c i a , kilka powtarza się stale, przez lata. Oto Nikifor-Malarz przychodzi do c z y j e g o ś miesz­ kania, do c h a ł u p y , willi, kuchni D o m u Zdrojowego — a wszyscy z radością go w i t a j ą , w y c i ą g a j ą k u niemu ręce... Drugi cykl — uczty Malarzy. Po śmierci, t ł u m a c z y ł , malarze z o s t a n ą zapro­ szeni do P a ń s k i e g o s t o ł u , s i e d z ą więc obok siebie, wszyscy (jak za c z a s ó w m ł o d o ś c i Nikifora) w czarnych pelerynach, kapelu­ szach z d u ż y m rondem, fontaziami z a w i ą z a n y m i na k o ł n i e r z y k u koszuli. P o n i e w a ż — j a k wierzył — malarze z n a j d u j ą się W hie­ rarchii ś w i a t a przed innymi l u d ź m i . I m bowiem d a ł P a n z d o l n o ś ć tworzenia. I trzeci temat — wymierzanie kary tym, k t ó r z y go skrzyw­ dzili. Nikifor staje (czasem w stroju archimandryty) przy oł­ tarzu i r ę k ą skazuje na p o t ę p i e n i e . I d ź do p i e k ł a ! ! A kośoiół j a k sala teatralna. Po lewej stronie w „ l o ż a c h " c i , k t ó r z y z a s ł u ­ żyli n a niebo, po prawej — w ś r ó d j ę z y k ó w ognia — p o t ę p i e n i . N a jednym z o b r a z k ó w kościół obwieszony jest k i e ł b a s k a m i . Skazana — kobieta. „ O n a mnie o s z u k a ł a n a wadze!" m a m r o t a ł Nikifor, gdy go p r o s i ł e m o interpretację tej dziwnej sceny" Zmiany proporcji, selekcja e l e m e n t ó w , hieratyzacja — wszystko to s ł u ż y koncepcji dzieła. Sytuacje, które naszemu d o ś w i a d c z e n i u z d a d z ą się „ n a i w n e " w y n i k a j ą z innych k r y t e r i ó w w a r t o ś c i . T o , co w a ż n e jest duże. Ale czasem w a ż n y bywa w ł a ś n i e szczegół. V i v i n precyzyjnie n a m a l o w a ł k i e d y ś Partenon, d o k ł a d ­ nie licząc kamienie, k t ó r e w y r a ź n i e z a z n a c z a ł czarnym konturem. Model nigdy nie jest w e d ł u g naszych p o j ę ć zgodny ze swoim wi­ zerunkiem, ale dla malarza czy rzeźbiarza jego p o d o b i e ń s t w o jest oczywiste. Nikifor, gdy p o p r o s i ł e m go, by zrobił m ó j portret, usiadł przy ł ó ż k u ( l e ż a ł e m chory), i wciąż p o p a t r u j ą c n a mnie �I I . 3. Nikifor, akwarela na kartce z zeszytu, ok. 1928—30 starannie r y s o w a ł szkic. P ó ź n i e j , śliniąc p ę d z e l , m a l o w a ł . G d y W a ż n e b y ł o nie to, oo malarz w i d z i a ł , ale to oo — i j a k — ohoiał s k o ń c z y ł p o d a ł mi swe dzieło. Т а к , to b y ł e m j a , s t a ł e m sztywny p r z e d s t a w i ć . Co w i e d z i a ł . T a k w i ę o Tomasz T e r e ń , gdy m a l o w a ł w czarnym garniturze, w czerwonym krawacie, koło pieca, obok gospodarstwo, na prostokąoie p ł ó t n a umieścił widziane — j a k regalu z k s i ą ż k a m i . Jedna ręka oparta b y ł o o biurko, w drugiej z lotu ptaka — dom mieszkalny i dwie obory. Ale same budynki, trzymałem zeszyt czy k s i ą ż k ę . N a u c z y ł e m się j u ż p o z n a w a ć a t a k ż e to, co w nich się z n a j d o w a ł o , p r z e d s t a w i ł z innego punktu portrety Nikifora, relacje m i ę d z y nimi a osobami, k t ó r e przed­ widzenia. C z y tylko dlatego, że nie m ó g ł sobie poradzić z perspek­ s t a w i a ł y . Zawsze różnił je zestaw e l e m e n t ó w , które Nikifor uznał t y w ą ? Nie, nie tylko, najważniejsze b y ł o bowiem za istotne w charakterystyce postaci. Okulary, broda, linia za­ by p o k a z a ć wszystko, oo u z n a ł za w a ż n e , lekoe sobie w a ż ą o dla niego, rostu, k s z t a ł t g ł o w y , atrybut zawodu. Obserwaoja m i a ł a o o z y w i ś - takie drobiazgi, j a k w y b ó r i prawda punktu z k t ó r e g o patrzy nio znaczenie, ale s t a n o w i ł a tylko punkt w y j ś c i a dla dzieła. n a to gospodarstwo. O n nie p a t r z y ł na nie, on je p r z e d s t a w i a ł . 15 �I I . 4. N i k i f o r , Amcłyka , a k w a r e l a n a papierze, w y m . 3 4 x 2 7 c m . II. 5. Nikifor przyszedł, akwarela na ok. 1955 r. papierze, �II. 6. N i k i f o r , Uczta malarzy' akwarela na papierze N a j w i ę k s z ą t r u d n o ś ć sprawia „ n a i w n y m " uchwycenie r u c h u postaci, osiągnięcie m i ę d z y postaciami. wierności Dlatego budowy anatomicznej, t e ż , m i m o iż rysunek relacji Nikifora, Ociepki, Chajca czy Kaweckiego sam w sobie jost z n a k o m i t y , w sensie realistycznego sposobu opisu zawodzi zdecydowanie. 1 „ s t w o r z y ł e m sobie w c i ą g u l a t w ł a s n ą t e c h n i k ę i z: , p ó ź n o j u ż , b y m j ą m ó g ł z m i e n i ć " . K t o zna pierwszy obraz mistrza, przechowywany w muzeum francuskiego j .'g > i ż n u n i a (w Laval, we F r a n c j i ) zdaje sobie s p r a w ę j a k dlugę. d r o g ę m u s i a ł on prze­ b y ć o d nieudolnie realistycznego l o r e m . T y m na ogół p o s ł u g u j ą się ze s w a d ą t w o r z ą c d z i e ł a w r ę c z Pierre L o t i . Z a r ó w n o Rousseau j a k i nasz N i k i f o r czy Ociepka zdumiewająco r z e c z y w i ś c i e s t w o r z y l i sobie w t o k u pracy w ł a s n ą f o r m ę w y ­ doskonałe (Nikifor, Rybkowski, Michałowska, Płonkowa). „Zaklinaczkę wężów"' b i t w y po za­ chwycającą Wnękowa, Wojtowicz, „Yadwigę", przedstawienia Cechuje to z r e s z t ą n a i w n y c h nie t y l k o u nas. Inaczoj jest z k o ­ czy portret powiedzi. N i o w a d y czy ograniczenia m o ż l i w o ś c i w y r a z o w y c h s t a n o w i ą I c h s t y l powstaje j o d n a k z u p e ł n i e inaczej niż a r t y s t y pro­ jednak o charakterze prac n a i w n y c h a r t y s t ó w , lecz u m i e j ę t n o ś ć fesjonalnego. tworzenia j e d n o l i t y c h s t r u k t u r a l n i e d z i e ł , k t ó r e p r z y r ó ż n o r o d ­ c y c h k i e r u n k ó w , p r ą d ó w a r t y s t y c z n y c h , m ó d , toehnik. L'prasz- T o n o s t a t n i t w o r z y go b o w i e m ś w i a d o m istnieją­ Każdy c z a j ą e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że w y b i e r a s p o ś r ó d w i e l u m o ż l i w o ś c i . bowiem z prawdziwie utalentowanych „ n a i w n y c h " wypracowuje N a t o m i a s t n a i w n y musi w y j ś ć od w ł a s n y c h , s z c z e g ó l n y c h i ogra­ i doskonali sobie t y l k o w ł a ś c i w ą t e c h n i k ę . H e n r i Rousseau, g d y niczonych d y s p o z y c j i . N i o szuka — lecz znajduje. N i o zasta­ mu nawia się, j a k b y t u tak m a l o w a ć , aby osiągnąć własny „ e h a r a k - ności postaw i ś r o d k ó w m a j ą swój i n d y w i d u a l n y s t y l . zarzucano, iż maluje podobnie wszystkie obrazy odparł: 17 �ter pisma", ale dochodzi do swej t e c h n i k i sam, przez mniej czy p o n i e w a ż w t e n s p o s ó b m o g l i się w y p o w i e d z i e ć , a czuli tego po­ bardziej u ś w i a d o m i o n e w y k o r z y s t a n i e w ł a s n y c h m o ż l i w o ś c i . t r z e b ę . K a ż d y z nieh m a s w ó j w ł a s n y ś w i a t , z d e t e r m i n o w a n y M a l u j e p r z y t y m lub r z e ź b i nie po to, aby b a d a ć p r o b l e m y przede w s z y s t k i m o s o b o w o ś c i ą , rodzajem w y o b r a ź n i , dyspozycja­ a r t y s t y c z n e , t w o r z y ć nowe w a r t o ś c i czy d o s k o n a l i ć w a r s z t a t — m i p s y c h o - f i z y c z n y m i . K e ż d y z n i c h jest i n n y —• i w ł a ś n i e Iocz po to by p o w i e d z i e ć i n n y m o t y m , co u w a ż a za istotne, p i ę k n e , i n n o ś ć o d s z t u k i „ u c z o n e j " sprawia, że w i d z i m y ich j a k b y poza ważne. czasem a c z ę s t o i poza p r z e s t r z e n i ą . Interesują go zagadnienia egzystencjalne, etyczne, ta czym jest ś w i a t ? czym ż y c i e ? P o j ę e i a ogólne p r z e k ł a d a j e d n a k Nie dostrzegamy m i ę d z y n i m i z a l e ż n o ś c i , -wpływów — tepo na j ę z y k n a r r a c j i , s y m b o l i k i , opowiada prostodusznie j ę z y k i e m wszystkiego co t a k charakterystyczne d l a p o d r ę c z n i k ó w h i s t o r i i b a j k i , ewangelicznej p r z y p o w i e ś c i . T r u d n o t u z r e s z t ą o u o g ó l ­ s z t u k i . Odniesieni© do nienia. I s t o t ą t w ó r c z o ś c i istotnie naiwnej jest b o w i e m t o , że nie w s z c z e g ó l e , w r e k w i z y t a c h p a m i ę c i . Oto czasu historycznego p o j a w i a się stanowi żadnego p r ą d u , żadnego kierunku, żadnej Ucieczka do tylko Egiptu konwencji. N i k i f o r a . Ś w i ę t a R o d z i n a p ł y n i e na l o d z i , k t ó r e j d z i ó b m a kszt łt N a i w n i r ó ż n i ą się b o w i e m od siobie cechami o s o b o w o ś c i , dyspo­ g ł o w y o s i o ł k a . Morze, niebo, k r w a w y z a e h ó d s ł o ń c a , a w c h m u r a c h z y c j a m i , d o ś w i a d c z e n i a m i ż y c i o w y m i . I to ich r ó ż n i od regional­ aeroplan, jeszcze t a k i j a k przed I w ' j n ą ś w i a t o w ą . A u E d m u n d a nej s z t u k i ludowej (stroju, z d o b n i c t w a , snycerki), a z b l i ż a Monsiela: f a n t a s t y c z n y , g r o ź n y ś w i a t oczu, s z p i e g u j ą c y c h zjawisk m a r g i n a l n y c h i s z c z e g ó l n y c h w r z e ź b i o Właśnie różnorodność postaw frapuje do nas —• n a k a z u j ą c y c h — p i l n u j ą c y c h . Oczy Boga. I w tej g ę s t w i n i e a ż ludowej. najbardziej pulsującej tymi tylko jedon ś l a d genoralny O N Z — H a m m e r s k j o l d . W i ę c p i s z ą c o sztuce n a i w n e j nieprzydatno W i ę k s z o ś ć z nas żyje c u d z y m i p r a w d a m i , w i e d z ą , k t ó r e j nawot h i s t o r i i s z t u k i , b u d o w a n a na koncepcji r o z w o j u linoarnego czy nie p r ó b u j e m y k o n t r o l o w a ć . Żyje niejako na k r e d y t . A oni s ą sami spirali. Abraham spłodził Izaaka, Izaak Jakuba, Jakub Józefa. dla siebie p r a w o d a w c a m i , m a l u j ą i r z e ź b i ą t a k j a k i m to d y k t u j e A t u nic z tego. Rozsypmy r e p r o d u k c j e d z i e ł s z t u k i „ o f i c j a l n e j " w y o b r a ź n i a , ich r z e c z y w i s t o ś ć w e w n ę t r z n a . J e ś l i element „ n a i w ­ — d r o g ą logicznej d e d u k c j i z r e k o n s t r u u j e m y i c h c h r o n o l o g i c z n ą n o ś c i " t o w a r z y s z y t o m u , to w ł a ś n i e w t y m sensie, że dajo i m k o l e j n o ś ć . A l o d o w o l i m o g ę t a s o w a ć reprodukcje o d w a g ę b y c i a s o b ą . I s t o t ą zjawiska jest b o w i e m z d o l n o ś ć w y p o ­ P o m i j a j ą c „ g n i a z d a " t a k i e j a k H l e b i n e , nie d o s t r z e ż e m y z w i ą z ­ wiedzenia swych k ó w m i ę d z y n i m i , s ą b o w i e m w istocie poza m o d a m i , p r ą d a m i wizji, przeżyć kulturowych. — Łączy niezależnie więc ich od wpływów podobieństwo r o z w i ą z a ń : nie s t y l , z k t ó r y m się i d e n t y f i k u j ą (jak t o m a miejsce chronologie, filiacje, sekretarz ś w i a t a n i e z a l e ż n ą od t r a d y c j i , w p ł y w ó w — a n a w e t w z o r ó w . środowiskowych, będą zginął czasu s z t u k i z a r ó w n o uczonej, j a k i l u d o w e j . wizję zarys s a m o l o t u , w k t ó r y m naszego teraźniejszego T y m , że kreuje — oczami raz w t w ó r c z o ś c i n a i w n y c h . Interesuje nas t y m , ż e jest t a k inna od tradycyjna metoda „naiwnych". a r t y s t y c z n y m i , poza czasem. J e d y n i e dostrzec m o ż n a pogłos ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e g o , z k t ó r e g o się w y w o d z ą . Z w ł a s z c z a g d y w k u l t u r z e l u d o w e j ) lecz z d o l n o ś ć i potrzeba t w o r z e n i a w ł a s n e j jest ono p r ę ż n o i o d r ę b n e od i n n y c h . D l a t e g o tak w y r a ź n i e rysuje w i z j i a r t y s t y o z n e j . K a ż d y z n i c h jest skazany na samogo siobie, się g r u p a „ n a i w n y c h " w y r a s t a j ą c y c h z podglebia k u l t u r na p i e k ł o czy niebo, k t ó r e jest w n i c h . B r a k i m s p r a w n o ś c i , skich. chłop­ k t ó r a pozwala łatwo s z u k a ć , n a ś l a d o w a ć , m a l o w a ć w r ó ż n y c h N i k t nie jest i z o l o w a n y szczelnie od ś w i a t a . Z niego czerpie konwencjaoh. Z r e s z t ą n a w e t nie s z u k a j ą w o k ó ł siebie, łecz d r ą ż ą . cegiełki w y o b r a ź n i , c h o ć m o ż e z n i c h p o t e m w y b u d o w a ć g m a c h I d ą w g ł ą b w ł a s n ą d r o g ą . Nie w y b i e r a l i swego losu, p r z y j ę l i go, nie p o d o b n y do i n n y c h . N a i w n y u r o k o b r a z ó w G a w ł o w e j zwraca 18 �П . 7. S t a n i s ł a w K a r u l a k , Obrona Częstochowy, o l e j ; i l . 8. J a n P i l a r s k i , Złocisty n a s z ą u w a g ę w s t r o n ę dawnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j : w i a r y , legend o ś w i ę t y c h , a zarazem n a w y k ó w w y o b r a ź n i — u p o d o b n i a do b a r w c z y s t y c h , j a s k r a w o zestawianych, r o z w i ą z a ń k o m p o z y c y j ­ n y c h z a m k n i ę t y c h , z b u d o w a n y c h na zasadzie s y m e t r i i , r y t m i z a c j i e l e m e n t ó w , stosowaniu o r n a m e n t y k i r o ś l i n n e j . G a w l o w a nie posługuje się p e r s p e k t y w ą zbieżną, maluje p ł a s k o — t w o r z y w o k ó ł siebie na ś c i a n a c h swej i z b y , na k a r t o n a c h — niebo, a n i o ł ó w , ś w i ę t y c h . Z podglebia ludowego w y r a s t a t w ó r c z o ś ć N i k i f o r a , H e r ó d k a , S z c z y p a w k i - G o ł ę b i e w s k i e j , Szczepana M u c h y c h o ć jost t o t y l k o p u n k t w y j ś c i a , t o oo n a z w a ł e m c e g i e ł k a m i w y o b r a ź n i . Decyduje b o w i e m i c h o s o b o w o ś ć , w y o b r a ź n i a , rodzaj t a l e n t u , p r z y c z y n y dla k t ó r y c h t w o r z ą . A b y t o dostrzec wystar­ cza p o r ó w n a ć z jednej s t r o n y w ł a ś n i e G a w l o w ą , S z c z y p a w k ę czy H e r ó d k a — z d r u g i e j z a ś N i k i f o r a , W n ę k o w ą , M u c h ę . Pierwsi m ó w i ą o niebie, d o b r o c i . G a w l o w a z a c z ę ł a o d tego, że s w ą m a ł ą , z i m n ą i z b ę rozmalowala w b ł ę k i t nieba, a n i o ł y a d o r u j ą c e Matkę Boską wśród k w i a t ó w ; H e r ó d e k rzeźbił z klocków małe a n i o ł k i , k t ó r e u s t a w i a ł na k a m i e n i a c h w p o t o k u . I ona i o n sprowadzali niebo na z i e m i ę . A l e g d y i c h ś w i a t k o j a r z y się n a m z n i e b i e m , t w ó r c z o ś ć M u c h y czy W n ę k o w e j p r z y w i e d z i e na m y ś l raczej p i e k ł o , k a r y d l a g r z e s z n i k ó w , p o t ę p i e n i e z ł a , przestrogi dla l u d z k o ś c i , k t ó r a stacza się w o d m ę t p o t ę p i e n i a . Czasem nawet — j a k N i k i f o r czy W n ę k o w a w r ę c z w y m i e r z a j ą na s w y c h obrazach k a r ę t y m , k t ó r z y i c h s k r z y w d z i l i . Te i inne p o s t a w y m o ż n a dostrzec t a k ż e w t w ó r c z o ś c i l u d z i zo ś r o d o w i s k m i e j s k i c h . A l o odniesienia k u l t u r o w e nie zawsze s ą w ich pracach z a u w a ż a l n e , w k a ż d y m razie nie t a k w y r a z i ś c i e j a k t o m a miejsce w p r z y p a d k u l u d o w e j k u l t u r y . C z y m sil­ niejsza jost praca w y o b r a ź n i , t a m bardziej zaciera się p i e r w o t n e ź r ó d ł o samych w y o b r a ż e ń . Czasem trzeba z n a ć c z ł o w i e k a , w i d z i e ć j a k się ubiera, j a k mieszka, j a k pracuje a b y dostrzec ź r ó d ł a t a k i c h czy i n n y c h r o z s t r z y g n i ę ć w jego sztuce. I n t u i c y j n i -) o d c z u w a ł e m „ l u d o w o ś ć " b u k i e t ó w W o j t o w i e ż o w e j , ale dopiero g d y p o z n a ł e m j e j t r o s k i , niepokoje, g d y z o b a c z y ł e m j a k się ubiera — z y s k a ł e m tego potwierdzenie. Obrazy, b l u z k i , s u k i e n k i karp, olej na p ł . , w y m . 4 4 , 5 x 8 0 cm — t o b y ł t e n sam ś w i a t , h o r r o r v a c u i , g ę s t y splot b a r w — z t y m , żo na obrazach z a d z i w i a j ą c o kwiatów, doskonały. D l a R y b k o w s k i e g o ( k t ó r y podobnie j a k M i c h a ł o w s k a z a c z ą ł m a l o w a ć j u ż u s c h y ł k u ż y c i a ) t w ó r c z o ś ć n a w i ą z u j e do p r z e s z ł o ś c i , k l i m a t u d z i e c i ń s t w a . Jest w niej b a j k o w a f l o r a , fauna. Leśno zwierzątka bajek i owady zachowujące G r i m m a i zarazem rzeczywistość się j a k l u d z i e , ś w i a t zderzona z tą konwencją: Król Bambula II napada na Vietnam, Kongres Pokoju w Michałowska zaś wraca do pierwszych u c z u c i o w y c h dżungli. uniesień z l a t m ł o d o ś c i , do m a l a r s t w a o k t ó r y m p o d ś w i a d o m i e m a r z y ł a cało ż y c i e , i k t ó r e w i ą z a ł o się z o s o b ą j e j ukochanego, malarza- -amatora, j e ń c a rosyjskiego, k t ó r y m o p i e k o w a ł a się w s z p i t a l u podczas I w o j n y ś w i a t o w e j . T w o r z y ś w i a t y , k t ó r y c h nio ада. Time p l a n e t y , lepsze, ale p r z e c i e ż i na n i c h spostrzega z ł o , k t ó r o kala ziemię. N a t o m i a s t Ociepka (podobnie j a k Monsiel) przede w s z y s t k i m k o m u n i k u j e i n n y m o rzeczach n a j w a ż n i e j s z y c h . Pokazuje, ostrzega. N a k a z a ł m u t o w czasie snu jego p r z y j a c i e l , k t ó r y przed l a t y w p r o w a d z a ł go w t a j n i k i w i e d z y tajemnej, t e o z o f i i . Ociepka n i g d y nie z a m i e r z a ł b y ć m i l a r z e m , s t a ł się n i m po t o , a b y głosić p r a w d ę , p o k a z y w a ć t o , co d l a i n n y c h jest u k r y t o . Patrzcie j a k i jest ś w i a t ! — zdaje się m ó w i ć . Lecicie w kosmos? to j a w a m p o k a ż ę j a k w y g l ą d a Człowiek Saturna czy Krowa na ksiqiycu. I pokazuje. A wio t o wszystko z k s i ą g teozoficznych. Postronnemu w i d z o w i z d a w a ć się m o ż e , że c o ś jest po p r o s t u s u r r e a l i s t y c z n ą k o m p o z y c j ą : ucho w y r a s t a z t u ł o w i a , oko znaj­ duje się na ł y d c o , r ę c e , n o g i dziwacznie s p l ą t a n e . A t o — t ł u ­ maczy Ociepka — s t a n o w i po p r o s t u d o w ó d na t o , że m u s i b y ć B ó g , k t ó r y d a ł w s z y s t k i e m u w ł a ś c i w y k s z t a ł t i miejsce. M a r k ­ siści m ó w i ą , że nie m a Boga? P r o s z ę , popatrzcie j a k b y w t e d y wyglądał świat... : Czasem zdarza s i ę , że m o t y w a c j e u l e g a j ą zmianie a n a w y k czy c h ę ć t w o r z e n i a zostaje. T a k i o sytuacje z r e g u ł y w i ą ż ą się z i n g e r e n c j ą c z y n n i k a z e w n ę t r z n e g o , z w ł a s z c z a z zaintoresowa- 19 �n i e m k o l e k c j o n e r ó w , a więc z b o d ź o a m i h a n d l o w y m i . T w ó r c z o ś ć , k t ó r a b y ł a p o t r z e b ą w e w n ę t r z n e j ekspresji staje się w ó w c z a s zawodem, k t ó r y się w y k o n u j e z w i ę k s z ą l u b m n i e j s z ą saty­ sfakcją. O c z y w i ś c i e zainteresowanie m o ż e w p ł y w a ć p o b u d z a j ą c o na t w ó r c z o ś ć . T a k się s t a ł o z G a w l o w ą czy S t a n i s ł a w e m Zagajew­ s k i m . A l e g d y liczba z a m ó w i e ń nadmiernie się z w i ę k s z a a f a k t n i e w y w i ą z a n i a się z obiotnic lub obaw% nie w y k o r z y s t a n i a szansy s p r z e d a ż y prac zaczyna c i ą ż y ć —- t w ó r c z o ś ć uloga stag­ n a c j i , zaczyna się (jak w ł a ś n i e u Ociepki, M a r i i K o r s a k , Zbignie­ w a W a r c z y g l o w y czy L u d w i k a Holesza) powielanie w ł a s n y c h p o m y s ł ó w . T w ó r c z o ś ć staje się r z e m i o s ł o m , p r o f e s j ą . Czasem z r e s z t ą na w y s o k i m poziomie, j a k n p . u Zonona Rj,dkogo. Z d a r z a się t e ż , że w p r a w a , k t ó r ą się uzyskuje w t o k u pracy sprawia, że malarz, pierwotnie „ n a i w i z u j ą e y " — ponieważ w t a k i sposób najlepiej m ó g ł się w y p o w i e d z i e ć , stajo wobec d y l e m a t u : j u ż u m i e m a l o w a ć „ j a k ż y w i " w i d o c z k i , c h c i a ł b y iść w t y m k i e r u n k u , ale w t e d y p r z e s t a ł b y b y ć uznawany za „ n i i w n g o " , a co za t y m idzie s p r z e d a w a ć . P r z ó d t a k i m wybor3na s t a n ę ł a n p . M a r i a K o r ­ sak. W y b r a ł a . Zaczęła p o w i e l a ć j u ż w y p r a c o w a n y przez siebio naiwny styl. K i e d y więc p a t r z y m y na zjawisko zwano s z t u k ą n i i w n ą , dostrzegamy dwa bieguny. Są n i m i : a u t e n t y z m i k o n w e n c j a ; a u t e n t y z m — c z y l i p e ł n e zespolenie c z ł o w i e k a z d z i e ł o m , skazonio 9 20 na f o r m ę w y p o w i e d z i , a z drugiej s t r o n y konwencja, s t y l , p r z y . j ę t y s p o s ó b m a l o w a n i a . N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , że s ą c z y n n i k i s p r z y j a j ą c e z a r ó w n o jednej j a k i drugiej postawie t w ó r c z e j . P o p y t na „ n a i w n y c h " , z w ł a s z c z a g d y nie jest k o n t r o l o w a n y ś w i a d o m o ś c i ą odbiorcy, wiedzie do ich sztucznego r o z m n a ż a n i a . S t a j ą się j e d n ą z a t r a k c j i t u r y s t y c z n y c h , rodzajom l o k a l n y c h „ p a m i ą t e k " . W i d z i a ł e m w Spoleto, u r o c z y m miasteczku w ł o s k i m , w k t ó r y m o d b y w a j ą się co r o k u s ł y n n o festiwale, k i l k u n a s t u „ n a i w n y c h " f r y z j e r ó w , f o t o g r a f ó w , właścicieli t a w o r n . Jeden p o d p a t r y w a ł drugiego i t a k k s z t a ł t o w a ł się miejscowy „ s t y l naiwny". S t y l miejscowy powstaje z r e s z t ą t a m , gdzie d z i e ł o w y b i t n i e utalentowanego a r t y s t y staje s i ę wzorem dla i n n y o h , a i s t n i e j ą dostatecznie silne m o t y w y do zajęcia się tego r o d z a j u t w ó r ­ czością. N i e i n n y b y ł p r z e c i e ż m e c h a n i z m k s z t a ł t o w a n i a się s z t u k i l u d o w o j . Jost s p r a w ą miejscowych t r a d y c j i j a k tego r o d z a j u zjawisko n a z w i e m y . W J u g o s ł a w i i H l e b i n e u c h o d z i za c o n t r u m naiwnej s z t u k i , u nas j e d n a k , gdzie w c i ą ż ż y w a jest t r a d y c j a s z t u k i ludowej, podobne p r z e j a w y o k r e ś l a się m i a n e m w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i ludowej. M a m y w i ę c nowe „ l u d o w e " o ś r o d k i m a l a r s t w a na szkle (Podhale), o ś r o d k i r z e ź b y ludowej (Sierpc, Ł u k ó w , Paszyn, Ł ę c z y c a , R a d o m ) . tów 10 I s t n i e n i e w Polsce w c i ą ż ż y w y c h t r a d y c j i l u d o w y c h i r e l i k ­ dawnoj gospodarski c h ł o p s k i e j sprzyja t e m u , że w ś r ó d �П . 9. T e o f i l Ociepka, Mamut, olej na p ł . , w y m . 50 X 70 c m ; i l . 10. J ó z e f Szul ort, Spotkanie rodzinne, olej, s k l e j k a ; i l . 11. Tomasz T e r e ń , Pejzaż z krówkami, olej, w y m . 3 6 x 4 0 c m ; i l . 12. Seweryn O d r z y w o l s k i , Damy na dziulzińcu, olej na p ł y c i e , w y m . 6 1 x 7 3 c m ; i l . 13. W ł a d y s ł a w B y b k o w s k i , Zamek króla Jombego IV, olej, w y m . 66,5 x 86,5 c m ; i l . 14. M a r i a K o r s a k , Ogród Saski, olej na p ł . , w y m . 68 X 95 c m 14 21 �П. 15. J a n P ł a s k o c i ń s k i , Lew i antylopa, olej „ n a i w n y c h " silnio zaznacza się grupa t w ó r c ó w w y w o d z ą c y c h się Oczywiście dla nas najbardziej z podglebia ludowego, a zarazem na mapie pojęć w y r a ź n i e od­ grupa „ a u t e n t y c z n y c h n a i w n y c h " , l u d z i , j a k ż e c z ę s t o z d o l n y c h dziela się granice tego co „ n a i w n e " o d togo co „ l u d o w e " . ( R ó ż n i ­ w y p o w i a d a ć s i ę t y l k o w jeden s p o s ó b , w ł a ś n i e „ n a i w n y " . N a ­ ca d o t y c z y stosunku j e d n o s t k i do otoczenia. W sztuce ludowej i w n o ś ć jest n i e m a l z r e g u ł y i c h w ł a s n ą f o r m ą opisu ś w i a t a , pro­ d z i e ł o j o d n o s t k i s t a n o w i w a r i a n t t w ó r c z o ś c i akceptowanej przez j e k c j ą ż y c i a w e w n ę t r z n e g o . C z ę s t o w y n i k a z izolacji c z ł o w i e k a , ś r o d o w i s k o , podczas g d y n a i w n i s ą poza ś r o d o w i s k i e m , osamot­ skazy psychicznej, poczucia p o s ł a n n i c t w a , z w y b i ó r c z e g o r o z w o j u n i e n i w n i m , i n n i , a i c h w y p o w i e d ź z w i ą z a n a jest przede wszyst­ o s o b o w o ś c i . Skaza, l e ż ą c a u ź r ó d ł a t w ó r c z o ś c i staje się w ó w c z a s k i m z osobowością, z indywidualnymi darem predyspozycjami). Moda na „ n a i w n y c h " s p o w o d o w a ł a j e d n a k , że ze zjawiska indywidualnego zaczyna się ono p r z e k s z t a ł c a ć w „ s t y l n a i w n y " . Ściślej m ó w i ą c , o b o k autentycznej t w ó r c z o ś c i n a i w n y c h powstaje malarstwo i r z e ź b a n a ś l a d u j ą c a naiwność. M a m y więc obecnie w naszej k u l t u r z e k i l k a zjawisk, o p a t r y w a n y c h e t y k i e t k ą „na­ i w n i " . S p r ó b u j m y je w y m i e n i ć . B ę d ą t o : 1. M a l a r s t w o i r z e ź b a nieudolne, p r y m i t y w n e w p e j o r a t y w n y m naiwności; interesującym p r z e ż y c i e , izolacja, c h ę ć d o z n a ń —• b o d ź c e m z j a w i s k i e m jest wyrażenia dla w y p o w i e d z i osobistej, swych niekorygowanej j ę k i e m p r z e d otoczeniem. N a koniec jeszcze dwie u w a g i . N i e k i e d y m ó w i s i ę , że sztuka n a i w n a jest w s p ó ł c z e s n ą „ s z t u k ą l u d o w ą " p e r y f e r i i m i e j s k i c h . N i e , „ s z t u k ą l u d o w ą " e p o k i i n d u s t r i a l n e j jest kicz. Zainteresowanie s z t u k ą n a i w n ą m a r ó ż n e ź r ó d ł a . Wynika cechom z a r ó w n o z tego, co w n o s i w s p ó ł c z e s n a s z t u k a j a k i z tego, czego c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla autentycznej s z t u k i naiwnej ( t a k i m niezdolna jest d a ć c z ł o w i e k o w i . W y d a j e m i się j e d n a k , że „ n a ­ jak i w n o ś ć " w naszyoh czasach s p e ł n i a przede w s z y s t k i m t a k ą r o l ę , znaczeniu np. tego słowa. zakłócenie Odpowiadające proporcji, błędy niektórym rysunku, rytmizacja f o r m y , n a r r a c y j n o ś e , z a t r z y m a n i e r u c h u , hieratyzaoja postaci), j a k ą dawniej o d g r y w a ł a e g z o t y k a . Rozszerza nasze alo pozbawiono w a r t o ś c i p o z y t y w n y c h t a k i c h j a k s t r u k t u r a l n a porusza j e d n o ś ć dziel;:, jego p o e t y c k i w y r a z i t d ; e g z o t y k a u t r a c i ł a s w ą a t r a k o y j n o ś ć , s p o w s z e d n i a ł a przez tele­ 2. N a i w n o ś ć inspirowana wzorcem, k s z t a ł t o w a n a na zasadzie wyobraźnię, odrywa od codzienności. doznania, O d czasu g d y w i z j ę , f i l m , i l u s t r a c j ę , m a s o w ą t u r y s t y k ę — n a i w n o ś ć w sztuce z b l i ż o n e j do m e c h a n i z m u r o z w o j u s z t u k i ludowej (w H l e b i n e z a c z ę ł a , po ozęśoi p r z e j m o w a ć j e j r o l ę . Zaspokaja — innym światem, barwnym, baśniowym, zredukowanym — jak będzio n i m m . i n . twórczość Generalicia, a w dalszym t ę s k n o t ę za jed­ k o m i k s y — do e l e m e n t ó w najprostszych, ale w o d r ó ż n i e n i u od np. k o m i k s ó w — p o z b a w i o n y c h zła, b r u t a l n o ś c i , k o n f l i k t ó w , n a p i ę ć . osobowości, raozej uspakaja n i ż bulwersuje. O d r y w a o d c o d z i e n n o ś c i , o d ż y ­ 4. N a i w n o ś ć ś w i a d o m i e k s z t a ł t o w a n a j a k o s t y l , przez a m a t o r ó w , w i e m y , iż jest to s z t u k a naiwna. N a t o m i a s t o n i , k t ó r z y t ę s z t u k ę planie inspiracjo m . i n . B r e u g h l e m , u nas: p r o p o z y c j a nostki przyjęta i rozwijana w licznych wariantach, w .Pfiszynie, o ś r o d k u sierpeckim czy ł u k o w s k i m ) ; 3. N a i w n o ś ć „autentyczna", stanowiąca wyraz proji k e j ę ś w i a t a w e w n ę t r z n e g o ; Sztuka naiwna, niezależnie od i n t e n c j i swych cia p r a w d z i w e g o , j a k b a j k a — dla d o r o s ł y c h . A l b o w i e m to m y p o d k s z t a ł c o n y c h p l a s t y k ó w a nawet i n s p i r u j ą c y c h się t y m t w o r z ą , c z ę s t o n a w e t nie w i e d z ą o t y m , iż istnieje c o ś takiego s t y l e m profesjonalnych j a k p o j ę c i e s z t u k i n a i w n e j , naiwnego artystów-plastyków. stylu. Kot.; S. D^ptuszewski, il. 8; A. Jackowski, il. ?; T. Kaźmierski, 11, 5; L . Sempoliński, il, 1, 15; J . Świderski, il. 3, 4, Г—H 22 twórców, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcdc905dcd22ca1a5bfde9037256b1e7.pdf 858e239fd83d59381afe84b90fecee9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4733 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4393 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.1; s.63-65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY I S H PUBLISHED BY F THE ART No 1 O INSTITUTE OF L THE K POLISH YEAR BOOK X X I V A ACADEMY OF R T SCIENCES 1970 S U M M A R Y OF A R T I C L E S Izolda K a c z m a r c z y k FURNITURE IN GDANSK — PAINTED POMERANIA FOLK I n e t h n o g r a p h i c l i t e r a t u r e o n Gdańsk P o m e r a n i a , t h e p r o b l e m of f u r n i t u r e h a s n o t b e e n d e a l t w i t h as a w h o l e . O n t h e b a s i s of t h e c o l l e c t i o n o f t h e E t h n o g r a p h i c Section of the P o m e r a n i a n M u s e u m i n Gdańsk a n d of references i n l i t e r a t u r e , t h e authoress analyses t h e a r c h i ­ t e c t u r e , c o n s t r u c t i o n a n d o r n a m e n t a t i o n of f o l k f u r n i ­ t u r e . She is o f t h e o p i n i o n t h a t t h e f u r n i t u r e w a s m a d e b y c a r p e n t e r s i n s m a l l t o w n s ; i t is a l m o s t i m p o s s i b l e t o m a k e a n e x a c t s t a t e m e n t as t o t h e c e n t r e s w h e r e the f u r n i t u r e was made. C o f f e r s w e r e a n e s s e n t i a l p a r t o f t h e f u r n i s h i n g s of r u r a l h o m e s . T h e (most f l o u r i s h i n g d e v e l o p m e n t o f c o f f e r m a k i n g was i n the 19th c e n t u r y . I n the i n t e r - w a r years t h e c o f f e r b e c a m e a n a u x i l i a r y p i e c e of f u r n i t u r e . T h e c o f f e r s w e r e m a d e o f p i n e w o o d , t h e sides m o s t l y q u i t e v e r t i c a l . T h e l i d was f l a t a n d t h e b o t t o m of the coffer e n d e d i n a n e d g i n g p r o t r u d i n g f r o m t h e v e r t i c a l sides f o r m i n g a w i d e r base. T h e base o f t h e c o f f e r w a s d i f ­ ferent i n f o r m i n the n o r t h e r n a n d central parts of Gdańsk P o m e r a n i a ( f i g . 2a) t h a n t h o s e i n t h e s o u t h - e a s t e r n p a r t o f t h e r e g i o n ( f i g . Kb). T h e p a i n t e d o r n a ­ m e n t a t i o n w a s o n t h e f r o n t side. T h e r e a r e t h r e e basic schemes o f d e c o r a t i o n ( f i g . 5). T h e o l d e r c o f f e r s h a d o r n a m e n t a t i o n a l l o v e r t h e f r o n t side, a n d t h e coffers d a t i n g back to the forties of t h e 19th c e n t u r y have t w o - f i e l d d e c o r a t i o n ( f i g . 6). P l a n t m o t i f s a r e p r e d o ­ m i n a n t i n t h e o r n a m e n t a t i o n o f t h e coffers { p l a t e I , I I ) . T h e c o f f e r s f r o m t h e s o u t h - e a s t e r n p a r t o f Gdańsk P o ­ m e r a n i a ( f i g . 7) a r e d i f f e r e n t l y o r n a m e n t e d t h a n t h o s e f r o m t h e Ż u ł a w y d i s t r i c t ( n o r t h - e a s t ) '(fig. 8). Wardrobes are not typical i n form for Kashubian f u r n i t u r e . T h e y w e r e u s u a l l y p a i n t e d a b r o w n i s h - r e d or blue and were ornamented w i t h a rather primitive kind o f f l o w e r p a t t e r n ( f i g . 10). T h e w a r d r o b e s f r o m t h e Ż u ­ ł a w y d i s t r i c t ( f i g . 11) s h o w s o m e a n a l o g y t o p e r i o d furniture, t h e i r decoration being rather i n the style of baroque ribbon motifs. T h e sideboards w e r e a piece of f u r n i t u r e t h a t began t o be w i d e l y u s e d i n G d a ń s k P o m e r a n i a i n t h e m i d d l e of the 19th c e n t u r y . W e a l t h y f a r m e r s had very r i c h l y decorated s i d e b o a r d s , t h e p o o r e r ones h a d p l a i n s i d e ­ b o a r d s i n o n e c o l o u r { f i g . 12). The sideboards had a r i c h e r a r c h i t e c t u r a l f o r m . T h e ones f r o m t h e n o r t h e r n and central parts of the K a s h u b i a n region show the i n f f l u e n c e of p e r i o d f u r n i t u r e ( f i g . 13). A t t h e b e g i n n ­ i n g o f the 20th c e n t u r y m a n y sideboards, p r e v i o u s l y p a i n t e d i n c o l o u r s , w e ' r e p a i n t e d o v e r i n w h i t e o r 'blue. Rest f u r n i t u r e b e d ( f i g . 18) a n d having a movable w a s also u s e d as S z t u m , so-called placed opposite t h e m to m a k e a c r a d l e s ( f i g . U 6). is f u n c t i o n a l a n d a r t i s t i c a l l y made: a bed combined w i t h a cupboard f r o n t w a l l ( f i g . IIS). T h e c o f f e r - b e n c h a b e d ( f i g . 14). I n t h e v i c i n i t y of t w i n benches w e r e used. T h e y w e r e each o t h e r a n d boairds p l a c e d u p o n bed for children. Infants slept in T h e t a b l e s a r e r a t h e r v a r i e d i n c o n s t r u c t i o n ( f i g . 19, 21), t h e s t o o l s w e r e o f t e n s i m i l a r t o R e n a i s s a n c e s t y l e f u r n i t u r e ( f i g . 20). K r y s t y n a B a s i s to w a ZOFIA SALEK — THE WORK OF Z o f i a Sałek is f r o m t h e v i l l a g e o f Ż u k ó w , B y c h a w a d i s t r i c t . She is o n e o f t h e m o s t v e r s a t i l e a n d m o s t p r o ­ lific f o l k artists of t h e L u b l i n region. She makes p a i n ­ t e d e a s i e r eggs ( f i g . 2), p a p e r c u t s ( f i g . 3—7), „ s p i d e r s " ( f i g . 1, 15), w e d d i n g p a l m e a n d h a r v e s t h o m e w r e a t h s ( f i g . 12, 13), r e g i o n a l c o s t u m e s ( f i g . 14) a n d t a p e s t r i e s ( f i g . 16). P r e v i o u s l y she also m a d e t h e c o s t u m e s f o r the peasants w h o w e n t c a r o l s i n g i n g at C h r i s t m a s t i m e . U p t i l l t h e S e c o n d W o r l d W a r she l i v e d i n t h e c o u n t r y ­ side, a n d a f t e r t h e w a r she m o v e d to L u b l i n ; she d i d not give u p her artistic w o r k . A l l t h r o u g h the post-war years she has k e p t i n c o n t a c t w i t h t h e M u s e u m i n L u ­ b l i n , she has p a r t i c i p a t e d i n m a n y exhibitions and competitions for folk art. The Cepelia Cooperative purchases a l o t o f Z o f i a Salek'e w o r k . T h e a r t i s t ex­ presses h e r s e l f n o t o n l y i n a r t s a n d c r a f t s , b u t also sings f o l k w e d d i n g couplets a n d tells f o l k tales. The authoress made a t h o r o u g h analysis of the w o r k s b y Z o f i a Sałek. Ewa Snieżyńska-Stolot — FROM STUDIES ON THE ICONOGRAPHY OF POLISH FOLK ART. P R E S E N T A T I O N OF T H E H O L Y B L O O D OF WALL­ DÜRN. T h e s u b j e c t o f T h e H o l y B l o o d of W a l l d ü r n i s seen i n twelve relics of f o l k a r t i n Poland. The first presen­ t a t i o n o f t h i s s u b j e c t i s c o n s i d e r e d t o be t h e w o o d - c u t ( f i g . 1) i n t h e b o o k b y J o d o e u s H o f f i u s p o p u l a r i z i n g t h e legend of t h e m i r a c l e i n Walldürn. T h e authoress dis­ tinguishes eight d i f f e r e n t k i n d s of iconography, t a k i n g i n t o a c c o u n t t h e p o s i t i o n o f t h e g o b l e t a n d t h e f a c e of C h r i s t ( f i g . 2). T h e r e l i c s t h a t h a v e b e e n p r e s e r v e d i n P o l a n d f o l l o w t h e successive changes. T h e m o s t n u m e ­ r o u s l y r e p r e s e n t e d k i n d o f i c o n o g r a p h y is t h e e i g h t h , n a m e l y , t h e p i c t u r e s p a i n t e d o n glass i n t h e P o d h a l e r e g i o n ( f i g . 8, 9, 10, 11). B a s i n g h e r a s s u m p t i o n s o n t h e p i c t u r e w i t h P o l i s h t e x t f o u n d i n t h e collections of t h e M u s e u m für V o l k s k u n d e i n V i e n n a ( f i g . 13), t h e authoress considers t h a t t h e subject of t h e H o l y Blood came to Poland f r o m Austria and Czechoslovakia. Various iconographic subjects are popularized by de­ v o t i o n a l p r i n t s a n d other r e l i g i o u s objects. I n stone carvings of the iconographic type, the popularizing factor are stone-masons' patterns p r i n t e d i n G e r m a n y and A u s t r i a . The stone-masons often made their o w n i n t e r ­ p r e t a t i o n s o f t h e s e p a t t e r n s ( f i g . 16). The relics p r e s e n t i n g the subject of the H o l y Blood of W a l l d ü r n d a t e b a c k t o t h e 1 9 t h c e n t u r y . N o e a r l i e r ones h a v e b e e n f o u n d . T h e a u t h o r e s s e x p l a i n s t h i s b y t h e f a c t t h a t t h e i m p o r t a n c e o f W a l l d ü r n as a p l a c e of m i r a c l e s g r e w i n t h e 1 9 t h c e n t u r y (on t h e occasion of the 400th a n n i v e r s a r y of t h e m i r a c l e ) . T h e p r o b l e m of S C A R E C R O W S was made k n o w n to our editorial board by artists and the editorial board of „ G r o m a d a — R o l n i k P o l s k i " (the V i l l a g e C o m m u ­ n i t y — The Polish Farmer). I n answer to a note p u b ­ lished in the evening p a p e r ,.Express Wieczorny" (4.XII.1968), w e r e c e i v e d t e x t s a n d i l l u s t r a t i v e m a t e r i a l from: J a n К u г к i е w i с z — FIELDS SCARECROWS, B a r b a r a B r u k a ł s k a and J a n M i n o r s k i — SCARECROWS TO KEEP OFF W I L D BOARS FROM T H E K A M P I N O S K A FOREST, M a r i a K o w n a c k a — about SCARECROWS I N THE A U G U S T O W S K A FO­ REST and illustrative material from Bronisław M u s z y ń s k i . T h i s is a p h e n o m e n o n , r e p o r t e d o n ge­ n e r a l l y , a n d so f a r n o t d e a l t W i t h i n e t h n o g r a p h i c l i t e ­ rature. J a n K u r i d e w i c z ' s studies covered southern Poland above a l l , m o u n t a i n areas. Scarecrows are p u t u p there to scare o f f a n i m a l s of p r e y f r o m t h e fields a n d t h e f o ­ rests. T h e y have t h e i r r e g i o n a l n a m e („dziad" — t r a m p ) . T h e i r size v a r i e s f r o m h a l f a m e t r e to 3 m e t r e s . T h e y are a l w a y s p u t u p b y m e n , at d a w n , w i t h no witnesses present. A s regards ' f o r m , some are made after the image of m a n , some a r e given the shape of monsters f r o m f a i r y tales a n d others a r e „abstract", r a t h e r r e ­ sembling m o d e r n abstract sculptures. The last mentioned g r o u p i n c l u d e s s c a r e c r o w s w h i c h m a k e s o u n d s ( f i g . 23). A l m o s t a l l of t h e scarecrows are b l a c k , no colours being added. Every year, new scarecrows are p u t up. This t r a d i t i o n is v e r y m u c h a l i v e , a n d i s m o s t f r e q u e n t l y observed i n t h e s o u t h e r n and eastern parts of Poland. A n o t h e r t y p e of scarecrow, n a m e l y the hanged man, is t h e c o n t r i b u t i o n o f M a r i a K o w n a c k a f r o m t h e A u g u ­ stowska Forest. Barbara B r u k a l s k a and Jan Minorlski w r i t e about t h e scarecrows used i n t h e K a m p i n o w s k a Forest outside W a r s a w . T h e y a r e u s e d to k e e p o f f w i l d b o a r . B r o n i s ł a w M u s z y n s k i ' s p h o t o s of scare r o w s are f r o m the W a r s a w s u b u r b s and m o u n t a i n o u s regions. 63 �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № 1 ЖУРНАЛ, Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ГОД И З Д А Н И Я ИСКУССТВА И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ XXIV НАУК 1970 РЕЗЮМЕ Изольда К а ч м а р ч и к — РАСПИСНАЯ НАРОД­ НАЯ МЕБЕЛЬ В РАЙОНЕ ГДАНЬСКОГО ПОМОРЬЯ В этнографической л и т е р а т у р е , к а с а ю щ е й с я Г д а н ь ского П о м о р ь я , нехватает подробного описания мест­ ной мебели. Н а основании экспонатов Э т н о г р а ф и ч е с ­ кого отделения П о м о р с к о г о м у з е я в Г д а н ь с к е и л и т е ­ р а т у р н ы х записей, автор статьи а н а л и з и р у е т а р х и ­ тектуру, к о н с т р у к ц и ю и орнаментику народной м е б е л и . А в т о р полагает, ч т о м е б е л ь в ы р а б а т ы в а л и м а л о м е ­ с т е ч к о в ы е с т о л я р ы , но т о ч н о у с т а н о в и т ь , где н а х о ­ д и л и с ь центры м е б е л ь н о г о производства считает п о ч т и невозможным. Существенной ч а с т ь ю деревенской м е б е л и б ы л и сундуки, в ы д е л к а к о т о р ы х достигла своего расцвета в X I X веке. В м е ж в о е н н ы й период с у н д у к стал играть второстепенную р о л ь . И х д е л а л и из соснового д е ­ рева, преимущественно с в е р т и к а л ь н ы м и стенками. Крышка сундука п л о с к а я , к р а я дна в ы х о д я т за поверхность стенок и о б р а з у е т своего рода о б р а м л е н и е . С у н д у к и северной и ц е н т р а л ь н о й ч а с т и Г д а н ь с к о г о П о м о р ь я ( и л л . 2а) р о з н я т с я от с у н д у к о в ю г о - в о с т о ч ­ ной части формой основания ( и л л . 2Ь). Л и ц е в у ю с т е н ­ к у у к р а ш а л и росписью, п р и ч е м с у щ е с т в о в а л и три о с ­ н о в н ы е с х е м ы декораци ( и л л . 5). Н а с т а р ы х с у н д у к а х роспись занимает всю л и ц е в у ю с т е н к у ; с 40-х годов X I X в. д е к о р а ц и ю л и ц е в о й с т е н к и с т а л и д е л и т ь на 2 п о л я ( и л л . 6). В декоративной о т д е л к е п р е о б л а д а ю т р а с т и т е л ь н ы е м о т и в ы (таб. I , I I ) . С у н д у к и ю г о - в о с т о ч ­ ной части Гданьского П о м о р ь я (илл!. 7) р о з н я т с я д е ­ корацией от ж у л а в с к и х с у н д у к о в (северо-восточная часть, ( и л л . 8). Ш к а ф не я в л я е т с я т и п и ч н ы м э л е м е н т о м т р а д и ц и о н ­ ной к а ш у б с к о й м е б е л и . Ш к а ф ы б ы л и г л а в н ы м образом темно-красного, л и б о г о л у б о г о цвета с довольно примитивным ц в е т о ч н ы м орнаментом ( и л л . 10). М о ж н о отметить некоторое сходство м е ж д у ж у л а в с к и м и ш к а ­ ф а м и ( и л л . 11) и с т и л ь н о й м е б е л ь ю — и х д е к о р а т и в ­ ная отделка напоминает л е н т о ч н ы е м о т и в ы б а р о к к о . Буфеты для хранения посуды получили в Гдань­ ском П о м о р ь е ш и р о к о е распространение в середине XIX в. В з а ж и т о ч н ы х д о м а х б у ф е т ы отличались богатой о т д е л к о й , в менее з а ж и т о ч н ы х — буфеты б ы л и п р о щ е и в ы к р а ш е н ы в один цвет ( и л л . 12). К о н с т р у к ц и я богато о т д е л а н н ы х б у ф е т о в б ы л а с л о ж ­ ной. Группа б у ф е т о в с северной и ц е н т р а л ь н о й части К а ш у б имеет некоторое сходство со с т и л ь н о й м е ­ б е л ь ю ( и л л . 13). В н а ч а л е X X в. многие б у ф е т ы с я р ­ кой расцветкой б ы л и п е р е к р а ш е н ы в б е л ы й и л и г о ­ л у б о й цвет. Ф у н к ц и о н а л ь н о и красиво в ы п о л н е н а м е б е л ь , п р е д ­ назначенная д л я о т д ы х а : кровати ( и л л . 18) и к р о в а т и - к о м о д ы с п о д в и ж н о й л и ц е в о й стенкой, которая с о ­ ставляет и з г о л о в ь е р а с к л а д н о й кровати ( и л л . 14). Д л я спанья служат также скамьи-сундуки (илл. 15). В окрестностях Штума повсеместно у п о т р е б л я л и с ь так наз. с к а м ь и - б л и з н е ц ы ; и х с т а в и л и д р у г против друга и с о е д и н я л и досками, создавая таким образом п о с т е л ь д л я детей. М л а д е н ц ы с п а л и в к о л ы б е л я х ( и л л . 16). Разнородной конструкцией отличались столы (илл. 19, 21), форма табуретов н а п о м и н а л а р е н е с с а н совую м е б е л ь ( и л л . 20). К р ы с т ы н а Б а с и с т о в а — ТВОРЧЕСТВО ЗОФИИ САЛЕК З о ф и я С а л е к родом из деревни Ж у к у в , Б ы х о в с к о г о повята. Творчество ее разнообразно и богато. Она принадлежит к лучшим п р е д с т а в и т е л я м народного искусства в Л ю б л и н с к о м регионе. С а л е к д е л а е т п и ­ санки ( и л и . 2), в ы ц и н а н к и ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и из бумаги) ( и л л . 3—7), п а у к о в ( и л л . 1, 15), свадебные „ п а л ь м о ч к и " и венки к п р а з д н и к у у р о ж а я ( и л л . 12, 13), народные к о с т ю м ы ( и л л . 14) и панно ( и л л . 16). П р е ж д е Зофия Салек делала рождественские костюмы д л я м а л ь ч и к о в — к о л я д о в щ и к о в . Д о второй мировой в о й ­ н ы х у д о ж н и ц а ж и л а в деревне, а п о с л е в о й н ы п е ­ р е с е л и л а с ь в Л ю б л и н , п р о д о л ж а я свою т в о р ч е с к у ю д е я т е л ь н о с т ь . П о с л е в о й н ы она у с т а н о в и л а п о с т о я н - 64 н у ю связь с л ю б л и н с к и м м у з е е м и принимает у ч а с т и е во м н о г и х в ы с т а в к а х и к о н к у р с а х народного т в о р ­ чества. М н о г о ч и с л е н ы е п р о и з в е д е н и я З о ф и и С а л е , п о ­ купает Ц е п е л и я . Художница отличается не только в области изо­ б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в ; она поет на свадьбах, р а с ­ сказывает н а р о д н ы е сказки. А в т о р статьи подробно а н а л и з и р у е т творчество З о ­ фии Салек. Эва С н е ж и н ь с к а - С т о л о т — ИЗ ИССЛЕДО­ ВАНИЙ ПО ИКОНОГРАФИИ В ПОЛЬСКОМ НАРОД­ НОМ ТВОРЧЕСТВЕ. ИЗОБРАЖЕНИЕ СВЯТОЙ К Р О ­ ВИ В ВАЛЬДЮРН (WALLDÜRN) Эта тематика известна п о т е р р и т о р и и союзной П о ­ л ь ш и б л а г о д а р я двенадцати с о х р а н и в ш и м с я п а м я т н и ­ кам народного искусства. П е р в ы м считает гравюра на д е р е в е ( и л л . 1) в к н и г е Jodocusa Hoffiusa, которая популяризирует легенду о чуде в Вальдюрн. Автор статьи р а з л и ч а е т восемь разновидностей и к о н о г р а ф и ­ ч е с к о г о типа, у ч и т ы в а я п о л о ж е н и е ч а ш и и л и ц а Х р и с т а ( и л л . 2). И м е ю щ и е с я в П о л ь ш е п а м я т н и к и а в ­ тор р а с п р е д е л я е т п о видам. Н а т е р р и т о р и и П о л ь ш и самой распространенной я в л я е т с я в о с ь м а я р а з н о в и д ­ ность — с в я т ы е о б р а з к и на с т е к л е из П о д г а л ь я ( и л л . 8, 9, 10, 11). Н а основании найденного в коллекциях венского M u s e u m für V o l k s k u n d e образка с п о л ь с к и м текстом ( и л л . 13) автор п р е д п о л а г а е т , ч т о тема Святой крови поступила в П о л ь ш у через А в с т р и ю и Ч е х и ю . И к о н о г р а ф и ч е с к а я тематика р а с п р о с т р а н я л а с ь п о с р е д ­ ством п е ч а т н ы х текстов религиозного содержания и предметов р е л и г и о з н о г о к у л ь т а . В к а м н е р е з н о м и с ­ кусстве иконографические типы распространяли при помощи шаблонов, печатавшихся в Германии и А в ­ стрии. Ч а с т о к а м н е р е з ы и н т е р п р е т и р о в а л и и х п о с в о ­ е м у ( и л л . 16). Известные в П о л ь ш е памятники с изображением Святой к р о в и в В а л ь д ю р н е д а т и р у ю т с я X I X в., б о л е е р а н н и е отсутствуют. А в т о р о б ъ я с н я е т это тем, ч т о в X I X в. ( п р а з д н о в а н и е 400-летия ч у д а ) в о з р о с л о з н а ­ чение Вальдюрна, как ч у д о д е й с т в е н н о й местности. На проблему П У Г А Л обратили внимание нашей редакции художники-пластики и редакция „Грома­ да — Р о л ь н и к П о л ь с к и " . В ответ на з а м е т к у в газете „ Э к с п р е с с В е ч о р н ы " (4.XII.1968) м ы п о л у ч и л и т е к с т ы и и л л ю с т р а ц и и от: Я н а К у р к е в и ч а — „ПОЛЕВЫЕ Ч У Ч Е Л А " , от Б а р б а р ы Б р у к а л ь с к о й и Яна М и н о р с к о г о — „ЧУЧЕЛА ДЛЯ ОТПУГИВАНИЯ К А Б А Н О В " И З К А М П И Н О С К О Й П У Щ И , от М а р и и К о в н а ц к о й — о П У Г А Л А Х ИЗ АВГУСТОВСКОЙ П У Щ И и и л л ю с т р а т и в н ы й м а т е р и а л от Б р о н и с л а ­ в а М у ш и н ь с к о г о . Т а к и м образом б ы л о о б р а щ е н о в н и м а н и е на я в л е н и е , о к о т о р о м д о с и х п о р в э т н о ­ графической литературе не упоминалось. Я н К у р к е в и ч в е л и с с л е д о в а н и я вю ж н о й части П о л ь ­ ши, п р е ж д е всего в г о р н ы х р а й о н а х . Ч у ч е л а ставят с ц е л ь ю о т п у г и в а н и я ж и в о т н ы х , к о р м я щ и х с я на п о ­ л я х и в лесах. Региональное название этих пугал — „ д е д " ( „ д з я д " ) . Р а з м е р ы ч у ч е л б ы в а ю т от 0,5 д о 3 метров. И х о б ы ч н о ставят м у ж ч и н ы притом на р а с ­ свете и без с в и д е т е л е й . П о и х ф о р м е ч у ч е л а м о ж н о р а з д е л и т ь : на человекоподобные, сказочные, „аб­ с т р а к т н ы е " , н а п о м и н а ю щ и е с о в р е м е н н ы е абстрактные скульптуры. К последней группе принадлежат озву­ ч е н н ы е п у г а л а ( и л л . 23). П о ч т и все они ч е р н о г о цвета и л и ш е н ы к а к о й б ы т о н и б ы л о красочности. Е ж е ­ годно ставятся н о в ы е ч у ч е л а . Т р а д и ц и я п у г а л все е щ е ж и в а и о с о б е н н о с о б л ю д а е т с я на ю г е и востоке Польши. Мария Ковнацка о п и с ы в а е т д р у г о й тип пугал- у д а в л е н н и к о в , р а с п р о с т р а н е н н ы й на территории А в ­ густовской П у щ и . Барбара Б р у к а л ь с к а и Я н М и н о р с к и п у б л и к у ю т п у г а л а из К а м п и н о с к о й П у щ и б л и з В а р ш а в ы . Это ч у ч е л а д л я о т п у г и в а н и я кабанов. Бронислав Мушиньски, наряду с/^щв^щавскитп п у г а л а м и , знакомит нас с п у г а л а м ^ г о р н ы х ^ районов. ш т г �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane PAN przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 s t r . dużego formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać można WARUNKI „POLSKIEJ regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y n a p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e są w miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y . terminie do d n i a 10 P r e n u m e r a t ę n a k r a j d l a c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą urzędy pocztowe oraz listonosze. C z y t e l n i c y i n d y w i d u a l n i mogą dokonywać wpłat również n a k o n t o P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . T o w a r o w a 28. W s z y s t k i e i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e ­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i D e l e g a t u r „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e zł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za granicę j e s t o 4 0 % droższa o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y n a tę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Z a g r a n i c z n y c h „ R u c h " w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, t e l . 20-46-88. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e n u m e r ó w z d e z a k t u a l i z o w a n y c h można n a b y w a ć w P u n k c i e Wysyłkowym Prasy A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . N o w o m i e j s k a n r 15/17 n a m i e j s c u , l u b n a z a m ó w i e n i e za z a l i c z e n i e m pocztowym. K o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O / M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada R o z p o w s z e c h n i a n i a W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakłady ilustr. Ośrodek Kultury Graficzne k l . I I I , 120 g . „Tamka". Zakł. A l + karton Nr biały 2. W-wa, Podchorążych k i . I I I 220 g . B I . Nakład 39. Z a m . 907. 1710 e g z . K - 4 0 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed17e845bbcd82a6536c30ecdd4cc5da.pdf 160c9c8241222de57cb04e7102346f8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3372 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3160 Title A name given to the resource Eugeniusz Bąk - malarz i rzeźbiarz z Szopienic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.215-225 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Irena Bukowska-Floreńska EUGENIUSZ BĄK - MALARZ I RZEŹBIARZ Z SZOPIENIC Przemiany k u l t u r o w e j a k i e n a s t ą p i ł y w okresie od k o ń c a X V I I I , w X I X i pierwszej p o ł o w i e X X w i e k u w centrum G ó r n e g o Śląska — z w a n y m dziś G ó r n o ś l ą ­ skim O k r ę g i e m P r z e m y s ł o w y m — s p o w o d o w a ł y p r o ­ ces zanikania tradycyjnej k u l t u r y ludowej w t y m re­ jonie. Jest rzeczą z u p e ł n i e o c z y w i s t ą , że w y t w o r y prze­ m y s ł o w e stosunkowo szybko w y p a r ł y elementy trady­ cyjnej k u l t u r y materialnej. Pod w p ł y w e m p r z e m y s ł u , zaczęły się też t w o r z y ć inne, nowe modele życia za­ m i e s z k u j ą c e j ten teren l u d n o ś c i . L u d n o ś ć ta skupiona dotąd w osadach wiejskich, wraz z p r z e k s z t a ł c e n i e m się ich w osiedla, a później w w i e l k o p r z e m y s ł o w e mias­ ta, z n a j d u j ą c p r a c ę w p r z e m y ś l e , stopniowo p o w i ę k ­ szała liczbę r o b o t n i k ó w i c h ł o p o - r o b o t n i k ó w . I n n y charakter pracy, inny sposób uzyskiwania źródeł utrzymania, mieszkanie w wielorodzinnych do­ mach skupionych w o k ó ł k o p a l ń i z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o ­ wych, inny r y t m życia, zakres z a i n t e r e s o w a ń , wiedza oraz forma i czas odpoczynKu — d o s t o s o w a ł y d a w n ą obyczajowość i t r a d y c j ę społeczną do aktualnych w a ­ r u n k ó w . N i e b a g a t e l n ą też rolę o d e g r a ł y t u ś r o d k i maso­ wego przekazu. Trudno o m ó w i ć w t y m miejscu całość zmian jakie d o k o n a ł y się w kulturze ludowej tego regionu. M i m o iż nie d o p r o w a d z i ł y do c a ł k o w i t e g o jej zaniku, to jed­ nak stały się p r z y c z y n ą nie tylko zmian w sposobie 1 2 życia, lecz r ó w n i e ż w zakresie potrzeb, ocen społecz­ nych i g u s t ó w tutejszej l u d n o ś c i . Typowy jednak dla rodzin śląskich konserwatyzm, stał się p r z y c z y n ą zahewania i k o n t y n u o w a n i a zwyczajów, o b r z ę d o w o ś c i , n o r m s p o ł e c z n o - o b y c z a j o w y c n . Zdobnictwo i plastyka ludowa uległy p o c z ą t k o w o wzbogaceniu, później prze­ tworzeniu pod w p ł y w e m w y r o b ó w pochodzenia fab­ rycznego (np. hafty, k o r o n k i , pasmanterie, jako obszy­ cia ozdobne w stroju l u d o w y m , później w dekoracji wnętrza). Górnictwo i przemysł uprzystępniły twórcom nowe t w o r z y w a w postaci o d p a d ó w blach ż e l a z n y c h , miedzianych, cynkowych, drutu, w ę g l a kamiennego, ł u p ­ k ó w w ę g l o w y c h , cegły szamotowej, pumeksu i t p . Zabu­ dowa p r z e m y s ł o w a i miejska z m i e n i ł y krajobraz i oto­ czenie. Z m i a n y w ś r o d o w i s k u k u l t u r o w y m z n a l a z ł y od­ bicie w tematyce r z e ź b y i malarstwa, k t ó r e dziś rzadko w swej f o r m i e n a w i ą z u j e do dawnej twórczości ludo­ wej (np. f i g u r k i szopkowe). Prócz nowego spojrzenia na o t a c z a j ą c y ś w i a t , t w ó r ­ ca ma do dyspozycji nowe, nieznane dawniej dla niego techniki malarskie j a k r ó w n i e ż daleko i d ą c ą pomoc w postaci możliwości uczęszczania na spotkania amato­ r ó w p l a s t y k ó w organizowane przez i s t n i e j ą c e przy za­ k ł a d o w y c h domach k u l t u r y zespoły. O p i e k u j ą się n i m i najczęściej a r t y ś c i plastycy p e ł n i ą c y rolę i n s t r u k t o r ó w . T w ó r c y , k t ó r z y t u się s p o t y k a j ą , są różnego w i e k u , 3 225 �I I . 3. Huta cynku Szopienice, tempera/papier, r ó ż n e j profesji, pochodzenia i w y k s z t a ł c e n i a . Dlatego zaciera się. tu granica m i ę d z y t w ó r c ą l u d o w y m a ama­ torem. Toteż trudno dziś, z a r ó w n o etnografom, j a k i teoretykom sztuki z a s z e r e g o w a ć i c h do j a k i e j ś jedno­ rodnej grupy. U ż y w a n e d o t ą d c k r e ś l e n i a nie są w y ­ s t a r c z a j ą c o ścisłe i jednoznaczne. M ó w i się o tych t w ó r c a c h , że są „ n a i w n i " , „ d y l e t a n c i " , „ a r t y ś c i dnia siódmego", „inni", „ n i e p r o f e s j o n a l n i " . Są w ś r ó d nich t w ó r c y r e p r e z e n t u j ą c y r ó ż n y poziom artystyczny. O d ­ r ę b n ą g r u p ę s t a n o w i ą w ś r ó d nich robotnicy, k t ó r y c h twórczości nie da się określić jako amatorskiej — ani jako l u d o w e j . Do tych w ł a ś n i e t w ó r c ó w n a l e ż a ł Eugeniusz B ą k (il. 1). Urodzony 23 p a ź d z i e r n i k a 1912 r o k u w Janowie, dziś dzielnicy Katowic, był synem g ó r n i k a z k o p a l n i „ W i e c z o r e k " . W a ż n ą s p r a w ą dla całej rodziny b y ł a muzyka. „ Z a i n t e r e s o w a n i e m u z y k ą było u nas w do­ m u od pradziada i ojciec mój u m i a ł g r a ć na wszyst­ k i c h instrumentach..." — wspomina B ą k . Ojciec sta­ ra! się p r z e k a z a ć z a m i ł o w a n i e do niej czworgu dzie­ ciom, z k t ó r y c h najzdolniejszym o k a z a ł się Eugeniusz. N a u c z y ł się g r a ć na skrzypcach m a j ą c 9 lat, g r a ł j u ż na weselach. Po u k o ń c z e n i u szkoły podstawowej umie­ j ę t n o ś ć ta stała się dla niego ź r ó d ł e m zarobku i w i e l k ą p r z y j e m n o ś c i ą . L u b i ł m u z y k ę . P o z w a l a ł a m u zapom­ n i e ć o atmosferze domu; biedzie, p r z e d w c z e ś n i e zmar­ łej matce i d w ó c h kolejnych macochach. M ó w i ł o t y m : „ m a c o c h a nasza nie u m i a ł a liczyć p i e n i ę d z y i p r ę d k o je w y d a w a ł a , to c h o d z i ł e m po weselach zamiast do 4 5 6 216 wym. 37 X 53 cm, 1962 r. szkoły..." W 1933 r o k u Eugeniusz B ą k ożenił się, a ma­ j ą c na u t r z y m a n i u s i e d m i o o s o b o w ą r o d z i n ę żony, nadal z a r o b k o w a ł g r ą na weselach. W 1939 r o k u po w y b u c h a wojny, t y l k o okresowo bezrobotni o t r z y m y w a l i zasiłek od okupanta. W k r ó t ­ k i m czasie przymusowo w y w o z i ć do Niemiec na robo­ ty. Dwudziestosiedmioletniego Eugeniusza B ą k a losy r z u c i ł y do k o p a l n i „ S a l z g u t e r " gdzie s p o t k a ł podobnych r o b o t n i k ó w „z całego ś w i a t a " . Było w ś r ó d nich w i e l u F r a n c u z ó w , od k t ó r y c h stosunkowo szybko n a u c z y ł się j ę z y k a . Z d o b y ł też z a w ó d kowala. Z Niemiec w r ó c i ł w 1941 r o k u chory na żołądek, p o d j ą ł jednak zaraz p r a c ę w f i r m i e budowlanej, a po u p ł y w i e pół roku, w k o p a l n i „ W i e c z o r e k " w Szopienicach, gdzie p r a c o w a ł „za ciskacza" do 1945 r o k u . W z w i ą z k u z czasowym unieruchomieniem k o p a l n i pod koniec wojny i u t r a t ą pracy, p r z e n i ó s ł się do Z a k ł a d ó w C y n k o w y c h w s ą s i a ­ d u j ą c y c h z Janowem Szopienicach, p r a c u j ą c tu kolejno na r ó ż n y c h stanowiskach: robotnika, laboranta, maszy­ nisty k o l e j k i z a k ł a d o w e j , aż do przejścia na emery­ t u r ę . Za n a j c i e k a w s z ą uwaz.il c z t e r n a s t o l e t n i ą p r a c ę w laboratorium gdzie uczestniczył w wykonywaniu analiz chemicznych rudy c y n k u i o ł o w i u . 7 M a j ą c j u ż dobre, s t a ł e zajęcie, p o r z u c i ł granie na zarobek, ale o d c z u w a ł b r a k czegoś. P o c z ą t k o w o , „z n u ­ d ó w " zaczął r y s o w a ć . K i e d y ś przy r o b i e n i u analizy z g l i n k i szamotowej do w y r o b u m u f l i u l e p i ł dla zaba­ w y „ z w i e r z ą t k a " . P o w s t a ł w t e d y p o m y s ł wykonania 8 �I I , 4. Petrochemia II, tempera na kartonie, wym.41 X 27 cm, 1964 г.; i l . 5. „Wujek" wyra. 35 X 50 cm, 1969 r. szopki z f i g u r k a m i . Realizacja jego w y p a d ł a nadspo­ dziewanie dobrze. P ó ź n i e j szopkę, te, k t ó r a s t a ł a całe ś w i ę t a w domu w z b u d z a j ą c zachwyt rodziny i znajo­ mych, s p r z e d a ł koledze. Bąk w y k o n a ł jeszcze k i l k a po­ dobnych szopek na z a m ó w i e i r e k o l e g ó w , u z u p e ł n i a j ą c ich s p r z e d a ż ą b u d ż e t rodzinny. Praca przy w y k o n a n i u jednej szopki (z k t ó r y c h ż a d n a nie z a c h o w a ł a się do dziś) t r w a ł a około dwa tygodnie. F i g u r k i ulepione z g l i n k i szamotowej suszył w l a b o r a t o r i u m „na powie­ trzu", nie w y p a l a ł , n a s t ę p n i e m a l o w a ł f a r b ą olejną bez p o d k ł a d u , albo też n a j p i e r w p o k r y w a ł b i e l ą c y n k o w ą , a n a s t ę p n i e , po jej w y s c h n i ę c i u , m a l o w a ł t e m p e r ą uzys­ k u j ą c w ten sposób pastelowe kolory. O b u d o w ę do szopki w y k o n y w a ł z t e k t u r y lub d y k t y , p o k r y w a j ą c m a l a t u r ą o tematyce wschodniego p e j z a ż u malowanego z wyobraźni. Ł a t w a r z e ź b a , a w ł a ś c i w i e lepienie figurek z gliny (il. 17) nie d a w a ł y B ą k o w i p e ł n e j satysfakcji. Zaczął więc p r ó b o w a ć r z e ź b y w drewnie, w pc staci m a ł y c h figurek g ó r n i k ó w ( i l . 16). Rzeźbił też w w ę g l u niewielkie p l a k i e t k i — p ł a s k o r z e ź b y w y o b r a ż a j ą c e fragmenty chod­ nika kopalnianego. O t r u d n y c h p o c z ą t k a c h w y n i k a j ą c y c h z nieznajo­ mości m a t e r i a ł u i techniki jego o b r ó b k i , tak opowiada: „...jakech się z gliny p r z e r z u c i ł na w ą g i e l i zaczołech p r ó b o w a ć rzeźbić, to co napsulem m a t e r i a ł u , bo niew i e d z i a ł e c h z jakiego w ą g l a trza r o b i ć , że on musi b y ć we ś r o d k u cołki g ł a d k i . Л jc żech b r o ł taki w ą g i e l z w e n g l a r k i , a coch znalozl to w t y m rzeźbił i to zwy­ czajnym nożykiem...". Było to z r e s z t ą podstawowe na­ II, gwasz/brystol, rzędzie r ó w n i e ż w dalszej jego pracy r z e ź b i a r s k i e j . Później jeszcze doszedł nóż szewski i m a ł y ś w i d e r e k , ostrzone w trakcie pracy na k a m i e n i u ś c i e r n y m . K s z t a ł t k a w a ł k a w ę g l a d e c y d o w a ł o t y m co wykona, j a k i b ę ­ dzie temat r z e ź b y : „...jak się znajdzie p ł a s k i konsek, to się zrobi w n ę t r z e kopalni, i to się już więcej nie n a m y ś l a m . . . " Rysunku — p r o j e k t u r z e ź b y nigdy nie w y ­ k o n y w a ł . P r z y s t ę p u j ą c do r z e ź b i e n i a o b c i o s y w a ł n a j ­ p i e r w b r y ł ę „z w y r o s t ó w i n i e r ó w n o ś c i " scyzorykiem, później n a z n a c z a ł r y t e m części r z e ź b y , obrys k s z t a ł t ó w . P r z y s t ę p u j ą c do w ł a ś c i w e g o rzeźbienia, s t o s o w a ł tech­ n i k i : o d ł u p k o w ą , w i ó r o w ą , r y t , na koniec w y g ł a d z a n i e scyzorykiem, papierem ś c i e r n y m lub d ł o n i ą . O d ł u p a n y węgiel i miał zdmuchiwał. Pierwsze r z e ź b y B ą k a , to p ł a s k o r z e ź b y lub g ł ę b o k i e r y t y w k l ę s ł e , wykonane w n i e w i e l k i c h k a w a ł k a c h w ę g l a . Komplet p ł a s k o r z e ź b pod n a z w ą Wnętrza kopalni znaj­ d u j ą c y się w zbiorach Muzeum w Zabrzu, zawiera m i ę d z y i n n y m i r z e ź b y : chodnik kopalniany, chodnik i wózek z w ę g l e m , lokomotywa, człowiek i koń w chodniku, wiertacz, ł a d o w a c z , ciskacz i inne ( i l . 9). K a ż d a z tych p ł a s k o r z e ź b to spłaszczony p r o s t o p a d ł o ś ­ cian lub trapez, k t ó r e g o p o d s t a w ę stanowi bok d ł u ż ­ szy, a lico nieco w c i ę t e w g ł ą b (1—2 cm) w y p e ł n i a t r e ś ć p ł a s k o r z e ź b y . W w y p a d k u gdy t w ó r c a chciał przedsta­ wić część chodnika kopalnianego i dopiero na jego tle j a k ą ś t r e ś ć — linie t w o r z ą c e belki stropu czy ścian za­ c h o w u j ą u k ł a d poprawnej perspektywicznej zbieżności. P o c z ą t k o w o r z e ź b y B ą k a były nieudolne, ale z cza­ sem n a b r a ł w p r a w y w y k o n u j ą c już nie tylko p ł a s k o 217 �I I . 6. Ściana ogniowa, gwasz, w y m . 40 X 30 cm, 1963 г.; i l . 7. W kopalni, cz. I I . , rzeźba łączona, w y m . 40 X 36 cm, 1968 г.; i l . 8. Kosmonautka Tiereszkowa, płasko­ rzeźba w w ę g l u , w y m . 12 X 2 X 15 cm, 1965 г.; i l . 9. Wnętrze Kopalni I, wym. 11 X 4,5 X 16 cm, p ł a s k o r z e ź b a w w ę g l u , 1965 г.; i l , 10. Górnik, węgiel, wys. 12 cm, 1965 r. �8 9 r z e ź b y lecz r ó w n i e ż r z e ź b y figuralne, t e m a t y k ą z w i ą ­ zane g ł ó w n i e z g ó r n i c t w e m . Były to jednak ciągle sztywne, pionowe postacie g ó r n i k ó w , j a k b y upozowanych, w d a w n y m stroju, z t r a d y c y j n ą l a m p k ą w dłoni (il. 10). Z a l e t ą tych prac jest jednak uporczywe t r z y ­ manie się jednej b r y ł y , w k t ó r e j t w ó r c a u s i ł o w a ł w y ­ k o n a ć całość rzeźby. T r u d systematycznego udoskona­ lania warsztatu t w ó r c z e g o , r ó w n o l e g l e realizowana pasja rysowania i malowania, u w i e ń c z o n e zostały m o ż l i w o ś ­ cią wykonania w 1968 roku dziewiętnastoosobowej Orkiestry górniczej, p i ę k n e j galerii t y p ó w ludzi w r o ­ boczych strojach, oddzielnie stojących z r ó ż n y m i i n ­ strumentami muzycznymi. W temacie t y m odżyły wspomnienia muzykanta weselnego i g ó r n i k a . P e ł n y m ekspresji, choć w zwartej bryle, m a ł y m r z e ź b o m „ m u ­ z y k a n t ó w " (do 14 cm), n a d a ł t w ó r c a t y t u ł y zgodne z n a z w ą ludowych i n s t r u m e n t ó w , п р . : Górnik z bandonią ( h a r m o n i ą ) , Górnik i muldanki (organki), Trombista (grający na t r ą b i e ) , Basista (wiolonczelista) itp. Rzeźby te z n a j d u j ą się w zbiorach Muzeum w Zabrzu. W twórczości B ą k a z n a j d o w a ł y t a k ż e odzwiercied­ lenie wydarzenia w s p ó ł c z e s n e , do j a k i c h n a l e ż a ł na p r z y k ł a d lot pierwszej kobiety-kosmonautki, k t ó r e j por­ tret Kosmonautka Tiereszkowa, w postaci p ł a s k o r z e ź b y w węglu, należy do szczególnie udanych jego prac (II. 8). B ą k nadal rzeźbił t a k ż e w drewnie (jesion, jawor, lipa) oraz w pumeksie, alabastrze i szamocie. Były to f i g u r k i r ó ż n y c h z w i e r z ą t lub fantaz} jne wazony. Rzeź­ by te z n a j d o w a ł y n a b y w c ó w w ś r ó d kolegów z tego samego co autor ś r o d o w i s k a . Do najciekawszych prac B ą k a n a l e ż ą p o m y s ł o w e o b r a z o - r z e ź b y . R o b i ł je w latach 1965 do 1968. Ł ą c z ą 9 219 �П. 11. Iryna do domu, olej/plótno w sobie p e j z a ż o w e malarstwo olejne lub temperowe z p o s t a c i o w ą i z w i e r z ę c ą r z e ź b ą w drewnie. Sam obraz stanowi t u jedynie tło dla sceny rodzajowej r o z g r y w a ­ nej przy pomocy drewnianych, polichromowanych rzeźb', we w n ę t r z u mieszkania robotniczego, na p o d w ó r k u , w osiedlu. P r z y k ł a d e m mogą być prace: Iryna do domu (il. 11), Burza domowa ( i l . 12), Podwórko i osada gór­ nicza i inne. Rzeźby rozmieszczone t u są w z d ł u ż dolnej ramy obrazu s t a n o w i ą c e j dla nich miejsce oparcia i przytwierdzenia. Z okien d o m ó w „ w y g l ą d a j ą " do po­ łowy wychylone postacie — rzeźbione i polichromowane popiersia. Eugeniusz B ą k tak zważający na p e r s p e k t y w ę i p r o p o r c j ę , tutaj nie przestrzega jej z w r a c a j ą c u w a g ę na ogólny efekt d z i a ł a n i a . C i e k a w ą f o r m ą p l a s t y c z n ą są też r z e ź b y postaciowe ł ą c z o n e z i n n y m m a t e r i a ł e m , j a k metal, d r u t , s k ó r a , węgiel, drewno. Zbijane i sklejane z sobą elementy w y ­ p e ł n i a j ą j a k w szopce p r z e s t r z e ń w pudle-kasetonie, i l u s t r u j ą c : p r a c ę g ó r n i k ó w , fragment k o l e j k i j a d ą c e j chodnikiem k o p a l n i a n y m u t w o r z o n y m z perspektywicz­ nie u ł o ż o n y c h p a t y c z k ó w , i m i t u j ą c y c h stemple. Ś c i a n ę w ę g l o w ą s t a n o w i ą c ą tło, w y k l e j o n o k a w a ł k a m i w ę g l a . W r ę k a c h figurek — postaci g ó r n i k ó w — m i n i a t u r o w e n a r z ę d z i a pracy. Obok wisząca torba s k ó r z a n a , pod stropem chodnika b i e g n ą d r u t y imitujące przewody elektryczne. B ą k w y k o n a ł w 1968 r o k u t i z y tego t y p u obrazor z e ź b y pod w s p ó l n y m t y t u ł e m W kopalni ( i l . 7) o w y ­ miarach 40 X 36 cm k a ż d a , s t a n o w i ą c e całość te­ 220 i drewno, w y m . 40 X 36 cm, 1966 r. m a t y c z n ą i n a w i ą z u j ą c e w swej k o n s t r u k c j i do szopek ludowych. W i e l o k i e r u n k o w a t w ó r c z o ś ć plastyczna B ą k a roz­ p o c z ę t a między 32 a 40-tym r o k i e m jego życia, zapo­ c z ą t k o w a n a w y r o b e m figurek do szopek, pod w p ł y w e m w y k o n y w a n e j pracy w z b o g a c i ł a się tematycznie i for­ malnie nie tylko w zakresie rzeźby. Stopniowo zamiast m a l o w a ć tło do szopek, m a l o w a ł „ t ł o " do r z e ź b i o n y c h scen rodzajowych (wspomniane obrazo-rzeźby). Z cza­ sem zainteresowania jego r o z s z e r z y ł y się na pejzaż przemysłowy. W s p o m i n a j ą c p o c z ą t k i swego malarstwa m ó w i ł , że r y s o w a ć lubił od dziecka, ale nigdy temu nie p o ś w i ę c a ł specjalnie czasu. Około 1958 r o k u , gdy m i a ł 46 lat, w y c z y t a ł w gazecie, że w Janowie (odległym od Szo­ pienic o 15 m i n u t drogi pieszej) w D o m u K u l t u r y k o ­ palni „Wieczorek", jest zespół a m a t o r ó w p l a s t y k ó w , zaś na aktualnej wystawie p o k a z u j ą swe prace P a w e ł Wróbel, Ociepka i Stolorz. Wtedy B ą k namalował pierwszy obrazek, k t ó r y zaniósł p o k a z a ć do D o m u K u l ­ t u r y . C z ł o n k o w i e zespołu p l a s t y k ó w w y ś m i a l i go, toteż długi czas nie miał odwagi t u z a g l ą d a ć . Był skromny, z natury s k r y t y i nieufny, o b a w i a ł się nieżyczliwości ludzkiej. M i m o to z a b i e g a ł o k o n t a k t y z z e s p o ł e m , gdyż t w ó r c y do niego n a l e ż ą c y o t r z y m y w a l i z D o m u K u l t u r y papier, farby, pędzle, zaś od opiekuna zespołu, artysty plastyka Z y g m u n t a Lisa (który nigdy nie i n g e r o w a ł w ich twórczość), rady „...jak m i e s z a ć farby i co z tego wyniknie...". W 1960 r o k u B ą k zgłosił swe pierwsze prace na w y s t a w ę malarstwa i : zeźby amatorskiej orga- �I I . 12. Burza domowa, olej/płyta pilśń, i drewno, w y m . 40 X 36 o n , n i z o w a n ą w Katowicach przez W o j e w ó d z k ą K o m i s j ę Z w i ą z k ó w Zawodowych. P ó ź n i e j obrazy jego zostały w y t y p o w a n e na p o d o b n ą w y s t a w ę urządzaną przez C e n t r a l n ą R a d ę Z w i ą z k ó w Zawodowych w Warszawie, na k t ó r e j u z y s k a ł I I I - c i ą n a g r o d ę . Ośmieliło go to do uczestnictwa w spotkaniach w D o m u K u l t u r y . Czuł się tu coraz lepiej w ś r ó d ludzi o podobnych zaintere­ sowaniach, z k t ó r y m i k o n t a k t y p o b u d z a ł y do r y w a l i ­ zacji t w ó r c z e j . Zainteresowania B ą k a koncentrowały się w o k ó ł pejzaży p r z e m y s ł o w y c h ( i l . 1), pracy g ó r n i ­ k ó w w kopalni i scen rodzajowych z w i ą z a n y c h z ży­ ciem codziennym w osiedlach robotniczych. C h ę t n i e u c z e s t n i c z y ł teraz we wszystkich wystawach k r a j o w y c h i zagranicznych u z y s k u j ą c w y r ó ż n i e n i a i n a g r o d y . A m b i c j ą B ą k a było s t w o r z y ć m a l a r s k ą i r z e ź b i a r ­ s k ą „ d o k u m e n t a c j ę " k o p a l ń śląskich i pracy g ó r n i k ó w . R e a l i z u j ą c te zamierzenia, p o d r ó ż o w a ł s z k i c u j ą c . Pow­ stały później z tego precyzyjne m a l u n k i t e m p e r ą lub w technice gwaszu, na kartonach jednakowego f o r m a ­ tu (50 x 75 cm). W ten sposób, w okresie od 1961 do 1969 r o k u , s t w o r z y ł c y k l prac pod w s p ó l n y m t y t u ł e m Kopalnie ( i l . 3—5) s k ł a d a j ą c y się z około trzydziestu p o z y c j i , oraz szeregu ujęć scen rodzajowych ( i l . 13, 14) i pejzaży z C y n k o w n i w Szopienicach, a t a k ż e takie prace jak: Bieda szyby, Obrywka przodka, Wyjazd gór­ ników po pracy z kopalni Wujek, W y p ł a t a w kopalni i inne. P e j z a ż e z k o p a l n i ą są jednorodne. Malowane są w e d ł u g o k r e ś l o n e g o z góry schematu, o d d a j ą szczegóły p r z e m y s ł o w e j zabudowy. J ę s l tu w i ę c od f r o n t u duży 1 0 11 12 1967 r. budynek dyrekcji kopalni, w tyle za n i m w i e r z c h o ł k i szybów kopalnianych z widocznymi k o ł a m i w i n d y , b u ­ d y n k i w a r s z t a t ó w przykopalnianych, tak zwana „ m a r k o w n i a " (miejsce pobierania i zdawania n u m e r ó w gór­ n i k ó w zjeżdżających do kopalni), kominy, wodne w i e ż e ciśnień, piece koksownicze, czasem z dala widoczne fragmenty zabudowy osiedla robotniczego. Wszystko to ograniczone w y s o k i m k a m i e n n y m murem, za k t ó r y m fragmenty wolnej przestrzeni przecina kolejka k o p a l ­ niana. Na tle zwartej ściany b u d o w l i i u r z ą d z e ń prze­ m y s ł o w y c h , chodnikiem kroczy m a ł y , szary c z ł o w i e ­ czek lub k i l k a pojedynczych postaci, coś p r z e n o s z ą c y c h , gdzieś z d ą ż a j ą c y c h . Niebo ma koior zielono-niebiesko-szary, niekiedy r o z j a ś n i o n y r ó ż o w y m blaskiem nie­ widocznych p ł o m i e n i z koksowni czy hut. Budowle są w kolorach pastelowych, odcieniach czerwono-pomar a ń c z o w o - s z a r y c h , często p o d k r e ś l o n e cieniem z b i e l i . W jasnoniebieskiej tonacji utrzymane są te, gdzie w y ­ s t ę p u j ą konstrukcje z metalu. Są to na p r z y k ł a d obra­ zy: Petrochemia I — p l ą t a n i n a r u r i b ę b n ó w oraz Pe­ trochemia I I ( i l . 4) — gdzie t y l k o z daleka, za murem, na drugim planie, widoczne są metalowe giganty, a front obrazu w y p e ł n i a j ą czerwone wagoniki i s a m o c h ó d - k o parka p r z y p o m i n a j ą c e dziecinne zabawki, jako kontrast dla tych budowli. W obrazach takich jak: Wieszanie l u t o c i ą g u i Pod­ szybie, pracach wykonanych w 1961 roku, B ą k s t a r a ł się p o k a z a ć prace r z e m i e ś l n i k ó w z w i ą z a n y c h z g ó r ­ n i c t w e m i g ó r n i k ó w p r a c u j ą c y c h przy wywozie u r o b k u . Są t u w i e l k i e hale o głębokiej perspektywie, laborato- 221 i �222 �ryjnie czyste, w kolorach l i l i o w o - n i e b i e s k o - b r ą z o w y c h . Charakterystyczny jest t u r y t m i c z n y u k ł a d cegieł, k o ł ­ ków, k r a t i p r o g ó w w szynach kolejowych. Podobne cechy z a w i e r a j ą inne tego typu prace, w ś r ó d k t ó r y c h w y r ó ż n i a j ą się wspomniane juz Piece cynkowe z 1966 roku. Obrazy m a j ą c e w s p ó l n y t y t u ł Górnik w domu ma­ lowane są w innej k o n w e n c j i . Są j a k b y „ r o z m a z a n e " (il. 13), robi i w r a ż e n i e jakby je m a l o w a ł nie ten s a r i t w ó r c a . Daleko i m do precyzji pejzaży p r z e m y s ł o w y c h . Pejzaże p r z e m y s ł o w e i w n ę t r z a miejsca pracy, jako temat malarski lub r z e ź b i a r s k i , lepiej o d p o w i a d a ł y B ą k o w i . T u wiadomo było, że trzeba się t r z y m a ć o k r e ś ­ lonego r y t m u pionowych i poziomych l i n i i . Bąk t w o ­ rzył cyklami tematycznymi, gdyż ramy jednej pracy nie W3'starcz-ały m u na wyczerpanie tematu zawartego w kompozycji o charakterze syntetycznym. Z k r o n i ­ k a r s k ą , fotograficzną j a k b y d o k ł a d n o ś c i ą (przetwarza­ jąc jednak, (syntetyzując widziany pejzaż p r z e m y s ł o w y ) , w y k o n y w a ł swoje zamierzenia, w y p e ł n i a j ą c k a ż d y w o l ­ ny skrawek p r o s t o k ą t n e j płaszczyzny papieru. Realistyczne przedstawienia zabudowy z a k ł a d u czy sceny z życia r o b o t n i k ó w malowane są jednak przez człowieka n a w i ą z u j ą c e g o n i e ś w i a d o m i e do ludowej sty­ l i s t y k i . B ą k , jak k a ż d y t w ó r c a ludowy, w m a l u n k u sta­ r a ł się w y k o r z y s t a ć j a k najlepiej w o l n ą p r z e s t r z e ń . Zamiast „ d e k o r a c j i " np. k w i a t a m i , jak to m i a ł o nie­ gdyś miejsce w obrazach o tematyce sakralnej, prze­ strzeń w y p e ł n i ł d r o b n y m i postaciami, d o d a t k o w y m ele­ mentem krajobrazu, p r z y t w i e r d z o n ą do m a l u n k u r z e ź ­ bą (co z kolei n a w i ą z u j e do szopek). Prace malarskie B ą k a są nie tylko graficzno-mal a r s k ą p r e c y z y j n ą d o k u m e n t a c j ą i s t n i e j ą c y c h w terenie o b i e k t ó w , lecz są także odbiciem przeżyć w e w n ę t r z ­ nych i z a i n t e r e s o w a ń t w ó r c y , k t ó r e g o c e c h o w a ł a w i e l k a pracowitość i dokładność granicząca z drobiazgowością. S t ą d precyzja w w y k o n a n i u r y s u n k u , gdzie nie w y s t a r ­ czały walory malarskie przedmiotu czy pejzażu. K o n ­ strukcja e l e m e n t ó w , detale architektoniczne pierwszego i drugiego planu, są jednakowo d o k ł a d n i e oddane. W y ­ r a z i s t o ś ć ich została wydobyta c i e n k ą , c i e m n i e j s z ą lub j a ś n i e j s z ą linią, technicznie niemal d o s k o n a l ą . K s z t a ł t b r y ł p o d k r e ś l a zdecydowane z r ó ż n i c o w a n i e pastelowych odcieni barw poszczególnych elementów tworzących h a r m o n i j n ą , u p o r z ą d k o w a n ą całość. Nie wszystkie swe prace B ą k m a l o w a ł czy rzeźbił „z natury", ale też niewiele w ś r ó d n i c h jest „z f a n ­ tazji". Znakomita większość p o w s t a ł a z w y w o ł a n y c h z p a m i ę c i o b r a z ó w przeszłości, ale z przetworzonych dawnych szkiców w y k o n a n y c h w terenie. Nie m a l o w a ł prawie nic „na g o r ą c o " . Najlepsze swe p o m y s ł y szki­ cował, później r y s o w a ł cały obraz o ł ó w k i e m i dopiero potem p r z y s t ę p o w a ł do jego malowania. S t o s o w a ł t y l ­ ko trzy t e c h n i k i malarskie: t e m p e r ę , gwasz, rzadziej f a r b ę olejną. Obrazy malowane są p r z e w a ż n i e na bryst o i u i płycie p i l ś n i o w e j . Na p ł ó t n a c h m a l o w a ł tła pejza­ żowe do o b r a z o - r z e ź b , co czynił ze w z g l ę d ó w praktycz­ nych: „ l u d z i k i " i „ z w i e r z ą t k a " ł a t w i e j było p r z y t w i e r ­ dzić do ich ram, do płótna, przez przewleczenie d r u t u lub sznurka na o d w r o t n ą s t r o n ę obrazu. M a l u n k ó w na brystolu nie o p r a w i a ł , s k ł a d a ł je tematycznie razem i p r z e c h o w y w a ł w z w i ą z a n y c h , o w i n i ę t y c h w papier paczkach. M a l o w a ł swe obrazy ezę~ciowo „na i e ż ą c o " — na stole lub oparte na t e k t u r o w e j p o d k ł a d c e na zro­ bionych przez siebie sztalugach Warsztat malarski i r z e ź b i a r s k i B ą k a był zawsze doskonale u p o r z ą d k o w a n y . Ś w i a d c z ą o t y m pozostałe pędzle i szpachle, d ł u t a oraz inne akcesoria, z a t k n i ę t e każdy w osobnym otworze w u i e w n i a n y e h stojakach, na k t ó r y c h obok zamocowano liczne miseczki do roz­ rabiania farb, wykonane p o m y s ł o w o z metalowych kapsli od butelek. Oddzielne naczynia na w o d ę i gu­ mowy „ b a l o n i k " do jej miarkowanego dolewania do rozrabianych f a r b . W czasie malowania, czy to u sie­ bie, czy w domu k u l t u r y , B ą k u b i e r a ł się w swój u l u ­ biony strój — drelichowe spodnie, f l a n e l o w ą k o s z u l ę i granatowy beret. T w ó r c z o ś ć Eugeniusza B ą k a jest bogata ilościowo, gdyż p o ś w i ę c a ł na n i ą k a ż d ą w o l n ą chwilę. M ó w i ł na­ wet, że j a k wyjeżdża na wczasy, ta więcej pracuje niż w domu, bo ma więcej wolnego czasu na ma'owanie. W ostatnich latach swego życia, wszystko inne poza jego p a s j ą malowania, było na dalszym planie. J u ż w c h o d z ą c na schody p r o w a d z ą c e do j e g ) mieszkania mieszczącego się na pierwszym p i ę t r z e starej kamie­ nicy („familioka") w Szopienicach, oglądać m o ż n a ga­ lerię jego o b r a z ó w o tematyce z w i ą z a n e j z z a w o d o w ą p r a c ą t w ó r c y i jego zainteresowaniami. Są t u w i ę c ob­ razy p r z e d s t a w i a j ą c e : kopalnie, maszyny, lokomotywy i całe pociągi, pejzaże p r z e m y s ł o w e i wiejskie (rzad­ kie w jego twórczości i nie bardzo udane). W a r t o ś ­ ciowsze jego zdaniem prace wieszał w p o k o j u miesz­ k a l n y m i w m a ł y m k o r y t a r z y k u bez okna z w a n y m pra­ c o w n i ą . Z a w i e s z a ł je jedne obok drugich, tak, że za­ k r y w a ł y ś c i a n ę korytarzyka. L e ż a ł y też tutaj obrazy p o w i ą z a n e razem w paczki. Wiele z nich w y s ł a ł na wystawy, z k t ó r y c h nie p o w r ó c i ł y . Rozwojem twórczości B ą k a rządziły nie tylko jego zdolności i p r a c o w i t o ś ć lecz r ó w n i e ż różnego rodzaju bodźce z e w n ę t r z n e . Z lepienia z gliny, „dla zabawy", figurek z w i e r z ą t , później f i g u r e k do szopek, doszedł 1 3 223 T �do rzeźby o tematyce z w i ą z a n e j z miejscem pracy i oto­ czeniem. W y k o n y w a ł r z e ź b y m a ł e , o b a w i a j ą c się, że w i ę k s z e nie b ę d ą mogły b y ć tak d o k ł a d n i e wykonane. Do p o ś w i ę c e n i a w i ę k s z e j uwagi r z e ź b i e w ę g l o w e j za­ chęciły go konkursy organizowane przez Muzeum w Zabrzu i inne Muzea ś l ą s k i e . K o n k u r s o w i na „ P a m i ą t k ę ze Ś l ą s k a " (1965 rok) z a w d z i ę c z a ł k i l k a z a m ó w i e ń z C P L i A w K a t o w i c a c h . K o n t a k t ten b y ł jednak k r ó t k i , gdyż B ą k nie chciał w y k o n y w a ć seryjnych prac na za­ m ó w i e n i e . Natomiast konkurs i wystawa rzeźby w w ę g l u zorganizowane przez Muzeum w Zabrzu w 1965 r o k u dały t w ó r c y wiele satysfakcji. O d t ą d często po­ k a z y w a ł w muzeum swoje prace, o p o w i a d a ł o planach t w ó r c z y c h i p r z e ż y c i a c h , a czasem urojonych niepoko­ jach z w i ą z a n y c h z r z e k o m y m „ k r a d z e n i e m " jego po­ m y s ł ó w przez i n n y c h . Z tego powodu, j a k m ó w i ł , wiele prac w y k o n y w a ł w domu, nie p o k a z u j ą c n i k o m u aż do w y s t a w y . B ą k cieszył się w y r ó ż n i e n i a m i z w y s t a w i k o n k u r s ó w , lecz najbardziej cenił sobie uznanie w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a — rodziny i s ą s i a d ó w . M a l a r s t w o jego inspirowane było w p e w n y m sen­ sie t a k ż e przez fakt iż w rzeźbie nie p o t r a f i ł w y r a z i ć tego wszystkiego co w i d z i a ł w o k ó ł siebie. Malowanie d a w a ł o m u możliwość oddania szerszej treści, zaś ope­ rowanie kolorem pozwalało na w y r a ż e n i e ś w i a t a w y ­ o b r a ź n i , uczuć, nastroju i ś w i a t ł a . B ą k , j a k większość t w ó r c ó w ze ś r o d o w i s k robotniczych r e j o n ó w przemys­ łowych, p o d ś w i a d o m i e o d c z u w a ł p o t r z e b ę barwy, k t ó ­ rej brakuje w o t a c z a j ą c e j r z e c z y w i s t o ś c i . T e c h n i k i ma­ larskie p o z n a ł w czasie k o n t a k t ó w z z e s p o ł e m plasty­ k ó w przy domu k u l t u r y . S t y l tworzenia z a w d z i ę c z a ł jednak samemu sobie, swej p r a c o w i t o ś c i , precyzji w y ­ konania, d o s k o n a ł e j p a m i ę c i wzrokowej do szczegó­ łów, p r z e d m i o t ó w , pejzaży, w y d a r z e ń i ludzi, o czym u m i a ł o p o w i a d a ć . P o m o g ł y t u w ę d r ó w k i po weselsch, p o d r ó ż e po Ś l ą s k u i na w y s t a w y , na k t ó r y c h p o k a z y w a ł swoje prace. T w o r z y ł g ł ó w n i e dla siebie, choć nieraz s p r z e d a w a ł prace znajomym. Była to jednak n i e w i e l k a liczba, gdyż po jego ś m i e r c i , w czerwcu 1969 roku, po­ zostało w domu k i l k a d z i e s i ą t najlepszych prac. F u n ­ dusze uzyskane ze sprzedanych o b r a z ó w p r z e z n a c z a ł Bąk zawsze na kupno n o w y c h farb, pędzli, papieru, a czasem na u z u p e ł n i e n i e b u d ż e t u rodzinnego. Prace swe w y c e n i a ł nisko. Eliedy z n a l a z ł o d b i o r c ę w postaci muzeum, cen nie p o d w y ż s z a ł , lecz obniżał. Cieszył się, że obrazy i r z e ź b y „nie p r z e p a d n ą " , że znalazły „ d o b r e miejsce... na zawsze...". Wiele w z w i ą z k u z t y m prze­ k a z y w a ł w darze dla działu etnografii Muzem w Za­ brzu, m ó w i ą c , że n a j w y ż s z y m uznaniem jest dla niego fakt przekazania do muzeum: „...tu b ę d ą je ludzie w i ­ dzieć jeszcze przez lata...". I ehyba nadal ten w ł a ś n i e cel m u p r z y ś w i e c a ł , gdy już leżąc w szpitalu i p r z e w i ­ dując kres swego pracowitego życia, polecił n a j b l i ż ­ szej rodzinie p r z e k a z a ć wszystkie najlepsze prace do tegoż muzeum. D z i ę k i testamentowi Eugeniusza B ą k a , w śląskich zbiorach etnograficznych znalazła się k o ­ lekcja, k t ó r a jest p r z y k ł a d e m oryginalnego przejawu plastycznej twórczości robotniczej p o ł o w y X X w i e k u . PRZYPISY 1 G ó r n o ś l ą s k i O k r ę g P r z e m y s ł o w y (GOP) obejmuje 13 miast wydzielonych oraz s ą s i e d n i e tereny p r z e m y s ł o ­ we s t a n o w i ą c e zarazem ś r o d k o w ą część w o j e w ó d z t w a katowickiego i c e n t r u m G ó r n e g o Ś l ą s k a . Nazwa zosta­ ła p r z y j ę t a w 1953 r o k u od u c h w a ł y R z ą d u w sprawie założeń regionalnego planu zagospodarowania tego te­ renu. Etnograficzne badania terenowe prowadzone przez a u t o r k ę w latach 1962—1972 oraz badania zespołowe w 1966 r o k u , m a t e r i a ł y w a r c h i w u m Muzeum w Zabrzu i w posiadaniu a u t o r k i : E. Jaworski, Uwagi o współ­ czesnym stanie tradycyjnej kultury ludouiej w Górno­ śląskim Okręgu Przemysłowym, „ K r o n i k i Miasta Za­ brza", 1967 z. 1, s. 18—56; I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Z etnograficznych badań nad rodziną w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, „ K r o n i k i Miasta Zabrza", 1933 z. 2, s. 62—92 J. Ligęza i M . Ż y w i r s k a , Zarys kultury górniczej, Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, Katowice 1964, s. 5—7; 222—235; I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe w regionie przemys­ łowym. Na przykładzie Górnego Śląska (w:) Wartości społeczne kultury wiejskiej w epoce industrialnej, prac. zbiór, pod red. J. Damrosza, Warszawa 1983 (w druku). K . P i w o c k i , Kilka słów o sztuce współczesnych prymitywów, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1968 nr 1—2. s. 5—7; M . Ż y w i r s k a , Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej, „Pol. Szt. L u d . " , R. I V , 1949 nr 1—2; Tejże: Amatorski ruch plastyczny wśród górników, Katowice 1959, s. 7—107; A . Jackowski, Pogranicze sztuki naiw­ nej i ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1968 nr 1—2, s. 30—35 i inne. zob. obszerne zdefiniowanie tej kategorii t w ó r ­ czości plastycznej (w:) I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Twór­ czość plastyczna w śroiUiwiskacli robotniczych. Górnego Śląska, „Rocznik Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e g o w B y t o m i u ' ' Etnografia z. 8, 1983 (oprać- zwarte — w d r u k u ) . 2 3 4 5 II. 2H Hi. Górnik z książką, drewno, wys. 15 cm, 1968 r. �8 M a t e r i a ł y z b a d a ń terenowych prowadzonych nad twórczością plastyczną w środowiskach robotniczych GOP-u w latach 1963—1972 w archiwum własnym a u t o r k i oraz w a r c h i w u m Muzeum w Zabrzu. „Ciskacz" — g ó r n i k p o p y c h a j ą c y w ó z k i z w ę g l e m . „Mufle" — komory piecowe z m a t e r i a ł u ognio­ t r w a ł e g o . Do ich w y r o b u stosuje się między i n n y m i g l i n k ę s z a m o t o w ą , w k t ó r e j rzeźbił B ą k . I . Bukowska-Floreńska, Współczesna rzeźba w węglu i jej twórcy w województwie katowickim, „Pol. Szt. L u d . " , R. X X V I I I , 1973 n r 2, s. 81—105 katalogi wystaw: Wojewódzka wystawa plasty­ ków amatorów, g r u d z i e ń 1960, W K Z Z , Katowice 1960, s. 1—16; Ogólnopolska wystawa amatorskich prac plas­ tycznych i fotograficznych z okazji V Kongresu Z w i ą z ­ k ó w Zawodowych, m a l a r s t w o - g r a f i k a - r z e ź b a - f o t o g r a f i k a , Warszawa 1962, s. 1—52; Wystawa prac górników — malarstwo, rzeźba. Ausstelung des Bergmanmschafens in Malerei und Bildhaurei, Z Z G , Katowice 1964, s. 1—28; A . Jackowski, Inni. Od Nikifora do Głowackiej, I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa 1965, s. 1—96; IV Wios­ na Opolska, Festiwal Artystyczny Ziem Zachodnizh i Północnych, Katowice 1966, s. 1—100; Wystawa Gór­ nośląskie Malarstwo Amatorskie, Stowarzyszenie H i ­ s t o r y k ó w Sztuki w K r a k o w i e , K r a k ó w 1968, s. 1—6; Ogólnopolska wystawa malarstwa, grafiki i rzeźby gór­ ników amatorów, g r u d z i e ń 1969 (słowo w s t ę p n e A. L i ­ gocki), Warszawa 1969, s. 1/24; „ P o l s k a " nr 10/86, W a r ­ szawa 1961, s. 8 — reprodukcja obrazu B ą k a z serii „Kopalnia". N i e k t ó r e w a ż n i e j s z e w y s t a w y w j a k i c h uczestni­ czył Eugeniusz B ą k podaję na podstawie danych uzys­ kanych z w y w i a d ó w i z k a t a l o g ó w wystaw, a t a k ż e 7 8 0 1 0 1 1 II. 17. Pies, z materiałów przez r o d z i n ę archiwalnych twórcy. (dyplomy) udostępnionych 1960 Wojew. Wystawa p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , K a t o w i c e ; Malarstwo i rzeźba amatorska, Warszawa, I I I na­ groda, 1962 I I Ogólnowojewódzka Przedkongresowa Wystawa Prac Amatorów Plastyków i Fotografików, Katowi­ ce, w y r ó ż n i e n i e ; Ogólnozwiązkowa Wystawa Ama­ tor. Prac Plastycznych i Fotograficznych z okazji V Kongresu Zw. Zawód., Warszawa, dyplom, 1964 K o n k u r s i wystawa dla p l a s t y k ó w a m a t o r ó w Fes­ t i w a l u Arstyst. I I I Opolska Wiosna, I nagroda; Wystawa prac górników — malarstwo, rzeźba, R F N ; Wystwa prac górników — malarstwo, rzeźba, Jugosławia, 1965 Inni — od Nikifora do Głowackiej, „Zachęta" Warszawa; Amatorska rzeźba w węglu konkurs i wystawa, Zabrze, I I nagroda, 1966 I V Opolska Wiosna, konkurs i wystawa w ramach Festiwalu A r t y s t . Z i e m Zachód, i P ó ł n o c n y c h , Opole, w y r ó ż n i e n i e , 1967 O g ó l n o p o l s k a wystawa plastyki amatorskiej, Fes­ t i w a l K u l t u r a l n y Z w . Z a w ó d . Warszawa, dyplom, 1968 Wystawa Górnośląskie Malarstwo Amatorskie, Kraków, 1969 Ogólnopolska wystawa malarstwa i rzeźby górni­ ków — artystów amatorów, Warszawa. 1 2 eksponaty w ilości 26 pozycji, zbiory działu etno­ grafii Muzeum w Zabrzu. zbiory w Muzeum w Zabrzu: M Z / E t 1189—1259 — zestaw n a r z ę d z i i sztalugi. 1 3 glinka szamotowa nie wypalana, wys. 10 cm, 1957 r. Fot.: S. Deptuszewski, il. 1, 4—6, 7, 9, 10, 12, 13, J6, 17; Z. Krasicki, i l . 8; St. Stępniewski, il. 2; J . Świderski, Obiekty na il. 1, 4—9, 11—13, 16 pochodzą ze zbiorów Muz. Etn. w Zabrzu il. 3, 11, 14, 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18afbd49986cec4b42c624aab960f8a5.pdf b701a02bcdf13f67fb549fa6808691a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3373 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource twórcy ludowi malarstwo ludowe Wnęk, Maria (1922-2005 ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3161 Title A name given to the resource Wnęk Maria, Nowy Sącz, Skrytka Pocztowa 148 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.227-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska WNĘK MARIA NOWY SĄCZ, SKRYTKA POCZTOWA 148 Na t a k i adres m o ż n a pisać do m a l a r k i od w i e l u lat żyjącej w t y m m i e ś c i e , t a k i m też adresem poczto­ w y m z w y k ł a ona s y g n o w a ć swoje obrazy. M i e s z k a ń ­ com Nowego S ą c z a nieobca jest ta p o s t a ć , k t ó r a za­ r ó w n o w y g l ą d e m , j a k i zachowaniem zazwyczaj zwraca p o w s z e c h n ą u w a g ę . Natomiast nieliczni tylko w i e d z ą , że ta w ę d r u j ą c a ulicami kobieta, często dźwigająca t o b o ł k i , torby i p r z e s i a d u j ą c a c a ł y m i godzinami w k o ś ­ ciele — zajmuje się, też malarstwem. Malarstwo M a r i i W n ę k znane jest g ł ó w n i e w k r ę ­ gach m i ł o ś n i k ó w twórczości nieprofesjonalnej, a w i ę k ­ szość jej o b r a z ó w znajduje się w kolekcjach p r y w a t ­ nych. S w o i m i pracami z n a c z y ł a też miejsca, w k t ó r y c h przez pewien czas p r z e b y w a ł a (szpital), bądź często o d w i e d z a ł a (plebania w Paszynie), czy też p o z o s t a w a ł a w w i e l o l e t n i m kontakcie (Dom K u l t u r y Kolejarza w N o w y m S ą c z u ) . Pewna ich ilość została też w y w i e ­ ziona za g r a n i c ę , czego ślady odnajdujemy w kores­ pondencji osób z m a l a r k ą z a p r z y j a ź n i o n y c h . Natomiast w Muzeach Etnograficznych dorobek M a r i i W n ę k re­ prezentowany jest tylko w 3 p l a c ó w k a c h w K r a k o w i e , N o w y m Sączu i Warszawie. 1 Grono zainteresowanych malarstwem M a r i i W n ę k p o w i ę k s z a ł o w ciągu lat swój k r ą g ; nie bez znaczenia w t y m w y p a d k u b y ł fakt, iż obrazy jej eksponowano na w i e l u wystawach p o ś w i ę c o n y c h twórczości niepro­ fesjonalnej organizowanych z a r ó w n o w k r a j u , jak i za g r a n i c ą (w t y m jednej i n d y w i d u a l n e j w N o w y m S ą c z u w 1976 г . ) . Wielokrotnie b r a ł a też udział w k o n k u r ­ sach dia t w ó r c ó w a m a t o r ó w , o t r z y m u j ą c na w i ę k ­ szości z nich nagrody i w y r ó ż n i e n i a . 2 3 W literaturze przedmiotu m o ż n a informacji o malarce. znaleźć niewiele 4 Obrazy przez n i ą namalowane ( p o w s t a w a ł y one na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat) niezbicie ś w i a d ­ czą, iż motorem t w ó r c z e g o d z i a ł a n i a dla M a r i i W n ę k p o z o s t a w a ł y w e w n ę t r z n e p r z e ż y c i a i doznania duchowe, z drugiej strony zaś niepokoje i l ę k zrodzone z obawy nrzed otaczającą ją rzeczywistością. Jednak potrzeba „ w y p o w i a d a n i a " tych w ł a ś n i e p r z e m y ś l e ń nie sprowa­ dza się, w c a ł y m o m a w i a n y m okresie, l i tylko do obra­ zów. Od k i l k u lat b o w i e m na rewersach zdecydowanej większości prac p o j a w i ł y się rozbudowane teksty pisa­ ne, k t ó r e ona nazywa „ ż y c i o r y s a m i " . Dzięki n i m w ł a ś ­ nie uzyskujemy dodatkowe informacje dla p e ł n e g o i p r a w i d ł o w e g o odczytania treści obrazu, a r ó w n o c z e ś ­ nie s t a n o w i ą one kompendium wiedzy o malarce żyją­ cej jak gdyby na granicy d w ó c h ś w i a t ó w : rzeczywis­ tego i urojonego. W t y m d r u g i m dominuje p r z e ś l a d o w ­ czy lęk przed w y i m a g i n o w a n y m i w r o g a m i d y b i ą c y m i na jej życie i zdrowie. R ó w n i e ż dla samej M a r i i W n ę k „ ż y c i o r y s y " p e ł n i ą d w o j a k ą rolę, co z r e s z t ą czytelne jest w formie, j a k ą t y m zapisom nadaje. W p i e r w s z y m członie umieszcza zazwyczaj i n f o r m a c j ę o treści przedstawienia, nieod­ miennie z a c z y n a j ą c zdanie od słów: „Ten obraz przed­ stawia а n a s t ę p n i e mniej lub bardziej szczegóło­ wo opisuje zdarzenie, k t ó r e zamierza n a m a l o w a ć . W pozostałej części „życiorysu", znacznie obszerniejszej od poprzedniej, koncentruje u w a g ę na sprawach r e l i ­ g i i . W y s t ę p u j ą c w r o l i nie tylko o r ę d o w n i c z k i w i a r y , ale w r ę c z p o s ł a n n i c z k i Boga, ostrzega ś w i a t przed nie­ c h y b n ą z a g ł a d ą w w y n i k u wojen, upadku m o r a l n o ś c i i grzesznego życia. Tego rodzaju w y p o w i e d z i poprze­ dza zazwyczaj f o r m u ł ą : „Nagląca w i a d o m o ś ć przeka­ zana przez Pana Jezusa! Pan Jezus prosi: C ó r k o moja ogłoś ś w i a t u to moje p o s ł a n n i c t w o , nie bój się niczego, bo ja cię o b r o n i ę ; działaj szybko i to bardzo szybko...". Zakazy i nakazy jakie n a s t ę p n i e w y m i e n i a , podane w formie m o r a l i t e t ó w , p o c h o d z ą zapewne z nauk k o ś ­ cielnych, bo przecież M a r i a Wnęk nie czyta gazet, nie s ł u c h a radia i nie zajmuje się leż w y d a r z e n i a m i p o l i ­ tycznymi. Od napisania „ ż y c i o r y s u " malarka rozpoczyna p r a c ę nad k a ż d y m obrazem. Obrazy k t ó r y c h nie o p i s a ł a u w a ż a za „ n i e s k o ń c z o n e " , jest b o w i e m przekonana, iż te m o r a l i z u j ą c e teksty, w i e l e k r o ć przez n i ą powielane, są r ó w n i e w a ż n e jak samo malowanie, k t ó r e m u po­ ś w i ę c a się z t a k ą p a s j ą . 227 T �I I . 3. Madonna z Dzieciątkiem 71 X 50 cm i aniołkami, wym. M a r i a W n ę k nie tylko więc maluje obrazy, ale t a k ż e je opisuje, a ścisły z w i ą z e k zapisu z obrazem jest cechą, k t ó r a w y r ó ż n i a jej t w ó r c z o ś ć spośród i n ­ nych, jej podobnych. Jak już w s p o m i n a ł a m , wszystko co Maria W n ę k maluje jest swego rodzaju r e j e s t r a c j ą p r z e ż y ć i zda­ rzeń, przede w s z y s t k i m tych, k t ó r e z m i e n i ł y bieg jej życia. M a r i a W n ę k od p r z e s z ł o 20 lat mieszka w N o w y m Sączu, z a c h o w a ł a jednak silny z w i ą z e k z r o d z i n n ą w s i ą O l s z a n k ą ( w w o j . n o w o s ą d e c k i m ) , w k t ó r e j przysz­ ła na ś w i a t 16 czerwca 1922 г., jako jedna z k i l k o r g a dzieci w m a ł o r o l n e j rodzinie c h ł o p s k i e j . Do domu często z a g l ą d a ł głód; M a r i a W n ę k w w i e k u k i l k u ­ nastu lat zmuszona b y ł a p o d j ą ć p r a c ę z a r o b k o w ą . M i m o to okres d z i e c i ń s t w a j a w i się w jej p a m i ę c i jako n a j ­ szczęśliwszy. Przede wszystkim dlatego, że żyła w ó w ­ czas w atmosferze życzliwości, kochana przez rodzi­ ców. Przekonanie o miłości najbliższych (mimo suro­ w y c h metod wychowawczych stosowanych przez ojca), zdecydowanie łagodzi wspomnienia z d z i e c i ń s t w a . Czy już wtedy choroba pozostawiła t r w a ł e ślady w jej psy­ chice, trudno dociec, bo przecież chodziła do s z k o ł y ' (szczególnie lubiła, jak dziś utrzymuje, lekcje r y s u n ­ k ó w ) , a k o l e ż a n k i p o n o ć c h ę t n i e włączały j ą do zabaw. Potem p r a c o w a ł a , najpierw przy regulacji Dunajca, a później w kuchni wojskowej. Codziennie w r a c a ł a do domu, p o m a g a ł a w gospodarstwie. Wolny od zajęć czas p o ś w i ę c a ł a p r a k t y k o m r e l i g i j n y m . Wychowana w atmosferze głębokiej religijności (szczególnie „ ś w i ę t o b l i w a " b y ł a matka), w w i e k u 16 lat złożyła śluby czystości, a wszelkiego rodzaju p r a k t y k i 5 228 kultowe j a w i ł y się jej zawsze jako n a j w a ż n i e j s z e . P i l ­ nie p r z e s t r z e g a ł a więc uczestnictwa we mszach, do­ c h o w y w a ł a wszelkich p o s t ó w , b r a ł a też udział w p i e l ­ grzymkach i odpustach, nie szczędziła p i e n i ę d z y na msze za dusze z m a r ł y c h , j a k r ó w n i e ż w intencji znajo­ mych. Uciec od c o d z i e n n o ś c i jednak nie mogła, bo n a l e ż a ł a przecież do pewnej grupy s p o ł e c z n e j , w k t ó r e j rządziły o k r e ś l o n e prawa. Z relacji M a r i i W n ę k nie w y n i k a , aby i n t e r e s o w a ł y ją j a k i e k o l w i e k sprawy wioskowe, o ile jej b e z p o ś r e d n i o nie dotyczyły. Za życia r o d z i c ó w po­ m a g a ł a jedynie w gospodarstwie, a po ich ś m i e r c i zo­ stała p r a w o w i t ą w ł a ś c i c i e l k ą 69 a r ó w g r u n t u . W jej c h ł o p s k i e j m e n t a l n o ś c i ziemia ta j a w i się jako naj­ w y ż s z a w a r t o ś ć , s t a n o w i ą c a r ó w n o c z e ś n i e o pozycji i s p o ł e c z n y m p r e s t i ż u c z ł o w i e k a . Z drugiej strony nigdy n a l e ż y c i e jej nie w y k o r z y s t y w a ł a , co z kolei w i e ś j e d ­ noznacznie negatywnie o c e n i a ł a W tej sytuacji wszel­ kiego rodzaju pomoc s ą s i e d z k a rodziła u M a r i i W n ę k obawy, iż w i e ś chce p o z b a w i ć ją p r a w do ojcowizny. Ziemia była nieustannym zarzewiem nieporozumienia, k t ó r e t r w a ł o przez wiele lat. Wieś nie r o z u m i a ł a M a r i i W n ę k , ona przecież tylko b r o n i ł a swojego słusznego prawa do rodzinnego m a j ą t k u . Praca zarobkowa oraz rozbudowane p r a k t y k i r e l i ­ gijne p o c h ł a n i a ł y w i ę k s z o ś ć jej czasu i dlatego też p r o ­ wadzeniem gospodarstwa z a j m o w a ł a się macocha, z k t ó r ą z a m i e s z k i w a ł a po ś m i e r c i ojca (matka z m a r ł a , gdy M a r i a m i a ł a 20 lat). W ostatmch latach te dwie k o b i e ­ ty z k t ó r y c h jedna b y ł a stara i n i e d o ł ę ż n a , a o d r u ­ giej, tzn. M a r i i , we w s i m ó w i o n o , że to t a k i „ m a n i j o k " (fanatyczka religijna?) żyły w w a r u n k a c h u r ą g a j ą c y c h wszelkim w y o b r a ż e n i o m , w w a l ą c y m się domu. Nic się pod t y m w z g l ę d e m nie z m i e n i ł o , gdy w 1960 r. M a r i a W n ę k po w y p a d k u w mleczarni, o s t a t n i m s w o i m miejscu pracy, p r z e s z ł a na r e n t ę i n w a l i d z k ą . Zaczęła w ó w c z a s d o r a b i a ć p o d e j m u j ą c się s p r z ą t a n i a m i e s z k a ń p r y w a t n y c h w N o w y m S ą c z u . I nie wiadomo jakby potoczyło się jej życie, gdyby na swej drodze nie s p o t k a ł a Ewy Harsdorf, a r t y s t k i m a l a r k i , k i e r u ­ j ą c e j w t y m czasie z e s p o ł e m plastycznym przy D o m u K u l t u r y Kolejarza w t y m m i e ś c i e (w n a w i ą z a n i u k o n ­ t a k t u p o m o g ł a siostra m a l a r k i , u k t ó r e j M a r i a W n ę k z n a l a z ł a zajęcie). Wraz z zezwoleniem na uczestnictwo w pracach zespołu o t r z y m a ł a r ó w n o c z e ś n i e szansę na rozpoczęcie nowego etapu w życiu. I z uzansy tej s k w a p l i w i e sko­ r z y s t a ł a , b i o r ą c nieprzerwanie u d z i a ł w pracach zes­ połu przez kolejnych 13 l a t . Nazywana przez wszyst­ k i c h „Nikiforką", bo tak p r z e d s t a w i ł a ją opiekun­ ka p o z o s t a ł y m c z ł o n k o m zespołu, szybko z y s k a ł a sobie powszechny szacunek i uznanie, C e c h o w a ł a j ą b o w i e m wielka p r a c o w i t o ś ć , dzięki k t ó r e j w stosunkowo k r ó t ­ k i m czasie zgłębiła t a j n i k i warsztatu malarskiego i w y ­ p r a c o w a ł a w ł a s n y styl malowania. J u ż w 1963 r. po raz pierwszy obrazki jej wysiano na w y s t a w ę do K r a ­ kowa, później Warszawy i tak rozpoczął się „pochód do s ł a w y " p o c z ą t k u j ą c e j m a l a r k i (często p r z e c i e ż w „ ż y c i o r y s a c h " pisze o sobie: „ M a l a r k a s ł y n n a po c a ł y m świecie"). Zaczęła m a l o w a ć stosunkowo późno, bo w w i e k u 40 lat, ale p r a c o w a ł a i n t e n s y w n i e , gdyż wiele chciała p r z e k a z a ć . B y ć m o ż e Ewie Harsdorf zawdzięczać na­ leży, iż n a k ł o n i ł a M a r i ę W n ę k do rejestrowania na ob­ razach tego, co aktualnie z a p r z ą t a ł o jej u w a g ę . Dziś Ewa Harsdorf t w i e r d z i , że nie m o g ł a w ó w c z a s p o ś w i ę ­ cać zbyt wiele czasu na długie rozmowy z M a r i ą W n ę k , k t ó r y c h ta nieustannie oczekiwała. Prawdopodobnie r ó w n i e ż pod w p ł y w e m inspiracji z z e w n ą t r z , pani M a r i a zaczęła z czasem o p a t r y w a ć swoje obrazy „życiorysa7 �m i ' ' . P r z y p u s z c z a ć n a l e ż y , iż p o c z ą t e k t y m zapisom dało z a m ó w i e n i e na c y k l o b r a z ó w m a j ą c y c h i l u s t r o w a ć jej życie. Ewa Harsdorf wspomina, iż pozostawiono M a r i i W n ę k c a ł k o w i t ą s w o b o d ę d z i a ł a n i a , ona jednak podej­ m o w a ł a się r ó w n i e ż malowania m a r t w y c h natur, a r c h i ­ t e k t u r y ; t e m a t ó w , k t ó r e były ć w i c z e n i a m i dla człon­ k ó w zespołu plastycznego. Z a c h o w a ł y się n i e k t ó r e prace z tego okresu, jednak do najlepszych należą te obrazy, na k t ó r y c h r e j e s t r o w a ł a swoje bogate p r z e ż y c i a i doz­ nania duchowe. Z r e s z t ą sama M a r i a W n ę k zdaje się z u p e ł n i e nie p a m i ę t a ć o obrazach z a w i e r a j ą c y c h niereligijne treści. M u s i a ł a szybko o nich z a p o m i n a ć , bo nie p o b u d z a ł y jej w y o b r a ź n i , nie w y w o ł y w a ł y też ż a d ­ nych głębszych w z r u s z e ń . Niezmiennie n a j w a ż n i e j s z a pozostaje dla niej nadal tematyka religijna. Nawet wtedy, gdy rejestruje k o n k r e t n e zdarzenia, na obrazie umieszcza co najmniej jeden wizerunek świętej po­ staci. Dla j e j ś w i a t o p o g l ą d u najistotniejsza jest w i a r a w bożą wszechmoc i w boskie z a a n g a ż o w a n i e we wszystkie sprawy doczesne. M a r i a W n ę k utrzymuje, iż u m i e j ę t n o ś ć malowania posiadła z w o l i boskiej, k t ó r e j jest c a ł k o w i c i e podpo­ r z ą d k o w a n a . Obcuje na codzień ze ś w i ę t y m i , k t ó r z y j ą o d w i e d z a j ą b ą d ź tylko słyszy ich głosy. S ł u c h a j ą c p o u c z e ń stara się r ó w n o c z e ś n i e z a p a m i ę t a ć ich w y g ąd, aby później móc n a m a l o w a ć ich p o r t r e t y . Niekiedy otrzymuje polecenie w y k o n a n i a obrazu nie tylko o o k r e ś l o n e j treści, ale r ó w n i e ż informowana jest w j a k i sposób w i n n a go z a k o m p o n o w a ć . O t y m w s z y s t k i m m ó w i z g ł ę b o k i m przekonaniem, t w i e r d z ą c , że malo­ wanie jest jej o b o w i ą z k i e m , a r ó w n o c z e ś n i e formą 8 I r e w a n ż u za rozliczne dowody łaski boskiej, jakie w s w y m życiu o t r z y m a ł a . Do najczęściej przez n i ą malowanych postaci na­ leży M a t k a Boska, k t ó r ą różnie przedstawia, jako K r ó ­ l o w ą Polski, Ś w i a t a , p ł a c z ą c ą k r w a w y m i ł z a m i , z Dzie­ c i ą t k i e m b ą d ź m o d l ą c y m i się a n i o ł k a m i i t p . Podobnie z r e s z t ą wiele razy m a l o w a ł a Pana Jezusa (m.in. wize­ runek jego twarzy, k t ó r y nieodmiennie t y t u ł u j e Prze­ mienienie P a ń s k i e , serce Pana Jezusa, p o s t a ć jego w otoczeniu A p o s t o ł ó w itp.). M a l o w a ł a t a k ż e postacie ś w i ę ­ tych p a t r o n ó w (np. ś w . ś w . Franciszka, M i k o ł a j a , T a ­ deusza) oraz p a p i e ż y (Jan X X I I I , P a w e ł V I ) . C h ę t n i e zawsze s p r z e d a w a ł a swoje obrazy, bo stale b r a k o w a ł o jej pieniędzy, przy czym najczęściej naby­ w a l i je kolekcjonerzy. Oni też, pozostając z n i ą w nie­ przerwanym kontakcie, b y l i zazwyczaj dostarczycielami n i e z b ę d n y c h m a t e r i a ł ó w do malowania (papieru, t e k t u ­ ry, pilśni, sklejki, rzadziej płótna) i farb (temper, olej­ nych, l a k i e r ó w itp.). J e ż e l i o d c z u w a ł a b r a k i w t y m za­ kresie w ó w c z a s listownie ich a l a r m o w a ł a , w m i ę d z y ­ czasie m a l u j ą c na t y m co w ł a s n y m sumptem zdobyła (blacha, derma, siedzenia k r z e s e ł i in.). Zazwyczaj w takich wypadkach odpowiadano na jej p r o ś b y (nierzad­ ko p r z y w o ż ą c farby zza granicy), a ona korzystając z tych m a t e r i a ł ó w często zaznaczała na obrazie dla kogo jest przeznaczony. Z d a r z a ł o się też, że z wdzięcz­ ności za pomoc i opiekę o f i a r o w y w a ł a o k r e ś l o n e j oso­ bie swoją p r a c ę : „Proszę p r z y j ą ć obraz jako prezent n a j d r o ż s z a pani Ewa Harsdorf od M a r i i W n ę k " lub na i n n y m „ M a l a r k a ludowa s ł y n n a po c a ł y m świecie ofia­ r u j ę (L. Macakowi) jako podarunek na 6 grudnia na Mikołaja dla szanownego pana jako m a ł y prezencik, �aby mie szanowny pan moci objął opieką, jak do tej pory, bo jestem bez ż a d n e g o mieszkania i w brudzie chcę zgnić". Z w i ą z a n a była z O l s z a n k ą , do k t ó r e j codziennie wieczorem p o w r a c a ł a , tak długo jak żyła macocha (zmarła ona w 1972 г.), a praktycznie do połowy lat 70, t j . do c h w i l i gdy istniał dom rodziców, aby po jego pożarze ostatecznie z e r w a ć kontakt ze w s i ą . W m i ę ­ dzyczasie osiadła na stale w N o w y m Sączu gdzie otrzy­ m a ł a swoje pierwsze mieszkanie. Po paru latach w z g l ę d n i e spokojnego i uladzonego życia rozpoczęła się jej tragedia mieszkaniowa, t r w a j ą c a nieprzerwanie do c h w i l i obecnej i nie pozostająca bez w p ł y w u na możliwości pracy t w ó r c z e j . P o c z ą t e k jej dało w y k w a t e r o w a n i e M a r i i W n ę k (w połowie lat 70) z zajmowanego przez n i ą mieszkania, k t ó r e całkowicie ją z a d a w a l a ł o . O t r z y m a ł a w ó w c z a s lokal zastępczy. Ten jednak nie z a s p a k a j a ł o c z e k i w a ń m a l a r k i , podobnie zresztą jak i kolejne mieszkania, ja­ kie na przestrzeni lat kilkakrotnie jej oferowano. W swoich zabiegach o godziwe w a r u n k i bytowania nie pozostawała osamotniona, z n a j d u j ą c s o j u s z n i k ó w po­ śród z a p r z y j a ź n i o n y c h z n i ą m i ł o ś n i k ó w jej twórczości. K a ż d o r a z o w o o d w o ł y w a ł a się w i ę c od decyzji w ł a d z , w y r a ż a j ą c przy t y m swe niezadowolenie o d n o ś n i e l o ­ kalizacji aktualnie przydzielonego lokalu, jego m e t r a ż u lub k o m f o r t u . Przede wszystkim jednalk s k a r ż y ł a sio. na n i e p o m y ś l n e u k ł a d y z n o w y m i s ą s i a d a m i czy w s p ó ł lokatorami c z y n i ą c y m i , j a k t w i e r d z i ł a , nieustanne za­ kusy na jej życie i m a j ą t e k . Szeroko z r e s z t ą o t y m w o k ó ł r o z p o w i a d a ł a i n f o r m u j ą c też listownie r ó ż n e i n ­ stytucje i osoby z nią z a p r z y j a ź n i o n e . Stale też szukała bezpiecznego dla siebie schronienia, a z n a j d o w a ł a je 230 n o c u j ą c w k o ś c i e l e , u znajomych a nawet z d a r z a ł o się, że s y p i a ł a przez pewien czas w ubikacji. O d p o w i e d ź na pytanie czy słuszne były roszczenia mieszkaniowe M a r i i W n ę k (oczywiście n i e z a l e ż n i e od tego, co na ten temat w n o s z ą dokumenty), d a j ą zdjęcia w y k o n y w a n e w zajmowanych przez n i ą lokalach. Brud, p r y m i t y w n e s p r z ę t y z b a r ł o g i e m do spania — oto naj­ częściej p o w t a r z a j ą c y się widok Z d a w a ć by się mogło, iż problem mieszkania M a r i i •Wnęk ostatecznie r o z w i ą z a n o w 1982 г., kiedy to w y ­ r o k i e m S ą d u W o j e w ó d z k i e g o w N o w y m Sączu z o s t a ł a c a ł k o w i c i e u b e z w ł a s n o w o l n i o n a , a na przydzielonym jej opiekunie s p o ł e c z n y m (został n i m sołtys z Olszanki) spoczął o b o w i ą z e k zapewnienia malarce godziwych w a ­ r u n k ó w bytowania. Decyzja ta w z b u d z i ł a jednak głę­ boki jej sprzeciw. Nie zgadza się b o w i e m z odebrania prawa dysponowania z i e m i ą i nie godzi się r ó w n i e ż na w s p ó l n e zamieszkanie ze swoim opiekunem, a już z u p e ł n i e słyszeć nie chce o projekcie umieszczenia w zakładzie z a m k n i ę t y m . Jest głęboko nieszczęśliwa, bo dodatkowo g n ę b i o n a c h o r o b ą , co pewien czas trafia do szpitala (była w n i m już t r z y k r o t n i e i aktualnie tam przebywa). Nieustannie więc m y ś l i i mówi o powrocie do „ n o r m a l n e g o " życia, n i e K r ę p o w a n e g o przez nikogo. Na wolności, choć zaniedbana i osamotniona, jest j e d ­ nak szczęśliwa, bo wolna. W szpitalu, k t ó r y daje spokój i zapewnia unormowane, bezproblemowe życie czuje się zniewolona i marzy tylko o t y m , aby j a k najszybciej z niego uciec p r o s z ą c wszystkich w o k ó ł o pomoc w za­ ł a t w i e n i u jakiegokolwiek mieszkania, byle było ono w N o w y m Sączu. W ó w c z a s też najczęściej M a r i a W n ę k r o z p a m i ę t u j e swoją przeszłość, w r a c a j ą c m y ś l a m i do czasów młodości. �I I . 5. Pan Jezus z Apostołami idzie na Górą Tabor, w y m . 70 X 100 cm; i l . 6. Matka Boska Saletyńska bawi Dzieciątko, w y m . 39,5 X 37 cm Wszystkie „ t r a g i c z n e p r z e ż y c i a " z Olszanki, jak też k r z y w d y doznane w N o w y m Sączu, s t a n o w i ą zasadni­ czy m o t y w w i e l u o b r a z ó w , jaitie n a m a l o w a ł a w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h . Trudno ocenić p r a w d z i w o ś ć f a k t ó w przez m a l a r k ę podawanych, k t ó r e wiele razy powta­ r z a j ą c , wzbogaca lub zuboża w szczegółach, przeka­ zując je z r ó ż n y m z a b a r w i e ń . e m emocjonalnym w za­ leżności od aktualnego samopoczucia. W swoich o p i ­ niach i ocenach ludzi, z k t ó r y m i los j ą z e t k n ą ł , jest najczęściej niezwykle krytyczna, surowa i w r ę c z obse­ syjnie p r z y p i s u j ą c a większości złe intencje w stosunku do siebie. P r z y c z y n ę swoicn nieszczęść w i d z i w za­ wiści, chciwości i mściwości ludzkiej. W r o g ó w znajduje zawsze w najbliższym otoczeniu. Tak więc wspomnienia o domu r o d z i n n y m to cykl o b r a z ó w m ó w i ą c y c h o t y m jak sąsiedzi niszczą zabu­ dowania: „.Rozbiórka domu w n o c n ą godzinę przy k s i ę ­ życu i w nocy my m u s i a ł y u c i e k a ć pod gołe niebo, b y ł przy rozwalaniu (wymienia nazwiska s ą s i a d ó w . . . ) . Na i n n y m obrazie pisze: „ W n ę k M a r i i z r y w a j ą ze m ś c i w o ­ ści pape z dachu k i l k a k r o t n i e i dach zrywają...". W jej przekonaniu dom rodzinny podpalili r ó w n i e ż sąsiedzi: „Ten obraz przedstawia jak ja w mieszkaniu się palę przez czary uczynione od (wymienia nazwiska s ą s i a ­ dów)...". Na d r u g i m obrazie o podobnej treści odnoto­ w a ł a : „...jak pan N a w r o c k i z kolegą r a t u j ą po oparze­ niu w mieszkaniu jak jem sie paliła...". 9 Obawy przed u t r a t ą ziemi i systematycznie czy­ n i o n y m i zakusami na jej w ł a s n o ś ć w y r a z i ł a w takich przedstawieniach jak: „... (wymienia nazwisko s ą s i a d k i ) niesie z pola Zofii W n ę k (macochy) w y r w a n ą p s z e n i c ę z korzeniami we w o r k u u k r a d z i o n ą dla kóz i prosia­ k ó w dla siebie..." lub na i n n y m „... j a k ja jestem w mieszkaniu, śpię w nocy... w niedzielę rano o b u d z i ł a m się o p i ą t e j i p a t r z ę bo mnie coś niepokoi. P a t r z ę dy­ my okropne z mych k ó p zboża, widzę przy tych k o ­ pach (wymienia nazwiska podpalaczy z s ą s i e d z t w a ) , ale dla mnie jest Pan Bóg tak litościwy, że ten o g i e ń deszcz polewał...". Żali się r ó w n i e ż na u k ł a d y z s ą s i a ­ dami: „...jak t r a k t o r na jej ojcowiźnie zabiera z .pola M a r i i W n ę k i nie pozwoli robić w polu, żeby pole jej zabrali...". Ubolewa też nad t y m , że k i l k u s ą s i a d ó w buntuje gospodarzy z innych w s i : „...aby jej w polu n i k t nie robił, żeby leżało ugorem, żeby jej zabrali to pole (wymienia n a s t ę p n i e k i l k a nazwisk...". D o d a ć na­ leży, iż malarka l ę k a j ą c się utraty ojcowizny postano­ w i ł a w p e w n y m okresie p r z e z n a c z y ć j ą pod b u d o w ę kościoła w Olszance. Zamierzenia tego nigdy jednak nie z r e a l i z o w a ł a z powodu u b e z w ł a s n o w o l n i e n i a . Po­ z o s t a ł po niej jedynie ślad w postaci obrazu, k t ó r e m u n a d a ł a t y t u ł Ołtarz w Olszance. Sporadycznym p o w r o t o m do wsi (przed p o ż a r e m domu, a po ś m i e r c i macochy), gdy j e c h a ł a n a k a r m i ć pozostawione tam koty t o w a r z y s z y ł y w i e l k i e emocje, 231 I �232 �bowiem r e j e s t r u j ą c te „ w y p r a w y " maluje takie sceny jak: . P o d r ó ż w Olszance przez pola do domu, jak m y ś ­ l i w i i milicja i wojsko strzela za m n ą . O b ł a w a na moją osobę, aby mie z a m o r d o w a ć , abym o b r a z ó w nie malo­ w a ł a , aby się c h w a ł a Boża po c a ł y m ś w i e c i e nie roz­ chodziła... jestem w strasznej o b ł a w i e jak na zające...". Na i n n y m obrazie odnotowuje: „Ten obraz przedstawia jak milicjanci, tylko w jednej osobie n a m a l o w a ł a m , ale to wszyscy, nie dopuszczają abym k a r m i ł a ptaszki, bo m u s z ą ptaszki razem ze m n ą w y z d y c h a ć , razem z k o t a m i i psami, bo j e s t e ś m y na świecie niepotrzebni...". Lecz podczas tych w y p r a w Maria W n ę k d o ś w i a d ­ czała też „ c u d o w n y c h " o b j a w i e ń i tak też je malo­ w a ł a : „ C u d o w n a droga przez pola w Olszance do k o ­ tów..." lub „...jak j e c h a ł a m do Olszanki do mych zwie­ r z ą t na spalenisko, aby i m dać jeść, to w i d z i a ł a m s t r a s z n ą j a s n o ś ć od nieba białą, i s k r z ą c ą jak ten śnieg, a (w) tej błyszczącej bieli były trzy osoby: Bóg Ojciec, Syn Boży i Duch Święty...". Później był Nowy Sącz i nowy c y k l o b r a z ó w , w k t ó r y m m a l o w a ł a tragiczne z r e g u ł y wydarzenia, z w i ą ­ zane przede w s z y s t k i m z p r o b l e m a m i mieszkaniowymi. Źle u k ł a d a j ą c e się, zapewne z r ó ż n y c h przyczyn, sto­ sunki z s ą s i a d a m i i w s p ó ł l o k a t o r a m i , Maria Wnęk zawsze i n t e r p r e t o w a ł a jednoznacznie. Maluje więc k o ­ l e j n ą p r z e p r o w a d z k ę ( „ w y r z u c a n i e z mieszkania"), a przy tej okazji okradanie j e j : „ . . . w y r y w a n i e d r z w i w mojej n i e o b e c n o ś c i (wymienia nazwiska) i wynoszenie T w mojej n i e o b e c n o ś c i na pole za dom pod sad, a w k o ń c u wszystko ukradzione (podaje listę rzeczy, aby później na obrazie s ł o w n i e oznaczyć)...". „ Ś m i e r t e l n e zastrzyki", sypanie trucizny, bicie i fizyczne n ę k a n i e — to też tematy, do któTych często powraca, podobnie, jak do przeżyć zamierzonego na niej g w a ł t u : „ T e n obraz przedstawia o b r o n ę swoją przed wrogami, swojej cnoty b r o n i ę do ostatniego (przed) dwoma krzywdzicielami mojej cnoty nienaruszonej (dalsza relacja dotyczy p r z y ­ czyn i przebiegu zajścia)". Z opresji tej w y s z ł a jednak o b r o n n ą r ę k ą i w p o d z i ę c e maluje obraz jak: „ M a t k a Boża ratuje M a r i ę W n ę k przed n i e s z c z ę ś c i e m odebra­ nia cnoty". Prócz tych tragicznych z d a r z e ń były w życiu M a r i i W n ę k r ó w n i e ż momenty radosne, a n a l e ż a ł y do nich m.in. odwiedziny w instytucjach k u l t u r a l n y c h , g ł ó w n i e z okazji wystaw. Tematem dla jednego z p r z e d s t a w i e ń było пр.: „ P o w i t a n i e M a r i i W n ę k i wprowadzenie M a r i i W n ę k przez pana D y r e k t o r a który m i ę trzyma za r ę k ę i drugi pan K i e r o w n i k m i ę trzyma za d r u g ą r ę k ę i tak m i ę panowie w p r o w a d z a j ą na salę... i p r z e d s t a w i a j ą m i ę na sali wszystkim gościom., jako m a l a r k ę nowo­ s ą d e c k ą , k t ó r e j obrazy chodziły za granicą..." (było to przyjęcie autorki w K D K „Pod B a r a n a m i " w K r a k o w i e z okazji wystawy). Na i n n y m obrazie komponuje r ó w ­ n o c z e ś n i e dwie sceny: „Gościna w K r a k o w i e z p a ń ­ stwem derektorstwem przy stole w czasie wystawy M a r i i W n ę k " oraz „ P r z e d s t a w i e n i e M a r i i W n ę k p u ­ bliczności na sali w K r a k o w i e " . �I I . 10. Do słupa przywiązany Pan Jezus w środku 70 X 49,5 cm, 1976 r. Na t r w a ł e do jej w s p o m i i i e ń w p i s a ł y się t a k ż e nie­ k t ó r e w i z y t y s k ł a d a n e znajomym np. z okazji i m i e n i n : „ M a r i a W n ę k usadzona w g o ś c i n n y m pokoju przez ks. proboszcza N i t k ę na plebanii w Paszynie z w i e l k i m szacunkiem wprowadzona...". Jest jeszcze jeden temat, do k t ó r e g o malarka po­ wraca nie tylko w rozmowie, przy k a ż d e j n a d a r z a j ą c e j się okazji, ale r ó w n i e ż z a r e j e s t r o w a ł a go na w i e l u j u ż obrazach. Był to p a r a l i ż , o k t ó r y m mówi, too brak na to dowodu, że p r z y k u ł ją do łóżka na k i l k a miesięcy: Trzy miesiące sparaliżowana — oto t y t u ł jednego spoś­ ród nich. Z p r z y p a d ł o ś c i ą tą w i ą ż e cudowne uzdrowie­ nie „...z ciężkiego trzech miesięcznego s p a r a l i ż u wogóle niewyleczonego... było to 9 sierpnia 1924 r. ..." i dalej snuje h i s t o r i ę cudownego ozdrowienia, co umożliwiło jej pójście od razu ('miała wtedy dwa lata!) z k o m p a n i ą na K a l w a r i ę . Nie z a p o m n i a ł a r ó w n i e ż o wvpadkach przy pracy, m.in. gdy b y ł a zatrudniona przy regulacji Dunajca czy 234 piwnicy stojący, wym. w mleczarni; po ostatnim zresztą p r z e s z ł a na r e n t ę . M a l u j ą c scenę w szpitalu pisze: „ J e s t to sala operacyj­ na, na jednej części operuje lekarz pewnego mężczyznę, a na reszty sali jestem j a z bardzo dużo lek(arzami?)" — informacja n i e d o k o ń c z o n a . W c y k l u „ ż y c i o r y s ó w " mieszczą się t a k ż e obrazy-wspomnienia z u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h , procesji, p i e l ­ grzymek w k t ó r y c h b r a ł a udział. M a r i a W n ę k maluje obrazy statyczne, na k t ó r y c h o ś r o d k o w o umieszczone postacie w y p e ł n i a j ą znaczne partie t ł a wzbogaconego rozbudowanym ornamentem r o ś l i n n y m . W p o c z ą t k o w y m okresie t w ó r c z o ś c i ten w ł a ś ­ nie sposób przedstawiania nie b y ł przypadkowy, bo przecież tak malowane obrazy zdobiły ściany jej r o d z i n ­ nego domu i mieszkania s ą s i a d ó w . Zapewne inspiracje p ł y n ą c e z z e w n ą t r z , j a k też systematyczne doskonale­ nie warsztatu malarskiego s p r a w i ł y , iż z czasem pojawił się nowy sposób ujęcia temaui, a mianowicie lokowanie �I I . 11. Podziękowanie Panu Bogu za cudowną przeprowadzkę 41 X 29,5 cm, 1974 r. na jednym obrazie k i l k u scen d o k u m e n t u j ą c y c h relacje m a l a r k i , b ą d ź rozbudowane, p e ł n e d y n a m i k i i ekspre­ sji sceny zbiorowe (np. M ę k a P a ń s k a , manifestacje i pochody 1-Majowe). Dla M a r i i W n ę k n a j w a ż n i e j s z y m elementem k a ż ­ dego obrazu, n i e z a l e ż n i e od jego treści, są postacie, a maluje je p ł a s k o w y d o b y w a j ą c z tła ciemnym, pogru­ b i o n y m k o n t u r e m . Postacie p e ł n i ą c e n a j w a ż n i e j s z ą w danym obrazie rolę są w i ę k s z e niż p o z o s t a ł e . Wszystkie są zazwyczaj nieruchome, p e ł n e godności, hieratyczne, umieszczone frontalnie, z w y r a ź n y m zaznaczeniem r y ­ sów twarzy ( i l . 11). Szczególnie przy t y m starannie opracowuje oczy, k t ó r e k s z t a ł t e m i wyrazem p r z y w o ­ dzą na m y ś l malarstwo ikonowe. Stara się przy t y m być konsekwentna w realistycznym t r a k t o w a n i u po­ staci, a wszystkie w t y m względzie o d s t ę p s t w a , defor­ macje, schematyzm ujęć są najczęściej niezamierzone, a powodowano zapewne z m i e n n o ś c i ą samopoczucia ma­ larki. księdza, wym. D u ż e znaczenie dla ekspresji o b r a z ó w ma kolor, k t ó r y malarka t r a k t u j e umownie. K o l o r e m nie tylko dodatkowo modeluje k a ż d ą f o r m ę , ale też często r ó ż ­ nicuje przestrzenie tła, a w kompozycjach o złożonych t r e ś c i a c h — poszczególne sceny przedstawieniowe. U ż y ­ wa ciepłej gamy barw o przewadze b r ą z ó w , żółci, czer­ w i e n i urozmaiconych bielą, c z e r n i ą , zielenią, b ł ę k i t e m . R o z k ł a d a je przy t y m p ł a s k o i w y r a ź n i e odgranicza od siebie. Konsekwentnie też stosuje p r z y j ę t ą przez siebie s y m b o l i k ę k o l o r ó w . Jasnymi, r o z b i e l o n y m i znaczy boskość, d o b r o ć i n i e w i n n o ś ć , zielonymi miłość, zaś k o ­ lorem czerwonym cierpienie i d r a m a t y c z n o ś ć sytuacji. Zdarza się też, że maluje r ó ż n e tematy, u ż y w a podob­ nych z e s t a w ó w b a r w z w y r a ź n ą p r z e w a g ą jednego lub d w u o k r e ś l o n y c h , co powoduje, iż pewne obrazy t w o r z ą grupy kolorystyczne. Ta spokojna i w s w y m wyrazie pogodna kolorystyka, przy swobodzie w u j m o w a n i u treści, sprawia, żc obrazy M a n i W n ę k p o s i a d a j ą r ó w ­ nież walor dekoracyjny. 235 �И. 12. Przemienienie Pańskie, Maria W n ę k w y p r a c o w a ł a pewien o k r e ś l o n y ka­ non w y r a ż a n i a swych p r z e m y ś l e ń stosując jeden sposób przedstawiania zdarzenia, postaci, malowania twarzy, komponowania przestrzeni. Wzorzec, j a k i przyjęła, k s z t a ł t o w a ł się przez lata, a to co u z n a ł a za najlepsze s t a w a ł o się dla niej r e g u ł ą . Zapewne nigdy nie za­ braknie jej t e m a t ó w do malowania, k t ó r e bierze z co­ dziennego życia. Maluje też nieustannie i jak twierdzi, nie w y o b r a ż a sobie życia bez tego zajęcia. S w o i m i ob­ razami wraz z „ ż y c i o r y s a m i " dostatecznie określiła już w ł a s n ą twórczość, a sposób w j a k i nas o t y m informuje stawia M a r i ę W n ę k w rzędzie tak uznanych już i n d y ­ w i d u a l n o ś c i jak N i k i f o r , M a r i a Wisznios czy K a t a r z y n a G a w ł o w a . Malowanie pozwala jej na w y r a ż e n i e boga­ tych, trudnych przeżyć, l ę k ó w , u n i e s i e ń religijnych. W l i p c u 1983 r. z o s t a ł a o t w a r t a w Muzeum Etno­ graficznym w K r a k o w i e wystawa p o ś w i ę c o n a t w ó r ­ czości M a r i i W n ę k . W w y d a n y m z tej okazji katalogu opisano życic i t w ó r c z o ś ć m a l a r k i , zamieszczono zdjęcia z a r ó w n o o b r a z ó w , jak i jej samej w r ó ż n y c h momen­ tach życia. 236 w y m . 102 X 55 cm Autorom tego całościowego przedsięwzięcia, t j . ka­ talogu i w y s t a w y , p r z y ś w i e c a ł o generalne założenie nadania jednorodnego charakteru t y m d w u m rodzajom wypowiedzi. W w y p a d k u M a r i i W n ę k zdarzenia życio­ we i p r z e ż y c i a duchowe p o z o s t a j ą niezmiennie moto­ rem twórczości. W m y ś l tego założenia opracowany został katalog i w podobnie czytelny sposób opraco­ wana została koncepcja w y s t a w y . M a t e r i a ł ekspozycyjny umieszczono w d w ó c h sa­ lach, a każdej z n i c h nadano o d r ę b n y charakter. W pierwszej „ o p o w i e d z i a n o " o życiu M a r i i W n ę k w y k o ­ r z y s t u j ą c do tego zdjęcia z r ó ż n y c h o k r e s ó w jej życia. Opracowane w formie 23 f o t o g r a m ó w s t a n o w i ł y jak gdyby k r ó t k i r e p o r t a ż fotograficzny o malarce », k t ó r y wzbogacony został kilkunastoma obrazami r e j e s t r u j ą ­ cymi zdarzenia, j a k i c h na przeslrzeni lat d o ś w i a d c z a ł a . Fotogramy zestawiono w k i l k a grup b i o r ą c pod u w a g ę miejsca, w j a k i c h Maria W n ę k p r z e b y w a ł a w r ó ż n y c h okresach (Olszanka, Nowy Sącz, szpital w K r a k o w i e ) . Sytuacje te w i ą ż ą w całość zdjęcia wykonane w szpita­ lu, w k t ó r y m k i l k a k r o t n i e była leczona. 10 �U. 13. Redaktor „Polskiej Sztuki Ludowej", I s t o t n ą s p r a w ą b y ł a r ó w n i e ż oprawa plastyczna w y ­ stawy, w k t ó r e j j a k założono w i n n a b y ć czytelna oso­ b o w o ś ć t w ó r c z a m a l a r k i . P o n i e w a ż M a r i a W n ę k nie tylko maluje obrazy, ale t a k ż e je opisuje, a pisanie to jest nie mniej w a ż n e n i ż samo malowanie, bo znacz­ nie więcej pragnie p r z e k a z a ć niż w y r a z i ć może p ę d z l e m , dlatego też wszystkie d r u k i t o w a r z y s z ą c e wystawie, a mianowicie plakat, zaproszenie, o k ł a d k a katalogu za­ w i e r a ł y fragmenty jej „życiorysu". Podobny zamysł t o w a r z y s z y ł samej ekspozycji ukazanej na tle t e k s t ó w pisanych przez M a r i ę W n ę k . W sali „ r e p o r t a ż o w e j " , poza ś c i a n a m i w y t a p e t o w a n y m i „ ż y c i o r y s a m i " , w do­ d a t k o w y sposób p o d k r e ś l o n o istotę opisu w twórczości m a l a r k i , u m i e s z c z a j ą c dodatkowo k i l k a f o t o g r a m ó w na s p ł y w a j ą c y c h od sufitu szarfach p o k r y t y c h opisem. W sali drugiej obrazy zawieszone na ś c i a n a c h w y tapetowanych „ ż y c i o r y s a m i " , m i a ł y nieustannie p r z y ­ p o m i n a ć w i d z o w i j a k w a ż n y iest z w i ą z e k tego co M a r i a W n ę k maluje z jej przekonaniami r e l i g i j n y m i . Ponie­ waż tekstem pisanym na rewersach o b r a z ó w malarka nadaje r ó ż n e formy, przeto na jednej ze ścian poka­ w y m . 30 X 20 cm, 1974 т. zano k i l k a o b r a z ó w od strony r e w e r s ó w . Pisane na ca­ łej szerokości b ą d ź długości obrazu, niekiedy zakompo­ nowane w kolumnach i dodatkowo obrysowane piono­ w y m i kreskami teksty s t a n o w i ł y r ó w n i e ż swego rodzaju kompozycje. Wszystkie obrazy umieszczono za szkłem, a k i l k a ­ n a ś c i e spośród nich zawieszono w przestrzeni, d a j ą c t y m samym możliwość r ó w n o c z e s n e g o o g l ą d a n i a i od­ czytywania „życiorysów". O k o n i e c z n o ś c i takiego w ł a ś ­ nie sposobu eksponowania prac wspomina sama ma­ l a r k a w j e d n y m ze swoich z a p i s ó w : „Wsadzić m i ę d z y szyby, aby z jednej strony czytać, a z drugiej o g l ą d a ć " . Zapewne r ó ż n e b y ł y refleksje z w i e d z a j ą c y c h k r a ­ k o w s k ą w y s t a w ę , ale jednego m o g l i ś m y b y ć p e w n i — że chwila zadumy nad losem samotnego i opuszczonego przez wszystkich człowieka t o w a r z y s z y ć będzie k a ż d e ­ mu k t o o b e j r z a ł tę e k s p o z y c j ę . PRZYPISY Obrazy M a r i i W n ę k są w posiadaniu przede wszystkim trzech k o l e k c j o n e r ó w : B. Nawrockiego (ok. 180 prac) i L . Z i m m e r e r a (ponad 60) z Warszawy oraz 1 23T I �238 �I I . 16. Pochód 1 Majowy z muzykantami, L . Macaka (23 prace) z K r a k o w a . Od k i l k u do k i l k u ­ nastu jej o b r a z ó w stanowi w ł a s n o ś ć : Specjalistycznego Psychiatrycznego Z e s p o ł u Opieki Zdrowotnej w K r a k o w i e - K o b i e r z y n i e , gdzie b y ł a 4-krotnie leczona; Domu K u l t u r y Kolejarza w N o w y m Sączu, z k t ó r y m przez wiele lat w s p ó ł p r a c o w a ł a oraz Plebanii kościoła r z y m ­ sko-katolickiego w Paszynie (woj. n o w o s ą d e c k i e ) , gdzie gromadzone są od lat w y t w o r y sztuki ludowej. N i e ­ liczne obrazy M a r i i W n ę k w z b o g a c i ł y też m.in. zbiory prywatne M . Surego, A . Stroriskiej i dr Loevensteina. Niezaprzeczalnym dowodem na to, iż obrazy M a r i i W n ę k znalazły się poza granicami k r a j u , jest list, j a k i n a d s z e d ł ze Szwecji do Muzeum O k r ę g o w e g o w No­ w y m Sączu od A . A l t m e j d a z L u n d . P r o s i ł on o na­ d e s ł a n i e noty biograficznej m a l a r k i , bowiem, j a k i n ­ formuje, posiada z n a c z n ą ilość o b r a z ó w jej autorstwa i zamierza w n a j b l i ż s z y m czasie p r z y g o t o w a ć w y s t a w ę . Szczegółowej informacji o wystawach, na jakich eksponowane były obrazy M a r i i W n ę k dostarcza ka­ talog: Maria Wnęk, czlon,ek zespołu plastyCiznegj DKK, Malarstwo. D o m K u l t u r y Kolejarza w N o w y m Sączu, 1976 wydany z okazji i n d y w i d u a l n e j wystawy m a l a r k i . Wielokrotnie obrazy j.e j eksponowane były z a r ó w n o w k r a j u (m.in, w K r a k o w i e , N o w y m Sączu, Rzeszowie, 2 w y m . 100 X 70 cm Szczecinie, Warszawie, W r o c ł a w i u ) , jak i poza g r a n i ­ cami (Berlin, Monachium, P a r y ż , Zagrzeb). O uczestnictwie M a r i i W n ę k w konkursach i w y ­ stawach zob. „Pol. Szt. L u d . " (Kronika) z lat 1970, 1973, 1974 i 1976. A. Jackowski, Obrazy na płótnie i papierze. Współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza, „Pol. Szt. Lud.", R. X X X I , 1977 nr 4, s. 209; t e n ż e , Miejsce i rola plastyki amatorskiej w naszej kulturze współ­ czesnej (w:) Plastyka nieprofesjonalna pod red. A. Jac­ kowskiego, Warszawa 1980, s. 51; M . R a i ń s k a , I Bien­ nale współczesnej twórczości ludowej województwa no­ wosądeckiego. Katalog konsursu i wystawy, Nowy Sącz 1981, s. 29; A . S t r o ń s k a , Tyle szczęścia dla szewców, Warszawa 1981, s. 156—183; w z m i a n k i o malarstwie M a r i i W n ę k znaleźć m o ż n a r ó w n i e ż w „ P o l i t y c e " (1970), „ M a g a z y n i e P o l s k i m " (1970) oraz w „Gazecie K r a k o w ­ skiej" (1982). Ostatnim, w m i a r ę p e ł n y m opracowaniem jest katalog E. K r a s i ń s k a , Malarstwo Marii Wnęk, K r a k ó w 1983, k t ó r y w y d a n y został z okazji otwarcia wystawy w M u z e u m Etnograficznym w K r a k o w i e . Maria W n ę k wspomina iż m i a ł a 7-ro r o d z e ń s t w a , ale p r z e ż y ł a tylko ona. Sąsiedzi z Olszanki nie p o t r a f i ą p o w i e d z i e ć ile było dzieci w tej rodzinie: „Rodziły się, 3 4 5 239 �I I . 17. Maria W n ę k przed swym domem rodzinnym w Olszance; i l . 18. M a r i a u m i e r a ł y , kto by tam w i e d z i a ł " i w przewadze t a k i m twierdzeniem k w i t u j ą k a ż d e pytanie. M a r i a W n ę k u k o ń c z y ł a w Olszance 4 klasy szkoły powszechnej, a u z u p e ł n i ł a w y k s z t a ł c e n i e podstawowe w szkole specjalnej dla d o r o s ł y c h w N o w y m S ą c z u w 1969 r. Odeszła z zespołu plastycznego z c h w i l ą rezyg­ nacji E. Harsdorf z kierowania pracami grupy, co zbieg­ ło się z r ó w n o c z e s n y m remontem D K K w N o w y m S ą ­ czu. P ó ź n i e j przez pewien czas „zachodziła" m a l o w a ć do Redakcji ,,Za i Przeciw". 6 7 Fot. J. Wnęk 5 Niestety, nie d o t a r ł a m do d w ó c h a l b u m ó w prze­ kazanych w t y m celu M a r i i W n ę k przez L . Zimmerera, ale w jego p r y w a t n e j korespondencji z m a l a r k ą znaj­ dujemy potwierdzenie, iż podjęła się ona tego zadania. Wszystkie przytoczone fragmenty „życiorysów" podaję w d o s ł o w n y m brzmieniu, z m i e n i a j ą c jedynie i n ­ t e r p u n k c j ę i o r t o g r a f i ę , aby uczynić teksty w pełni zrozumiałymi. A u t o r e m p r o j e k t u ekspozycji wystawy, plakatu, zaproszenia i opracowania graficznego katalogu b y ł Janusz Trzebiatowski. 9 1(1 Kubiena, il. 3—8, 12, 14, 15, 16; B. Nawrocki! il. 2, 17, 18; J . Swiderski, 1, 9- •11, 13 Ob.razy zi zbiorów B.Nawrockiego, il. 4—8, 16, 16 i L Zimmerera, il. 3, 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9404ac5fbeafa3fbe8d1d7cb97c2f0e7.pdf ea7bb63b4327d702c5b743a69110d4c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3378 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3166 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.259-262 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S 9 Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Stanisław Węglarz — FATHERS FROM DESERT. H E R M I T S — F O L K S A I N T S THE Christian anchoretism is a v a r i a t i o n of hermetic life, itself a phenomenon k n o w n in numerous religions. I n three essays of w h i c h two are published by the Polska Sztuka L u d o w a , the author presents C h r i s t i a n anchoretism w i t h its sociological and c u l t u r a l condi­ tioning against a wide historical background. The first essay entitled Pothers from the Desert describes the o r i g i n of hermetic life i n the f i r s t cen­ turies of C h r i s t i a n i t y . W ę g l a r z sees the phenomenon as a n a t u r a l consequence of certain life conditions. I t is the ideology of hermetic life the author i n ­ terprets as an attempt to reproduce and anticipate the Paradise perceived as a happy existence of the sinless M a n i n the state of a complete h a r m o n y w i t h nature. The m y t h of hermetic life understood i n that way precisely determines the conditions of the hermit's life. I t is based on absolute asceticism and, w h a t is more, it was an exactly defined sui generis r i t u a l the f o l ­ l o w i n g of which was to secure salvation. The postulate to live close to nature f o r m u l a t e d certain requirements as for the hermit's food, clothes and behaviour. The place of hermitage, i n t u r n , was to be w i t h i n symbolic space. The h e r m i t used to choose a m o u n t a i n or a cave w i t h a spring or tree i n the neighbourhood, comforting h i m w i t h some shade and nourishement. The character of the hermitage is that of the bor­ der and meditation, w h i c h makes the hermit's contact w i t h God easier. On the other hand, i t does n o t only expose h i m to the attacks of e v i l powers b u t also gives h i m a p a r t i c u l a r a b i l i t y of w o r k i n g marvels. H e r m i t s are the people who searching the t r u t h t h r o u g h ne­ gating culture have decided on r e m a i n i n g on the mar­ gin of social life. Generally they are highly respected. The second essay Hermits — Folk saints treats on the functioning of hermits i n medieval Europe and their role in the society. The author is p a r t i c u l a r l y i n ­ terested i n the historic position of hermits on the t e r r i t o r y of Poland where their role i n christianization of the country folk was of extreme significance. A n d it was the legends of St. A n d r e w - S w i e r a d , St. Just, St. Urban, St. Benedict and the blessed John of Dukla, that were utilized to reveal the structures of m y t h i c a l t h i n k i n g , itself a base of folk religiousness. Moreover, the author also applied the results of the examinations he had carried out i n the country side. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w l c z — SYMBOLIC AND C U L T U R A L ASPECTS OF T H E E A S T E R N M O N A S T I ,CISM (SACRUM A N D P R O F A N U M I N M O N A S T I C A N D T R A D I T I O N A L CULTURES) When discussing the updated interpretations of monasticism as such and ascetic life presented by sociology of religion (J. Wach), sociology of culture (Max Weber) and history and studies on religion, the author pays his attention to monasticism viewed first of a l l as the c u l t u r a l phenomenon. The anthropologist of cul­ ture sees as essential in the o i i g i n a l forms of monasti­ cism an attempt to escape f r o m culture, f r o m the out­ side w o r l d , an attempt to f o r m a counter-culture. The author analyses the models of monastic culture and its relations w i t h the t r a d i t i o n a l c u l t u r e , the folk one. .Further on, he proceeds to ihe sphere of symbols re­ presenting space and time, as w e l l as to the concep­ tions of the w o r l d division into the sacrum and profanum. A l l the more, he presents not only the gene­ tically and historically observed connections between monasticism and peasant culture (in C h r i s t i a n i t y the original monastic movement was formed largely by Coptic peasants i n Egypt and this folk character of monasticism has survived in the East Church) but also a deep s t r u c t u r a l interdependan.ee between monastic culture and t r a d i t i o n a l one. "This correlation consists not only i n diffusing s t r u c t u r a l elements beyond their o r i g i n a l sphere ... but i t exists through negation and gives rise to structures the forms of w h i c h are i n a way a response, remedy, improvement or even reproach". Benedyktowicz concentrates his a t t e n t i o n on the s y m ­ bolism of space (uninhabited bare desert, grotto, cave, out by monastic c u l t u r e i n the respect of symbolism of the centre, he found the grounds for w h i c h i n the analysis of the "symbolism of the centre" elaborated by Mircea E'nade. for t r a d i t i o n a l culture. The author discusses, for example, the thanatic m o t i f i n the sym­ bolism of space (uninhabited bare desert, grotto, cave, d r i e d w e l l , underground cell) p o i n t i n g out to the con­ t r a d i c t i o n of values a t t r i b u t e d to space by monastic and t r a d i t i o n a l cultures. When analyzing the antynomy of monastic symbolism the author emphasizes the a m ­ bivalent evaluation of space (desert, grotto become the centre of the l i f e - g i v i n g sphere of paradise), w h i c h leads h i m to oppose J u r i j Lotman's conclusions (dealing w i t h a peculiar phenomenon of "geographic ethics") and his schematic presentation of geographic-space evaluation i n mediaeval Old Russian texts. K r z y s z t o f K u b i a k — T H E D A Y OF T H E HEAD'S ( N A T I V I T Y . A C O N T R I B U T I O N TO T H E STUDIES O N ST. JOHN'S FEASTS I t was due to the calendar of C h r i s t i a n feasts that imany of the days devoted to St. John the Baptist have been obliterated. The Orthodox and Catholic Church traditions preserved the feasts of the N a t i v i t y of St. John, B a p t i s m of C h r i s t i n the Jordan and beheading of the prophet. The Catholic Church celebrates only the day of St. John''s N a t i v i t y There have been f o r ­ gotten the feasts of the Conception and "the t h i r d finding of the Prophet's head". F o l k culture celebrates only two of the events, i.e. the Baptism i n the Jordan and decapitation. Many a time the 24th of June, the day of St. John's N a t i v i t y , is referred to as the date of these events. Thanks to the process of reduction of numerous feasts into the one the elements characteristic for v a ­ rious feasts have been brought together. The common conviction that the 24th of June is celebrated i n re­ membrance of the B a p t i s m i n the Jordan reveals itself i n beliefs and rites connected w i t h water (St. John's floating wreaths). The i n c o r p o r a t i o n of the ideas related to the other feasts, i.e. beheading of the Prophet and f i n d i n g of the head manifests itself i n a number of beliefs and ma­ gical rites t a k i n g place on tne 24th of June and con­ nected w i t h the head. F r o m among interesting aspects of that process, one may ennumerate a r i t e of c u t t i n g a parasol mushroom i n remembrance of St. John's decapitation celebrated i n the Kaszuby region. Certain works on headed plants are generally to be undertaken on that day, w h i c h has to da w i t h the conviction of the creative power of St. John. Moreover, treatments against headaches are undertaken. The list of the orders related to the " r i t e " w i t h the head may be enlarged by the injuction not to perform any actions that could couse a headache. On that very day one also finds the so-called "St. John's heads" that are supposed to b r i n g luck. The belief i n the creative power of St. John (bind­ ing plants' heads up, creation of healthy human heads) logically relates to the symbolicism of the N a t i v i t y . Therefore, due to the "absorbing" traits of that feast one is credited to call i t the "day of the N a t i v i t y of St. John's Head". 259 �Hanna S z e w c z v k o w n a — ON SOME T E X T S F R O M THE SCHOOL-YOUTH SUB-CULTURE The article analyses some of the texts f u n c t i o n i n g in the school m i l i e u . I t profits f r o m the note-books from the years 1978—82, that were kept by girls of the age f r o m 15 to 19. The copy books comprise majo­ r i t y of texts essential for the school-youth sub-culture. They are usually divided into the f o l l o w i n g parts: "stories", " f o r t u n e - t e l l i n g " , "text patterns for diaries and photographs", communication signs (they are most frequently descriptions of iconic ones), patterns of cor­ respondence and obscene elements. Such copy-book as w e l l as the texts that can be potentially included i n i t are of an extremely high semiotic value. The authoress is interested not only i n the texts themselves but also i n their d i s t r i b u t i o n and copying as w e l l as i n a l l the mechanisms of their functioning. I t is not the question of the text from but rather of the determinants of " t e x t - m a k i n g " and semiotic me­ chanism of the school-youth sub-culture is carried out I n v i e w of that, the research into the semiotic me­ chanism of the school-youth sub-culture is carried out long two lines: On one hand we are looking for the sources of not only the texts but also of patterns of behaviour and ways of t h i n k i n g , that would enable us to interpret certain models of bahaviour as a k i n d of i n i t i a t i o n r i t e . O n the other hand, i n t u r n , i t is a synchronic analysis thanks to w h i c h we are able to place the school-youth -sub-culture against other similar sub-cultures. The authoress presented the texts the c o m m u n i ­ cations of w h i c h requires more than one code, whereas the way of communication of such texts exceedingly differs f r o m the accepted and k n o w n models. M a r i a W o ż n i a k o w a — FOLK ARTISTS I N THE L I G H T OF T H E I R O W N D I A R I E S Diaries of folk artists comprise quite a l o t of v a ­ luable source materials and data that many a time can be used i n e x a m i n i n g such problems as history of particular branches of folk c r e a t i v i t y i n the home region of a diarist, technique and creative precesses or the range of products i n different periods. The purpose of the present article is to consider the personality of the artist himself as w e l l as the character of his contacts w i t h both his o w n and outside milieus. I n his o w n m i l i e u the folk a r t i s t is approved of only i n the case when his works are connected w i t h local traditions and "consumed" by the above m i l i e u . I n d i v i d u a l artists whose a c t i v i t y only scarcely follows local t r a d i t i o n are accepted at the very m o m e n t their works produce some f i n a n c i a l and prestige effects outside their o w n m i l i e u . However, i t does not mean a f u l l acceptance of their works by the country-folk for works executed for the outside m i l i e u largely depart f r o m the taste and predilections of both the village and the artist himself. The image of folk c r e a t i v i t y , that has been formed in the consciousness of t o w n receivers as w e l l as of the members of competition and qualification juries, belongs to the past stage of the country culture. This is but a historically closed and "museum" stage. Some elements of the promoted „folk style" did not emerge, even i n the past, i n isolation f r o m the impact of other milieus. On the contrary, some kinds of craftsmanship were inspired by animators of handicraft schools (e.g. M a k ó w w h i t e embroidery or " G o l i n lace"). Harmonious cooperation between the folk artist on one side, and professional artist and etnographer on the other is necessary to give country c r e a t i v i t y a new artistic shape. Irena B u k o w s k a-F 1 o r e ń s к a — EUGENIUSZ B Ą K , A P A I N T E R A N D SCULPTOR F R O M SZOPIE­ NICE Eugeniusz B ą k (1912—1969) was a son of the Silesian miner. He spent the whole of his life i n the landscape typical for industrial area, where he earned 260 his l i v i n g as a musician or w o r k e r . A n d i t is just the very landscape and its inhabitants that constitute the subject of his varied artistic a c t i v i t y . When 20 lie executed his first works, that is C h r i s t ­ mas cribs. I t is quite difficult to consider unanimously his works "amateur" or " f o l k " . However, some f o r m a l features of his sculptures, paintings and painting-sculp­ tures refer to folk stylistics. A? for the subject-matter his works are but a peculiar scrutiny of everyday life and labour of miners. The artist followed various p a i n t i n g and sculpture techniques and irrespective of the applied means (clay, wood, cool, fire-clay, metal, leather, etc.) he remained a chronicler of the miner's life. Eugeniusz B ą k handed over the best of his w o r k s to the Museum i n Zabrze. Ewa Krasińska — MARIA WNĘK M a r i a W n ę k , a painter actually d w e l l i n g i n Nowy Sącz (born in the village of Olszanka where she spent about 40 years) belongs to the group of artists most frequently referred to as "others". I t was the c u l t u r a l m i l i e u i n the broad meaning of the t e r m and psychical predispositions of M a r i a W n ę k (states of fear, h a l l u cianations, illusions) that played most sigaificant role i n shaping the painter's personality so visible i n her works. She derives her subjects cither f r o m her personal and s p i r i t u a l experiences, rasulting f r o m fervent r e l i ­ giousness, or f r o m her everyday life the problems of w h i c h sometimes seem to surpass her. The paintings by W n ę k register events of her life, interpreted i n her o w n , peculiar w a y . For several years already on the back of her paintings there have been appearing commentaries w h i c h are not only meant to e x p l a i n the subject of the p a i n t i n g , b u t also i n the f o r m of moralities to tell the t r u t h of h u m a n life. I t is precisely these so-called „ b i o g r a p h i e s " that distinguish M a r i a W n ę k f r o m other s i m i l a r artists. Her works have been exhibited on a number of Polish and foreign expositions. I n July 1983 the Ethno­ graphic Museum i n K r a k ó w presented her best w o r k s on the show "The P a i n t i n g of M a r i a W n ę k " . D a n u t a S z u t k o w s k a — THE BEGINNING AND T H E END OF C I E R N I A K ' S W O R L D A s a w m i l l w o r k e r , S t a n i s ł a w Cierniak (1924—1981), was also a sculptor. He started to carve by accidient, at the age of 45, w h e n he got interested i n his son's attempts. His works gave rise to contradictory opinions of experts; they were either praised or rejected by competition juries. He had not been accepted by his own m i l i e u t i l l he became popular. He carved figures f r o m ancient legends, as w e l l as those f r o m his closest environment. He w o r k e d out his o w n i n d i v i d u a l style. "The sense of form, economy of means and sensuality made up his o w n style, so distinct f r o m the common characteristics i n that sphere of c r e a t i v i t y . He did not follow t r a d i t i o n because he did not k n o w i t ; he had not any skills, either. He owed e v e r y t h i n g to himself. A n d what he did was spontaneous and genuine. His sculptures have a great impact like e v e r y t h i n g that is simple and authentic. Andrzej Lewandowski — KITCHEN RUGS K i t c h e n rugs are embroided, sewn or painted pic­ tures on linen after p r i n t e d or copied designs. They have been k n o w n since the end of the 19th century, at first i n t o w n interiors. Later on they w e r e adopted i n the country to fade away nowadays. Rug motifs are l i m i t e d to some dozen patterns. They present either scenes (moral examples) like a h o u ­ sewife i n a clean and tidy k i t c h e n or "picturesque" views, flowers and fruits. Almost a l l of them bear the inscription of a d i c t u m character. Being a decoration the r u g is also a k i n d of a v i s i t i n g card. I t evidences the housewife's t h r i f t and tideness and determines the affiliation to a certain social group. �РЕЗЮМЕ С т а н и с л а в В е н г л я ж —ОТЦЫ ПУСТЫНИ. ПУС­ ТЫННИКИ - НАРОДНЫЕ СВЯТЫЕ Христианское отшельничество является одним и з в и д о в п у с т ы н н о ж и т е л ь с т в а , известного в р а з л и ч н ы х р е л и г и я х . В т р е х эссе, и з к о т о р ы х д в а (одно) п у б л и ­ куются нами, автор отображает явление христианско­ го о т ш е л ь н и ч е с т в а н а ш и р о к о м и с т о р и ч е с к о м ф о н е , о т м е ч а я его с о ц и о л о г и ч е с к у ю и к у л ь т у р н у ю о б у с л о в ­ ленность. В п е р в о м эссе — „ О т ц ы п у с т ы н и " — о т о б р а ж а е т ­ ся г е н е з и с о т ш е л ь н и ч е с т в а в п е р в ы х в е к а х х р и с т и а н ­ ства и это я в л е н и е р а с с м а т р и в а е т с я к а к естественное следствие определенных условий ж и з н и . Автор комментирует идеологию отшельничества к а к попытку воспроизведения и предвосхищения Р а я , воспринимаемого к а к счастливое бытие безгрешного человека в полной гармонии с природой. Мир так понимаемого о т ш е л ь н и ч е с т в а точно о п р е д е л я е т у с л о ­ в и я ж и з н и о т ш е л ь н и к а . Это строго а с к е т и ч е с к и й о б ­ р а з ж и з н и , с в я з а н н о й sui generis р и т у а л о м , в ы п о л ­ нение которого г а р а н т и р о в а л о спасение. П о с т у л а т ж и з н и по в о з м о ж н о с т и с в я з а н н о й с п р и р о д о й , в ы д в и ­ гает определенные требования в отношении питания, одежды, поведения отшельника. Место о т ш е л ь н и ч е с т в а требует символического п р о с т р а н с т в а . О т ш е л ь н и к и з б и р а е т г о р ы либо п е щ е р у , в б л и з и к о т о р ы х н а х о д я т с я и с т о ч н и к и дерево, п р е ­ доставляющие тень и питание. Место у е д и н е н и я носит х а р а к т е р обособленного п р о с т р а н с т в а , способствующего р а з м ы ш л е н и я м и у с т а ­ н о в л е н и ю к о н т а к т а с Б о г о м . Т а м о т ш е л ь н и к у грозит о п а с н о с т ь со с т о р о н ы н е ч и с т о й с и л ы , но вместе с т е м он п р и о б р е т а е т особую способность в о в е р ш а т ь чудеса. О т ш е л ь н и к и — это л ю д и , р е ш и в ш и е ж и т ь в у е д и ­ н е н и и , в о т р ы в е от общества, и с к а т ь п р а в д у , о т р и ­ цая культуру. Они пользуются у людей большим авторитетом. Деятельности отшельников в средневековой Евро­ пе, и х р о л и в обществе п о с в я щ е н о в т о р о е эссе. " О т ­ ш е л ь н и к и — н а р о д н ы е с в я т ы е " . Особое в н и м а н и е уделяет автор отшельникам, проживающим на поль­ с к и х з е м л я х , где о н и с ы г р а л и к р у п н у ю р о л ь в п р о ­ цессе х р и с т и а л и з а ц и и сельского н а с е л е н и я . М а т е р и а ­ лом, в с к р ы в а ю щ и м с т р у к т у р у мистического м ы ш л е ­ ния, таящегося в основах народной религиозности, послужили авторы легенды о ж и з н и святых: Андрея С в е р а д а , Ю с т а , У р б а н а , Б е н е д и к т а и благословенного Яна из Дукли. Автор использовал равно литерутуру, к а к и про­ в е д е н н ы е н а месте и с с л е д о в а н и я . З б и г н е в Б е н е д и к т о в и ч — СИМВОЛИЧЕСКИЕ И КУЛЬТУРНЫЕ АСПЕКТЫ ВОСТОЧНОЙ МОНАСТ Ы Р Щ И Н Ы (SACRUM, P R O F A N U M В М О Н А С Т Ы Р ­ КОЙ И ТРАДИЦИОННОЙ КУЛЬТУРАХ) Р а с с м а т р и в а я с у щ е с т в у ю щ и е до с и х п о р и н т е р ­ претации явления монастырищины и аскетической ж и з н и , интерпретаций которых придерживаются со­ ц и о л о г и р е л и г и и (Й. В а х ) , с о ц и о л о г и я культуры (Макс Вебер), р е л и г и о в е д е н и е и и с т о р и я р е л и г и и , а в т о р сосредоточил внимание на монастырщине, которая п р е ж д е всего о ц е н и в а е т с я к а к я в л е н и е к у л ь т у р ы . Ибо д л я антрополога к у л ь т у р ы существенное значение в п е р в о н а ч а л ь н ы х ф о р м а х м о н а с т ы р щ и н ы имеет по­ п ы т к а о т р ы в а от к у л ь т у р ы , от м и р с к о й ж и з н и , п о ­ пытка создания контр-культуры. Автор анализирует о б р а з ц ы м о н а с т ы р с к о й к у л ь т у р ы , ее р е л я ц и и с т р а ­ д и ц и о н н о й н а р о д н о й к у л ь т у р о й . Он и с с л е д у е т с и м ­ волику, касающуюся пространства времени, концеп­ ций д е л е н и я м и р а н а с ф е р у sacrum и profanum, о т м е ч а я , т а к и м образом, н е т о л ь к о и с т о р и ч е с к и и г е ­ нетически установленные связи между монастырщиной и крестьянской культурой (первоначальное дви­ жение монастырщины в христианстве было преиму­ щественно движением, охватывающим коптских кре­ с т ь я н в Египте и этот н а р о д н ы й х а р а к т е р м о н а с т ы р ­ щ и н ы с о х р а н и л с я до сих п о р в восточной ц е р к в и ) , но и г л у б о к у ю с т р у к т у р н у ю в з а и м о з а в и с и м о с т ь м е ж ­ ду Культурой монастырщины и традиционной к у л ь ­ турой, г д е : „Родство з а к л ю ч а е т с я не т о л ь к о в д и ф ­ фузии структурных качеств вне их первоначальных мест..., но там, где родство с о в е р ш а е т с я п у т е м о т р и ­ ц а н и я и создает с т р у к т у р ы , к о т о р ы е имеют х а р а к т е р ответа, п р е д о х р а н и т е л ь н ы х м е р у с о в е р ш е н с т в о в а н и й или даже упреков". Особое в н и м а н и е у д е л я е т а в т о р с и м в о л и к е п р о ­ странства и времени, переоценкам, совершаемым мо­ н а с т ы р с к о й к у л ь т у р о й в с и м в о л и к е центра, п р и н и м а я за т о ч к у о т с ч е т а а н а л и з „ с и м в о л и з м а ц е н т р а " в т р а ­ диционных культурах, проведенный? Элиаде. В част­ ности, а в т о р р а с с м а т р и в а е т мотив т а н а т о л о г и и в с и м ­ в о л и к е п р о с т р а н с т в а (необитаемая, л и ш е н н а я ж и з н и и р а с т и т е л ь н о с т и п у с т ы н я , грот, п е щ е р а , в ы с о х ш и й к о л о д е ц , могила, п о д з е м н ы е к е л ь и ) в с к р ы в а ю щ и х о п ­ п о з и ц и о н н ы й х а р а к т е р ценностей, к о т о р ы е с в я з ы в а ю т с пространством монастырская и традиционная к у л ь ­ т у р ы , п р и ч е м автор, а н а л и з и р у я а н т и н о м и ч е с к и й х а ­ рактер монастырского символизма, отмечает амбива­ л е н т н у ю о ц е н к у п р о с т р а н с т в а ( п у с т ы н я , грот — ста­ н о в я т с я ц е н т р о м ж и в о т в о р н о й , р а й с к о й п л о щ а д и ) . Это в ы з ы в а е т п о л е м и к у с в ы в о д а м и Ю р и я Л о т м а н а (рас­ с м а т р и в а ю щ е г о в соеобразное я в л е н и е „ г е о г р а ф и ч е с ­ к о й этики") и с гео с х е м а т и ч е с к и м п о д х о д о м к о ц е н к е географического пространства ь древнерусских текс­ тах средневековья. Кшиштоф Кубяк — РОЖДЕНИЕ ГОЛОВЫ. К ИССЛЕДОВАНИЯМ Н А Д П Р О Б Л Е М А Т И К О Й СВ. ИОАННА К а л е н д а р ь с в я т ц е в с о д е р ж а л р я д дней, п о с в я щ е н ­ н ы х л и ч н о с т и святого И о а н н а К р е с т и т е л я . В п р а в о ­ славной и католической церкви празднуются дни р о ж д е н и я Св. Иоанна, к р е щ е н и я Спасителя в Иорда­ не и к а з н и п р о р о к а . К а т о л и ч е с к а я ц е р к о в ь п р а з д н у е т л и ш ь д е н ь р о ж д е н и я святого, н е о т м е ч а я п р а з д н и к а зачатия и „третьего о б н а р у ж е н и я головы пророка". В народной культуре отмечаются л и ш ь два ф а к ­ та: крещение в водах Иордана и обезгдавление. Очень часто д а т о й этих с о б ы т и й с ч и т а ю т 24 и ю н я — д е н ь р о ж д е н и я св. С о а н н а . В в и д у тоге, что р я д п р а з д н и к о в с в е л и к одному, элементы многих р а з л и ч н ы х праздников слились вое­ дино и о т м е ч а ю т с я в один день. О б щ е е у б е ж д е н и е , что 24 и ю н я п р а з д н у е т с я в п а м я т ь к р е щ е н и я в И о р ­ дане в ы р а ж а е т с я в верованиях и обрядах, с в я з а н н ы х с водой, ( в е н к и в д е н ь И в а н а К у п а л ы ) . Увязывание сущности двух остальных праздни­ к о в — к а з н и П р о р о к а и о б н а р у ж е н и я его г о л о в ы — н а ш л о свое в ы р а ж е н и е в р я д е в е р о в а н и й и м а г и ч е с ­ к и х д е й с т в и й , п р о в о д и м ы х 24 и ю н я и с в я з а н н ы х с г о ­ ловой. И н т е р е с н ы м п р о я в л е н и е м этого процесса б ы л о б р я д убийства к о р ш у н а в п а м я т ь к а з н и св. И о а н н а , с о х р а н и в ш и й с я до н а ш и х дней в К а ш у б а х . П о в с е м е с т ­ но о т м е ч а е т с я о б ы ч а й в ы п о л н е н и я 24 и ю н я и з в е с т ­ н ы х работ по у х о д у з а к о ч а н н ы м и р а с т е н и я м и , что с в я з а н о с в е р о й в в о з р о ж д а ю щ у ю силу св. И о а н н а („св. И о а н н з а в я з ы в а е т г о л о в ы " ) . В этот д е н ь в ы ­ п о л н я ю т с я т а к ж е п р о ц е д у р ы , п р е д о х р а н я ю щ и е от г о ­ л о в о й боли, а т а к ж е з а п р е щ а е т с я в ы п о л н я т ь р а б о т ы , способные в ы з в а т ь г о л о в н у ю боль. К р о м е того в этот д е н ь н а х о д я т т а к н а з . „ г о л о в ы " — св. И о а н н а — с в е т л я ч к о в , к о т о р ы е п р и н о с я т счастье. В е р а в в о з р о ж д а ю щ у ю силу св. И о а н н а ( з а в я з ы ­ в а н и е „голов" р а с т е н и й , создаЕание з д о р о в ы х ч е л о ­ в е ч е с к и х голов) л о г и ч е с к и с в я з а н а с с и м в о л и к о й д н я р о ж д е н и я . Р а з л и ч н ы е особенности этого п р а з д н и к а дают о с н о в а н и е н а з ы в а т ь его днем р о ж д е н и я г о л о в ы св. И о а н н а . Ганна Шевчик — О НЕКОТОРЫХ УЧЕНИЧЕСКОЙ СУБКУЛЬТУРЫ ТЕКСТАХ С т а т ь я с о д е р ж и т описание н е к о т о р ы х текстов, в с т р е ч а е м ы х среди ш к о л ы ю й м о л о д е ж и . О с н о в н ы м м а т е р и а л о м я в л я ю т с я с о б р а н н ы е в 1978—1982 гг. т е т ­ р а д и д е в у ш е к в в о з р а с т е от 15—19 лет. Т е т р а д и о х в а ­ т ы в а ю т б о л ь ш и н с т в о текстов, и м е ю щ и х с у щ е с т в е н н о е значение д л я ученической субкультуры. Р а з д е л ы тет261 I �радей: „рассказы", „ворожбы", „тексты для дневни­ к о в и с н и м к о в " , у с л о в н ы е з н а к и ( ч а щ е всего о п и ­ с а н и я о б р а з н ы х у с л о в н ы х систем), о б р а з ц ы п е р е п и с ­ ки, а т а к ж е непристойности. Обладание такой тет­ радью, к а к и находящиеся з ней тексты имеют ч р е з ­ вычайно в а ж н о е семиотическое значение. Автора статьи интересуют не только тексты опи­ с ы в а е м о й к у л ь т у р ы , но т а к ж е и х р а с п р о с т р а н е н и е и р а з м н о ж е н и е , к а к и в с я к о г о рода м е х а н и з м ы их функционирования. Наиболее существенное значение имеют, п о ж а л у й , н е с т о л ь к о в о п р о с ы , к а с а ю щ и е с я ф о р м ы текста сколько определители „текстологии" и с е м и о т и ч е с к и й м е х а н и з м к у л ь т у р ы . В в и д у этой ц е ­ л и — у с т а н о в л е н и е семиотического м е х а н и з м а у ч е н и ­ ческой субкультуры — анализ ведется в двух на­ п р а в л е н и я х : с одной с т о р о н ы —• это п о и с к и с т о ч н и ­ к о в т е к с т о в , а т а к ж е м о д е л е й п о в е д е н и я и л и спосо­ бов м ы ш л е н и я . Это д а е т в о з м о ж н о с т ь и н т е р п р е т и р о ­ в а т ь н е к о т о р ы е в и д ы п о в е д е н и я , к а к своего р о д а и н и ­ циативного о б р я д а . С другой с т о р о н ы — это с и н х р о н ­ ный анализ, который предоставляет возможность у с т а н о в и т ь место у ч е н и ч е с к о й субкультуры среди других подобных субкультур. А в т о р с т а т ь и п р и в о д и т п р е ж д е всего т а к и е т е к с ­ т ы , п е р е д а ч а к о т о р ы х требует п р и м е н е н и я более ч е м одного к о д а и способ п е р е д а ч и к о т о р ы х и с к л ю ч и ­ т е л ь н о о т л и ч а е т с я от о б щ е п р и з н а н н ы х и и з в е с т н ы х моделей. Мария Возьнякова — НАРОДНЫЕ ТВОРЦЫ В СВЕТЕ СВОИХ ВОСПОМИНАНИЙ. ВОСПОМИНА­ НИЯ НАРОДНЫХ ТВОРЦОВ, ПОСТУПИВШИЕ НА КОНКУРС, ОРГАНИЗОВАННЫЙ ОБЩЕСТВОМ МЕ­ М У А Р Н О Й Л И Т Е Р А Т У Р Ы В 1974 Г. В о с п о м и н а н и я с о д е р ж а т много ц е н н ы х и с т о ч н и ­ коведческих материалов, которые можно еще неодно­ к р а т н о и с п о л ь з о в а т ь , особенно Б т а к и х в о п р о с а х , к а к и с т о р и я о т д е л ь н ы х о т р а с л е й народного т в о р ч е с т в а в р е г и о н е данного м е м у а р и с т а , в о б л а с т и т е х н и к и и т в о р ч е с к и х процессов, а с с о р т и м е н т а и з д е л и й в р а з ­ л и ч н ы е п е р и о д ы в р е м е н и и т.п. В н а с т о я щ е й с т а т ь е р а с с м а т р и в а е т с я вопрос л и ч ­ ности т в о р ц а и х а р а к т е р его к о н т а к т о в с собственной и в н е ш н е й средой. Чтоние мемуаров предоставило автору возмож­ ность обосновать свои в ы в о д ы . Н а р о д н ы й творец в с т р е ч а л о т к л и к в собственной среде в т е х с л у ч а я х , когда его т р у д ы б ы л и с в я з а н ы с м е с т н ы м и т р а д и ц и я ­ м и и и с п о л ь з о в а н ы д а н н о й средой. Т в о р ц ы - и н д и н и д у а л и с т ы , д е я т е л ь н о с т ь к о т о р ы х и м е л а м а л о общего с местными традициями, заслуживали признания л и ш ь в том с л у ч а е , когда и х т в о р ч е с т в о н а ч и н а л о приносить видимый финансовый э ф ф е к т и приобре­ т а л о п р е с т и ж за п р е д е л а м и собственной с р е д ы . И з этого все ж е н е следует, что д е р е в н я о д о б р я л а и х р а б о т ы . Н а п р о т и в — т в о р ч е с т в о д л я иной, ч е м соб­ с т в е н н а я среда, о т л и ч а е т с я от в к у с о в р а в н о д е р е в н и , к а к и самого творца. О б л и к народного т в о р ч е с т в а , в о з н и к ш и й в с о з н а ­ н и и городского п о т р е б и т е л я , а т а к ж е н е к о т о р ы х ч л е ­ нов к о н к у р с н ы х и к в а л и ф и к а ц и о н н ы х к о м и с с и й , п р и ­ н а д л е ж и т у ж е к прошлому этапу сельской к у л ь т у р ы , исторически законченному, принадлежит к „музей­ н о м у " этапу. Т а к ж е и в п р о ш л о м э л е м е н т ы п о п у л я ­ р и з и р о в а н н о г о „народного с т и л я " в о з н и к л и н е т о л ь к о в о т р ы в е от в о з д е й с т в и я ч у ж о й с р е д ы , но, н а п р о т и в , некоторые виды кустарного промысла были непосред­ ственно с о з д а н ы в д о х н о в и т е л я м и т в о р ч е с т с в а и р е ­ месленными ш к о л а м и (как,например, белая маковская в ы ш и в к а или) Придавать новые ф о р м ы сельскому художествен­ ному п р о и з в о д с т в у м о ж н о л и ш ь в у с л о в и я х г а р м о ­ нического с о т р у д н и ч е с т в а (на основе т о в а р и щ е с т в а ) х у д о ж н и к а - п л а с т и к а , э т н о г р а ф а и народного т в о р ц а , е с л и в своем о к о н ч а т е л ь н о м виде п р о и з в о д с т в о это д о л ж н о я в л я т ь собой о б щ е н а р о д н о е достояние. А н н а Б у к с в с к а - Ф л о р ен ь с к а — ЭУГЕНИУШ БОНК — ЖИВОПИСЕЦ И СКУЛЬПТОР ИЗ ШОПЕНИЦ Э у г е н и у ш Б о н к (1912—1969) б ы л с ы н о м ш л ё н с к о г о г о р н я к а и в с ю ж и з н ь п р о в е л ( з а р а б а т ы в а я па с о д е р ­ ж а н и е к а к м у з ы к а н т либо к а к рабочий) в т и п и ч н о й д л я п р о м ы ш л е н н о г о о к р у г а обстановке. И м е н н о р о д ­ 262 ной п е й з а ж , к а к и местное н а с е л е н и е я в л я ю т с я темой его р а з н о о б р а з н о г о и з о б р а з и т е л ь н о г о т в о р ч е с т в а . П е р в ы е свои р а б о т ы — р о ж д е с т в е н с к и е в е р т е ­ п ы — Бонк выполнил в двадцатилетнем возрасте. Его т в о р ч е с т в о т р у д н о о п р е д е л и т ь о д н о з н а ч н о , то л и к а к „ л ю б и т е л ь с к о е " , то л и к а к „ н а р о д н о е " . Н е к о ­ торые формальные черты его р а б о т ы — с к у л ь п т у р , картин „образоскульптур" — связаны с народным стилем. Т е м а т и ч е с к и его р а б о т ы я в л я ю т с я с в о е о б р а з ­ ной д е т а л ь н о й и л л ю с т р а ц и е й п о в с е д н е в н о й ж и з н и и т р у д а г о р н я к о в . Он прибегает к р а з л и ч н ы м в и д а м техники, живописи и скульптуры, меняя материал (глину, дерево, у г о л ь , ш а м о т , р а з л и ч н ы е м е т а л л ы , использует к о ж а н ы е и другие элементы) и является х р о н и к е р о м ж и з н и г о р н я к о в . Свои л у ч ш и е р а б о т ы Б о н к п е р е д а л в м у з е й города З а б ж е . Эва Красипьска — МАРИЯ ВНЕНК Мария Вненк принадлежит к творцам, которых ч а щ е всего н а з ы в а ю т „ и н ы м и " . Она родом и з д е р е в н и О л ь ш а н к а , где п р о ж и л а о к о л о 40 лет, а в н а с т о я щ е е в р е м я ж и в е т в Н о в о м Сонче. В с т а т ь е подробно р а с ­ с м а т р и в а е т с я к у л ь т у р н а я среда и п с и х и ч е с к и е п р е д ­ расположения художницы (страхи, галлюцинации, привидения), которые оказали решающее влияние на ф о р м и р о в а н и е ее л и ч н о с т и , т а к я в с т в е н н о в ы с т у п а ю ­ щ е й в ее к а р т и н а х . Т е м а т и к о й к а р т и н х у д о ж н и ц ы с л у ж а т либо ее богатые л и ч н ы е д у х о в н ы е п е р е ж и ­ в а н и я , с в я з а н н ы е с г л у б о к о й р е л и г и о з н о с т ь ю , либо с ее повседневной ж и з н ь ю , с п р о б л е м а м и к о т о р о й х у д о ж н и ц а не всегда м о ж е т с п р а в и т ь с я . В своих к а р т и н а х М а р и я В н е н к о т о б р а ж а е т с о ­ бытия личной жизни, интерпретируя их по-своему. Вот у ж е н е с к о л ь к о л е т она п о м е щ а е т на обратной стороне своих работ к о м м е н т а р и и , в к о т о р ы х н е т о л ь ­ ко п о я с н я е т о т о б р а ж а е м у ю т е м а т и к у , но т а к ж е в ф о р м е моралите гласит миру о человеческой жизни. И безусловно эти т а к н а з ы в а е м ы е б и о г р а ф и и я в л я ю т ­ ся одной и з х а р а к т е р н ы х особенностей, в ы д е л я ю щ и х М а р и ю В н е н к и з ч и с л а п о д о б н ы х ей т в о р ц о в . Р а б о т ы М а р и и В н е н к э к с п о н и р о в а л и с ь на м н о г и х в ы с т а в к а х в П о л ь ш е и за р у б е ж о м . В и ю л е 1983 г. Этнографический музей в Кракове организовал в ы ­ ставку „Живопись Марии Вненк", на которой были представлены лучшие картины художницы. Данута Шутковска — НАЧАЛО МИРА СТАНССЛАВА ТЕРНЯКА И КОНЕЦ С т а н и с л а в Т е р н я к (1924—1S81) — р а б о т н и к л е с о ­ пильного завода — скульптор. Ваянием стал з а н и ­ м а т ь с я с л у ч а й н о в в о з р а с т е 45 л е т , з а и н т е р е с о в а в ­ ш и с ь работой с ы н а . Т в о р ч е с т в о Т е р н я к а в ы з ы в а л о п р о т и в о р е ч и в ы е м н е н и я э к с п е р т о в й н а к о н к у р с а х его с к у л ь п т у р ы н а г р а ж д а л и с ь либо о т к л о н я л и с ь . Р о д н а я среда х у д о ж н и к а не о д о б р я л а его у в л е ч е н и я до т е х пор, п о к а он не п р и б р е л п о п у л я р н о с т и . Т е р н я к и з о б ­ р а ж а л героев старых легенд, а т а к ж е людей из свое­ го б л и ж а й ш е г о о к р у ж е н и я и Еыработал с о б с т в е н н ы й индивидуальный стиль. „Чувство формы, скупые средства, ч у в с т в е н н о е в о с п р и я т и е , с л о ж и л и с ь в ц е ­ л о м на его с в о е о б р а з н ы й с т и л ь , с т о л ь о т л и ч а ю щ и й с я от всего, что б ы л о известно в этой о б л а с т и т в о р ­ чества. Он не и с х о д и л и з т р а д и ц и и , т а к к а к е е н е з н а л , не о б л а д а л з н а н и я м и и всем б ы л о б я з а н л и ш ь самому себе. Он д е й с т в о в а л спонтанно, и с к р е н н е е от д р у г и х . Его с к у л ь п т у р ы п р о и з в о д я т с и л ь н о е в п е ч а т ­ л е н и е , к а к все б е з ы с к у с т в е н ч о е , п о д л и н н о о р и г и н а л ь ­ ное". А н д ж е й Л е в а нд о в е к и — КУХОННЫЙ КОВРИК Кухонные коврики, тка называемые макатки — это р и с у н к и , в ы ш и в н ы е либо р а с к р а ш е н н ы е н а п о л о т ­ не согласно п е ч а т н ы м либо к о п и р о в а л ь н ы м у з о р а м . О н и п о я в и л и с ь в к о н ц е X I X пека с н а ч а л а в м е щ а н с ­ к и х к в а р т и р а х , затом в к р е с т ь я н с к и х и з б а х . Ныне макатки выходят из у п о т р е б л е н и я . У з о р о в м а к а т о к н а с ч и т ы в а е т с я с в ы ш е десяти. О н и о т о б р а ­ ж а ю т с ц е н ы , н а п р и м е р , х о з я й к у в чистой к у х н е либо „ ж и в о п и с н ы е " в и д ы , ц в е т ы , ф р у к т ы . П о ч т и все о н и снабжены правоучительными надписями. Наряду с функцией украшений макатки исполняют роль ви­ зитной к а р т о ч к и , с в и д е т е л ь с т в у ю щ е й о х о з я й с т в е н ­ ности и о п р я т н о с т и х о з я й к и , о н и я в л я ю т с я о п р е д е л и ­ телями принадлежности к известной общественной группе. �I �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty półrocznej Cena prenumeraty rocznej NA ROK 1985 zł 200.— zł 400.— Prenumeratę na kraj przyjmują Oddziały R S W „Prasa-Książka-Ruch* oraz urzędy pocztowe i doręczyciele — w terminach: — do 25 listopada na styczeń, I kwartał, I półrocze roku następnego i na cały rok następny — do dnia 10, miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty na pozostałe okresy roku bieżącego. Jednostki gospodarki uspołecznionej, instytucje i organizacje społeczno-polity­ czne składają zamówienia w miejscowych Oddziałach R S W „Prasa-Książka-Ruch". Zakłady pracy i instytucje w miejscowościach, w których nie ma Oddziałów R S W oraz prenumeratorzy indywidualni zamawiają prenumeratę w urzędach pocz­ towych lub u doręczycieli. Prenumeratę ze zleceniem w y s y ł k i za granicę, która jest o 50% droższa od prenumeraty krajowej, przyjmuje R S W „Prasa-Książka-Ruch", Centrala Kolporta­ żu Prasy i Wydawnictw, ul. Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto P K O nr 1531-71 I OM w terminach podanych dla prenumeraty krajowej. Sprzedaż n u m e r ó w bieżących i archiwalnych: — w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N , sprze­ daż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a numerów bieżących i archiwalnych, płatność go­ tówką, przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. Adres: O R P A N , Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto P K O 1531-912 I Oddział Warszawa. Orders for this periodical from abroad can be placed with „Ars Polona" Krakow­ skie Przedmieście 7, 00-068 Warszawa, Poland or with — Kubon & Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8 Munchen 34, Postfach 68, Bundesrepublik Deutschland. — Earlscourt Publications Ltd., 130 Shepherd Bush Centre, London W 12, Great Britain. — Licosa Commissionaria Sansoni, V i a Lammarmora 45, 50 121 Firenze, Italy. Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo Wroclaw, Oddział w Warszawie 1984. Nakład 1810 csz. Objętość 20.JO ark. wyd.. 1(1.50 ark. diuk. Papier wklęsłodrukowy kl. V 90 R. (il X 8fi. Oddano do składu 17.1I.1B84 r. Podpisano do druku w październiku 1984 r. Wy­ drukowano w październiku 1984 l', w Zakł. Graf. ..Tamka". Z. 2. Zam. 2079. T--74. Cena 200.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c74421af6082eabc90fa9bb8f2d75c55.pdf 719789cda3f18f0e3e4b3492b7d91b36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3380 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3167 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXVI • 1982 • Nr 1-4 polska sztuka ludowa •i W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , - K R A K Ó W WYDAWNICTWO - G D A Ń S K POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Jan Kubik F o r m and meaning in primitive art. Role art i n processes Aleksander Jackowski A r t of the , .naive" of social legitimization 3 13 Nikifor 23 Biography and works. Life and paintings of Bronisław Krawczuk 27 Ludwik Więcek 35 H e n r y k a Adamczewska 49 Roman Wójcicki H i s own Biography 53 Dominik Opolski „ E n t r y into the depth of silence". On R y s z a r d W ó j c i c k i 54 E w a Korulska Dolls in folklore and not only 59 L u d w i k Stomma F r o m the ethnologist's diary. L u d w i k Stomma's Paris lettor Zbigniew Benedyktowicz Adam Czyżewski Stanisław Błaszczyk Bożena Kural logy The student's session ,,My Ethnography" About an unfinished foot-note (papor) Crucifixes of J ó z e f Glanc, a K u j a w y sculptor . Peasant Travelling Sledges to tho E d i t o r entitled: Elephant and the question of ethno­ T H E . . . 71 74 75 79 87 G I P S I E S Andrzej Mirga Some categories of the weltanshuung of the Rome the Spisz region L e c h Mróz A d a m Bartosz E w a Davidova F o r m a l and semantic analysis of the Gipsy artire . . . The Gipsies on the photographs by Ignacy Krieger . . Changes in the costume of the Gipsies living i n Czecho­ slovakia 99 127 Renata Hryii Gipsies dwellings 139 A d a m Bartosz Figures of Gipsies in folk rites an art 145 P a w e ł Lechowski Our L a d y from the G i p s y camp 151 A d a m Bartosz Desto, wooden stick G i p s y tomb The painting ,.Gipsies i n a town" by Z b y s ł a w Bielecki Conference of Gipsylogists held i n L e a n y f a l (Hungary) National G y p s y E d u c a t i o n Council I r i s h Council of Itinerant Settlement in Ireland 153 154 154 156 95 133 158 REVIEWS Ryszard Kantor M . Grónfors, E t h n i c Minorities and Deviance. T h e R e l a ­ tionship between F i n n i s h Gypsies and the Police, Helsinki Ryszard Kantor A d a m Bartosz 1979, ss. 159 160 Matt Т. Salo, Scheila M . G . Salo, The Kalderas in E a s t e r n Canada, Mercury Series No 21, Ottawa 1977, ss. 273, i l . 24 Т . Н . A l - H a d i t h y , Gypsies and K a r a j in I r a q , Mosul 1979, 161 A d a m Bartosz ss. 227 Denis Horvey, T h e Gypsies Wagon-time and after, A B a t ' sford Book, London 1979, ss. 144, i l . 226 A d a m Bartosz E r d o s K a m i l i , A Bekes megyei ciganyok es Ciganydialektusok Magyarorszagon, G y n a l a 1979, ss. 87 164 A n n a Filipowicz Janos Balazs, A . Hungarian Gipsy A r t i s t , Corvina Press 1977 164 Bogdana Pilichowska Mirella K a r p a t i , Fra i Rom. Vita e siorie zingara. liealtd e la Bogdana Pilichowska scuola. La socieia, nr 17. Ediirice la scuola, Brescia 1978, ss. 48; I figli del vento. Cli zingari. Realta e la scuola. La societd, nr 18. Editrice la scuola, Brescia 1978, ss. 80 . . B r u n o Nicolini, Famiglia zingara, La chiesa nella transfermaziom eocio-kulturale 1969, ss. 218 degli zingari, 163 163 166 Marcelliana-Brescia 167 SUMMARY ОГ A R T I C L E S 170 РЕЗЮМЕ 173 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c93dc0cce6bbbab3ef367667f4faf94.pdf fc4ed66713479437060292994d574827 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6341 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource literaturoznawstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5916 Title A name given to the resource Dan Brown, jego macho i problem prawdy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.121-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bałus, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14_Balus.ps - 4/25/2007 2:13 PM WOJCIECH BAŁUS N a temat niedorzeczności zawartych w Kodzie Le­ onarda da Vinci Dana Browna napisano już spo­ ro. Głos zabierali specjaliści, wypowiedziała się nawet Rada Naukowa Episkopatu Polski. Dalsze wylicza­ nie bzdur, uproszczeń i przekręceń, w jakie obfituje ta książka, jak i inna powieść Browna, Anioły i demony, opo­ wiadająca o przygodach tego samego bohatera, mija się z celem. Warte uwagi wydają się natomiast środki użyte przez pisarza do skonstruowania głównej postaci oraz wi­ zja nauk o kulturze, jaka przeziera z kart obu książek (świadomie pomijam ekranizację Kodu jako ciężki bubel zaprawiony nachalną ideologią). Bohaterem Browna jest Robert Langdon, „profesor ikonologii religijnej na Uniwersytecie Harvarda”, jak dowiadujemy się na początku Aniołów i demonów. Już samo miejsce zatrudnienia Langdona jest rekomendacją jego osoby. Znakomity amerykański uniwersytet musi być gwarancją pierwszorzędnych kwalifikacji swego pra­ cownika. I rzeczywiście: Langdon bez trudu, choć - jak przystało na trzymający w napięciu thriller - nie zawsze w mgnieniu oka, rozwiązuje najtrudniejsze zagadki z za­ kresu historii sztuki, dziejów religii, tajemnic symboliki chrześcijańskiej, pogańskiej i tajnych stowarzyszeń. Ma w małym palcu wiedzę o kulturze starożytnego W scho­ du, pogańskim antyku i chrześcijańskiej Europie. W tym jednak, co mówi, jak interpretuje znaki daw­ nych i obecnych kultur, a także w tym, jak się zachowu­ je, znaleźć można szereg elementów co najmniej dziw­ nych, dla badacza kultury czasami śmiesznych, momen­ tami zaś irytujących. W Aniołach i demonach Langdon wraz ze swą towa­ rzyszką śledztwa dociera do rzymskiego kościoła Santa Maria del Popolo w poszukiwaniu kaplicy grobowej Chigich. Tam okazuje się, że grobowiec Aleksandra Chigi znajdować się ma „w pomocniczej lewej apsydzie”. By ustalić, o jakie miejsce chodzi, Langdon „niechętnie się odwrócił (...). Terminologia stosowana w katedrach [sic!] przypomina wskazówki sceniczne - jest zupełnie niezgodna z intuicją. Stanął twarzą do głównego ołtarza. Środek sceny. Potem wskazał kciukiem przez ramię do ty­ łu”. Choć zawód historyka sztuki uprawiam od dwudzie­ stu lat, a wcześniej jeszcze pięć lat studiowałem ten kieru­ nek, nie widziałem w tym czasie nigdy ani w Polsce, ani za granicą, by ktokolwiek „z branży” wykonywał w kościele podobne gesty. Śmieszne zabiegi Langdona mają jednak swój bardzo konkretny cel: prezentują mianowicie posia­ daną przez bohatera wiedzę jako coś trudnego i niepojęte­ go dla zwykłego śmiertelnika: „Terminologia stosowana w katedrach - powtórzmy fragment cytatu odnoszącego się do świątyni niebędącej kościołem biskupim, a zatem na pewno nie katedry! - jest zupełnie niezgodna z intuicją”. Trzeba więc najpierw poznać skomplikowany aparat poję­ ciowy złożony z niezrozumiałych słów, a następnie na­ uczyć się abstrakcyjnych reguł jego stosowania, by wyzna­ czyć określone miejsce w kościele. Langdon dokonuje te­ go po mistrzowsku, wskazuje bowiem miejsce Kaplicy Dan Brown, jego macho i problem prawdy Chigich bez pomocy wzroku. Jego skierowany „przez ra­ mię do tyłu” kciuk to symboliczny gest naukowego macho z profesorską dezynwolturą okazującego swą klasę eksper­ ta najwyższej próby. Wyposażony w takie umiejętności bohater nie ma żad­ nych kłopotów, by rozpoznać najdziwniejsze nawet rytu­ ały. W Kodzie Leonarda da Vinci to on zadaje Sophie pyta­ nia bezbłędnie opisujące oglądane przez nią ceremonie tajnego stowarzyszenia. To, że trafia w czas, gdy obrzęd się dokonał, to oczywiste. Ale Langdon wie z góry, że męż­ czyźni i kobiety byli ubrani na biało i czarno oraz że mieli maski w kształcie ludzkich twarzy. W konsekwencji stwierdza, że ceremonia, którą widziała Sophie, „nazywa się hieros gamos (...). Ma ponad dwa tysiące lat. Kapłani i kapłanki egipskie odprawiali ją regularnie, by uczcić ko­ biecą moc rozrodu, zdolność dawania życia”. Każdy, kto zajmował się badaniem dziejów religii i kultury, wie, że hierogamia to coś znacznie więcej niż obrzęd egipski, że oznacza ona przede wszystkim boskie zaślubiny, powtarzane następnie w rytualnych formach przez ludzi. Takie rytuały nie mają jednolitej oprawy, bo nigdy nie zostały skodyfikowane w jakiś zamknięty sys­ tem, i są znacznie starsze niż cywilizacja egipska i po­ wszechniejsze od niej. Prawdziwy badacz kultury i jej symboliki nie mógłby więc, jak Langdon, pytać o stroje, lecz o istotę dokonującego się obrzędu: faktycznie o czas jego odbycia (bo moment przesilenia wiosennego jako czas odrodzenia jest tu decydujący) oraz o jego fazy, czyli wewnętrzną strukturę. To logika następstw rytuału decy­ duje bowiem o jego sensie. Dan Brown wkładając w usta swego bohatera pytania, na które uzyskuje potwierdzają­ ce odpowiedzi, osiąga jednak bardzo jasny cel. Przydaje wiedzy naukowego macho cechę absolutnej pewności. Stąd już tylko krok do następnego składnika wiedzy o kulturze w wydaniu Dana Browna - do jej całkowitej jednoznaczności. Oglądając nagrobek w Capella Chigi, Langdon dostrzegł w kopule „dwanaście znaków Zodia­ ku”, które od razu określił jako pogańskie. „Jednak naj­ większe wrażenie wywarły na nim dwie wielkie rzeźby z­ decydowanie dominujące w tym pomieszczeniu. Wpatry­ wał się w nie w niemym zdumieniu. To niemożliwe - po­ wtarzał sobie. To po prostu niemożliwe! Po obu stronach kaplicy wznosiły się marmurowe piramidy (...). Langdon nie mógł oderwać oczu od piramid. Co robią piramidy w chrześcijańskiej kaplicy?". Profesor Harvardu wie, że Zo­ diak to wymysł pogański, podobnie jak piramidy. Relacja 121 �14_Balus.ps - 4/25/2007 2:13 PM Wojciech Bałus • DAN BROWN, JEGO MACHO I PROBLEM PRAWDY pomiędzy plastycznym znakiem a jego znaczeniem jest dla tego „uczonego” całkowicie jednoznaczna. Podobnie dzieje się w Kodzie Leonarda da Vinci z krzyżem równora­ miennym. Taki krzyż - zdaniem Langdona - „datował się na dobre tysiąc pięćset lat przed Chrystusem” i nie miał „żadnych związków z chrześcijańskim ukrzyżowaniem”. „Ich budowa”, tłumaczył Sophie, „sprawia, że nie nadają się do ukrzyżowania, a równowaga między elementem pionowym a poziomym przekazuje informację o natural­ nej jedności pierwiastka męskiego i kobiecego”. Całkowita jednoznaczność stworzonych przez ludzi symboli jest fikcją, o czym wie każdy, kto zetknął się z wy­ tworami kultury. Krzyż chrześcijański jest także symbolem kosmicznym i można na to przytaczać cały szereg tekstów od średniowiecza poczynając. Nie ma też co dodawać, że krzyż tak interpretowany przyjmował często postać rów­ noramiennego crux quadrata. Piramidy w chrześcijańskiej kaplicy w żadnym wypadku nie powinny dziwić profesora „ikonologii religijnej”, gdyż w nowożytnej Europie były dość powszechnie uważane za symbol nieśmiertelności. Te subtelności są jednak Brownowi obce. Konsekwentnie buduje on obraz nauki o kulturze jako wiedzy całkowicie pewnej i jednoznacznej. Odwołuje się w ten sposób do ste­ reotypów scjentyzmu, którego przedstawiciele widzieli w nauce jedyną ostoję prawdy absolutnej: pewnej, bo do­ wodzonej w sposób niebudzący wątpliwości i jednoznacz­ nej, a więc wykluczającej wszelką możliwość wątpienia. Tak skonstruowana wiedza staje się sprawnym narzę­ dziem w rękach akademickiego macho. Dzięki niej rozwią­ zuje on kryminalne zagadki w obu powieściach. Rola scjentyzmu u Browna na tym się jednak nie wyczerpuje. Dąże­ nie do jednoznaczności i całkowitej wyjaśnialności symbo­ liki pojawiło się w katolicyzmie w wieku XIX. W ówcze­ snych kompendiach ikonograficznych katalogowano pra­ widłowe i nieprawidłowe sposoby ukazywania Chrystusa, Marii, świętych oraz wydarzeń ze Starego i Nowego Testa­ mentu. Z książek tych można się było np. dowiedzieć, że „dopiero Albigensi zaczęli przedstawiać obydwie nogi” ukrzyżowanego Chrystusa „jednym gwoździem przybite i bez podpórki. Więc błędu tego dla samego jego źródła he­ retyckiego należy koniecznie unikać, tak samo jak umiesz­ czania rąk wysoko i pionowo do góry, bo to wynalazek Jansenistów, chcących przez to okazać, że Pan Jezus umarł za małą cząstkę wybranych; gdy tymczasem ręce powinny być równolegle umieszczone i rozwarte na oznaczenie, iż Chry­ stus umarł za wszystkich i pragnie zbawienia wszystkich” (Ks. Antoni Brykczyński, Podręcznik praktyczny ikonografii chrześcijańskiej). Takie podejście wiązało się z próbą unaukowienia badań historycznych i nadania im znamion wie­ dzy ścisłej. Wynikało jednocześnie z zamknięcia Kościoła na otaczający świat. Katolicyzm ówczesny odcinał się od inaczej myślących - od innowierców, heretyków, socjali­ stów i wolnomyślicieli. Ściśle odgradzano sztukę „chrześci­ jańską” od „pogańskiej”, starając się wymieść z kościołów wszystko, co miało antyczny rodowód, od nagich postaci poczynając, poprzez elementy stylowe architektury (np. klasyczne porządki kolumnowe), a na piramidach kończąc. Poszukiwanie własnej tradycji było poszukiwaniem jedynej właściwiej prawdy. Dan Brown też poszukuje jedynej właściwej prawdy prawdy odgrodzonej od katolickiej prawowierności i jej przeciwstawnej. Jak już na to zwracano uwagę, przesłanie Kodu Leonarda da Vinci ma wyraźnie ponowoczesną wymo­ wę, zakropioną ideologią Ery Wodnika. Langdon, odkry­ wając prawdziwy sens symboli i rytuałów, demaskuje rze­ kome wielowiekowe kłamstwo Kościoła katolickiego i do­ ciera do głębokiej „wiedzy” o Jezusie, Marii Magdalenie i Świętym Graalu. Staje się w ten sposób kolejnym „mi­ strzem podejrzeń”, wskazującym, że wszystko to, co do­ strzegamy, na co dzień jest kamuflażem. Ponowocześni myśliciele kontynuują ten sposób widzenia człowieka, włą­ czając jednak w obręb swych krytycznych analiz również naukę. Dla Michaela Foucault wiedza równoznaczna była z władzą, a więc instytucją społecznej opresji. Dan Brown nie sięga oczywiście tak głęboko. Nauka jest dla niego nie­ kwestionowanym autorytetem. Stereotyp humanistyczne­ go scjentyzmu wprzęga on na służbę ponowoczesnych bzdur parareligijnych, ekspercką sprawnością Langdona uprawomocniając opowieści o małżeństwie Jezusa, Graalu i Leonardzie da Vinci. Swe drugie dno prawda ma także w Aniołach i demo­ nach. Otrucie papieża może być cienką aluzją do spekula­ cji bulwarowej prasy na temat przyczyn śmierci Jana Paw­ ła I. Pod koniec książki oczekujący na wynik konklawe lu­ dzie są świadkami „cudu”: najpierw niezwykłej światłości pośród nocy, a następnie objawienia się kamerlinga na da­ chu bazyliki watykańskiej, choć wcześniej - za pośrednic­ twem telewizji - widać było, że wsiadał on do helikoptera. Ten cud jest oczywiście nieprawdą: w powietrzu wybuchł pojemnik z antymaterią, a kamerling skoczył z helikoptera na spadochronie. Kościół katolicki tylko przypadkiem da­ je tłumom widowisko, które interpretują oni w katego­ riach wydarzenia nadprzyrodzonego. Anioły i demony powstały w roku 2000. Świadomość, że za parę lat faktycznie musi nastąpić konklawe, nie była za­ pewne Brownowi obca. Wydarzenia z kwietnia roku ubie­ głego całkowicie jednak sfalsyfikowały jego wizję. To, co wówczas nastąpiło, nie miało żadnych znamion niezwykło­ ści. Oto umierał stary człowiek. W tym odejściu Papieża nie było nic z manipulacji, nic z „drugiego dna”, nic rodzą­ cego jakiekolwiek podejrzenia. W całkowitej fizycznej bez­ radności Jana Pawła II objawiła się w całej swej prostocie prawda o ludzkiej kondycji i o mocy wiary. I to ona właśnie porwała miliony ludzi, każąc im wyjść na rzymski plac Świętego Piotra, podążyć do kościołów lub godzinami pa­ trzeć na telewizyjne relacje z Watykanu. Nikt nie oczeki­ wał cudownych objawień czy świetlnych znaków. Okazało się po prostu, że istnieją wydarzenia, których nie da się do niczego innego zredukować, wyjaśnić takim lub innym partykularnym interesem czy ideologią. Prawda zjawiła się bezpośrednio - poza wszelkimi „kodami”, fałszywymi „aniołami” i scjentystycznymi ekspertami. 122 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab2db2b0fa97f4936ef3e3ba5487a232.pdf a58502927d0e8483a55a06716df2641e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6336 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource gotyk architektura gotycka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5911 Title A name given to the resource Gotyk bez korzeni/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.99-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bałus, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 07_Balus.ps - 4/25/2007 2:12 PM agubiona gdzieś na prowincji, na górskiej WOJCIECH BAŁUS przełęczy koło Poitiers katedra została wprawdzie zbudowana nie w stylu gotyc­ kim, lecz romańskim, ale ten szczegół, ważny dla hi­ storyka sztuki, nie każe mi wykluczać jej z niniejszych rozważań” (s. 224-226). Po przeczytaniu tego zdania historyk sztuki powinien odłożyć książkę Małgorzaty Czermińskiej głęboko na tyły swej biblioteki (albo na (M. Czermińska Gotyk i pisarze. półkę w księgarni) i nigdy do niej nie wracać. Posta­ Topika opisu katedry, Gdańsk 2005) nowiłem jednak nie ulegać retorycznej technice refutacji zastosowanej przez Autorkę i poddać jej pracę osądowi wynikającemu ze znajomości dziejów własnej dyscypliny oraz teoretycznych poglądów na temat go­ tyku i sztuki sakralnej XIX i XX stulecia. Już zacytowane zdanie budzi głęboki niepokój: jeśli wielkich tematów architektonicznych” (s. 22). Wpro­ wadzenie kategorii „tematu architektonicznego” przy­ tytuł książki mówi o pisarzach i gotyku, to dlaczego Autorka swobodnie żongluje stylowymi epokami? Czy pisuje Hansowi Sedlmayrowi. Nie czyni tego wprost, zawężając z góry swe rozważania do dramatu, literatu­ lecz za pośrednictwem artykułu Adama Miłobędzkiego Zamek i więzienie (s. 20). Niestety, wielki polski hi­ roznawca z równą lekkością napisałby, że ów szczegół nie zabrania mu jednak pisać o powieści? Precyzja ter­ storyk architektury dokonał w swym tekście znaczne­ go uproszczenia myśli Sedlmayra. Otóż austriacki minologiczna i jasność stawianych celów badawczych uczony pisał w Verlust der Mitte o „führende Aufgaben ’, nie jest mocną stroną Małgorzaty Czermińskiej. Gdy tytuł jej pracy mówi o gotyku (Gotyk i pisarze), podty­ czyli „wiodących zadaniach” architektonicznych. A zadanie to nie temat. Zadanie architektoniczne to tuł zatrzymuje się na katedrach (Topika opisu katedry). Jednak gotyk to określenie stylu w sztuce średnio­ problem społeczny, polityczny i kulturowy, dla które­ wiecznej, czasami przenoszone na całość zjawisk arty­ go znaleźć trzeba stosowny wyraz formalno-przestrzenny. Zadanie architektoniczne, rozwiązywane z pomocą stycznych bądź kulturowych w okresie jego trwania, katedra natomiast to kościół biskupi. Jasno stąd wyni­ „formotwórczej fantazji” (die gestaltende Phantasie), ka, że pomiędzy obydwoma pojęciami nie zachodzi żad­ prowadzi do wykształcenia typów architektonicznych, dopiero będących trafnymi odpowiedziami na zapo­ na jednoznaczna relacja: w stylu gotyckim wznoszono trzebowania funkcjonalne, reprezentacyjne i kulturo­ kaplice, małe kościoły wiejskie, wielkie kościoły miej­ we epoki. skie i klasztorne, katedry, zamki, ratusze, szpitale, do­ Świątynia jako „zadanie” stoi przed każdą rozwi­ my mieszkalne, katedry zaś powstawały od IV w. w róż­ nych kształtach przestrzennych oraz stylach niętą kulturą i każdą epoką w dziejach ludzkości. Re­ zultaty architektoniczne trudne są jednak do porów­ i wznoszone są do dziś. Sporo budowli uzyskało też ową nania. Natom iast stosownie do potrzeb tak godność w ciągu wieków swego istnienia w związku ze zmianami administracyjnymi w Kościele, inne nato­ funkcjonalnych, jak i duchowych, tworzone są w pew­ nych okresach czasu konkretne typy budowlane. I tak, miast traciły pierwotne znaczenie. o typie architektonicznym katedry w ogóle mówić nie Przedmiotem dociekań Autorki nie jest literacka możemy. Pomiędzy bazyliką św. Jana na Lateranie, ka­ wizja katedry jako kościoła biskupiego wzniesionego tedrami w Albi, Kielcach, Katowicach i Stalowej W o­ w stylu gotyckim, lecz poetyckie i prozatorskie odbicie li różnice są kolosalne. Natomiast na terenie Ile-de­ „mitu katedry”. Mit ów ukształtowany został w XIX -France powstał w wieku XII i na początku wieku XIII wieku i trwa - czasami pojmowany na wspak - do dziś. bardzo określony typ architektoniczny, który nazwany Jego istotą jest przemiana słowa „katedra” w synekdozostał „klasyczną katedrą gotycką”. We wszystkich chę „stylu gotyckiego” oraz pojmowanie katedr jako wzniesionych wówczas na terenie domeny królewskiej kwintesencji fenomenu architektoniczno-kulturowego dojrzałego średniowiecza. Wychodząc od owego stereo­ dziełach odnaleźć możemy podobne cechy: tzw. plan typu, np. we Francji około 1825 r. tworzono meble i de­ katedralny, bazylikowy, z transeptem, chórem z obej­ ściem i wieńcem kaplic; fasadę zachodnią z dwiema koracje à la cathédrale, zaś Wacław Berent swobodnie wieżami, dzieloną na podobne kondygnacje i z trzema mieszał w Żywych kamieniach nazwy „świątynia”, „ko­ ściół”, „katedra”, „tum” i „fara”, określając nimi tę sa­ portalami; trójportalowe fasady transeptu; podobny podział elewacji wewnętrznych nawy głównej i prezbi­ mą budowlę. Zakres książki usiłuje Autorka dookreślić, powołu­ terium (arkady, tryforia, okna); zbliżone dążenie do jąc się na kategorię „tematu architektonicznego”. wertykalizmu. Idealny - „mityczny” - model takiej ka­ tedry narysowany został w połowie XIX wieku przez Czermińska utrzymuje, że w historii sztuki „budowla Eugene-Emmanuela Viollet-le-Duca i zamieszczony sakralna stanowi niewątpliwie jeden z najstarszych, Z Gotyk bez korzeni 99 �07_Balus.ps - 4/25/2007 2:12 PM Wojciech Bałus • GOTYK BEZ KORZENI w drugim tomie jego Dictionnaire raisonné de ¡’architec­ ture française du XI au XVIe siècle (t. 2, s. 324). Małgorzata Czermińska w zasadzie ogranicza się do owych katedr klasycznego gotyku północnofrancuskiego. Czas jego trwania rozciąga jednak z niewiado­ mych przyczyn aż po wiek XV, a początek sytuuje do­ piero w stuleciu XIII („W takiej sytuacji na terenie Ile-de-France od XIII do XV wieku powstawały sum­ my teologiczne i katedry gotyckie”, s. 14), choć Erwin Panofsky w przywoływanym przez nią w tym kontek­ ście artykule wyraźnie mówi o latach 1130/40-1270. Zgodnie z regułami „mitu katedry”, nic nie przeszka­ dza jej pisać także o kościołach niższej rangi, np. ana­ lizować budowle opisywane przez Marcela Prousta, choć ani w Balbec, ani w Combray nie było świątyń bi­ skupich. Z drugiej strony Autorka reaguje na hasło „katedra” nawet tam, gdzie sama logika tekstu wska­ zuje, iż mowa jest o dziele całkowicie niegotyckim. Ja­ skrawym tego przykładem jest nie tylko cytat, od któ­ rego rozpocząłem recenzję, lecz przede wszystkim wprowadzenie passusu z Przewodnika po filozofii w sześć godzin i kwadrans, gdzie Witold Gombrowicz wyjaśnia istotę sztuki w filozofii Schopenhauera. Otóż stwier­ dzenie „fronton katedry ukazuje te siły w działaniu, gdyż kolumny wspierają, a kapitele wywierają nacisk” (s. 228) stawia przed oczami budowlę posługującą się klasycznym językiem architektonicznym, czyli wyko­ rzystującą antyczne porządki architektoniczne, w go­ tyku bowiem nie stosowano podziału fasad za pomocą kolumn. Wystarczyło zresztą sięgnąć do drugiego to­ mu Świata jako woli i przedstawienia, by się przekonać, że właśnie o architekturę antyczną chodziło Schopen­ hauerowi, a za nim Gombrowiczowi. Autorce zdarza się też reagować na słowo „średniowiecze” jako poten­ cjalny synonim „katedry gotyckiej” , gdyż wprowadziła w obszar swych rozważań wiersz Janusza St. Pasierba Lekcja średniowiecza, opisujący wici roślinne wycho­ dzące z paszcz smoków i innych bestii (s. 328). W przypisie stwierdza: „Wiersz datowany: «Doberan, 19.7.78». Bad Doberan jest niedużym miastem w M e­ klemburgii, niedaleko Rostoku, gdzie w budownictwie sakralnym przeważa gotyk” (s. 405, przyp. 5). Opisane w wierszu przedstawienia mogą oczywiście dekorować budowle sakralne, mogą jednak np. zdobić karty ręko­ pisów iluminowanych. Pasierb opisał dekorację policz­ ków drewnianych stall z lat 1280-1300 znajdujących się w kościele pocysterskim w Bad Doberan. Ten niejasny przedmiot badań poddany zostaje dalszej obróbce. Autorka zajmuje się literackimi opi­ sami katedr / kościołów - gotyckich / romańskich / średniowiecznych, dążąc do rozpoznania w nich „topi­ ki rozwijanej (...) poprzez stulecia i ponad granicami języków i kultur” (s. 184). Trwałość owej topiki wy­ kracza - jej zdaniem - poza proste przekazywanie figur retorycznych od autora do autora i z tekstu na tekst. Czermińska buduje katedralne topoi w oparciu o figu­ ry i skojarzenia elementarne czy wręcz archetypiczne. Poszczególne elementy składowe katedralnych opisów przyporządkowuje kategoriom czterech żywiołów, świata przyrody (las, ogród, kwiaty), ludzkiego ciała (twarz, ręka, palec, ciało), świata zwierząt realnych i fantastycznych, okrętu, księgi i muzyki. Topos - zgodnie z koncepcją Ernsta Roberta Curtiusa, na której opiera się Czermińska - był utrwalo­ nym chwytem retorycznym, rodzajem kliszy czy wręcz stereotypu, który miał przekonać słuchacza o słuszno­ ści wywodu mówcy. Owych clichés Autorka poszukuje w ekfrazie, do takiej bowiem tradycji zalicza opisy inte­ resujących ją budowli. Ekphrasis to, zgodnie z definicją Ailiosa Theona, aleksandryjskiego retora i gramatyka z przełomu I i II w. po Chrystusie, „dokładny opis una­ oczniający rzeczy”. Podobnie wcześniej pisał Kwintylian: Descriptio est oratio colligens et praesentans oculis quod demonstrat. Czermińska od owego aspektu una­ oczniania czy reprezentacji odchodzi. „Interesują mnie tutaj - pisze - nie zagadnienia reprezentacji albo kore­ spondencji sztuk, ale wyodrębnienie i analiza literac­ kiego odpowiednika tematu architektonicznego kate­ dry gotyckiej, a ściśle rzecz biorąc: ukazanie istnienia wspólnej różnym autorom topiki opisu katedry” (s. 26). Oznacza to, że funkcja referencyjna tekstów literac­ kich, a więc ich stosunek do realnego lub idealnego (modelowego) dzieła sztuki, zostaje w Gotyku i pisa­ rzach zarzucona. Literatura rozmawia sama ze sobą. To dlatego problem, czy katedra została zbudowana w sty­ lu gotyckim czy romańskim, staje się nieistotny. Histo­ ryk sztuki po raz drugi powinien złożyć książkę i zająć się na powrót interesującymi go „szczegółami”. Konsekwencje zamknięcia się Czermińskiej we­ wnątrz literatury są poważne. Do czego może prowa­ dzić niezwracanie uwagi na przedmiotowe odniesienie ekfraz, najlepiej widać w interpretacji opisu światła słonecznego, wydobywającego z mroku wnętrze ko­ ścioła w Combray (pierwszy tom W poszukiwaniu stra­ conego czasu). Niby prawdą jest, że fragment ten koń­ czy się stwierdzeniem o podobieństwie rozświetlonego i migotliwego wnętrza do „nawy jakiejś groty roztęczonej stalaktytami”. Autorka pomija jednak cały trud Prousta, by oddać słowami to, co w gotyku najbardziej niezwykłe: zmienne refleksy barwne, rozrzucane po wnętrzu kościelnym przez witraże na rzecz konstatacji trywialnej i mało mówiącej, że „widok niskiego wnę­ trza w świetle przesianym przez kolorowe szkła prowa­ dzi wyobraźnię narratora ku skojarzeniom z żywiołem ziemi” (s. 154). To nie żywioł ziemi, ani żaden inny ży­ wioł, a claritas i splendor, blask i dosłownie objawiają­ ca się „aura” (by użyć terminu Waltera Benjamina), estetyczne lśnienie wykraczające poza czystą widzial­ ność ku pięknu samemu w sobie, były przedmiotem zachwytu pisarza (podobnie jak później Juliana Przy­ bosia czy Mieczysława Jastruna). Jednoznacznie dowo­ dzą tego - pominięte przez Czermińską - fragmenty 100 �07_Balus.ps - 4/25/2007 2:12 PM Wojciech Bałus • GOTYK BEZ KORZENI 0 „skośnym i błękitnym blasku”, górze „różowego śnie­ gu, u której stóp toczyła się bitwa” i która „zdawała się pokrywać szronem sam witraż” (w obrazie tym nie chodzi bynajmniej o żywioły, lecz o działanie światła, przyrównane do wirującego śniegu), czy o uśmiechu słońca, który „tak samo rozpoznawało się w błękitnej 1 łagodnej fali, w której kąpał kamienie [kościoła W. B.], jak na bruku ulicznym lub na słomie targowe­ go placu”. Autorka nie jest chyba w ogóle świadoma istnienia estetyki światła, gdyż witraże traktuje wyłącz­ nie jako element toposu „rajskiego ogrodu”. Przy oka­ zji warto sprostować, że światło nie jest żywiołem i nie jest tożsame z ogniem, a ogień z tęczą, jak czytamy na s. 348: „do wnętrza katedry zostaje wpuszczony (...) żywioł ognia/światła: tęcza” lub na s. 329: „przeważają obrazy żywiołów powietrza i światła”. Wniosek płynący z tego krótkiego zestawienia jest prosty. Jak mawiał profesor Lech Kalinowski, „tyle się widzi, ile się wie”. Choć osobiście uważam, że najważ­ niejsze jest umieć dostrzec to, czego się nie wie, pierw­ szy etap postępowania badawczego musi się stosować do podanej wyżej maksymy. Małgorzata Czermińska wie o gotyku mało, a o jego XIX- i XX-wiecznych inter­ pretacjach jeszcze mniej. Widać to wyraźnie w jej nie­ frasobliwym stosunku do literatury przedmiotu. Pisze np., że „już Viollet-le-Duc poświęcił w swoim słowniku osobne hasło światu roślinnemu” (s. 255). W przypisie do tego stwierdzenia (s. 402, przyp. 1) Dictionnaire rai­ sonné... cytowany jest bez tomu i strony, za to z adno­ tacją „Paris 1867”. Słownik liczy 10 tomów i wychodził w latach 1854-1868. W Gotyku i pisarzach na próżno szukać też śladów tak podstawowych lektur z zakresu historii sztuki, jak książki Alaina Erlande-Brandenburga La Cathédrale (Paris 1989), gdzie w pierwszym roz­ dziale w znakomity sposób ukazany został nowoczesny mit katedry gotyckiej, czy artykułu Willibalda Sauerlandera La cathédrale et la révolution (w: L ’art et les révo­ lutions. XXVIIe congrès international d’histoire de l’art. Actes. Conférences plénières, Strassbourg 1990) omawia­ jącego przemiany katedralnego toposu od rewolucji francuskiej do XX-wiecznej awangardy. Nieznane po­ zostają Czermińskiej prace literaturoznawców, w tym dwie fundamentalne amerykańskie dysertacje (łatwe do zdobycia przez serwis UMI): Elizabeth Emery, Recon­ structing the Cathedral: Social and Aesthetic Crisis in the Fin de Siècle Novel (Zola, Huysmans, Proust) (New York University 1997) oraz Stephanie A. Moore Glaser, Explorations of the Gothic Cathedral in Nineteenth-Centu­ ry France (Indiana University 2002). Dodać należy, że pierwsza z badaczek rozszerzoną wersję swej rozprawy wydała w postaci książki Romancing the Cathedral. Go­ thic Architecture in Fin-de-siècle French Culture (New York 2001). Czermińska nie dotarła też do materiałów z sesji romanistycznej na Uniwersytecie Charles’a de Gaulle’a Lille 3 (La Cathédrale, red. J. Prungnaud, Lille 2003), gdzie zanalizowano wizje katedr od Chateau- brianda do Carpentiera, ze zwróceniem uwagi na utwo­ ry Hugo, Baudelaire’a, Gautiera, Flauberta, Rodenbacha, Huysmansa, Kafki i Mereżkowskiego. Dziwi rów­ nież brak nowych prac na temat stosunku Prousta do gotyku, a w szczególności dwóch książek: K. Bourliera, Marcel Proust et l’architecture (Montreal 1990) i Luca Fraisse’a, L ’oeuvre cathédrale. Proust et l’architecture médiévale (Paris 1990). Nieznajomość kulturowego kontekstu powoduje, że Autorka nie jest w stanie odnaleźć źródeł większo­ ści analizowanych zjawisk literackich. I choć niektóre z nich faktycznie sięgają sfery archetypów, to zazwy­ czaj dzieje się to w otoczce mniej lub bardziej obiego­ wych pomysłów na temat gotyku i architektury sakral­ nej z terenu Ile-de-France. Powód tego jest prosty: pisarze otrzymują wykształcenie w określonym miejscu i czasie, czytają też możliwe do uchwycenia książki i artykuły, te zaś od prawie dwustu lat wciąż na nowo budują obraz niezwykłych gmachów wzniesionych na obszarze domeny królewskiej. Natomiast archetypy per se, co z całą mocą podkreślał Carl Gustav Jung, sa­ me w sobie są „bezcielesne” i za każdym razem, gdy wychodzą na światło dzienne, przyjmują postać „obra­ zów archetypowych”, zależnych od uwarunkowań kul­ turowych, w których żyje ich odtwórca - w naszym przypadku pisarz czy poeta. I tak, szeroko rozpowszechniony w wieku XIX mo­ tyw egzaltacji w doświadczaniu gotyku, opisywany ja­ ko unoszenie się ku górze, nie przynależy do elemen­ tarnej topiki czterech żywiołów, a konkretniej do żywiołu powietrza (s. 30, 82-84, 90, 148). Jego źró­ dłem jest rozumienie chrześcijaństwa jako religii „z tamtego świata”, opartej na pragnieniu wyrwania się z okowów cielesności i chęci pełnego zjednoczenia się z Bogiem. Tak pojęte doświadczenie religijne od­ niesione zostało w romantyzmie do ideału architektu­ ry sakralnej, która powinna odrywać człowieka od zie­ mi i kierować jego uczucia i duszę ku niebu. Pisał o tym Hegel w swej Estetyce, a za nim dziesiątki innych autorów. Trudne dla Czermińskiej okazały się też meandry chrześcijańskiej symboliki katedralnej. Gdy stwierdza ona, że „rozumienie katedry jako księgi wynika u Huysmansa ze znajomości średniowiecznych koncepcji iko­ nograficznych”, które „projektują (...) świątynię jako model uniwersum, mieszczący w sobie całość wiedzy o kosmosie, historii świętej i życiu potocznym” (s. 145), traktuje poglądy z przełomu XIX i XX wieku jako ścisłe odbicie myśli średniowiecznej. Tak jednak nie było, bo Huysmans, choć korzystał ze źródeł pisanych, w ich in­ terpretacji kompilował poglądy XIX-wiecznych archeo­ logów chrześcijańskich. Bez cienia dalszej refleksji po­ zostaje konstatacja, że opis katedry w Chartres oczyma Jagnieszki, bohaterki powieści Hanny Malewskiej Ka­ mienie wołać będą, odzwierciedla świadomość średnio­ wiecznej bohaterki (s. 316). A przecież umiejętność ele- 101 �07_Balus.ps - 4/25/2007 2:12 PM Wojciech Bałus • GOTYK BEZ KORZENI mentamego odczytania przez żonę cieśli programu iko­ nograficznego budowli jest pochodną koncepcji Emile’a Male’a, widzącego w gotyku „sztukę narodową” sztukę zrozumiałą dla wszystkich i przez wszystkich ak­ ceptowaną, w przeciwieństwie do przeintelektualizowanego renesansu, operującego wyrafinowaną wiedzą mi­ tologiczną, dostępną jedynie członkom elit. Postać Wincentego z Beauvais znalazła się w powieści Malew­ skiej nie tylko z uwagi na pochodzenie tego uczonego, ale przede wszystkim ze względu na rolę jego encyklope­ dii jako summy wiedzy XIII stulecia, stanowiącej - zda­ niem Male’a - klucz do zrozumienia programów ikono­ graficznych katedr gotyckich. Natomiast przedstawione w pierwszych zdaniach Żywych kamieni fragmenty rzeźb z portalu kościoła bynajmniej nie niosą wiernym czytel­ nego przesłania, jak chce Czermińska (s. 316). Berent z ironią opisuje chłopów, którzy z nabożną czcią cało­ wali wszystko, co popadło, bez względu na to, czy były to panny mądre, panny głupie, Hiob „na barłogu”, czy „centaur, który pogaństwo oznacza”. Powszechne rozu­ mienie katedralnej symboliki dla bohaterów powieści bądź nie istniało, bądź zostało zagubione, co nie może dziwić w społeczności napiętnowanej przez pisarza du­ chowym lenistwem - acedią. Kolejną wielką tradycją rozumienia gotyku, o której Autorka się nawet nie zająknęła, była (i jest nadal) jego wizja techniczno-konstruktywistyczna. Zapoczątkowali ją francuscy teoretycy wieku oświecenia, a do perfekcji doprowadził Viollet-le-Duc. To jemu zawdzięczamy obowiązującą do dziś podręcznikową definicję architek­ tury gotyckiej jako systemu konstrukcyjnego, czyniące­ go z filarów szkielet nośny, z którego wyrastają krzyżują­ ce się łuki sklepień krzyżowo-żebrowych, wzmocnione od zewnątrz układem szkarp i łuków oporowych. Viollet-le-Duc był miłośnikiem paleontologii i George’a Cuviera. Gotyk był dla niego najdoskonalszym stylem, po­ nieważ był całkowicie logiczny i organiczny. Tak jak w systemie kostnym każdy element może się znaleźć na jednym tylko miejscu i na jego podstawie zrekonstru­ ować możemy cały szkielet zwierzęcia, tak w gotyku każ­ dy element konstrukcyjny ma ściśle określone przezna­ czenie i usytuowanie. Nawiązując do tych ustaleń, Gottfried Semper napisał wielokrotnie cytowane słowa, że gotyk, niczym krab, pokazuje na zewnątrz swój szkie­ let. I choć nie była to w jego ustach pochwała, stwier­ dzenie to znakomicie oddawało konstrukcyjny aspekt stylu. Takie rozumienie gotyku możliwe było dzięki kate­ gorii organiczności architektury. Początków łączenia dzieł budownictwa ze światem przyrody szukać należy w starożytności, w ówczesnych koncepcjach retorycz­ nych i poetykach. Ta koncepcja przejęta została przez renesansowych teoretyków architektury, a jej rozkwit przypadł na wiek XIX. Powiązanie organiczności z go­ tykiem nastąpiło u progu owego stulecia w myśli nie­ mieckiej. Z jednej strony już w XVIII wieku przyrówna­ no kościoły tego stylu do lasu, z drugiej zwrócono uwa­ gę na ich podobieństwo do struktur krystalicznych. Sposób myślenia Viollet-le-Duca dokładnie repro­ dukuje Hugo, architekt z powieści Malewskiej Kamie­ nie wołać będą; autorka książki nie na darmo studiowa­ ła przed wojną w Paryżu: „te sklepienia - ciągnął, rękę przyłożywszy do czoła - są jak szkielet zwierza. Jak te szkielety, które medycy nasi składają w Salerno. Kość wspiera się o k ość...” (s. 320). Bezpośrednim przenie­ sieniem stwierdzenia Sempera jest strofa z wiersza erudyty Zbigniewa Herberta: „na wyspie w huku świateł w czarnych liniach / krab katedry ślepy ociekający sa­ dzą” (s. 321; podkreślenie - W. B.). Czermińska, nie­ świadoma konstrukcyjnych porównań obecnych w XIX-wiecznej literaturze fachowej na temat gotyku, sytuuje obie wypowiedzi w ramach „bestiarium” , ogra­ niczając ich sens wyłącznie do „wzrokowej analogii wy­ glądu” (s. 318), co zdecydowanie zawęża i zubaża wy­ mowę obu figur. Przy okazji trzeba sprostować dwa błędy, jakich dopuściła się Autorka, pisząc o Hugonie (s. 318). Nie był on architektem „z dworu Barbarossy”, cesarz ten zmarł bowiem w roku 1190, lecz - co Ma­ lewska podaje explicite - budowniczym Fryderyka II: „architektor Friderici Secundi”. Nie interesował się również „nową dla niego frankońską sztuką budowa­ nia”, lecz francuską (łac. opus francigenum), bo o południowoniemieckich budowlach powieść nie wspomina. Racjonalistyczno-konstrukcyjna wizja gotyku na­ brała kolorów wraz narodzinami awangardy. W Bauhausie, który stworzony został na wzór średniowiecz­ nej strzechy, łączącej artystów-rzemieślników różnych profesji, gotycka katedra powróciła do swej laickiej, postępowej i liberalnej interpretacji sprzed połowy XIX wieku, znanej choćby z Katedry Panny Marii w Paryżu Wiktora Hugo. Oskar Schlemmer, jeden z profesorów weimarskiej szkoły, mówił o szturmującej niebo katedrze przyszłej wiary - socjalizmu. W tym kontekście interpretować trzeba wiersz Osipa Mandelsztama Notre Dame. Katedra jest w nim tyleż ży­ wym organizmem, który jest „pełen unerwienia” i „pręży mięśnie”, ile jednocześnie jego gotycka dusza jest „wyrozumowana”. Logiczna struktura gmachu nie budzi zachwytu. „Zebra” oraz „kości” konstrukcji są „pokraczne”, a całość powinna zostać w przyszłości przezwyciężona i zamieniona w nowe, awangardowe piękno (s. 157). Większość wierszy i tekstów Juliana Przybosia również wyrasta z modernistycznego para­ dygmatu. „W prozatorskich Zapisakach bez daty - pisze Czermińska - odnajdywał paralele pomiędzy architek­ turą gotycką i dwudziestowieczną, porównywał pary­ ską Notre Dame i nowojorski stalowo-szklany Empire State Building, by wyobraźnią wybiegać dalej w przy­ szłość w oczekiwaniu na «katedrę nieograniczoności», jeszcze bardziej wzniosłą niż średniowieczne” (s. 201). Także powojenny obraz odbudowy warszawskiej kate­ dry św. Jana, jaki pojawia się w wierszu Tadeusza Ró­ 102 �07_Balus.ps - 4/25/2007 2:12 PM Wojciech Bałus • GOTYK BEZ KORZENI żewicza Równina, odwołuje do konstrukcyjno-organicznego rozumienia gotyku: „oni nie zobaczą / jak zrastają się żebra / katedry świętego Jana” (s. 235). Szczególne miejsce w katedralnej literaturze zaj­ mują utwory posługujące się motywami konstrukcyj­ nymi, a wskazujące na wyczerpanie się religijnego zna­ czenia świątyń. W poezji Różewicza „kamieniołom katedry” w Chartres „milczy” (Zamek na lodzie, Kamie­ niołom), staje się więc figurą dzieła pozbawionego zna­ czenia. Natomiast w wierszu Gotyk 1954 pojawiają się: Zebra umarłego Boga sklepione nad słowami wierzących ślepo To niezwykle przejmujące wyobrażenie prowadzi nie tylko, jak pisze Czermińska, do przekształcenia wnętrza gotyckiego kościoła „we wnętrze ciała” (s. 297), ale przede wszystkim do uczynienia z samej katedry dzieła pozbawionego sensu, figury martwej re­ ligii. Gmach trwa, ale na kształt przedpotopowej ska­ mieliny, jego konstrukcja nie wyraża więc już dłużej ducha modlitwy i „mistycyzmu”, jak w wieku XIX, lecz jedynie śmierć Boga (w Kamieniołomie czytamy: „za­ wieszony na zworniku / kopalny bóg / świecił / białymi żebrami”). Zebra sklepienne budowli zamieniają się w członki martwego Boga i cała organiczna struktura służy wyłącznie za przybytek dla „wierzących ślepo”, czyli niedostrzegających pustki metafizycznej wypeł­ niającej świątynię. Wiek XIX był czasem psychologii. Już w heglow­ skiej wizji gotyku obiektywna forma architektoniczna łączyła się ze stanem duszy, co prowadziło do swoiste­ go utożsamienia charakteru budowli z jej emocjonal­ nie nacechowanym odbiorem. Działo się tak dlatego, iż gotyk nie oddziaływał poprzez opartą na propor­ cjach i liczbie kategorię piękna, lecz poprzez wznio­ słość. Gdy Julian Przyboś pytał: „Co znaczę ja żywy o krok od filarów” (s. 340), to relacjonował właśnie doświadczenie wzniosłości, w którym człowiek odczu­ wa swą fizyczną małość, a jednocześnie odkrywa du­ chową wielkość. Romantycy niemieccy posługiwali się w opisie ka­ tedr fizjonomiką, wprowadzając do literatury pojęcia takie, jak „twarz” czy „profil”. Druga połowa stulecia przyniosła szereg psychologicznych koncepcji pojmo­ wania architektury. Dla Heinricha Wolfflina cechują­ ca człowieka wola życia objawiała się w stałym poko­ nywaniu siły ciążenia i bezwładu. To poczucie rzutowane było na architekturę, w której odbiorca również odnajdywał walkę ciążenia z ruchem ku górze. Pod koniec wieku August Schmarsow odkrył prze­ strzeń architektoniczną jako pochodną ludzkiej posta­ wy pionowej (wysokość), wyciągniętych w bok ramion (szerokość) i kinestezji - ruchu przed siebie (głębo­ kość). Dlatego trudno zgodzić się z Czermińską, że przeciwstawianie ciążenia i wzlotu związane jest w opi­ sach katedr „z żywiołami ziemi i powietrza” (s. 229): „Jeżeli żywioł ziemi - pisze ona - występuje w opisie przede wszystkim jako materiał, z którego gmach zo­ stał zbudowany, to niejednokrotnie towarzyszy mu re­ fleksja o przeciwieństwie między ciężarem kamienia a wysokością budowli, która zdaje się wzlatywać w przestworza wbrew prawu ciążenia” (s. 335). Julian Przyboś (s. 340) pisze co prawda o murach „z odrąba­ nych skał” i głazach „szybujących coraz wyżej i wyżej”, lecz w jego wierszu obraz katedry miesza się z dozna­ niami podmiotu lirycznego i jest próbą werbalizacji wzniosłego doświadczenia przestrzennego: - i trwać pod hurgotem głazów szybujących coraz wyżej i wyżej, aż je, nie skończone, nagły zawrót stoczy ze szczytu w dwie wieże, urwane dna. Kto pomyślał tę przepaść i odrzucił ją w górę! Określenie „hurgot głazów szybujących coraz wyżej i wyżej”, to próba oddania ukierunkowania budowli w górę, a jednocześnie początek opisu przestrzeni, wy­ sokości, która przyprawia o zawrót głowy, gdy głazy „zawracają” w dół po łukach żeber sklepiennych i gdy jednocześnie człowiek zdaje się być wyniesiony pod sklepienia, by zaraz z lękiem spaść ku posadzce. Mam nieodparte wrażenie, że w takiej percepcji katedry po­ mogły Przybosiowi akwaforty Konstantego Brandla, ukazujące wnętrza katedr spod sklepienia (np. Kate­ dra I, klasyczna, 1907), z tak zaplanowaną perspekty­ wą, że każda ze ścian zamykających budowlę wydaje być pionowa, co zmusza do obracania planszą i tym sa­ mym prowadzi do uczucia autentycznego zawrotu gło­ wy. Dodać też warto, iż dla Wilhelma Worringera, jednego z najpoczytniejszych teoretyków sztuki okresu międzywojennego, mechaniczno-konstrukcyjna stro­ na gotyku i niezwykła wysokość budowli, prowadziła do ukonstytuowania się odbioru katedr w kategoriach nie „abstrakcji”, lecz ekspresjonistyczno-psychologicznego „wczucia” i wzniosłej „ekstazy”. Psychologizacja odbioru architektury zacierała również podział na „obiektywny” opis i „subiektywne” uczucia. Stąd Mieczysław Jastrun (Chartres) starał się oddać słowami wrażenia i odczucia, jakie wywiera w doświadczającym podmiocie światło przechodzące przez witraż: 103 Barwy dość silne, aby nas rozebrać Z nietrwałej róży zmysłów do ziarna źrenicy Po przejściu głębokiego błękitu i srebra, Z purpury gladiolusa, w trójcy jedynej, Po kwadraturę ogniowego koła �07_Balus.ps - 4/25/2007 2:12 PM Wojciech Bałus • GOTYK BEZ KORZENI Czermińska pisze, iż „poeta odwołał się (...) do ży­ wej w średniowieczu symboliki ognia i podstawowych figur geometrycznych. Zresztą nie tylko w tradycji chrześcijańskiej koło jest figurą doskonałą i jednocze­ śnie znakiem słońca. Kwadrat w konstrukcji świątyni oznacza Niebieską Jeruzalem, a krzyż pośredniczy w przejściu od koła do kwadratu w «kwadraturze koła słonecznego»” (s. 276). Pominę milczeniem nieszczę­ ścia, jakie spłynęły na nas po przetłumaczeniu książki Jeana Hani Symbolika świątyni chrześcijańskiej, ważnego źródła wiedzy Autorki - pracy, która jednak nie jest rozprawą historyczną, lecz kompilacją poglądów z róż­ nych czasów, połączonych przeświadczeniem o istnie­ niu uniwersalnego, ponadkulturowego symbolizmu, ro­ dem z religioznawstwa ogólnego Mircei Eliadego. W wierszu Jastruna nie chodzi ani o żywioł ognia, ani 0 symbolikę figur geometrycznych. Poeta stara się jedy­ nie oddać przeżycie wnikania barw w samą głębię zmy­ słów, co w warstwie obrazowej przekłada na mnożenie paradoksów: „rozbieranie do ziarna źrenicy” i „kwadra­ turę koła”, zaś migotliwość przeplatających się kolorów w „ogniowym kole”, czyli w rozświetlonej rozecie, opi­ suje jako współbrzmienie trzech dominujących barw, „w trójcy jedynych”: „purpury gladiolusa”, błękitu i sre­ bra, odbieranych przez człowieka na przemian wspólnie 1 oddzielnie. Nie miejsce tu i czas, by wyjaśniać też, jak apokaliptyczny obraz Jerozolimy Niebiańskiej mógł się faktycznie przekładać na realną architekturę kościoła, ale na pewno rozstrzygający w tym względzie nie był ani kwadratowy plan budowli, ani absurdalna „kwadratura koła” Jeana Hani (zachęcam do lektury kilku stron w książce Stanisława Kobielusa Niebiańska Jerozolima. Od sacrum modelu do sacrum miejsca, Warszawa 1989, s. 94-105). Warto również dodać, że Czermińska - za Jeanem Hani - przypisuje Honoriuszowi z Autun dzie­ ło Miroir de Monde [sic! - powinno być „du”] (s. 144). W spuściźnie średniowiecznego pisarza takiej pozycji nie ma. Jest on natomiast autorem m.in. De imagine mundi (Patrologia latina, t. 172, 115-188) i Speculum ecclesiae (Patrologia latina, t. 172, 807-1108). Małgorzata Czermińska napisała na początku swej książki: „W niektórych wypadkach widać, że inspiracje poetyckie nawiązują do obserwacji wzrokowych, zwią­ zanych z kształtami i rozmiarami budowli, w innych py­ tania o źródła i motywacje pewnych skojarzeń muszą pozo­ stać nierozstrzygnięte [podkreślenie - W. B.]” (s. 30-32). Przyłożony przez Czermińską szablon badawczy jest wy­ posażony w zbyt duże oka, by pochwycić to, co najistot­ niejsze. Użycie żywiołów, bestii, kwiatów, lasu, gór, cia­ ła, wbrew przeświadczeniom Autorki, ma swe historyczne źródła. To one decydują o zastosowanej metaforyce czy retoryce opisu. Oczywiście, same w so­ bie sięgają głębiej, do miejsc „archetypicznych”, gdzie rodzi się ludzki język i artystyczne obrazowanie. Nie można jednak eksplorować podświadomości i wyobraź­ ni, przeskakując ponad ideami uchwytnymi i jasno wy­ artykułowanymi w konkretnych momentach historii. Także „obserwacje wzrokowe” zawsze filtrowane są przez kształtujący nas „system symboliczny” (by powo­ łać się na terminologię Ernsta Cassirera). Książka Gotyk i pisarze wyrosła niewątpliwie z fa­ scynacji literackimi wizjami gotyckich kościołów. Szkoda tylko, że podejmując temat leżący na styku kil­ ku dyscyplin naukowych (literaturoznawstwa, historii sztuki, historii estetyki i historii idei), Autorka pozo­ stała przy konstatacjach wynikających prawie wyłącz­ nie z dziewiczego, a więc nietkniętego wiedzą historyczno-kulturową, odczytania tekstów literackich. 104 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fb6c94e07bd95733f1908129ba2378e.pdf a3af8d981ff2232a9c373fd16240e980 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6335 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Jarnuszkiewicz, Jerzy (1919-2005) rzeźba współczesna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5910 Title A name given to the resource Jerzy Jarnuszkiewicz - szkic do portretu/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.71-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM ALEKSANDER JACKOWSKI oznałem go w początku lat 50. Był piękny, sprę­ żysty, młody, wysportowany. Nikt go nie uczył biegania, ale kiedy spróbował, pobiegł setkę w granicach rekordu stadionu. Trener oszalał, co za talent! Ale jego sport nie pociągał. Od najwcześniej­ szych lat dłubał, lepił, rysował. Wiedział, że to jest je­ go powołanie. Pojawiła się śliczna dziewczyna, mądra, oczytana. Polonistka. Wtedy postawił stopę na krze­ śle, uniósł nogawkę: „Widziała Pani kiedyś taką łyd­ kę?”. Nie widziała. Ślub odbył się wkrótce. Rozpiera­ ła go energia, manualne zdolności miał ogromne, rysował, rzeźbił, ciął klocki drzeworytnicze, jak gdyby od niechcenia. W grupie bibliofilów, której przewo­ dził w latach okupacji Tadeusz Cieślewski „zjawił się jako cudowne dziecko. Wycinał najtrudniejsze eksli­ brisy bez trudu i wahania, dosłownie od ręki. Praca, która u innego drzeworytnika trwała kilka dni, jemu nie zabierała nawet godziny” .1 Pomysły realizował z niefrasobliwością chłopca, który jeszcze nie przeżył męki dochodzenia do istoty dzieła. Ta męka przyszła po wielu latach, na początku była spontaniczność i talent. Jeszcze jako student otrzymał w 1950 r. nagrodę państwową I stopnia za figury żołnierzy na cmentarzu mauzoleum Armii Czerwonej w Warszawie. Wyrzeźbił Małego Powstańca, chłopczyka w za dużych butach, w hełmie, z karabinem. Rzeźbę, która stała się bezi­ mienna, reprodukowana i powielana - symbol Po­ wstania. Dziś, powiększona stoi przy warszawskim Bar­ bakanie. P Jerzy Jarnuszkiewicz - szkic do portretu* Kiedy Bolesław Bierut, wzorem Medyceuszów, choć bez ich talentów, uznał, iż należy warszawski MDM ozdobić posągami socrealistycznej rzeźby, skrzyknięci naprędce rzeźbiarze przystąpili do gorącz­ kowej pracy. Jarnuszkiewicz wyrzeźbił Hutnika w pięć dni, i tyleż czasu zajęła mu Nauczycielka - pięć dni! Ale ostatnią w życiu rzeźbę, Pietę na grób rodziców tworzył siedem lat. W ogromnym trudzie, ze świado­ mością problemów, do rozwiązania których wciąż nie czuł się przygotowany. Kiedy skończył, powiedział: „Dopiero teraz mógłbym uczyć rzeźby...” Bolesna ocena lat, w których przyszło mu żyć, lat kiedy w sztuce nie tylko odkrywano, ale i zapominano o doświadczeniach pokoleń. Należał do pokolenia, które kształtowało się na gruzach zwalonego miasta, wierne pomięci Powstania. Jerzy Jarnuszkiewicz w latach pięćdziesiątych 71 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ To określiło jego życiową postawę. Zanotował: „Przede wszystkim trzeba pamiętać, że nie ma kawał­ ka ziemi polskiej, nie ma ulicy i domu, który by nie był grobem, nie był godny upamiętnienia”.2 Jego czas do­ magał się tej pamięci, zmuszał do zmierzenia się z otoczką kłamstw, z kneblem cenzury. Dziś młodzi ar­ tyści tych uwarunkowań nie mają, są wolni, nie czują potrzeby upamiętniania czegokolwiek. Świat ich wy­ obraźni jest otwarty. Zaskakują, a nawet szokują. T e­ raz to nic nie kosztuje. Ktoś zechce obierać kartofle w salach Zachęty - nikt mu nie przeszkodzi. Proble­ mem stała się troska o swój wizerunek, o to, by czymś jeszcze zaskoczyć, zaimponować. Sztuka i komercja przenikają się, twórczość straciła ideologiczną moty­ wację, przestała być sprawą ważną, narodowej pamię­ ci. Świat się zmienił, ogromną rolę odgrywają film, te­ lewizja, Internet. Rzeźba utraciła społeczne znaczenie. Młodzi mają niewielkie szanse pokazania swych moż­ liwości, pleni się tandeta. Jeśli powstają dzieła ważkie, to na marginesach sztuki, w kręgu raczej socjotechniki niż plastyki. No i rzadko, ale jednak - w sztuce sa­ kralnej. W niej dowcip nie wystarczy, temat narzuca powagę. Świadczą o tym freski Jerzego Nowosielskie­ go, rzeźby Antoniego Rząsy, a także Jerzego Jarnusz­ kiewicza. Jerzy Jarnuszkiewicz należy do artystów, którzy po­ dobnie, jak Oskar Hansen, Tadeusz Kantor, Jerzy Sołtan, Roman Cieślewicz, czy Henryk Tomaszewski wy­ warli wpływ na sztukę naszego czasu, a śledząc jego dokonania, stykamy się z podstawowymi problemami nurtującymi sztukę powojenną. Był przy tym nie tylko znakomitym artystą, ale i wspaniałym człowiekiem, jednym z najważniejszych, jakich dane mi było po­ znać. Absolutnie uczciwy, bezkompromisowy i pozba­ wiony zawiści, co już samo w sobie w naszym kraju jest zadziwiające. Czasem stawał się bezbronny, jak dziec­ ko. W trudnych dla sztuki latach inwazji socrealizmu bronił swej osobowości sferą prywatnej twórczości, wielkiej piękności ekslibrisami, rysunkami, medalami. W rzeźbie osiągał ekspresyjny wyraz zderzeniem form miękkich, płynnych i twardych, ostrych. Stwo­ rzył przerażający symbol czasów peerelu - głowy w ka­ gańcach. Czy wizerunek artysty, nawet tak znakomitego, może zainteresować dziś, kiedy w sztuce wszystko ule­ ga zmianom, kiedy wręcz wstydliwe jest mówienie o kategoriach piękna, o tym co etyczne i przekraczają­ ce granice smaku? Żyjemy w czasach tak szybkich, że pamięć niknie błyskawicznie. Sztuka? Artyści? Każdego dnia więcej jest malarzy, rzeźbiarzy niż w ciągu całych dziejów ludzkości. Natłok faktów jest olbrzymi. Zapominamy szybko. Kto z młodych, inteligent­ nych ludzi wie coś dziś o Tadeuszu Siekluckim, Tade­ uszu Brzozowskim, a nawet Józefie Gielniaku czy Je­ rzym Panku? O wielkich artystach. M łodość Jerzy urodził się 27 lutego 1919 r., w Kaliszu. Pierwsze doznania: zlizywał wapno ze ścian, jak mały piesek. Matkę miał dobrą, serdeczną. Można się było do niej przytulić, poczuć bezpiecznie. Ojciec zaś budził respekt, doskonały rzemieślnik, mistrz blacharskiego fachu, właściciel pracowni, w której wyrabiano przed­ mioty artystyczne, zwłaszcza służące liturgii. Był głową rodziny,3 ale słuszniej byłoby powiedzieć - głową Ro­ du. Hierarchia bowiem w domu nie podlegała dysku­ sji, wszystko było podporządkowane jemu, seniorowi. Jerzy był już profesorem, autorytetem, laureatem pań­ stwowej nagrody, ale jego projekty realizowane w pra­ cowni wciąż podpisywał ojciec. Również umowy. N aj­ ważniejszy był syn pierworodny. On miał dziedziczyć pracownię, on był najmądrzejszy, najlepszy. Jerzy, dru­ gi w kolejności (dzieci było ośmioro) wychowywał się z silnym przeświadczeniem, że chwałą rodu jest Zby­ szek, architekt, mieszkający w Kanadzie. Ród, powtarzam, był najważniejszy. Łączył nawet wygląd. Byli do siebie podobni. Smagłe, zgrabne posta­ cie, pięknie sklepione głowy o nieco mongolskich ry­ sach. Przekaz genetyczny przodków z siedemnastego, a może szesnastego wieku, kupców z Persji, Turkmenii czy Tatarstanu, wędrujących po Polsce bursztynowym szlakiem. Jerzy pamiętał swe dziecinne pasje - rysował, rzeź­ bił, lepił z plasteliny. Mówiono - będziesz rzeźbiarzem. Rodzina mieszkała w Kaliszu. Szwagier z siostrą w Ło­ dzi, obok fabryki termometrów. Rtęć robiła swoje, sy­ nek ich był już „taki chudziutki i zielony jak termome­ try, tylko nie taki srebrzysty”. Im w Kaliszu powodziło się lepiej. Dobrze. Mieli dwa czy trzy domy, sklepy, warsztat blacharski odziedziczony po ojcu, bowiem ro­ dzina z dziada pradziada zajmowała się blacharstwem. Wyrabiano przedmioty artystyczne. Ojciec Jerzego, pan Mieczysław, otrzymał dyplom czeladnika z wytła­ czanym w blasze wizerunkiem konia skaczącego przez płot oraz portretem Mickiewicza. Wykonaną przez niego w metalu piękną różę widziałem po wojnie w pracowni na Nowym Mieście. Był wysportowany, jeździł na łyżwach, na rowerze. Z dumą przechowywał w domu szarfę z wyhaftowanym napisem „Szosowy Mistrz Kalisza - 1926”. Należał do Bractwa Strzelców Kurkowych, na zawodach organi­ zowanych co roku zdobywał medale, przechowywane starannie w drewnianej skrzynce. Pierwsze ważne wydarzenie w życiu rodziny nastą­ piło w latach Wielkiego Kryzysu. Jerzy miał wtedy 11 lat. Po raz pierwszy usłyszał wówczas słowo plajta. „O j­ ciec wracał w nocy z jakimiś walizami, wykryliśmy, że w jednej były spinki do mankietów, w innych krawa­ ty, czy jakieś tam rzeczy... Był komiwojażerem, żeby zarobić tych parę złotych i żebyśmy nie pomarnieli” .4 Stracili wszystko. 72 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ zostanie w Akademii. Ku memu zdziwieniu Marcin się nie załamał, zaangażował się do Teatru Dramatycznego, w brygadzie technicznej przygotowywał scenę. Poznał teatr od środka, nie lada gratka dla przyszłego scenarzy­ sty. Po roku robotnicy zażądali od rektora Akademii, by przyjęto Marcina. No i tak się stało. Ale wróćmy do opowieści o domu, o Jerzym. Powie­ działem już, że mi imponował, że od początku naszej znajomości stał się dla mnie autorytetem. Podziwiałem jego ekslibrisy, zwłaszcza te, w których określał osobo­ wość właściciela. Podziwiałem jego rzeźby, medale. Piękniejszych, mądrzejszych nie znam. Dlatego o nich teraz piszę. Oczywiście nie kryłem zachwytu, kiedy mi pokazywał swe kolejne dzieło. A to nic! - gasił mój en­ tuzjazm - musisz poznać Zbyszka, to jest talent. Jest w Kanadzie, w „wolnym świecie”. Zna się na muzyce, literaturze, zbudował kilka ważnych budynków w T o­ ronto. No i Zbyszek przyjechał. Pamiętam, jedliśmy wówczas śniadanie. Dowcipkował, opowiadał o domu, o sobie, tak zwyczajnie jakby wrócił z Grójca czy Pułtu­ ska. Pomyślałem, że każda opowieść Jerzego była cie­ kawsza, bardziej barwna. Jadwiga próbowała ożywić rozmowę, zabłysnąć erudycją - czytam teraz Faulkne­ ra, powiedziała. Kto to? - zdziwił się. Nie znam. Mit niezwykłości prysł. Nawet ucieszyłem się z tego. Jerzy w trudnych, powojennych warunkach stał się bowiem już wtedy osobowością wybitną. Artystą świadomym tego, co robi. Jego talent rozwinął się wcześnie, sponta­ nicznie. „Jak sięgam pamięcią, a sięgam do drugiego ro­ ku życia - zawsze albo rysowałem, albo lepiłem. Z pierwszych wspomnień z dzieciństwa zapamiętałem sądy dorosłych, że „Jurek będzie to zawsze robił”. Mia­ łem około pięciu lat, szliśmy z matką obok cmentarza w Kaliszu, gdzie był zakład kamieniarski. Zobaczyłem, jak robotnicy odkuwali jakieś części nagrobka i pamię­ tam przejęcie, emocje, jakich doznałem, i poczucie, że strasznie chcę to robić. Skąd takiemu dziecku może przyjść coś podobnego do głowy? A ja czułem, że wła­ śnie to chcę robić. Nawet powiedziałem wtedy matce, że tu przyjdę się uczyć. Z przekonaniem, że tylko to bę­ dę robił, żyłem od zawsze”.5 Taka świadomość wyznacza horyzonty, ale nie uła­ twia życia. Zwłaszcza w szkole. Wiedział, że ma talent, że zostanie rzeźbiarzem. Tylko taką widział drogę ży­ ciową. Po latach napisał, wracając do tamtych czasów: „Całe szczęście, że miałem te zdolności, bo szczerze mówiąc, żadnych innych nie miałem”.6 Fascynowały go lalki, ale już jako przyszłego arty­ stę. „(...) intrygowały mnie, pisał, pomniejszone ludz­ kie kształty i na pewno nie było to wyzwalanie uczuć macierzyńskich, jak u dziewczynek. To ówczesne uczucie teraz nazwałbym pierwotnym przeżyciem rzeź­ biarskim. Wtedy była to tylko fascynacja, ale ona mia­ ła mi już towarzyszyć przez całe życie. W tym samym czasie fascynował mnie maluteńki samochodzik odla­ ny chyba w szarej cynie (pamiętam tę szarość) z rucho- Drugie wydarzenie, które zmieniło ich byt i zmusi­ ło do przeniesienia się do Mysłowic, na Śląsku, to by­ ła wojna. Jerzy chodził do szkoły, później przeniósł się do Krakowa, rodzina zaś wyemigrowała do Warszawy. Tam, już po wojnie, w latach odbudowy miasta ojciec otrzymał najważniejsze, bo państwowe, zlecenie - zbu­ dowanie trzech wielkich kandelabrów na MDMie. Władzę denerwował dominujący nad placem Zbawi­ ciela kościół, ponieważ jednak nie można go było ani zburzyć, ani zasłonić postanowiono pominąć, prowa­ dząc ruch bokiem, poszerzoną ul. Waryńskiego. Zmia­ nie kierunku, przesłonięciu niewygodnej perspektywy miało służyć postawienie wielkich kandelabrów. Tak zadecydował sam prezydent. Wezwał do siebie pana Mieczysława i poprosił, by wykonał świeczniki z blachy miedzianej. Chętnie, ale muszę mieć blachę! Prezy­ dent bardzo się zadumał, ta prośba przekraczała jego możliwości, nie wiedział, komu zabrać blachę, aby ją mieć, poprosił więc, żeby pan Mieczysław sam ją zdo­ był. Ten udał się w „w Polskę” i blachę przywiózł, dzię­ ki czemu kandelabry stanęły na placu. Jerzego poznałem w 1952 r. dzięki jego żonie Ja­ dwidze, która pracowała, tak jak ja, w Państwowym Instytucie Sztuki. Była krytykiem sztuki, doskonale rozumiejącym problemy rzeźby, i jeżeli coś jej prze­ szkodziło w tamtych latach pogłębiać te zainteresowa­ nia to decyzja o pomaganiu mi w redagowaniu kwar­ talnika „Polska Sztuka Ludowa”. Stała się dla mnie osobą niezastąpioną, bliską, a jej dom, dzięki Jerzemu i ciekawym ludziom, których tam spotykałem, stał się dla mnie miejscem ważnym - może najważniejszym, kształtującym wrażliwość. Stałem się niejako domow­ nikiem, stąd też myśląc czy mówiąc o Jerzym nazywa­ łem go jak Jadwiga, Misiem, co nie budziło jego za­ chwytu, choć świadczyło o aurze, którą roztaczał. Zadziwiał mnie jego talent, wyobraźnia, mądrość i rozwaga sądów o sztuce i o życiu. Fascynował mnie jego syn Marcin, miał 5 lat, kiedy go poznałem. Odzie­ dziczył po rodzicach to, co najlepsze. Talent, wyobraź­ nię, mądrość. Ale i bezwzględność wyborów etycz­ nych, estetycznych. A więc to, co nie ułatwia życia. Rysował sugestywnie takie zjawiska jak lęk, strach, zło, dobro. Jak to robisz? - dziwił się ojciec. - Tato, biorę kredki tak jak leci! - odpowiedział, co oczywi­ ście nie wyjaśniało niczego. Czytał. W szkole zachwy­ cał się Norwidem. - Marcin! Co ty z tego rozumiesz? - pytała Jadwiga. - Nic, mamo, ale to takie piękne... Później w Akademii Sztuk Pięknych naraził się pro­ fesorowi, akurat była jakaś rocznica i w gazetach były wszędzie wizerunki Lenina. Chłopcy mieli przerwę w za­ jęciach, więc poszedł do kiosku i przyniósł stos gazet. Za­ częli rysować różne wersje wodza rewolucji w czapce, bez czapki, w cylindrze, konfederatce. Zobaczył to profesor, który zajrzał do sali. Awantura. Wyrzucić! Interwenio­ waliśmy, także ja rozmawiałem z profesorem. O, tu mi korzeń wyrośnie! pokazywał rozcapierzoną dłoń, jeśli on 73 �06_Jackowski363.ps - 4/25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Pieta z Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich w Warszawie, 1950 rok. Fot. A. Funkiewicz mymi, maleńkimi kółkami ze szprychami jak niteczka. Fascynowała mnie ta maleńkość, specjalnie te kółecz­ ka. Taka fascynacja towarzyszyła mi później przy eks­ librisach. Kiedy miałem trzy lata, lepiłem, bo trudno to nazwać rzeźbieniem, karety z zaprzęgiem dwóch par koni. Pamiętam bardzo dokładnie wygięte w rogaliki przednie nogi wyrażające galop, a nad nimi łukiem po­ chylone głowy. Pamiętam radość, jaką sprawiało mi to, że zaistniało coś, czego przedtem nie było”.7 Miał chyba dziesięć lat, kiedy zrobił z masła głowę marszałka Piłsudskiego. Ojciec wystawił ją w oknie pracowni, wzbudziła sensację. Piłsudski i masło, to za­ skakiwało. Dostał w nagrodę kwiaty, oczywiście wrę­ czył je mamie. W szkole radził sobie marnie, interesowało go tyl­ ko to, co rysował. Na szczęście zdarzali się nauczycie­ le, którzy umieli dostrzec jego uzdolnienia. „W pierwszych klasach gimnazjum, wspomina, robiłem linoryty. Raz nie zdążyłem skończyć czegoś w domu i zabrałem do szkoły. W klasie zastawiłem się książkami, schowałem za chłopaka siedzącego przede mną i kończyłem pracę. Ocknąłem się, gdy poczułem, że coś jest inaczej. Była cisza. Podniosłem wzrok i zobaczyłem stojących wokół kolegów i profe­ sora pochylonego nad moją pracą. W panice próbo­ wałem ukryć swoje dzieło pod ławką, a wtedy profe­ sor powiedział: «Jarnuszkiewicz, ty rób to dalej, a jak skończysz, to mi pokaż, bo to jest twoja przyszłość». No i miałem u niego zezwolenie na robienie nie tego co inni na lekcji”.8 W tym czasie zrobił pierwszą płaskorzeźbę. Z pla­ steliny, którą mu kupili rodzice. Był to rydwan, czwór­ ka koni i jeździec. Zapamiętał dobrze tamtą sytuację. „Pracowałem cały dzień i noc, żeby mi nikt tego nie zniszczył, wstawiłem za okno. W izbach było bardzo cie­ pło i gorące powietrze rozchodziło się po wszystkich po­ mieszczeniach. Rano skoro świt podchodzę do okna, patrzę, a tu wszystko rozmyte, bezkształtne. Byłem zroz­ paczony, to było moje pierwsze przeżycie rozpaczy, niepowodzenie. Wziąłem to żeby poprawić, ale się nie udało. Ciepłe palce deformowały plastelinę. Wreszcie zrobiłem kulki i dodałem, że w tym to ja nie będę robić. Profesor od łaciny i od polskiego miał wielkie zain­ teresowanie teatrem. Był reżyserem różnych rzeczy np. Zemsty Aleksandra Fredry i wszystko sam aranżował. Ponieważ nie uczyłem się łaciny i polskiego, to on za­ dawał mi tematy działające na wyobraźnię. Kiedyś po­ wiedział mi, żebym narysował Neptuna, Nereidy i ja­ kieś tam potwory. Narysowałem to. Dużo zawdzięczam tym profesorom. To byli bardzo dobrzy nauczyciele. Oni nie żądali ode mnie ani łaciny - tych odmian - tyl­ ko kiedy zauważyli, że coś w tym człowieku jest innego i jest utalentowany w tym kierunku, to inaczej z nim pracowali. Nawet profesor od niemieckiego traktował mnie pobłażliwie. Cała klasa miała go za głupka, bo miał manię bakterii, chodził z dużą teczką ze spirytu­ sem salicylowym, watą i innymi tymi przyborami. Jak już usiadł na krześle za katedrą, to wyciągał to wszyst­ ko i się dezynfekował. A my byliśmy takie gówniarze naprawdę i tacy byliśmy niedobrzy, bo robiliśmy jakieś 74 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ rzeczy i z tego były śmichy i chichy. Po wakacjach dał temat - przygoda na wakacjach. Ja wszystko ściągałem, bo nie miałem najmniejszej zdolności do niemieckiego (...), a ten profesor podszedł do mnie i mówi: jak nie potrafisz, to narysuj”.9 Później też w Mysłowicach zainteresował się grafiką. „Ojciec sprawił mi w dwóch czy trzech tomach, księgi grube i wielkie w czerwonej i sztywnej oprawie pt. Polska i podtytułem - Dzieje i kultura. Dzięki tej książce to ja się nawet z historii podciągnąłem. Tam była cała prawda. To, co braliśmy na lekcjach, to ja śledziłem i czytałem w tej książce. Wielokrotnie mi to pomogło, a nawet któryś z profesorów spytał mnie: - A skąd ty to wiesz? - A bo przeczytałem. - A z czego przeczytałeś? No to mówię, że to z książki, którą mam w domu, i widziałem, że był bardzo zadowolony, że uczniowie sami pogłębiają to, co przerabiali wcześniej w szkole. O kultu­ rze i sztuce też było (w tej książce) bardzo dużo”.10 Poznał obrazy Grottgera, Wyspiańskiego, drzewo­ ryty Kulisiewicza, Skoczylasa, Stellera. Chciał też ro­ bić takie rzeczy, ale jak? Nie miał farb, pędzli, dłuta. Wspominał z goryczą, jak nauczyciel, któremu nie umiał odpowiedzieć na jakieś pytanie, powiedział - na siedzenie czy na łapę? No i dostał. Następnego dnia sytuacja się powtórzyła. Znowu do­ stał. Klasa się śmiała. Uznał, że kara jest słuszna, w do­ mu nauczono go, że dorośli zawsze mają rację. Był to okres upokorzeń, o których nigdy nie zapomniał. Na klasówce z łaciny zamiast męczyć się nad tekstem, nary­ sował dworek z Zosią na pierwszym planie. W końcu jednak oswojono się w szkole z tym, że uczą artystę, co­ raz mniej od niego wymagano, zadowalając się tym, że pięknie rysuje, zdobi, rzeźbi. Na jubileusz szkoły namalo­ wał na tafli szkła Kościuszkę. Kiedy indziej wyklepał z blach Polonię Grottgera, zdobiła korytarz szkoły. Otrzy­ mał także pierwsze zamówienie zaprojektowanie i wyko­ nanie nagrody na turniej tenisowy w Radomiu. Ściągał, zwłaszcza na klasówkach z matematyki, ale geometrię uwielbiał. Miał niezwykle rozwiniętą wyobraźnię prze­ strzenną, potrafił nakreślić rzut wielokątnej figury na płaszczyźnie, przenikanie się form w przestrzeni. Geome­ tria stała się dla niego olśniewającym odkryciem, przed­ miotem pochłaniającym go całkowicie, źródłem doznań. „Raz napisałem wypracowanie, wylewając w nim wszystkie swoje myśli - na 20 stron. I dostałem niedo­ statecznie - za błędy ortograficzne. Z następnej kla­ sówki dostałem lepszą ocenę, bo kiedy nie wiedziałem jakie dać „u” lub „ż”, wyrzucałem całą myśl i pisałem co innego. To wyczuliło mnie na bzdurność i umowność podobnych sytuacji, ale też zahamowało w ekspresji unikałem pisania. Równie niechętnie zabierałem głos, bo w szkole zazwyczaj obrywałem za to - wywoływany na środek i wykpiwany przez całą klasę. Pamiętam tych lizusów, śmiejących się wkoło mnie z głupich dowci­ 75 pów profesora. Nie miałem w sobie dość siły i agresyw­ ności, żeby się temu przeciwstawić”.11 Po ukończeniu szkoły (mała matura) Jerzy przez dwa miesiące pracował w drukarni im. Karola Miarki. Opanowywał arkana sztuki drukarskiej, poznawał zgromadzone w archiwum drzeworyty i linoryty Pawła Stellera i Władysława Skoczylasa. N a ich wzór wyko­ nał kilka prac. Szczególne uznanie zyskała Sowa. Od­ bito i sprzedano kilka jej egzemplarzy. Ucieszyło to oj­ ca, utwierdziło w przekonaniu, że syn powinien się kształcić w szkole rzemiosła artystycznego. Jakiej? N aj­ lepiej w słynnej wiedeńskiej Kunstgewerbeschule. Jed­ nak wcześniej trzeba było zacząć naukę w Szkole Prze­ mysłu Drzewnego w Zakopanem albo w szkole krakowskiej. Rozważał - Zakopane to góry, tradycje sztuki ludowej, sport, Kraków zaś to Wawel, Młoda Polska, Wyspiański, muzea, teatry, wystawy, koncerty. Mały Powstaniec, 1946. Fot. Jan Świderski �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ biegał na Błoniach. „Czas, powiada, wykorzystywałem maksymalnie, bo po prostu kochałem sztukę i bardzo chciałem zostać artystą”. Chciał zostać rzeźbiarzem, ale interesował go także drzeworyt, metal. Na całe ży­ cie zapamiętał to, co mu mówił ukochany profesor Franciszek Kalwas - sztuka to wielka rzecz, ale też i ciężka praca. To, że wielka rzecz, wydało się oczywi­ ste, ale z tą ciężką pracą nie bardzo pojmował, o co chodzi. Wszystko przychodziło mu łatwo, rysunki cie­ szyły, drzeworyty ciął bez namysłu. Szkoła dawała mu wiele radości, tu ceniono go za to, że był sobą. Wojna zbliżała się do końca. Rodzina przeniosła się do W ar­ szawy. On też szukał w stolicy dalszych możliwości kształcenia. Zamieszkał na ul. Pięknej 21, obok nie­ mieckiej ambasady. Szybko wszedł w krąg ciekawych ludzi, zwłaszcza interesujących się sztuką. W Warsza­ wie mimo niebezpieczeństw i trudów kwitła kultura, w prywatnych mieszkaniach, w kawiarniach, które za­ stępowały sale wystawowe i koncertowe. U Lardellego grywali Andrzej Panufnik i Witold Lutosławski. Jego wariacje na tematy Paganiniego na dwa fortepiany tam właśnie usłyszał. Poznał środowisko miłośników książki i sztuki drzeworytniczej, konspiracyjne Koło Miłośników Exlibirisu. Tam właśnie spotkał Jadwi­ gę.13 Była wówczas żoną Jerzego Krama, bibliofila. Nie było to dobre małżeństwo, Jadwiga cierpiała po utra- Ślady wielkiej przeszłości. Nie wahał się długo, wybrał Kraków, Szkołę Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Arty­ stycznego. Ojciec umieścił go w bursie księdza Kunowicza, w dwuosobowym pokoju. „Okazało się, że nie jestem w stanie znieść mieszkania w bursie. Rano po­ tworny wrzask chłopaków, trzaskające drzwi, długie korytarze i bieg do umywalni - to było straszne. Czu­ łem, że coś się dzieje z moim mózgiem. A do tego obok naszego pokoju była sala, gdzie orkiestra dęta treno­ wała marsz gwiaździsty. Naprawdę można było osza­ leć! N a szczęście zetknąłem się wtedy w szkole ze Sta­ nisławem Topferem i Bogdanem Zieleńcem, którzy szukali trzeciego do pokoju wynajmowanego na Pod­ górzu, i zamieszkałem z nimi”. Szkoła po gimnazjum wydała mu się rewelacją. Ze­ tknął się z profesorami, którzy mówili tym, co on języ­ kiem. Zwłaszcza zapamiętał Karola Homolacsa. Cytu­ ję dalej: „Spadły mi łuski z oczu, wspominał po latach. Olśnił mnie impresjonizm, wówczas w szkole zakaza­ ny, wypadły mi korki z uszu i usłyszałem Debussy’ego, Ravela i Szymanowskiego, a potem Bacha i chorały gregoriańskie. Już w tym czasie pociągał mnie zarówno realizm, jak abstrakcja”.12 Odkrywał piękno wielkiej literatury, chodził do muzeów, na koncerty. Sypiał trzy-cztery godziny na dobę. Rano malował, potem uprawiał w Sokole gimnastykę, po południu rzeźbił, Marcinelle 2, gips patynowany, 1957 76 �06_Jackowski363.ps 4/25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ cie w getcie rodziców, którym nie starczyło już woli i sił, by zdecydować się na ucieczkę. Zresztą ich nic nie łączyło ze społecznością żydowską. Ojciec był znako­ mitym pedagogiem, wielkim patriotą, nagrodzonym Virtuti Militari przez Marszałka, a Jadwiga wyrobiła sobie aryjskie „papiery” z Zuzanny Rozenfeld stała się Jadwigą Gołaszewską. Jednakże to nie uchroniło jej od donosów, których w tym czasie nie brakło. Wspomnę o jednym. Mieszkała już sama w budynku Prudentialu (obecnie hotel Warszawa) na placu Napoleona. Nagle rozległ się łomot do drzwi, wszedł niemiecki major z żołnierzami. Spojrzał na nią, poprosił do drugiego pokoju i zapytał czy jest Żydówką. Tak! - odpowie­ działa. Ja ich teraz zabiorę, powiedział, ale musi pani natychmiast stąd uciekać. Proszę powiedzieć, komu należy, że donosi windziarz. Kiedy będzie pani potrze­ bowała pomocy proszę, przyjść do mnie. Dokąd? Do gestapo na Szucha. Ten Niemiec ryzykował nie mniej niż ona. Jerzy, o czym była już mowa we wstępie, bez trudu zyskał uczucie Jadwigi. Wkrótce został jej mężem. Zdobył też uznanie w środowisku bibliofilskim, z któ­ rym Jadwiga była związana. Rzeźbił w tym czasie w pracowni Stanisława Komaszewskiego na Nowym Świecie 55. Wiele czasu zajmowały mu „drobiazgi rzeźbiarskie” - kilka ostało się po latach w pracowni przy ul. Magiera, zapamiętałem Chrystusa, Matkę Bo­ ską, Chopina, Mickiewicza. Narzekał, że niewiele umie, że sam się musi rzeźby uczyć. Ciął jednak drze­ woryty, i - zachęcony - po spotkaniach w środowisku miłośników ekslibrisu zajął się intensywnie tą dziedzi­ ną. Zdobył uznanie znawców, zwłaszcza Tadeusza Cieślewskiego juniora, który o debiutującym dopiero mło­ dym artyście napisał książkę analizując jego prace.14 Jerzy zachwycał, to co innym zabierało wiele czasu on robił „od ręki”, niejako bez wysiłku. Scenę kompono­ wał bezbłędnie, z elegancją, choć jeszcze na początku nie zawsze wiązał ją konsekwentnie z liternictwem. Ono też było ważne, określało adresata, a także atry­ but charakterystyczny dla zawodu czy zamiłowania, np. pióro - dla pisarza, nuty dla muzyka, pędzel i pale­ ta dla malarza. Jeszcze w pracach z tego wczesnego okresu nie widzimy tej intuicji psychologicznej, która później czyni z tych „pieczątek” prawdziwe arcydzieła. Mówią one o osobowości bohatera ekslibrisu, niekie­ dy więcej, niż on sam chciałby powiedzieć. Pierwsze „pieczątki” powstałe w ostatnich latach wojny, noszą jeszcze ślady dekoracyjnych fascynacji, utwierdzonych doświadczeniami wyniesionymi ze szkoły rękodzieła w Krakowie. Jarnuszkiewicz miał dużą łatwość kreśle­ nia ornamentów, tworzenia pięknych, dekoracyjnych kompozycji, scen buduarowych, pięknych kobiet prze- Suka I, gips patynowany, 1957 77 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Kromkowska w sklepie na Hożej, tuż przy placu Trzech Krzyży. Widziałem Powstańca w wielu do­ mach, a pracując wówczas w Departamencie Prasy i Informacji Ministerstwa Spraw Zagranicznych, wrę­ czałem co ważniejszym, zagranicznym gościom. Był to znakomity prezent, tyle tylko że minister prosił, by po­ minąć w tytule słowo „powstaniec”. Dla ludzi rzecz by­ ła oczywista, ale władza chciała jak najszybciej zapo­ mnieć o warszawskim powstaniu, o Armii Krajowej. Dlatego Powstaniec stał się tylko „żołnierzem”. Losy tej rzeźby to też ważny fragment w życiorysie artysty. Sta­ ła się ikoną kultury masowej, znakiem historii ważnym dla ludzi a wypieranym przez władze. Dlatego dopiero w osiemdziesiątych latach postanowiono wznieść ją, jak pomnik, na tle murów warszawskiego Barbakanu. Jarnuszkiewicza decyzja ta wzruszyła, ale zdawał sobie sprawę z tego, jak trudno jest powiększyć drobną figur­ kę, jaki to jest rzeźbiarski problem. N a szczęście ten efekt kameralności, intymności w pomniku został w znacznej mierze zachowany. Zdawał sobie sprawę z tego, że wie jeszcze niewiele, patrzył więc na reprodukcje dzieł Michała Anioła, a przede wszystkim Donatella. Jak rzeźbić w trudnym materiale a nie lepić z gliny. Pociągał go kamień, ale pierwsze doświadczenia nie były pomyślne, gdy uderzał Okna, blacha spawana, 1965 glądających się w lustrze, pozujących na sofie, na tle draperii. Łatwość rysunku, tworzenie kompozycji wi­ doczna jest także w powstałych po wojnie ornamen­ tach rzeźbiarskich na budynkach. Architekt określał miejsce, przestrzeń, którą trzeba było wypełnić, a on to robił znakomicie, niejako spontanicznie. Ale wciąż miał w pamięci przestrogę profesora Kalwasa przed pokusą łatwości w rysunku, kompozycji. Wiedział, że musi się jej pozbyć, przezwyciężyć w studiach rzeczywi­ stości, przyrody, ale także w interpretacji rzeźb. Nie minie wiele lat, a zacznie rysować oszczędną kreską, przywodzącą na myśl rysunki dawnych mistrzów. Lata dojrzewania artystycznego to proces przezwy­ ciężania wrodzonej łatwości, szukanie ujęć syntetycz­ nych, symbolu, znaku wyrażającego zjawisko. Ta umiejętność pojawia się w późnych ekslibrisach, me­ dalach, rzeźbach. No i oczywiście w rysunkowych opo­ wieściach o Rzymie, Wenecji, Nowym Jorku, rzeźbach widzianych w muzeach. Jedną ciemniejszą kreską określał w nich strukturę kompozycji, napięcie form. Dar syntezy widzenia i emocji może najsilniej dał o so­ bie znać w powstałej w 1946 r. niewielkiej figurze M a­ łego Powstańca, reminiscencji wciąż jeszcze żywych i bolesnych doświadczeń. Wyrzeźbił ją „jednym tchem” , małego chłopca w za dużych butach, hełmie nasuniętym na czoło, z karabinem w dłoni. Wzrusza­ jący symbol nierównej walki - wszystkich, także dzieci pomagających żołnierzom. Może dla kogoś z zewnątrz ten Powstaniec wyda się teraz zbyt sentymentalny, ale jest w nim przerażająca prawda Powstania, które roz­ grywało się, jak w greckiej tragedii bez nadziei na zwy­ cięstwo, z poczuciem konieczności działania. Małego Powstańca pokazał Jarnuszkiewicz na wystawie kon­ kursowej „Małe formy rzeźbiarskie”. Zdobył trzecią nagrodę. Jury nie zauważyło symbolicznej wymowy rzeźby, zwracając uwagę zresztą zdaniem Jarnuszkiewi­ cza słusznie, na mankamenty figury. Poprawił je, a przez lata Małego Powstańca odlewał w pracowni na Nowym Mieście jego brat Wojciech. Rzeźba zyskała niezwykłe powodzenie, sprzedawała ją pani Wanda Kwadraty, pręty, blacha stalowa, 1967 78 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ młotem długo w kamień, rozpryskiwał się, zamiast pod­ dać woli rzeźbiarza. Może to wszystko nie ma sensu przychodziło mu do głowy. Czy będzie rzeźbiarzem? Czy ktoś może na takie pytanie odpowiedzieć? Po­ myślał o jasnowidzu. W czasie wojny wszędzie, nie tyl­ ko w Polsce szukano, pocieszenia, pomocy u wróżów, przewidywaczy przyszłości. Jak skończy się wojna? Kie­ dy? Co z mężem, synem, czy wrócą? Wróże przynosili uspokojenie w bombardowanym Londynie, ja i moi pobratymcy, wtedy na syberyjskim zesłaniu też wystu­ kiwaliśmy nogami ciężkich stołów odpowiedzi. Hitler musiał przegrać, ale wszystkie dokładnie podawane daty były fałszywe. Jednak jasnowidze coś wiedzieli, Je­ rzy miał tego namacalny dowód. Jadwiga zaszła do znajomych, u których odbywał się tego dnia seans spi­ rytystyczny. Było ciemno, prowadzący gdy tylko się pojawiła w pokoju, wykrzyknął: „pani, która weszła! W pani mieszkaniu jest gestapo, niech pani nie wraca teraz do domu”. Została, w mieszkaniu rzeczywiście było gestapo. Jasnowidz miał rację... Jerzy postanowił zatem zwrócić się do wróża, by dowiedzieć się rzeczy absolutnie najważniejszych - czy zostanie artystą? Rzeźbiarzem? I czy sztuka po wojnie będzie jeszcze miała sens. Ktoś wskazał mu wróżkę, podobno bardzo dobrą. Poszedł do niej, z lękiem w sercu. Miała szkla­ ną kulę, w którą się wpatrywała, zapewne zdumiona pytaniami, które jej zadał. Takich w całym życiu nie słyszała, ludzi interesował los bliskich, rodziny, mają­ tek - jego los sztuki. Uspokoiła młodzieńca, niech się uczy, będzie rzeź­ biarzem. Prawdziwym! Niczego więcej nie potrzebo­ wał wiedzieć. Będzie rzeźbiarzem, to potwierdzało jego decyzję. Kompozycja drogowskazowa, model do rzeźby w Elblągu, 1965 zumieć, o co mu chodzi. «A skąd ja mogę wiedzieć?» usłyszał. Za drugim razem profesor był rozmowniejszy, oświadczył - rzeźba to nie jest fotografia! Miał rację, ale studentowi niewiele z tego przyszło, zwłaszcza że właśnie wtedy otrzymał I nagrodę w konkursie na mauzoleum. Drugiej nagrody nie przyznano, trzecią dostał profesor Akademii. Przeniósł się wówczas do pracowni prof. Franciszka Strynkiewicza, bardziej ko­ munikatywnego, ale i tam z usłyszanych uwag niewie­ le wyniósł. Więcej dawało oglądanie dawnej rzeźby na ilustracjach w albumach. N a konkursach zdobywał nagrody. Nie zachwy­ cało to profesorów, w uczelni hierarchia wydaje się naturalna, a tu student co i raz wyprzedzał swych mentorów. No i kolegów. N a konkurs ogłoszony przez Komitet Olimpijski wysłał pięć rzeźb, otrzymał cztery nagrody: pierwszą, drugą i dwa wyróżnienia. Ale nagród nie odebrał, na widok studenta urzędnik się wściekł - to niesprawiedliwe, krzyczał, żeby jeden - i to student - dostał cztery nagrody. To był pierw­ szy zimny prysznic, zetknięcie ze światem, w którym naprzeciw artysty stawał urzędnik. A później stawa­ ły ideologia, koneksje partyjne. Socrealizm począt­ kowo nie wydawał mu się groźny, równie dobrze można było zrobić akt robotnika, jak modela w A k a­ demii. Hutnik, miotacz kulą czy nauczycielka mie­ ścili się w konwencji rzeźby realistycznej. Gorzej by­ ło z postaciami wielkich wodzów proletariatu czy symbolami rewolucji. Ci, którzy je rzeźbili, stawali Rzeźba Wstąpił do warszawskiej Miejskiej Szkoły Zdobni­ czej, w której rzeźbą zajmowała się, bardzo przez niego szanowana profesor Zofia Trzcińska-Kamińska. Pra­ cował dużo Tadeusz Cieślewski junior, wyróżnia w swej książce powstałe wówczas popiersia, głowy, ale też i mniejsze kompozycje, które określa jako rzeźby galanteryjne. Gdy zaczęła działanie Akademia Sztuk Pięknych zapisał się do pracowni profesora Tadeusza Breyera. Liczył na rzetelne studia, jednak rzeczywi­ stość była inna. Profesor nie był intelektualistą, każda wypowiedź przychodziła mu z trudem. Rzeźbiono w pracowni akty, wszystkie podobne, grube karki, gru­ be kostki, masywne nogi. Breyer cenił, gdy praca ni­ czym się nie wyróżniała od innych. Ale on próbował, starał się wyrazić osobowość modela. Jednak glina, z której Jarnuszkiewicz lepił, wracała bez słowa ko­ mentarza do paki. Wspominał: w ciągu trzech lat pro­ fesor tylko dwa razy zainteresował się tym, co robię. Przy studium głowy powiedział «więcej charakteru» i poszedł. Wtedy zapytałem asystenta, co przez to ro- 79 �06_Jackowski363.ps - 4 / 25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ się beniaminkami władzy, im powierzano intratne zadania. Jarnuszkiewicz wodzów nie rzeźbił, boha­ terski Lenin w mieszczańskiej marynarce po prostu go śmieszył. Ale była sfera, która nie mogła budzić zastrzeżeń - wojna, śmierć. W czasie wojny w Rosji (oczywiście z konieczności) wrócono do religijnej symboliki: „żołnierz w ataku-święty”. Były to lata pa­ tetyczne. Walka, śmierć, dramat Powstania, znisz­ czenie miasta, odbudowa. Miłość i śmierć. „Marzy­ łem wówczas o tematach heroicznych - wspominał Jarnuszkiewicz - zawierających doświadczenie spraw ostatecznych, czyli również śmierci, śmierci na woj­ nie”. Bohdan Lachert, architekt wybrał jego projekt spośród innych z pracowni prof. Strynkiewicza. Za­ prosił studenta do współpracy przy tworzeniu cmen­ tarza - mauzoleum żołnierzy Armii Czerwonej. Miejsce wybrano przy projektowanej dopiero ulicy Żwirki i Wigury. Ważną rolę w mauzoleum miały pełnić rzeźby. Jarnuszkiewicz zaproponował Pietę, scenę, w której walczący żołnierz podtrzymuje osu­ wające się ciało umierającego kolegi. Scena przej­ mująca, pełna napięcia. W tej sytuacji nie było miej­ sca na polityczne dywagacje, cmentarz zamyka dyskusję. Ci żołnierze walczyli z wrogiem, ale wielu z nich było przekonanych, że płacą życiem także za wyzwolenie Polski. Rzeźba miała siedem metrów wy­ sokości i tworząc ją, zderzył się z problemem skali. Twarz, oko, oprawa oka inaczej wyglądały w nie­ wielkim modelu, a inaczej, gdy się patrzyło z pozio­ mu ziemi na pomnik. Te sytuacje przestudiował pra­ cując przy realizacji pomnika „czterech śpiących” na warszawskiej Pradze. Pieta Jarnuszkiewicza jest świetna, to jedno z najciekawszych dzieł artystycz­ nych tamtych lat. Nie może więc dziwić, że otrzymał za nie (razem z innymi twórcami mauzoleum) w 1950 r. nagrodę państwową I stopnia. Najwyższe wyróżnienie, i to przyznane jeszcze studentowi. Taki sukces może zawrócić w głowie. Chłopiec kończy dopiero Akademię, a już jest laureatem. Niemal od razu zaczyna w niej pracę jako wykładowca, zakłada przy wydziale rzeźby pracownię brył i płaszczyzn. Wie, czego nie wie i, co za tym idzie, co powinno być ważne dla studenta. Akademia jest miejscem szcze­ gólnym, tam spotyka Jarnuszkiewicz ludzi twórczo myślących, niezależnych, z którymi będzie odtąd za­ wsze związany. W trudnych latach inwazji ideologii socrealizmu Akademia staje się ośrodkiem twór­ czych poszukiwań, dyskusji. W sztuce koncentrują się one właśnie wokół pracowni rzeźby, wokół takich artystów pedagogów jak Oskar Hansen, Jerzy Sołtan, Julian Pałka. Sołtan wnosi idee Corbusierowskie, Hansen koncepcje architektoniczo-urbanistyczne, których skala przekracza możliwości realizacji. A obok powstaje szkoła plakatu, znaku plastycznego Henryka Tomaszewskiego. Uczy się myślenia i widzenia. W tej atmosferze formuje się program pedagogiczny Jarnuszkiewicza i kształtuje ważny nurt jego zainteresowań. Szerokich, zarówno dotyczących rzeźby, jak i medalierstwa, drzeworytu, ekslibrisu. Ale gdy nasz bohater zaczyna swą działal- Jerzy Jarnuszkiewicz i rzeźba Planeta, blacha stalowa, 1965 Okna VI, blacha stalowa, 1967 80 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ wa jest ważna, pilna, tydzień czasu! MDM trzeba prze­ cież otworzyć uroczyście 22 lipca, w święto narodowe. Ta data to była zmora, na ten termin trzeba było zwo­ dować statek, oddać do użytku fabrykę, ulice, dworzec, mimo że nie były ukończone, poprawiane później przez miesiące, ale przecież święto musiało być, a „zobowią­ zania” wypełnione. Jarnuszkiewicz rzeźbi więc hutnika i nauczycielkę. Hutnik to typowy kloc socrealistyczny, nie gorszy i nie lepszy od innych, ale nauczycielka z synkiem rzeźbiona jest z troską, powiedziałbym sym­ patią. Robota na zamówienie, szybka, bez zaangażowa­ nia, tyle że dobrze płatna. Gdy dostał honorarium wy­ szedł z żoną na miasto i zapytał: „Słuchaj, czy ty masz coś ciepłego na zimę? No, nie mam. A co byś chciała? Futro piżmowe!”. Kupił, a dla siebie jasną marynarkę z samodziału w kratę. Socrealizm kwitł. Powstawały następne martwe rzeźby. Jarnuszkiewicz, który począt­ kowo sądził, że w narzuconej konwencji można zreali­ zować interesujące prace, traci tę nadzieję. Ogląda wystawę „przodującej” rzeźby radzieckiej, poraża go brzydota, zadaje sobie pytanie - dlaczego niewolniczy Egipt wydał wspaniałą sztukę, a nie ma jej w krajach totalitarnych, we Włoszech, w Niem­ czech i w Związku Radzieckim. Być może, konstatuje, zgodnie z marksistowską tezą sztuki odbija ona rzeczy­ wistość, i stąd ta brzydota. „Odwróciłem się od moje­ go «wielkiego» czasu, notuje. Zacząłem szukać powo­ dów mojej pracy w sobie, we własnych potrzebach i własnych emocjach”. Otacza go wielu ciekawych, wybitnych ludzi o samodzielnych poglądach. Do do­ mu przychodzą architekci z Biura Odbudowy Stolicy. Tam pracuje Jadwiga, tam toczą się dyskusje, żarliwe, w których ścierają się koncepcje - rekonstrukcji, two­ rzenia nowoczesnej metropolii, zabudowy w duchu socrealistycznych miast. N a nowoczesność nie było ani środków, ani ochoty, nic dziwnego, że Marek N o­ wicki, wielki wizjoner, wyjedzie do Stanów Zjedno­ czonych, a Jerzy Sołtan do Ameryki Południowej. Re­ konstrukcja też nie była łatwa, w kraju, który odrzucił plan Marshalla nie było na nią pieniędzy, a odbudo­ wywane kamienice „dla oszczędności” pozbawiano dekoracji. Zresztą, władza nie życzyła sobie pamiątek dawnej świetności stolicy, żadnych wyrazistych sym­ boli, np. Zamku. W początku okresu powojennego „nadzorcy” radzieccy wręcz demonstracyjnie gwałcili wolę lokalnej władzy (np. jeden z generałów Armii Czerwonej nakazał zburzyć ruiny Zamku Ujazdow­ skiego, mimo iż zostały zakwalifikowane do odbudo­ wy). Zwolennikiem rekonstrukcji Starówki, Alei Ujazdowskich, Nowego Światu byli architekci Jan Za­ chwatowicz i Jan Bogusławski. Idee społecznikow­ skie, których wyrazem był Żoliborz, znalazły kontynu­ ację tylko w projektach państwa Piechotków. W Biurze Odbudowy Stolicy gromadzili się wówczas (1945-50) najciekawsi architekci, rzeźbiarze a także malarze. Z domem Jarnuszkiewicza wiąże się też śro- Kaganiec, cement, brąz chromowany, 1973-1978 ność, tworząc pracownię brył i płaszczyzn, socre­ alizm wciąż jest żywy w sferze publicznej. Od socrealizmu do nowoczesności Studia w Akademii przygotowywały do realistycz­ nej interpretacji. Ale realizm może być bezduszny, schematyczny i twórczo interpretujący modela, pod­ porządkowany emocji. Takie były w tamtym czasie rzeźby Aliny Szapocznikow (zwłaszcza jej Pierwsza mi­ łość). Jarnuszkiewicz również dążył do tego by figura „mówiła”, prezentowała indywidualność modela. T a­ ka jest Jadwiga z sześcioletnim Marcinkiem, wyrzeź­ biona w płaskorzeźbie na warszawskim MDM, tuż przy placu Zbawiciela. Jedyna tam kompozycja żywa. Inne figury są bowiem na tyle schematyczne, że trudno wy­ różnić kto je robił. Powstały pospiesznie. „Lud”, jak to postulował prezydent Bierut, wchodził do śródmieścia. Do nowych bloków wprowadzali się ludzie przybyli ze wsi, nieraz z całym dobytkiem, królikami, gołębiami. „Lud” ma być prosty, prymitywny - inaczej przecież nie byłby „ludem” - przeciwstawianym inteligencji, i ten lud powinien mieszkać jak dawni dziedzice. W Mo­ skwie powstało bogato, pałacowo zdobione metro, u nas tę rolę miał odgrywać MDM. Sztuka dla wszyst­ kich. Niech zobaczy pomniki swojej chwały, a więc rzeźby (co z tego, że toporne) hutnika, górnika, koleja­ rza... No i „inteligenta pracującego” - nauczycielkę. Prezydent zwołał do siebie rzeźbiarzy, tłumaczy - spra­ 81 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ dowisko Instytutu Badań Literackich, a później także Państwowego Instytutu Sztuki, instytucji, z którymi związana była Jadwiga. Dzięki współpracy z Biurem Odbudowy Stolicy Jar­ nuszkiewiczowie otrzymali własny dom. Powiedzmy ści­ ślej, domek, zelektryfikowaną chałupę. Te domki, zwa­ ne fińskimi, ofiarował stolicy Stalin. Przydzielano je architektom, plastykom, pracownikom BOS-u. Miały służyć przez lata odbudowy, ale jak to bywa z prowizor­ kami, stoją do dziś (na tyłach Parku Ujazdowskiego). Dom Jarnuszkiewiczów stanął przy ul. Wawelskiej. Dwa pokoje, alkowa, kuchnia. Do tego, gdy poznałem Jar­ nuszkiewiczów było tam dziewięć kotów a później także pies, jamnik, którego koty uznawały za swego szefa, pró­ bując szczekać jak on. Pies zaś chodził z kotami po da­ chu. Jadwiga urządziła swój pokój z wdziękiem. Zapro­ szeni goście doskonale się w nim czuli. Co pewien czas oknem wskakiwał czarny kot i uważnie przyglądał się wszystkim. W „salonie” spotykali się ludzie ciekawi, so­ cjologowie Marcin Czerwiński, Aleksander Wallis, Ma­ ria Ofierska, scenografowie Jan Kosiński, Czesław Sa­ dowski, historycy sztuki Michał Walicki, Julian Starzyński, Andrzej Jakimowicz, Wiesław Juszczak, Elż­ bieta Grabska-Wallisowa, Jacek Sempoliński, a ze star­ szego pokolenia Michał Walicki, Julian Starzyński. To był krąg ludzi, który otaczał Jarnuszkiewicza, który „da­ wał” ale i „brał”. Z wielkim zainteresowaniem słuchano jego opowieści, relacji z wydarzeń, a zwłaszcza filmów. Opowiadał fantastycznie. Był gwiazdą, inteligentny, swobodny, niezależny w myśleniu. A poza tym twórczy, pełen pomysłów, które śmiało realizował. Zachwycały ekslibrisy, którymi obdarowywał przyjaciół. Potrafił po­ kazać w nich człowieka przez gest, sytuację - jak np. w ekslibrisie prof. Juszczaka (wytworność, elegancja, „angielskość”), scharakteryzowanie osobowości przez odwołanie do symboliki (mnie przedstawił jako upadłe­ go Ikara), skojarzenia nieba z dziecinnej gry w klasy z postacią ślicznej znajomej. W 1957 r. Jadwiga Jarnuszkiewiczowa zorganizo­ wała wystawę Rzeźba w ogrodzie. Był to ważny krok w przełamywaniu konwencji socrealistycznej. W ogro­ dzie, a więc w przestrzeni, w konkretnym miejscu, w kontekście drzew, krzewów, perspektyw. Znalazły się na wystawie rzeźby organizujące przestrzeń. Jar­ nuszkiewicz pokazał dwie rzeźby, porażające swym dramatyzmem Marcinelle i Sukę. Podobnie jak Ekshu­ macja Aliny Szapocznikow świadczą o nowym zoba­ czeniu roli rzeźby. O tym, że może ona wyrażać po­ przez skrót, symbolikę, stosunek do wydarzeń publicznych, ale i osobistych. Ekshumowany, stracony na Węgrzech Laszlo Rajk był pierwszą tak drastycznie ujawnioną zbrodnią komunistyczną. Marcinelle Jar­ nuszkiewicza była reakcją na katastrofę w belgijskiej kopalni, na tragedię górników. Wizja artystyczna po­ zwoliła mu stworzyć dzieło wybitne, porażające swym wyrazem. Chciał stworzyć wrażenie martwoty, bezła­ du, ale też rozpaczy. Rzeźbę można i trzeba oglądać z różnych perspektyw, idąc dokoła. Czas i przestrzeń łączyły się w jej oglądzie. Faktura zaskakiwała, przypo­ minała zwęglone szczątki materii dramatycznie skrę­ cone i rozpięte w przestrzeni. Jednak po latach w roz­ mowie o rzeźbie Jarnuszkiewicz powiedział, że teraz tworząc ją zostawiłby samą brutalność. Drugą rzeźbą, którą pokazał na wystawie, była Su­ ka. „Dramatyzm przerysowany aż do bólu” pisał o niej Waldemar Baraniewski. Dramat człowieka, artysty. Przerażająca rzeźba, trudno w niej nie dostrzec krzyku rozpaczy, wyrazu przeżyć wręcz intymnych. Czy wolno sięgnąć do doświadczeń osobistych artysty, by zrozu­ mieć ich sens? Dla historyka sztuki istotny jest związek zarówno Marcinelle jak i Suki z rzeźbami Germaine Richier, ale odwołanie do tych właśnie inspiracji wynika u Jarnuszkiewicza także z osobistych przeżyć, doznań. Przywykliśmy do jednoznacznych wyjaśnień, a prze­ cież w świadomości człowieka, zwłaszcza artysty, ból nie wyklucza radości. Jerzy kochał życie, uważał za dar Boży, że może żyć rzeźbiąc, rysując, ucząc. Promienio­ wał na zewnątrz energią, ból ujawniał tylko pośrednio, w swych dziełach. Mówi się o pięknych latach młodości, chce zapo­ mnieć o goryczach. Ale on o nich pamiętał. Ile wstydu najadł się w szkole, a później w pracow­ ni prof. Breyera, gdy ten wrzucał jego rzeźby do paki z gliną, a przecież były na pewno nie gorsze od innych. Tyle, że inne. A potem za te rzeźby, za podobne, dosta­ wał nagrody. Nagrody? Znów upokorzenia. Z goryczą opowiadał, jak mu nie dano przyznanej nagrody, bo za młody, za zdolny. Później obrażał go minister Wieczo­ rek, zarzucając, że zgodnie z cennikiem żąda honora­ rium za pomnik. Za co? Ze sobie coś wymyślił? Kamie­ niarz dostał więcej, bo ten „pracował”. Wiele bólu przysporzyła mu kampania w obronie praw autorskich do Małego Powstańca. Przypomnę ją, ponieważ i ja się czuję winny, namawiając go do tego, do rzeczy, zdawa­ łoby się oczywistej. Rzemieślnik grawer p. Miecznik produkował i sprze­ dawał figurki Małego Powstańca twierdząc, iż jest auto­ rem rzeźby. Sprawa trafiła do sądu, pierwsza, albo jedna z pierwszych dotyczących prawa autorskiego. Wydawa­ ło się, że rzecz jest prosta, sąd nie miał wątpliwości, ale w obronie p. Miecznika stanął prezydencki minister Wieczorek. Ujął się za kombatantem. Sprawa trwała wiele miesięcy. Sędzina zrezygnowała z prowadzenia sprawy, która sprawiła Jerzemu tyle zmartwień i upoko­ rzeń, że bliski był psychicznego załamania. W końcu wygrał, ale pewny „wysokiego” poparcia giser, mimo wyroku, nie przestał produkować figurek. Pisząc o goryczy zwróćmy też uwagę na sferę intym­ ną. A więc Dom. Pamięć rodzinnego zaważyła na wy­ obrażeniu własnego. Spoistość rodziny, trwały związek klanu, braci, sióstr, rodziców, sprawiała, że to był w istocie dla Jerzego dom najważniejszy. Kiedy coś by- 82 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ wystarczy tu nasz sąd, nasza ekspresja, nasze osobiste wzruszenia, że tylko to miejsce może świadczyć o sobie. Sądziliśmy zatem, że w tych warunkach współautorem pomnika należy uczynić odbiorcę, człowieka odwiedza­ jącego obóz, nasz udział zaś sprowadzić do roli prze­ wodnika, czy może raczej reżysera, który by nakreślił li­ nię przewodnią, uwypuklił najbardziej ważne elementy tego dramatycznego spektaklu”.16 Więc nie rzeźba, nie jakiś monument, ale przestrzeń traktowana niemal sa­ kralnie. No i reżyseria postrzegania tej przestrzeni. Wy­ odrębnienie jej czarną drogą, ukośnie przecinającą obóz. Drogą, jak snop światła wydobywający granice śmierci, pionowe słupy ogrodzenia, zawsze pod napię­ ciem, baraki, wypalone szkielety kominów, żelazne klatki, w których zamykano więźniów, kloaczne doły, krematoria. Takie są ślady tego, co było, co jest. Ten pomnik-droga miał więc żyć, to nic, że chwasty zarosną, krze­ wy się wedrą w ruiny, przyroda pochłonie teren, tak jak to widać na żydowskich cmentarzach, zawsze to będzie prawda. Nie rekonstrukcja, nie scenografia. Takiej jednak oczekiwali inicjatorzy konkursu, byli więźniowie Oświęcimia, pisarze - Seweryna Szmaglewska, Tadeusz Hołuj, a przede wszystkim Józef Cy­ rankiewicz. Premier. Odbudują baraki, prąd puszczą w ogrodzenia, tylko czekać, aż zapudłują w nich ludzi, powiedział Jerzy, ni­ by żartem, ale mnie, po doświadczeniach sowieckich, ciarki przeszły. Rzeczywiście, jak się później dowie­ działem, bito, torturowano ludzi w innych zrekonstru­ owanych obozach. W nich zginął Niemiec, wybawca Szpilmana, moja wychowawczyni z dzieciństwa, volksdeutschka, złotej duszy kobieta. N a konkurs zgłoszono 429 prac z 36 krajów, pro­ jekt otrzymał najwyższe wyróżnienie. Nie było wątpli­ wości, że był najlepszy, rewelacyjny. A dodam, jury by­ ło wyjątkowe, wielki rzeźbiarz Henri Moore na czele, w składzie m.in. J. B. Bakema, naczelny architekt Rot­ terdamu, Pierre Courthion z Francji, L. Venturi i P. Perugini z Włoch, nasz wielki rzeźbiarz zamieszkały we Francji August Zamoyski. Jednak ich ocena nie przekonała naszego Komite­ tu Oświęcimskiego. Ma być, jak to wtedy było! Bara­ ki? Tak, jak wtedy. Tworzy się więc, co widać m.in. w Majdanku - scenografię. Zgniją nary? To się zastą­ pi nowymi. Podmaluje, wyretuszuje, by wyglądały jak stare. W Oświęcimiu (przepraszam, w Auschwitz) jest wielka pracownia konserwacji ubrań, butów, włosów. Mają być jak wtedy, gdy wypędzono Niemców. Po­ wstają po latach nowe problemy - jak rekonstruować? Do jakich granic? Jarnuszkiewicz tłumaczył, że pomnik jest nie tylko dla nas, trzeba myśleć o przyszłych pokoleniach. Po­ mnik ma do nich mówić. Postanowiono zrobić drugi etap konkursu, powierzając realizację pomnika W ło­ chom Maurizio Vitalemu, Julio Lafuente oraz Jerzemu ło potrzebne ojcu czy bratu, bywało, że stawało się waż­ niejsze niż sprawy własnej rodziny. Dom rodzinny był spoisty, zwarty, podczas gdy ten, który miał z Jadwigą był związkiem dwóch wybitnych podmiotów, a może nawet i trzech. Każdy miał swoje życie. Marcin kole­ gów, Jadwiga swą pracę, pisanie. A Jerzy? Marcin zapy­ tany o niego przez dziennikarkę powiedział: „Jest cu­ downy, wspaniały. Taki bezradny... Wszystko widzi prosto i jasno, jak dziecko. A przy tym żyje jak poeta, zawsze z nami, a jednak troszeczkę gdzie indziej”.15 Ja­ dwiga piękna, pełna energii, miała swój świat, swój krąg przyjaciół. Pod wpływem męża rozkwitła, wydoby­ ła się z gąszczu okupacyjnych wspomnień, skonkrety­ zowała swoje zainteresowania, zajmując się rzeźbą. Znakomicie, ale równolegle do tego, co robił Jerzy. By­ ła towarzyszką życia, zaangażowana w twórczość męża, ale nie na prawach wyłączności. Zapewne Jerzy chętnie by widział kogoś, kto by dokumentował jego działal­ ność, tworzył warunki do pracy, oszczędzał niepotrzeb­ nych wysiłków (zakupy, wychodzenie z psem itd.), po prostu - kto był żył jego sprawami, tymczasem Jadwiga, otwarta na świat, miała swoje życie, zainteresowania, problemy. Fascynowała się ludźmi, zakochana w Je­ rzym z wdzięcznością bezmierną, za to co jej dał. Zako­ chana absolutnie, ale jak w ojcu, któremu wierzyła jak dziecko. Naiwnie. Pewna, że i jego ucieszą jej sukcesy, a nawet otwarcie się na miłość do drugiego człowieka. Miłość, której się nie wybiera, a jest przecież niezmier­ nie bolesna dla towarzysza życia. To trudne do uwie­ rzenia, ale ona, ze swoją żarliwą, infantylną uczuciowo­ ścią, wierzyła, że to jej otwarcie na życie, odrodzenie po okupacyjnych koszmarach jego ucieszy! I znów w życiu Jerzego nastąpił dramat, odrzucenie. Dramat, jako że w kręgu spraw najbardziej intymnych chce się być tym jedynym, wymarzonym, chce się wierzyć w zespolenie dwóch połówek, w całkowite oddanie. Gorycz, raz przeżyta, nie mija bezkarnie. Zwłaszcza gdy życie co pe­ wien czas każe o niej pamiętać. Dla Jerzego takim fak­ tem bolesnym okazała się sprawa pomnika oświęcim­ skiego. Zaangażował się w nią z przekonaniem, że jest to sprawa wielka. Wyjątkowa. W 1957 roku ogłoszono konkurs na pomnik oświę­ cimski. Do Auschwitz Niemcy zwozili Żydów z całej Eu­ ropy, tam ich mordowali. Obcych. Tu jest ich cmen­ tarz. Ich, ponieważ nikt z miasta Oświęcimia nie ma tu swych bliskich, ale ma ich świat. Miejsce to szczególne, upamiętniające Holocaust. Jarnuszkiewicz przygotowywał projekt razem z Oskarem i Zofią Hansenami oraz Julianem Pałką. Koncepcja powstała już w pierwszych rozmowach z Hansenem. Żadnej rzeźby! W tym miejscu każda fi­ gura jest nietaktem. „Wychodziliśmy z założenia, pisał Jarnuszkiewicz, że to, co się stało, dziś po dwudziestu latach jest niewyobrażalne, wydaje się niemożliwe, nie jest tego w stanie przekazać żadna najświetniejsza na­ wet i najbardziej dramatyczna w wyrazie rzeźba, że nie 83 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5 / 2 0 0 7 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Rysunek, Obory, 1989 Jarnuszkiewiczowi. Powstała hybryda, Jerzy dążył do wizji przestrzeni obozu, Włosi eksponowali elementy rzeźbiarskie (złącza wagonów). A jednak: „Konkurs oświęcimski pomimo, że dał w wyniku dzieło kompromisowe, dokonał przełomu w rzeźbie po­ mnikowej i wywarł ogromny wpływ na realizację wielu pomników w latach następnych”.17 Praca myślowa, za­ uważył Jarnuszkiewicz, może być ważniejsza niż realiza­ cja. Bywają projekty, w których sama koncepcja ma ogromną wartość jako osiągnięcie twórcze. Dodam, że wśród najciekawszych, najbardziej twórczych, są reali­ zowane wspólnie z architektami, np. Treblinka Adama Haupta i Franciszka Duszenki, a także projekt pomnika Grunwaldu przygotowany w 1960 r. przez Jerzego Jar­ nuszkiewicza wspólnie z Włodzimierzem Wittekiem. Kilka słów o tym projekcie. Autorzy zamierzali ukazać Grunwald w całym ciągu historycznym. Punk­ tem wyjścia założenia była Nidzica, gdzie miał znajdo­ wać się hotel dla przyjezdnych i muzeum pamiątek, skąd autobusami odwiedzający ludzie mieli być prze­ wożeni na pola grunwaldzkie. Pięć wzniesień zamie­ rzali artyści przeciąć w kierunku północ-południe be­ tonowymi ścianami. Ten zabieg przekształcał wzgórza w symboliczną tamę przeciwko Drang nach Osten. W miarę posuwania się do przodu wyłaniałyby się ko­ lejne zapory. Zmiany punktów widzenia następujące w ruchu miały wywoływać różne doznania i wrażenia, które nakładały się w czasie. N a końcu drogi, w zasię­ gu wzroku zwiedzającego, miał znajdować się stalowy sześcian z krzyżem Grunwaldzkim oraz mapa bitwy. W odległości pół kilometra, na tyłach wzgórz miały się wznosić konstrukcyjne wieże ustawione w punktach koncentracji wojsk krzyżackich. W szczerym polu au­ torzy przewidywali umieszczenie pleksiglasowych skrzyń mieszczących zbroje. To zestawienie miało uświadomić odbiorcy obszar. Znakomity to przykład reżyserii nastroju, pomnika, który realizuje się oglądany w czasie. Niestety, jurorzy, organizatorzy konkursu, tego nie dostrzegli. Zwyciężył projekt „typowy”, w którym najważniejsze były postu­ ment, sztandary, miejsce na wieńce, hołdy. Wkrótce Jarnuszkiewicz otrzymał propozycję wzniesienia pomnika w rodzinnym swym mieście Kali­ szu. Pomnika Asnyka. Ale tu reżyseria nastroju nie by­ ła potrzebna, należało wrócić do konwencji pomników pisarzy, a więc rzeźby realistycznej. Wieszcz powinien stać, albo siedzieć. Jarnuszkiewicz wyrzeźbił Asnyka siedzącego na niskim postumencie, trochę pochylone­ go, znużonego. Jak ludzie przyjmą ten pomnik - zasta­ nawiał się. Nie spodobał się, chociaż protestów nie wywołał. Był za skromny, bez akcesoriów, które by po­ etę wywyższały. Ale kiedy następnego dnia baby wiej­ skie z jajkami, masłem, warzywami pojawiły się na ryn­ ku, zdarzyło się coś, czego autor nie przewidział. Oswoiły pomnik! N a ramieniu zawiesiły różańce, je­ den, drugi. Siedzącą postać potraktowały jak Frasobli­ wego. Z czułością. Kiedy Jerzemu o tym powiedziałem wzruszył się. 84 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Był zmęczony, spracowany, wyjechał więc odpo­ cząć w góry. N a narty. Nastąpił zawał. Dopiero po trzech dniach przywieziono go do szpitala. Zawałow­ com kazano wtedy tygodniami leżeć w łóżkach, miał więc czas by czytać. Pierwszą książką było W poszuki­ waniu straconego czasu Prousta, siedem tomów. Słu­ chał muzyki, Bacha, najchętniej Arvo Parta. Bliska mu była jego wizja nowoczesności, w której żyła pa­ mięć o przeszłości, zwłaszcza związanej z tradycją sztu­ ki sakralnej mówiącej o sprawach najważniejszych, ostatecznych. Wracał często (zresztą nie tylko wtedy) do wspomnień z lat dzieciństwa, młodości. Nastąpił okres powrotu do natury, spacery, przeży­ wanie przyrody. Ważne też było wspomnienie obra­ zów, które widział w młodości. Kiedy myślał o nich ogarniało go wzruszenie, opowiadał o płótnach Rapac­ kiego, o przeżyciu, które wywoływał widok łąki pokry­ tej śniegiem z krechą czarnego lasu w oddali i chatą, której oświetlone okna wnosiły w pejzaż spokój i na­ dzieję. Wspominał krzyże stojące przy drogach, małe wiejskie cmentarzyki. Nie wstydził się tych doznań, wracał wtedy pamięcią do dawnych lat. Kiedyś do domu na Wawelskiej przyniesiono drew­ no do pieca, małe szczapy sosnowe. Zaczął od razu ze­ stawiać je ze sobą, z trzech drewienek tworzył rzeźby, z radością dziecka i wrażliwością rzeźbiarza. Potem po­ kazywał młodzieży w telewizji, jak trzy zestawione ele­ menty tworzą rzeźbę, jak zmiana kąta ich ustawienia wpływa na jej charakter. Robił to świetnie. Wrócił do pierwszych doświadczeń kiedy to w szkole prowadzono testy polegające na kombinowaniu prostych elemen­ tów - trzy kreski i dwa kółka, które należało połączyć w jakieś dowolne układy. „Zrobiłem ich najwięcej i to w takiej proporcji, że następny po mnie zrobił sześć kombinacji, a ja - sto dwadzieścia pięć! I to było coś nieprawdopodobnego! Jeśli kiedykolwiek czułem, że mam natchnienie, że coś na mnie spływa, to wówczas gdy zajmowałem się geometrią. Przestrzeń, układy przestrzenne zawsze niesłychanie mnie emocjonowały, działałem wtedy jak w natchnieniu. To jest cudowne, wspaniałe uczucie, gdy gdzieś spoza mnie coś nadcho­ dzi i działa przeze mnie!”18 Długo trwał okres przychodzenia do siebie, niemal cztery lata. Wspominał: „Ponieważ w tym czasie nie byłem w stanie pracować wzywano mnie do stania w kolejkach sklepowych. Więc stałem. Nieraz robiło mi się słabo, ale za to miałem poczucie użyteczności i czas na myślenie. W tym czasie, będąc kiedyś w pra­ cowni mojego Ojca, z którym pracował mój młodszy brat, zastałem go przy spawaniu. Mimo lęku przed wszystkimi maszyneriami, zapragnąłem przesłonić twarz maskownicą i wziąć w rękę uchwyt z elektrodą. Tak zaczęło się moje wielkie przeżycie metalu. W cią­ gu półtora roku wykonałem przeszło czterdzieści prac i dziesiątki rysunkowych szkiców koncepcyjnych. Za­ chwyty nad geometrią znalazły swój kształt i materię. Rysunek Piety Michała Anioła w notatniku To były piękne lata mojego życia. Wszystko co robiłem było jak ptaki wylatujące z moich dłoni” .19 Cudowne porównanie, ptaki i te rzeźby, lśniące, świetliste, przestrzenne, drżące na wietrze. Wspomina ten czas: „Jeśli kiedykolwiek czułem, że mam na­ tchnienie, że coś na mnie spływa, to wówczas gdy zaj­ mowałem się geometrią. To były piękne lata mego ży­ cia. Praca (...) sprawiała mi wręcz zmysłową radość, wprowadzała mnie w trans. Gdy zestawiłem ze sobą blachy, dopasowując ich układy, aż mnie za gardło ła­ pało, że to tak świetnie wygląda. (...) Wyraźnie cią­ gnęło mnie wtedy do spolerowanego metalu, kształ­ tów zupełnie czystych, perfekcyjnych. Interesowały mnie układy symetryczne, mechanizmy, siły mogące nimi zachwiać”.20 Narastała w nim potrzeba ekspresji wynikającej z abstrakcyjnego formułowania. W jednej z rozmów powiedział, że emocje można wyrazić posłu­ gując się postacią człowieka, ale też łącząc poziom z pionem. Fascynuje się rzeźbą abstrakcyjną, niewolną przecież od skojarzeń. Spawa żelazne blachy, ponieważ nie stać go na stalowe, spawa prymitywnie, ze strupa­ mi ołowiu na złączach. To może robić po zawale, kon­ struować, unieść w rękach całą rzeźbę. Wraca do 85 �06_Jackowski363.ps - 4/25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski - JERZY JARNUSZKIEWICZ EX-LIBRIS Jadwigi Jarnuszkiewiczowej EX-LIBRIS Beaty Groszkowskiej, 1964 EX-LIBRIS Joanny Pollak EX-LIBRIS Elżbiety i Wojciecha Krajewskich EX-LIBRIS Marcina Jarnuszkiewicza, 1968 EX-LIBRIS Marcina Jarnuszkiewicza, 1970 86 �06_Jackowski363.ps - 4/25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ emocji, które odczuwał w szkole na zajęciach z prof. Dyrczem, zachwytu nad geometrią wykreślną. W tych latach - pisał Mieczysław Porębski - rzeźba towarzy­ szyła naszym egzystencjalnym lękom, przerażeniom i niepokojom. „Być może nadszedł czas, żeby zacząć się odnajdywać. Tak przynajmniej myślę, kiedy oglądam ostatnie rzeźby Jerzego Jarnuszkiewicza. Są wśród nich konstrukcje z metalowego złomu, zawróconego ręką i decyzją artysty, z drogi rozpadu. Praca prostowania kierunków, porządkowania przeciwstawień, koordy­ nowania osi, nawrót do najprostszego języka przestrze­ ni - języka poziomu i pionu, płaszczyzny czołowej i płaszczyzny strzałkowej, strony prawej i strony lewej, jest tą pracą, którą należało wykonać przede wszyst­ kim, i którą należy wykonywać nadal, aż każda rzecz znajdzie właściwy jej sens i miejsce. Podobną treść odnajduję w jego cierpliwych, syste­ matycznych i poetyckich konstrukcjach z blachy, prze­ dziwnych, błyszczących monstrancjach, które nie zagra­ dzają przestrzeni, ale ją otwierają, zwielokrotniają, mnożą, czynią przenikliwą dla wzroku, na swój milczący sposób akustyczną i pomimo całej przejrzystości miesz­ kalną, to znaczy zatrzymującą, ale nie zamkniętą”.21 Wiesława Wierzchowska zauważyła: „Przy pozorach spekulatywności i obiektywizmu dzieła Jarnuszkiewicza stanowią najbardziej osobisty pamiętnik, kronikę życia wewnętrznego, a poszczególne okresy, rozdziały tego pamiętnika wyznaczone zostały przez przeżycia własne i zawarte w nich doświadczenia historyczne pokolenia Kolumbów”.22 Rzeźby tego okresu są zjawiskiem wyjątkowym w naszej sztuce. Bez precedensów i kontynuacji. Szcze­ gólne, tylko jego, artysty, który wyszedł z tradycji pra­ cowni metaloplastycznej, a na skutek choroby zajął się technikami dostępnymi mu w tym czasie. Zresztą, jak zauważył, każdego rzeźbiarza po pewnym czasie odrzuca od gipsu, a praca w granicie czy brązie jest kosztowna. W kompozycjach przestrzennych wyrażał emocje osobi­ ste i radość tworzenia: „Od niemal surrealnych klima­ tów zagrożenia w zakrzywionych przestrzeniach prosto­ kątnych lejków czy tuneli - do żywiołowej, triumfującej radości łodzi i żagli, gdzie miękka, lśniąca blacha tworzy kształt zawierający pogodę wiecznie słonecznego morza ze starego śródziemnomorskiego mitu”.23 Powstają w tym czasie rzeźby robione dla siebie, niewielkie, w których autora wyraźnie cieszą skojarze­ nia, odwołania do nie istniejących w rzeczywistości przedmiotów, owadów, zapalników, kompasów, zam­ ków, a które są jednocześnie wręcz podręcznikowymi przykładami tworzenia form zamkniętych. Przedmioty zmieniają znaczenie tworząc nowe układy, służąc wy­ rażeniu iluzji. Takie też są rzeźby - pomniki, np. Żywią i bronią. Drugą grupę stanowią rzeźby przestrzenne, nasuwające reminiscencje wojskowych obiektów, sta­ cji radarów, tuneli lub zahaczających o siebie żagli, sztandarów, okien, drogowskazów, monstrancji, blach EX-LIBRIS Aleksandra Jackowskiego, 1964 EX-LIBRIS Pietro Cascella, 1962 EX-LIBRIS Wiesława Juszczaka 87 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ ostrych i zaczepnych, działających blaskiem odbitego światła. Muzyka światła i cienia, zauważa Aleksandra Prokop. W fascynujących Rytmach II pręty i liny two­ rzą układ napięć, w którym ściskanie i rozprężanie znalazły się w stanie równowagi. W Rytmie III napięcia zależą od kierunku i naszego punktu widzenia. Okna otwierają i zamykają przestrzenie. Kiedy na nie patrzy­ my z różnych pozycji, są efektem odbić światła. Wiesław Borowski nazwał je regulatorami prze­ strzeni, aparatami mówiącymi coś o naturze świata.24 Artystę interesuje gra form, przestrzeni otwartej i za­ mkniętej, siły grawitacji i nacisku, rytmów. Rzeźby rozrastają się drapieżnie atakując przestrzeń. (Plane­ ta). „Tworzą sztuczne perspektywy, zakrzywiają powie­ rzoną im przestrzeń, nadają jej coraz to inny charak­ ter, coraz to inną głębię. I w ten sposób w jednej rzeźbie, w jednym czasie krzyżuje się kilka symulta­ nicznych rzeczywistości, krzyżuje się - a więc i splata, jak ogniwa łańcucha. Artysta uczynił z tak pojętej przestrzeni źródło niepokoju, scenerię zagadkową, dwuznaczną - osobliwie pobudzającą wyobraźnię, zbi­ jającą z tropu” - pisze Andrzej Osęka.25 Skrzydlate kompozycje powstają także w przestrze­ ni, organizują ją, albo uzupełniają. W 1965 r., na ple­ nerze w Elblągu, powstaje wielka, zrytmizowana kom­ pozycja, na długi czas stanowiącą znak miasta. Nazywano ją różnie - drogowskaz, radar, monstrancja. Niestety została zniszczona. W Ravnem stworzył Jarnuszkiewicz w czasie plene­ ru (1964 r.) dużą kompozycję przestrzenną, wpisaną w przestrzeń, w Ostrawie zaś rzeźbę w pejzażu. Wracając do zdrowia pokonywał lęk, jaki towarzy­ szy zawałowi, poczucie samotności. Odkrywa jakby na nowo urodę świata, rysuje, szkicuje - powstają dzie­ siątki projektów pomników, rzeźb. Mówił, że gdyby miał, jak wielu rzeźbiarzy na Zachodzie, środki, możli­ wości techniczne, asystentów, dobrze wyposażone pra­ cownie powstałyby dzieła wybitne i skończone. Nie­ stety, w ówczesnych warunkach nie było to możliwe, a o wyjeździe z kraju nie chciał myśleć. Trzeba się by­ ło dostosować. Taka była nasza rzeczywistość. Tak np. znakomity Tadeusz Sieklucki rysuje w tym czasie w notesach setki projektów pomników z żelaznych be­ lek, jako że nie ma szans na realizację żadnego. Taki był czas. Jarnuszkiewicz chałupniczo konstruuje niezwykłe konstrukcje przestrzenne, realizuje je dzięki pomocy robotników z elbląskiego ZAMECHU i życzliwości dy­ rekcji. Trzeba o tym koniecznie powiedzieć, bowiem bez zaangażowania metalowców z ZAMECHU, a póź­ niej warszawskiej FSO, wiele dzieł by nie powstało. Choćby ta kompozycja, którą zobaczył w 1967 roku wysłannik Muzeum Guggenheima, jeżdżąc po Europie Wschodniej. Zaprosił Jarnuszkiewicza do udziału w najważniejszej wówczas wystawie rzeźby: Najwybit­ niejsi XX wieku. Robotnicy bezinteresownie pomogli mu zespawać blachy. Ale jego sukcesu nikt u nas nie zechciał odnotować. Głupota czy zawiść? Tylko w ra­ dio „Wolna Europa” przekazano opinię dyrektora Mu­ zeum Guggenheima: „Jarnuszkiewicz to szczytowe osiągnięcie europejskiego konstruktywizmu”. Był to triumf artysty, ale zarazem i jego dramatyczna refleksja - nie chcę uczestniczyć w wyścigu nowoczesności. Zresztą z czym? „Oni” mają świetnie wyposażone pra­ cownie, ich konstrukcje lśnią, spawów nie widać, rzeź­ by są precyzyjnie wykonane. A my? Epatujemy talenta­ mi, „rękodziełem”. Rozumiał to dobrze Antoni Kenar, posyłając na zagraniczne wystawy przedmioty... z gliny, drewna i słomy. Jarnuszkiewicz nie chce być nowoczesnym za wszelką cenę. Z nieufnością spogląda na eksperymen­ ty, które nie wynikają z interpretacji tematu. Idzie swoją drogą. Andrzej Jakimowicz zauważa, że jego sztuka jest polska, romantyczna. A więc człowieka ży­ jącego w tym kącie Europy, w tym czasie. Narasta w nim głód ekspresji, powstają lane z brązu medale z cyklu Kobieta i mężczyzna, później inne wracające do krzywd z lat młodości. Romantyczność rzeźb Jarnuszkiewicza wiąże się z osobowością człowieka, z jego charakterem. Wszyst­ ko co robi wynika z emocji, z przeżycia tematu. W je­ go dorobku nie ma identycznego ekslibrisu, medalu czy rzeźby. Nie ma rzeczy „puszczonych”, zrobionych. Był artystą. Kiedy ktoś chciał zamówić medal na rocz­ nicę swej instytucji, powiedział, że musi mieć miesiąc na znalezienie koncepcji. Po co? - zdumiał się klient, podzieli pan krąg na sześć części, na każdej da rysunek i już. To niech pan sam to narysuje, rzemieślnik panu wykona - powiedział Jarnuszkiewicz, mimo że bardzo wówczas potrzebował pieniędzy. Medale były mu potrzebne, nie tylko jako źródło zarobku, ale też jako forma wyrażenia treści i emocji. To były w istocie prywatne rzeźby, odrębny dział jego twórczości, którego nie można tu pominąć. Medale Jak się zaczęło zainteresowanie nimi? W końcu lat czterdziestych Mennica rozpisała konkurs na monety. To było ciekawe zadanie, zmie­ ścić syntetyczny rysunek na maleńkiej powierzchni. Zdobył trzy nagrody, a później w ciągu blisko 20 lat wykonywał kolejne projekty, z których 7 znalazło się w obiegu. Tak zaczęło się zainteresowanie medalier­ stwem. W trudnych dla siebie chwilach rekonwale­ scencji ratował się nim. To mógł robić, w tym wyrażać treści ważne, a zarazem zarabiać. Wyrzeźbił 110 medali bitych, a więc powielanych z matrycy oraz 23 lanych, każdy tylko w kilku egzem­ plarzach. Te lane są w istocie miniaturowymi pomni­ kami, formą reakcji na wydarzenia w świecie, które szczególnie silnie odebrał Jerzy. Znalazło się wśród 88 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ nich Getto warszawskie i rozstrzelanie Garcii Lorki. Przejmujące wrażenie robi rewers tej rzeźby, ślady kul, które przeszyły poetę. Każdy z medali jest nowatorski, twórczo pokazujący tematy, np. złożony z dwóch czę­ ści Xawery Dunikowski. Złożone razem tworzą portret artysty, w wersji wypukłej oraz wklęsłej. Pozytyw i ne­ gatyw. Ale obok medali-rzeźb związanych z rocznica­ mi (Kolumb) są też osobiste, pełne goryczy. Współkrzyżowanie (z cyklu Kobieta i mężczyzna) przedstawia zespolone w jedno ciało mężczyzny i kobiety, która staje się krzyżem dla swego partnera. W medalu Zgod­ nie z prawem ciało mężczyzny rozpięte jest jak na krzy­ żu, ugięte nogi przechodzą na rewers. Wiele prac wiąże się z obsesjami lat młodości, cza­ sem upokorzeń, niesprawiedliwych ocen. Wystarczy przywołać tytuły: Kobieta i mężczyzna, Ecce Homo —Ecce Homines, Chłosta, Mistrz —wzorowi uczniowie i wyro­ dek, Niezrozumienie, Homo homini lupus, homo homini angelus. Niezwykły to cykl dzieł intymnych, bolesnych, (od­ powiedniki ich można znaleźć tylko w rysunkach in­ nych artystów), obsesyjnie powracających refrenów o samotności, niezrozumieniu, przemocy, okrutnych prawach rządzących światem. Jak pisze zaprzyjaźniona z artystą Zofia Kossakowska-Szanajca. „Naturalistycznie przerysowana dosłowność wizji tortur, upokorzeń, krzywd. Opowiadanie o niemożności porozumienia od­ najdywanego na chwilę w naszej bezbronnej, niczym nie osłoniętej miłości, to uporczywe tematy medali”.26 W medalach robionych na zamówienia (o średnicy 7 cm) dominują portrety królów polskich, wzorowane na ikonografii Jana Matejki. Wykonywał je artysta dla Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Chełmie, nieoczekiwanego i ważnego w tamtych la­ tach mecenasa kultury. Stworzył dzieło znakomite, z twórczą rzeźbiarsko interpretacją poszczególnych po­ staci. W każdej z tych postaci starał się wydobyć ele­ ment istotny. To „jakim był” . Pokazywanie nosa, czy uszów mnie nie interesuje - mówił Jarnuszkiewicz. Trzeba pokazać co ważne, co wyróżnia bohatera. A przy tym każdy medal, to zmaganie się z problemem głębi, planów przestrzennych, i to wszystko w skali już nawet nie milimetrowej, ale mikronowej. Większe możliwości interpretacyjne tematu stwa­ rzały medale związane z okolicznościami, rocznicą po­ wstania instytucji czy ważnego wydarzenia historycz­ nego, czy prywatnego (medal 50-lecia pożycia małżeńskiego). W takich przypadkach trzeba było znaleźć właściwy symbol, znak plastyczny, jak np. w medalach dla Instytutu Sztuki, Politechniki, A ka­ demii Wychowania Fizycznego. Czasem zadanie było frapujące i artysta długo się z nim zmagał. Projekty medalu na 200-lecie Mennicy Państwowej w Warsza­ wie zajęły mu... dwa lata. Po półtora roku miał już po­ nad 120 rysunków, ale z żadnego nie był zadowolony. Dopiero po dwóch latach przyszedł pomysł. Prosty. Pamięci Garcii Lorki, medal lany, brąz patynowany, awers i rewers, 1967 Genialny, jak orzekli dyrektorzy banków w Paryżu, którym polska delegacja zaprezentowała medal. Na krążku umieszczony jest w środku sześcian z napisem na bocznych ściankach 200 lat mennicy warszawskiej. N a sześcianie litery M/W (Mennica Warszawska). Spód z negatywem orła wpasowuje się w pozytyw we wgłębieniu, tak jak w formie drukarskiej. W rocznicę pięćsetlecia odkrycia Ameryki zrobił Jarnuszkiewicz swój prywatny medal. Kolumb przepły­ wa Ocean, spotykając różne potwory, węże morskie, a na rewersie medalu dopływa do „końca świata” - od­ krywając Amerykę. Pomysł, łączący obie strony meda­ lu. To też odkrycie rzeźbiarza, zobaczenie awersu i re­ wersu we wzajemnym związku. Zwróciła na to uwagę Wiesława Wierzchowska w tekście Medale i exlibrisy Jerzego Jarnuszkiewicza. Zauważyła tam, iż „obojętne dawniej tło staje się elementem znaczącym, pełniącym istotną funkcję”.27 Najtrudniejszy był medal z wizerunkiem naszego pa­ pieża. Jeśli nie pierwszy, to jeden z pierwszych jakie się pojawiły. Nie istniały jeszcze wówczas wzory przedsta­ wienia jego postaci, zwłaszcza twarzy, a jest ona wyjąt­ kowa, trudna do „jednoznacznego” określenia kreską, nie tak wyrazista i jednoznaczna jak np. marszałka Pił­ sudskiego, Ignacego Paderewskiego czy Fryderyka Cho­ pina. Twarz to piękna, wielowymiarowa, rozświetlona w uśmiechu, życzliwa, dobra. Jak ją przedstawić? 89 �06_Jackowski363.ps - 4 / 25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ „Chciałem czegoś monumentalnego, wspomina Jarnuszkiewicz. Zgromadziłem jako materiał pomocni­ czy około czterdzieści zdjęć i zacząłem pracę. Po pięciu dniach zorientowałem się, że nic mi nie wychodzi, że ta głowa ciągle jest nie w charakterze, że nie mogę uchwycić podobieństwa. Byłem w rozpaczy, w życiu nie zdarzyło mi się nic podobnego. Normalnie zrezy­ gnowałbym z całego przedsięwzięcia, ale w tym przy­ padku nie mogłem. Poprosiłem rodzinę o pomoc mój brat jest rzeźbiarzem i też robi medale, bratowa jest malarką i także para się medalierstwem - słowem zwołałem konsylium rodzinno-towarzyskie w sprawie Papieża. Ich uwagi, rady, sugestie pozwoliły mi dopie­ ro wybrnąć z twórczego impasu, w jakim się wtedy znalazłem. Zrobiłem pewne poprawki i od razu uzyska­ łem efekt podobieństwa. Ale dopiero w czasie pobytu Jana Pawła II, kiedy oglądałem Go w telewizji, zoba­ czyłem, co to jest za twarz, co to za wspaniała głowa, konstrukcja tej głowy i ta niesłychana siła charakteru emanująca z całej postaci Ojca Świętego”.28 Tworzy dzieła wybitne, chyba najciekawsze z tych, które wiążą się z tematyką chrystologiczną. O ile Krucy­ fiks z Québec nie narusza jeszcze konwencji dwudziesto­ wiecznej rzeźby religijnej, to czyni to wykonany w blasze repusowanej krucyfiks przeznaczony dla Katolickiego Uniwersytetu Ludowego w Lublinie (1968-1970). Jest on syntezą wiary, śmiałą koncepcją zarówno ze względu na mistrzostwo rzeźbiarskiej techniki, jak i na ujęcie postaci. Zaskakiwać może brak drzewca krzyża, krzyżem jest sama rzeźba. Krzyżem, znakiem błogosła­ wieństwa, wyzwolenia z cierpienia. Jezus, obnażony, ale majestatyczny, jest tu miłością i nadzieją. Fałdy szat zarzucone na ramiona tworzą znak M, Marii; na­ dają figurze znamiona antycznej rzeźby, tak syntetycz­ nej w swym wyrazie, że zdaje się przekraczać granice czasu i miejsca. W „Tygodniku Powszechnym” Antoni Maśliński zauważa w artykule Nowatorskie dzieło sztuki sakralnej w Kościele KUL, iż powstał nieznany dotąd w sztuce typ ikonograficzny Ukrzyżowanego - „A ja gdy nad ziemią zawisnę wszystkich do siebie przygarnę”. Stan zdrowia artysty pogarsza się. Następuje to, czego się obawiał, drugi zawał. Ale wciąż pracuje, nie poddaje się. Uczy. Wie, że ma przed sobą dzieło naj­ ważniejsze, rzeźbę na grób rodziców. Pietę. Myśli o niej, szkicuje. W początku lat osiemdziesiątych dostaje propozy­ cję wykonania rzeźby papieża i prymasa, na dziedziniec Katolickiego Uniwersytetu Ludowego w Lublinie. Przeraził się, ale wyzwanie podejmuje. Pracuje w trudnych warunkach, cztery lata. Już sa­ ma kompozycja wymagała przemyślenia, nie można przecież powtórzyć gestu ze znanej fotografii, kiedy to papież pochyla się nad klęczącym przed nim pryma­ sem, a trzeba tę sytuację, ten gest uszanować. Trzeba uchwycić ten moment, kiedy papież się pochyla i nie Aleksander Jagiellończyk, brąz patynowany, 1978 Władysław Jagiełło, brąz patynowany, awers i poniżej rewers 90 �06_Jackowski363.ps - 4 / 25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ wiadomo, czy chce podnieść klęczącego kardynała, czy go objąć, uklęknąć nad nim. „I ja właśnie tę chwi­ lę przedstawiam, ujęcie tego, co się dopiero ma stać”.29 Fotografia zamyka sytuację, ale rzeźba pokazuje mo­ ment poprzedzający. Studenci nazywają żartobliwie pomnik - zapaśnicy. Istotnie, jest w nim napięcie. Po latach Jarnuszkiewicz stwierdził: „Gdybym miał życie przed sobą, za punkt wyjścia mojej drogi wziąłbym ten właśnie pomnik”. Rzeźbiarz stanął wobec problemów dotąd mu nie­ znanych, musiał wykonać wiele szkiców, wybrać je­ den, zdecydować, na którym kolanie (czy może na obu) klęczą. Rozpatrywał różne możliwości, zanim wy­ brał tą ostateczną, czując, że „już nic więcej zmienić, doszukać się, pogłębić nie zdoła. Ale bez tej pewności, że to, co osiągnąłem jest najlepsze”. Analizuje sposób kształtowania fałd materii, sprawdza na sutannie, któ­ rą ma od papieża, nakłada ją na swego pomocnika, a także na mnie. „Zaczął od szkiców portretów, rąk by wreszcie dojść do kilku bozzetów w gipsie, w skali 1: 3. Cztery z nich wiązały się z momentem uchwyco­ nym przez fotografa, piąty od tego się odrywał: poka­ zywał obie postacie klęczące na obu kolanach, zwró­ cone ku sobie autentycznie, tworzące jakby bramę; nie przedstawiające historycznego momentu, a wyrażające sens zdarzenia”.30 Ale w rezultacie osiąga sukces, naj­ większy w życiu. 30 maja 1983 r. na dziedzińcu Kato­ lickiego Uniwersytetu w Lublinie staje pomnik papie­ ża Jana Pawła II. Najlepszy jego wizerunek, jaki powstał. Przejmujący. Tłum szczelnie otoczył rzeźbę, jeszcze przykrytą brezentem. Gdy go opuszczono ludzi ogarnęło wzruszenie, papież obejmował w ojcowskim uścisku klęczącego prymasa Wyszyńskiego. Są foto­ grafie, zapadające w pamięć, które się wyróżnia z tysię­ cy innych; gesty tak symboliczne i oczywiste, że po­ przez nie zapamiętujemy wydarzenie. Takim był tamten gest, oddania, pokory i miłości. Zdarzyło się coś, czego nigdy nie widziałem, ludzie garnęli się do pomnika, dotykali go dłonią ze czcią, tak jakby to był żywy człowiek, święty. Wraca zainteresowanie ekslibrisem. „Bardzo lubię robić exlibrisy. To moje hobby. Nieraz tak jestem zmęczony tym, co wydaje mi się moim zawodem, że chwilami myślę jakby to było dobrze rzucić to wszyst­ ko, pojechać gdzieś w spokojne miejsce i robić tylko exlibrisy. Tylko. Wydaje mi się, że byłbym wtedy ogromnie szczęśliwy. Dużo exlibrisów, całe masy. Różne. W różnych technikach dla różnych ludzi. Można by nimi scharakteryzować cały świat. Można nimi powiedzieć wszystko o człowieku”. 31 Ale nie są to już ekslibrisy z poprzednich lat, zanika drzeworyt, nowe robi suchą igłą na dwóch, a nawet trzech kli­ szach, kolorowe, wypukłe, reliefowe faktury. Nawią­ zują do idei tabliczek fajansowych z biblioteki alek­ sandryjskiej. Blachę odciśniętą na grubym, mięsistym papierze wycina w kształt obranego motywu. Są to Cyprian Kamil Norwid, brąz patynowany Politechnika Warszawska, brąz patynowany Centralne Biuro Wystaw Artystycznych, brąz patynowany 91 �06_Jackowski363.ps 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Laski - Instytut dla Niewidomych, brąz patynowany, 1973 upilnuję przed nierozważnym, a ostatecznym kro­ kiem. Jeden raz zostawiam go na trzy godziny, jadę do sklepów, do Sejn. Gdy wracam Henia nie ma. Noc, następny dzień - nie wraca z lasu. Czuję, wiem co się stało. Doktor Ałapin w Tworkach miał rację, ale H e­ nio błagał bym go stamtąd zabrał. Organizuję ludzi, wyznaczam dokąd mają iść. Jerzego posyłam tam, gdzie niczego nie zobaczy. Jest tak poruszony, że przede wszystkim trzeba go uchronić. Ja idę z moim psem Kleksem, wiem... jest jak we śnie. T a sama dróż­ ka, pies się zjeża, stoi. Patrzę - na drzewie Henio... Mądry ksiądz, chowamy go w poświęconej ziemi. Ksiądz coś mówi, rodzina płacze. My też. Wychodzi­ my, Jacku, mówi Jerzy, co my robimy? Ile mi jeszcze lat zostało? Łączę blaszkę z blaszką, a tu takie życie, krew się leje... Następuje drugi zawał. Nie ma sił, ale dojrzewa w nim koncepcja Kagańców, rzeźb, w których chce za­ wrzeć swój testament, podsumować to, co przeżył, za­ równo on, jak i pokolenie, kraj. Blisko dziesięć lat szkicuje wersje tych pomników, bo tak je trzeba na­ zwać. Symbol czasów. Mają być wielkie, ciężkie, bry­ ły cementu - głowy o ustach spiętych żelazną klamrą. Tylko w 1972 r. rysuje ponad czterdzieści kagańców, w końcu decyduje się na cykl piętnastu. Ale realiza­ cja przekracza jego możliwości. Nie ma sił, nie ma środków finansowych. Realizuje w materiale tylko jedną rzeźbę, ale patrząc na nią nietrudno sobie wy­ obrazić jakby wszystkie razem wyglądały w sali mu­ zeum. Potężne pomniki czasu, z cementu i żelaza. Po­ mniki milczenia. wszystko prace powstałe z inspiracji rzeźbiarskich. Ekslibrisy te pokazał Jarnuszkiewicz na III Międzyna­ rodowym Biennale Ekslibrisu Współczesnego w M al­ borku. Zaskoczyły środowisko miłośników książki na­ ruszeniem konwencji znaku własnościowego wklejanego do książek, tym że są w istocie jednorazo­ wymi dziełami artystycznymi. Wielu, zwłaszcza relie­ fów, nie daje się powielać. Nie określają także osobo­ wości osób, którym są poświęcone w takim stopniu jak dawne, drzeworytnicze. Sądzę, że ich autor dosko­ nale zdawał sobie z tego sprawę, dostrzegając zmiany zachodzące w kulturze, w obcowaniu z książką. Rysuje także w tym czasie pejzaże, rzeźby widziane w muzeach, notuje to, co w nich ważne, co tworzy ich esencję. Znakomite są szkice z Nowego Jorku, kilka kresek tworzy niemal niewidoczną wizję krajobrazu. Obraz raz zobaczony pozostaje w pamięci. Ma moc syntezy. I piękna. Zmienia się jego stosunek do nowoczesności, awangardowych poszukiwań. Pasjonując się geome­ trią, układami symetrycznymi, kształtami czystymi, perfekcyjnymi, odczuwał potrzebę ekspresji reali­ stycznej. Mam podwójny temperament, mówił o so­ bie. Powoływał się na rzeźby Jean Ipousteguy'ego, w których łączyły się ze sobą inspiracje geometryczne z realizmem. Czuł coraz większą potrzebę mówienia o świecie, o tym co naprawdę ważne. W 1968 r. prze­ żywa wypadki marcowe. W lecie jedziemy razem nad Wigry. Biorę ze sobą Henia Morela, ulubionego jego asystenta, ma depresję pogłębioną tym, co widział wówczas na dziedzińcu Uniwersytetu. Wierzę, że go 92 �06_Jackowski363.ps - 4 / 25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ W kręgu sacrum Jak udźwignąć ciężar tematu, jak się z nim zmierzyć z odpowiedzialnością i wiedzą? Chwyt, dowcip na nic się nie zdadzą. Rzeźbiąc krucyfiks czy figurę Marii po­ zostajemy w konwencji realistycznej, ale - tworząc obecnie musimy pozostać sobą, ludźmi przełomu XX i XXI wieku. Ludźmi po wielkiej wojnie, po Holocau­ ście. To wielkie, trudne zadanie i artystyczne i teolo­ giczne. Rzeźbiąc w latach studenckich plakietkę gipso­ wą z postacią Matki Bożej, Jarnuszkiewicz nie czuł jeszcze związanej z tym odpowiedzialności. Maria jest piękna, śliczna, bo jakby mogła być inna. W przedziw­ ny, niezwykły sposób znalazłem tę plakietkę w ruinach, po wojnie, i po latach przyniosłem Jerzemu: Twoja? Wzruszył się, rzeźbił tę Marię w latach okupacji - tak, jak się odmawia modlitwę. Nie myślał o formie. Rzeźbił często w repusowanej blasze. W tej techni­ ce wykonał też w 1963 r. Chrystusa do kościoła w Q u­ ébec, dzieło wybitne. Głowę Chrystusa zdobi aureola, wielka, mistyczna. Znak Boga. Chrystus z tego krucy­ fiksu jest majestatyczny, ale nie groźny, nie karzący, nie oczekujący współczucia, a Linca Jerzym ma wokół siebie ludzi głębokiej wiary, pogłębia swoje życie we­ wnętrzne. Także Jadwiga przeżywa stany religijnego uniesienia, przyjmuje w Kościele św. Marcina chrzest, z ufnością i radością dziecka. Znakomite, nie boję się powtarzać tego słowa, są rzeźbione stacje Drogi Krzyżowej w Płocku. Nie potra­ fię oczu od nich oderwać. Jest w nich przejmująca opowieść o wydarzeniach, o męce, ale też o człowieku, który cierpiał za świat. Pojawia się w cyklu dodana przez artystę stacja - Chrystus z szat obnażony. Stoi samotny. U stóp figury leżą kostki sugerujące skalę. Je­ zus jest wielki, kiedy patrzę na niego, coraz większy. Bolesny, ludzki. Taki po Oświęcimiu, po Holokauście. A w kaplicy Seminarium Duchownego w Białym­ stoku Chrystus, którego wizerunek znamy już z innych dzieł artysty, wznosi się do nieba, zwycięski Bóg. Dys­ kretny rysunek krzyża zdaje się sugerować moment Zmartwychwstania, cudownie oddany jest moment uniesienia się, oderwania od ludzkiego prawa ciążenia. W listopadzie 1986 r. umiera Jadwiga. Zostaje sam, bez opieki, przenosi się więc do syna, na piąte piętro! To izolacja, ma coraz mniej sił a przed sobą cel, może najważniejszy w życiu - Pietę na grób rodziców. Zaczął ją po śmierci matki w latach sześćdziesią­ tych, wykonał wówczas setki szkiców, wreszcie posta­ wił gotową na kawalecie. Pietę nawiązującą w swej idei do ostatnich dzieł Michała Anioła, zwłaszcza Pie­ ty Rondanini. Wielka figura stoi w pionie, Maria pod­ trzymuje bezwładne ciało Syna, obnażone, bolesne, przejmujące w swej cielesności. Niezwykła jest eks­ presja głów obu postaci, patetyczna boleść Matki i smutek Jezusa. Rozedrgana powierzchnia podkreśla dramatyzm pomnika, w którym ruch zdaje się zatrzy- Warszawa 1944, medal lany, brąz patynowany, awers i rewers 200 lat mennicy, medal bity, brąz patynowany, awers 1966 93 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Pomnik Jana Pawła II i prymasa Wyszyńskiego, Lublin 1983 many w mgnieniu sekundy, jak w migawce fotogra­ ficznej. Pietę tworzy Jarnuszkiewicz dwanaście lat, wciąż nie mając pewności, że jest to dzieło skończone. Ale rzeźbę trzeba odlać w brązie, w glinie ledwie się trzyma na kawalecie. Jerzy czeka na pieniądze, które obiecał mu brat z Kanady. Jednak przesyłka się opóź­ nia, a stan zdrowia pogarsza gwałtownie. „Nie widzę już na prawe oko, pisze - to katarakta, lewe jest za­ grożone. Dostaję zapalenia nerwu kulszowego. Stałe bóle pod mostkiem, to szykuje się trzeci zawał. W ma­ ju 1989 r. w Instytucie Kardiologii w Aninie przecho­ dzę operację serca”. 321 wtedy Pieta zwala się na zie­ mię. Katastrofa... Załamuje się. Na szczęście ma obok siebie kobietę, która się nim opiekuje z największą troską. Wyjątkową, wielkiej siły ducha, mądrą. Też artystkę, jego uczennicę, Annę Grocholską. Zabiera go do siebie, daje w najtrudniejszych latach bezwładu to, co może dać najbardziej bliska istota. Zona. Ale fakt małżeństwa tylko potwierdza to oddanie, tę wy­ jątkowość poświęcenia swojego życia drugiemu czło­ wiekowi, mistrzowi. Dzięki Annie, Jerzy podejmuje wręcz szaleńczą de­ cyzję - wyrzeźbi nową Pietę. I o ile pierwsza zrodzona była z ducha Buonarotiego, teraz rzeźbiona zdaje się bliższa klimatowi dzieł Donatella. Powstaje wielkie dzieło, dla którego nie widzę w sztuce współczesnej analogii. Jest w niej ból, spokój i medytacja. Maria podtrzymuje bezwładne ciało Syna. Kaptur przesłania oczy, ból zaostrza rysy. W odróżnieniu od poprzedniej wersji rzeźbiona jest oszczędnie. Jest w niej powaga i ból. Patrząc skupiamy uwagę na twarzach, później wzrok spływa, zgodnie z rytmem figur ku dołowi. Rzadko się zdarza, by artysta podej­ mując temat sakralny czynił to z takim zaangażowa­ niem, emocją. W tym dziele troska o formę łączy się wręcz z ekshibicjonistycznym przeżyciem. Rzeźby pła­ czą, wyciskają łzy. Ale są przy tym dziełami sztuki. Pie­ ta stanęła nad grobem rodzinnym 23 października 1999 roku. O ostatnich latach życia trudno mówić. Każde od­ chodzenie jest rozpaczliwe, zwłaszcza gdy wspaniały człowiek gaśnie z dnia na dzień, do końca będąc sobą, artystą. Młodziutka dziewczyna, rzeźbiarka, postanowiła napisać o Profesorze. Zanotowała kilka rozmów, ostat­ nia z 16 maja 2000 roku jest przejmująca. „Odwiedzi­ łam profesora w jego mieszkaniu. Siedział w fotelu i czekał na mnie. Przyniosłam mu moją oprawioną pracę dyplomową ibukiecik niebieskich chabrów. (...) Kiedy zostałam sam na sam z profesorem, poczułam 94 �06_Jackowski363.ps - 4/25/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ egipskiej, indyjskiej, w gotyku, w Grecji. Sztuka sakralna na miarę potrzeby i miary religii. Dzieła poważne, nieru­ chome, zatrzymane w czasie. Ponadczasowe. I mówione językiem współczesnym. A w tych dziełach wieczność. Tak też odbierał twórczość Jana Ipousteguy. Zachwycał go Bach, a z współczesnych kompozyto­ rów Arvo Part. On nie zgubił tego co ważne, a mówi językiem naszego czasu - komentował. Pięknie słu­ chał, kilka razy byliśmy na koncertach muzyki cer­ kiewnej. Pracował chętnie przy miniaturach Satiego. Mówił o poetyckiej ekspresji w rzeźbie. Podkreślał, że przede wszystkim trzeba być człowiekiem, następnie poetą, a na końcu rzeźbiarzem. Był znakomitym pedagogiem, uczył rzeźbienia, ale przede wszystkim wrażliwości na świat. Myślenia. By­ cia sobą. Otwierał horyzonty, zachęcał do samodziel­ nych poszukiwań. Wiedział, że artysty nie można stworzyć, można tylko studentowi przekazać metodę Chrystus z szat obnażony, Stacja „Drogi Krzyżowej, Płock 1984 jego dłoń na mojej dłoni, po czym powoli zaczął prze­ suwać ją po moim przedramieniu, łokciu, ramieniu, przesunął ją na łopatkę, dotknął kręgów szyjnych, ucha, włosów. Kiedy dłoń objęła moją głowę usłysza­ łam - jakie to piękne”.33 *** Jedno tylko umiem - rzeźbić. Tak powiedział i nie było w tym przesady. Całe życie wypełniła mu rzeźba. W glinie, cemencie, drewnie, drzeworyty, ekslibrisy skrzydlate blachy, pomniki. N a pytanie dlaczego został rzeźbiarzem odpowie­ dział: „Prawdopodobnie dlatego, że nie mam żadnych innych uzdolnień. Nie mam pamięci - nie potrafię ni­ czego się wyuczyć. Nie mam zaradności życiowej, ani w ogóle żadnej zaradności. Nie mam wytrwałości, szyb­ ko się niecierpliwię. Brak mi pracowitości (trochę wy­ pracowałem ją sobie przy okazji robienia medali). A po­ za tym, jak sięgam pamięcią - a sięgam do drugiego roku życia - zawsze albo rysowałem albo lepiłem”.34 W malar­ stwie zachwycał go Pierro de la Francesca. Monumenta­ lizm jego dzieł. Powaga. Sakralność. W każdej wielkiej sztuce jest ten rys sakralności - tłumaczył. W rzeźbie Pieta II na grobie rodziców, Warszawa 1999 95 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Krucyfiks, kaplica KUL, Lublin 1971 Co z Pracowni Jarnuszkiewicza zostało w świado­ mości obecnych studentów - zastanawia się Paweł Mysera, asystent na Wydziale Rzeźby. „Dziś w pracowni profesora Kowalskiego gliny jest jak na lekarstwo. Miejsce po składowanej glinie zasło­ nięto śnieżnobiałą ścianką działową, której powierzch­ nia służby jako ekran wielkoformatowych projekcji multimedialnych. (...) Zamiast obrotowych kawaletów, statywy z aparatami i kamerami. Zamiast żmud­ nego procesu rzeźbienia i odlewania - zapisywanie ob­ razu na taśmie filmowej i długie godziny spędzone na montażu. Pracownia radykalnie zmieniła profil” . myślenia i pracy. „Uczyłam się po co, a nie jak rzeźbić” powiedziała Barbara Falender. 35 Inny uczeń profesora zauważył „Jeśli przychodziłeś do profesora po recepty, zawiodłeś się, w zamian dostawałeś tylko pakiet pytań. Zamiast pewników otrzymywałeś zachętę do podda­ wania pewnika w wątpliwość”.36 Jego następca (a wcześniej student, asystent) Grze­ gorz Kowalski napisał „traktował każdego studenta jak niepowtarzalne indywiduum... Szanował nasze poglą­ dy, nawet jeśli ich nie podzielał”.37 Pracownia gromadziła krąg ludzi twórczo myślą­ cych. Spotykamy wśród nich nazwiska znanych, wybit­ nych artystów, jak Grzegorz Kowalski, Zofia Kulik, Henryk Morel, Maciej Szańkowski, Wiktor Gutt, Krzysztof Bednarski, Krystian Jarnuszkiewicz, Anna Kamińska-Łapińska, Emil Cieślar, Adolf Ryszka, Karol Broniatowski, Paweł Kwiek czy Jan St. Wojciechowski. *** Otrzymał nagrody: Państwową I stopnia (1950); Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (1966), Minister- 96 �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5/2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ Krucyfiks w Kaplicy Seminarium Duchownego w Białymstoku, 1987-8, fot. Jan Świderski 3 stwa Obrony Narodowej (1964), wiele za rzeźby, me­ dale i szczególnie cenione nagrody za twórczość religij­ ną - im. Brata Alberta (1983), Fundacji Alfreda Jurzykowskiego (1989). Był wielki, ale nie sądzę by o tym wiedział. Zmarł w Warszawie 14 lipca 2005 roku. Przypisy: * 1 2 Tekst powstał z inspiracji Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku. Dziękuję panu dyr. Mariuszowi Knorowskiemu za pomoc w uzyskaniu ilustracji. Dziękuję też pani Bogumile Omieczyńskiej za użyczenie reprodukcji ekslibrisów ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku. Dziękuję pani Annie Grocholskiej za przeczytanie tekstu i cenne uwagi oraz Piotrowi Jarnuszkiewi­ czowi za fotografię medali. Andrzej Banach, I pieniądz ma swego autora, „Kulisy”, 14.01.1968 Sztuka, która utrwala pamięć. Mówi prof. Jerzy Jarnuszkiewicz, „Słowo Powszechne”, 3.11.1969. 97 Rodzina: synowie pamiętają, że ich krewnym był Stanisław Szukalski, znakomity rzeźbiarz, chyba najbardziej oryginalny i kon­ trowersyjny artysta polski pierwszej połowy XX wieku. Pradzia­ dek Jerzego, za zasługi dla Legionów, dostał prawo handlowania wyrobami monopolowymi. Miał podobno „wschodnią twarz”. Do dzieci się nie odzywał. Dziadek Eugeniusz był w Kaliszu kup­ cem. W jego warsztacie produkowano komody, później zajął się blacharstwem. Usposobienie miał dziwaczne, ryżu nie jadł, bo „niemiecki”, sprawiał sobie garnitury z najlepszej angielskiej weł­ ny, ale żądał, by krawiec plecy zrobił z worka. Ja dla ludzi nie po­ trzebuję pokazywania - mówił. Warsztat przejął po nim syn Mie­ czysław, ojciec Jerzego. Miał wysokie kwalifikacje, związane z tym prawo wyzwalania uczniów na czeladników. Napisał pod­ ręcznik o technikach blacharskich, do którego ilustracje wyko­ nał Jerzy. Uczył rzemiosła, aktywnie uczestniczył w życiu Kalisza, w Stowarzyszeniu Cyklistów, w Bractwie Kurkowym, Towarzy­ stwie Wioślarskim, Straży Pożarnej. Przez pewien czas zajmował się handlem, miał sklep. W 1916 r. ożenił się ze Stanisławą Spodenkiewicz ze Zduńskiej Woli. Mieli ośmioro dzieci, dwóch synów zmarło wcześnie. W 1918 r. urodził się Zbigniew. W cza­ sie wojny przedarł się do Francji, by walczyć w polskich oddzia­ łach. Jako oficer uzyskał w Londynie stypendium, podjął studia �06_Jackowski363.ps - 4 / 2 5 /2007 4:55 PM Aleksander Jackowski • JERZY JARNUSZKIEWICZ 14 15 16 17 18 19 Jerzy Jarnuszkiewicz, lata dziewięćdziesiąte XIX w., fot. Piotr Jarnuszkiewicz 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 20 21 architektoniczne, wyemigrował do Kanady, gdzie został archi­ tektem. Drugi z kolei syn Jerzy (ur. 1919), o którym tu piszę został rzeźbiarzem. Wojciech (ur. 1926) metaloplastyk, przejął warsztat po ojcu, później wyjechał do Kanady. Po ciężkich la­ tach pracy otworzył pracownię metaloplastyki i zdobył uznanie swymi realizacjami. Najmłodszy syn, Krystyn (ur. 1930) jest rzeź­ biarzem (uczniem Jerzego), profesorem Akademii Sztuk Pięk­ nych. Grał główną rolę (w istocie siebie) w filmie Krzysztofa Za­ nussiego Struktura kryształu. Córki to: Urszula i Barbara. A nna Konik, zapis rozmowy z prof. Jarnuszkiewiczem 11.08.1998. W kręgu Pracowni Jarnuszkiewicza. W 35-lecie pracy pedagogicz­ nej profesora Jerzego Jarnuszkiewicza. Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, 22.11-19.12.1983. Waldemar Baraniewski, Rozmowa z profesorem Jerzym Jarnuszkiewiczem, s. 57 Najtrudniejsze zadanie. Z Jerzym Jarnuszkiewiczem, „W TK Tygo­ dnik Katolicki”, 29.07.1979. Jerzy Jarnuszkiewicz, O mojej pracy, [w]: Rzeźby, medale i eksli­ brisy, Galeria Kordegarda, listopad 1990. W kręgu Pracowni... op., cit. s. 8 A. Konik, Zapis rozmowy, op. cit. Tamże W kręgu Pracowni... op. cit.,. 8 W kręgu Pracowni... op. cit., s. 9 Krytyk sztuki. Ur. 9.03.1918 r. w Warszawie, w patriotycznej polskiej rodzinie. W 1935 r. ukończyła gimnazjum i zaczęła stu­ 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 98 dia polonistyczne na warszawskim Uniwersytecie. W latach okupacji zajmowała się tajnym nauczaniem, od 1943 r. ukrywa­ ła się jako Żydówka przed Niemcami. Po wojnie uczyła w So­ snowcu. Jesienią 1945 r. wróciła do Warszawy, zaczęła pracę w Biurze Odbudowy Stolicy, podjęła studia na historii sztuki. Wyszła za mąż za Jerzego Jarnuszkiewicza. W 1951 r. uzyskała magisterium polonistyki. Współpracowała z Instytutem Badań Literackich, później, podejmując pracę nad historią rzeźby zwią­ zała się z Instytutem Sztuki PAN. Wydała książkę o pomniku Mickiewicza w Warszawie, o współczesnej rzeźbie, razem z A. Jackowskim Sztukę ludu polskiego. Współpracowała z kate­ drą rzeźby Akademii Sztuk Pięknych, galerią Repassage, publi­ kowała artykuły o rzeźbie współczesnej. Jako krytyk towarzyszy­ ła wielu młodym artystom, inicjowała ważne wydarzenia, wystawy (np. Rzeźba w ogrodzie, 1957). „Spełniała się w bezpo­ średnich kontaktach z ludźmi, napisał Grzegorz Kowalski. M ia­ ła zdumiewającą intuicję. Była świadkiem przemian rzeźby po­ wojennej od jej początku”. Zmarła 7 listopada 1986 r. Tadeusz Cieślewski syn, Analiza estetyczna drzeworytowych eks­ librisów Jarnuszkiewicza Jerzego. Próba recenzji wzorcowej. Wy­ danie drugie Warszawa - New York 1946. Nakładem Zofii Cieślewskiej. [wydanie I - 1944 r. maszynopis, 15 egz. ozdobionych 12 oryginalnymi odbitkami] Joanna Sabiełło, Dom otwarty na świat, „Zwierciadło” , 4.03.1976. Irena Grzesiuk-Olszewska, W trzydziestą rocznicę Międzynarodo­ wego Koncertu na Pomnik Ofiar Oświęcimia. Projekty niezrealizo­ wane. „Rzeźba polska”, rocznik 1980 Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku. Tamże. W kręgu Pracowni... op. cit., s. 13 Jerzy Jarnuszkiewicz, O mojej pracy [w] Jerzy Jarnuszkiewicz. Rzeźby, medale i rysunki, Galeria Kordegarda, listopad 1990 r. W kręgu Pracowni... op. cit., s. 19 Mieczysław Porębski, Jarnuszkiewicz [w:] Pożegnanie z krytyką, Kraków-Wrocław, 1983, s. 306. Wiesława Wierzchowska, Jerzy Jarnuszkiewicz, „Poezja” nr 6, 1969. Tamże Wiesław Borowski, Jerzy Jarnuszkiewicz, Rzeźby w metalu, „Pro­ jekt”, nr 3, 1966 Andrzej Osęka, Rzeźbiarskie źródła niepokoju, „Polska” nr 2, 1966. Zofia Kossakowska-Szanajca, Pokaz medali, ekslibrisów i notatek z podróży Jerzego Jarnuszkiewicza, Galeria Kordegarda, 1971. Wiesława Wierzchowska, Medale i exlibrisy Jerzego Jarnuszkiewicza Najtrudniejsze zadanie. Z Jerzym Jarnuszkiewiczem, WTK, „Tygo­ dnik Katolicki”, 29.07.1979. J. Jarnuszkiewicz, O mojej pracy... op. cit., Andrzej Ryszkiewicz, Lubelski pomnik, „Tygodnik Powszechny”, nr 45, 1983. W. J. Jakubowska, Exlibrisy Adama Młodzianowskiego i Jerzego Jarnuszkiewicza, wydał Antoni Brosz, Kraków 1967. J. Jarnuszkiewicz, O mojej pracy... op. cit., s. 7 Anna Konik, Jerzy Jarnuszkiewicz, praca magisterska w Kate­ drze Rzeźby ASP w Warszawie. W kręgu Pracowni.... op. cit., Grzegorz Kowalski, Jerzy Jarnuszkiewicz 1919-2005; „Orońsko” Kwartalnik rzeźby, Orońsko, nr 3 (60) 2005. Tamże Tamże... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de8f5cf0f0a3352da109b44c4fdced90.pdf 7f6d2aaf46d1d946b45c15e74b7c55db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6338 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Abakanowicz, Magdalena (1930- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5913 Title A name given to the resource Tłum i jednostka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stieghorst, Bernd Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11_Stieghorst.ps - 4/25/2007 2:12 PM BERND S T IE G H O R S T Tłum i jednostka D obrze pamiętam ten piękny wiosenny dzień w marcu 1997 roku, w Nowym Jorku, kiedy poszedłem do Muzeum Guggenheima, żeby obejrzeć Kolekcję Nasherów. Przechadzałem się leni­ wie pomiędzy indywidualnymi ekspozycjami słynnych rzeźbiarzy. W końcu, w wydzielonej przestrzeni na naj­ wyższym piętrze, natknąłem się na całą armię postaci zbitych w gęsty tłum. Ustawiono je jakby w szyku bo­ jowym. Chociaż bezgłowe i puste w środku, wywoły­ wały swoim wyglądem niezrozumiały lęk! N a początku byłem przestraszony. Spontaniczna chęć odwrotu skłoniła mnie do zatrzymania się na dłużej. Wielkie zakłopotanie przerodziło się w szcze­ gólne zainteresowanie dla tej grupy postaci. Zbliżyłem się, nieco podejrzliwie, i dotknąłem jednej czy dwóch figur (na szczęście nie było w sali strażnika). Gładzi­ łem wyżłobienia w nich. Przyglądałem się uważnie każdej z osobna. Żadna z trzydziestu sześciu postaci nie była kopią innej. Czasem różnice były niewielkie, dotyczyły jedynie rozmiaru bądź postury, ale każda pojedyncza rzeźba, każdy członek „tłumu”, był osobną jednostką! W twórczości Magdaleny Abakanowicz grupa rzeźb nazywana Tłumem ma szczególne znaczenie. Od lat 70. liczba bezgłowych i pustych w środku form symbolizujących ciało ludzkie narastała z roku na rok. Do dzisiaj musi ich być ponad tysiąc pięćset, ale nigdy nie zaprezentowano ich naraz. Wyobraźmy sobie moż­ liwość ujrzenia tych wszystkich grup i indywidualnych postaci w jednym miejscu... Zwykle zaludniają światowe muzea i kolekcje w grupach od dwudziestu do dwustu bezgłowych, wy­ drążonych skorup. Wypełnione wewnętrzną pustką stanowią niemą wizję ogromnej i przypuszczalnie ano­ nimowej masy. Każdy zwiedzający dostrzega ten sam fenomen tym bardziej oczywisty im bliżej „tłumu” - powierz­ chownie anonimowa, seryjna produkcja okazuje się pracami indywidualnymi. Nagła świadomość, że każdy pojedynczy „członek” tej masy jest wyróżniającą się in­ dywidualnością, wzbudza niemal zachwyt. Z drugiej strony, przyjrzyjmy się Inkarnacjom A ba­ kanowicz, które wydają się niezwykle kontrastowe wobec „tłumów”. Są to kompozycje przedstawiające jej własną głowę osadzoną na wątłym i kruchym że­ laznym pręcie. Powierzchnie tych rzeźb pokrywają resztki wosku, fragmenty żelaza z odlewu i ślady jej własnych rąk, których specjalnie nie usunęła. Cho­ ciaż wszystkie rzeźby są kopiami tej samej twarzy, każda z nich reprezentuje pojedynczy, ulotny mo­ ment w czasie. Delikatne ślady szybko twardniejące­ go wosku przypominają impresjonistyczne rzeźby Medardo Rosso, który w sposób niemal mistyczny obrazował indywidualność za pomocą ustawionych rzędami głów. Cykl Inkarnacje, na który składa się 50 odlewów twarzy ustępuje Tłumom pod względem liczby rzeźb, jednak pozostaje równie istotnym dziełem w twórczo­ ści Magdaleny Abakanowicz. Pracując nad odlewami własnej twarzy, artystka eksploruje swój własny byt. Ona sama twierdzi, że rezultaty tej pracy zaskoczyły ją. Inkarnacje ujawniły jej fragmenty skrywanego pod ży­ wym obliczem chaosu. Każda z tych nieruchomych metalicznych twarzy ukazuje wymyślony lub prawdzi­ wy wyimek z życia artystki. Poprzez Tłumy i Inkarnacje Magdalena Abakano­ wicz udowodniła, że jest artystką głęboko humani­ styczną. Zajęła także klarowne stanowisko w sprawach politycznych, wywodzące się oczywiście z jej życiowe­ go doświadczenia. Już jako mała dziewczynka zaznała okropności wojny, później przeżyła praską wiosnę i in­ wazję radziecką w 1968 roku. N a stacji kolejowej w Pradze widziała masy śpiących radzieckich żołnierzy w brązowych płóciennych mundurach. Ich nierucho­ me ciała przypominały anonimowe worki z ubraniami. Istota ludzka oraz uczucia i lęki egzystencjalne sta­ ły się centralnym tematem twórczości Abakanowicz. Widać to w jej wszystkich pracach. Chociaż na pierw­ szy rzut oka Tłumy i Inkarnacje nie mają ze sobą nic wspólnego, uważniejsze spojrzenie pozwala zauważyć, że w obu wypadkach Abakanowicz koncentruje się na temacie jednostki ludzkiej. Dzisiejsze społeczeństwo zwykle przywiązuje więcej wagi do grupy niż do pojedynczego człowieka. Lęk przeważa nad odwagą, a prawo i porządek są ważniej­ sze od wolności. A jednak społeczeństwo, każda jego warstwa, składa się z jednostek, które muszą określić swoje role w grupie. Jedna z podstawowych prawd do­ tyczących ludzkiej egzystencji to fakt, że jednostka i masa są ze sobą połączone niewidzialnymi więzami. Magdalenie Abakanowicz udało się zobrazować to zja­ wisko. Ujawniła przy tym zarówno wielki humanita­ ryzm, jak niezachwiane przekonanie o mocy jednostki. 110 Zürich, 19 lipca, 2006 Przełożyła Agata Diduszko-Zyglewska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eaf75e2632274e5d64a58091352bf0b2.pdf 0f4810a42b1696e603f1bf1d6783b5e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6337 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Abakanowicz, Magdalena (1930- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5912 Title A name given to the resource Rapsod plemienny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.105-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY N a samej granicy zamieszkałego czasu uczono się cho­ dzić na dwóch nogach i wymawiać znaki nakreślone w zawsze dziecinnej księdze rodzaju. Opowiadałbym gdybym umiał wszystko co jedna pa­ mięć może zebrać na chwałę ludzi. Rapsod plemienny. Prywatne zapiski o sztuce Magdaleny Abakanowicz Czesław Miłosz, Rok M agdalena Abakanowicz od lat tworzy własny, ogromny corpus rzeźbiarstwa (i sztuk jemu pokrewnych), potężne, imponujące inwencją dzieło życia, które mieści w sobie tak wiele znaczeń, tre­ ści i konceptów wizualnych, że zrazu trudno je ogarnąć. Artystka żywi się indywidualnym i zbiorowym doświad­ czeniem człowieka; swoją intuicją, myślą, pracą za­ świadcza, jak bardzo potrzebna i zawsze aktualna jest pamięć o archetypach, „rzeczach pierwszych” wyłowio­ nych z głębi czasu, owych początkach, które wytyczały ścieżki rodzaju ludzkiego, jego historii i myśli poszuku­ jącej. Fascynuje ją wszystko, co żyje - człowiek, zwierzę, roślina, ich jakże różne „ciała”, które można stale, od nowa kształtować, przetwarzać, utrwalać i niemal po szamańsku zaklinać - powoływać do powtórnego istnie­ nia w rzeźbiarskim dziele, w formach antropomorficznych lub biomorficznych wyprowadzonych ze świata or­ ganicznego, bądź w konstrukcjach intencjonalnych, przeczutych, metaforycznych. Używa naturalnych two­ rzyw, m.in. włókien roślinnych, wełny, juty, lnu, kono­ pi, workowego płótna, skóry, końskiego włosia, drewna, żywicy, gipsu, betonu, ale też kamieni i rud metali wy­ dartych z wnętrza Ziemi. Wszystkie jej prace (nawet obiekty o mniejszych gabarytach) wyróżnia z jednej strony potężny zakrój monumentalny, z drugiej zaś niezwykłe mistrzostwo w zakresie sporządzania ruchli­ wych faktur, owych ciągle odmienianych, przerabia­ nych, rekonstruowanych tkanek skulptury, które są nie tylko zewnętrzną powłoką, „skórą” rzeźbiarskich figur, ale też określają ich sens plastyczny, bowiem w swoisty sposób budują bryłę i przenikają do jej wnętrza, wiążąc strukturę powierzchni z rdzeniem kompozycji. Magdalena Abakanowicz nieustannie sprawdza swoją siłę w coraz to nowych mutacjach rzeźbiarskiego kształtowania i nadawanych im sensów. Pragnie prze­ kroczyć potoczne spojrzenie na dzieło sztuki, „głęboką ślepotę przyzwyczajenia w stosunku do rzeczy, które nas otaczają”, bo „to, co z góry wiemy o przedmiocie, nie pozwala nam go naprawdę zobaczyć”.1 Odnosi się to szczególnie do tkactwa. Jej słynne Abakany burzą przyzwyczajenia, nie są dekoracyjne, praktyczne, użyt­ kowe, nie mają zdobić ściany ani wnętrza domu; wbrew tradycji są sztuką czystą, pozbawioną przydat­ ności. Ich materiały bywają niejednoznaczne, a nie­ konwencjonalne formy oscylują bardziej w kierunku otwartych, przeprutych, falujących, „skrzydlatych” brył niż płaskich powierzchni. Stają się więc samoistnymi, trójwymiarowymi obiektami, wielkimi miękkimi rzeź­ bami penetrującymi przestrzeń lub organicznie z nią związanymi. Owa spoistość Abakanów z otaczającym je „powietrzem” zyskałaby zapewne uznanie i aplauz Ka­ tarzyny Kobro i Władysława Strzemińskiego, twórców rewolucyjnej koncepcji rzeźby unistycznej materializującej się w strefie czterowymiarowej czasoprzestrzeni. Mięsiste, giętkie formy tkanych rzeźb, na przemian na­ cinane i zszywane, dziurawione otworami, prześwitami, szparami, przywodzą na myśl konotacje biologiczne, fi­ zjologiczną „mapę” ludzkiego ciała wraz z intymnymi zakamarkami jego wnętrza. Artystka posługuje się głównie dotykiem, pracując bez pośrednictwa narzę­ dzia. Palcami i całą dłonią bada konsystencję materii, wyczuwa jej grubość i wiotkość, wgłębienia, wypukło­ ści, szorstkość, gładkość, wilgotność bądź suchość, na­ wet temperaturę. Ta „dotykowa” wiedza o tworzywie sprawdza się we wszystkich rzeźbach Abakanowicz, nie tylko w spontanicznie (a zarazem perfekcyjnie) mota­ nych tkaninach, ale także w obiektach wykonywanych z drewna, kamienia czy metalu. Naturalność metod, ja­ kimi się posługuje, sprawia, że jej prace często noszą znamię szlachetnej zgrzebności i autentyczności, jaka wyróżnia wiele magicznych, symbolicznych wytworów „prymitywnej” sztuki etnicznej pochodzącej z odle­ głych czasów i najdalszych krańców Ziemi oraz nobili­ tuje „nieuczoną” twórczość ludową przekazującą wła­ sną prawdę o świecie. Szczególnym tworzywem jest dla niej nić i jej siostra olbrzymka: Lina „splatana z włókien jak drzewo”, mocna, lecz poddająca się skrętom i zasupleniom, ujawniająca swoje energetyczne napięcia w instalacjach rozwieszanych w krajobrazie miejskim i na salach wystawowych. Artystka widzi nić jako pod­ stawowy czynnik budowy świata organicznego, ponie­ waż - jak pisała w autokomentarzu - „nitka buduje wszystkie żywe organizmy, rośliny, tkankę liści i nas sa­ mych, nasze nerwy i kod genetyczny, nasze przewody żylne, nasze mięśnie [...]. Biorąc nić do ręki, dotyka­ my tajemnicy”. Dlatego jej dukt pojawia się na oddzie­ lonych od korpusów Głowach ze splątanymi włosami i na niemal anatomicznych studiach Postaci siedzących, na których nici rysują linie krwiobiegu, układu krąże­ nia, a w Embriologii naprawiają, „cerują” i zamykają pęczniejące, jajowate, szmaciane worki, z których coś się wykluje, gdy nadejdzie pora. 105 �09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • RAPSOD PLEMIENNY. PRYWATNE ZAPISKI O SZTUCE MAGDALENY ABAKANOWICZ Figura człowieka przechodzi pod ręką A bakano­ wicz liczne metamorfozy, bywa niepełna, okaleczona, dzielona na części, i nie ma znaczenia, która z nich jest ważniejsza, bo każda mówi własnym językiem. Hieratyczne i kroczące postacie nie mają głów i czę­ sto są bezrękie; metaforyczne autoportrety artystki (które też pełnią funkcję „figur”) pojmowane są jako „twarze IN K A R N A CJI [które] odsłaniają chaos wnętrza ukrywanego za żywą twarzą” ; Postacie siedzą­ ce z wyprutym wnętrzem wyglądają jak „skorupowe negatywy objętości ludzkiego ciała”, a wydrążone, puste torsy pozbawione brzucha i klatki piersiowej pozostają już tylko Plecami pochylonymi w ostatecz­ nym znękaniu. Tu na marginesie przypomnę słowa rzeźbiarki wypowiedziane w Akademii Sztuk Pięk­ nych w Warszawie na konferencji Sculpture Network w maju 2006 roku: „Twarz człowieka może kłamać, plecy nigdy”. Kiedy się myśli o tej sztuce, której wektorami są: czas, doświadczenie, los człowieka, i wszystkiego, co ży­ je na naszej planecie, wyczuwa się, jak bardzo dzieło Abakanowicz pretenduje do wszystkich kultur (a także jak wgłębia się w nieożywioną materię kosmosu, sub­ stancję jego podstawowych pierwiastków). To, co od dziesięcioleci tworzy, integruje się w swojej genetycznej wspólnocie z innymi kunsztami i, zgodnie z zasadą „od­ powiedników”, włącza się w nurt correspondance des arts potwierdzającej duchową jedność sztuk zrodzo­ nych z duchowej więzi twórców poszukujących univer­ sum. Jej ustawione w szeregach rzeźbiarskie „figury” często przesycone są echem rytmów muzycznych bądź przylegają do wizji literackich. Miłośnik i znawca poezji łatwo odnajdzie punkty styczne, swoiste powinowac­ two, jakie zachodzi między twórczością autorki Pleców a słowami poetów, którzy siłą własnej wyobraźni przy­ wołują obraz homo universalis uwikłanego w egzysten­ cję, rozdartego, złamanego przez potężne siły. My próżni ludzie My wypchani ludzie Podpieramy się wzajem Niestety w głowach słoma Kiedy do siebie szepczemy Ciche i bez znaczenia Są nasze wyschłe głosy Jak wiatr dmący przez osty [...] Kształty bez formy cienie bez koloru Zastygła siła i gesty bez ruchu Ci którzy weszli nie spuszczając oczu W inne Królestwo śmierci Wspomną jeżeli wspomną Nie dusze gwałtowne Lecz wydrążonych ludzi Lecz wypchanych ludzi2 Thomas Stearns Eliot, Próżni ludzie (Wydrążeni ludzie) Nieposkromiona wyobraźnia Abakanowicz kieruje ją ku rzeźbie architektoniczno-urbanistycznej projek­ towanej w ogromnej skali. W latach 90. tworzyła wizje drzew-domów odpowiadających idei ekologii, które mogłyby polepszyć bytowanie człowieka w naturalnie zagospodarowanej przestrzeni miast. Według autorki, owe - przeznaczone dla Paryża - 25-metrowe, ageometryczne budowle arborealne, pozwolą na „konstrukcję mieszkań i maisonetek o dowolnych kształtach, bez ry­ goru sufitu wiszącego nad głową”. Pomyślane jako wer­ tykalne ogrody same będą produkować tlen, ponieważ „zieleń pnie się po konstrukcjach sieciowych, będą­ cych równocześnie systemem irygacyjnym dla roślin”. Takie „ogrodowe” założenie ułatwia też okoliczność, że japońska firma Takenaka Construction Company „opracowała rodzaj betonu do pokrywania fasad arborealnych budynków, pozwalający na sadzenie bezpo­ średnio na nim roślin [...]. Architektura ta bazuje na najstarszych doświadczeniach człowieka, które wdraża się za pomocą nowoczesnej technologii”.3 Innym brawurowo rozwiązanym pomysłem jest po­ święcony ofiarom ataku atomowego na Hiroszimę projekt Pomnika Ręki wyciągniętej ku niebu. Rzeźba ta miała świetną - rzec można - „siostrzaną” poprzed­ niczkę. W latach 50. Le Corbusier, budując miasto Chandigarh w indyjskim stanie Pendżab, w nowator­ ski sposób ukształtował scenerię jego architektury i przyrody, przydając jej - jak pisał Jan Białostocki „najprostszy symbol: ogromną ludzką dłoń otwartą uf­ nie ku niebu i całemu światu. W tym najpiękniejszym symbolu przez siebie utworzonym [...] wielki artysta powrócił do naturalnej, organicznej formy, poprzez którą rzeźbiarskim sposobem pragnął przekazać od­ wieczną prawdę wszelkiej sztuki: skrótowy obraz czło­ wieka i jego stosunku do tego, co jest poza nim - do innych ludzi i natury”.4 Chociaż sama idea wzniesionej ku niebu ręki łączy pomysły francuskiego architekta i polskiej rzeźbiarki, to jednak ich kształt plastyczny, skala i przesłanie zdecydowanie je odróżnia. W porów­ naniu z niższą, wpisaną w prostokąt i bardziej zwartą kompozycją Le Corbusiera (z dłonią osadzoną na ma­ sywnym bolcu), „lotne” dzieło Abakanowicz ma zu­ pełnie inne proporcje i nieporównanie większą skalę jest smukłą wieżą-ręką, „drzewem” wypiętrzonym do 640 metrów, na której to wysokości w 1945 roku eks­ plodowała nad miastem bomba jądrowa (dla porów­ nania: górująca nad Paryżem wieża Eiffla ma 300,5 metra). Ów niezwykły, wzniosły i, wydawałoby się, nierealny jak marzenie pomnik, został szczegółowo, po inżyniersku obmyślany. Autorka podaje, że będzie „wypleciony” z przezroczystej stalowej konstrukcji, a jego podstawa, (licząca 100x100 m) pozwoli na swo­ bodny przepływ ruchu miejskiego. „Wewnątrz biegną windy i urządzenia zasilające budowlę w prąd i wodę”. Szczyt konstrukcji wieńczy dynamicznie ukształtowa­ na dłoń z rozwartymi palcami, a jej przesłanie ewoku- 106 �09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • RAPSOD PLEMIENNY. PRYWATNE ZAPISKI O SZTUCE MAGDALENY ABAKANOWICZ w - Agora, Chicago 107 �09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • RAPSOD PLEMIENNY. PRYWATNE ZAPISKI O SZTUCE MAGDALENY ABAKANOWICZ je magiczne myślenie, że gdyby czas się cofnął, ręka ta mogłaby skierować bombę w inną przestrzeń, „odwró­ cić niszczycielską energię ku niebu i uratować miasto” (Michael Brenson).5 Powróćmy jednak do człowieczych figur Abakano­ wicz. Według klasycznej definicji figura to: postać, kształt, zjawisko. Jej pierwszy człon oznacza człowieka (lub zwierzę) i doskonale odpowiada duchowi tej gałę­ zi sztuk, jaką jest rzeźbiarstwo. „Ciało” żyjących istot (a także antropomorficznie wyobrażonych bóstw) stało się najważniejszym tematem i treścią skulptury wszyst­ kich czasów, bowiem od zarania dziejów człowiek od­ czuwał nieprzepartą potrzebę tworzenia postaci ukształtowanej na wzór i podobieństwo swoje, powta­ rzając niejako dzieło Stwórcy. Samoistność sztuki Mag­ daleny Abakanowicz objawia się przede wszystkim w perspektywie antropocentrycznej, w niezliczonych figuracjach anonimowych, nagich ludzi: stojących, kroczących, rzadziej biegnących - czasem wyobcowa­ nych, samotnych, zamkniętych w klatkach lub zgroma­ dzonych w wielkich populacjach, osadzonych w sta­ tycznym, nieruchomym tłumie. Ich nagość jest aseksualna; tylko niektórzy są zróżnicowani lub opisa­ ni płciowo (np. 7 postaci kobiecych, Ragazzi, Puellae), jednak w większości pozostają ludźmi w ogóle, przed­ stawicielami gatunku, bez wyraźnego rozróżnienia mę­ skości i kobiecości, istotami wywodzącymi się z mitu Androgyne, pojęcia rebis, „rzeczy podwójnej”, będącej wykładnią archaicznej formy dwójjedni (prajedni), której zasadą i celem było osiągnięcie pełni, stanu cał­ kowitej harmonii ducha i ciała przez integrację par przeciwieństw. „Androgyn rzutowany jest w przyszłość, tkwiąc jednocześnie w odległej, platońskiej przeszłości. Zresztą jest to równocześnie bardzo oczywisty symbol myśli, z natury rzeczy będącej obcą problemowi płci”.6 W sztuce Abakanowicz silnie przejawia się stygmat archaiczności, powrotu do źródeł pamięci, które ar­ tystka wpisuje w czasy najnowsze, tworząc swoisty mo­ del paraboli - przeniesienia, „przerzutni” łączącej epo­ kę mitów z naszym współczesnym życiem. Tym samym podtrzymuje idee Mircei Eliadego i Cypriana Norwi­ da, który uważał, że „żaden czas nigdy nie zaginął w tym, co stanowi istotę jego” oraz że „każdy moment życia jest ciągłą przeszłością i przyszłością, i każde dziś jest ciągle wczora i jutro”.7 Artystka wie, że ludzkie skłonności, talenty, imperatywy, motywacje są zapisa­ ne w kodzie genetycznym i że to on kieruje życiem, kondycją, losem człowieka. „Przyczyn tajemnicy, jaką jesteśmy sami dla siebie, [...] upatruję w konstrukcji i funkcjonowaniu naszego mózgu, w naszym kodzie ge­ netycznym. Nosimy w nim wiecznotrwałe ślady dzie­ dzictwa po naszych przodkach sprzed milionów lat [ ...] ”. Rzeźbiarka przypomniała swoje korzenie ro­ dzinne wywodzące się po kądzieli z polskiej familii, a po mieczu od Abaka-Chana, przywódcy mongol­ skich plemion (których cechą naczelną była azjatycka „dzikość serca” - siła, energia, waleczność, wytrzyma­ łość, upór, twarda determinacja w realizowaniu naj­ trudniejszych wyzwań). Żyła zawsze blisko natury i stąd bierze się m.in. jej fascynacja stadem, gromadą, rojem; kiedyś obserwowała, jak kłębią się komary „sza­ rymi masami [...] w tłumie wydającym wspólny dźwięk. To były komary czy ludzie? [...]. Gromada lu­ dzi czy ptaków, owadów czy liści, to tajemniczy zbiór wariantów pewnego zbioru. Zagadka działania natury, nieznoszącej dokładnych powtórzeń, czy nie mogącej ich dokonać [...]. Zaklinam to niepokojące prawo, włączając własne, nieruchome stada w ten rytm”. Odnajdywanie się w zbiorowości było od zawsze podstawową potrzebą człowieka. Ludzie chcą być ra­ zem, blisko siebie, tworzyć „stada”, wspierać się wza­ jem w obrębie wspólnoty, czerpać pożytki ze statusu życia plemiennego czy narodowego. Wszelkie kontek­ sty związane z istnieniem „człowieka zbiorowego” i Norwidowskim pojęciem „człowieka wiecznego” (lub ucieleśnionego bóstwa) przekładają się również na sztukę i funkcjonują w jej „obrazach”. Przykłady moż­ na mnożyć, ale wspomnijmy tylko chińską Terakotową armię z grobowca cesarza Shi Huangdi z dynastii Qin powstałą w III wieku p.n.e. w pobliżu miasta Xi’an wielotysięczny zastęp wiernych oficerów, żołnierzy i woźniców, którzy mieli strzec i bronić swego władcy do końca świata. Przypomnijmy też szeregi bez mała dziewięciuset posągów z Wyspy Wielkanocnej, kryją­ cych nierozwiązaną do dziś zagadkę pochodzenia ich twórców, czasu powstania, personifikacji postaci i ich kultowych(?) znaczeń. Abakanowicz gromadzi setki swoich figur w ryt­ micznych rzędach, hurmie, tłumie, ustawia je w pięk­ nych, ważnych, znaczących miejscach: na tle panoramy wielkich miast, w parkach, ogrodach, na łąkach i nad wodami. Wszyscy ci ludzie - opięci workowym płótnem lub odlani w brązie - są równocześnie naszymi dalekimi przodkami i współczesnymi osobami, które zdarza nam się mijać na ulicy. Mają też inną paradoksalną właści­ wość - są zarazem milczący i wymowni, zastygli w bez­ ruchu i gotowi do drogi; w ten sposób wywołują w od­ czuciu widza metaforyczny obraz niekończącej się, trwającej do dziś „wędrówki ludów”. Będą wędrować swoimi szlakami jak dawne plemiona koczowników, nomadów i jak tułacze wielu następnych pokoleń oka­ leczeni wszystkimi wojnami świata, napiętnowani do­ świadczeniem zmagań z żywiołami, katastrofami, nie­ szczęściami, lecz zawsze odradzający się, żywotni. [...] nareszcie idzie ludzkość cała nareszcie każdy trafił w krok cielęca skóra, pałki dwie rozbiły wieże i samotność i stratowane jest milczenie i śmierć niestraszna kiedy tłumna kolumna prochu nad pochodem 108 �09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • RAPSOD PLEMIENNY. PRYWATNE ZAPISKI O SZTUCE MAGDALENY ABAKANOWICZ rozstąpi się posłuszne morze zejdziemy nisko do czeluści do pustych piekieł oraz wyżej nieba sprawdzamy nieprawdziwość i wyzwolony od przestrachów w piasek się zmieni cały pochód niesiony przez szyderczy wiatr i tak ostatnie echo przejdzie po nieposłusznej pleśni ziemi zostanie tylko bęben, bęben dyktator muzyk rozgromionych8 Zbigniew Herbert, Pieśń o bębnie Nieustannie zwracając się ku temu, co pierwotne, rzeźbiarka sięga np. do archetypicznej formy koła, które jest symbolem kosmosu, wieczności, ruchu, zmiany, po­ stępu, kręgu istnienia, szczęścia, prawdy, doskonałości, przeznaczenia, losu, następstwa pokoleń. Od zamierz­ chłych czasów koło było świętym znakiem bóstwa-Słońca, a także zaistniało jako dobroczynny, praktyczny wyna­ lazek umożliwiający wytwórczość ceramiczną i sprawną komunikację (pierwszy znany pojazd kołowy odnaleziono w Mezopotamii około 4000 lat p.n.e.). W dorobku Aba­ kanowicz odnajdziemy metalowe koła szprychowe i wiel­ kie drewniane wałki toczne, którym zwykle towarzyszy człowiek, oraz ogromne kuliste kręgi o surowo obrobio­ nych, chropowatych powierzchniach, „ociekające złotem słońca”, wykute ze skał wapiennych w kamieniołomie na pustyni Negew między Beer Szewa a Morzem Czerwo­ nym, a następnie przeniesione do ogrodu Israel Museum w Jerozolimie. Rzeźbiarka podejmuje również odwieczny wątek katharsis; stworzyła 33 odlane z brązu, na poły antropomorficzne figury umieszczone na terenie posiadłości Giuliano Gori w pobliżu Pistoi; ich głębokie wydrążenia (nawiązujące do „próżni” ludzkiego ciała) wskazują na transcendentny moment „przełomu” - oczyszczenia my­ śli, emocji i uczuć, odrzucenia wszystkiego, co złe, szkodli­ we, niepotrzebne. Nie zapomina też o zwierzętach. Rzeź­ bi m.in. głowy (czaszki) zwierząt kopytnych i umownie kształtowane, syntetyczne figury nieokreślonych gatun­ kowo czworonożnych stworzeń. Niektóre z nich, niegdyś udomowione, z pewnością bytują w pobliżu ludzi, inne, dziko żyjące - obserwują ich z daleka. Jeszcze innym cy­ klem są metaforyczne głowy zwierzęce, potężne jak megality, ustawione w Parku Olimpijskim w Seulu, na terenie tzw. Przestrzeni Smoka. Piętno agresji, wpisanej w naturę homo sapiens jest treścią serii Gry wojenne. N a poły abs­ trakcyjne rzeźby poświęcone „okropnościom wojny” walce, ruinie, zniszczeniu i śmierci - zbudowane są z drewna i metalu. Długie, horyzontalnie ułożone pnie, konary, kadłuby, kikuty drzew, ujęte w stalowe obręcze, kojarzą się z powalonymi jak drzewa rannymi ciałami i amputowanymi kończynami, ale też z machinami wo­ jennymi: armatnimi lufami czy rakietami. A Sarkofagi za­ mknięte w „szklanych domach” przypominają ogromne trumny i pokrywy reaktorów atomowych. Przesłania i znaczeń dzieł Abakanowicz nie można do końca wyjaśnić, odczytać, rozpoznać „szkiełkiem i okiem”. I nie ma nawet takiej potrzeby. Rzeźbiarka sama to potwierdziła: „Trzeba zostawić jako tajemnicę pewne sprawy, również w twórczości. Wyjaśniając, ka­ leczymy je albo unicestwiamy. Nałóg objaśniania wszystkiego jest katastrofą naszego czasu. Nie należy utożsamiać tajemnicy z problemem. Problem można podzielić na strefy poddające się analizie, tłumaczeniu, a tajemnica jest całością, która nas ogarnia, choć nie­ chętnie się do tego przyznajemy”. Być może nigdy nie będzie odsłonięta całkowicie. Wszelako tak się zdarza, że jej zasłonę uchyla czasem nagły błysk poezji. Dobranoc głowo —jakżeś wyglądała? Dobranoc twarzy —gdzie zabłyśniesz znowu? Nad jaką basztą —przy jak zimnym nowiu Straż ciebie ujrzy i uderzy w działa? Dobranoc ręce —w gips odlane jaki? Dobranoc stopy —idące w bezdroże Przez jaką ziemię i przez jakie morze Do —z psów i ludzi wyzbytej Itaki...9 Stanisław Grochowiak Przypisy 1 2 3 4 5 6 7 8 9 109 Przy pisaniu tego tekstu powoływałam się na wypowiedzi Mag­ daleny Abakanowicz publikowane w katalogach jej wystaw, a zebrane w katalogu ekspozycji: Magdalena Abakanowicz, Cen­ trum Sztuki Współczesnej, Zamek Ujazdowski, Warszawa 1995 T.S. Eliot, Próżni ludzie (Wydrążeni ludzie), [w:] idem, Wybór poezji, wybór tekstów Krzysztof Boczkowski, Wanda Rulewicz, wstęp W anda Rulewicz, Wrocław 1990, s. 152-153 Cytaty z listów rzeźbiarki do Jaromira Jedlińskiego, [w:] Magda­ lena Abakanowicz, Architektura arborealna. Idea, koncepcja, pro­ jekt, Galeria Kordegarda, Warszawa i Muzeum Sztuki - Galeria „Księży Młyn”, Łódź, Warszawa 1994, s. 1-2, nlb. J. Białostocki, Znaczenie rzeźby w sztuce XX wieku, [w:] Sztuka X X wieku, materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Słupsk, październik 1969, Warszawa 1971, s. 64, 68 M. Abakanowicz, Projekt dla Hiroszimy: „Drzewo-Ręka”; M. Brenson, Idea architektury arborealnej, [w:] Magdalena Abakano­ wicz, Architektura arborealna, op. cit., s. 9, 12, nlb. J.E. Cirlot, Słownik symboli, przekład Ireneusz Kania, Kraków 2000, s. 68 C. Norwid, Piast i jego rewolucja, [w:] idem, Pisma wszystkie, oprac. J.W. Gomulicki, t. 6, Warszawa 1971, s. 305; C. Norwid, List do Konstancji Górskiej z 1857 roku, ibidem, t. 8, Warszawa 1971, s. 303 Z. Herbert, Pieśń o bębnie, [w:] idem, 89 wierszy, wybór i układ Autora, Kraków 1998, s. 137-138 S. Grochowiak, [wiersz bez tytułu], [w:] idem, Poezje, wybór i wstęp Janusza Maciejewskiego, Warszawa 1980, s. 110 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66ad1cfac85e0000f1ecde3d325b48eb.pdf 0f1012a7ae1204c3f71726752c146ced Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6344 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource etnolingwistyka stereotypy ludowe symbole ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5919 Title A name given to the resource Słowmik stereotypów i symboli ludowych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartmiński, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 18_Bartminski.ps - 4/25/2007 2:14 PM JERZY B A R T M I Ń S K I Słownik symboli i stereotypów ludowych Niezmiennie zachowujemy wypracowaną na użytek naszego Słownika swoistą metodologię opisu hasła, któ­ rą recenzenci uznali za rozwiązanie oryginalne i uda­ ne.2 Opiera się ona na koncepcji „definicji kogni­ tywnej” budowanej ze stereotypowych motywów układanych w fasety, czyli zespoły jednorodne i spójne semantycznie, odpowiadające na pytania o miejsce ha­ sła (przedmiotu) w systemie wewnętrznych relacji (ko­ lekcje, opozycje), o jego wygląd, pochodzenie, zacho­ wania, zastosowania itd. Zasadą budowy haseł jest 5 J 4 6 6 w lubelskim Słowniku rozdzielenie eksplikacji i doku­ mentacji, przy czym w tej ostatniej konteksty są grupo­ B L A k LINT, centaumea cyanus l wane wedle gatunków dających się odnaleźć w trady­ cyjnym folklorze. Celem tak budowanych haseł jest radością przyjąłem propozycję Pana Doktora rekonstrukcja poszczególnych fragmentów ludowego Zbigniewa Benedyktowicza, by na gościnnych obrazu świata, świata widzianego oczami nosiciela tra­ łamach „Polskiej Sztuki Ludowej - Kontek­ dycyjnej kultury ludowej. stów”, publikować niektóre artykuły przygotowywane do redagowanego w Lublinie Słownika stereotypów Przypisy i symboli ludowych.1 Od czasu wydania początkowych zeszytów Słownika 1 Por. Słownik stereotypów i symboli ludowych. Koncepcja całości poświęconych ludowemu obrazowi kosmosu minęło już i redakcja Jerzy Bartmiński, zastępca redaktora Stanisława Niekilka lat, w czasie których tryb pracy nad Słownikiem ra­ brzegowska. T. 1. Kosmos. [Cz.] 1. Niebo. Światła niebieskie. Ogień. Kamienie. Lublin: Wydaw. U M CS 1996, 439 s. [Cz.] 2. dykalnie się zmienił. Ponieważ nie udało się stworzyć Ziemia. Woda. Podziemie. Lublin: Wyd. U M CS 1999, 481 s. w uniwersytecie pracowni słownikowej, zespół redak­ 2 Podkreślali to recenzenci po wydaniu 1. zeszytu Słownika: W ła­ cyjny (Urszula Majer-Baranowska, Małgorzata Mazurdysław Kupiszewski, Anna Tatarkiewicz, Marian Pilot, Jacek kiewicz-Brzozowska, Joanna Szadura i Stanisława NieBanaszkiewicz, Roch Sulima w dyskusji opublikowanej przez brzegowska) musiał przejść na podlegające rotacji etaty „Regiony” 1997, nr 3, s. 2-11; Czesław Hernas, Krzysztof Wro­ dydaktyczne. Spowodowało to znaczne spowolnienie cławski, Anna Dąbrowska, Jan Miodek, Jolanta Ługowska, Roch Sulima, Iwona Smolka, Piotr Matywiecki w dyskusji opu­ prac nad Słownikiem, prac tych jednak nie przerwano. blikowanej „Literaturze Ludowej” 1998 nr 6, s. 51-71; Barbara Przygotowywane są - na marginesie zajęć dydaktycz­ Boniecka w „Twórczości Ludowej” 1997 nr 4, s. 43-45; pozy­ nych, teraz też częściowo z udziałem studentów uczest­ tywne oceny sformułowali badacze zagraniczni: Svetlana ników studiów licencjackich, magisterskich i doktor­ M. Tolstaja (w piśmie „Ziwaja Starina”, Moskwa 1997, nr 4, skich - hasła do kolejnych tomów. Najbliższy obejmie s. 52-53), Aleksy Judin („Slavjanovedenie” 1998 nr 5 s. 98-100 meteorologię i metale, a następne będą dotyczyć ludo­ i „Narodoznavci Zositi” 1997 nr 6 s. 400-403) i Kasanovic Bog­ wego obrazu świata roślin i zwierząt. dan („Slavistika” IV, Belgrad 2000, s. 277-278). Z 135 �